Mağusa�nın d�şmesi aynı zamanda Osmanlıların yani T�rklerin Kıbrıs�taki egemenliğinin başlangıcı olmuştur. Osmanlı Sultanı, Kıbrıs seferi sırasında diğer �lkelerin m�dahale etmemesi i�in siyasi ve askeri girişimlerde bulunmuş ve 1568�de Avusturya ile sekiz yıl s�recek bir barış antlaşması, 1569�da Fransa ile II. Kapit�lasyon antlaşması ve 1570�te Rusya ile barış antlaşması yapmıştır. Ayrıca donanmasını g��lendirecek tedbirler almıştır.[5] Ancak Kıbrıs Seferi�nin ardından Venedikliler de Avrupalı devletlerden Osmanlılara karşı destek almak i�in harekete ge�miş ve Papalık, Venedik ve İspanya�nın desteğini elde etmiştir. Malta Ş�valyeleri, Sicilya Krallığı, Ceneviz Cumhuriyeti ve Sava Dukalığı�nın birer gemileriyle katılımıyla oluşan Papalık Donanması, Osmanlı Donanması�na saldırmış ve Lepanto (İnebahtı)�da yenilgiye uğratmıştır. Ancak, Osmanlı Donanması�nın bu yenilgisine rağmen Kıbrıs Adası, 1571�de Osmanlı egemenliği altına girmiştir.[6]

Osmanlılar adada egemenlik kurduktan, adadaki yaşamı hem genel Osmanlı sistemine hem de adadaki yapıya g�re d�zenlemiştir. Bir yandan idari yapıyı oluştururken bir yandan da Anadolu�dan Kıbrıs�a T�rkler yerleştirilmiştir. Osmanlının adaya egemen olmasından sonra adada yaşayan Latinlerin bir�oğu ya sefer sırasında �ld�r�lm�ş ya da adayı terk etmiş ve adada en az 76 k�y veya �iftlik ile şehir merkezlerinde bir�ok yerleşim yeri boşalmıştır. Adaya T�rk n�fusu olarak �nce Osmanlı Ordusu�nun mensupları aileleri ile birlikte yerleşmiş ve toprak sahibi olmuştur. Ardından boş kalan yerlere �zellikle Anadolu�dan T�rkler getirilmiştir. 1572 yılından itibaren başlayan Osmanlı isk�n politikası 1689�da sona ermiştir. Genelde İ� Anadolu�dan �nce istekliler sonra da afete uğrayanlar getirilmiştir. �rneğin Konya�ya bağlı Akşehir sancağında �ıkan yangın felaketi sonucu 130 hane yanmış ve evsiz ve işsiz kalan insanlar Kıbrıs�a yerleştirilmiştir. Belgelere g�re Aksaray, Beyşehir, Seydişehir, Anduğı (Niğde-Altunhisar), Develi hisar, �rg�p, Ko�hisar, Niğde, Bor, Ilgın, İshaklı ve Akşehir�den toplam 1689 aile 1572�de Kıbrıs�a g�nderilmiştir.[7] Ayrıca, Anadolu diğer vilayetleri ile ve Suriye vilayetlerinden isteyenler ve Toroslar�dan da Y�r�kler Kıbrıs�a getirilmiştir. Osmanlı y�netimi adaya �zellikle meslek sahibi olan insanları g�ndermiş ve bunları �� yıl vergiden muaf tutmuştur. 1689 yılında adada 30000 T�rk olduğu tahmin edilmektedir.[8] Osmanlılar adaya T�rk olmayan Osmanlı tebaasını da g�ndermiştir. İlk yerleştirmelerde 2 Ermeni aile de kayıtlarda yer almıştır. Lefkoşa ve Mağusa kalelerinin i�indeki meslek erbabı olmayan Rumlar �ıkarılmış yerine g�venlik sağlamak amacıyla T�rkler yerleştirilmiştir. Rumlar da kalenin hemen dışındaki mahallere yerleştirilmiştir. Lefkoşa da 31 mahalle olduğunu yazan Osmanlı belgelerinde Lefkoşa�nın iki mahallesinde Ermeni n�fusun �okluğuna rastlanmıştır. Bu mahalleler Ermiyan ve Karaman mahalleridir.[9] 1570�den sonra adadaki n�fus yapısı, adada hi� bitmeyen veba salgınları, kuraklıklar, kıtlık ve �ekirge istilaları gibi doğal afetlerden y�z�nden s�rekli değişmiştir. Osmanlı y�netimi aldıktan sonra yapılan sayımda adadaki erkek n�fus sayısı 120.000 olarak tespit edilmiştir. Ada karşılıklı olarak Anadolu ve Suriye�den g�� alıp g�� vermiştir. Bu g��lerde hemen hemen t�m milletler yer almıştır.[10]

Osmanlı d�neminde idari yapıda Lefkoşa merkez olmak �zere Kıbrıs, Beylerbeyilik stat�s�nde kabul edilerek Avlonya Sancaktarı Muzaffer Paşa, Beylerbeyi olarak atanmıştır. Baf, Mağusa, Girne sancak olarak d�zenlenmiş ve Beylerbeyiliğin gelişmesi i�in Al�iye, Tarsus, İ�il, Z�lkadiriye ve Sis sancakları Kıbrıs�a bağlanmıştır. Adada, Kıbrıs Kanunnamesi hazırlanıncaya kadar Karaman Vilayeti Kanunnamesi uygulanmıştır.[11] Lala Mustafa Paşa�nın Kıbrıs�tan ayrılmasından sonra adada kalan 3779 asker, orada kalmaları i�in toprak verilerek �zendirilmiştir. Askerler dışında defterdar, kadı, tezkireci gibi kamu g�revlileri de aileleri ile birlikte adaya g�nderilmiştir. Adada Lefkoşa merkez olmak �zere ada Tuzla (Engomi), Limasol, Piskobu(Yalova), Gilan, Evdim(D�zkaya), Magosa (Mağusa), Karpas, Dağ, Değirmenlik(Kythrea), Baf, Kukla (Kouklia-K�pr�l�), Hırsofi, Omorfa (K���k Kaymaklı), Mesarye ve Girne�den oluşan 16 kazaya ayrılmıştır. Osmanlı İmparatorluğu�nun Kıbrıs �zerindeki h�kimiyeti, 1878�de adanın İngilizlere kiralanması ile başlayan s�re�te zayıflamış ve I.D�nya Savaşı�nda 1914 yılında Osmanlı İmparatorluğu İttifak devletleri yanında savaşa girince İngiltere�nin ilhakı ile zoraki olarak sona ermiştir. Osmanlıların egemenliği d�neminde Kıbrıs halkı neredeyse �zerk bir şekilde rahat yaşamıştır. Beylerbeyilik d�neminde Divan adı altında b�t�n toplumların temsilcilerinden temsilciler yer alır ve onların aldıkları karar da Padişaha iletilir ve o da onaylarsa h�k�m haline gelirdi. 1670�de Beylerbeyilik stat�s� Girit Savaşı sebebiyle devletin gelirleri d�ş�nce iptal edilip Kaptan Paşalığa bağlanmasıyla Kaptan Paşa�nın atadığı bir M�sellim aracılığıyla y�netildiği d�nemde sorun �ıktı. Bu sorunun temelinde vergileri toplayan ağaların rekabet ve haksızlıkları halk arasında huzursuzluğa yol a�tı ve onların şik�yetleri ile onlardan bu yetki alındı.

Osmanlı D�nemi eserlerinden Gazi Mağusa'daki Lala Paşa Camisi'nin i� kısmından bir g�r�n�m

Bunun �zerine Vezir-i Azam(Baş vezir-Başbakan)�a Has olarak verilen Kıbrıs, Vezir-i Azam tarafından atanan Muhassıl ile y�netildi. Bu da etkili olmayınca 1745 yılında Kıbrıs 3 tuğlu paşalık stat�s� ile Ebubekir Paşa tarafından y�netildi ve bağımsız bir il oldu. Ancak bu da başarılı olmayınca 1748�de yeniden Baş Vezir�in hassı olarak kaldı. Ancak bu da vergi sistemi ile sorunlara yol a�ınca 1785�te Divan-ı H�mayun tarafından y�netilmesine karar verildi ve adaya Muhassıl atandı. Bu d�nemde Rum piskoposların g�c� arttı ��nk� onlara m�sellimlere tanınan ayrıcalıklar tanındı ve Hıristiyan halkın vergilerini saptama ve toplama işi onlara verilmişti. 1839 yılında Tanzimat Fermanı sonrası yeniden Cez�yir-i Bahr-i Sef�d eyaletine bağlı bir sancağa d�n�şt�r�lm�ş ve kaymakam unvanıyla bir mutasarrıf atanmıştır. Bu d�nemde Tanzimat reformlarının uygulanabilmesi i�in Divan-ı H�mayun�da Kıbrıs�taki toplum temsilcileri ile temsil edilmesine karar verildi. Divan �yelerinin 4�� T�rk, 2 Ortodoks Rum, 1�i Maronit ve 1 tanesi de Ermeni idi. Ancak 1861�de Kıbrıs, Cez�yir-i Bahr-i Sef�d eyaletinden ayrılarak İstanbul�a bağlı bir mutasarrıflık olarak stat�s� değiştirildi. 1868�de ise Kıbrıs vilayet sistemine g�re �anakkale Vilayetine bağlı bir mutasarrıflık oldu. Uzaktan y�netilmesi sorun olunca ada halkı temsilcilerinin şik�yeti �zerine 1870�de Kıbrıs yeniden bağımsız bir mutasarrıflık yapıldı ve 1878�de İngilizlere kiralanıncaya kadar da �yle kaldı.[12] Bu d�nemde Kıbrıs�ı y�neten Meclis-i Kebir (B�y�k Meclis) dışındaki adada k�ylerden kasabaya kadar her y�netim biriminde oluşturulan meclislerde (Meclis-i İdare) eşit katılıma �nem verilmişti. Bu meclislerde T�rkler, Rumlar ve diğer etnik ve dini grupların ayrı ayrı ve kendi toplum bireyleri arasından se�tikleri temsilcileri yer almış ve temsilci se�imlerine y�netimden ya da diğer etnik ve dini gruptan m�dahale olmamıştır. Bu serbestlik aynı zamanda Kıbrıs�ta toplumlararası siyasi eşitliği de getirmişti. Ayrıca mahkemeler ve belediyelerde de eşit sayıda �ye ile y�netilmişti. Bu sistem İngilizler tarafından 1878 sonrasında da s�rd�r�lmeye �alışılmış ama ENOSİS talepleriyle İngilizler her kararı kendileri almayı tercih etmişlerdi. �rneğin, İngilizlerin Yasama Meclisi�ne 4 İngiliz, 1 T�rk, 1 Rum ve 1 İtalyan atadıkları zaman Rumlar �ok b�y�k beklentiler i�inde oldukları İngilizlerin bu kararı ile hayal kırıklığına uğramışlardı.[13]

Osmanlı egemenliği d�neminde Kıbrıs�ta L�zinyanlarla birlikte başlayan feodal sistem kaldırılmış ve serfler serbest bırakılıp toprak sahibi olmalarına ve kendi topraklarında �alışmalarına m�saade edilmiştir.[14] Ada halkının L�zinyan ve Venedik d�neminde maruz kaldığı dinsel baskı, Osmanlı d�neminde olmamıştır. Y�zyıllarca yabancı y�neticiler tarafından y�netilen Ortodoks Kıbrıs halkı, sadece Osmanlı d�neminde ger�ek bir b�t�nl�k elde edebilmiş ve bu da imparatorluğun genelinde uygulanan toplumun �� kutsal kitabın inananlarına d�zenlendiği �millet� sisteminin Kıbrıs�ta da uygulanması ile m�mk�n olabilmiştir. Osmanlı y�netimi adada yaşayan Hıristiyanlara �nceki d�nemlerde tanınmayan haklar tanınmıştır. Onlara toprak edinebilme hakkı verilmiş, devlete haftada 2 g�n �alışma zorunluluğu(Venedik uygulaması) kaldırılmış, Rumca da resmi dil kabul edilerek, devlet dairesinde konuşma ve yazışmanın Rumca yapılmasına m�saade edilmiş, Rumlara eşit vatandaşlık hakkı ve Rumca eğitim hakkı verilmiştir. Osmanlı d�neminde �nce bahsedildiği gibi Kıbrıs�a has ve eşitlik�i bir uygulama getirilmiş ada halkı daha �nce elde etmediği y�netimde eşit katılıma sahip olmuştur. En k���k yerleşim biriminden şehirlere kadar oluşturulan meclislerde daha �nce bahsedildiği gibi Hıristiyan toplum M�sl�manlar kadar temsil hakkı kazanmıştır.[15] Osmanlı d�neminde, Hıristiyanların ev, d�kk�n ve bah�eleri kendi m�lkleri kabul edilmiş ve arazi sultanın şahsi malı olmakla birlikte reayanın bu toprakları işlemesine ve toprak gelirinden bir b�l�m�n� vergi �demekle y�k�ml� kılınmıştır.[16]Osmanlılar, M�sl�manlık anlayışını zorla kabul ettirmek yerine Kıbrıs halkına Sultanın isteklerini yerine getirmeleri karşılığında bir derece �zerklik tanımıştır. Millet sisteminin uygulanmasıyla Kıbrıs Kilisesi otoritesini yeniden kurmuş ve başına Kıbrıslı Rum lider, yani başkan(ethnarch) atamıştır. Kendi dindaşlarının yaşadığı b�lgelerin y�netimi ve vergilerin toplanması bu kilisenin sorumluluğu altına verilmiş, Ruhani liderin din� h�k�mleri ve faaliyetlerine imparatorluk y�netimi gerekmedik�e karışmamıştır. Hatta 1575�de Osmanlı y�netimi, Kıbrıs Kilisesi�nin Başpiskopos�u ve 3 piskoposunun makamlarına d�nmesine izin vermiştir. �zerk Kıbrıs Kilisesi, feodaller yerine adada yaşayan b�t�n Hıristiyanların siyasi ve mali a�ıdan y�neterek aynı zamanda d�zenin sağlanmasında yardımcı olmuşlardır.[17] Osmanlı Y�netimi altında Kıbrıs�ta huzur ve g�venlik sağlanınca bu �retim ve ekonomiyi de g��lendirmiştir. Osmanlı y�netimi altında Kıbrıs�ta �zelikle vergi tahsildarlarının uygulamalarına karşı �ıkan isyanların dışında Kıbrıslıların Osmanlı İmparatorluğu�na karşı b�y�k bir tepkisi olmamıştır. Hatta Osmanlı egemenliği d�neminde Kıbrıs�ın, 19.y�zyıla kadar imparatorluğun sakin yerlerinden biri olduğu belirtilir. Ancak 19.y�zyılda Osmanlı İmparatorluğu�nun başta Rusya�nın Balkanlar ve Doğu Anadolu b�lgesindeki m�dahaleleri, milliyet�ilik ideolojisinin T�rk olmayan Osmanlı unsurları arasında yol a�tığı ayaklanmalar ve ekonomik problemler, imparatorluğu zayıflatınca bu durum Kıbrıs�a da yansımıştır. Uzun bir d�nem sakin olan Kıbrıs, 19.y�zyılda milliyet�ilik ideolojisi hareketlenmiştir. Kıbrıslı Rumlar, uzun yıllar Frenk ve T�rk egemenliği altında kalan ve bağımsızlık i�in herhangi bir girişim de Kıbrıslı Rumlar, kendi soydaşları kabul ettiği Yunanlılarla olan din, dil ve k�lt�r bağından dolayı Yunanistan ile birleşmek istemiştir. 19.y�zyılın ortalarından itibaren Yunanistan ile ona ait olduğu d�ş�n�len b�t�n toprakların birleştirme fikri yani ENOSİS, eğitimli Kıbrıslı Rumlar arasında yayılmaya başlamıştır. B�ylece adadaki Rumların Osmanlı y�netimine karşı ilk siyasi tepkileri, 1820�lerden sonra �zellikle Yunanistan�da başlayan milliyet�ilik ayaklanmalarının Kıbrıs�ta Rumlar tarafından desteklenmesi ile başlamıştır. ENOSİS ideolojisi ya da m�cadelesi, Yunanistan�dan gelen �ğretmenlerin ve Ortodoks Rum kiliselerinin toplum �zerinde uyguladıkları propaganda ile yaygınlaşmıştır. Bu ideolojinin temeli de, Rigos Ferreros�un 1796�da �izdiği ve eski Bizans İmparatorluğu�nun canlandırılması ve eski sınırlarına kavuşmasını hedefleyen b�y�k ideal anlamına gelen Megali Idea ile atılmış ve 1821�deki Yunan ayaklanması da bu ama�la başlamıştır. Filiki Eteria �rg�t� de Megali Idea�nın �nc�s� ve y�r�t�c�s� olmuş ve Başpiskopos Kiprianos �nderliğinde başlayan ayaklanma girişimleriyle başlatılmıştır. Eğitim g�rm�ş Rumların adada Yunan milliyet�iliğini geliştirmek i�in gizli �alışmaları ve Yunan bayrağı altına sokmak ve onunla birleştirmek fikri, T�rk y�neticiler ve Kıbrıslı Rumlar arasında soruna yol a�mıştır. Osmanlı y�netimi tarafından y�zyıllarca ihmal edilmiş olmak, bir�ok insanın bitmeyen yoksulluğu ve vergi tahsildarlarının uygulamaları, adadaki Hıristiyanların milliyet�ilik �zellikle Yunan Milliyet�iliği duygularının beslenmesinde tetikleyici olmuştur.[18] Kıbrıslı Rumların Yunanistan ile birleşmek y�n�ndeki m�cadeleleri sadece Osmanlı ile sınırlı kalmamış, Sultan II. Abd�lhamit�in Kıbrıs�ı İngilizlere kiralamayı kabul etmesinden sonra da devam etmiştir.

Osmanlılar Kıbrıs�ı y�nettikleri d�nemde adanın gelişmesi i�in her t�rl� katkıyı yapmışlar ve �nemli eserler bırakmışlardır. Osmanlı d�neminde tarım �nemli bir gelir kaynağı olarak değerlendirilmiş ve ada halkı tarım gelirlerinin artmasıyla refah elde etmiştir. Osmanlı y�netimi adada tarımın geliştirilmesi i�in her t�rl� kolaylığı ve desteği sağlamış ve hatta adaya geri d�necek Kıbrıslılara 1�2 yıl vergiden muafiyet de tanınmıştır. Adada, tahıldan, adaya has sebze ve meyve yetiştirilmiştir. �te yandan Pamuk gibi �nemli bir �r�n hem adanın ihtiyacını karşılamak i�in �retilmiş hem de İtalya gibi pazarlara satılmıştır. Ayrıca terementi, kolsist, skamoni gibi adada yetişen otlardan ila� yapımında kullanılmak �zere faydalanılmıştır. Adada yetişen ve �retilen her şey Akdeniz ve �evresine pazarlanmıştır. �rneğin adada yetişen Lizari yani k�kboyası (madder) gibi bitkiler Fransa�ya ve �retilen şaraplar Venedik�e satılmıştır.[19] Tarım ve diğer alanlarda �retime engel olan �ekirge gibi zararlı şeylerle de m�cadele edilmiştir. �rneğin 1862�de adaya Vali olarak atanan şair ve devlet adamı Ziya Paşa -ki kendisi Gen� Osmanlılar Cemiyeti�nin kurucularından biridir- �ekirgelerle m�cadele etmiş ve başarılı olmuştur.[20] Adada bayındırlık işlerine de �nem verilmiştir. �rneğin Ebubekir Paşa d�neminde Larnaka�ya su kemerleri inşa edilerek 12 km uzaklıktaki Arpera k�y��nden su getirilmiştir. Adada şehirlerde halkın kullanımı i�in �eşmeler yapılmıştır.[21] Ayrıca Lefkoşa ve Larnaka arasında yol T�rkler tarafından yapılmıştır. Bu yol dışında adanın diğer b�lgelerinde yollar ve k�pr�ler yapılmış ve hatta Pedias Deresi(Kanlı Dere)�nin yolu değiştirilmiş ve Lefkoşa su baskınlarından kurtarılmış ve Mesarya Ovası�nın tarıma ve �retime uygun hale getirilmesi T�rkler y�netimi d�neminde yapılmıştır.[22]

Osmanlılar, egemen oldukları d�nemde Kıbrıs�ın her alanda kalkınmasına destek verdikleri gibi adada cami, tekke, hamam, �eşme ve �eşitli kamu binaları da yapmışlardır. Bug�n Kıbrıs�ın ikiye b�l�nm�ş yapısı i�inde bu eserlerin bir b�l�m� Kuzey Kıbrıs bir b�l�m� ise G�ney Kıbrıs�ta kalmıştır. Osmanlı d�neminden Kuzey Kıbrıs�ta kalan eserler Lefkoşa, Girne, Lapta ve Lefke�de yer alırken G�ney Kıbrıs�taki eserler de G�ney Kıbrıs�a ait Lefkoşa(Nicosia), Larnaka, Limasol, Baf ve Dali�de bulunmaktadır. Kuzey Kıbrıs�taki eserler Lefkoşa�da, oranın alınması sırasında kale bur�larına T�rk bayrağını dikerken şehit edilen asker anısına 1754�te yapılan Bayraktar Cami, 14.y�zyıl Latin kilisesi yıkılarak yerine yapılan Yeni Cami, Kıbrıs�ın alınmasında g�rev yapan Arap Ahmet Paşa�nın yaptırdığı Arap Ahmet Camisi, Turun�lu Cami, İplik Pazarı Camisi, Laleli Cami ve �eşmesi, Peristerona (Cengiz k�y)�da bulunan Peristerona Camisi, Kırklar Tekkesi, Mevlevi Tekkesi, B�y�k Han, Kumarcılar Hanı, B�y�k Hamam, Korkut Hamamı, Ali Ruhi �eşmesi (K���k Medrese �eşmesi), B�y�k Medrese �eşmesi; Lefke�de Piri Paşa Camisi; Lapta�da bulunan Seyid Mehmet Ağa Camisi; Girne�de Ağa Cafer Paşa Camisi, İskele �eşmesi, Kavizade H�seyin Efendi �eşmesi; Gazi Mağusa�da Kutup Osman Tekkesi, Cafer Paşa Hamamı ve �eşmesi, Kızıl Hamam, Kertikli Hamam�dır. G�ney Kıbrıs�ta olan T�rk eserleri ise Lefkoşa�nın Rum kesimindeki Tahtakale Cami ve �meriye Hamamı; Larnaka�da Dali�de (Lefkoşa�nın 15 km g�neyinde tarihi İdalion şehri) bulunan Ziya Paşa Camisi, Cami-i Kebir (Ulu Cami) ve �eşmesi, Turabi Tekke ve T�rbesi,�mm� Haram T�rbesi-Hala Sultan (İslam komutanı Ubad bin Al Samita�nın eşi ve Hz. Muhammed�in s�t halası), Zuhuri Tekke ve Camisi ve Hacı Hamit Bey �eşmesi; Limasol�da Cami-i Kebir (Ulu Cami), K�pr�l� İbrahim Ağa Camisi (Dere Camisi), Arnavut Cami ve �eşmesi, Hamam-ı Cedit ve Osmanlı �eşmesi ve Baf�ta yer alan Aşağı Cami, Mehmet Ebu Bekir Hamamı ve Osmanlı �eşmesi�dir.[23]

Osmanlı �eşme mimarisinden g�zel bir �rnek Lefkoşa'daki Yeni Cami �eşmesi.

KAYNAKLAR