Bergi

Bergiler — adamlar ve teşkilâtlarnıñ qanunğa köre devlet ya da yerli bücetke tölemege mecbur olğan ödemeleri. Bergilerden toplanğan para mektepler, hastahaneler, yollar, devlet idaresi, mudafaa ve başqa umumiy ihtiyaclar içün qullanıla. Bergi tölegen adam onıñ qarşılığında ayrıca bir mal ya da belli bir hızmet almay.

Qanunlar kimniñ bergi töleycegi, berginiñ neden esaplanacağı, ölçüsini ve tölev müddetini belgiley. Bergi kelirden, kârdan, mülkten ya da mal ve hızmetlerniñ satıluvından alına bile. Er memleketniñ bergi çeşitleri ve olarnı tölev qaideleri farqlı ola.

Bergi çeşitleri

Bergilerge şu misallerni ketirmek mümkün:

• Kelir bergisi — adamnıñ maaşı ve başqa kelirlerinden alınğan bergi.
• Kâr bergisi — şirket ya da başqa işhaneniñ kârından alınğan bergi. Kâr — kelirden masraflar çıqarılğandan soñ qalğan para.
• Qoşulğan fiyat bergisi (QFB) — mallar ve hızmetlerniñ fiyatına tesir etken bergi. O, işlep çıqaruv ve satuvnıñ türlü basqıçlarında esaplana; işhaneler, umumiy qaidege köre, satın alğan malları ve hızmetleri içün tölegen QFBni esaptan tüşüre bile. Berginiñ soñki yükü adette mal ya da hızmetni satın alğan qullanıcığa tüşe.
• Satlıq bergisi — mal ya da hızmet satılğanda alınğan bergi.
• Dönüm bergisi — işhaneniñ satuvdan alğan umumiy kelirine esaslanıp esaplanğan bergi.

Bu bergilerniñ episi er memlekette birden qullanılmay. Olarnıñ esaplanması, dereceleri ve imtiyazları memleket qanunlarına bağlı.

Başqa ödemelerden farqı

Bergini belli bir hızmet içün alınğan ödemeden ayırmaq kerek. Meselâ, bir vesiqanı azırlamaq içün tölegen para belli bir işniñ yapılmasınen bağlıdır. Bergi ise umumiy ihtiyaclar içün toplanır. Bunen beraber, gümrük ödemeleriniñ bazı çeşitleri de bergi sayılır; ödemeniñ adı onıñ bergi olıp olmağanını tek başına belgilemey.

Bergi sisteması

Memleketteki bergiler, olarnı esaplav ve tölev qaideleri, imtiyazlar ve bergilerniñ doğru tölenmesini yoqlav usulları beraber bergi sistemasını teşkil ete. Bergi ödeyiciler bazı allarda kelirleri ve töleyecek bergileri aqqında bergi beyannamesi bere. Qanunda belgili şartlarğa uyğun kelgenler içün bergi imtiyazları ve bergi endirimleri de közde tutula bile.