Llywelyn ein Llyw Olaf (pryddest)

Mae'r erthygl hon am y gerdd gan Elfed. Ar gyfer y ffigwr hanesyddol, gweler Llywelyn ap Gruffudd.

Marwolaeth Llywelyn; llun anhysbys mewn llyfr i blant o'r 1900au

Pryddest yw Llywelyn ein Llyw Olaf (yn wreiddiol: Llewelyn ein Llyw Olaf) gan y bardd Cymraeg Elfed. Cyfansoddwyd y gerdd ar gyfer cystadleuaeth y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Aberhonddu yn 1889, a'r gerdd hon enillodd y gystadleuaeth. Testun y gerdd yw diwedd teyrnasiad Llywelyn ap Gruffudd fel Tywysog Cymru yn 1282, a'i farwolaeth.

Cynnwys y gerdd

Cerdd naratif sy'n disgrifio blynyddoedd olaf y Tywysog, mae'n dechrau gyda Llywelyn yn glanio ar Ynys Môn ac yn gorffen gyda'i farwolaeth wrth law milwyr Seisnig. Yn y gerdd hon pwysleisir rôl brad gan Gymry eraill yn nhranc Llywelyn.

Mesur

Mae'r gerdd yn bryddest ar ffurf cwpledau odledig hir - pedair ar ddeg neu bymtheg sill - ar ei hyd. Mae'r gerdd yn gwneud defnydd cymharol helaeth am y cyfnod o oferu sef bod brawddegau'n parhau'n o un llinell i'r nesaf heb oedi:

     Nid ydyw cenedl yn genedl cyn dysgu cenhadaeth
     Ei hysbryd a'i theithi, ynghanol ymdrech dynoliaeth.

Cyhoeddiadau

Yn ogystal ag yng Nghyfansoddiadau Eisteddfod 1889, cynhwyswyd y gerdd yn y fersiynau o Ganiadau Elfed a gyhoeddwyd yn 1901, 1909 a 1954.

Beirniadaeth

Yn unol â ffasiwn ei gyfnod ymddiddorai Elfed yn yr arwrgerdd ac roedd ei bryddest ar Llywelyn yn un o nifer fawr o bryddestau arwrol a gyfansoddwyd gan feirdd y 19g ar gyfer Coron yr Eisteddfod Genedlaethol neu gystadlaethau eraill llai uchel eu parch. Ychydig o ddarllen sydd ar y cerddi hyn erbyn heddiw - nid oedd yr un ohonynt o unrhyw werth barddonol ym marn Thomas Parry.

Fodd bynnag, ac er nad yw beirniaid sy'n amddiffynol o waith Elfed ar y cyfan wedi gweld llawer o werth yn 'Llywelyn' chwaith, y gerdd hon oedd ei "gampwaith" o blith ei gerddi hir chwedl un beirniad o gyfoeswr. Mewn o leiaf dwy drafodaeth diweddarach ar yr arwrgerdd Gymraeg sonir am 'Llywelyn ein Llyw Olaf' fel y gorau o blith holl bryddestau arobyn y Goron yn y 19g: hithau'n unig ohonynt sy'n meddu ar unrhyw wir rinwedd lenyddol ym marn Derwyn Jones ac mae'n "llawer mwy darllenadwy na'r rhan fwyaf o'i gyfoeswyr" chwedl E. G. Millward.