Edukira joan

Han Fei

Wikipedia, Entziklopedia askea
Han Fei
Image
Image Irudi gehiago
Bizitza
JaiotzaXinzheng, K.a. 280
HerrialdeaHan estatua
HeriotzaXianyang County (en) Itzuli, K.a. 233 (46/47 urte)
Heriotza moduasuizidioa: intoxikazioa
Hezkuntza
HizkuntzakAntzinako txinera
Irakaslea(k)Xunzi
Jarduerak
Jarduerakfilosofoa eta politikaria
Lan nabarmenak

Han Fei Tzu edo Han Feizi, (txineraz: 韩非子; pinyinez: hán fēizi; Wade–Giles: Han Feitzu, euskaraz: «Han Fei Maisua»; c. k.a. 280 - c. k.a. 233), Han Feizi bezala ere ezaguna, Antzinako Txinako filosofo eta jurista zein estadista ezagunenetarikoa izan zen Gerra Zibilen garaian.[1][2] Estatuko printzea ere izan zen.[3]

Han Fei askotan legalismoaren ordezkari handiena kontsideratzen da. Han Feizirentzat tradizionalki berari egozten zaizkion idazkien antologia bat baita,[4] eta bere aurrekoen metodoak sintetizatzen zituena.[5] Han Feiren ideiak batzuetan Printzea liburuaren egilea zen Nikolas Makiavelorenekin alderatzen dira,.[6] Zhuge Liang historialariak dio Han Feizirirengan garrantzi handia izan zuela.[7]

Sima Qian idazle eta historialariak kontatzen du Qin Shi Huang Han, Qin dinastiako lehen enperadorea, estatuaren aurka gerran joan zela Han Feirekin audientzia bat lortzeko, baina azkenean espetxeratu egin zutela konbentzitu zuten, eta ondoren bere buruaz beste egin zuela.[8] Qin dinastia goiztiarra desagertu ondoren, eskola legalista ofizialki gaitzetsi zuen ondorengo Han dinastiak. Txinako inperioaren historian zehar baztertua izan arren, Han Feiren teoria politikoak eta ideia legalistek eragin handia izan zuten ondorengo dinastia guztietan, eta legerik gabeko gobernuaren ideal konfuzianoa ez zen inoiz gauzatu.[9]

Han Feik Shang Yangen legeei buruzko enfasia, Shen Buhairen administrazio-teknikari buruzko enfasia eta Shen Daoren autoritate eta profeziari buruzko ideiak hartu zituen, autokratak estatuaren gaineko kontrol sendoa lortu ahal izango duela azpimarratuz aurrekoen metodologien menpe egonez gero: bere 'botere' (勢 shì), 'teknika' (術 shù) eta 'lege' (fa) posizioa. Benetako emaitza adierazpenaren (刑名 xingming) bidez erantzule izatearen kontzeptuaren garrantzia azpimarratu zuen, zigor eta sari "bi helduleku" sistemarekin batera, baita wu wei ('ahaleginik ez') ere.[10]

Izenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Han Fei Hanzi ('Han Maisua') edo Han Feizi ('Han Fei Maisua') bezala ere ezagutzen da. Wade-Gilesen transkripzioan, bere izen bera Han Tzu, Han-tzu, Han Fei Tzu edo Han Fei-tzu idazten da. Izen bera —batzuetan "Hanfeizi" edo "Han-fei-tzu" bezala— erabiltzen da beranduago tradizionalki berari egozten zaion antologia adierazteko.[11]

Legitimitatea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Image
Filosofoaren estatua Txinako Shaanxi probintziako parke batean ikusgai.

Lehen ikerketa akademikoek ez zuten oso garbi benetako Han Fei bat existitzen zenik, baina egungo ikerketa akademikoak irekita egon dira ideia horretara.[12] Masayuki Sato-k (2013) ez du uste Sima Qian-en Han Feiren bizitzari buruzko xehetasun literal guztiak historikoki zehatzak direnik, dramatikoegiak direla uste baitu, Han Fei eta Li Si aurkari bihurtzeko prest zeudelako.[13]

Goldin sinologoak (2013) ideia irekia zuen Han Feiren bizitzaren xehetasunak "ziurrenik ez zeudela egiatik oso urrun", baina ez zitzaizkiola oso garrantzitsuak iruditzen Han Feizi interpretatzeko: Han Fei "Hánen errege-etxetik" zetorrela, eta Qinen kargu bila zebilela, "K.a. 233an exekutatu zutela, Li Sik tranpan harrapatu ondoren".[14]

Shang Yang eta Shen Buhai

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguruko estatuen kantzilerrak zirenez, Qin estatuko Shang Yangen eta Han estatuko Shen Buhairen doktrinak (shu administrazio teknikarekin lotuta) inperioaren bateratzearen aurretik gurutzatuko ziren.[15] Han Feizi da Shang Yangen Qin-etik kanpo kontserbatutako lehen erreferentzia, Shang Jaunaren Liburua Guanzirekin batera zabaltzen hasi baitzen garai hartan.[16][17]

Herrlee Creel sinologoak (1970) argudiatu zuen bezala, geografikoki sinesgarria da benetako Han Fei baten antzeko norbait egotea. Han estatuaren ondorengoa izan


ik, Shang Yang eta Shen Buhairen berri izateko aukera ona izango zuen, eta gero Han Feiziren zati bat idazteko. Esan litekeen bezala, batez ere 40. kapituluan, bi pertsonaiak batera aztertzen dituena. Sinesgarria da, halaber, 43. kapituluko Shen Dao ezagutzea, Gerra Zibilen garaian ezagunagoa zena.[18]

Han Feik legea eta shu teknika defendatzen dituen arren, Han Feiziren 30. kapituluan (“Azalpenen barne-bilduma A”) eta 38. kapituluan (“Eztabaidak III”) shu-zentratutako ikuspuntua adierazten da. 30. kapituluan zigorrak argi eta saihestezin bihurtzea tekniken azpimultzo gisa hartzen da kontuan. 38. kapituluan “arauak eta neurriak argitzea” agintariari betebeharrak esleitzea eskatzen dioten gobernu-tekniken azpimultzo gisa hartzen da kontuan. Kasu hauetan, Han Fei bere Han estatuko arbaso Shen Buhairen ondorengo filosofiko zuzenagoa dirudi, tradizioak kokatuko lukeen bezala.[19]

Zazpi teknikak hauek dira:

  • Lehenengoa: gai bati buruzko ikuspuntu guztiak aztertu eta alderatu;
  • bigarrena: zigorrak saihestezinak eta autoritate dotorea argiak bihurtu;
  • hirugarrena: sariak fidagarriak bihurtu eta jendeak bere gaitasunak guztiz erabiltzera behartu;
  • lau: proposamenak banan-banan entzun, eta menpekoak [proposamenen] erantzule egin;
  • bost: ediktu nahasgarriak eman eta erabaki maltzurrak hartu;
  • sei: zure ezagutza zeuretzat gorde eta aholkua eskatu;
  • zazpi: hitzak pertsona batetik bestera komunikatu eta esan nahi duzunaren kontrakoa esan.

Zazpi hauek dira agintariak erabili behar dituenak. (Han Feizi 30.0.0; Chen 2000: 560)[20] Lege-funtzionarioengan oinarritzen ez bazara, egiaztapen eta sailkapen gurutzatuak nola egiten diren aztertzen ez baduzu, estandarrak eta neurriak argi ez badituzu, zure entzumen eta ikusmenean soilik oinarritzen bazara, zure adimena lanean jarri eta orduan bakarrik gaiztakeria agerian utzi behar baduzu, ez al du horrek aginte-teknikarik eza erakusten?[21]

Bizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Han Feiren jaiotza-urte zehatza ezezaguna da oraindik, hala ere, adituek K.a. 280 inguruan kokatu dute.[3]

Garai hartako beste filosofo ospetsuek ez bezala, Han Fei agintari aristokraten kidea zen, Han famrialari Handiaren Erregistroek diote Han Feik Li Si Qin etorkizunerko kantzilerarekin batera ikasi zuela Xun Kuang filosofo konfuziarraren agindupean. Esaten da, beilia agintarian jaio baitzen Gerra Zibileko Estatuen garaiko azken fasean. Testuinguru honetan, jakintsu batzuek bere lanak lehengusuari, Han erregeari, zuzenduta zeudela interpretatu dute. Histore tartamudeagatik, Han Feik ezin zituela bere ideiak behar bezala aurkeztu gortean, baina Simak oso adimentsua zela uste du. Bestela, bere aholkuak alde batera utzi arren, bere Han estatuaren gainbehera motela ikusita, "antzinako Txinako idazkera-estilo distiratsuenetako bat" garatu zuen.[22]

Sima Qianek Han Feiri buruz idatzitako biografia honako hau da:

Han Fei Han-eko printzea zen, izena/forma eta legea/artea aztertzearen aldekoa, eta Sima Qianek zalantzaz defendatzen zuen Huang-Lao filosofian errotuta zegoela. Jaiotzez tartamudea zen eta ez zen gai ondo eztabaidatzeko, baina ona zen paperak idazten. Bere lagun Li Sirekin batera, Xun Qing zerbitzatu zuen, eta Sik berak onartu zuen ez zela Fei bezain gai. Han gainbehera zihoala ikusita, askotan kexatzen zitzaion Han-eko erregeari paperak aurkeztuz, baina erregeak ez zuen onartu kontratatzea. Horren aurrean, Han Fei frustratuta zegoen estatu bat gobernatzean, erregeak ez zuelako ahaleginik egiten estatuaren sistema juridikoa fintzeko eta argitzeko, boterea hartuz bere menpekoak kontrolatzeko, estatuaren jabetza eta defentsa hobetzeko, edo jakintsuak deitzeko eta kontratatzeko estatua hobetuz. Aitzitik, erregeak ustelak eta traidoreak kontratatu zituen eta jakintsuen gainetik postu altuagoetan jarri zituen. Intelektualak legearen nahasmendutzat hartzen zituen haien literatura erabiliz eta zaldunek estatuaren debekua urratzen zutela uste zuen indar armatuak erabiliz. Estatua bakean zegoen bitartean, erregeak ohoratuak babestea gustatzen zitzaion; beharrean zegoenean, armadura eta kaskoa zituzten gerlariak kontratatzen zituen. Beraz, gizon landuak ezin ziren kontratatu eta kontratatutako gizonak ezin ziren landu. Oso atsekabetuta osotasun eta zuzentasun handiko gizonak menpekoek moralgabekeriaz eta ustelkeriaz onartzen ez zituztelako, iraganeko irabazi eta galeretan izandako aldaketak ikusi zituen. Horregatik, hainbat artikulu idatzi zituen, hala nola "Bakardadearen Haserrea", "Bost Izurriteak", "Esaera Barne eta Kanpoko Bilduma", "Pertsuasio Bilduak" eta "Pertsuasio Bideko Zailtasunak", ehun mila hitz biltzen dituztenak. Hala ere, Han Feik berak ondo ezagutzen bazuen ere pertsuasioaren zailtasuna, pertsuasio bideko zailtasunei buruzko bere lana oso zabala baitzen, azkenean heriotza goiztiarra izan zuen Qin-en. Ezin izan zuen beretzat hitzen tranpatik ihes egin.[23]

Azkenean, bere lanak Qin-eko Ying Zheng erregearen eskuetara iritsi ziren, eta irakurri ondoren honakoa esan zuen: "Pertsona honekin [Han Fei] adiskidetasuna egiten badut, damurik gabe hilko naiz", eta Han Fei Qin gortera gonbidatu zuen. Han Feik "Han-ak babestea" saiakera aurkeztu zuen erregeari bere aberria ez erasotzeko eskatzeko, baina bere lagun ohi eta arerio Li Sik saiakera hori erabili zuen Han Fei espetxeratu zezan, Han-ekiko zuen balizko leialtasunagatik. Han Feik erantzun zuen "Qin erregearekin lehen aldiz topo egiten dudanean" izeneko beste saiakera bat idatziz, bere idazketa talentua erabiliz erregearen bihotza irabazteko asmoz. Han Feik erregearen bihotza irabazi zuen, baina Li Sik pozoia edatera emanaz bere buruaz beste egitera behartu aurretik ez. Qin erregeak, ondoren Han Feiren heriotzaren damu zuen.[24]

Bere legalismoaren laburpena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Xunzik giza izaera gaiztoa eta bertuterik gabekoa dela dioen hipotesia osatu zuen, eta, beraz, giza haurrak beren bertutezko formara eraman behar direla iradoki zuen gizarte-klasean oinarritutako Konfuzoren hezkuntza moralaren bidez. Hori gabe, Xunzik argudiatu zuen, gizakia bertuterik gabe jokatuko luke eta bere giza izaerak gidatuko luke ekintza immoralak egitera. Han Feiren hezkuntzak eta bizipenek, Gerra Estatuen garaian eta bere Han estatuan, administrazio amoral eta interesetan oinarritutako baten kudeaketarako filosofia baten sintesia lagundu zuten, eta moralitatea tresna solte eta eraginkortasunik gabekoa zirudien. Hanek bere irakaslearen "jaiotzez bertuterik gabekoa" teoriarekin bat egin zuen, baina aurreko filosofia legalistan bezala, pragmatikoki proposatu zuen jendea beren interesetan oinarritutako izaeraren bidez gidatzea.[25][26][5]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ (Ingelesez) «Han Feizi | Chinese philosopher | Britannica» www.britannica.com (kontsulta data: 2022-07-13).
  2. ↑ (Gaztelaniaz) «Han Fei, Tzu (¿-233 a.C.)» www.mcnbiografias.com (MCNBiografias.com) (kontsulta data: 2022-07-13).
  3. 1 2 (Ingelesez) Watson, Burton. (2003). Han Feizi – Basic Writings.. Columbia University Press, 2 or. ISBN 978-0-231-52132-1..
  4. ↑ (Ingelesez) "Han Feizi". Chinaculture.org.
  5. 1 2 (Txineraz) Hàn Phi Tử,. Vietnamese translation by Phan Ngọc, Nhà xuất bản Văn học, HCMC.
  6. ↑ (Txineraz) Trần Ngọc Vương: Ngụy thiện cũng vừa phải thôi, không thì ai chịu được!".. PGS – TS.
  7. ↑ (Ingelesez) Guo, Baogang. (2008). China in Search of a Harmonious Society. , 38 or..
  8. ↑ (Ingelesez) Paul R. Goldin. (2013). Dao Companion to the Han Feizi. , 271 or..
  9. ↑ (Ingelesez) Sima Qian. (1939). "The Biography of Han Fei Tzŭ By Ssŭ-ma Ch'ien". The Complete Works of Han Fei Tzu. .
  10. ↑ (Ingelesez) Burton Watson. (1964). Han Fei Tzu: Basic Writings. New York: Columbia University Press ISBN 978-0-231-08609-7..
  11. ↑ (Ingelesez) Loewe, Michael. (1986). The Cambridge History of China, Vol. 1: The Ch'in and Han Empires, 221 BC-AD 220.. Cambridge: Cambridge University Press, 74 or. ISBN 978-0-521-24327-8..
  12. ↑ (Ingelesez) Loewe, Michael. (1993). Early Chinese Texts: A Bibliographical Guide. Berkeley: Society for the Study of Early China; Institute of East Asian Studies, University of California Berkeley, 116 or. ISBN 1-55729-043-1..
  13. ↑ (Ingelesez) Goldin, Paul R.. (2013). Introduction: Han Fei and the Han Feizi. In: Dao Companion to the Philosophy of Han Fei (PDF),. Springer – via the University of Pennsylvania, 165 or. ISBN 978-9-400-74318-2..
  14. ↑ (Ingelesez) Goldin, Paul R.. (2013). Introduction: Han Fei and the Han Feizi. In: Dao Companion to the Philosophy of Han Fei (PDF). Springer – via the University of Pennsylvania, 1-21 or. ISBN 978-9-400-74318-2..
  15. ↑ (Ingelesez) Creel, Herrlee Glessner. (1982). What Is Taoism?: And Other Studies in Chinese Cultural History.. University of Chicago Press., 114 or. ISBN 9780226120478. JSTOR 1397689. OCLC 1256745090..
  16. ↑ (Ingelesez) Pines, Yuri. (2019). The Book of Lord Shang: Apologetics of State Power in Early China. Abridged Edition. Columbia University Press, 26 or. ISBN 978-0-231-55038-3..
  17. ↑ (Ingelesez) Graham, A.C.. (1989). Disputers of the Tao: Philosophical Argument in Ancient China.. Open Court., 268 or. ISBN 978-0-8126-9942-5...
  18. ↑ (Ingelesez) Fraser, Chris. (2011). Oxford Handbook of World Philosophy. Oxford University Press, 64 or. ISBN 978-0-19-532899-8..
  19. ↑ (Ingelesez) Pines, Yuri. (2024). Dao Companion to China's fa Tradition. Hebrew University of Jerusalem: Springer., 645-676 or. ISBN 9789048129270..
  20. ↑ (Ingelesez) Mingyuan Hu.. (2023). Realpolitik: Han Fei on mighty reign.. London and Paris: Hermits United. ISBN 978-1-7391156-3-0..
  21. ↑ (Ingelesez) Goldin, Paul R. (2005). "Insidious Syncretism in the Political Philosophy of Huainanzi". University of Hawai'i Press, 90-111 or. ISBN 978-0-8248-7399-8, doi:10.1515/9780824873998-008..
  22. ↑ (Ingelesez) Chang, Leo S. (1998). The Four Political Treatises of the Yellow Emperor: Society for Asian and Comparative Philosophy. Monograph No.15. University of Hawaiʻi Press., 21 or..
  23. ↑ (Ingelesez) Tae Hyun. (2010). Other Laozi Parallels in the Hanfeizi. KIM, 15 or..
  24. ↑ (Ingelesez) Hansen, Chad. (1992). A Daoist Theory of Chinese Thought. Oxford. Oxford University Press., 345, 346 or. ISBN 978-0-19-535076-0..
  25. ↑ (Ingelesez) Luo, Wei. Hanfeizi. World Philosophers & Their Works.
  26. ↑ (Ingelesez) Han Feizi". Chinaculture.org.

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Han_Fei&oldid=11256033"(e)tik eskuratuta