Edukira joan

Yukie Chiri

Wikipedia, Entziklopedia askea
Yukie Chiri
Image
Image Irudi gehiago
Bizitza
JaiotzaNoboribetsu (en) Itzuli, 1903ko ekainaren 8a
HerrialdeaImage Japonia
Talde etnikoaAinua
HeriotzaHongō-ku (en) Itzuli, 1922ko irailaren 18a (19 urte)
Heriotza moduaberezko heriotza: bihotz-gutxiegitasuna
Familia
Haurrideak
Familia
Hezkuntza
HeziketaQ17191216 Itzuli
Hizkuntzakjaponiera
ainuera
Jarduerak
Jarduerakolerkaria, itzultzailea, idazlea, etnografoa eta etnologoa
Lan nabarmenak

Yukie Chiri (japonieraz: 知里 幸恵?, Hepburn: Chiri Yukie) , Noboribetsu, Japonia, 1903ko ekainaren 8a - Tokio, Japonia, 1922ko irailaren 18a) Yukarren (ainuen ipuin epikoak) transkriptore eta itzultzaile japoniarra izan zen.

Bizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Yukie Chiri ainu familia batean jaio zen Noboribetsu herrian, Hokkaido uharteko hiri batean, Japoniako prefekturarik iparraldekoenean, Meiji aroan. Bere aita Takakichi Chiri zen, errusiar-japoniar gerran zerbitzatu zuena, eta Urrezko Kometaren Ordenarekin kondekoratutako hiru ainuetako bat izan zen. Bere ama Nami zen. Japoniako historiaren une horretan, japoniarren (Wajin-tarrak edo Yamato herri gisa ere ezagunak, ainuak ez zirenak) immigrazioa Hokkaidorora gero eta handiagoa izateak, ainu-ak komunitate bananduetan birkokatzea ekarri zuen, eta, kasu askotan, bizibideak lapurtzea. Japoniarrek legez kanpo utzi zuten hartzen sakrifizioa krudela izateagatik, eta beste desberdintasun kultural batzuk estigmatizatu zituzten. Garai hartan, ainuarrak herri atzeratutzat hartzen ziren, eta uhartearen kolonizazioaren parte bezala, gobernuaren politika zen haiek bereganatzea eta japoniar bizimodua har zezaten eragitea. Ainuek beraiek, gehienbat, aldaketa garai horretan bizirauteko modurik onena (eta agian bakarra) bezala ikusi zuten hau. Chirik berak harridura adierazi zuen haserrea baino gehiago. Chirik idatzi zuen: "Begien itxi-ireki batean, paisaia naturala, antzinatik izan zen bezala, desagertu egin da: zer izan da bertako zelai eta mendietan bizitza alaiki irabazten zuen jendeaz? Geratzen garen ahaide apurrok begi zabal-zabalekin ikusten ditugu besterik gabe, munduaren egoerak aurrera egin ahala harrituta".[1][2][3][4][5][6]

Chiri bere izeko Imekanurekin joan zen Chikabumira bizitzera, Asahikawaren kanpoaldean, sei urte zituenean, ustez gurasoen zama ekonomikoa arintzeko. Imekanu bere ama zahar Monashinoukurekin bizi zen, japonieraz oso gutxi hitz egiten zuen ainu kontalari esperientziaduna. Chiri, beraz, japonieraz eta ainuz erabat elebiduna izatera iritsi zen, eta ainu ahozko literaturaren ezagutza sakona zuen, garai hartan gero eta urriagoa zena. Eskola-jazarpena jasan behar izan zuen arren, Chiri bere ikasketetan nabarmendu zen, bereziki hizkuntzan eta literaturan. Hala ere, anti-ainu aurreiritzien ondorioz, bere belaunaldiko askori eragin zien gutxiagotasun etnikoko konplexu bat jasan zuen.[7]

Lana

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Image
Yukie Chiriren argazkia. Ezkerrean, izeko Imekanu
Image
Yukie Chiriren argazkia

Chiri nerabea zen Japoniako Taishō garaian Kyōsuke Kindaichi hizkuntzalari japoniar eta ainu hizkuntzako jakintsua ezagutu zuenean. Kindaichi Hokkaidōn zehar bidaiatzen ari zen ainu ahozko literaturako transmisoreen bila, eta Imekanu eta Monashinoukuren bila joan zen. Oraindik Imekanurekin bizi zen Chiri ezagutu zuenean, Kindaichik berehala ezagutu zuen bere ahalmena eta bere lanaz hitz egin zion. Kindaichik Chiri ainu folklorea eta kultura zaintzen ikusten zuen balioa azaldu zionean, Chirik bere bizitza osoa yukar ikasi, dokumentatu eta itzultzeari eskaintzea erabaki zuen.[8]

Kindaichi azkenean Tokiora itzuli zen, baina Chiriri koaderno zuriak bidali zizkion ainu kultura eta hizkuntzari buruz bururatzen zitzaion guztia idatzi zezan. Amamak errezitatzen zituen ipuinak erregistratzea erabaki zuen, ainu soinuak adierazteko rōmajia erabiliz, eta ondoren transkribatutako yukarra japonierara itzuli zuen. Denborarekin, Kindaichik Chiri konbentzitu zuen Tokion elkartu eta yukar bildu eta itzultzeko lanean laguntzeko. Hala ere, Tokiora iritsi eta hilabete gutxira, eta bere lehen antologia yukarra osatu zuen gau berean, Chiri bat-batean hil zen 19 urterekin bihotzekoak jota.[7]

Legatua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Chiri-ren antologia hurrengo urtean argitaratu zen "Ainu Shinyōshu" izenburupean (Jainkoen Ainu epopeiaren bilduma bat). Kindaichi mezenasak eta Kunio Yanagita antologiaren editoreak Chiri zenaren eskuizkribua inprimatzera eraman behar izan bazuten ere, ez zituzten inon jarri haren izenak; hitzaurrea eta aurkibidea hark idatziak dira erabat. Bere liburuak japonierazko itzulpenak zein, ordainetan, jatorrizkoak ainueraz, erromatar alfabetoan, ditu. Antologiak ospe handia jaso zuen garaiko prentsan, japoniarren artean ainu kulturarekiko errespetu berria sortuz, eta gaur egun ere yukar iturri garrantzitsuena izaten jarraitzen du.

Bere neba gazteenak, Chiri Mashihok, ikasketak jarraitu zituen Kindaichiren babespean eta ainu ikasketetan aditu errespetatua bihurtu zen. Bai Chiri eta bai bere neba gazteena ezkutuan finantzatu zituen Keizo Shibusawak, Shibusawa Eiichiren oinordekoak, dohaintza anonimoen bidez. Imekanuk ere jarraitu zuen yukar transkribatzen eta itzultzen. 2021ean, "Ainu Shinyōshu" gaztelaniara itzuli zen "Cantos de dioses ainu" izenburupean.[9]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ «Las epístolas dedicatorias de Boscán y Garcilaso en el Cortesano: parámetros del reconocimiento de una identidad» Actas del V Congreso Internacional de la Asociación (Vervuert Verlagsgesellschaft): 1026–1037. 2001-12-31 (kontsulta data: 2026-06-10).
  2. ↑ Muñoz González, Yolanda. (2001-01-01). «La canción que el Dios Búho cantó sobre sí mismo, llovizna de gotas plateadas» Estudios de Asia y África: 109–127.  doi:10.24201/eaa.v36i1.1622. ISSN 2448-654X. (kontsulta data: 2026-06-10).
  3. ↑ Sociedad Peruana de Derecho Internacional. (2025-08-31). «Síntesis de Notas de Prensa SPDI No. 036-2025 a 086-2025 (mayo 2024 – agosto de 2025)» Revista Peruana de Derecho Internacional (180): 417–445.  doi:10.38180/rpdi.v75i180.957. ISSN 2663-0222. (kontsulta data: 2026-06-10).
  4. ↑ Sjoberg, Katarina. (2013-10-31). The Return of Ainu. Routledge ISBN 978-1-134-35198-5. (kontsulta data: 2026-06-10).
  5. ↑ Shigeru, Kayano; Hane, Mikiso. (2018-02-07). Our Land Was a Forest.  doi:10.4324/9780429498534. (kontsulta data: 2026-06-10).
  6. ↑ Strong, Sarah M.. (2011-10-31). «Chiri Yukie and the Origins of the Ainu Shin’yōshū» Ainu Spirits Singing (University of Hawai'i Press): 1–44. (kontsulta data: 2026-06-10).
  7. 1 2 KAWAKITA, Hiroaki; ANESAKI, Takeo; SAWA, Tokuichi; BANDO, Shoji; UEMATSU, Kiyoshi; FUJIMOTO, T.; TOYOHARA, Daio; TAKAO, Kiyoto et al.. (1963). «94. Studies on So-Called “Post-Operative Abdominal Neurosis” and Several Attempts of its Treatment» Neurologia medico-chirurgica 5 (0): 119–120.  doi:10.2176/nmc.5.119. ISSN 0470-8105. (kontsulta data: 2026-06-10).
  8. ↑ Shigeru, Kayano; Hane, Mikiso. (2018-02-07). «Making the Acquaintance of Kindaichi Kyōsuke» Our Land Was a Forest (Routledge): 125–132. ISBN 978-0-429-49853-4. (kontsulta data: 2026-06-10).
  9. ↑ «A Discipline on Foot: Inventing Japanese Native Ethnography, 1910–1945 by Alan Christy (review)» The Journal of Japanese Studies 40 (1): 131–136. 2014-12  doi:10.1353/jjs.2014.0008. ISSN 1549-4721. (kontsulta data: 2026-06-10).

Bibliografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Chiri Yukie. "Cantos de dioses ainu" ("Ainu jainkoen kantuak") . Edizio elebiduna ainu-gaztelaniaz. Japonieratik itzulia, atariko azterketa eta oharrak: Gustavo Beade. Buenos Aires: Duino, 2021. ISBN 978-987-86-8328-7

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Yukie_Chiri&oldid=11718663"(e)tik eskuratuta