Alps
Lis Alps viodudis dal satelit | |
| Altris nons | Alpen (todesc) Alpes (francês e spagnol) Alpe (sloven) |
|---|---|
| Stât | Italie, France, Svuizare, Austrie, Liechtenstein, Gjermanie, Slovenie |
| Provincie | |
| Altitudin | 4.810 (Mont Blanc) m s.n.m. |
| Coordenadis | 45°50′01″N 6°51′54″E / 45.83361°N 6.86500°ECoordenadis: 45°50′01″N 6°51′54″E / 45.83361°N 6.86500°E |
| Cjadene | Sisteme alpin |
| Prime assension | |
Lis Alps a son la plui grande e impuartante cjadene montagnose de Europe. A forme un arc naturâl che si estint par cirche 1.200 km tra il mari Ligur a ovest e le planure danubiane a est.
La cime plui alte des Alps je il Mont Blanc, che cui sôs 4.810 metri di altitudin al è cunsiderât il "tet d'Eorope". Daûr di lui par altece a vegnin il Mont Rose (4.634 m), il Dom (4.545 m), il Weisshorn (4.505 m) e il Cervin (4.476 m).
Gjeografie
[cambie | modifiche il codiç]L'arc alpin al travierse ben siet stâts eoropeans:
In base a la suddivision tradizionâl, lis Alps a vegnin ripartidis in trê sezionis principâls: lis Alps Ocidentâls lis Alps Centrâls e lis Alps Orientâls.
Lis Alps tal Friûl
[cambie | modifiche il codiç]Lis Alps a ocupin la part plui a tramontan dal Friûl:
- A bonât si cjatin lis Alps Cjargnelis e lis Prealps Cjargnelis;
- A jevât si cjatin lis Alps Juliis e lis Prealps Juliis.
Chestis cjadenis a garantissin un riparo naturâl dai vents frêts dal nord e a raprensentin une risorse impuartante par l'agricolture, la pastorizie e il turisim de regjon.
Gjeolohjie e ambient
[cambie | modifiche il codiç]Lis Alps si a son formadis par vie de colision tetoniche jenfri le plache africane e chê eurasiatiche, un procès scomençât te ere mesozoiche.
L'ambient alpin al caraterize un bon numar di habitat, dai boscs di cjastinârs e fô a basse altitudin, fin ai pascui di mont e ai glaçârs perpetuis su lis cimis plui altis. La faune e comprint specis simbolichis come il cjamoç, il stambec, la cjamuzze, le acuile reâl e la marmote.
Istorie e culture
[cambie | modifiche il codiç]Dai timps preistorics, lis Alps son statis une zone di passaç e di scuintri jenfri popui e culturis diviersis. I passaç alpins (come il Grant San Bernard o il Tarvis) a son stâts viis strategjichis par Romans, popui gjermanics e mercjadants de Etât di Mieç.
Vuê la regjon alpine e je un dai centri turistics plui famôs dal mont par i sports di Invier (sci, alpinisim) e par la escursionim d'istât.
Curiositâts
[cambie | modifiche il codiç]- Il non "Alps" al derive probabilmentri de lidrîs pre-romane alb o alp, che e significave "mont" o "pascui di altitudin".
- Dintor dal Mont Rose e dal Mont Blanc si cjatin i glaçârs plui estendûs dal continent eoropean , fûr de Scandinavie.
Bibliografie
[cambie | modifiche il codiç]- Werner Bätzing, Die Alpen - Geschichte und Zukunft einer europäischen Kulturlandschaft, C.H.Beck, 2015.
- Luigi Zanzi, Le Alpi nella storia d'Europa, CDA & Vivalda, 2004.