Oilibhéar Cromail
Polaiteoir agus saighdiúir Sasanach ab ea Oilibhéar Cromail, nó Cromail[1] mar a thugtar air go minic (25 Aibreán 1599 – 3 Meán Fómhair 1658). Bhí sé ina cheannaire ar an Modh-Arm Nua i rith Chogaí Cathartha Shasana, agus ba dhuine de na feisirí a shínigh barántas báis an Rí Séarlas I sa bhliain 1649. Rialaigh sé Sasana, Albain agus Éire ina dhiaidh sin mar Thiarna Cosanta an Chomhlathais, ó 16 Nollaig 1653 go dtí lá a bháis.
Tá cuimhne ar leith ag muintir na hÉireann air mar gheall ar an gconcas a rinne sé ar an tír idir 1649 agus 1650 — go háirithe na sléachta i nDroichead Átha agus i Loch Garman — agus ar an bpolasaí lonnaíochta agus coigistithe talún a lean an concas sin. Tá sé fós ar dhuine de na daoine is mó conspóid i stair na hEorpa: measann roinnt staraithe gur chosain sé cearta na Parlaiminte in aghaidh chumhacht neamhtheoranta an rí, ach is siombail é do go leor in Éirinn den chos ar bolg agus den sléacht.
_(after)_-_Oliver_Cromwell_(1599%E2%80%931658)_-_HUTCM-114_-_Cromwell_Museum.jpg)
_(style_of)_-_Oliver_Cromwell_(1599%E2%80%931658)_-_HUTCM-301_-_Cromwell_Museum.jpg)
Tús a shaoil
[cuir in eagar | athraigh foinse]Rugadh Cromail ar 25 Aibreán 1599 i Huntingdon, i Sasana, an t-aon mhac a tháinig slán de chlann Robert Cromwell agus Elizabeth Steward; bhí seachtar deirfiúracha aige.[2] Ba de bhunadh mion-uaisle é, agus talamh agus tionscal measartha ag an teaghlach in Oirthear Shasana.
I 1616 chuaigh sé chuig Sidney Sussex College, Ollscoil Cambridge, coláiste a raibh cáil láidir Phiúratánach air, ach d'fhág sé an coláiste tar éis bliana amháin, gan céim, nuair a fuair a athair bás i 1617.[3]
Ar 22 Lúnasa 1620, phós sé Elizabeth Bourchier, iníon le ceannaí saibhir i Londain, i séipéal San Giles, Cripplegate.[4] Rugadh naonúr clainne dóibh, agus tháinig seisear acu slán go haois an duine fhásta.[4]
Toghadh é mar bhall Parlaiminte ar son Huntingdon i 1628–1629, ach níor mhair an Pharlaimint sin ach cúpla mí. Sna 1630idí tháinig deacrachtaí airgeadais air agus b'éigean dó bogadh go St Ives mar fheirmeoir cíosa; ach tar éis dó oidhreacht a fháil ó ghaol leis, bhog sé go hEly agus tháinig feabhas ar a chás.[4] Ba le linn na mblianta seo a chuaigh sé trí chlaochlú creidimh phearsanta, agus d'iompaigh sé ina Phiúratánach díograiseach a chreid go láidir i gcaoinfhulaingt reiligiúnach do na seicteanna Protastúnacha éagsúla.
An Cogadh Cathartha i Sasana
[cuir in eagar | athraigh foinse]I mí Aibreáin 1640, toghadh Cromail mar bhall Parlaiminte ar son Cambridge — sa Pharlaimint Ghairid ar dtús, agus ansin sa Pharlaimint Fhada, dhá Pharlaimint a rinne a ndícheall cumhacht an rí a shrianadh.
Nuair a bhris an chéad Chogadh Cathartha amach i 1642 idir an Rí Séarlas I agus a lucht tacaíochta (na Ríogaithe) ar thaobh amháin, agus lucht na Parlaiminte (na Maolchinn, mar gheall ar a ngearrfholt) ar an taobh eile, thóg Cromail complacht marcra dó féin, cé nach raibh aon taithí mhíleata roimhe sin aige.
D'éirigh go hiontach leis mar cheannaire marcra i gCath Marston Moor i mí Iúil 1644, agus tugadh 'Ironsides' mar leasainm ar a chuid saighdiúirí — leasainm a leathnaíodh ar Chromail féin ina dhiaidh sin.[5]
I 1645 bunaíodh an Modh-Arm Nua, arm gairmiúil lánaimseartha faoi smacht daingean; ba mhór an lámh a bhí ag Cromail ina bhunú. Bhuail an t-arm seo arm an rí go cinntitheach ag Cath Naseby ar 14 Meitheamh 1645, rud a chuir deireadh leis an gcéad chogadh cathartha.
Nuair a bhris an dara cogadh cathartha amach i 1648, chloígh Cromail arm Albanach na Ríogaithe ag Preston. Faoi dheireadh na bliana sin, ar 6 Nollaig 1648, dhíbir an Coirnéal Thomas Pride agus a chuid saighdiúirí gach feisire nach raibh ar son an Rí a thriail ar chúiseamh tréasa — eachtra ar a dtugtar 'Pride's Purge' as Béarla go coitianta.[6] Ghlac Cromail leis an mbeart seo, cé nár ghlac sé páirt ann é féin.
Bhí Cromail ar dhuine de na feisirí a shínigh barántas báis an Rí, agus cuireadh Séarlas I chun báis ar 30 Eanáir 1649. Cuireadh deireadh leis an monarcacht agus le Teach na dTiarnaí, agus bunaíodh an Comhlathas — poblacht Shasana.
An Feachtas in Éirinn
[cuir in eagar | athraigh foinse]Ar 20 Meitheamh 1649, cheap an Pharlaimint Oilibhéar Cromail mar cheannaire an airm a chuirfeadh an t-éirí amach in Éirinn faoi chois. Bhí mórán Ríogaithe cruinnithe in Éirinn faoin am seo, agus i 1649 rinne siad comhaontas leis an gComhdháil Chaitliceach, rud ar mhór an chontúirt é don Pharlaimint. Chreid Cromail agus na ginearáil Shasanacha eile na scéalta uafásacha a foilsíodh faoin drochíde a tugadh do choilínigh Phrotastúnacha in Éirinn le linn cheannairc na bliana 1641, rud a d'fhág a rian ar iompar na saighdiúirí.[7]
Tháinig Cromail i dtír gar do Bhaile Átha Cliath ar 15 Lúnasa 1649, agus é i gceannas ar arm a raibh thart ar 12,000 fear ann, i dteannta an gharastúin a bhí cheana féin i mBaile Átha Cliath faoi cheannas an Choirnéil Michael Jones.[8] Ghabh sé Droichead Átha ar 11 Meán Fómhair 1649, agus maraíodh na mílte den gharastún agus de mhuintir an bhaile.[9] I nDeireadh Fómhair na bliana sin tharla sléacht eile i Loch Garman, agus básaíodh suas le 2,000 saighdiúir agus 1,500 sibhialtach ann.[10]
Ghéill mórán bailte eile — Cill Chainnigh ina measc, i mí an Mhárta 1650 — ach theip ar Chromail Port Láirge a ghabháil, agus chaill sé suas le 2,000 fear ag léigear Chluain Meala i mí na Bealtaine 1650. Fuair sé cabhair thábhachtach nuair a d'aontaigh saighdiúirí Protastúnacha Ríogaí i gCorcaigh dul lena thaobh, agus cúrsaí creidimh tábhachtach sa choimhlint seo.[11]
D'fhág Cromail Éire ar 26 Bealtaine 1650, ag seoladh ó Eochaill go Sasana, nuair a chuala sé go raibh Séarlas II tar éis Albain a bhaint amach.[12]
Lean an cogadh ar aghaidh beagnach trí bliana eile faoi cheannas Henry Ireton agus, ina dhiaidh sin, Edmund Ludlow. Ghéill Gaillimh, an baile mór deireanach a bhí ag na Caitlicigh, i mí Aibreáin 1652, agus ghéill na saighdiúirí Caitliceacha deireanacha i mí Aibreáin 1653.
Ina dhiaidh sin, coisceadh cleachtadh an Chaitliceachais go poiblí agus cuireadh sagairt a gabhadh chun báis. Rinneadh iarracht na Caitlicigh a bhí fágtha ina n-úinéirí talún a aistriú siar go Cúige Connacht agus go Contae an Chláir — b'as seo a d'eascair an nath cáiliúil Béarla "to Hell or to Connaught" — agus laghdaíodh sciar na gCaitliceach de thalamh na tíre ó thart ar 60% go dtí thart ar 8-9%.[13] Meastar gur cuireadh timpeall 12,000 duine chun na hIndiacha Thiar faoi chonarthaí seirbhíse ar théarma seasta.[14]
An Feachtas in Albain
[cuir in eagar | athraigh foinse]Nuair a chuala pobal na hAlban faoi chur chun báis Shéarlais I, d'fhógair siad go raibh a mhac, Séarlas II, ina rí orthu, cé gur ghéill Séarlas do théarmaí crua na gCúnantóirí Albanacha. Mheas an Comhlathas gur bhagairt í seo, agus i mí Iúil 1650 chuaigh Cromail ó thuaidh leis an Modh-Arm Nua.
Ar 3 Meán Fómhair 1650, bhuaigh Cromail bua cinntitheach ag Cath Dunbar, in ainneoin gurbh í an Albain a bhí sa lámh in uachtar ó thaobh líon fear de. D'áitigh Séarlas II ansin ionradh a dhéanamh ó dheas isteach i Sasana, ach rugadh air agus ar a arm ag Cath Worcester ar 3 Meán Fómhair 1651 — bliain go díreach tar éis Dunbar — agus cuireadh deireadh dá bharr leis an tríú cogadh cathartha. D'éalaigh Séarlas II féin ón gcath agus chuaigh ar deoraíocht go dtí an Fhrainc.
Is nós le staraithe a lua gur ar an lá céanna, an 3 Meán Fómhair, a bhuaigh Cromail an dá bhua chinniúnacha sin agus a fuair sé féin bás ina dhiaidh sin, i 1658.[15]
Tiarna Cosanta
[cuir in eagar | athraigh foinse]D'fhás mífhoighne ar Chromail leis an gComhlathas agus é ag brath ar an bParlaimint Gheadáin (nó 'Rump Parliament' as Béarla) chun athchóirithe dlí agus reachtaíochta a chur i bhfeidhm. Ar 20 Aibreán 1653, dhíbir sé an Pharlaimint sin le lucht airm.[16] Ina hionad sin, tháinig an Pharlaimint Ainmnithe, ar a dtugtar 'Parlaimint Barebone' go coitianta, ó 4 Iúil go 12 Nollaig 1653.[17] Nuair a dhíscaoil an Pharlaimint sin í féin, tugadh isteach bunreacht nua, an Ionstraim Rialtais, agus ar 16 Nollaig 1653 ainmníodh Cromail ina Thiarna Cosanta ar an gComhlathas — an chéad duine gan bunadh ríoga ná uasal a bhí riamh ina cheann stáit ar Shasana.[18]
Mar Thiarna Cosanta, rinne Cromail a dhícheall córas dlí Shasana a athchóiriú, oideachas a chur chun cinn, agus riarachán na tíre a dhílárú, cé gur chuir dlíodóirí agus tiarnaí talún bac ar chuid mhaith dá phleananna.[19] Nuair a theip ar an gcéad Pharlaimint faoin gCosantóireacht dul i gcomhar leis, roinn sé an tír ina ceantair mhíleata, gach ceann faoi cheannas ginearáil a bhí dílis dó — beart nár mhair ach cúpla bliain agus a mhéadaigh an t-amhras faoina réim mar dheachtóireacht mhíleata. In 1657, thairg an dara Parlaimint faoin gCosantóireacht coróin na ríochta dó tríd an Humble Petition and Advice (Achainí Uiríseal agus Comhairle), ach tar éis dó machnamh fada a dhéanamh, dhiúltaigh sé don choróin, cé gur ghlac sé le cuid eile de théarmaí an bhunreachta nua.[4]
I mí na Nollag 1655, d'éist Cromail agus a Chomhairle le hachainí ó Menasseh ben Israel, raibí ó Amstardam, ag lorg cead do Ghiúdaigh cur fúthu i Sasana arís, tar éis a ndíbirt sa 13ú haois. Cé nár tugadh cinneadh dlíthiúil foirmiúil, ó 1656 amach ceadaíodh do phobal Giúdach beag adhradh go príobháideach i Londain, agus sin an chéad chéim i dtreo a n-athlonnaithe i Sasana.[20]
Bás
[cuir in eagar | athraigh foinse]Bhí drochshláinte ag cur as do Chromail ó lár na 1650idí — clocha duáin is cosúil, agus taomanna athfhillteacha fiabhrais, is dócha maláire.[21] Cailleadh a iníon ab ansa leis, Elizabeth Claypole, ar 6 Lúnasa 1658, agus deirtear gur ghéaraigh an bás uirthise ar mheath Chromail féin.
Fuair sé bás ar 3 Meán Fómhair 1658 i bPálás Whitehall, 59 bliain d'aois, tar éis mí iomlán tinnis. Is é tuairim fhormhór na staraithe gur maláire agus fadhbanna duáin ba chúis lena bhás, cé gur mhol staraí Meiriceánach amháin, i staidéar in 2000, gur nimhíodh é d'aon ghnó — teoiric nach nglactar léi go forleathan.[22]
Tugadh sochraid stáit dó agus adhlacadh é in Mainistir Westminster. Ainmníodh a mhac Risteard Cromail mar Thiarna Cosanta ina dhiaidh, ach níorbh fhada gur éirigh sé as, i mBealtaine 1659, cheal tacaíochta ón arm. Le hAthchóiriú na monarcachta i 1660, d'fhill Séarlas II ón bhFrainc agus fuair sé an ríchathaoir ar ais.
Ar 30 Eanáir 1661 — dhá bhliain déag go beacht tar éis chur chun báis Shéarlais I — tógadh coirp Chromail, an Choirnéil John Bradshaw agus Henry Ireton as a n-uaigheanna, agus 'cuireadh chun báis' arís iad ar ordú an rí nua: crochadh ag Tyburn iad agus baineadh a gcinn díobh. Cuireadh ceann Chromail ar chuaille os cionn Halla Westminster, áit ar fhan sé ar taispeáint go ceann breis is fiche bliain.[23] Ina dhiaidh sin, bhí an ceann ag dul ó lámh go lámh i measc bailitheoirí príobháideacha ar feadh na gcéadta bliain, go dtí gur adhlacadh é faoi dheireadh, go rúnda, i séipéal Sidney Sussex College, Cambridge, an 25 Márta 1960 — an coláiste céanna inar chaith Cromail féin bliain mar mhac léinn.[24]
Oidhreacht
[cuir in eagar | athraigh foinse]In Éirinn
[cuir in eagar | athraigh foinse]I gcuimhne na hÉireann, is minic a bhaintear feidhm as ainm Chromail mar mhallacht: deirtí go traidisiúnta le duine a raibh mí-ádh mór ag titim air go raibh "mallacht Chromail" air. Baineann an nath cáiliúil Béarla "to Hell or to Connaught" go sonrach le polasaí an aistrithe siar a lean an concas — rogha chrua a tugadh do na Caitlicigh a raibh talamh acu fós, idir dhul ar deoraíocht siar go Connacht (nó, sa deireadh, go hIfreann). Chuir Fear Dorcha Ó Mealláin, file de chuid an ama, cás na ndaoine sin in iúl go cumhachtach ina dhánta féin.[25]
Tá díospóireacht stairiúil fós beo faoi chruinneas na scéalta faoi na sléachta i nDroichead Átha agus i bPort Láirge — áitíonn scoláirí áirithe, ar nós Tom Reilly, gur sa 19ú haois is mó a cumadh cuid den scéal, ach ní aontaíonn staraithe eile, ar nós John Morrill, leis.[26]
Sa Bhreatain
[cuir in eagar | athraigh foinse]Sa Bhreatain féin, tá oidhreacht conspóideach ag Chromail chomh maith. Nuair a beartaíodh dealbh de a chur suas taobh amuigh de Theach na Parlaiminte i Westminster sna 1890idí, chuir Páirtí Parlaiminteach na hÉireann ina choinne go láidir, agus dhiúltaigh Teach na dTeachtaí airgead poiblí a chaitheamh air. Sa deireadh, is as a phóca féin a d'íoc an Príomh-Aire roimhe sin, an tIarla Rosebery, as an dealbh — rud nár admhaigh sé go poiblí ag an am — agus nochtadh í go ciúin i mí na Samhna 1899, obair an dealbhóra Hamo Thornycroft.[27][28]
Seasann an dealbh sin ann fós inniu, agus é ina shiombail den dá dhearcadh atá ann faoi Chromail: mar chosantóir ar chearta na Parlaiminte in aghaidh chumhacht neamhtheoranta an rí do dhream amháin, agus mar dheachtóir a rinne coireanna cogaidh agus a chuir bunús le coilíniú a mhair na céadta bliain in Éirinn do dhream eile.
Féach freisin
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ as Béarla, Oliver Cromwell
- ↑ "Oliver Cromwell: Soldier, Statesman, Lord Protector" (en). Historic Royal Palaces. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ "Death Mask of Oliver Cromwell" (en). The Fitzwilliam Museum, Ollscoil Cambridge. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- 1 2 3 4 "Oliver Cromwell: Soldier, Statesman, Lord Protector" (en). Historic Royal Palaces. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ "Oliver Cromwell: Lord Protector" (en). National Army Museum. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ "Oliver Cromwell Becomes Lord Protector" (en). EBSCO Research Starters. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ Féach Beresford Ellis, Peter (1975). Hell or Connaught! The Cromwellian Colonization of Ireland 1652-1660, Hamish Hamilton, lch 21.
- ↑ "Cromwell in Ireland" (en). History in Numbers. Cartlannaíodh an bunleathanach ar 2023-09-26. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ Kenyon, John & Ohlmeyer, Jane (eag.). The Civil Wars, Oxford 1998, lch 98.
- ↑ Fraser, Antonia (1973). Cromwell, Our Chief of Men (Phoenix Press), ISBN 0-7538-1331-9, lgh 344-46.
- ↑ Kenyon & Ohlmeyer, lch 100; Fraser, lgh 321-322.
- ↑ John Morrill. "Cromwell in Ireland" (en). olivercromwell.org. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ Beresford Ellis, lgh 8-9, 25.
- ↑ Beresford Ellis, lch 25.
- ↑ "Thomas Pride" (en). EBSCO Research Starters. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ "Oliver Cromwell Becomes Lord Protector" (en). EBSCO Research Starters. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ "Barebones Parliament" (en). Encyclopaedia Britannica. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ "The Rump dissolved" (en). UK Parliament. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ "Oliver Cromwell - Administration as lord protector" (en). Encyclopaedia Britannica. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ "Cromwell and the Jews" (en). olivercromwell.org. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ "Oliver Cromwell's illnesses and death" (en). Hektoen International. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ "How did Oliver Cromwell die?" (en). Royal Museums Greenwich. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ "Oliver Cromwell: Lord Protector" (en). National Army Museum. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ "Death Mask of Oliver Cromwell" (en). The Fitzwilliam Museum, Ollscoil Cambridge. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ de Brún, Pádraig, Ó Buachalla, Breandán agus Ó Coincheanainn, Tomás (eag.) (athchló 1975). Nua-Dhuanaire: Cuid 1, Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath.
- ↑ Féach Cromail in Éirinn 1649-1650 le haghaidh cur síos níos iomláine ar an díospóireacht seo.
- ↑ "Cromwell's statue in Westminster" (en). History Ireland. Dáta rochtana: 2026-08-14.
- ↑ "The Cromwell Statue" (en). Hansard, Teach na dTiarnaí, 21 Meitheamh 1900. Dáta rochtana: 2026-08-14.
