Indoeuropääsche Spraken

Indoeuropääsche Spraken
Snackt in	Europa, Eurasien, Süüdasien, vundaag ook weltwied
Spreker	~3,4 Mrd.
Klassifikatschoon	Primäre Spraakfamilie
Oorspraak	Oorindoeuropääsch
Ünnergruppen	Albaansch Anatoolsch Armeensch Baltoslaawsch Germaansch Greeksch Indoiraansch Itaalsch Keltsch Tochaarsch
ISO 639-5	ine

De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:
     Greeksch
     Itaalsch (mit Romaansch)
     Indoiraansch
     Keltsch
     Germaansch
     Armeensch
     Baltoslaawsch (Baltsch)
     Baltoslaawsch (Slaawsch)
     Albaansch
     nich-indoeuropääsche Spraak

De indoeuropääschen oder indogermaanschen Spraken sünd ene grote Spraakfamilie, de oorsprünglich in grote Deelen vun Europa, in’n nöördlichen Deel vun’n indsche Subkontinent un in’t iraansche Hoogland snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4 Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer.

De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd Germaansch, Romaansch (Itaalsch), Baltoslaawsch, Indoiraansch, Keltsch, Greeksch, Armeensch un Albaansch. Uutstorven Telgen sünd dat Anatoolsche un Tochaarsche.

Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun datOorindoeuropääsch, eine rekonstrueerte Spraak af, de sachtens üm 3000–1200 v. Chr. tiedens de Jungsteentied un fröhe Bronztied in de indoeuropääsche Oorheimat – woll in de Stepp vun de hüdige Ukraine und dat süüdliche Russland – snackt wurr.

In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in Europa, Lüttasien, Zentraalasien un Süüdasien uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel Engelsch, Spaansch, Russisch un Franzöösch, tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den Kolonialismus weltwied uutbreedt.

De Indogermanistik is de Disziplin vun de Spraakwetenschop, de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de komparative Methood uutsunnen het, ook den Grundsteen för de histoorsche Spraakwetenschop allgemeen leggt.

Telgen

Albaansch

De alabaanschen Dialekten

De albaansche Spraak is tohoop mit Greeksch un Armeensch ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert illyrschen Spraken af, de in de Antike op’n Westbalkan snackt worrn sünd. Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt warrn, man ook nich as richtig anseggt warrn.

De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche Gheg un dat süüdliche Tosk indeelt. Arbëresh warrt op dat italieensch Halveiland un Arvanitika in Grekenland snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15. Jhd. Naverspraken as Latiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.

Anatoolsch

Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend v. Chr.

De uutstorven anatoolschen Spraken sünd de öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun Kleitafels, de in Kielschrift schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in luuwschen Hieroglyphen. De Spraken wurrn in Lüttasien in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd Hethietsch un Luuwsch överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as Palaasch, Lyksch, Karsch un Lydsch.

Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de Indogermanisitk, üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de Laryngalen beholen het.

Armeensch

De armeensche Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al fröh kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd. To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee erku even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche *dwō af.

Baltoslaawsch

Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)

Baltoslaawsch ümfaat de slaawsche Spraken, daarmang Spraken as Russisch, Poolsch, Tschechsch, Bulgaarsch, Serbokroaatsch, un de baltschen Spraken, so as dat oostbaltsche Litausch un Lettsch un de uutstorven westbaltschen Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche Ooldprüßisch gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is dat Ooldkarkenslaawsch, dat in dat 9. Jaarhunnerd in de glagolietsche Schrift daalschreven wurr.

Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: Süüdslaawsch (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, Makedoonsch, Sloweensch), Westslaawsch (Sorbsch, Poolsch, Tschechsch, Slowaaksch) un Oostslaawsch (Russisch, Ukrainisch un Wittrussisch).

De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen Kasus un ook den Dual, ook wenn dat Genussysteem in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op maskulin un feminin (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat Neutrum bleven).

Germaansch

Germaansche Spraken in Europa vundaag

De germaanschen Spraken ümfaat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Hoogdüütsch, Plattdüütsch, Nedderlandsch un Freesch, de noordgermaansche Spraken, de uut’n Ooldnoordsch ranwussen, so as Ieslandsch, Norweegsch, Däänsch, Sweedsch un Färöösch, un de uutstorven oostgermaanschen Spraken, vun de wi bloots dat Gootsche in längeren Texten överlevert hebbt.

Kennteken för’t Germaansche is de germaansche Luudwannel, de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.

Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche Skandinavien un vun de poolsche un düütsche Oostseeküst bet an de freesche un nederlandsche Noordseeküst vermoodt.

Greeksch

Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun Lüttasien snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat Törksche verdrängt wurr

De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut de greeksche Spraak un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt Äoolsch, Ioonsch un Doorsch, un bavento dat Mykeensche un Ooldmakedoonsche. Dat Phrygsche wurr in Lüttasien snackt un warrt as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken, oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.

Mykeensch, dat op Kreta in de minoosche Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de Linear B-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.

Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de Koiné, ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het.

Itaalsch

De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De sabellschen Spraken weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom (Latium) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche Etrusksch snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latiensche verdrängt

De itaalschen Spraken ümfaat de hele romaansche Spraakfamilie, de uut dat Latiensche ranwussen sünd un vundaag Spraken as Italieensch, Spaansch, Franzöösch, Portugeesch, Katalaansch, Rumäänsch oder Rätoromaansch ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de sabellschen Spraken, Osksch un Umbersch, un de Süsterspraak vun dat Latiensche dat Falisksche.

Osksch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latiensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /kʷ/ het, so dat latiensch quis „wokeen“ to osksch un umbersch pis passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ (stimmhafte alveolare Sibilant) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner Flekschoonssysteem un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kennteken vun’t Latiensche.

Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat Röömsche Riek uutbreed. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.

En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen italokeltschen Telgen tohoopfaat.

Indoiraansch

Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken

De indoiraanschen Spraken sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de indo-arischen Spraken, de iraanschen Spraken un de nuristaanschen Spraken. De indo-arischen Spraken ümfaat dat klassische indsche Sanskrit, de moderne noordindischen Spraken as Hindi un Urdu, Marathi, Gujarati un Bengaalsch, un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat veedsche Sanskrit, in dat üm 1000 v. Chr. de Vedas affaat worden sünd, is – de anatoolschen Spraken uutbenamen – de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.

De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as Persisch, Kurdsch, Paschtuunsch un Osseetsch. Avestsch is ene klassische iraansche Spraak, de uut zoroastersche religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de Iesentied wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de Meder un Skythen snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in Pakistan un Afghanistan vun rund 130.000 Minschen snackt.

De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem op bloots dree Vokalen vereenfacht: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ārya „Arier“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in rassistsche Ideologien as dat natschonaalsotschalistsche Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.

Keltsch

Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker:
    Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.
    Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.
    Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)
    De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied
    keltsch Spraakrebeed vundaag

De keltschen Spraken wurrn in de Oor- un Fröhgeschicht bet un in de Antike in grote Delen vun Middeleuropa snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche Hallstattkultuur. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na Spanien (Keltiberers), Frankriek (Galliers) un de britischen Eilannen (Britonnen). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as Galizien op dat ibeersche Halveiland eren Naam geven. De Galaters, de in den Breev an de Galater in Bibel staat, weren Kelten, de bet na Anatolien wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in Irland, Schottland, Wales un in de Bretagne in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat Eilandkeltsch, daarmang de goideelschen Spraken (Iersch, Schottsch un Manx) un de britannschen Spraken (Walisisch, Kornsch un Bretoonsch) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as Gallsch (inst in Frankriek snackt), Lepontsch (inst in Noorditalien snackt), Keltibeersch (inst in Spanien un Portugal snackt) un Galatsch (inst in de Törkie snackt). Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem *kʷ behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat *kʷ behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.

Tocharsch

De uutstorven tocharsche Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: Tocharsch A un Tocharsch B. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6. –7. Jhd.

Trümmer- oder Korpussspraken

To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „Trümmerspraken“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt:

• Illyrsch † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche)
• Lusitaansch † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt)
• Makedonisch † (villicht neeg bi’t Greeksche)
• Messaapsch † (villicht mit’t Illyrsche verwandt)
• Phrygsch † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)
• Sikuulsch † (villicht itaalsch)
• Thraksch † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch)
• Veneetsch † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig)

Klassifikatschoon

Interne Klassifikatschoon

Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt Italokeltsch, Greeksch-Armeensch, Gräkoarisch oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.

De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun Antoine Meillet sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix -ī, dat Superlativsuffix -m̥mo, de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in penkʷe > *kʷenkʷe > Latiensch quīnque, Ooldiersch cóic) un dat Konjunktivmorpheem -ā-. Disse Bewiesen sünd later vun Calvert Watkins kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.

Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden Laryngaal to a an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“. Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn. Gemeensame Kennteken as de Aorist mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn.

De Indohethietsche Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt.

In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-satem-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.

Externe Verwantschop

Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.

Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd: Indo-uraalsch, dat Indoeuropääsch mit Uraalsch tohoopstellt und Pontsch, een Vöörslag vun John Colarusso, de Indoeuropääsch mit dat Noordwestkaukasische verbinnt.

Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in Makrofamilien intoornen sünd: Nostraatsch, dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de kartveelschen, dravidschen un afroasiaatschen Spraakfamilien ümfaat unEurasiaatsch, ene Theorie vun Joseph Greenberg, de de uraalschen, altaischen un verschedene paläosibiersche Familien (Ainu, Jukagiersch, Niwchisch, Tschuktscho-kamtschadaalsch, Eskimo-Aleutsch) un villicht noch anner ümfaat.

Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as Boreaansch, ene Spraakfamilie, de Harold C. Fleming un Sergei Starostin vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de Sahara, Neeguinea, Australien un de Andamanen-Eilandgrupp.

Historie vun’n Ünnersöök

Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr toeerst 1786 vun Sir William Jones vöörslaa . As een vun de eersten Europäers harr he Sanskrit, de klassische Spraak vun de Inder, leert so dat em de Gemeensaamkeiden in de Grammatik un de Woordschatt twüschen disse Spraak un Greeksch un Latiensch opfullen.

De däänsche Spraakforscher Rasmus Rask schreev 1814 de Priesopgaav Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse, wo he in wies, dat de noordschen Spraken mit Greeksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik de Verwantschop vun Wöör dör regelmatige Luudgesetten bewiesen laat („de germaansche Luudwann“). Twee Jaar later keem Franz Bopp sien Wark Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache. So wurr klaar, dat Indsch, Greeksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.

De Spraakfamilie wurr boold as indogermaansch (vörslaan vun Conrad Malte-Brun, 1810) oder indoeuropääsch (vörslaan vun Thomas Young, 1813) bekannt, wiel se na eer twee Randrebeden nöömt wurr (-germaansch, wiel dat westliche keltisch noch nich as indoeuropääsch bekannt weer). De eerste Naam is op Hoogdütsch noch jümmers begäng (indogermanisch), man in anner Spraken het sik de twede Form döörsett.

Dat Woord arisch weer egens de Egennaam vun de Inder un Iraner, üm dat to Anfang dacht wirr, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr arisch veelfach as Synonym för indoeuropääsch bruukt, ook noch, as al bekannt harr, dat Sanskrit bloots een Telgen vun de Spraakfamilie is.

Konsolideren

In dat 20. Jaarhunnerd wurr de Spraakfamilie wieder utbreed, as dat klaar wurr, dat de uutstorven Spraak Hethietsch, dat in Lüttasien un in den Negen Oosten in bibelsche Tieden snackt wurr, ook en indoeuropääsch Spraak is. Later funn man ole buddhistiche Texten uut dat zentralasiaatche Tarimbeken nöördlich vun de Gobiwööst, schreven in de bet daarhen unbekannte Spraak Tochaarsch, wat ook as Deel vun de Spraakfamilie ruutstell.

Laryngaaltheorie

En groten Schridd in dat Verständnis vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop wurr 1879 vun Ferdinand de Saussure maakt, as he seeg, dat Ünnerscheden in de Vokalen twüschen de indoeuropääschen Spraken verklaart warrn köönt, wenn een annimmt, dat disse Ünnerscheden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verswunnen sünd, man de Vokalen tovöör un achteran op verschedene Wies beinflood hebbt. Saussure sloog vöör, dat de Oorspraak twee „sonantsche Koeffizienten“ harr, de Vokalen na a oder o verfärbt hebbt.

Later sloog de Spraakforscher Hermann Møller vör, dat disse Koeffizienten dree verschedene Laryngaal-Phonemen weren (Luden, de in de Keel maakt warrt), de de Ünnerscheden in de Vokaalen utlööst hebbt, eerdat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de Laryngaaltheorie nöömt. Se weer eerst ümstreden, üm dat’t keen direkten Bewies för de Existenz vun disse hypotheetschen Laryngalen geev, man mit de Tied wurr se allgemeen Konsens, besünners as sik wies, dat in dat Hethietsche Laryngaalluden vörkaamt, so as de Theorie der vöruutseggt harr

De meeste Forschers sünd sik enig, dat dat dree Laryngalen geev, ook wenn en poor veer anneemt:

*h1	farvt een e ümto nich
*h2	farvt een e ümto to a
*h3	farvt een e ümto to o

In de moderne indoeuropääschen Spraken het de Laryngaal twee Sporen achterlaten:

• Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stünn, wurr se in Sanskrit to i oder Ø (Null), man in de europääsche Spraken to a. Disse Luud wurr in de öllere Indogermanistim as *ə rekonstrueert. In’t Greeksche warrt de vokaliseerte Laryngaal to e, a oder o, je na Laryngaal
• Wenn de Laryngaal twüschen enen Vokaal un en Konsonant stünn, verswunn he un de Vokaal wurr langt un villicht döör de Laryngaal verfarvt.

Diskuschoon üm de Oorheimat

De Utbreden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.

De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun arische Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn.

As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun hindunationalistische Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten Gustaf Kossinna, de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.

Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.

In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist Marija Gimbutas vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de Sredny Stog-Kultur oder mit de nakamen Jamnakultur, de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt.

De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt. 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur. Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is.

In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull. Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.

Hüdige Verbreden

    Ene indoeuropääsche Spraak is de Mehrheidenssprak
    Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich un Mehrheidensprak
    Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich man Minderheidensprak
    Ene indoeuropääsche Spraak is Kultuur- oder Tweedsprak
    Ene indoeuropääsche Spraak is nich wied verbreedt

In’t 21. Jaarhunnerd warrt indoeuropääsche Spraken vun Milliarden Minschen as Moderspraak över all Kontinenten verdeelt snackt. Dat is de Sprekertalen na mit Afstand de gröttste Spraakfamilie op den Eer. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd tein indoeuropääsch, daarmang Engelsch, Hindustaansch, Spaansch, Bengaalsch, Franzöösch, Russisch, Portugeesch, Düütsch, Persisch un Pandschaabsch.

Hunnerde Millionen Minschen leert indoeuropääsche Spraken ok as Tweed- oder Drüddsprak. Engelsch alleen leert rund 600 Millionen Lüüd.

Dat grote Rebeed vun disse Spraakfamilie hangt mit verscheden Ümstänn tohoop: de indoeuropääsche Wannern, de Verbreden vun indoeuropääsche Kulturen över Eurasien un de Dominanz vun Völkers as de Indoariers, Iraansche Völker, Kelten, Greken, Römer, Germanen un Slawen. Disse Gruppen hebbt in vele Gegenden fröhere vöörindoeuropäische Spraken verdrängt.

In grote Delen vun den Negen Oosten un Noordafrika sünd man noch semitische Spraken dominant, un in den Kaukasus de kaukasische Spraken. In Europa kunnen sik ook nich-indoeuropääsche Spraken as de uraalsche Spraken (t. B. Ungaarsch, Finnisch, Eestensch) un dat Baskisch hollen.

Al vör dat Wegen üm de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropääsche Völker kulturell un spraaklich grote Delen vun Europa un Westasien domineert. In de Antike harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indoarier al grote Rebeden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitsch, Dravidsch, Kaukasisch un Uraalsch bestaan.

In de fröhe Neetied wussen de indoeuropääsche Spraken mit europääsche Expanschoon in de Opdeckertied un dat starke Inwanerwassdom op de indsche Subkontinent. Döör Kolonialismus wurrn indoeuropääsche Spraken ook in Amerika un Ozeanien verbreedt.

Vundaag sünd indoeuropääsche Spraken faken Amtsspraken, ook in Länner, wo se oorsprünglich nicht verbreidt werden. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropääsch, un besünners Engelsch wuss to ene globale Spraak (lingua franca) ran.

Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur

Oorspraak

De Oorspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun Kognaten (Wörtels un Stammen), ene gemeensame Grammatik (Morphologie) un ene gemeensame Syntax faststellt.

Phonologie

De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:

Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten

		Labiaal	Koronaal	Dorsaal			Laryngaal
				palataal	neutral	labiaal
Nasal		*m	*n
Plosiven	stimmloos	*p	*t	*ḱ	*k	*kʷ
	stimmhaft	(*b)	*d	*ǵ	*g	*gʷ
	aspireert	*bʰ	*dʰ	*ǵʰ	*gʰ	*gʷʰ
Frikativ			*s				*h₁, *h₂, *h₃
Liquifeb			*r, *l
Halvvokalen				*y [j]		*w

Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, ejektiv un stimmloos aspireert. Disse Forschers sünd Vertreders vun de „Glottaltheorie“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher Holger Pedersen vörslaan wurr.

De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen e un o. De Vokaal a kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen i un u sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen j un w.

Kortvokaalen Vöörn Achtern Slaten (*i) (*u) Halvapen *e *o Apen (*a)

Langvokaalen Vöörn Achtern Slaten (*ī) (*ū) Halvapen *ē *ō Apen (*ā)

In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de Afluud nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch drinken, drank, drunken. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).

null	kort	lang
Ø	e	ē
	o	ō

Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet:

Afluudgraad	oorindoeuropääsch	greeksch	greeksch (translitereert)	Bedüden
e-Graad (Vullgraad)	ph<sub>2</sub>-'''tér'''-m̥	πα-τέρ-α	pa-tér-a	„Vader“ (Akkusativ)
langen e-Graad	*ph2-t

Luudverännern

Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken.

Kentumspraken un Satemspraken

Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood

En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche Klusilen) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert.

In Kentumspraken sünd de Luuden *k un *ḱ tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren *kʷ mit *k tosamenfallen laten, man *ḱ afsondert behollen. De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch centum (mit k-Luud) un sanskrit śatam, beid ut oorindoeuropäisch *ḱm̥tóm.

In Satemspraken (as Sanskrit) wurr *ḱ to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef *ḱ en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.

	*kʷ,	*gʷ,	*gʷʰ	labialisierte velaren	tosamenfallen in satemspraken
tosamenfallen in kentumspraken	*k,	*g,	*gʰ	gewöhnliche velaren
	*ḱ,	*ǵ,	*ǵʰ	palatalisierte velaren

Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven) Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:

1. Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven.
2. Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen.
3. Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven.

De Prozess:

• bʰ > b > p > ɸ
• dʰ > d > t > θ
• gʰ > g > k > x
• gʷʰ > gʷ > kʷ > xʷ

Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch piscis).

Verners Gesetz Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *ph₂tér to *fadar, man *bhréh₂tēr to *broþar.

Grassmanns Gesetz En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.

Bartholomaes Gesetz In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as buddha).

Brugmanns Gesetz Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.

RUKI-Regeln Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.

Saussure un Meillet Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch.

Sievers' Gesetz Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.

Grammatik

Dat Grundspraak warrt traditschonell dree grammatische Geslachten för Substantiven annamen: Maskulinum, Femininum un Neutrum. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).

Dat geev dree Numeri: Singular, Dual un Plural, un acht Kasus: Nominativ, Vokativ, Akkusativ, Genitiv, Ablativ, Dativ, Lokativ un Instrumentalis. Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv Adessiv un Illativ.

De Verben wurrn böögt in Aktiv un Medium un harrn de Modi: Indikativ, Injunktiv, Konjunktiv, Optativ un Imperativ. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: Präsens, Imperfekt / Präteritum (mit Augment), Perfekt un villicht Futur.

Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen Imperfektiv- un Aorist-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.

De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal e/o), seht in verschedene klasssche Spraken so ut:

• Sanskrit bhárāmi, bhárasi, bhárati, bhárāmasi, bhárata, bháranti
• Avestisch barā(mi), barahi, baraiti, barāmahi, baraθā, barənti
• Ooldgrieksch φέρω, φέρεις, φέρει, φέρομεν, φέρετε, φέροντι / -ουσι(ν)
• Latien vehō, vehis, vehit, vehimus, vehitis, vehunt
• Gotisch bairau, bairis, bairiþ, bairam, bairiþ, bairand
• Ooldkirkeslaavsch vezoͅ, vezeši, veze(tъ), vezemъ, vezete, vezoͅtъ
• Litauisch vežù, vežì, veža, vežame, vežate, veža
• Ooldirsch biru, biri, berid, bermai, beirthe, berait
• Hittitisch pí-eš-ki-mi, pí-iš-ki-ši, pí-eš-kiz-zi, pí-eš-ga-u-e-ni, pí-eš-kit-te-ni, pí-eš-kán-zi

Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt:

• Oorindoeuropääsch *bherō, *bheresi, *bhereti, *bheromes, *bherete, *bheronti

Niegere Ansichten (na Calvert Watkins) nehmt disse Formen an:

• Oorindoeuropääsch *bheroh₂, *bherei → esi, *bherei → eti, *bheromos, *bherete, *bheronti

De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“:

• Sanskrit ásmi, ási, ásti, smás, sthá, sánti
• Avestisch ahmi, ahi, asti, mahi, stā, hənti
• Ooldgrieksch εἰμί, εἶ, ἐστί, εἰμέν, ἐστέ, εἰσί(ν)
• Latien sum, es, est, sumus, estis, sunt
• Gotisch im, is, ist, sijum, sijuþ, sind
• Hittitisch e-eš-mi, e-eš-ši, e-eš-zi, aš-wa-ni, aš-te-ni, a-ša-an-zi

← Oorindoeuropääsch *h₁ésmi, *h₁éssi, *h₁ésti, *h₁smós, *h₁sté, *h₁sénti

Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur

Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel:

• *dems „Huus“
• *dhueres „Döör“
• *medhu „Honnig, Meed“
• *albhis / *bharos / *g’hersdā / *ieuos „Koorn (as Garsten, Spelt)“
• *g’dhūs / *piskos „Fisch“
• *sals „Soolt“
• *gwous „Koh, Oss“
• *ek’uos „Peerd“
• *ouis „Schaap“
• *sūs „Swien“
• *kwriəmoi „köpen“
• *bherō „dregen“
• *edmi „eten“
• *sēiō „seien“
• *ubhnāmi / *uebhō „weven“
• *ul̅nom „Wull“
• *nogwnos „nackt“
• *aios „Kopper“
• *ausom „Goold“
• *nsis „Sweerd“
• *lonkos „Bagen“
• *k’elus „Piel“
• *nāus „Schipp“
• *ueg’hō „föhren“
• *kwekwlos „Rad“
• *arətrom „Ploog“

(de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn Laryngaalen).

Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. Verben ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.

Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den Transport.

Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: Religion, Mythologie, Technik, sotschale Brüük un poeetsche Genren. De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *Diḗus ph₂ter. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit Dyáuṣ pitā́, Greeksch Zeùs patēr, Latiendch Jupiter un Oorgermaansch Tiwaz (vgl. den noordschen Godd Tyr)

Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher Georges Dumézil meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.

Weblenken

Indoeuropääsche Spraken. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

• Jost Gippert: Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe im TITUS-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch)
• Ernst Kausen: Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen, 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch)
• Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte (Memento von’n 12. Oktober 2004 in dat Internet Archive) (PDF; 295 kB, hoogdüütsch)
• Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“ (hoogdüütsch)
• glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online Videos vun de Universität Chöttingen to de Grammatik vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch)

Literatuur

Översichten

• Hans J.J.G. Holm: Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse. Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4.
• Wolfram Euler: Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln. In: Studia Etymologica Cracoviensia. Band 17, Krakau 2012, S. 25–66 (PDF; 508,3 kB).
• Émile Benveniste: Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes. 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0.

Leerböker

• Robert S.P. Beekes: Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap. Het Spectrum, Amsterdam 1990.
• Warren Cowgill: Indogermanische Grammatik. Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v. Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelbarg 1986.
• Benjamin W. Fortson IV: Indo-European Language and Culture. An Introduction. 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8.
• Matthias Fritz, Michael Meier-Brügger: Indogermanische Sprachwissenschaft. 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2.
• Oswald Szemerényi: Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft. 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6.
• Eva Tichy: Indogermanistisches Grundwissen. Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5.

Historische Warken

• Berthold Delbrück: Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung (= Bibliothek indogermanischer Grammatiken. Band 4). 5. Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. (Digitalisat).
• Johann Arnold Kanne: Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache. Rein, Leipzig 1804. (Digitalisat).
• Rasmus Rask: Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse. Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. (Digitalisat).
• Friedrich Schlegel: Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde. Mohr und Zimmer, Heidelbarg 1808. (Digitalisat).
• August Schleicher: Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen. Böhlau, Weimar 1861. (Digitalisat).

Betog to anner Spraakfamilien

Kartweelsch

• Franz Bopp: Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms. (Digitalisat) Berlin 1847.
• Thomas V. Gamkrelidze: Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems. In: Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences, Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160.
• Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen. Tübingen 1982.

Nostraatsch

• Allan R. Bomhard: Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European. In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): Nostratic: Sifting the Evidence. Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49.
• Allan R. Bomhard: Reconstructing Proto-Nostratic. (Digitalisat vun Band 1 un Band 2). Leiden: Brill, 2008.

Semitsch/Afroasiaatsch

• Václav Blažek: Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective. In: Journal of Language Relationship 5, 2011, S. 1–22.
• Allan R. Bomhard: The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined. In: The Journal of Indo-European Studies, Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99.
• Linus Brunner: Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie. Francke, Bern/München 1969.
• Hermann Möller: Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten. (Digitalisat) Kopenhagen 1906.
• Hermann Möller: Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch. (Digitalisat) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911).
• Hermann Møller: Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten. (Digitalisat) (= D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter, 7. Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917.
• Albert Schott: Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch. In: Helmut Arntz (Ruutgevers): Germanen und Indogermanen, Band 2, S. 45–95. Heidelbarg 1936.

Uraalsch

• Björn Collinder: Indo-uralisches Sprachgut. In: Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I, S. 1–116. Uppsala 1934.
• Hermann Jacobsohn: Arier und Ugrofinnen. Chöttingen 1922.
• Hans Jensen: Indogermanisch und Uralisch. In: Helmut Arntz (Ruutgever): Germanen und Indogermanen, 2. Band, S. 171–181. Heidelbarg 1936.
• Aulis Joki: Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen. (= Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia, 151) Helsinki 1973.
• Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View. In: Journal of Indo-European Studies 43, 2015, S. 301–347.
• Károly Rédei: Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten. Wien 1986.

Archäologie un Oorheimat

• David W. Anthony: The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2.
• David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: Annual Review of Linguistics. Heft 1, 2015, S. 199–219 (annualreviews.org).
• Luigi Luca Cavalli-Sforza: Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation. dtv, Mönken 2001, ISBN 3-423-33061-9
• Thomas W. Gamkrelidse, Wjatscheslaw Iwanow: Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen. In: Spektrum der Wissenschaft. Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelbarg 2000,1, S. 50–57. ISSN 0947-7934
• Marija Gimbutas: The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993. Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9
• Marija Gimbutas: Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas. In: Archeolingua. series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). ISSN 1216-6847 ISBN 3-85124-171-1
• James P. Mallory: In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth. Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1
• James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): Encyclopedia of Indo-European Culture. Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2
• Georges-Jean Pinault: La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes. Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4
• Colin Renfrew: Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins. 2. Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1. Oplaag 1987), ISBN 0-521-38675-6Ã
• Colin Renfrew: Die Indoeuropäer – aus archäologischer Sicht. In: Spektrum der Wissenschaft. Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelbarg 2000, S. 40–48. ISSN 0947-7934
• Elmar Seebold: Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme. In: Zeitschrift für vgl. Sprachforschung 85-2 (1971), S. 185-210.
• Jürgen E. Walkowitz: Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0

Populäärwetenschopliche Warken

• Milan Machovec: Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen. Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5
• Reinhard Schmoeckel: Die Indoeuropäer. Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0.
• Harald Wiese: Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt. 2. Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7.