De Zaan
deZaan is een merk en fabriek voor cacaoverwerking, gevestigd in Koog aan de Zaan, in de Zaanstreek. Het bedrijf werd in 1911 opgericht als chocolade- en suikerwarenfabriek en verlegde binnen het eerste decennium de focus naar de verwerking van cacaobonen tot cacaoboter en cacaopoeder, wat de kernactiviteit werd. Sindsdien is de fabriek onafgebroken in bedrijf geweest, onder een reeks van eigenaren, en functioneert zij vandaag de dag als het cacao-ingrediëntenmerk van ofi (Olam Food Ingredients), een divisie van het in Singapore gevestigde Olam Group.[1][2][3] deZaan produceert cacaopoeder, cacaoboter en cacaomassa voor voedingsmiddelen- en drankenfabrikanten en levert aan klanten vanuit productielocaties in Nederland, Duitsland, Singapore en Indonesië.[4]
Geschiedenis
[bewerken | brontekst bewerken]Oprichting tot de Tweede Wereldoorlog
[bewerken | brontekst bewerken]Het bedrijf werd op 3 april 1911 opgericht door vier leden van de onderlinge handelsvereniging “De Onderneming”, voor het merendeel kooplieden, in de vorm van een naamloze vennootschap (N.V.). De statutaire doelstelling was de vervaardiging van chocolade- en suikerwaren en aanverwante artikelen, alsmede de handel daarin. De productie kwam in november 1911 op gang met chocoladerepen en rumbonbons, aanvankelijk met ongeveer 15 medewerkers.
De eerste bedrijfsresultaten bleven achter bij de verwachtingen. In 1913 stelde aandeelhouder Jan Huysman, eigenaar van vier molens waarmee cacaoafval werd verwerkt, voor om persen aan te schaffen en zelf cacaoboter te gaan vervaardigen. Vanaf eind 1914 verbeterden de resultaten en in 1915 werd voor het eerst winst gemaakt. Een poging om de onderneming te verkopen aan Teun Oly & Comp. leverde geen koper op. In 1916 werd Jac. Oly van de firma Kamphuys & Oly aangesteld als directeur, en kocht Jan Huysman alle aandelen op; hij werd directeur en zijn zoon Willem Huysman werd commissaris. De prijsstijgingen tijdens de Eerste Wereldoorlog leverden verdere winst op, en het bedrijf werd hernoemd tot N.V. Cacao- en Chocoladefabriek “De Zaan”.
In 1920 werd Willem Huysman directeur. Na verdere verlieslatende jaren keerde in 1922 de winst terug; er werden nieuwe persen aangeschaft en cacaoboter werd verkocht onder de merknaam “Astra”, terwijl ook de cacaopoeder goed verkocht. De wekelijkse boterproductie bedroeg 9 ton in 1922 en 20 ton in 1923, waarbij dat jaar circa 2.700 ton bonen werd verwerkt. De chocoladeproductie werd in 1924 gestaakt, waarna het bedrijf zich toelegde op cacaoboter, die grotendeels werd geëxporteerd, onder meer naar het handelshuis Gill & Duffus; de boter werd verpakt in balen van 100 kg. Het bedrijf werd opnieuw hernoemd, ditmaal tot N.V. Cacaofabriek “De Zaan”. De uitbreidingen gingen door: in 1928 werd de voormalige oliefabriek “Wilhelmina” overgenomen, waarmee circa 75 mensen in dienst waren en jaarlijks 6.000 ton bonen werd verwerkt, oplopend tot 7.350 ton in 1930 en 8.600 ton in 1931.
Ondanks de crisisjaren en de concurrentie van Teun Oly & Comp., Kamphuys & Oly en Van Houten, bleef de verwerkingscapaciteit stijgen: 9.000 ton bonen in 1932, 10.000 ton in 1933, 16.000 ton in 1934 en 21.000 ton in 1935, toen het personeelsbestand 150 medewerkers telde. De verwerking bereikte een piek van 22.800 ton in 1936, waarna deze weer afnam. Tijdens de Tweede Wereldoorlog dwongen grondstoftekorten het bedrijf tot de productie van vervangingsproducten zoals koffiesurrogaat, cacaomelkpoeder en anijsmelkpoeder; in 1943 waren de cacaobonenvoorraden uitgeput.
Naoorlogse groei en diversificatie (1945–1963)
[bewerken | brontekst bewerken]Na de bevrijding werd de handelsrelatie met Gill & Duffus hervat en werd molen “De Zaadzaaier” op het schiereiland de Hemmes overgenomen, waarna geleidelijk weer in de fabrieken werd geïnvesteerd. Het bedrijf begon cacaopoeder in kleinverpakking te verkopen en breidde het assortiment uit met chocoladehagelslag onder de merknaam “Zaanhagel”. In 1960 telde het personeelsbestand 406 medewerkers en in 1961 werd 28.900 ton bonen verwerkt.
Uit vrees dat cacaoproducerende landen in de toekomst zelf hun bonen zouden gaan verwerken, en vooruitlopend op de opkomst van cacaoboter-vervangende vetten, zocht het bedrijf uitbreiding buiten de cacaosector. In 1961 werd de Amsterdamse limonade- en advocaatfabrikant Bruinsma overgenomen en voortgezet als N.V. Drankenindustrie “Raak”, en werd het complex De Zaanstroom overgenomen van oudpapierhandelaar Van Vemde. In 1962 volgde de overname van eierpoederfabriek NIVE in Nunspeet, die verderging als Zaan Spray. Het voormalige pand “De Haremakerij” werd geschonken aan de Zaanse Schans.
Eigendom: Grace, ADM, Olam (1964–heden)
[bewerken | brontekst bewerken]In 1964 kwam een einde aan de handelsrelatie met Gill & Duffus en werd het bedrijf overgenomen door het Amerikaanse concern W.R. Grace & Co., dat eerder al de concurrerende Zaanse cacaoverwerker Van Houten had overgenomen. Grace bracht zijn cacaobelangen in 1965 onder in de divisie Chocolate and Confectionery en verplaatste de cacaobonenverwerking van Van Houten (circa 10.000 ton per jaar) van Weesp naar De Zaan, waar in 1966 met 563 medewerkers al 45.000 ton werd verwerkt en in 1968 48.000 ton. Raak werd wegens ruimtegebrek verplaatst naar Utrecht, en vanaf 1969 werden voor het eerst buitenlandse gastarbeiders in dienst genomen. In 1970 werd 50.279 ton verwerkt; NIVE werd later afgestoten en de verkoop aan de consumentenmarkt werd in 1978 beëindigd. De verwerking bereikte 64.578 ton bonen in 1981 (goed voor 28.000 ton poeder, 26.000 ton boter en 3.000 ton cacaomassa) en 67.108 ton in 1984.
In 1996 werd de cacaotak van W.R. Grace, met inbegrip van De Zaan, overgenomen door Archer-Daniels-Midland (ADM) en voortgezet als ADM Cocoa; destijds werd jaarlijks circa 190.000 ton bonen verwerkt, ongeveer de helft van de totale Nederlandse cacaobonenverwerking (355.000 ton in 1995).
In oktober 2015 verkocht ADM zijn wereldwijde cacaotak — met inbegrip van het merk deZaan — aan het Singaporese agrobedrijf Olam International, dat deze combineerde met zijn bestaande cacao-activiteiten tot één geïntegreerde, wereldwijde cacaotoeleveringsketen.[2][3][5] In januari 2020 kondigde Olam een reorganisatie aan in drie bedrijfsonderdelen: ofi (Olam Food Ingredients), met de cacao-, koffie-, noten-, specerijen- en zuivelactiviteiten; Olam Agri; en een resterende “Remaining Olam Group”, later hernoemd tot OGH (Olam Global Holdco).[6] Ofi lanceerde in oktober 2021 zijn huidige merkidentiteit[7], en sindsdien wordt “deZaan” op de markt gebracht als het cacao-ingrediëntenmerk van ofi.
Producten en activiteiten
[bewerken | brontekst bewerken]deZaan produceert natuurlijke en gealkaliseerde (“Dutch-processed”) cacaopoeders in uiteenlopende vetgehaltes, natuurlijke en gedeodoriseerde cacaoboters en cacaomassa, waaronder sinds 2026 een lijn single-origin cacaomassa's afkomstig uit Oeganda, Papoea-Nieuw-Guinea en de Dominicaanse Republiek.[4][8] De producten worden geleverd aan fabrikanten van bakkerijproducten, zoetwaren, ijs en dranken. De verwerking vindt plaats op vijf locaties: Koog aan de Zaan en Wormer in Nederland (de laatste geopend in 1987), Mannheim in Duitsland, Singapore, en een locatie nabij Jakarta, Indonesië — deze laatste toegevoegd om klanten in Azië-Pacific, het Midden-Oosten en Noord-Amerika te bedienen.[4][9]
Zie ook
[bewerken | brontekst bewerken]- ↑ 115 years of cocoa expertise, deZaan since 1911.
- 1 2 “Olam International closes ADM Cocoa acquisition to create globally integrated cocoa business,” persbericht Olam Group, 19 oktober 2015..
- 1 2 “115 Years of Cocoa Expertise,” deZaan (ofi), dezaan.com..
- 1 2 3 “deZaan,” ofi-merkpagina, ofi.com..
- ↑ “Olam International Closes ADM Cocoa Acquisition,” foodingredientsfirst.com, 20 oktober 2015..
- ↑ “Our Re-organisation,” Olam Group investor relations, olamgroup.com..
- ↑ “Making it real: olam food ingredients (ofi) launches new brand to underline its customer proposition,” persbericht Olam Group..
- ↑ “ofi unveils ambitious deZaan fine flavour cocoa liquor series at ISM 2026,” Confectionery Production, 2026..
- ↑ “Global Reach,” deZaan (ofi), dezaan.com..
