Kostuumontwerper

Kostuumontwerper Bernard Newman, actrice Ginger Rogers en een naaister tijdens de opnames van Top Hat in 1935

Een kostuumontwerper is een persoon die kostuums ontwerpt voor een film, theaterproductie, televisieprogramma of een andere presentatie voor een publiek. De rol van de kostuumontwerper bestaat uit het vormgeven van de kleding van personages en het visueel in balans brengen van scènes door middel van textuur, kleur en andere elementen.

Functie

Binnen een productie maakt de kostuumontwerper deel uit van het creatieve team. De kostuumontwerper werkt samen met de regisseur, auteur, bedenker of choreograaf. Daarnaast is er afstemming met onder meer de decorontwerper, lichtontwerper en geluidsontwerper. Wanneer een kostuumontwerper tevens het decor of de belichting ontwerpt, wordt deze vaak een scenograaf of theatervormgever genoemd. Naast ontwerpers die originele creaties maken, zijn er ook vakmensen die kostuums uit een bestaande voorraad selecteren en vermaken, in de toneelwereld wordt voor deze rol ook de term costumier of costumière gebruikt.

Ontwerpers trachten doorgaans de persoonlijkheid van een personage te versterken en via het visuele ontwerp van kleding en accessoires ontwikkelingen in het verhaal zichtbaar te maken, zoals veranderingen in kleurgebruik, sociale status of tijdsperiode. Binnen de grenzen van de visie van de regisseur kunnen zij het lichaam vervormen of accentueren. Nadat het ontwerp is bedacht, maakt de kostuumontwerper dit tastbaar door middel van tekeningen, schetsen en materiaalsuggesties. Vervolgens begeleidt de ontwerper de realisatie in een kostuumatelier en overziet deze het doorpassen van de kleding door de uitvoerenden.

De ontwerper dient ervoor te zorgen dat de kostuums de acteur voldoende bewegingsvrijheid bieden voor de uitvoering van de rol. Tegelijkertijd moet de acteur de enscenering van de regisseur kunnen uitvoeren zonder de kostuums te beschadigen. Kostuums dienen duurzaam en wasbaar te zijn, met name bij langdurige speelreeksen of bij filmopnames die zich in quasi-reële tijd afspelen (waarbij kostuums tussen scènes nauwelijks worden gewisseld), terwijl de opnames zelf meerdere weken kunnen duren. De ontwerper overlegt met zowel de regisseur als de decor- en lichtontwerpers om te waarborgen dat alle onderdelen van het productieontwerp op elkaar aansluiten. Van een kostuumontwerper wordt verwacht dat deze beschikt over sterke artistieke vaardigheden en een grondige kennis van patroonontwikkeling, draperen, patroontekenen, textiel en modegeschiedenis. Daarnaast is kennis van historische kostuums en van de bewegingsstijl en houding die bij bepaalde perioden horen noodzakelijk. Ontwerpers dienen creatief te zijn in hun ontwerpen, met begrip voor het personage en diens visuele uitwerking.

Geschiedenis

Historisch gezien waren kostuums lange tijd de belangrijkste vormgevingselementen van een theatervoorstelling. Door de kleding en mode van de eigen tijd op het toneel te gebruiken, kon het publiek het karakter, de maatschappelijke positie en soms de tijdsperiode van de personages herkennen. Pas vanaf de twintigste eeuw werd het gebruikelijk om theaterkostuums specifiek te ontwerpen om zo dieperliggende, psychologische of abstracte elementen van een personage tot uitdrukking te brengen. Hoewel historisch accurate kostuums nog steeds voorkomen, worden deze tegenwoordig vaak gestileerd of vereenvoudigd. Sinds het einde van de twintigste eeuw is er bovendien een trend zichtbaar waarbij gerenommeerde modeontwerpers uit de haute couture worden gevraagd om kostuums voor grote theater- of dansproducties te ontwerpen.

Typen kostuumontwerpers

Professionele kostuumontwerpers worden doorgaans ingedeeld in drie typen: freelance-, residentiële en academische ontwerpers.

• Freelanceontwerpers worden per productie ingehuurd door een film-, theater-, dans- of operagezelschap. Zij worden traditioneel in drie termijnen betaald: bij aanstelling, bij oplevering van de definitieve ontwerpen en op de premièreavond van de productie. Freelancers zijn niet gebonden aan exclusiviteit en kunnen gelijktijdig aan meerdere producties werken, eventueel voor langere tijd bij hetzelfde gezelschap.
• Een residentieel ontwerper is doorgaans vast verbonden aan een theater en werkt ter plaatse samen met de kostuumafdeling en andere betrokkenen. Contracten van residentiële ontwerpers kunnen beperkingen opleggen aan freelancewerk. Zij zijn vaak meer gevestigd dan freelancers, al is dit niet altijd het geval.
• Een academisch ontwerper is verbonden aan een onderwijsinstelling en vervult primair een docerende rol. Daarnaast kan deze in wisselende mate optreden als residentieel ontwerper. Academische ontwerpers hebben vaak de mogelijkheid om daarnaast freelance te werken, afhankelijk van hun rooster. Waar docenten kostuumontwerp in het verleden vaak ervaren professionals waren zonder formele vervolgopleiding, is het tegenwoordig gebruikelijk dat zij ten minste beschikken over een master.