Uitzaaiing

Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.

Uitzaaiingen of metastasen zijn kankercellen die losraken van de eerste, oorspronkelijke tumor. Het zijn in de oncologie kwaadaardige gezwellen, die op een andere plaats optreden dan de oorspronkelijke plaats van het eerste gezwel. Het kunnen optreden van uitzaaiingen is een van de hoofdkenmerken van een kwaadaardige tumor. Ze maken van kanker een gevaarlijke ziekte.

Uitzaaiingen gaan uit van een enkele circulerende tumorcel, die zich uit een tumor heeft losgemaakt en zich, vaak door celmigratie, door verplaatsing door de bloedsomloop of door het lymfevatenstelsel, in een ander orgaan vestigt en daar door celdeling tot een nieuwe tumor uitgroeit. Omdat hierbij een vrij lange 'stille' periode bestaat, waarin de uitzaaiing nog te klein is om door bijvoorbeeld röntgenonderzoek of lichamelijk onderzoek op te sporen, verkeren veel kankerpatiënten na de behandeling van de hoofdtumor jarenlang in onzekerheid. Zelfs als hun operatie is geslaagd en 'alle uitslagen goed waren' kunnen er best één, tien of zelfs honderden uitzaaiingen ongemerkt en onvindbaar aan het doorgroeien zijn.

Daarom wordt vaak na een operatie nog chemotherapie of nabestraling gegeven, maar dat levert meestal geen garantie tegen een terugval of recidief. Voor de meeste kwaadaardige tumoren geldt dat, als na vijf jaar geen recidief is opgetreden, de kans dat dit alsnog gebeurt erg klein wordt. Deze termijn is voor borstkanker langer, wel tien jaar.

Metastasen treden meestal pas in een laat stadium van kanker op, maar kunnen ook vroeg ontstaan. Het tijdstip van het optreden van symptomen kan dus variëren. De klachten zijn steeds het gevolg van een verminderde functionaliteit van het aangetaste orgaan, maar veroorzaken niet altijd pijn. De problemen die men kan ondervinden zijn met andere woorden afhankelijk van het orgaan waarin de uitzaaiing zich bevindt en de mate waarin deze metastase het normale weefsel heeft verdrongen.

Een goed voorbeeld is een metastase in het bot. Door de groei verdringt de metastase het gewone botweefsel en interfereert dus met de stevigheid van het bot. Dit leidt tot botbreuken in situaties waarin dit anders gezien niet voorkomt, bijvoorbeeld door een lichte val. Deze breuken kunnen ook spontaan optreden. Dit wordt in de geneeskunde een pathologische fractuur genoemd. Deze breuk veroorzaakt uiteraard pijn en de eerste zorg gaat er meestal naar uit deze weg te halen.

Voor de meeste vormen van kanker geldt dat als er eenmaal uitzaaiingen op afstand zijn gevonden, de overlevingskans ernstig is gedaald doch genezing is in enkele gevallen nog mogelijk. Dit geldt vooral bij vormen van kanker die voor chemotherapie gevoelig zijn, zoals zaadbalkanker. Een enkele keer kan ook een lever- of longmetastase nog chirurgisch worden verwijderd. Bij de aanwezigheid van meer metastasen is een operatie vaak uitgesloten en bestraling is in die situatie om dezelfde reden ook geen mogelijkheid meer. Men noemt de behandeling daarna palliatieve zorg waarbij genezing niet mogelijk is, maar waarin de symptoombestrijding en soms het afremmen van uitzaaiing het doel zijn.

Verspreiding

Er wordt aangenomen dat het uitzaaiingsproces uit de volgende opeenvolgende stappen bestaat. Het wordt in de figuur geïllustreerd.

• Stap 1: De eerste ontsnapping uit de primaire plaats, de invasie vereist dat de epitheliale tumorcellen hun cel-celverbindingen losmaken om beweeglijk te worden en dat ze het basale membraan en de extracellulaire matrix ECM afbreken.
• Stap 2: Door het afbreken van deze fysieke barrières kunnen cellen migreren en binnendringen in nabijgelegen normale weefsels.
• Stap 3: De volgende stap van de uitzaaiing wordt 'intravasatie' genoemd, waarbij tumorcellen de endotheliale wanden binnendringen, in de bloed- of lymfevaten doordringen en daardoor in de systemische circulatie terechtkomen. Maar een klein aantal van de vrijgekomen neoplastische cellen lijkt in staat te zijn te overleven. Dit wordt veroorzaakt door de schuifkrachten die in de bloedsomloop voorkomen en door anoikis, een vorm van geprogrammeerde celdood die optreedt wanneer cellen zich losmaken van de omringende ECM en de verankering verloren gaat naar het vaste ECM.
• Stap 4: Sommige van de overlevenden kunnen via het capillaire endotheel extravaseren van organen ergens anders in het lichaam naar het parenchym van deze organen. Dat is extravasatie. Extravaseren is het lekken van vloeistof uit de omringende ruimte naar het omliggende gebied, vooral bloed of bloedcellen uit bloedvaten.
• Stap 5: In de nieuwe stromale omgeving die ze tegenkomen, slaagt een nog kleinere groep erin zich te vestigen.
• Stap 6: Ze kunnen vervolgens prolifereren van minieme gezwellen, van micro-metastasen, tot volledig kwaadaardige secundaire tumoren die klinisch kunnen worden gevonden en die levensbedreigend zijn. Dat is de secundaire groei.

De activering van epitheliale-mesenchymale overgang EMT kan tumorcellen het vermogen geven om te migreren, binnen te dringen, te intravaseren en te extravaseren. Zodra ze andere organen bereiken keren deze mesenchymcellen door een mesenchymale-epitheliale overgang MET naar een meer epitheliale vorm terug, herwinnen het proliferatievermogen en zorgen voor secundaire groei in de andere organen.

Volgorde van uitzaaiing

Verspreidingsvormen

Uitzaaiingen van kwaadaardige cellen kunnen zich op verschillende manieren door het lichaam verspreiden.

Hematogeen

Bij hematogene metastase vormen de uitzaaiingen zich vaak in het eerste orgaan waar het bloed door komt. Voor de darmen is dit de lever, voor andere organen zijn het meestal de longen. Andere organen die vaak worden aangetast zijn het bot, met meestal multipele metastasen, en de hersenen, die moeilijk met chemotherapie kunnen worden behandeld.

Lymfogeen

Bij lymfogene metastase ontstaan de metastasen na de tumor vooral in de lymfeklieren, bij borstkanker onder de oksel.

Cavitair

Cavitaire metastase ontstaat door directe verspreiding in een holte, bijvoorbeeld in de buikholte. Vooral ovariumtumoren zijn een goed voorbeeld van deze groep, maar ook tumoren van het maag-darmstelsel kunnen cavitair, dus in de buikholte, uitzaaien.

Entmetastase

Entmetastasen ontstaan door versleping tijdens een onderzoek of behandeling, bijvoorbeeld na een diagnostische punctie. Zij kunnen bijvoorbeeld na een biopsie wegens kwaadaardige gezwelgroei in de lever aan het huidoppervlak optreden.

Disseminatie

Disseminatie na een infectie betekent verstrooiing of uitzaaiing in bredere zin en wordt gebruikt voor de verspreiding van micro-organismen, zoals bacteriën of schimmels, door de bloedbaan naar verschillende organen. Uitzaaiingen na een infectie worden metastatische of meer multipele abcessen genoemd. Men noemt het bij infecties in plaats van metastase meer disseminatie.

Voetnoten