Siumut
| Siumut | |||
 | |||
| Land | Grønland | ||
|---|---|---|---|
| Partileiar(ar) | Aleqa Hammond | ||
| Grunnlagt | 29. juli 1977 | ||
| Hovudkvarter | Nuuk | ||
| Ideologi | Grønlandsk sjølvstende[1] Sosialdemokrati[2][3] | ||
| Politisk posisjon | Sentrum-venstre[4][5] | ||
| Nasjonal tilknytning | Socialdemokratiet | ||
| Farge | Raud[a] Gull[b] | ||
Siumut (dansk Fremad bokstaveleg ‘Framover’) er eit politisk parti på Grønland i den sosialdemokratiske tradisjonen.[6][7][8] Sidan innføringa av heimestyre i 1979 har Siumut vore det dominerande partiet i grønlandsk politikk. Partiet blir leia av Erik Jensen, som slo den sitjande statsministeren Kim Kielsen i ein jamn leiarstrid seint i 2020.[9] Partimedlemmar er valde inn både i Inatsisartut (òg kalla Landstinget, det grønlandske parlamentet) og i Folketinget (parlamentet i Kongeriket Danmark).
Historie
[endre | endre wikiteksten]Siumut vart danna i 1971 som ei politisk rørsle, og vart parti i 1977. Etter innføringa av heimestyre på Grønland i januar 1979 vann partiet 13 av 21 mandat ved stortingsvalet same året til det nyoppretta grønlandske parlamentet (Inatsisartut), og partileiar Jonathan Motzfeldt vart Grønlands første statsminister.[4][7]
Etter valet i 1991 gjekk Motzfeldt av og vart avløyst av Lars Emil Johansen, òg frå Siumut, som styrte i koalisjon med Inuit Ataqatigiit.[4]
Mellom 1997 og 2002 var Motzfeldt igjen statsminister, før han vart etterfølgd av Hans Enoksen.[7] Ved landstingsvalet 15. november 2005 fekk partiet 30,7 % av røystene og 10 av 31 mandat i parlamentet. Ved valet i 2009 fekk partiet 26,5 % av røystene og ni mandat, men det meir venstreorienterte og nasjonalistiske Inuit Ataqatigiit vann 14 mandat og 44 % av røystene, ein klar valsiger. Enoksen gjekk då av som partileiar og statsminister.
Under ny partileiar Aleqa Hammond vann Siumut valet i 2013 med 42,8 % av røystene og 14 av 31 mandat, og danna regjering med støtte frå det unionistiske Atassut og det økososialistiske Partii Inuit. Koalisjonen kollapsa i 2014, noko som utløyste nyval same året. Siumut heldt fram som det største partiet i Inatsisartut, men fekk tre færre mandat. Den nye partileiaren Kim Kielsen tok over som statsminister og danna regjering saman med Atassut og Demokraatit.
Siumut gjekk vidare tilbake til ni mandat ved valet i 2018, sjølv om Kielsen klarte å leie endå ei koalisjonsregjering. Partiet fekk eitt mandat meir ved valet i 2021, men Inuit Ataqatigiit gjekk forbi Siumut og vart det største partiet i Inatsisartut, og Kielsen vart avløyst som statsminister av IA-leiaren Múte Bourup Egede.
Den 10. februar 2025 forlét landstingsrepresentanten Aki-Matilda Høegh-Dam Siumut og gjekk over til Naleraq, med grunngjevinga at Siumut ikkje var tilstrekkeleg forplikta til grønlandsk sjølvstende.[10] Avgangen hennar førte til at Siumut for første gong sidan 1998 ikkje var representert i Folketinget. Månaden etter leid partiet eit historisk nederlag ved valet i 2025, då det berre fekk fire mandat og fall til fjerdeplass i Inatsisartut. Partiet hadde aldri tidlegare hatt færre enn ni mandat og aldri vore mindre enn det nest største partiet i parlamentet. Siumut gjekk likevel inn i den regjerande koalisjonen leia av Demokraatit, som omfatta fire av dei fem partia i Inatsisartut.
Standpunkt
[endre | endre wikiteksten]Partiet var observatørmedlem i Sosialistinternasjonalen.[11]
Siumut-representantar i Folketinget har vore knytte til den sosialdemokratiske folketingsgruppa.[7]
Merknad
[endre | endre wikiteksten]Kjelder
[endre | endre wikiteksten]- ↑ «Siumut wants independence for Greenland». DR. 21 February 2013. Arkivert frå originalen 24 April 2016. Henta 24 April 2016.
- ↑ Nordsieck, Wolfram (2018). «Greenland/Denmark». Henta 27 September 2018.
- ↑ «Anti-mine party wins Greenland election». The West Australian. 7 April 2021.
- 1 2 3 Bernard A. Cook (8 February 2001). Europe Since 1945: An Encyclopedia. Routledge. s. 585. ISBN 978-1-135-17932-8.
- ↑ «Greenland election shows divide over rare-earth metals mine». The Independent. 6 April 2021.
- ↑ Christina Bergqvist (1 January 1999). Equal Democracies?: Gender and Politics in the Nordic Countries. Nordic Council of Ministers. s. 319. ISBN 978-82-00-12799-4.
- 1 2 3 4 Alastair H. Thomas (10. mai 2010). The A to Z of Denmark. Scarecrow Press. s. 374. ISBN 978-1-4616-7184-8.
- ↑ Greenland: Government and society, Britannica Online Encyclopedia.
- ↑ «Siumut gets new chairman». 29. november 2020. Arkivert frå originalen 29. november 2020. Henta 10. desember 2020.
- ↑ «Aki-Matilda Høegh-Dam har meldt sig ind i et nyt parti». DR (på dansk). 2025-02-10. Henta 2025-03-13.
- ↑ Member Parties of the Socialist International
- Denne artikkelen bygger på «Siumut» frå Wikipedia på engelsk, den 13. januar 2026.
