Basco

Basco

Euskara
Parlat en	Espanha, França
Region	Comunautat Autonòma Basca, Comunautat Forala de Navarra, Pirenèus Atlantics
Locutors	751 700
Tipologia	SOV
Classificacion lingüistica
Isolat Lengas bascoïdas Basco
Estatut oficial
Oficial de	Comunautat Autonòma Basca, Comunautat Forala de Navarra
Acadèmia	Euskaltzaindia
Estatut de conservacion
Atudat EXExtinct (Atudat) Menaçat CRCritically endangered (En dangièr critic) SESeverely endangered (En dangièr sevèr) DEDevinitely endangered (En dangièr definitiu) VUVulnerable (Vulnerable) Segur NENot Endangered (Non en dangièr) ICHEL Red Book: Vulnerable Classada coma lenga vulnerabla (VU) per l'Atlàs de las lengas menaçadas dins lo mond
Còdis lingüistics
ISO 639-1	eu
ISO 639-2	eus baq
ISO 639-3	eus
Mòstra 1. atala Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu beharra dute.
Mapa
% 80-100      % 50-80      % 20-50      % 0-20

Lo desvolopament de l'espandida potenciala de la lenga basca pendent las 2000 darrièras annadas.

> % 80      > % 60      > % 40

> % 20      > % 0

Lo basco (var. basc, bàscol, euscar) (en basco: euskara) es una lenga isolada practicada per mai de 750 000 personas en Euròpa Occidentala; se parla dins lo país istoric que li dison lo Bascoat (oficialament en Espanha e en França).

L'adjectiu que correspond es basco, basca (var. basc, basca; bàscol, basca; euscar, euscara).

Classificacion e istòria

Lo basco fa pas partida e la familha indoeuropèa. S'es fach plan d'ipotèsis per lo restacar a d'autras familhas lingüisticas d'Asia o d'Africa.

Una d'aquelas ipotèsis fasiá del basco un parent del berbèr.

Una autra ipotèsi, de J.D. Bengtson e Meritt Ruhlen, prepausa de far del basco una branca de la superfamilha de las lengas dené-caucasencas (las autras brancas del dené-caucasenc, aparentadas al basco, serián lo nòrd-caucasenc en Caucàs, l'ienisseian en Siberia, lo burushaski en Cashmir, lo nahali en Índia, lo sinotibetan en Extrèm Orient e lo na-dené en America del Nòrd).

Lo lingüista Michel Morvan, el, tempta de mostrar de ligams ancians e concrets entre lo basco e divèrsas familhas non-indoeuropèas d'Eurasia, coma l'oralic o l'altaïc, e mai s'interèssa a l'ipotèsi dené-caucasenca, mas el prepausa pas de fixar una familha de lengas precisa.

Gramatica

Lo basco presenta d'estructuras plan diferentas de las autras lengas d'Euròpa, mai que mai dins son sistèma verbal: lo vèrbe basco càmbia pas de forma solament segon lo subjècte coma dins las lengas indoeuropèas mas tanben segon çò que correspond, en occitan per ex., a de complements: etxe bat dut, ai un ostal, vs.etxeak ditut, ai d'ostals. Per contra, al nivèl lexical lo basco a manlevat fòrça mots al latin e a las lengas amb las qualas es o foguèt en contacte, l'espanhòl, l'occitan gascon, e lo francés.

Difusion e status de la lenga basca

• En Espanha, lo basco se parla dins los territòris d'Araba, Bizcaia, Gipuzkoa e Nafarroa.

Dins los tres primièrs, que forman la Comunitat Autonòma basca, es a se menar aprèp de sègles de recul un procèssus rapid de recuperacion lingüistica (un 23 % de bascofòns vèrs 1980, un 30 % ara). Lo basco es ensenhat mas es tanben la lenga de l'ensenhament dins la mieitat de las escòlas primàrias e mai del 40 % de las escòlas segondàrias (chifras 2003). Lo basco es fòrça present dins la vida vidanta gràcias a la senhalizacion (bilingüa e sovent monolingüa basca fòra de las mai grandas vilas), una cadena de television publica unicament bascoparlanta, un diari... Pasmens, la recuperacion lingüistica avança mai viste en Gipuzkoa, qu'èra ja la província mai bascoparlanta en 1980, qu'en Biscaia e subretot Alaba, gaireben complètament desbasquizada a aquela data. En Navarra, lo govèrn regional es pas favorable a la normalizacion de l'usatge del basco e se se manten dins lo nòrd de la província, a pas recuperat cap d'anciana posicion dins la region de la capitala Pampalona. I podriá a tèrme recular.

• En França, la situacion del basco es a pauc près la de las autras lengas regionalas.

Los poders publics menan una politica en favor de la lenga basca dins l'ensenhament (bilingüisme dins d'unas escòlas) e la cultura (Institut Cultural Basco), mas l'abséncia del basco dins los mèdias e la vida publica a pas sufit fins ara a enraiar son aflaquiment.

Dialectologia

Aezkoan, bas-navarrés (oriental e occidental), biscaïn, guipuscoan, naut-navarrés (septentrional e meridional), labordin, roncalés, salacenc, soletin.

• 
  Dialèctes bascs actuals.
• 
  Los dialèctes del basco per Koldo Zuazo. Las zonas en gris èran bascofònas al sègle xix.

Lexic (exemples)

Mot occitan	Traduccion	Prononciacion AFI
tèrra	lur	[lur]
cèl	zeru	[seɽu]
aiga	ur	[uɽ]
fuec	su	[ʂu]
òme	gizon	[gison]
femna	andre	[andre]
manjar	jan	[jan], [ʒan], [xan]
beure	edan	[eðan]
grand	handi	[handi]
pichòt	txiki	[ʧiki]
nuèch	gau	[gaʊ̯]
jorn	egun	[eɣun]

Vejatz tanben

• Lengas per familha