Łuk muzyczny
 | |
| Klasyfikacja naukowa | |
|---|---|
| Klasyfikacja praktyczna | |
OdsłuchajŁuk muzyczny – „prachordofon szyjkowy”[1][2], instrument muzyczny przypominający kształtem łuk myśliwski, zaopatrzony w jedną lub więcej strun[3][4], czasami w pętlę do strojenia[5], i często w rezonator[3][5] – przytwierdzone na stałe lub swobodnie dołączane naczynie, którego rolą jest wzmacnianie natężenia dźwięku[6][7]. Łuk muzyczny znany był w czasach prehistorycznych i wykorzystywany jest wśród niektórych ludów prymitywnych współcześnie[3][8]. Przez badaczy uznawany jest – razem z harfą jamową i cytrą jamową – za prototyp instrumentów strunowych[9] – m.in. harfy[10][11].
Budowa
[edytuj | edytuj kod]Struna lub struny łuku muzycznego napięte są na elastycznym, zakrzywionym pręcie nazywanym łęczyskiem[5] lub drzewcem[12], którego długość wynosi od 0,5 do 3[13], 3,5 metrów[14]. Wykonany jest on zazwyczaj z jednego kawałka drzewa, trzciny lub bambusa; niekiedy z kilku odcinków[13].
Struny mogą być wyodrębnione z łęczyska przez odłupanie zewnętrznego pasma wzdłuż włókien, lub są wykonane z innego materiału[14] – rattanu, włókna roślinnego, ścięgien, skręconej sierści lub drutu[13]. Łuki muzyczne z pierwszym typem strun nazywa się idiochordalnymi (jednomateriałowymi), pozostałe – heterochordalnymi (wielomateriałowymi)[5].
Rezonator może być przytwierdzony do łęczyska lub stanowić osobny przyrząd; rezonatorem może być również jama ustna muzyka. Rezonatorem stałym jest zazwyczaj owoc tykwy z odciętym wierzchem; dołączanym – tykwa, drewniane naczynie (miska, garnek), bukłak z suchej skóry, kosz, puszka itp.[7][14] W niektórych zastosowaniach rolę rezonatora pełni pęcherz zwierzęcy umieszczony między drzewce a strunę[3].
Niektóre łuki muzyczne przewiązane są w poprzek łęczyska i struny pętlą z łyka, włókna lub nici. W ten sposób struna podzielona jest na dwa odcinki, wydające podczas gry dźwięki o różnej wysokości[12][5].
Technika gry
[edytuj | edytuj kod]
Struny łuku muzycznego można szarpać palcami, pocierać cięciwą innego łuku[3] lub uderzać drewnianym bądź metalowym prętem[3][4]. Strunę skraca się palcem, naparstkiem, patykiem lub krawędzią monety[15]. Rezonator, który nie jest trwale zamocowany do drzewca, podczas gry kładziony jest na podłożu; trzymany pionowo łuk opierany jest wówczas dolnym końcem łęczyska o korpus rezonatora – w ten sposób drgania przenoszone są z drzewca na rezonator, który wzmacnia natężenie dźwięku. Niektóre typy takich instrumentów obsługiwane są przez dwóch muzyków: jeden wybija rytm na rezonatorze, drugi – na strunie[14]. Rezonatory zintegrowane przyciska się czasami otwartą stroną do piersi lub brzucha, w celu wzmocnienia rezonansu[15]. Jedna z technik gry na mniejszych łukach muzycznych polega na trzymaniu struny w ustach, opierając łęczysko o zęby[3]. Można w ten sposób wzmacniać składowe harmoniczne w podobny sposób, jak przy grze na drumli[12].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Hipotezy dotyczące genezy łuku muzycznego są podzielone: niektórzy badacze uważają, że pochodzi od łuku myśliwskiego, inni – że powstał niezależnie od niego[8][6][1][2]. Używany był do wprowadzenia intymnego nastroju i przy medytacji; nie był związany z wierzeniami i obrzędami[6]. Hinduska legenda przypisuje wynalezienie łuku muzycznego bogowi Śiwie, japońska – bogini Amaterasu. Jeden z greckich mitów podaje, że Apollo wynalazł lirę zainspirowany brzdękaniem cięciwy łuku jego siostry – Artemidy[16].
Współcześnie występuje m.in. na wyspach Madagaskar, Nowa Brytania, Nowa Gwinea, Nggela i Pentecost, wśród afrykańskich ludów Zulu, Angola, Damara, Khoikhoi, Matabele i plemion zamieszkujących tereny Mozambiku oraz region Wielkich Jezior Afrykańskich, wśród plemion Amazonii, rejonu jeziora Tule oraz Indian Pueblo[17][8][5].
Najwięcej nagrań afrykańskich łuków muzycznych znajduje się w zbiorach Międzynarodowej Biblioteki Muzyki Afrykańskiej w Makhandzie[15].
Na terenach Polski występuje współcześnie na Zamojszczyźnie[1] oraz w Beskidach Zachodnich[18]. Ma rezonator wykonany ze zwierzęcego pęcherza wciśnięty między jedną strunę a mocno zagięte łęczysko[1]; porównywany jest do prymitywnych basów[19]. Podobny instrument z okolic Malborka opisał w 1889 Józef Łęgowski: „Bierze się pręt dębowy półtora metra długi i ściąga u obu końców przywiązaną włosianą struną. Pomiędzy strunę i pręt wciska się mocny, nadęty pęcherz i trze po strunie także improwizowanym smyczkiem”[20]. Na Litwie i Łotwie wykonany jest z zagiętej listwy, ma trzy, poprowadzone równolegle i równej długości struny, oraz podobny do zamojskiego rezonator[1][2]. Na Morawach podobny instrument wyposażony dodatkowo w blaszaną puszkę lub drewniane pudło znany jest pod nazwą ozembouch lub vozembouch[18].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 5 Kamiński 1971 ↓, s. 17.
- 1 2 3 Oborny 2015 ↓, s. 64.
- 1 2 3 4 5 6 7 Baculewski et al. 2006 ↓, s. 510.
- 1 2 Ekiert 2006 ↓, s. 446.
- 1 2 3 4 5 6 Vogel 2015 ↓, s. 14.
- 1 2 3 Sachs 2005 ↓, s. 46.
- 1 2 Rycroft 2001 ↓, Resonators.
- 1 2 3 Rycroft 2001 ↓, History.
- ↑ Sachs 2005 ↓, s. 45.
- ↑ Ekiert 2006 ↓, s. 184.
- ↑ Drobner 1997 ↓, s. 78.
- 1 2 3 Sachs 2005 ↓, s. 48.
- 1 2 3 Rycroft 2001 ↓, Structure.
- 1 2 3 4 Sachs 2005 ↓, s. 47.
- 1 2 3 4 Rycroft 2001 ↓, Technique.
- ↑ Balfour 1899 ↓, s. 3.
- ↑ Mason 1897 ↓, s. 378–380.
- 1 2 Kopoczek 2009 ↓, s. 233.
- ↑ Kopoczek 2009 ↓, s. 235.
- ↑ Oborny 2015 ↓, s. 66.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Krzysztof Baculewski et al.: Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-13410-0.
- Henry Balfour: The natural history of the musical bow. Oksford: Clarendon Press, 1899. OCLC 1819773.
- Mieczysław Drobner: Instrumentoznawstwo i akustyka. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1997. ISBN 83-224-0469-7.
- Janusz Ekiert: Bliżej muzyki: encyklopedia. Warszawa: Muza SA, 2006. ISBN 978-83-7200-087-3.
- Włodzimierz Kamiński: Instrumenty muzyczne na ziemiach polskich. Zarys problematyki rozwojowej. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1971. OCLC 830914178.
- Alojzy Kopoczek. W kręgu ludowej muzyki. „Kalendarz Cieszyński”. 1, s. 229–235, 2009. Cieszyn: Macierz Ziemi Cieszyńskiej. ISSN 1232-2725.
- Otis T. Mason. Geographical Distribution of the Musical Bow. „American Anthropologist”. 10 (11), s. 377–380, 1897. Arlington, VA: American Anthropological Association. ISSN 0002-7294. JSTOR: 658525.
- Aneta Oborny: Polskie instrumenty ludowe. Warszawa: Sport i Turystyka - Muza, 2015. ISBN 978-83-287-0216-5.
- David K. Rycroft, Musical bow, [w:] Grove Music Online, Oxford University Press, 2001, DOI: 10.1093/gmo/9781561592630.article.19417 [dostęp 2025-06-30] (ang.).
- Kurt Sachs: Historia instrumentów muzycznych. Stanisław Olędzki (tłum.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 2005. ISBN 83-7233-036-0.
- Beniamin Vogel, Rewizja klasyfikacji instrumentów muzycznych Hornbostela-Sachsa przez Konsorcjum MIMO, [w:] NIMiT [online], MKiDN, 31 marca 2015 [dostęp 2025-06-30] [zarchiwizowane z adresu 2023-06-05] (pol.).
