Biała supremacja
Biała supremacja (ang. white supremacy), również wyższość białych – rasistowskie przekonanie, że białą odmiana człowieka jest nadrzędna względem osób innych ras i w związku z tym powinni sprawować nad nimi dominację kulturową, społeczną, polityczną i instytucjonalną[1]. Przekonanie to wywodzi się z dziś zdyskredytowanego naukowego rasizmu i stanowiło kluczowe uzasadnienie dla europejskiego kolonializmu[2][3].
Jako ideologia polityczna biała supremacja przejawiała się w przeszłości poprzez struktury społeczno-ekonomiczne i prawne, takie jak niewolnictwo atlantyckie, kolonialne praktyki pracy, wyścig o Afrykę, prawa Jima Crowa w Stanach Zjednoczonych, politykę „Białej Australii" oraz apartheid w Południowej Afryce[3]. Współcześnie biała supremacja leży u podstaw takich ruchów jak neonazizm, biały nacjonalizm, ruch Christian Identity oraz część ruchów alternatywnej prawicy[4].
W ujęciu akademickim, szczególnie w ramach krytycznej teorii rasy, termin „biała supremacja" odnosi się także do systemu społecznego, w którym osoby białe cieszą się strukturalnymi przywilejami względem innych grup etnicznych, niezależnie od formalnej równości prawnej[5][4].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Naukowy rasizm i kolonializm
[edytuj | edytuj kod]Biała supremacja ma ideologiczne podstawy sięgające XVIII-wiecznego naukowego rasizmu, który stanowił dominujący paradygmat opisu zróżnicowania ludzkiego od późnego Oświecenia aż do końca XX wieku[3]. Europejscy myśliciele, tacy jak Arthur de Gobineau, rozwijali teorie o hierarchii ras, w której biała rasa aryjska miała być genetycznie i kulturowo nadrzędna. Gobineau w swoim dziele Essai sur l'inégalité des races humaines (1853–1855) argumentował, że mieszanie ras prowadzi do degeneracji cywilizacji[3].
Antropologia jako dyscyplina naukowa odegrała kluczową rolę w kształtowaniu i legitymizowaniu białej supremacji. Badacze tacy jak Samuel George Morton i Louis Agassiz w XIX wieku prowadzili pomiary czaszek i inne badania mające „naukowo" udowodnić wyższość białej rasy[3]. Teorie te były następnie wykorzystywane do usprawiedliwiania europejskiego kolonializmu, niewolnictwa i ludobójstwa rdzennych ludów[2].
Stany Zjednoczone
[edytuj | edytuj kod]Biała supremacja dominowała w Stanach Zjednoczonych zarówno przed, jak i po wojnie secesyjnej, utrzymując się przez dziesięciolecia po epoce Rekonstrukcji[6]. Ustawa o naturalizacji z 1790 roku ograniczała obywatelstwo USA wyłącznie do białych[7]. Przed wojną secesyjną bogaci biali posiadacze niewolników na Południu tworzyli „naukowe" teorie o białej wyższości i czarnej niższości, by usprawiedliwić ekonomiczny wyzysk czarnoskórych[8].
Po wojnie secesyjnej organizacje takie jak Ku Klux Klan stosowały przemoc i zastraszanie, by utrzymać dominację białych i odwrócić zdobycze Rekonstrukcji. W okresie praw Jima Crowa (ok. 1877–1965) wprowadzono segregację rasową i pozbawiono czarnoskórych praw wyborczych w stanach południowych[3]. Lincze były publicznymi spektaklami, podczas których białe społeczności celebrowały swą dominację[9].
Ruch praw obywatelskich w latach 50. i 60. XX wieku doprowadził do formalnego zniesienia segregacji i dyskryminacji rasowej, jednak zdaniem socjologa Howarda Winanta „monolityczna biała supremacja" w USA wprawdzie się zakończyła, ale „biała władza i przywileje żyją dalej w bardziej ukrytej formie"[10].
Niemcy i nazizm
[edytuj | edytuj kod]
Nazizm promował ideę wyższości rasy aryjskiej (germańskiej) jako „rasy panów" (Herrenrasse). Nazistowscy ideolodzy, jak Alfred Rosenberg, rozwijali koncepcję hierarchii rasowej, w której Żydzi, Romowie i Słowianie byli klasyfikowani jako Untermensch (podludzie)[11]. Ustawy norymberskie z 1935 roku zakazywały małżeństw i kontaktów seksualnych między Niemcami a Żydami, a później także Romami i Słowianami. Nazistowska polityka rasowa doprowadziła do Zagłady około 6 milionów Żydów oraz milionów innych osób uznanych za „podludzi"[12].
Naziści czerpali inspirację z amerykańskiego prawa rasowego. Adolf Hitler w Mein Kampf wyrażał podziw dla amerykańskich przepisów imigracyjnych faworyzujących północnych Europejczyków, a nazistowscy prawnicy przy opracowywaniu ustaw norymberskich wzorowali się na amerykańskich ustawach antymetysażowych i ograniczeniach obywatelstwa opartych na rasie[13].
Afryka Południowa
[edytuj | edytuj kod]W Południowej Afryce apartheid został wprowadzony jako oficjalna polityka państwowa po wyborach w 1948 roku przez zdominowaną przez Afrykanerów Partię Narodową. Ustawodawstwo apartheidu dzieliło mieszkańców na cztery grupy rasowe – „czarnych", „białych", „kolorowych" i „Indian" – i pozbawiło czarnoskórych obywatelstwa oraz praw politycznych[14]. System apartheidu został zniesiony w latach 1990–1994, a pierwsze demokratyczne wybory w 1994 roku wygrał Afrykański Kongres Narodowy pod przywództwem Nelsona Mandeli.
Ideologie i ruchy współczesne
[edytuj | edytuj kod]Biała supremacja stanowi ideologiczną podstawę spektrum współczesnych ruchów, w tym białego nacjonalizmu, separatyzmu białych, neonazizmu oraz ruchu Christian Identity[3]. Różne grupy białych supremacjonistów identyfikują różnych wrogów rasowych, etnicznych i religijnych – najczęściej osoby pochodzenia afrykańskiego, rdzennych mieszkańców Ameryki, osoby pochodzenia azjatyckiego, bliskowschodniego i północnoafrykańskiego, Żydów, muzułmanów oraz osoby LGBTQ[15][16].
W Stanach Zjednoczonych z białą supremacją kojarzone są przede wszystkim Ku Klux Klan, Aryan Nations i White Aryan Resistance. Organizacja Proud Boys jest uznawana za implicite białosupremacjonistyczną, mimo że jej członkowie zaprzeczają temu powiązaniu[17].
Od lat 90. XX wieku internet stał się kluczowym narzędziem rekrutacji i radykalizacji białych supremacjonistów. Fora takie jak Stormfront (założone w 1995), a później 4chan i Reddit, umożliwiły szerzenie idei białej supremacji przy niskim koszcie społecznym i anonimowości[18]. Badania wskazują, że algorytmy mediów społecznościowych mogą sprzyjać radykalizacji poprzez polecanie coraz bardziej ekstremalnych treści[19].
15 marca 2019 roku australijski białosupremacjonista Brenton Tarrant dokonał zamachów na meczety w Christchurch w Nowej Zelandii, zabijając 51 osób. Był to jeden z najkrwawszych zamachów terrorystycznych motywowanych białą supremacją w historii[20].
Znaczenie akademickie
[edytuj | edytuj kod]W niektórych nurtach akademickich, szczególnie w krytycznej teorii rasy, termin „biała supremacja" używany jest w szerszym znaczeniu – do opisania systemu strukturalnego lub instytucjonalnego rasizmu, który uprzywilejowuje osoby białe względem innych, niezależnie od obecności lub braku świadomych postaw rasistowskich[5][4]. Prawniczka Frances Lee Ansley definiuje białą supremację jako system polityczny, ekonomiczny i kulturowy, w którym biali kontrolują władzę i zasoby materialne, a relacje białej dominacji są codziennie odtwarzane w instytucjach i środowiskach społecznych[5].
Taką definicję przyjęli lub zaproponowali m.in. Charles W. Mills[21], bell hooks[22] i David Gillborn[23].
Krytycy tego rozszerzonego użycia, jak politolog John McWhorter, argumentują, że rozciągnięcie terminu na mniej skrajne zjawiska osłabia jego znaczenie i utrudnia produktywną dyskusję[24]. Publicysta Conor Friedersdorf zwraca uwagę, że akademicka definicja różni się od powszechnego rozumienia terminu, co może prowadzić do nieporozumień i alienować tych, których ma przekonać[25].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ John Philip Jenkins, White supremacy [online], Encyclopædia Britannica, 13 kwietnia 2021 [dostęp 2026-07-26] [zarchiwizowane z adresu 2022-04-27] (ang.).
- 1 2 American Association of Physical Anthropologists, AAPA Statement on Race and Racism [online], American Association of Physical Anthropologists, 27 marca 2019 [dostęp 2026-07-26] [zarchiwizowane z adresu 2022-01-25] (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 Aisha M. Beliso-De Jesús, Jemima Pierre, Junaid Rana, White Supremacy and the Making of Anthropology, „Annual Review of Anthropology”, 2023, DOI: 10.1146/annurev-anthro-052721-040400 (ang.).
- 1 2 3 Sean Walton, Why the critical race theory concept of ‘White supremacy’ should not be dismissed by neo-Marxists: Lessons from contemporary Black radicalism, „Power and Education”, 2019, DOI: 10.1177/1757743819871316 (ang.).
- 1 2 3 Frances Lee Ansley, Stirring the Ashes: Race, Class and the Future of Civil Rights Scholarship, „Cornell Law Review”, 74, 1989, s. 993 (ang.).
- ↑ George Fredrickson, White Supremacy, Oxford: Oxford University Press, 1981, s. 162, ISBN 978-0-19-503042-6 (ang.).
- ↑ Jeffrey D. Schultz, Encyclopedia of Minorities in American Politics: African Americans and Asian Americans, Oryx Press, 2002, s. 284, ISBN 978-1-57356-148-8 (ang.).
- ↑ James Boggs, Uprooting Racism and Racists in the United States, „The Black Scholar”, 2 (2), 1970, s. 2–5, DOI: 10.1080/00064246.1970.11431000 (ang.).
- ↑ History of Lynching in America [online], NAACP [dostęp 2026-07-26] [zarchiwizowane z adresu 2023-01-03] (ang.).
- ↑ Howard Winant, Behind Blue Eyes: Whiteness and Contemporary US Racial Politics, „New Left Review” (225), 1997, s. 73 (ang.).
- ↑ Lothrop Stoddard, The Revolt Against Civilization: The Menace of the Under Man, New York: Charles Scribner's Sons, 1922 (ang.).
- ↑ Henry Friedlander, The Origins of Nazi Genocide: From Euthanasia to the Final Solution, Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1995, s. 5, ISBN 978-0-8078-2208-1 (ang.).
- ↑ James Q. Whitman, Hitler's American Model: The United States and the Making of Nazi Race Law, Princeton University Press, 2017, s. 37–43, ISBN 978-0-691-17242-2 (ang.).
- ↑ Laurel Baldwin-Ragaven, Lesley London, Jeanelle du Gruchy, An ambulance of the wrong colour: health professionals, human rights, and ethics in South Africa, Juta and Company, 1999, s. 18 (ang.).
- ↑ Wajahat Ali, Antisemitism Is Driving White Supremacist Terror In The United States, „The Daily Beast”, 19 stycznia 2022 [dostęp 2026-07-26] [zarchiwizowane z adresu 2022-07-13] (ang.).
- ↑ Why Are So Many White Nationalists 'Virulently Anti-LGBT'? [online], NBC News, 21 sierpnia 2017 [dostęp 2026-07-26] [zarchiwizowane z adresu 2022-07-13] (ang.).
- ↑ Samantha Kutner, The Allure of Hyper Masculinity and Cryptofascism for Men Who Join the Proud Boys, „International Centre for Counter-Terrorism”, 2020, s. 1 [dostęp 2026-07-26] [zarchiwizowane z adresu 2023-04-19] (ang.).
- ↑ Jessie Daniels, Race and racism in Internet Studies: A review and critique, „New Media & Society”, 2012, DOI: 10.1177/1461444812462849 (ang.).
- ↑ Joshua Adams, Vincent J. Roscigno, White Supremacists, Oppositional Culture and the World Wide Web, „Social Forces”, 84 (2), 2005, s. 759–778, DOI: 10.1353/sof.2006.0001 (ang.).
- ↑ Christchurch killer to stay in jail until he dies [online], BBC News, 27 sierpnia 2020 [dostęp 2026-07-26] [zarchiwizowane z adresu 2021-08-09] (ang.).
- ↑ Charles W. Mills, White supremacy as sociopolitical system: A philosophical perspective, „White Out: The Continuing Significance of Racism”, 2003, s. 35–48 (ang.).
- ↑ s, Feminist theory: From margin to center, Pluto Press, 2000, ISBN 978-0-7453-1663-5 (ang.).
- ↑ David Gillborn, Rethinking White Supremacy Who Counts in 'WhiteWorld', „Ethnicities”, 6 (3), 2006, s. 318–340, DOI: 10.1177/1468796806068323 (ang.).
- ↑ John McWhorter, The Difference Between Racial Bias and White Supremacy, „Time” [dostęp 2026-07-26] [zarchiwizowane z adresu 2016-12-02] (ang.).
- ↑ Conor Friedersdorf, 'The Scourge of the Left': Too Much Stigma, Not Enough Persuasion, „The Atlantic” [dostęp 2026-07-26] [zarchiwizowane z adresu 2022-09-20] (ang.).
