Władysław Orkan

Władysław Orkan

Imię i nazwisko	Franciszek Ksawery Smreczyński
Data i miejsce urodzenia	27 listopada 1875 Poręba Wielka
Data i miejsce śmierci	14 maja 1930 Kraków
Narodowość	polska, góralska
Język	polski, gwara góralska (zagórzańska)
Dziedzina sztuki	literatura piękna, malarstwo, reportaż
Epoka	Młoda Polska
Muzeum artysty	Muzeum Biograficzne Władysława Orkana „Orkanówka” w Porębie Wielkiej, Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju
Odznaczenia

Orkan w wieku ok. 35 lat

Gablota Władysława Orkana w muzeum klasztoru cystersów w Szczyrzycu

Tablica poświęcona Władysławowi Orkanowi umieszczona na budynku w którym mieszkał i tworzył w Krakowie.

Orkanówka

Grób Władysława Orkana na Pęksowym Brzyzku

Grób Marii i Zosi w Niedźwiedziu

Władysław Orkan, właśc. Franciszek Ksawery Smreczyński, pierwotne nazwisko Smaciarz (Szmaciarz) (ur. 27 listopada 1875 w Porębie Wielkiej, zm. 14 maja 1930 w Krakowie) – pisarz tworzący w okresie Młodej Polski, chociaż do nurtu modernistycznego ani on sam, ani współcześni go nie zaliczali. Określany bywa jako Piewca Podhala, a także Dumac z Gorców. Oficer Legionów Polskich i Wojska Polskiego.

Życiorys

Naprawdę nazywał się Smaciarz (vel Szmaciarz). W 1898 roku wraz z matką i rodzeństwem zmienił nazwisko na Smreczyński, od nazwiska rodowego matki Smreczak. Jego rodzice pochodzili z ubogich rodzin. Ojciec Władysława, Maciej Smaciarz (vel Szmaciarz) był drwalem w lesie, zimą zajmował się szyciem kierpców.

Z trójki rodzeństwa (najmłodsza była siostra Maria), on i jego starszy brat Stanisław zdobyli wykształcenie.

Wbrew woli ojca, który młodszego syna przeznaczył do pracy na roli, obaj po ukończeniu szkoły elementarnej w Szczyrzycu, prowadzonej przy klasztorze cystersów, kontynuowali naukę w Gimnazjum św. Jacka w Krakowie. Matka raz w miesiącu chodziła do synów pieszo ponad 70 km z Poręby do Krakowa, niosąc im w tobołku produkty żywnościowe. Jej poświęcenie i oddanie dzieciom w powieści Matka opisał jeden z czołowych przedstawicieli Młodej Polski Ignacy Maciejowski, pierwszy literacki opiekun Orkana, późniejszy przyjaciel pisarza.

W gimnazjum budził sensację swym góralskim pochodzeniem, ciesząc się jednocześnie dużą sympatią kolegów.

Angażował się bardzo w działalność wielu kółek szkolnych, uczęszczał na zebrania tajnych organizacji niepodległościowych i dużo czytał. Swoje pierwsze utwory zaczął publikować w czwartej klasie. Ponieważ władze austriackie nie zezwalały uczniom na tego typu działalność, pisał pod pseudonimem Orkan, co oddawało jego buntownicze nastroje.

W tak intensywnie prowadzonym życiu brakowało miejsca na naukę i siódmą klasę ukończył z czterema ocenami niedostatecznymi, z pozostałych przedmiotów, łącznie z językiem polskim, mając zaledwie trójki. Zamierzał kontynuować naukę, ale mimo próśb matki oraz możliwości uzyskania eksternistycznej matury, do egzaminu maturalnego nigdy nie przystąpił.

Po niepowodzeniach w uzyskaniu stałej posady urzędniczej w Krakowie powrócił do Poręby, aby z małymi przerwami na wyjazdy zagraniczne (do Włoch, Szwajcarii, na Ukrainę) czy do Zakopanego, pozostać w Gorcach do końca życia.

W tym czasie nie żył już ojciec pisarza, którego przywaliło w lesie drzewo. Jego rysy oraz mocowanie się z odwiecznym żywiołem puszczy Orkan nadał Prokopowi, bohaterowi swojej powieści Drzewiej.

Za debiut Orkana przyjmuje się Nowele wydane w 1898, do których przedmowę, zgodnie z panującym wówczas zwyczajem, napisał uznany już w literaturze, 10 lat starszy od Orkana autor Na Skalnym Podhalu – Kazimierz Przerwa-Tetmajer.

Kiedy za powieść W Roztokach w 1903 dostał niewielkie honorarium, rozpoczął budowę nowego domu na zboczu Pustki w Gorcach. Stara chałupa Smreczyńskich, coraz bardziej pochylona i przegniła, nie nadawała się już do remontu. Latem 1905 zamieszkał w niewykończonym jeszcze domu, zwanym Orkanówką. Ze względu na kłopoty finansowe, jakie nękały go przez całe życie, dom nigdy nie został w pełni ukończony.

W tym czasie Orkan poznał pracującą na poczcie w Niedźwiedziu Marię Zwierzyńską, która przyjechała spod Lwowa dla ratowania zagrożonych gruźlicą płuc. Ślub wzięli w Zakopanem, a świadkami byli Jan Kasprowicz i Tadeusz Pini (profesor literatury na Uniwersytecie Jagiellońskim). Owocem tego związku była Zosia, jedyne dziecko Orkana.

Maria umarła, kiedy Zosia miała trzy lata. Orkan dowiedział się o tym w dwa tygodnie po pogrzebie, sam przebywał wówczas w szpitalu w Krakowie. Maria Zwierzyńska pochowana jest na cmentarzu w Niedźwiedziu.

Wychowaniem Zosi zajęła się siostra pisarza, Maria Moszowa, żona znanego kowala artystycznego z Zakopanego. Orkan bardzo kochał swoje jedyne dziecko, ale zajęty ciągłymi troskami materialnymi i kłopotami z wydawcami, nie poświęcał córce wiele czasu.

Drugą żoną pisarza została Bronisława Folejewska. Jako jedyna spośród kobiet związanych z pisarzem nie lubiła Orkanówki i rzadko tam bywała. Po śmierci Orkana dom pozostał w rękach Folejewskich, ostatnim spadkobiercą był starszy syn Bronisławy, Witold, profesor Uniwersytetu w Poznaniu.

W 1913 Orkan został redaktorem „Gazety Podhalańskiej” i brał udział w organizowaniu Drużyn Podhalańskich. W 1914 poręczył za aresztowanego na Podhalu Włodzimierza Lenina .

Po wybuchu I wojny światowej wstąpił do Legionów Polskich i został przydzielony do Biura Prasowego Naczelnego Komitetu Narodowego. 15 lipca 1915 roku wyruszył z Piotrkowa Trybunalskiego na front w składzie 4 Pułku Piechoty. 20 sierpnia 1915 roku awansował na chorążego piechoty. Po kampanii lubelskiej został odkomenderowany do służby Centralnym Biurze Ewidencyjnym Departamentu Wojskowego NKN. Od 1 września 1915 roku do 1 kwietnia 1916 roku pełnił służbę w placówce w Lublinie, a następnie w Komendzie Placu LP w Lublinie. Od 18 sierpnia 1916 roku do 7 grudnia 1917 roku w Biurze dla zbioru aktów i obrazów Legionów Polskich w Krakowie. Występował wówczas pod nazwiskiem „Władysław Orkan-Smreczyński”. 19 sierpnia 1920 został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 w stopniu kapitana, w piechocie, w grupie oficerów byłych Legionów Polskich. Pełnił wówczas służbę w 2 Pułku Strzelców Podhalańskich. 8 września tego roku został przeniesiony do rezerwy . 8 stycznia 1924 został zatwierdzony w stopniu kapitana ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 i 827. lokatą w korpusie oficerów rezerwowych piechoty. Posiadał wówczas przydział w rezerwie do 22 Pułku Piechoty w Siedlcach. W 1930, jako oficer pospolitego ruszenia posiadał przydział do 73 Pułku Piechoty w Katowicach.

Władysław Orkan pisał dramaty, wiersze, powieści i nowele, utwory publicystyczne, w tym reportaż Drogą Czwartaków, w którym zawarł własne wspomnienia kapitana Legionów.

Tematyką jego utworów był głównie obraz biednej polskiej wsi. Orkan był również humorystą (Herkules nowożytny i inne wesołe rzeczy), piewcą urody gorczańskiego pejzażu. Jego baśń z dawnych czasów Drzewiej, obok powieści W roztokach szczytowe osiągnięcie pisarza, porównywana jest do Puszczy jodłowej Żeromskiego.

Orkan Zaangażowany był bardzo w nurt regionalizmu góralskiego, był współzałożycielem Związku Podhalan (warto zaznaczyć, że Orkan miał inną definicję Podhala i według dzisiejszych kryteriów jest Zagórzanem), a także jego nieoficjalnym przywódcą. Uważał Górali za naród "rozbity" na wiele grup przez podział pomiędzy wieloma państwami i uważał, że należy ich zjednoczyć. Górali uważał za część narodu polskiego i propagował polski patriotyzmu zbudowany na podwalinach góralskich (podobnie jak Towarzystwo Młodokaszubów).

W 1927 pisarz obchodził jubileusz 30-lecia pracy twórczej. Z tej okazji w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie odbyła się sesja naukowa. Uroczystości zorganizowane w Nowym Targu ściągnęły tłumy nie tylko Górali. Nie powiodły się jednak zabiegi przyjaciół o ustanowienie stałej pensji twórczej. W trzy lata później nagrodę literacką przyznało pisarzowi miasto stołeczne Warszawa, ale nie zdążył już jej odebrać.

Zmarł 14 maja 1930 w Krakowie, dokąd pojechał odwiedzić umierającą córkę. Zosia zmarła dwa tygodnie później, nie dowiedziawszy się o śmierci ojca. Pochowana jest na cmentarzu w Niedźwiedziu, gdzie znajduje się również grób Witolda Folejewskiego, pasierba Orkana.

Władysław Orkan został pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Rok później specjalnym pociągiem jego trumna została przewieziona do Zakopanego. Pociąg zatrzymywał się na każdej stacji, całe Podhale żegnało dumaca z Gorców. Na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku jego grób znajduje się w sąsiedztwie grobów Tetmajera, Chałubińskiego i Sabały (kw. L-I-16).

22 czerwca 2025 r. w trakcie Dni Miasta Czarny Dunajec podczas Święta Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Folkloru Podhala i Orawy uroczyście odsłonięto pomnik Władysława Orkana - ławeczkę, która na stałe ozdobiła czarnodunajecki Rynek, a przede wszystkim będzie przypominać o postaci związanej z założeniem Związku Podhalan w Polsce.

Obraz Władysława Orkana. Krajobraz z Gorców - Poręba Wielka

Pomnik Władysława Orkana przed siedzibą Urzędu Gminy w Niedźwiedziu

Rzeźba Władysława Orkana przy Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju

Ordery i odznaczenia

• Krzyż Niepodległości – pośmiertnie 19 grudnia 1930 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”
• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski 
• Krzyż Walecznych 

Twórczość Władysława Orkana

Poezje

• Nad grobem Matki. Dumania. Kraków 1896
• Z tej smutnej ziemi. Lwów 1903
• Z martwej roztoki. Kraków 1912
• Pieśni czasu. Piotrków 1915

Dramaty

• Skapany świat. Dramat w czterech aktach z epilogiem. Lwów 1903
• Ofiara. Fragment w trzech aktach z r.1846. Kraków 1905
• Wina i kara. Tragedia. Kraków 1905
• Franek Rakoczy. Epilog w trzech aktach. Lwów 1908

Nowele

• Nowele (z przedmową K. Tetmajera). Warszawa 1898
• Nad urwiskiem. Szkice i obrazki. Lwów 1900
• Herkules nowożytny i inne wesołe rzeczy. Kraków 1905
• Miłość pasterska. Nowele. Lwów 1908
• Wesele Prometeusza. Warszawa 1921

Powieści

• Komornicy Lwów 1900
• W roztokach (tom I i II) Lwów 1903
• Pomór Kraków 1910
• Drzewiej Kraków 1912
• Kostka Napierski Warszawa 1925

Publicystyka

• Drogą Czwartaków. Od Ostrowca na Litwę. Kraków 1916
• Listy ze wsi (tom I i II). Warszawa 1925-1927
• Warta. Studia, listy, szkice. Lwów 1926
• Wskazania. Warszawa 1930

Utwory nieukończone

• Czantoria (i inne pisma społeczne). Warszawa 1936

Upamiętnienie

• W 1934 polonijny Związek Podhalan ufundował pomnik Władysława Orkana, który stanął na Małym Rynku w Nowym Targu. Autorem pomnika jest Stanisław Marcinow. W 2003 został on przeniesiony do Niedźwiedzia, rodzinnej miejscowości pisarza, gdzie został usytuowany w centrum wsi. Natomiast w Nowym Targu w 2012 roku postawiono wierną replikę pomnika;
• W Orkanówce – domu Orkana w Porębie Wielkiej (przysiółek Zagronie) powstało jego Muzeum Biograficzne, będące filią Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju;
• Władysław Orkan jest głównym bohaterem filmu Kolory Kochania z 1988 roku;
• Władysław Orkan jest patronem zespołu szkół nr 2 w Szczecinie, I Liceum Ogólnokształcącego w Limanowej, w zespołu szkół w Marcinkowicach, zespołu szkół podstawowej i gimnazjum w Porębie Wielkiej, szkoły podstawowej nr 65 na warszawskim Żoliborzu szkoły podstawowej w Wiśniowej oraz Zespołu Szkół nr 1 w Nowym Targu;
• W Mszanie Dolnej imię Władysława Orkana nosi Hufiec Gorczański Związku Harcerstwa Polskiego, Podhalański Dom Ludowy i Spółdzielnia Mieszkaniowa;
• W 2012 roku Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego w Krakowie ustanowił nagrodę Województwa Małopolskiego im. Władysława Orkana za wybitne osiągnięcia w dziedzinie działalności artystycznej i kulturalnej oraz za propagowanie idei regionalizmu dla lokalnych grup twórców działających na terenie województwa małopolskiego;
• Jego pseudonimem nazwano ulice m.in. w Radomiu, Wałbrzychu, Krakowie (Nowa Huta), Kielcach, Częstochowie i Lublinie. W katowickiej dzielnicy Brynów znajduje się osiedle Orkana;
• Na fasadzie kamienicy, przy ulicy Brackiej 1, gdzie w trakcie pobytów w Krakowie mieszkał Orkan znajduje się tablica pamiątkowa, która została odsłonięta w 1938 roku;
• W Muzeum Klasztornym OO. Cystersów w Szczyrzycu, w sali ludowej znajdują się pamiątki po Władysławie Orkanie takie jak: pisma autora, zdjęcia rodzinne;
• Drobnicowiec pod flagą Liberii, 30435 DWT;
• Schronisko PTTK im. Władysława Orkana na Turbaczu;
• Ulica Władysława Orkana w Bielsku-Białej.

Zobacz też

• Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce
• Ulica Władysława Orkana w Rabce-Zdroju
• Ulica Władysława Orkana w Częstochowie
• Opactwo cystersów w Szczyrzycu
• Ludźmierz

Bibliografia

• Lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich w dniu oddania Legionów Polskich Wojsku Polskiemu (12 kwietnia 1917). Komenda Legionów Polskich, 1917.
• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2020-03-31].
• Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
• Stanisław Pigoń: Władysław Orkan. Twórca i dzieło. Kraków: 1958.
• Józef Dużyk: Władysław Orkan. Kraków: 1975.
• Julian Krzyżanowski: Pieśniarz krainy kęp i wiecznej nędzy. Rzecz o Władysławie Orkanie. Zakopane: 1927.
• Bolesław Faron: Władysław Orkan. Kraków: 2004.
• Григорій Вервес: Владислав Оркан і українська література: літературно-критичний нарис. Київ: 1962.

Linki zewnętrzne

• Utwory Władysława Orkana w serwisie Wolne Lektury
• Żołnierze Niepodległości. Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku. [dostęp 2020-05-14].
• Rękopisy Władysława Orkana w serwisie Polona