Ebû Ca'fer İbnü'l Cezzâr
| Ebû Ca'fer İbnü'l Cezzâr | |
|---|---|
 | |
| Doğum | 895 Kayrevan (günümüzde Kayrevan Valiliği, Tunus) |
| Ölüm | 979 (84 yaşında) Kayrevan (günümüzde Kayrevan Valiliği, Tunus) |
| Meslek | |
| Önemli eser | Zâdü’l-müsâfir ve ḳūtü’l-ḥâżır Arapça: زاد المسافر وقوت الحاضر (Viaticum) |
Ebû Ca‘fer Ahmed b. İbrâhîm b. Ebî Hâlid el-Cezzâr el-Kayrevânî (895–979) (Arapça: أبو جعفر أحمد بن أبي خالد بن الجزار القيرواني), İslam tıbbı üzerine yazılarıyla ünlenen 10. yüzyılda yaşamış Arap Müslüman bir hekimdir.[1][2] Tunus'un Kayrevan şehrinde doğmuştur.[3] Batı literatüründe adına Aburafar, Ybnezizar ve Abincali gibi farklı şekillerde rastlanır.[4]
Hayatı
[değiştir | kaynağı değiştir]
Endülüs hekimi İbn Cevcül, İbnü'l Cezzâr'ın biyografisini yalnızca tıp eğitimi almak için Kayravan'a giden öğrencisi İbn Barık'tan biliyordu. Tabakat ("ünlü kişilerin sınıfları") yazarları genellikle yalnızca fıkıhçılar, hayırseverleri ve veliler için yazmayı düşünürlerdi. İbnü'l Cezzâr hakkındaki bilgiler tartışmalı ve muhtemelen eksik, ikinci elden bilgilerdir.
Bir hekim ailesinin çocuğu olarak Kayrevan’da dünyaya geldi; bazı modern kaynaklar onun 285’te (898) doğduğunu söylemektedir (Abdülvehhâb b. Mansûr, II, 321)[4] ve 979 civarında ölmüştür. Yaklaşık 84 yıl yaşamıştır. Evli ve çocuğu yoktu. Gençliğinde Mektep'te Kur'an, Kayrevan Ulu Camii'nde ise Arapça dilbilgisi, teoloji, fıkıh ve tarih öğrenmiştir. Tıp eğitimini ise hem babasından hem de amcasından, her ikisi de hekim olan kişilerden ve Kayravan'da hekim olan İshak bin Süleyman el-İsrâîlî'den almıştır.
Kayrevan'da bir hastanenin varlığı kanıtlanmamıştır. Eğitim, doktorlar tarafından evlerinde verilmektedir. İbnü'l Cezzâr'ın durumu da böyledir. Zâdü’l-müsâfir ve ḳūtü’l-ḥâżır adlı eserinin sonuç bölümünde, günlük muayenelerinin sonunda öğrencileri için evinde hazır bulunacağını kendisi belirtmiştir.
Öğretimi sözlüdür. Dokuzuncu yüzyılda kağıt yaygın olarak kullanılmıyordu ve parşömenler nadir ve pahalıydı. İbnü'l Cezzâr'ın 25 kuintal ağırlığında bir kütüphanesi vardı, ancak bu rakam abartılı görünmektedir. Bazı kaynaklara göre kuintal, sırasıyla 50 kg ve 25 kg'a denk geliyordu. Bu kitaplar tıp ve diğer disiplinler hakkındaydı.
İbnü'l Cezzâr sakin ve sessizdi. Cenazelere, düğünlere katılmaz, şenliklerde yer almazdı. Kendine büyük saygı duyuluyordu. Uzlaşmalardan kaçınır, saray ve rejim üyeleriyle görüşmezdi. Bu durum, Kadı el-Nu'man'ın oğluna 300 miskal değerinde bir elbise hediye olarak vermeyi reddetmesinin nedenini açıklayabilir. Kadı, Endülüs'ü ziyaret etme arzusunu fark etmemişti; yeni kurulan Mehdiye şehrindeki Fâtımî Halifeliği ile Kurtuba'daki Endülüs Emevî Devleti arasındaki ilişkiler gergindi. Emire duyduğu saygıdan dolayı hacca gitmemişti; el-Nu'man İsmailî idi ve törensel amaçlar ve politikalar gereği hacılara engeller koymuş, onları Mehdi şehrinden geçmeye ve geçiş ücreti ödemeye zorlamıştı.
İbnü'l Cezzâr her cuma günü arkadaşı Fâtımî halifesi Muiz'in amcasını ziyaret etmek için Mehdiye'ye giderdi. Yazın en sıcak günlerinde ise Münestir'e gider ve sınır askerleriyle birlikte bir ribât'ta kalırdı. İbnü'l Cezzâr ilaçlar hazırlardı ve evinin girişinde durup muayene ücretlerini toplayan bir yardımcısı vardı. Ölümünden sonra İbnü'l Cezzâr 24.000 altın dinar bıraktı. Ağlebî dinarının ağırlığı 4,20 gramdı.
Zâdü’l-müsâfir (Viaticum peregrinantis)
[değiştir | kaynağı değiştir]Zâdü’l-müsâfir (Ölüm Sonrası Kitabı) İbnü'l Cezzâr'in en önemli kitabıdır. Yolcunun yanında bulundurup gerektiğinde başvurması için kaleme alınan eser Doğu’da ve Batı’da büyük bir üne sahiptir. İbnü’l-Cezzâr’ın öğrencisi Ebû Hafs Ömer bin Berîk tarafından Endülüs'e götürülerek orada Latince'ye çevrilmiştir. Ancak asıl ünlü olan tercüme Afrikalı Konstantin'e aittir ve Viaticum peregrinantis adıyla iki defa yayımlanmıştır. Ayrıca XI. yüzyılda Grekçe’ye, 1124 ve 1259’da da İbranice'ye çevrilmiştir. Yedi bölümden oluşan ve birçok nüshası bulunan eserin bir nüshası da İzmir’de Millî Kütüphane’dedir (Sezgin, III, 305-306). Eserin Dresden nüshası (MS Ea 209) Fuat Sezgin tarafından faksimile olarak neşredilmiştir (Frankfurt 1996). Tahkikli neşrini ilk defa Fransız oryantalist Gustave Dugat gerçekleştirmiş (JA, seri V, I [1853], s. 289-353), daha sonra Muhammed Süveysî ve Râzî el-Câzî tarafından yeni bir neşri yapılmıştır (Tunus 1986).[4] Bu kitap, İbn Sina'nın kanunlarının bir derlemesi olup, tıp ve felsefenin bir karışımıdır.
Bu, klinik eğitim için tasarlanmış, baştan ayağa bir tıp el kitabıdır. Anatomi ve felsefe içermez. Yazarın kitabının sonuç bölümünde belirttiği gibi, kurs sonrasında yazılmış dersler de bulunmaktadır. Bu, derslerde bulunan tekrarlardan anlaşılabilir. Yazar hastalığı adlandırır, bilinen semptomları listeler, tedaviyi verir ve bazen de prognozu belirtir. Konusuna önem vermek veya entelektüel bütünlük adına alıntıları haklı çıkarmak istercesine, sık sık yabancı yazarların isimlerini kaynak gösterir.
Ahmed Ben Miled, "Tunus'ta On Yüzyıllık Arap Tıbbı Tarihi" adlı eserinde şöyle yazmaktadır:
Râzî'nin kendisinden birkaç on yıl önce yaşamış olması nedeniyle, İbnü'l Cezzâr, Viaticum'da Râzî'nin "El-Hâvi" (Kıta: gönüllü olarak bedensel zevklerden uzak duranlar) adlı eserinin üslubunu benimsemiş, ancak daha ayrıntılı ve daha özlü bir şekilde yazmıştır. Bu kitabı çok erken bir dönemde eline almış olup olmadığı merak edilebilir. Bu pek olası değildir, çünkü Viaticumda kızamık ile çiçek hastalığını birbirinden ayırmamıştır ki bu Râzî'nin bir yeniliğidir. Ayrıca sık sık atıfta bulunduğu Galen, Hipokrat, Dioskorides, Refus, Tridon, Fergorius, Aristoteles ve İshak bin Süleyman el-İsrâîlî gibi hekimler arasında Râzî'den bahsetmemiştir.
Bu yazarların kitapları o dönemde Tunus'ta mutlaka mevcut olmalıdır çünkü Tunus, ekonomisinin büyüklüğü ve Akdeniz'in ortasındaki konumu nedeniyle Roma, Atina ve Bizantion ile sürekli temas halinde bulunuyordu.
Kitapları
[değiştir | kaynağı değiştir]Kitapları arasında şunlar yer almaktadır:[4]
- Zâdü’l-müsâfir ve ḳūtü’l-ḥâżır
- Kitâbü’l-İʿtimâd fi’l-edviyeti’l-müfrede
- Kitâb Siyâsetü’ṣ-ṣıbyân ve tedbîrühüm
- Ṭıbbü’l-fuḳarâʾ ve’l-mesâkîn
- Kitâbü Ebdâli’l-ʿaḳāḳīr
- Ṭıbbü’l-meşâyiḫ ve ḥıfẓu ṣıḥḥatihim
- Kitâbü’l-Ḫavâṣ
- Müdâvâtü’n-nisyân ve ṭuruḳu taḳviyeti’ẕ-ẕâkire
- Kitâbü’l-Buġye (Kitâb fi’l-edviyeti’l-mürekkebe)
- Kitâb fi’l-külâ ve’l-ḥaṣâ
- Kitâbü’l-Miʿde (Kitâb fi’l-miʿde ve emrâżihâ ve müdâvâtihâ)
En önemli eseri Zâdü’l-müsâfir'dir .
Yaşlılık tıbbı ve yaşlıların sağlığı üzerine bazı kitapları vardı (Kitāb Ṭıbbü’l-meşâyiḫ[5] veya Ṭıbbü’l-meşâyiḫ ve ḥıfẓu ṣıḥḥatihim[6]), uyku bozuklukları üzerine bir kitap, 'unutkanlık ve hafızayı güçlendirme' üzerine bir kitap (Müdâvâtü’n-nisyân ve ṭuruḳu taḳviyeti’ẕ-ẕâkire ),[7][8] ve ölüm nedenleri üzerine bir kitap (Risāla fī Asbāb al-Wafāh).[5] Ayrıca pediatri, ateş, cinsel bozukluklar, yoksulların tıbbı,[9] tedavi yöntemleri, ölüm öncesi ilaçlar, nezle, mide rahatsızlıkları, cüzzam, ayrı ilaçlar, bileşik ilaçlar ve diğer bilim alanlarında (örneğin, tarih, hayvanlar ve edebiyat) başka kitapları da mevcuttur.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- Özel
- ↑ Meisami, Julie Scott; Starkey, Paul (1998). Encyclopedia of Arabic Literature (İngilizce). Taylor & Francis. ISBN 9780415185721.
- ↑ Mavroudi, Maria (2023), Stathakopoulos, Dionysios; Bouras-Vallianatos, Petros (Ed.), "Arabic Terms in Byzantine Materia Medica: Oral and Textual Transmission"
, Drugs in the Medieval Mediterranean: Transmission and Circulation of Pharmacological Knowledge, Cambridge University Press, ss. 130-183, doi:10.1017/9781009389792.005, ISBN 978-1-009-38979-2 - ↑ "MuslimHeritage.com – Muslim Scholars". 14 Kasım 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2026.
- 1 2 3 4 Doğruyol, Hasan (2000). "Ebû Ca'fer İbnü'l Cezzâr". TDV İslâm Ansiklopedisi. 21. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. ss. 1-3. 17 Mart 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Nisan 2026.
- 1 2 Al Jazzar 6 Temmuz 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- ↑ "Vesalius Official journal of the International Society for the History of Medicine" (PDF). 3 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 6 Mayıs 2026.
- ↑ Algizar a web page in french 7 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- ↑ Gerrit Bos, Ibn al-Jazzar, Risala fi l-isyan (Treatise on forgetfulness), London, 1995
- ↑ "Islamic medical Manuscripts". 23 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2026.
- Genel
- Ahmed Ben Miled, Ibn Al Jazzar. Constantin l'Africain, éd. Salambô, Tunis, 1987
- Ahmed Ben Miled, Histoire de la médecine arabe en Tunisie, éd. Dar al-Gharb al-Islami, Beyrouth, 1999
- Ahmed Ben Miled, Ibn Al Jazzar. Médecin à Kairouan, éd. Al Maktaba Al Tounisia, Tunis, 1936
- Vanzan, Anna (1 Ocak 2012). "The Paediatric Treatise of a Fatimid Physician: Ibn al-Jazzar's Kitab Siyasat al-Sibyan". Journal of Shi'a Islamic Studies. 5 (2). ss. 173-186. doi:10.1353/isl.2012.0000.
