İçeriğe atla

Lockheed Rüşvet Skandalı

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Lockheed Rüşvet Skandalı, 1950'lerin sonlarından 1970'lere kadar ABD'li havacılık şirketi Lockheed'in yöneticileri tarafından uçak satış görüşmeleri sırasında kurulan rüşvet ve komisyon sisteminden kaynaklanan uluslararası skandal. Batı Almanya, İtalya, Hollanda ve Japonya'da siyasi yankıları olmuştur. ABD'de ise, özellikle uzun menzilli L-1011 TriStar uçağının başarısızlığıyla aynı zamana denk gelmesi nedeniyle, skandal şirketi iflasın eşiğine getirmiştir.

Batı Almanya

[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski Lockheed lobicisi Ernest F. Hauser'ın açıklamalarına göre, Savunma Bakanı Franz Josef Strauss ve partisi Hristiyan Sosyal Birliği (CSU), 1961 yılında 916 adet F-104 Starfighter savaş uçağı siparişi için 10 milyon ABD doları komisyon almıştı. Strauss, bu açıklama nedeniyle Hauser'a iftira davası açtı. Mahkeme, delillerin yetersiz olduğuna karar verdi.[1]

Ancak, olay 1976 Bundestag seçim kampanyası sırasında basında yeniden gündeme geldi. Anonim kaynaklardan medyaya muhtemelen sahte olan birkaç belge sızdırıldı. Bu belgelerden birine göre, CDU milletvekili ve Federal Savunma Komitesi üyesi Manfred Wörner, üreticinin ABD'deki üretim tesislerini ücretsiz olarak ziyaret etmeye davet edilmiş ve tüm ziyaret masrafları Lockheed tarafından karşılanmıştı.[2]

Öte yandan, soruşturmalar sırasında, Almanya Federal Savunma Bakanlığı'nın Starfighter alımı için Lockheed ile yaptığı görüşmelere ilişkin belgelerin çoğunun 1962'de imha edildiği ortaya çıktı. Belgelerin nerede olduğu, Ocak 1978 ile Mayıs 1979 arasında Federal Meclis'in soruşturma komitesi toplantılarında tekrar tartışıldı.[3] Amerikalı yetkililerin Lockheed arşivlerinde yürüttüğü ortak araştırmada, Wörner'in seyahatinin Alman Federal Meclisi tarafından finanse edildiğini ve Lockheed S-3 Viking ile yapılan bir test uçuşuyla ilgili olduğunu ortaya çıkardı. Lockheed'in yalnızca, Wörner'in sekreterinin seyahat masraflarının ve Wörner'in ABD'den Almanya'ya dönüş uçuşunun yalnızca bir kısmını karşılamıştı.

Ekim 1975'te Lockheed lobicisi Christian Steinrücke, ABD'nin Almanya Büyükelçisi Martin J. Hillenbrand'a, muhafazakar koalisyon lideri Franz-Josef Strauss için potansiyel olarak sorun yaratabileceği gerekçesiyle Starfighter anlaşmasının ayrıntılarını araştırmaması konusunda tavsiyede bulundu.[4]

Yolsuzlukla mücadele biriminin başkanı Fritz-Josef Rath tarafından yürütülen soruşturmalar, Lockheed'in 1,1 ila 1,3 milyon Alman markı arasında rüşvet ödediğini ortaya çıkardı; bu rüşvetlerin arasında Koblenz'deki Federal Silah Teknolojisi ve Tedarik Dairesi'nin “Hava Silahları” bölümünün direktörü Heinrich Sellschopp'a ödenen “önemli bir miktar” (“eine beträchtliche Summe”) da bulunuyordu. Eski Lockheed satış temsilcisi Paul White'a göre, bankacı Hermann Josef Abs ve Franz-Josef Strauß, ulusal havayolu şirketi Lufthansa'ya Lockheed Constellation ve Electra L-188 uçaklarının satışı ile bağlantılı olarak para aldılar. İddiaya göre Lockheed, F-104 satışında da bu uygulamaları sürdürdü.

Japonya

[değiştir | kaynağı değiştir]

Skandal, Marubeni Şirketi ve Maliye Bakanı Eisaku Satō ile Japon Hava Öz Savunma Kuvvetleri Genelkurmay Başkanı Minoru Genda da dahil olmak üzere Japon siyaset, iş ve yeraltı dünyasının üst düzey birçok üyesini kapsıyordu. 1957'de Japon Hava Öz Savunma Kuvvetleri, o sırada hizmette olan F-86 Sabre'nin yerine Grumman F11F-1F Super Tiger'ı satın almak istedi, ancak Lockheed'in Liberal Demokrat Parti'nin kilit isimlerine yaptığı yoğun lobi faaliyetleri, bunun yerine F-104'ün benimsenmesine yol açtı.

Daha sonra Lockheed, Japon devletine ait All Nippon Airways'i (ANA) McDonnell Douglas DC-10 yerine Lockheed L-1011 TriStar'ı satın almaya ikna etmek için yeraltı dünyasının önde gelen isimlerinden Yoshio Kodama'yı danışman olarak işe aldı. 6 Şubat 1976'da Lockheed'in başkan yardımcısı, Senato alt komitesine Lockheed'in bu konuda yardım almak için Japonya Başbakanı Kakuei Tanaka'nın ofisine yaklaşık 3 milyon ABD doları rüşvet ödediğini söyledi.[5]

Lockheed, ANA'dan sözleşmeyi almak için 2,4 milyar yen ödedi. Toplamın 500 milyon yen'i Başbakan tarafından alındı. 160 milyon yen'i ANA yetkilileri tarafından alındı. 1,7 milyar yeni Kodama tarafından alındı.[6] 30 Ekim 1972'de ANA, daha önce DC-10 satın alma opsiyonlarını açıklamış olmasına rağmen, her biri yaklaşık 5 milyon usd, toplamda 105 milyon usd'ye mal olan 21 adet Lockheed L-1011 Tristar satın alma kararını açıkladı.[7] 1986 Başkanlık Organize Suçlar Komisyonu, 1969'dan 1975'e kadar Lockheed'in, Nicholas Deak'e ait büyük bir döviz operatörü olan Deak & Company'yi, Lockheed'in Japon yetkililere rüşvet vermek için kullanmayı planladığı parayı transfer etmek için bir kanal olarak kullandığını ortaya koydu. 8,3 milyon ABD dolarının Deak'in Hong Kong'daki ofislerine taşındığı ve Lockheed'i temsil eden İspanyol doğumlu bir rahibin parayı alıp Japonya'ya götürdüğü açıklandı.[8]

Tanaka, 27 Temmuz 1976'da tutuklandı ve Ağustos ayında 200 milyon yen kefaletle serbest bırakıldı. 12 Ekim 1983'te Tokyo mahkemesi tarafından döviz kontrol yasalarını ihlal etmekten suçlu bulundu, ancak rüşvetten suçlu bulunmadı. Dört yıl hapis cezasına çarptırıldı, ancak 1993'teki ölümüne kadar temyiz yoluyla serbest kaldı.[9][10]

Hollanda

[değiştir | kaynağı değiştir]

Aralık 1975'te, Hollanda Prensi Bernhard'ın 1960'ların başlarında Lockheed'den 1,1 milyon usd'lik rüşvet aldığı ve bu rüşvetin, Lockheed F-104'ün Dassault Mirage 5'e karşı satın alma sözleşmesini kazanmasını sağlamak için verildiği ortaya çıktı.

Başbakan Joop den Uyl, olayla ilgili bir soruşturma emri verdi, Prens Bernhard ise gazetecilerin sorularını yanıtlamayı reddederek, "Ben bu tür şeylerin üstündeyim" dedi. Soruşturmanın sonuçları, Kraliçe Juliana'nın Bernhard'ın yargılanması halinde tahttan feragat etmekle tehdit ettiği bir anayasal krize yol açtı. Bernhard kurtuldu, ancak çeşitli kamu görevlerinden istifa etmek zorunda kaldı ve askeri üniformalarını tekrar giymesi yasaklandı.[11]

Prens Bernhard her zaman suçlamaları reddetti, ancak 2004'teki ölümünden sonra, parayı aldığını itiraf ettiğini gösteren röportajlar yayınlandı.[11]

ABD'nin Hollanda Büyükelçisi Kingdon Gould Jr. ile Henry Kissinger arasındaki gizliliği kaldırılmış yazışmalar, Kissinger'ın 1975'te rüşvetlerden haberdar edildiğini gösterdi.

İtalya

[değiştir | kaynağı değiştir]

Lockheed skandalının İtalyan kolu, İtalyan Hava Kuvvetleri'nin C-130 Hercules nakliye uçaklarını satın almasını desteklemek için Hristiyan Demokrat ve Sosyalist politikacılara rüşvet verilmesini içeriyordu. Rüşvet iddiaları, siyasi dergi L'Espresso tarafından desteklendi ve eski bakanlar Luigi Gui ve Mario Tanassi, eski Başbakan Mariano Rumor ve Cumhurbaşkanı Giovanni Leone'yi hedef aldı ve Leone'nin 15 Haziran 1978'de istifa etmesine yol açtı.[12]

Suudi Arabistan

[değiştir | kaynağı değiştir]

1970 ile 1975 yılları arasında Lockheed, Suudi silah tüccarı Adnan Kaşıkçı'ya 106 milyon usd komisyon ödedi. Komisyonları %2,5'ten başlayıp sonunda %15'e kadar yükseldi. Lockheed'in uluslararası pazarlama başkan yardımcısı Max Helzel'e göre Kaşıkçı, "pratik olarak Lockheed'in bir pazarlama kolu haline geldi. Adnan sadece bir giriş noktası değil, aynı zamanda strateji, sürekli tavsiye ve analiz de sağlıyordu."[13]

Türkiye

[değiştir | kaynağı değiştir]

Skandal, Şubat 1976'da Japon gazetesi The Japan Times'ın, ABD Senatosu Alt komisyonu tarafından açıklanan raporunda Lockheed firmasının Türkiye de dahil çeşitli ülkelere dağıtılan rüşvet haberiyle, Türkiye'de ilk kez gündem oldu. Raporda, şirketin Türkiye temsilcisi olan Altay Kollektif Şirketi üzerinden (Nezih Dural aracılığıyla) yaklaşık 876 bin usd rüşvet dağıtıldığı öne sürüldü.[14] İddiaların odağında, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin 1974-1975 yıllarında Aeritalia şirketinden Lockheed-Martin lisansıyla üretilen savaş uçağı alım ihaleleri ve sözleşmeleri yer aldı.[15] 5 Mart 1976'da Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Emin Alpkaya görevden uzaklaştırılarak emekliye sevk edildi ve yargı sürecine dahil oldu. Alpkaya için 7 Nisan’da açılan dava, 30 Nisan’da Alpkaya’nın beraatı ile sonuçlandı. Genelkurmay Başkanı Semih Sancar kararı temyiz ettiyse de, Askeri Yargıtay beraat kararını onayladı.

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ↑ "The Lockheed Mystery". Time. 13 Eylül 1976. 15 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi.
  2. ↑ "Lockheed and the FRG". United States Department of State. 20 Eylül 1976. Archived from the original on 28 Eylül 2011. Erişim tarihi: 28 Mart 2010.
  3. ↑ "FAQ". Franz Josef Strauß (Almanca). 13 Ağustos 2007. 13 Ağustos 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2017.
  4. ↑ US Lockheed F-104 & F-35 aircraft exports - 1965/2022: American scams? by Hugues HENRI
  5. ↑ Gerber, Jurg; Jensen, Eric L. (2007). Encyclopedia of white-collar crimeÜcretsiz kayıt gerekli. Greenwood Publishing Group. s. 175. ISBN 978-0-313-33524-2. Erişim tarihi: 26 Temmuz 2011.
  6. ↑ "University of Pittsburgh, International Business Ethics: Japan". 26 Mart 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Temmuz 2007.
  7. ↑ "Time magazine, August 9, 1976". Time. 9 Ağustos 1976. 23 Ağustos 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi21 Ağustos 2011.
  8. ↑ "Collapse of Deak & Company". The New York Times. 10 Aralık 1984. 21 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ocak 2021.
  9. ↑ "Kakuei Tanaka – a political biography of modern Japan: Chapter 4 The Lockheed Scandal". Rcrinc.com. 27 Eylül 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2011.
  10. ↑ Time Magazine September 13, 1976
  11. 1 2 "HRH Prince Bernhard of the Netherlands". The Daily Telegraph. 4 Aralık 2004. 8 Kasım 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Şubat 2018.
  12. ↑ Philip Willan (12 Kasım 2001). "obituary, November 12, 2001". The Guardian. Londra. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2011.
  13. ↑ Stengel, Richard (19 Ocak 1987). "Cover Stories: Khashoggi's High-Flying Realm". Time. s. 5. 30 Nisan 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi25 Ağustos 2008.
  14. ↑ "Lockheed Rüşvet Skandalı ve Türkiye". 3 Eylül 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Eylül 2026.
  15. ↑ En zengin general yolsuzluk iddiaları için hâkim karşısına çıkarılamadı, t24
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Lockheed_Rüşvet_Skandalı&oldid=37960244" sayfasından alınmıştır