Дәрвиш

Дәрвиш
Дәрвиш
	фар. درویش‎; төр. derviş; сомал. daraawish; урд. درویش‎
	Дәрвиш Викиҗыентыкта

Дәрвиш (фар. درویش ‎ darˈviːʃ] — «ярлы кеше, хәерче»^[1], төр. derviş), шулай ук каландар яки календарь^[2], Исламда түбәндәгеләрне аңлатырга мөмкин: :

киң мәгънәдә — суфий кардәшлеге әгъзалары (тарикать)^[3]^[4] ;
таррак мәгънәдә — матди ярлылыкны үз теләге белән сайлаган яки кабул иткән монах^[3]^[4]^[5].

Соңгы мәгънә, башкалар белән беррәттән, фарсы һәм төрек телләрендә (дәрвиш), шулай ук амазиг (әдәрвиш) телендә очрый, бу гарәпчә факир (аскетизм белән шөгыльләнүче мөселман монахы) терминына туры килә .

Дәрвишләрнең төп кыйммәтләре — Аллаһка мәхәббәт һәм хезмәт итү. Алар Аллаһ белән рухи берлеккә ирешү өчен нәфсен (эго) җиңәргә тырышалар. Күпчелек суфий кардәшләрендә дәрвишләр төрле физик көч кую яки дини гамәлләр аша зикер (Аллаһ исемен искә алуның суфий практикасы) белән шөгыльләнәләр, бу дини экстаз халәтенә ирешү һәм Аллаһны тану өчен кирәк.

Дәрвишләрнең иң популяр шөгыле — сама (суфый биюе), ул XIII гасыр мистик Руми белән бәйле.

Суфичылык тарафдарлары кебек үк, фольклор иҗатында дәрвишләр еш кына могҗизалар күрсәтү сәләтенә һәм табигатьтән тыш көчкә ия булуга ышаналар .

Тарихи яктан, «дәрвиш» термины төрле ислам сәяси хәрәкәтләренә яки хәрби формацияләренә карата киңрәк кулланылган^[6].

Этимологиясе

Фарсы телендәге «дәрвиш» сүзе (фар. درویش«Зикр» сүзенең килеп чыгышы борынгы Иран сүзеннән килә, ул авеста телендәге drigu — "мохтаҗ, ярлы " сүзенә барып тоташа, урта фарсы телендәге driyosh аша.

Дәрвиш сүзенең мәгънәсе гарәпчә «фәкир» сүзе белән бер үк, ул Аллаһтан читләшүе һәм тулысынча бәйлелеге аларның һәр эшендә һәм һәр сулышында күренә торган кешеләрне аңлата^[6].

Дини гамәл

Дәрвишләр Аллаһыга догма аша түгел, ә изге гамәлләр һәм рухи тәҗрибә аша якынлашырга тырышалар .

Күп кенә дәрвишләр — мөселман руханилары булган муллалардан аермалы буларак, ярлылыкка ант иткән дуа кылучы аскетлар.

Аларның хәер сорашуларының төп сәбәбе — тыйнаклыкны өйрәнү. Дәрвишләргә үз мәнфәгатьләре өчен хәер соранырга ярамый. Алар җыйган акчаларын башка ярлыларга бирергә тиеш.

Барлык дәрвишләр дә аскет тормыш белән яшәми. Кайберәүләр гади тормыш алып бара һәм эшли. Мәсәлән, кадирия орденыннан (XII гасырда нигезләнгән) Мисыр дәрвишләре балык тоту белән шөгыльләнә.

Кайбер танылган авторлар дәрвишләрнең ярлылыгы матди яктан гына түгел дип билгелиләр. Дәрвиш буларак күп сәяхәт иткән һәм алар турында күп язган Сәгъди «Гөлистанда» болай дип яза:

Мин мул өстендә утырмыйм,
Дөя кебек йөкләнмим дә;
Патшалыкка ия түгел,
Ләкин кол дип тә әйтмәсләр.
Юклыктан да, барлыктан да
Мине кайгылар басмас,
Иркен сулыйм, рәхәт яшим –
Көннәрем шулай үтә бара.

Руми үзенең «Мәснәви» сенең беренче дәфтәрендә болай дип яза:

Көймә эчендәге су – көймәгә һәлакәт,
Көймә астындагы су – көймәгә терәк.
Мөлкәтне дә, патшалыкны да йөрәктән куып,
Шул сәбәпле Сөләйман үзен фәкыйрьдән башка дип атамады.
Авызы ябык чүлмәк, давыллы агымда,
Эче һавага тулы булганга, су өстендә йөзде.
Дәрвишлек җиле кемнең эчендә булса,
Ул бу дөнья сулары өстендә тыныч кына яши.

Дәрвишләрнең әйләнеп биюе

Мәүләви тарикатье аркасында көнбатышта танылган әйләнеүче дервишләр биюе, сама йоласының бер өлеше булып тора. Бу йола башка дәрвишләр кардәшлекләрендә дә киң таралган.

Сама — мистик халәткә (мәҗдхб, фана) ирешү өчен башкарыла торган күпсанлы суфи йолаларының берсе генә.

Мәүләви туганлыгының исеме үзе дәрвиш булган фарсы шагыйре Руми исеменнән килә.

Бу традиция, күңел ачу чарасы буларак каралмаса да, Төркиядә популяр туристик үзәккә әйләнә^[7]^[8].

Тарикатьләр

Дәрвишләрнең төрле тарикатьләре (кардәшлекләре) бар, аларның күбесе төрле суфи шәехләреннән һәм остазларыннан, бигрәк тә Имам Алидан килеп чыккан. Гасырлар дәвамында төрле тарикатьләр барлыкка килгән һәм юкка чыккан. Төрле вакытларда тарикатьләр Төньяк Африкада, Африка Мөгезендә, Төркиядә, Анатолиядә, Балканда, Кавказда, Урта Азиядә, Иранда, Пакистанда, Һиндстанда, Әфганстанда һәм Таҗикстанда булган.

Тарикатьләр арасында янычарлар белән бәйле бекташилар һәм ортодоксаль карашларга тотынучы сануситлар аерылып тора. Шулай ук, үз гореф-гадәтләренә туры китереп, Коръән аятьләрен укый торган, музыка коралларында уйный торган яки төркем белән әйләнә торган кардәшләр һәм төркемчәләр дә бар.

Көньяк Азия тарикатьләре арасында медитация гадәте киң таралган, аларның күбесе чиштийя тарикатьнә багышланган яки аның йогынтысында булган. Һәр тарикать үз башлангыч ысулларын куллана, кайберләре бик катгый булырга мөмкин.

XVII гасырда гамәлдә булган суфий дәрвишлегенең бер төре эзотерицизмга, сабырлыкка һәм пацифизмга басым ясаган.

Терминның башка тарихи мәгънәләре

Мәхдиләр

Кайбер көнбатыш тарихчылары «дәрвиш» төшенчәсен Судандагы мәхдист сугышы һәм ислам хәрби башлыклары катнашкан башка низаглар белән бәйлиләр. Мондый очракларда «дәрвиш» төшенчәсе каршылык күрсәткән ислам берләшмәсенә һәм аның хәрби, сәяси һәм дини институтларының барлык әгъзаларын, шул исәптән сүзнең кырыс мәгънәсендә «дәрвиш» төшенчәсенә кермәгән шәхесләрне дә гомумиләштерүче (һәм еш кына кимсетүче билгеләү) буларак кулланылырга мөмкин.

Мәхди сугышы вакытында Мөхәммәт Әхмәт әл-Мәхди аңа кушылган һәркемне Мөхәммәтнең беренче тарафдарлары исеме белән ансарлардип атарга боерык бирә. Ул үз тарафдарларын тасвирлау өчен «дәрвиш» терминын куллануны тыя. Шуңа карамастан, Британия солдатлары һәм колониаль түрәләр «дәрвиш» терминын ансар>ларга карата куллануны дәвам итәләр. Кайбер британлылар аны Мәхди тарафдарларын хурлау өчен куллансалар да, ул шулай ук Британия солдатларының хәбәрләрендә дәрвишләрнең батырлыгы һәм куркусызлыгы турында, хәтта бераз соклану белән дә, тасвирланган. Бу сүз ансарлар белән тыгыз бәйләнгән һәм бүгенге көндә дә Мәхди тарафдарларына карата еш кына төгәл кулланылмый^[9]. Моның мисалы итеп шул ук чорда Бөекбританиядә иҗат ителгән «Тоскадагы дәрвишләрнең җиңелүе» гравюрасын китерергә мөмкин.

Әдәбиятта

Төрек әдәбиятында дәрвишләр тормышына һәм тәгълиматларына багышланган күпсанлы китаплар бар. Алар арасында Меша Селимовичның «Дәрвиш һәм үлем» һәм Франсес Казанның «Дәрвиш» кебек әсәрләре бар, аларда дәрвиш тормышы сурәтләнә^[10]^[11]. Дәрвишләр тормышына һәм тәгълиматларына багышланган әсәрләрне башка авторларда табарга мөмкин, мәсәлән, Роберт Эрвинның «Дәрвиш истәлекләре: суфилар, мистиклар һәм алтмышынчы еллар»^[12] китабында.

Дәрвишләр турындагы карашлар

Дәрвишләр һәм аларның суфий гамәлләрен сөнниләр таный. Ләкин, деобандилар һәм сәләфиләр кебек төркемнәр дәрвиш гамәлләренең күбесен кире кагалар, аларны исламга туры килми дип саныйлар^[13].

Шулай ук карагыз

Каландарийя
«Үлем һәм дәрвиш» — Югославия язучысы Меша Селимовичның 1966 елда бастырылган романы.

Галерея

Тулумбада Пакистан дәрвишы (май 2008).
Манекены дервишей (Мавзолей Мевляны, Конья)
Османский дервиш в Стамбуле, 1878
Танцы дервишей, Афины
Дервиши в праздничных нарядах. Ташкент
(Верещагин В. В., 1870)

Искәрмәләр

↑ Dervish – Definition and More from the FreeMerriam – Webster Dictionary (en). M-w.com. әлеге чыганактан 2009-12-23 архивланган. 2012-02-19 тикшерелгән.
↑ Али-заде А. А. Ата // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 108. — ISBN 978-5-98443-025-8.
1 2 "Darwīsh (Dervish)". Darwīsh (Dervish).
1 2 "Darwīs̲h̲". Darwīs̲h̲.
↑ "DARVĪŠ". DARVĪŠ. http://www.iranicaonline.org/articles/darvis. Retrieved 2024-04-06.
1 2 Дервиш. 2026-03-09 тикшерелгән.
↑ Koentges (2012-06-29). 13 Things The Whirling Dervishes Can Teach You About Spinning Until You're Dizzy Enough To Puke (en). The Very Ethnic Project. әлеге чыганактан 2023-06-01 архивланган. 2024-04-06 тикшерелгән.
↑ Rumi | Biography, Poems, & Facts | Britannica (en). www.britannica.com. әлеге чыганактан 2022-07-14 архивланган. 2022-07-18 тикшерелгән.
↑ Nicoll, Fergus (2005-05-19). The Mahdi of Sudan and the Death of General Gordon. The History Press Ltd. ISBN^[ru] 978-0750932998. https://archive.org/details/mahdiofsudandeat0000nico.
↑ Milivojević (1997). «Death and the Dervish» (en). World Literature Today 71 (2). DOI:10.2307/40153187. ISSN 0196-3570.
↑ Frances., Kazan (2013). The dervish: a novel. Opus. 978-1-62316-005-0.
↑ Robert, Irwin (2013). Memoirs of a Dervish: Sufis, Mystics and the Sixties. Profile Books Ltd. 978-1-86197-924-7.
↑ Syed, Jawad; Pio, Edwina; Kamran, Tahir; Zaidi, Abbas (2016-11-09). Faith-Based Violence and Deobandi Militancy in Pakistan. Springer. [[Махсус:Китап чыганаклары/[[[{{{lc}}}|просмотр]]] [[{{fullurl:{{{lc}}}|action=edit}} править]] [[{{fullurl:{{{lc}}}|action=history}} история]] [[{{fullurl:{{{lc}}}|action=watch}} следить]] [обновить]|ISBN 978-1-349-94966-3]]."They also criticises various practices including sama, qawwali, whirling etc. Whereas Sufis/Barelvi Архив копиясе. Wayback Machine consider their beliefs and practices as mystical practices."

Ислам порталы

[1] Dervish – Definition and More from the FreeMerriam – Webster Dictionary (en). M-w.com. әлеге чыганактан 2009-12-23 архивланган. 2012-02-19 тикшерелгән.

[2] Али-заде А. А. Ата // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 108. — ISBN 978-5-98443-025-8.

[Ebrahim-Hirtenstein_2017-3] 1 2 "Darwīsh (Dervish)". Darwīsh (Dervish).

[EI2-4] 1 2 "Darwīs̲h̲". Darwīs̲h̲.

[iranica-5] "DARVĪŠ". DARVĪŠ. http://www.iranicaonline.org/articles/darvis. Retrieved 2024-04-06.

[:1-6] 1 2 Дервиш. 2026-03-09 тикшерелгән.

[7] Koentges (2012-06-29). 13 Things The Whirling Dervishes Can Teach You About Spinning Until You're Dizzy Enough To Puke (en). The Very Ethnic Project. әлеге чыганактан 2023-06-01 архивланган. 2024-04-06 тикшерелгән.

[8] Rumi | Biography, Poems, & Facts | Britannica (en). www.britannica.com. әлеге чыганактан 2022-07-14 архивланган. 2022-07-18 тикшерелгән.

[9] Nicoll, Fergus (2005-05-19). The Mahdi of Sudan and the Death of General Gordon. The History Press Ltd. ISBN^[ru] 978-0750932998. https://archive.org/details/mahdiofsudandeat0000nico.

[10] Milivojević (1997). «Death and the Dervish» (en). World Literature Today 71 (2). DOI:10.2307/40153187. ISSN 0196-3570.

[11] Frances., Kazan (2013). The dervish: a novel. Opus. 978-1-62316-005-0.

[12] Robert, Irwin (2013). Memoirs of a Dervish: Sufis, Mystics and the Sixties. Profile Books Ltd. 978-1-86197-924-7.

[13] Syed, Jawad; Pio, Edwina; Kamran, Tahir; Zaidi, Abbas (2016-11-09). Faith-Based Violence and Deobandi Militancy in Pakistan. Springer. [[Махсус:Китап чыганаклары/[[[{{{lc}}}|просмотр]]] [[{{fullurl:{{{lc}}}|action=edit}} править]] [[{{fullurl:{{{lc}}}|action=history}} история]] [[{{fullurl:{{{lc}}}|action=watch}} следить]] [обновить]|ISBN 978-1-349-94966-3]]."They also criticises various practices including sama, qawwali, whirling etc. Whereas Sufis/Barelvi Архив копиясе. Wayback Machine consider their beliefs and practices as mystical practices."

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

Дәрвиш
фар. درویش‎ төр. derviş сомал. daraawish урд. درویش‎

Дәрвиш Викиҗыентыкта