The Wayback Machine - https://web.archive.org/web/20051109031308/http://www.turkishitems.com:80/articles/turkish/Sivas-kadin-kiyafetleri.html
Ana Sayfa

www.OsmanliMedeniyeti.com
Osmanl� K�lt�r ve Medeniyeti Hakk�nda Her�ey

www.infoTurkish.com
Her�ey Hakk�nda T�rk�e Bilgi

www.turkishitems.com
Turkish Dolls in Traditional
Ottoman and Turkish Clothing

S�VAS �L� GELENEKSEL KADIN KIYAFETLER�*

Sivas geleneksel kad�n k�yafeti �nden g�r�n��

Merkez d���nda kad�n giyiminin geleneksel �zellikleri yer yer hala korunmaktad�r. Sivas'�n baz� ilce ve k�ylerinde kad�n k�yafetleri farkl�l�klar g�sterir. Genelde giyilenler s�rayla: K�ynek, i� saya, d�� saya, �alvar; elbise olarak bindall�, ��-etek, d�vme giyilir, �zerine salta/cepken, �nl�k; bele ku�ak veya g�m�� kemer; ba�a, "ba� makinas�", �zerine Bart�n yazmas�, pullu, fes, findi  �rt�l�r. Aksesuar olarak; Zevkat tepesi, s�ra alt�n�, hutlatma, hamayl�, �erit alt�n� veya g�m�� tak�lar kullan�l�r.

G�mlek/K�ynek:  Y�rede modeli ayn�, dikilen kuma� ve s�slemesi farkl� iki ayr� g�mlek gi yilir. K�ynek tabir edilen bu g�mlekler, rengarenk desenli basma t�r� pamuklu kuma�tan yap�l�r. �ki pannak geni�li�inde dik yakal�, �n� bele kadar a��k ve patl�d�r. Boyu kal�aya kadar uzun ulan g�mle�in kollar� da u/undur ve u�lar� serbesttir. Bu g�mlek Zara �l�esi Yapak, K�y�'nde giyilir.

"Satran� K�ynek" ad� verilen g�mle�in de modeli ayn�d�r. Kal�n pamuklu dokumadan (k�rm�z�, lacivert �izgili veya ufak karelidir) yap�l�r. Satran� g�mle�in boyu kal�an�n alt�na kadar iner, ucu hafif evazedir. Yanlar�na, etek ucuna iki kar�� uzunlu�unda iki s�ra pul-boncuk i�li, renkli kuma�lar, pili (k�rma) yap�larak dikilir. Kollar, kol yeri oyulmadan bedene tatbik edilir. Hareket �a-hatl���n� sa�lamak i�in kol alt�na "ku�" ad� verilen par�a, omuz hizas�ndan etek ucuna kadar (bedeni geni�letmek i�in) ek par�a dikilir. Bu g�mlek de Hafik �l�esi Topulyurt K�y�'nde kullan�l�r.

�� Saya; Desenli, pamuklu kuma�tan yap�lan i�lik (Y�ld�zeli �l�esi, Topulyurt K�y�nde giyilir) �zerine i� saya giyilir. Beyaz pamuklu kuma�tan dik kesimli, omuzdan hafif d��en (japone kol) k�sa kollu, iki parmak geni�li�inde dik yakal� ve �n� bele kadar a��kt�r. Tek d��me ile �n� kapat�l�r. Boyu diz alt�na kadar inen i� sayan�n yanlar� etek ucundan kal�a hizas�na kadar a��kt�r. G��s�n bir kar��a yak�n �n k�sm� ve yaka etraf� zigzag formlarda i�lenir. �n ve arka etek u�lar� kal�a hizas�na kadar renkli iplerle kanava i�lenir. Etek u�lar� ve y�rtma�lar�n kenarlar�na da i�lenen renklerden yap�lan p�sk�ller tak�l�r.

D�� saya: �� sayan�n �zerine yine beyaz pamuklu kuma�tan haz�rlanan d�� saya giyilir. ��etek bi�imindedir. �ki parmak geni�li�inde dik yakal� ve uzun kolludur. D�� sayan�n etekleri bele kadar, kollar�n �st k�s�mlar� ise omuzdan dirse�e kadar i�lenir. Dirsekten kola a�z�na do�ru yakada oldu�u gibi zigzag s�slemeler vard�r. Etekte yap�lan s�slemeler hari� di�er k�s�mlar pullarla s�slenir. Arka ete�in etraf�, kol a�z� (iki s�ra halinde) ve kol evi renkli ipliklerle p�sk�l yap�larak s�slenir.

�alvar: Y�rede de�i�ik tipte �alvarlar kullan�l�r. �intiyan/don gibi isimler al�r. Zara �l�esi Yapak K�y�nde giyilen �alvar�n kuma��, canl� renklerde desenli pazenlerdir. Bol kesimli, beli u�kurlu, pa�alar� ba�c�kl�d�r. ��i Amerikan bezi vb. kuma�larla astarlan�r. Pa�alar diz alt�ndaki ba�larla ba�lanarak a�a�� serbest b�rak�l�r. Boyu ayak �zerinden d�rt be� parmak yukar�da kal�r. Hafik il�esine ba�l� ��narl� k�y�nde giyilen �alvar "albez" denilen k�rm�z� renkli d�z pamuklu kuma�tan yap�l�r. A�� yukar�da,  pa�alar� hafif  bol  (�atal bacak), boyu diz alt�na kadard�r. ��i yine astarlan�r. Beli u�kurludur. pa�alar ba�c�kla toplan�r Y�ld�zeli �l�esi Topulyurt K�y�'nde ise �alvar�n �st k�sm� lacivert renkli dokumadan yap�l�r. Pa�a k�s�mlar� ise tarakl� kutnu kuma�tand�r. Bu iki kuma�, kal�an�n alt k�sm�nda birbirine eklenerek dikilir. �alvar �n a� k�sm� da lacivert kuma�tan haz�rlan�r. Yine �atal bacak �eklinde a�� yukar�da, beli u�kurlu, pa�alar� ise b�zmelidir. Pa�alardan bir kar�� yukar�s�na ve kutnu ile haz�rlanan k�sm�n yanlar�na, beyaz iplik ile baklava dilimi tarz�nda makina diki�iyle s�slemeler yap�l�r.

Sivas geleneksel kad�n k�yafeti arkadan g�r�n�� Entere/Fistan: �alvar�n �zerine ��etek entari veya Entere/Fistan denilen elbiseler giyilir. Entere/Fistan, k�rm�z�-ye�il-mavi-turuncu renkli kadifeden dikilir. ��i astarlanan bu elbiselerin yakas� iki parmak geni�li�inde dik yakal�d�r, �n� bele kadar a��kt�r ve bel k�sm� tek d��me ile kapat�l�r. Belden b�zg�l� olan elbisenin etek ucuna suta�� ile bir kar�� geni�li�inde zigzag s�sler yap�l�r. Kollan uzundur, kol a��zlar� da man�etle kapat�l�r

��lik/Yelek: Fistan/Enterenin �zerine; i�lik/ yelek giyilir. �ki parmak geni�li�inde dik yakal� olan yele�in boyu bele kadar, kolsuz, �n� d��melidir. On eteklerin sa� ve sol kenarlar�na ve etek u�lar�na renkli suta�lan ile zigzag s�slemeler yap�l�r. Bu s�slemelerin aras�na d��meler dikilerek zenginle�tirilir. ��i astarlanan yelek, entarinin �zerine giyildi�i zaman �n� iliklenir.

Yelek, elbise �zerine giyildi�i gibi k�ynek �zerine de giyilir. ��teki k�ynek g�r�nmeyecek �ekilde �n� kapat�l�r

��etek / �� Pe�li / Pe�li: Bu entari "Mecidiye Kutnu", "Tarakl� Kutnu", "Alt�parmak" denilen kuma�lardan yap�l�r. �ki parmak geni�li�inde dik yakal� olan pe�linin boyu diz alt�na kadar iner. Kollar� uzun ve kol u�lar� "bal�k a�z�" yenlidir (i�lidir). Yanlar� bele kadar a��kt�r, etek etraf�na simli har�lar ge�irilir. Kol yeri oyulmadan d�z tak�l�r. Yaka etraf�na etamin �zerine i�li bant ge�irilir. Bant�n boyu bele kadar uzundur. Pe�li entarinin �n�nden yele�in i�li k�sm� g�r�n�r. Entarinin �n etekleri, �nde birbirinin �zerine kapanacak �ekilde belde toplan�r. Yanlardan k�yne�in etek ucundaki pul-boncuk i�lemeli k�rma s�sler g�r�n�r. Entarinin �n�nde be� adet p�sk�lden yap�lma d��me vard�r ve omurlarda birer pili s�s bulunur. Etek u�lar� s�vama i�lidir. Merkezde giyilen entarinin g���s k�sm�nda i� �ama��rlar�n g�r�nmesini �nlemek i�in boyuna �evre/yemeni sar�l�r, u�lar� i�eri sokulur.

Ku�ak: Entarinin �zerine y�n ku�ak sar�l�r. Genellikle "Trablus Ku�a��" kullan�l�r. Kare �eklindedir, ikiye katlanarak ��gen �ekline getirilir. Bu �ekilde arkadan dolanarak, ba�c�klarla �nde ba�lan�r. Ya da kolandan, u�lar� boncuk ve p�sk�llerle s�sl� bel ba�� ile ku�ak ba�lan�r. Bel ba��n�n u�lar� arka kal�a �zerinden a�a�� sark�t�l�r. Yine arkaya bele boncuklarla �r�lerek haz�rlanan "Arkal�k" ba�lan�r

�nl�k: Dikd�rtgen �eklinde, renkli, desenli y�n dokuma veya �zeri suta�lar� ile s�slenen bezden yap�lan �nl�kler; �zerindeki motiflere g�re aynal� vb. isim al�r. Etraf� ve etek u�lar� renkli ipliklerle p�sk�ller yap�larak s�slenen �nl���n boyu, entarinin uzunlu�undad�r. Bele "�izeli" veya "yan ba�" ile ba�lan�r. Merkezde �nl�k kullan�lmamaktad�r

Cepken/Salta: Pe�li entarinin �zerine y�rede "delme" ad� verilen cepken giyilir. Delme kadife veya �uhadan yap�l�r ve �zeri sim klaptan ile i�lenir. Boyu bele kadar olan cepkenin kullan dar, kol boyu bilek hizas�ndad�r. Yakas� "V" kesimli, �n� a��kt�r. Cepken /delme e�er kadife �zerine s�rma i�lemeli ise buna "Kadama" da denir. Kadama, kollu veya kolsuz yap�l�r. Kol alt�na rahat hareket sa�lamak i�in "ku�" par�a (��gen �eklinde) dikilir.

Fes-Aln�n�k: Ba�a fes veya aln�n�k giyilir. Fes bir kar�� y�ksekli�indedir. On k�sm� kesilerek ba�a oturtulur. Fesin �st k�sm�nda g�m�� tepelik, al�n k�sm�nda ise �� s�ra halinde g�m�� paralar dizilidir. Y�ld�zeli �l�esi, Topulyurt K�y�nde kullan�lan fes ise k�rm�z; renktedir. Fesin tepe k�sm� i�ine y�n doldurularak hilal �eklinde dikilir. Al�n k�sm�na ye�il-k�rm�z�-sar� v.b renkte suta�lar� ile s�slemeler yap�lm�� siyah bezden bant dikilir. �akak k�s�mlar�na ise stilize �i�ek motifi �eklinde taz� boncu�undan s�slemeler tak�l�r. Beyaz boncuklarla dut motifleri ile �r�lm�� bir �ene ba�� �ene alt�dan ge�irilerek fesin d��memesi sa�lan�r. Merkezde ise fesin al�n k�sm�na alt�n dizilir.

Sivas geleneksel kad�n �orab� Almal�: Fesin �zerine "almal�" denilen kare seklinde pamuklu �rt� �rt�lmektedir. Almal�; k�rm�z�-bordo zemin �zerine siyah renkli elma desenleri bulunan bir �rt�d�r. Bu, fesin �zerine ��gen katlanarak ba�a �rt�l�r. Di�er iki u� �ene alt�ndan dola�t�r�larak �enenin iki yan�na s�k��t�r�l�p kullan�l�r.

Ba� Makinas�: Ba� makinas�, 3-4 cm. eninde karton �zerine ge�irilmi� siyah bez ve bu bez �zerine �� s�ra halinde alt�n veya g�m�� paralar dikilmi� bir ba�l�kt�r.

Bart�n Yazmas�: Ba� makinas�n�n �zerine renkli �i�ekli "Bart�n Yazmas�" ad� verilen yemeni �rt�l�r. �rt� olarak da adland�r�lan yemeni, ��gen katlanarak ba�a �rt�l�r. Sol u�, �ene alt�ndan ge�irilir sonra iki u� sa� tarafta birbirine dolanarak, bir u� enseden, di�eri tepeden ge�irilip ba��n sol yan�nda ba�lan�r. Yemeninin etraf� pul oyal� oldu�u i�in ba��n �evresi de pullarla �evrelenir. Ni�anl� ve evliler a��zlar�n� kapatarak kullan�rlar.

Pullu: Bart�n yazmas�n�n �zerine "pullu" �rt�l�r. Pullu, k�rm�z� veya ye�il renkli �ifon ya da kreptendir. �zeri pul ile ��er adet ve �� s�ra yuvarlak formda motiflerle i�lenir.

�rt�n�n �zerine, al�na gelecek olan ucu d��ar�ya katlanarak ba�a �rt�l�r. Di�er iki u� arkaya at�l�r. Zara �l�esi Yapak K�y�'nde bu �rt�ye "pullu" veya "po�u" da denir.

Sivas geleneksel kad�n �ar��� �orap-Ayakkab�: Aya�a, beyaz y�n �orab�n �zerine �ar�k giyilir. �ar���n �zeri kapal�d�r, baz�lar�n�n �zeri deriden yap�lm�� s�slemelerle ve metal z�mbalarla s�slenir. Ba�c�kl� veya tokal� da olabilir. �ar�ktan ba�ka siyah yemeni, kundura da giyilir. Renkli y�nlerle �r�len y�n �orap kullan�l�r

Aksesuar: Tak� olarak, Zevka Tepesi (ortas� elmas �i�ekli, 100'l�k Mahmudiye alt�n�ndan 24 adet), s�ra (alt�n tepelik �st�ne inci i�li istifan tak�l� s�st�r), ayr�ca hutlatma, hamayl�, �erit veya g�m�� kemer kullan�l�r.

Bu yaz� ve resimler Sivas �li Halk Oyunlar� K�yafetleri Teknik �izimleri adl� kitaptan al�nm��t�r.