בבל

בבל

אריגינעלער נאמען	באב־אילי • באב־אילים
לשון קודש נאמען	בבל
טיפּ	אוראלטע שטאט
לאנד	איראק
געגנט	מעסאפאטאמיע
טייך	פרת
לאקאציע	85 ק"מ דרום פון באגדאד
גרינדונג	בערך 1894 פאר זייער ציילונג
גרעסטע תקופה	ניי־בבלישע אימפעריע
באפעלקערונג	בערך 180,000
שטח	בערך 900 העקטאר
וויכטיגע ערטער	עסאגיל • עטעמענאנקי • אישתר טויער
הויפט־געטער	מרדוך
סטאטוס	יונעסקא וועלט ירושה ארט זינט 2019

בבל
באב אילי • באב אילים • KÁ.DINGIR.RA.KI

אינפֿארמאציע
גרינדונג דאטע	צוויי טויזנט פאר זייער ציילונג
צאל איינוואוינער	150,000
קאארדינאטן	32°32′33″N 44°25′16″E

בבל איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע און בארימטסטע שטעט אין דער אלטער וועלט. זי האט זיך געפונען אויפן ברעג פונעם טייך פרת, בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן באגדאד אין איראק. במשך פון איר היסטאריע איז בבל געווען א קליינע שטאט לאנד און שפעטער געווארן די הויפטשטאט פון איינע פון די שטארקסטע אימפעריעס אין דער אלטער מזרח. אין איר גרעסטער בליענדיקער תקופה אונטער נבוכדנצר דער צווייטער האט די שטאט באדעקט בערך 900 העקטאר און איר באפעלקערונג ווערט געשאצט אויף בערך 180,000 איינוואוינער, מאכנדיג איר איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אלטער וועלט.

בבל האט געדינט אלס א צענטער פון מלוכה, האנדל, רעליגיע, געזעץ, ליטעראטור, וויסנשאפט און קולטור. איר השפעה האט זיך ווייט פארשפרייט איבער גאנץ מעסאפאטאמיע און שפעטער אויך אויף אנדערע ציוויליזאציעס. די שטאט איז באזונדערס פארבונדן מיטן קעניג חאַמוראַבי, מיט זיינע בארימטע געזעצן, מיט נבוכדנצר דער צווייטער, און מיט די געשעענישן פון חורבן בית ראשון און גלות בבל, וועלכע נעמען אריין א הויפט פלאץ אין אידישער היסטאריע און טראדיציע.

אין 2019 איז דער ארכעאלאגישער פלאץ פון בבל אנערקענט געווארן דורך אונעסקא אלס א וועלט ירושה ארט.

נאמען

בבל איז דער נאמען וואס ווערט גענוצט פאר איינע פון די מערסט בארימטע שטעט פון דער אלטער וועלט. אין די אלטע מקורות איז די שטאט באקאנט געווען מיט פארשידענע נעמען אין פארשידענע שפראכן, וואס שפיגלען אפ איר ראלע אלס א פאליטישער, רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער אין מעסאפאטאמיע.

דער אַקאַדישער נאמען

דער הויפט אַקאַדישער נאמען פון דער שטאט איז געווען באב אילי (Bāb ili) אדער באב אילים (Bāb ilim). דער נאמען ווערט בדרך כלל איבערגעזעצט אלס "טויער פון גאט" אדער "טויער פון די געטער". דער נאמען איז געבויט פון צוויי אכדישע ווערטער: באב וואס באדייט טויער, און אילי וואס באדייט גאט.

אין אכדישע קונעאפארם שריפטן איז דער נאמען אויך געשריבן געווארן מיטן לאגאגראפישן סימבאל KÁ.DINGIR.RA.KI. דער סימבאל האט געהאט די זעלבע באדייט ווי דער פאנעטישער נאמען און איז גענוצט געווארן אין אפיציעלע מלוכה דאקומענטן, קעניגליכע אינסקריפציעס און רעליגיעזע טעקסטן.

דער נאמען האט אויך אויסגעדריקט די וויכטיגקייט וואס בבל האט געהאט אין דער רעליגיעזער וועלט פון אלט מעסאפאטאמיע. לויט דער בבלישער פארשטעלונג איז די שטאט געווען דער ארט וואו די געטער האבן זיך אנטפלעקט און וואו דער הויפט גאט מְרֹדָךְ האט געהאט זיין הויפט מושב.

סומערישע נעמען

אין עלטערע סומערישע קוואלן ווערן פארשידענע טיילן פון דער שטאט דערמאנט מיט סומערישע נעמען. צווישן די באקאנטע נעמען זענען:

• שואנא (Šuanna)
• ערידו (Eridu)
• כוללאב (Kullab)
• טע (Tê)

די נעמען האבן אפט באצייכנט באזונדערע קווארטלעןאדער היסטארישע טיילן פון דער שטאט. בבל איז נישט פון אנהייב געווען א פאראייניגטע ריזיגע שטאט, נאר זי איז געווארן אזוי דורך דעם צוזאמענוואוקס פון פארשידענע עלטערע באזעצונגען און קווארטלען.

דער נאמען בבל אין תנ"ך

אין לשון הקודש ווערט די שטאט אנגערופן בבל. דער נאמען שטייט פיל מאל אין תנ"ך און האט א באזונדערע באדייט אין דער אידישער טראדיציע.

אין ספר בראשית ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער דערציילונג פון מגדל בבל. לויט דעם איז דארט פארגעקומען דער צוטיילונג פון די שפראכן צווישן די מענטשן פון דער וועלט.

שפעטער ווערט בבל דערמאנט אלס די הויפטשטאט פון דער מלוכה פון נבוכדנצר דער צווייטער, וועלכער האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט א גרויסע טייל פון יהודה אין גלות. צוליב דעם האט דער נאמען בבל באקומען א שטארקן ארט אין אידישער היסטאריע, ליטעראטור און מסורה.

דער נאמען אין גריכישע און אנדערע שפראכן

אין גריכישע מקורות ווערט די שטאט אנגערופן Babylon (Βαβυλών), פון וועלכן איז דער נאמען אריבער אין די מערב וועלט. דער נאמען איז שפעטער געווארן דער אינטערנאציאנאלער נאמען פאר דער אלטער שטאט.

אין פארשידענע שפראכן זענען אנטוויקלט געווארן פארשידענע פארמען פונעם זעלבן נאמען, אבער רוב קומען צוריק צום אקאדישן באגריף פון "באב אילי".

געאגראפיע

פלאץ פון דער שטאט

בבל איז געווען פלאצירט אין דרום מעסאפאטאמיע, -דאס לאנד צווישן די צוויי גרויסע טייכן פרת און חידקל.- אויפן ברעג פונעם טייך פרת, אין דער היינטיגער איראק. די אוראלטע שטאט געפינט זיך בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן באגדאד.

די שטאט האט זיך אנטוויקלט אין א געגנט וואס איז געווען באזונדערס פאסיג פאר לאנדווירטשאפט צוליב די וואסערן פונעם פרת און דעם נאענטן קאנאל סיסטעם. די פרוכטבארע ערד פון דרום מעסאפאטאמיע האט ערמעגליכט גרויסע גערעטענישן פון תבואה און האט צוגעשטעלט די יסוד פאר א שטארקע שטאטישע עקאנאמיע.

די פלאץ פון בבל אויפן פרת האט אויך געגעבן איר א גרויסע סטראטעגישע חשיבות. דער טייך האט געדינט אלס א הויפט וועג פאר האנדל און טראנספארט צווישן דרום און צפון מעסאפאטאמיע.

די ארומיגע געגנט

די שטאט איז געווען ארומגענומען מיט אנדערע וויכטיגע אלטע שטעט, אריינגערעכנט ניפור,

כּוּשׁ, אוּר, אֶרֶךְ און שפעטער אויך אשור און נינוה אין צפון.

די קאנטראל איבער בבל האט געמיינט קאנטראל איבער וויכטיגע האנדלס וועגן, וואס האט געמאכט די שטאט צו א ציל פאר פארשידענע אימפעריעס במשך פון טויזנטער יארן.

די שטאטישער אויסשטעלונג

אין איר גרעסטער תקופה, בפרט אונטער נבוכדנצר דער צווייטער, האט בבל זיך אויסגעשפרייט אויף בערך 900 העקטאר.

די שטאט האט אנטהאלטן א קאמפלעקס סיסטעם פון מויערן, טעמפלען, פאלאצן, גאסן, מארקפלעצער און וואוינונג געגנטן. דער פלאן פון דער שטאט האט פאראייניגט מיליטערישע פארטיידיגונג, רעליגיעזע צענטערן און קעניגליכע מאכט אין איין גרויסן שטאטישן סיסטעם.

שטאטישע אנטוויקלונג אין דער פריערער תקופה

בבל האט נישט אנגעהויבן אלס א וועלט מאכט. אין די פריע תקופות פון איר געשיכטע איז זי געווען בלויז א קליינע שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע.

איר אויפשטייג איז געקומען אין א צייט ווען אמורישע שבטים האבן אנגעהויבן באקומען מער איינפלוס אין דער געגנט. די אמורישע באוועגונג האט געברענגט נייע הערשער דינאסטיעס און האט באשאפן די יסודות פאר דער ערשטער גרויסער בבלישער מלוכה.

אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס"ז) האט סומו אבום געגרינדעט די ערשטע אמורישע דינאסטיע אין בבל.

די געגרינדעטע דינאסטיע האט אין די קומענדיגע דורות פארוואנדלט בבל פון א לאקאלע שטאט אין א צענטער פון פאליטישע און קולטורעלע מאכט.

די ערשטע בבלישע דינאסטיע

זעט דעם הויפּט אַרטיקל – אמורישער דינאסטיע (בבל)

דער אויפשטייג פון דער אמורישער דינאסטיע

די ערשטע בבלישע דינאסטיע, אויך באקאנט אלס די אמורישע דינאסטיע פון בבל, האט אנגעהויבן אין א צייט ווען אמורישע שבטים האבן באקומען א שטארקן איינפלוס אין דרום מעסאפאטאמיע.

די אמורישע באפעלקערונג איז געווען א מערב סעמיטישע גרופע וואס האט זיך אין די שפעטע יארן פונעם דריטן טויזנטל פאר זייער ציילונג ביסלעכווייז אריבערגעצויגן קיין מעסאפאטאמיע. אין דער צייט פון שַׁר-כָּאלִי-שַׁארִי, דער לעצטער שטארקער קעניג פון דער אכדישער אימפעריע, צווישן 2254 און 2230 פאר זייער ציילונג, זענען שוין פארגעקומען באוועגונגען פון אמורישע גרופעס אין דער געגנט.

מיט דער צייט האבן אמורישע פירער איבערגענומען די הערשאפט אין פארשידענע שטעט און געגרינדעט נייע דינאסטיעס. בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון דער נייעם פאליטישער סדר.

סומו אבום, דער ערשטע קעניג פון דער דינאסטיע, האט אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס"ז) אויפגעשטעלט א זעלבסטשטענדיגע אמורישע מלוכה אין בבל.

אין די ערשטע דורות איז די שטאט נאך געווען א קליינע מאכט אין פארגלייך צו עלטערע צענטערן ווי אור און איסין, אבער איר סטראטעגישע פלאץ און אירע הערשער'ס פאליטישע טאלאנטן האבן איר ערמעגליכט צו שטייגן.

די פריערע קעניגן

נאך סומו אבום האבן זיינע נאכפאלגער ווייטער געארבעט צו פארזיכערן די זעלבסטשטענדיגקייט פון בבל און צו פארברייטערן איר השפעה.

די ערשטע קעניגן האבן געבויט שטאטישע סטרוקטורן, פארשטערקט די פארטיידיגונג און פארמערט די רעליגיעזע צענטערן פון דער שטאט. זיי האבן אויך געקעמפט קעגן ארומיגע שטעט און מלוכות פאר קאנטראל איבער די רייכע לאנדווירטשאפטליכע געגנטן פון דרום מעסאפאטאמיע.

מיט דער צייט איז בבל געווארן א צענטער פון האנדל. די מלוכה האט נאך נישט געהאט די אויסגעשפרייטקייט פון שפעטערדיגע תקופות, אבער די יסודות פאר איר שפעטערדיקער גרויסקייט זענען שוין געלייגט געווארן.

חאַמוראַבי און דער גאלדענער תקופה

זעט דעם הויפּט אַרטיקל – חאמוראבי

די גרעסטע פערזענליכקייט פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז געווען חאַמוראַבי, דער זעקסטער קעניג פון דער דינאסטיע.

לויט דער מיטל כראנאלאגיע האט חאמוראבי געהערשט צווישן 1792 און 1750 פאר זייער ציילונג (ג' רס"ט – ג' ש"א). אנדערע כראנאלאגישע חשבונות שטעלן זיין הערשאפט פריער אדער שפעטער, און צווישן היסטאריקער עקזיסטירט נישט קיין פולע איינשטימיגקייט איבער די פונקטליכע יארן.

ווען חאַמוראַבי איז ארויפגעקומען אויפן טראן איז בבל געווען בלויז איינע פון עטליכע מאכטן אין מעסאפאטאמיע. דורך א קאמבינאציע פון מיליטערישע קאמפן, פאליטישע פארבונדונגען און גוטע פירערשאפט האט ער פארוואנדלט בבל אין די הויפט מאכט פון דער געגנט.

זיין אימפעריע האט זיך געצויגן פונעם פערסישן גאלף ביז צפון מעסאפאטאמיע. ער האט פאראייניגט שטחים וואס זענען פריער געווען צעטיילט צווישן פארשידענע שטאט מדינות און האט געמאכט בבל צום הויפט צענטער פון דער נייעם מעסאפאטאמישער וועלט.

די מלוכה פון חאַמוראַבי

בבל אינטער חאַמוראַבי

חאַמוראַבי האט נישט בלויז פארברייטערט זיין שטח, נאר אויך פארשטערקט די אינערליכע סטרוקטור פון דער מלוכה.

ער האט אויפגעשטעלט א מער צענטראלע אדמיניסטראציע, באשטימט באאמטע אין פארשידענע געגנטן און געזארגט פאר א פאראייניגטע סיסטעם פון געזעץ און רעגירונג.

די קעניגליכע אידעאלאגיע פון יענער תקופה האט געזען דעם קעניג אלס דער מענטש וואס האט באקומען די פליכט צו האלטן סדר און גערעכטיגקייט צווישן די מענטשן.

דער באגריף פון קיטום ומישארום — אמת און גערעכטיגקייט — איז געווארן א הויפט טייל פון דער בבלישער פארשטעלונג פון מלוכה. דער קעניג האט געדארפט פארזיכערן אז די שוואכע ווערן באשיצט, אז די געזעצן ווערן מקוים און אז דער געזעלשאפטליכער סדר ווערט געהאלטן.

די געזעצן פון חאַמוראַבי

זעט דעם הויפּט אַרטיקל – קאדעקס כאמוראבי

איינער פון די גרעסטע ירושות פון חאַמוראַבי זענען די באקאנטע געזעצן פון חאַמוראַבי.

די געזעצן זענען איינגעקריצט געווארן אויף א גרויסער שטיין שטעלע און אנטהאלטן א ברייטע זאמלונג פון געזעצן איבער פארשידענע געביטן פון לעבן. זיי באהאנדלען ענינים ווי פארמעגן, האנדל, ארבעט, משפחה, חתונה, ירושה, שאדן און קרימינאלע פארברעכנס.

די הקדמה צו די געזעצן באשרייבט חאַמוראַבי אלס א קעניג וואס איז באשטימט געווארן צו ברענגען גערעכטיגקייט אין לאנד. די געטער מארדוך און שמש ווערן דערמאנט אלס די קוואלן פון דער געטליכער אויטאריטעט וואס האט געגעבן דעם קעניג זיין אחריות.

די געזעצן האבן נישט בלויז געדינט אלס א ליסטע פון שטראפן, נאר אויך אלס א דערקלערונג פון דער קעניגליכער פליכט צו האלטן געזעלשאפטליכע סדר.

די זאמלונג ווערט היינט גערעכנט צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר פארשטיין די געזעלשאפט און געזעץ סיסטעם פון דער אלטער וועלט.

אינהאלט פון די געזעצן

די געזעצן פון חאַמוראַבי האבן באדעקט א גרויסן טייל פון טעגליכן לעבן:

• געזעצן איבער פארמעגן און לאנד.
• רעגולאציעס פאר סוחרים און האנדל.
• אחריות פון בעלי מלאכה פאר זייער ארבעט.
• געזעצן איבער חתונה און משפחה.
• ירושה און איבערגעבן פארמעגן.
• באשטראפונג פאר שאדן און פארברעכנס.

זיי געבן היינטיגע פארשער א טיפן בליק אין דער עקאנאמישער און געזעלשאפטליכער סטרוקטור פון בבל.

בבל אלס אימפעריאלער צענטער

אונטער חאַמוראַבי איז בבל געווארן נישט בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון רעליגיע און וויסן.

די שטאט האט אנטהאלטן טעמפלען, שולעס פון שרייבער, אדמיניסטראטיווע צענטערן און האנדלס פלאצן. די שרייבער פון בבל האבן פארשריבן געזעצן, קעניגליכע באפעלן, רעליגיעזע טעקסטן און עקאנאמישע דאקומענטן.

די אכדישע שפראך, געשריבן מיט קונעאפארם שריפט, איז געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון דיפלאמאטיע און אדמיניסטראציע אין דער אלטער מזרח.

דער סוף פון דער ערשטער דינאסטיע

נאך חאַמוראַבי'ס טויט האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן צו פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

זיינע נאכפאלגער האבן נישט געקענט אויפהאלטן די זעלבע שטאפל פון קאנטראל איבער די גאנצע אימפעריע. עטליכע פראווינצן האבן זיך באפרייט און נייע כחות האבן אנגעהויבן באקומען איינפלוס.

אין 1595 פאר זייער ציילונג (ג' קס"ו) האט דער קעניג פון די חיתים מורשיליש דער ערשטער דורכגעפירט א מיליטערישע עקספעדיציע קעגן בבל. ער האט איינגענומען די שטאט און דערמיט געברענגט צום סוף פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע.

הגם די דינאסטיע איז געפאלן, איז בבל נישט פארשוואונדן געווארן פון דער געשיכטע. די שטאט האט ווייטער פארבליבן א וויכטיגער רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער, און איר נאמען איז געבליבן פארבונדן מיט מאכט, וויסן און ציוויליזאציע.

די קאסיטישע תקופה

זעט דעם הויפּט אַרטיקל – קאסיטישע תקופה (בבל)

בבל אין די קאסיטישע תקופה

נאך דעם פאל פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז בבל אריין אין א נייע תקופה, וועלכע ווערט באקאנט אלס די קאסיטישע תקופה. די קאסיטן, א פאלק פון די בערגיגע געגנטן מזרח פון מעסאפאטאמיע, האבן איבערגענומען די הערשאפט אין בבל און האבן געגרינדעט איינע פון די לענגסטע דינאסטיעס אין דער געשיכטע פון דער שטאט.

די קאסיטישע הערשאפט האט אנגעהלטן הונדערטער יארן און האט געהאלטן בבל אלס דער צענטער פון דער דרום מעסאפאטאמישער קולטור. כאטש די קאסיטישע קעניגן זענען נישט געווען אמוריש פון שטאם, האבן זיי זיך צוגעפאסט צו דער בבלישער קולטור, גענוצט די אכדישע שפראך אין אפיציעלע דאקומענטן און געצויגן ווייטער די רעליגיעזע טראדיציעס פון מארדוך.

רעליגיע און קולטור אין דער קאסיטישער תקופה

די קאסיטישע קעניגן האבן פארשטאנען אז בבל'ס שטארקייט איז פארבונדן מיט איר רעליגיעזער און קולטורעלער ירושה. זיי האבן געשטיצט די טעמפלען, באשיצט די כהנים און פארגעזעצט די טראדיציעס פון דער בבלישער רעליגיע.

דער טעמפל פון מארדוך, עסאגיל, איז געבליבן דער צענטער פון דער שטאט. די קעניגן האבן געמאכט גרויסע שענקונגען פאר טעמפל אינסטיטוציעס און האבן פארשטערקט די פארבינדונג צווישן קעניגליכע מאכט און רעליגיעזער אויטאריטעט.

אין דער תקופה זענען אויך פארזעצט געווארן די מסורות פון סופרים, קונעאפארם שריפט און וויסנשאפט. די בבלישע שרייבער האבן קאפירט עלטערע טעקסטן, באארבעט ליטערארישע ווערק און פארשריבן נייע דאקומענטן.

אינטערנאציאנאלע פארבינדונגען

אין דער קאסיטישער תקופה האט בבל געהאט ברייטע פארבינדונגען מיט אנדערע גרויסע מלוכות פונעם אוראלטן מזרח.

די בבלישע קעניגן האבן געהאלטן דיפלאמאטישע באציאונגען מיט מצרים, די חיתיטישע מלוכה און אנדערע מאכטן. קעניגליכע בריוו און אפיציעלע דאקומענטן פון יענער צייט ווייזן אויף א ברייטע נעץ פון אינטערנאציאנאלע פארקער און פאליטישע פארבינדונגען.

בבל'ס קולטורעלער השפעה איז ווייטער געווען שטארק. אפילו ווען די פאליטישע מאכט איז געווען ווייניגער ווי אין דער צייט פון חאַמוראַבי, איז בבל פארבליבן א סימבאל פון חכמה, שרייבן און רעליגיעזער אויטאריטעט.

בבל אונטער אשור

זעט דעם הויפּט אַרטיקל – אשור

אין דעם ערשטן טויזנטל פאר זייער ציילונג איז די פאליטישע לאגע אין מעסאפאטאמיע שטארק פארענדערט געווארן. די אשורישע אימפעריע אין צפון האט אנגעהויבן אויסברייטערן איר השפעה איבער בבל, און די דרום מלוכה האט זיך געפונען אונטער שטענדיקן דרוק פון דער שטארקער צפון שכנה.

די באציאונג צווישן אשור און בבל איז געווען קאמפליצירט. ביידע פעלקער האבן געהאט נאענטע קולטורעלע און רעליגיעזע פארבינדונגען, און די אשורישע קעניגן האבן זיך אפט געזען זיך אלס יורשים פון דער בבלישער קולטור. אבער פאליטיש האט אשור שטענדיג געקוקט אויף בבל אלס א שטח וואס מוז זיין אונטער איר פולער קאנטראל.

די ערשטע אשורישע אריינמישונג

אין 745 פאר זייער ציילונג (ג'ט"ו) האט דער אשורישער קעניג תגלת פלאסר דער דריטער אנגעהויבן אקטיווע מיליטערישע אינטערווענץ אין בבל צוליב די דארטיגע אינערליכע אומרוען און פאליטישע אומסטאביליטעט.

ער האט פרובירט צו פארזיכערן אז בבל בלייבט אונטער אשורישער השפעה און האט אריינגעשטעלט מיליטערישע און אדמיניסטראטיווע קאנטראל איבער דער געגנט.

אין 729 פאר זייער ציילונג (ג'ל"א) איז תגלת פלאסר אריין אין בבל און איז געווארן געקרוינט אלס קעניג פון בבל. דערמיט איז די שטאט אריין אין א תקופה וואו די אשורישע און בבלישע קעניגליכע טיטלען זענען אפט פאראייניגט געווארן אין איין מענטש.

די שוואכקייט פון בבל

צווישן 747 און 626 פאר זייער ציילונג האט בבל דורכגעלעבט איינע פון אירע שוואכסטע תקופות. די פאליטישע מאכט איז געווען צעטיילט צווישן שוואכע צענטראלע רעגירונגען, שטארקע לאקאלע שטעט, און אומאפהענגיקע שבטים וואס האבן צעטיילט זייער השפעה איבערן ראיאן.

די אשורישע הערשאפט האט געברענגט א שווערן פאליטישן און עקאנאמישן דרוק אויף בבל. כאטש בבל איז געבליבן א גרויסער רעליגיעזער צענטער, איז איר זעלבסטשטענדיגע מאכט שטארק געפאלן.

די אשורישע קעניגן האבן זיך געמיט צו באלאנסירן צוויי קעגנגעזעצטע צילן: פון איין זייט האבן זיי געוואלט האלטן בבל אונטער שטרענגער קאנטראל, אבער פון דער אנדערער זייט האבן זיי אנערקענט איר גרויסע רעליגיעזע און קולטורעלע חשיבות.

סנחריב און דער חורבן פון בבל

דער אשורישער קעניג סנחריב האט אנגענומען א פיל שטרענגערע פאליטיק קעגן בבל.

נאך יארן פון מרידות און פאליטישע קאנפליקטן האט סנחריב באשלאסן צו צעשטערן די שטאט אלס א שטראף פאר איר ווידערשטאנד.

אין 689 פאר זייער ציילונג (ג'ע"א), דעם ערשטן טאג פון חודש כסלו (א' כסלו), האט סנחריב איינגענומען בבל און באפוילן איר צעשטערונג.

לויט די אשורישע קעניגלעכע איינקריצונגען, האט סנחריב אינגאנצן חרוב געמאכט די געביידעס, געלאזט דאס וואסער פון די קאנאלן פארפלייצן די שטאט, און פרובירט צו פארניכטן אפילו דעם שטאטישן בערגל אויף וועלכן בבל איז געשטאנען.

די אשורישע באשרייבונגען זענען אבער געשריבן געווארן אלס קעניגליכע נצחון באריכטן, און היינטיגע פארשער האלטן אז טייל פון דער שילדערונג קען זיין איבערגעטריבן. ארכעאלאגישע אויסגראבונגען האבן געפונען שיכטן פון פארניכטונג און איבערבויאונג, אבער נישט קיין קלארע באווייזן אז די גאנצע שטאט איז אינגאנצן אויסגעמעקט געווארן אין איין מאסיווע חורבן.

די אויפבוי אונטער אסרחדון

נאך דעם טויט פון סנחריב אין 681 פאר זייער ציילונג (ג'ע"ט) איז זיין זון אֵסַר־חַדֹּן געווארן קעניג פון אשור און האט אנגעהויבן א פראגראם פון אויפבויען בבל

ער האט איבערגעבויט די הויפט טעמפלען, אריינגערעכנט דעם עסאַגיל און דעם עטעמענאַנקי, און האט פארבעסערט די שטאטישע מויערן. זיין ציל איז געווען צוריקצוברענגען בבל'ס ראלע אלס א וויכטיגע שטאט פאר האנדל און רעליגיע.

די איבערקערעניש פון סנחריב'ס פאליטיק האט געוויזן אז אפילו די אשורישע קעניגן האבן אנערקענט אז בבל'ס קולטורעלע חשיבות איז געווען צו גרויס צו איגנארירן.

די גרויסע רעוואלט און דער סוף פון דער אשורישער הערשאפט

די רעוואלט קעגן אשורבניפל

נאך דער אויפבוי פון בבל אונטער אסרחדון איז די שטאט ווידער געווארן א וויכטיגער צענטער, אבער די באציאונג צווישן בבל און אשור איז געבליבן אנגעשטרענגט.

אשורבניפל, דער זון פון אסרחדון וואס האט איבערגענומען די מאכט אין 668 פאר זייער ציילונג, האט פרובירט צו האלטן קאנטראל איבער בבל און די ארומיגע געגנטן. אין אנהייב האט ער געהאלטן א מער פארזיכטיגע פאליטיק און האט געגעבן א געוויסע מאס זעלבסטשטענדיגקייט פאר בבל.

אבער די אנגעצויגענע באציאונגען צווישן די צוויי מלוכות האבן ווייטער אנגעהאלטן. די בבלישע עליטע און טייל פון די שטאטישע פירער האבן געזוכט מער זעלבסטשטענדיגקייט, און אין 652 פאר זייער ציילונג (ג' ק"ח) האט זיך אויפגעהויבן א גרויסע רעוואלט קעגן אשור.

די רעוואלט איז אנגעפירט געווארן דורך שמאש שומא אוכין, דער ברודער פון אשורבניפל, וועלכער איז געווען באשטימט געווארן אלס קעניג פון בבל אונטער אשורישער השגחה.

די רעוואלט האט באקומען שטיצע פון פארשידענע גרופעס אין דער געגנט, אריינגערעכנט עלימער, אראמישע שבטים און אנדערע קעגנער פון דער אשורישער מאכט.

די באלאגערונג פון בבל

אשורבניפל האט רעאגירט מיט א גרויסער מיליטערישער קאמפיין קעגן די רעוואלט.

דער קאנפליקט האט זיך פארצויגן עטליכע יאר, און בבל איז געשטעלט געווארן אונטער א שווערער באלאגערונג. אין 648 פאר זייער ציילונג (ג'קי"ב) איז די שטאט צום סוף איינגענומען געווארן דורך די אשורישע ארמיי.

די נאכפאלגנדע תקופה איז געווען שווער פאר בבל. די שטאט האט געליטן פון עקאנאמישע שוועריקייטן און פאליטישע אומזיכערקייט, אבער זי איז ווייטער געבליבן א רעליגיעזער צענטער מיט א שטארקע קולטורעלע ירושה.

דער אויפקום פון דער ניי בבלישער אימפעריע

אין די לעצטע יארן פון דעם זיבעטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט זיך דער מאכט באלאנס אין מעסאפאטאמיע ווידער געטוישט.

די אשורישע אימפעריע, וואס אז זי האט במשך פון מערערע יארהונדערטער געהערשט איבער א גרויסן טייל פונעם אוראלטן מזרח, האט אנגעהויבן פארלירן איר שטארקייט. אינערליכע קאנפליקטן און מיליטערישער דרוק פון נייע כוחות האבן געברענגט צו איר צוזאמענפאל.

איינער פון די הויפט פיגורן ביים אויפקום פון דער נייער בבלישער מאכט איז געווען נבופלאסאר.

נבופלאסאר

דעם 26סטן טאָג אין חודש מרחשון (אראכשמנו) (VIII) אין יאָר 626 פאר זייער ציילונג (ג' קל"ד), האט נבופלאסאר אפיציעל אנגעהויבן זיין הערשאפט אלס קעניג פון בבל.

זיין ארויפקום אויפן טראן איז געווען א באדייטנדע ווענדפּונקט אין דער געשיכטע פון בבל, וואס האט אנגעצייכנט דעם סוף פון די לאנגע אשורישע קאנטראל איבער דער שטאט.

אין חודש ניסן 625 פאר זייער ציילונג (ג'קל"ה) האט נבופלאסאר דורכגעפירט דעם טראדיציאנעלן ריטואל פון נעמען די האנט פון מארדוך ביי דעם אקיתו יום טוב. דער ריטואל האט סימבאליזירט אז דער קעניג האט באקומען די רעליגיעזע אנערקענונג פון דער הויפט גאט פון בבל.

דער שריט האט געהאט א טיפן פאליטישן באדייט: בבל האט זיך ווידער געשטעלט אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

דער פאל פון אשור

נבופלאסאר האט געשלאסן אן אליאנץ מיט די מדישע קרעפטן קעגן אשור. צוזאמען האבן זיי געקעמפט קעגן די אשורישע הויפטשטעט.

אין 612 פאר זייער ציילונג איז נינוה, די הויפטשטאט פון אשור, געפאלן. די צוזאמענפאל פון דער אשורישער אימפעריע האט געגעבן בבל די געלעגנהייט צו ווערן די צענטראלע מאכט אין מעסאפאטאמיע.

די נייע בבלישע אימפעריע, אויך גערופן די כלדישע אימפעריע, האט פאראייניגט גרויסע שטחים פון דעם אוראלטן מזרח און האט געברענגט בבל צו איר גרעסטער תקופה פון פאליטישער און קולטורעלער גרויסקייט.

נבוכדנצר דער צווייטער און די גרויסקייט פון בבל

נבוכדנאצר דער צווייטער

נאך נבופלאסאר'ס טויט איז זיין זון נבוכדנאצר דער צווייטער געווארן קעניג.

דעם 8טן טאָג אין חודש אב אין יאָר 605 פאר זייער ציילונג (ג'קנ"ה), איז נבופלאסאר געשטארבן און נבוכדנצר האט איבערגענומען די הערשאפט. דעם ערשטן טאג חודש אלול פון יענעם יאר איז ער צוריקגעקומען קיין בבל און זיך געזעצט אויפן קעניגליכן טראן.

נבוכדנאצר דער צווייטער ווערט פאררעכנט אלס דער גרעסטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע. אונטער זיין הערשאפט האט בבל דערגרייכט איר העכסטן שטאפל פון מאכט, רייכקייט און קולטור.

די פארשענערונג פון דער שטאט

נבוכדנצר האט איבערגעבויט און פארשענערט בבל מיט א ריזיגן בוי פראגראם.

ער האט פארגרעסערט די שטאטישע מויערן, אויפגעבויט פאלאצן, פארבעסערט די טעמפלען און באשאפן גרויסע פראצעסיעס גאסן און טויערן.

אונטער זיין הערשאפט איז בבל געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט. די שטאט האט דערגרייכט א שטח פון בערך 900 העקטאר און האט געהאט א געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן.

די פראכט פון דער שטאט אונטער נבוכדנצר איז געווארן דער סימבאל פון דער ניי בבלישער אימפעריע.

נבוכדנצר'ס מיליטערישע קאמפאניעס

בבל אינטער נבוכדנצר

נבוכדנצר דער צווייטער האט נישט בלויז פארשענערט די הויפטשטאט בבל, נאר אויך אויסגעברייטערט די גרעניצן פון דער ניי בבלישער אימפעריע דורך א סעריע מיליטערישע קאמפאניעס.

נאך זיין נצחון קעגן די מצרישע כחות ביי כַרְכְּמִשׁ אין 605 פאר זייער ציילונג האט בבל איבערגענומען די הערשאפט איבער גרויסע טיילן פון סיריע און ארץ ישראל. די געגנטן זענען געווארן וויכטיגע טיילן פון דער אימפעריע און האבן צוגעשטעלט שטייערן, ארבעטס קראפט און מיליטערישע מאכט פאר בבל.

די אייננעמונג פון ירושלים

זעט דעם הויפּט אַרטיקל – גלות בבל

די הערשאפט פון נבוכדנצר דער צווייטער איז באזונדערס באקאנט אין דער אידישער געשיכטע צוליב זיינע קאמפן קעגן מלכות יהודה.

דעם 2טן טאָג אין חודש אדר אין יאָר 597 פאר זייער ציילונג (ג'קס"ג), האט נבוכדנצר איינגענומען ירושלים. דער מלך יהויכין איז געפאנגען געווארן און מיט אים זענען געפירט געווארן אין גלות א טייל פון דער אידישער עליטע, בעלי מלאכות און חשובע מענטשן פון ירושלים.

די צווייטע גרויסע קאמפיין קעגן ירושלים האט זיך געענדיגט אין 587 פאר זייער ציילונג (ג'קע"ג). נאך אן 18 חדשים לאנגער באלאגערונג איז די שטאט איינגענומען געווארן, דער בית המקדש הראשון איז חרוב געווארן און א גרויסער טייל פון די איינוואוינער פון יהודה זענען געפירט געווארן אין גלות בבל.

די געשעענישן האבן געשאפן דעם היסטארישן באגריף פון גלות בבל, וועלכער האט געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער ווייטערדיגער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן, תורה לערנען און קהילות אויסער ארץ ישראל.

דער בוי פון דער בבלישער הויפטשטאט

די צייט פון נבוכדנצר ווערט פאררעכנט אלס די גאלדענע תקופה פון בבל.

דער קעניג האט פארוואנדלט די שטאט אין א אימפעריאלער הויפטשטאט מיט ריזיגע פראיעקטן:

• פארגרעסערן די שטאטישע מויערן.
• אויפבויען און פארשענערן די טעמפלען.
• אויפבוי פון קעניגליכע פאלאצן.
• פארבעסערונג פון גאסן און וועגן.
• אנטוויקלונג קאנאלן און וואסער סיסטעמען.

די פראכטפולע בנינים פון דער שטאט האבן געדינט נישט בלויז פאר פראקטישע צוועקן, נאר אויך אלס א סימבאל פון דער קעניגליכער מאכט און די רעליגיעזע ראלע פון בבל אלס די שטאט פון מארדוך.

די באלאגערונג פון צור

איינער פון די לענגסטע מיליטערישע אונטערנעמונגען פון נבוכדנצר איז געווען די באלאגערונג פון צור.

די שטאט צור, א וויכטיגער פיניקישער האנדלס צענטער אויפן ברעג פונעם מיטלענדישן ים, האט זיך אנטקעגנגעשטעלט קעגן בבל. די קאמפיין האט געדויערט ארום 13 יאר און האט זיך געענדיגט אין 575 אדער 574 פאר זייער ציילונג (ג'קפ"ה).

די קאנטראל איבער צור האט געגעבן בבל א שטארקן איינפלוס איבער די האנדלס וועגן פון דער מערב וועלט.

די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע

נאך דער טויט פון נבוכדנצר האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

די נאכפאלגער פון נבוכדנצר

אין 562 פאר זייער ציילונג (ג'קצ"ח) איז נבוכדנצר דער צווייטער געשטארבן. זיין זון אויל מרודך האט איבערגענומען דעם בבלישן טראן.

די קומענדיגע יארן זענען געווען באצייכנט מיט פאליטישע אומזיכערקייט און אומסטאביליטעט. עטליכע קעניגן האבן נאכגעפאלגט אין א קורצע צייט, און די קעניגליכע אויטאריטעט איז געווארן שוואכער.

נבונאיד

דער לעצטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז געווען נבונאיד.

זיין הערשאפט איז געווען אומגעווענליך אין פארגלייך צו די פריערדיגע קעניגן. ער האט געלייגט א גרויסן דגש אויף דער רעליגיע פון דער לבנה גאט סין פון חרן, וואס האט גורם געווען אנגעצויגענע באציאונגען מיט די כהנים פון מארדוך אין בבל.

בעת נבונאיד איז געווען אוועק פון דער הויפטשטאט פאר לאנגע תקופות, האט זיין זון בעלשאצאר געפירט די אדמיניסטראציע אין בבל.

די אינערלעכע פאליטישע און רעליגיעזע שוואכקייט פון דער מלוכה האט געשאפן א געלעגנהייט פאר דער פערסישער אימפעריע אונטער כורש דער גרויסער (כורש דער צווייטער), וועלכער האט שנעל אויסגעברייטערט זיין השפעה און עווענטועל איינגענומען בבל.

דער פאל פון בבל צו די פערסישע אימפעריע

אין די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז דער פערסישער קעניג כורש דער צווייטער געווארן די גרעסטע געפאר פאר די בבלישע הערשאפט.

אין 539 פאר זייער ציילונג (ג'רי"א) האט די פערסישע ארמיי אונטער דער פירונג פון אוגבארו זיך באוועגט קעגן בבל.

דעם 13טן אקטאבער (כ"ד תשרי) איז די פערסישע ארמיי אריין אין בבל כמעט אן א קאמף. לויט די היסטארישע מקורות איז בעלשאצאר אומגעקומען און די שטאט איז אריבער אונטער פערסישער הערשאפט.

דעם 30סטן אקטאבער (י"א חשון) איז כורש אליין אריין אין בבל און האט פראקלאמירט שלום פאר די איינוואוינער פון דער שטאט.

מיט דעם האט זיך געענדיגט די ניי בבלישע אימפעריע, אבער בבל אליין איז ווייטער געבליבן א וויכטיגער צענטער אונטער דער פערסישער מלוכה.

בבל אונטער דער פערסישער הערשאפט

נאך דאס אייננעמען פון בבל דורך כורש דער צווייטער איז די שטאט אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון דער פערסישער אימפעריע.

כאטש בבל האט פארלוירן איר זעלבסטשטענדיגע קעניגליכע מלוכה, האט זי ווייטער פארבליבן איינע פון די וויכטיגסטע שטעט אין דער גאנצער אימפעריע. די פערסישע קעניגן האבן אנערקענט די רעליגיעזע און עקאנאמישע חשיבות פון בבל און האבן ווייטער גענוצט די שטאט אלס אן אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער.

כורש דער צווייטער און זיין פאליטיק

כורש דער צווייטער האט אנגענומען א מער פארזיכטיגע פאליטיק קעגן די באפעלקערונגען פון זיינע נייע שטחים. אנשטאט צו צעשטערן די לאקאלע טראדיציעס האט ער אין פילע פלעצער געשטיצט די רעליגיעזע אינסטיטוציעס און לאקאלע מנהגים.

אין בבל האט ער געלאזט ווייטער אנגיין די רעליגיע פון מארדוך און די טעמפל סיסטעם. דער שריט האט געהאלפן פארזיכערן די שטילע אריבערגאנג פון מאכט פון דער בבלישער אימפעריע צו דער פערסישער הערשאפט.

דער באקאנטער כורש צילינדער באשרייבט כורש אלס א רחמנותדיגער און טאלערירענדער הערשער. ער האט צוריקגעגעבן פאר פארשידענע פעלקער זייערע רעליגיעזע סימבאלן און ערלויבט פארשידענע גרופעס (אריינגערעכנט די אידן) צוריקצוקומען צו זייערע היימלענדער. היסטאריקער באהאנדלען דעם דאקומענט מיט פארשידענע אנאליזן און זעען אין אים א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער אידעאלאגיע.

בבל אלס פערסישע פראווינץ

אונטער דער פערסישער אימפעריע איז בבל געווארן איינע פון די רייכסטע פראווינצן פון דער מלוכה.

די שטאט האט ווייטער געדינט אלס א צענטער פאר:

• האנדל צווישן מזרח און מערב.
• קונעאפארם שרייבן און שרייבער קולטור.
• רעליגיעזע צערעמאניעס.
• וויסנשאפט און אסטראנאמישע באמערקונגען.

די בבלישע שרייבער האבן ווייטער פארשריבן קעניגליכע דאקומענטן, עקאנאמישע רעקארדס און וויסנשאפטליכע טעקסטן.

די העלעניסטישע תקופה

אין 331 פאר זייער ציילונג האט אלכסנדר מוקדון איינגענומען די פערסישע אימפעריע און בבל איז אריבער אונטער זיין הערשאפט.

אלכסנדר האט באטראכט בבל אלס א שטאט מיט א ריזיגע היסטארישע און קולטורעלע חשיבות. ער האט זיך באזעצט אין דער שטאט און געמאכט פלענער צו פארשענערן און צוריקברענגען טייל פון אירע אלטע בנינים.

אלכסנדר מוקדון אין בבל

לויט די גריכישע מקורות איז אלכסנדר מוקדון געשטארבן אין בבל אין 323 פאר זייער ציילונג.

זיין טויט האט געברענגט צו א צעטיילונג פון זיין אימפעריע צווישן זיינע נאכפאלגער. בבל איז צום סוף אריבער אונטער דער הערשאפט פון די סעלעוקידישע מלכים.

בבל אונטער די סעלעוקידן

די סעלעוקידישע הערשער האבן געגרינדעט נייע צענטערן אין זייער אימפעריע, בפרט די שטאט סעלעוקיע אויפן חידקל טייך.

ווען די פאליטישע און עקאנאמישע וויכטיגקייט האט זיך ביסלעכווייז אריבערגעצויגן צו נייע שטעט, האט בבל אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער ראלע.

אבער די שטאט איז נאך לאנג געבליבן א פלאץ מיט א שטארקע רעליגיעזע און קולטורעלע מסורה.

די לעצטע תקופות פון בבל

אין די פארטישע און שפעטערע תקופות האט בבל ווייטער עקזיסטירט, אבער איר ראלע ווי א וועלט הויפטשטאט איז ביסלעכווייז פארקלענערט געווארן.

די שטאט איז געבליבן באוואוינט און אירע טעמפלען זענען אין געוויסע תקופות ווייטער גענוצט געווארן. אבער די נייע פאליטישע צענטערן פון מעסאפאטאמיע האבן זיך אריבערגעצויגן צו אנדערע שטעט.

מיט דער צייט איז בבל אינגאנצן פארלאזט געווארן און פארוואנדלט געווארן פון א פראכטפולע הויפטשטאט פון וועלט-אימפעריעס אין אן ארכעאלאגישן ארט, וואס טראגט ביז היינט דעם זכרון פון טויזנטער יארן היסטאריע און קולטור.

בבל אין דער אידישער טראדיציע

בבל פארנעמט א באזונדערע פלאץ אין דער אידישער געשיכטע צוליב דער תקופה פון גלות בבל נאך דער חורבן בית ראשון.

זעט דעם הויפּט אַרטיקל – גלות בבל

גלות בבל

נאך דער צעשטערונג פון ירושלים דורך נבוכדנצר דער צווייטער זענען פילע אידן אריבערגעפירט געווארן קיין בבל.

די גלות האט נישט בלויז געמיינט א פארלוסט פון זייער היימלאנד, נאר האט אויך געשאפן א נייע תקופה אין אידישן לעבן. אין בבל האבן זיך אנטוויקלט נייע צענטערן פון תורה לערנען און קהילה לעבן.

די אידישע באפעלקערונג אין בבל איז געבליבן א וויכטיגע טייל פון דער אידישער וועלט אפילו נאך דער דערלויבעניש פון כורש צו צוריקקומען קיין ארץ ישראל.

בבל און די תורה

אין די כתבי הקודש ווערט בבל באשריבן אלס די מאכט וואס האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט די אידן אין גלות.

אין דער זעלבער צייט ווערט בבל אויך פארבונדן מיט די שפעטערע תקופה פון שיבת ציון, ווען כורש דער צווייטער האט ארויסגעגעבן א דערלויבעניש פאר אידן צוריקצוקומען און אויפצובויען דעם בית המקדש.

די דערמאנונגען פון בבל אין ספרי הנביאים, בפרט אין ספר ירמיהו, ספר יחזקאל און ספר דניאל, האבן געמאכט דעם נאמען בבל צו איינעם פון די באקאנטסטע נעמען אין אידישער היסטארישער באוואוסטזיין.

אידן אין בבל

די אידישע באפעלקערונג אין בבל האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן נאך דער צעשטערונג פון בית ראשון. די גלות תקופה האט זיך נישט פארענדיקט בלויז מיט א פיזישער אריבערפירונג פון מענטשן פון איין לאנד צום צווייטן, נאר האט געברענגט צו א טיפן טויש אין דער ארגאניזאציע פון אידישע געזעלשאפט.

די אידן אין בבל האבן אויפגעשטעלט קהילות, בתי מדרשים און צענטערן פון תורה לערנען. די נייע באדינגונגען האבן געברענגט צו נייע פארמען פון קהילה לעבן, און בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון אידישער חכמה אין דער אלטער וועלט.

די ערשטע גלות

די ערשטע גרויסע גרופעס אידן זענען געקומען קיין בבל אין דער צייט פון נבוכדנצר דער צווייטער.

אין 597 פאר זייער ציילונג (ג'קס"ג), נאך דאס אייננעמען פון ירושלים, האט נבוכדנצר אריבערגעפירט קיין בבל דעם קעניג יהויכין, מיט טייל פון די הויכע באאמטע, בעלי מלאכות און פירנדע מענטשן פון יהודה.

אין 587 פאר זייער ציילונג (ג'קע"ג), נאך דער צווייטער אייננעמען פון ירושלים און דער חורבן בית ראשון, איז א גרעסערע צאל פון דער באפעלקערונג פון יהודה געפירט געווארן אין גלות.

אין בבל האבן די אידן זיך באזעצט אין פארשידענע געגנטן און האבן זיך געשטעלט אויף צו בויען א נייעם לעבן אונטער דער הערשאפט פון דער בבלישער אימפעריע.

קהילה לעבן אין בבל

די גלות האט געפירט צו א נייע פארעם פון אידישער ארגאניזאציע. צוליב דעם וואס דער בית המקדש איז נישט געשטאנען, האט די תורה לערנען און די קהילה באקומען א צענטראלע פלאץ אין אידישן לעבן.

נביאים ווי יחזקאל האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דעם תקופה דורך מחזק זיין דעם אידישן פאלק און העלפן האלטן די נאציאנאלע און רוחניות'דיגע אידענטיטעט אין א פרעמדן לאנד.

שיבת ציון און די ווייטערדיגע אידישע אנוועזנהייט

נאך דאס אייננעמען פון בבל דורך כורש דער צווייטער האט ער דערלויבט פארשידענע פארפעלקערונגען צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן.

א טייל אידן זענען צוריקגעקומען קיין ארץ ישראל און האבן זיך באטייליגט אין דער אויפבוי פון בית שני. אנדערע האבן אבער פארבליבן אין בבל.

די אידישע אנוועזנהייט אין בבל האט זיך ווייטער פארגעזעצט אין די פערסישע, העלעניסטישע און פארטישע תקופות. שפעטער איז בבל געווארן דער ארט וואו עס איז אנטוויקלט געווארן דער תלמוד בבלי, וועלכער איז געווארן איינע פון די הויפט יסודות פון דער תורה שבעל פה.

ארכעאלאגישע אויסגראבונגען

די מאדערנע פארשטאנד פון בבל איז שטארק פארבעסערט געווארן דורך ארכעאלאגישע אויסגראבונגען וואס האבן אנטדעקט די איבערבלייבענישן פון דער אלטער שטאט.

די ערשטע אויסגראבונגען

אין די ניינצנטע יארהונדערט האבן אייראפעאישע ארכעאלאגן אנגעהויבן שטודירן די חורבות פון בבל. די געגנט האט אנטהאלטן גרויסע ערד בערג וואס האבן באהאלטן די איבערבלייבענישן פון די אלטע בנינים.

איינע פון די וויכטיגסטע פיגורן אין די אויסגראבונגען איז געווען דער דייטשער ארכעאלאג ראבערט קאלדעווי, וועלכער האט אנגעפירט גרויסע אויסגראבונגען אין בבל פון 1899 ביז 1917.

קאלדעווי'ס ארבעט האט אנטדעקט גרויסע טיילן פון דער ניי בבלישער שטאט, אריינגערעכנט די מויערן, אישתר טויער, גאסן און טיילן פונעם דרומדיגן פאלאץ.

אנטדעקונגען פון די ניי בבלישע שטאט

די ארכעאלאגישע געפינסן האבן באשטעטיגט אז אונטער נבוכדנצר דער צווייטער איז בבל געווארן א ריזיגע און פלאנירטע הויפטשטאט.

צווישן די וויכטיגסטע אנטדעקונגען זענען:

• די צווייפאכיגע שטאט מויערן.
• די אישתר טויער.
• די פראצעסיעס גאס.
• די איבערבלייבענישן פון קעניגליכע פאלאצן.
• די טעמפל געגנטן פון מארדוך.

די געפינסן האבן געגעבן פאר היסטאריקער א קלארער בילד איבער דער ארכיטעקטור און שטאטישער פלאנירונג פון בבל.

די הויפט בנינים פון בבל

עסאגיל טעמפל

עסאגיל איז געווען דער הויפט טעמפל פון מארדוך און איינער פון די וויכטיגסטע רעליגיעזע קאמפלעקסן אין גאנץ מעסאפאטאמיע.

דער טעמפל איז געווען דער צענטער פון דער מארדוך רעליגיע און דער פלאץ וואו די הויפט רעליגיעזע צערעמאניעס זענען פארגעקומען.

די אקיתו יום טוב, דער בבלישער נייער יאר פייערונג, האט זיך פארבונדן מיט עסאגיל. דער קעניג האט געדארפט דארט דורכפירן דעם ריטואל פון נעמען די האנט פון מארדוך כדי באשטעטיגן זיין הערשאפט.

נאך סנחריב'ס צעשטערונג פון בבל האט אסרחדון אנגעהויבן אויפבויען דעם טעמפל. שפעטער האט נבוכדנצר דער צווייטער פארגרעסערט און פארשענערט דעם גאנצן קאמפלעקס.

עטעמענאנקי

נעבן עסאגיל איז געשטאנען דער ריזיגער זיגוראט עטעמענאנקי, געווידמעט פאר מארדוך.

דער נאמען באדייט בערך "הויז פון די יסודות פון הימל און ערד". דער בנין איז געווען א שטאפליגע טורעם געבויט פון ציגל, וועלכער האט געדינט אלס דער הויפט זיגוראט פון בבל.

די באזע פון עטעמענאנקי האט געמאסטן בערך 91.5 אויף 91.5 מעטער, מיט א שטח פון ארום 8,400 קוואדראט מעטער.

אין שפעטערע צייטן איז דער בנין געווארן פארבונדן מיט דער מסורה פון מגדל בבל, אבער היסטאריקער האלטן אז עס איז נישט מעגליך צו באשטעטיגן מיט זיכערקייט אז עטעמענאנקי איז געווען דער זעלבער בנין וואס ווערט דערמאנט אין דער תורה.

אישתר טויער

דער אישתר טויער איז געווען איינער פון די מערסט בארימטע אריינגענג פון בבל.

דער טויער איז געבויט געווארן אונטער נבוכדנצר דער צווייטער און איז געווען באדעקט מיט בלויע גלאזירטע ציגל. אויף די ווענט זענען געווען אויסגעפארעמטע בילדער פון לייבן, אקסן און מיסטישע באשעפענישן.

דער אכדישער נאמען פון דעם טויער איז געווען אישתר סאקיפת טעבישא, וואס באדייט "אישתר צעווארפט אירע אטאקירער".

ארכעאלאגן שאצן אז מיליאנען געברענטע ציגל זענען גענוצט געווארן אין דעם אויפבוי, און דער טויער איז געווארן איינע פון די סימבאלן פון דער פראכט פון נבוכדנצר'ס בבל.

דער דרומדיגער פאלאץ און די קעניגליכע בנינים

דער דרומדיקער פאלאץ

דער דרומדיגער פאלאץ איז געווען דער הויפט קעניגליכער וואוינונג קאמפלעקס פון נבוכדנצר דער צווייטער אין בבל.

דער פאלאץ האט געהאט דעם אכדישן צערעמאניעלן נאמען ביט טבראתי נישי, וואס באדייט "דאס הויז וואס איז געווען אן אביעקט פון וואונדער".

דער פאלאץ איז געווען איינע פון די גרעסטע בנינים אין דער שטאט און האט געדינט אלס דער צענטער פון דער קעניגליכער אדמיניסטראציע, צערעמאניעס און רעגירונג.

דער גאנצער קאמפלעקס האט אריינגענומען ארום 45,000 קוואדראט מעטער און האט אנטהאלטן בערך 600 צימערן. די גרויסע צאל צימערן ווייזט אויף דעם פארנעם פון דער קעניגליכער הויף, וועלכער האט אריינגענומען באאמטע, באדינער, גאסט וואוינונגען און אפיציעלע זאלן.

אין דעם פאלאץ געגנט זענען געפונען געווארן אויך טיילן פון דער פראצעסיעס גאס און אנדערע צערעמאניעלע געביידעס וואס האבן פארבונדן דעם קעניגליכן צענטער מיט די רעליגיעזע געגנטן פון דער שטאט.

די מויערן פון בבל

איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון בבל'ס שטאטישע פלאנירונג זענען געווען אירע ריזיגע פארטיידיגונגס מויערן.

די אינערליכע מויער האט געהייסן אימגור ענליל און די אויסערליכע מויער נעמעטי ענליל. די צוויי מויערן האבן געשאפן א ברייטן פארטיידיגונגס סיסטעם ארום דער שטאט.

די מויערן זענען געבויט געווארן פון געברענטע ציגל און ערד ציגל, און האבן נישט בלויז געדינט פאר מיליטערישע צוועקן, נאר אויך ארויסגעוויזן די רייכקייט און מאכט פון דער שטאט.

אונטער נבוכדנצר דער צווייטער זענען די מויערן פארגרעסערט און פארבעסערט געווארן אלס טייל פון זיין גרויסן בוי פראגראם.

די הענגענדיגע גערטנער פון בבל

די הענגענדיגע גערטנער פון בבל ווערן גערעכנט צווישן די זיבן וואונדער פון דער אלטער וועלט.

לויט דער אלטער גריכישער טראדיציע זענען די גערטנער געווען א ריזיגע קעניגליכע געביידע מיט פארשידענע שטאפלען פון פלאנצונגען, וואס זענען געווארן באוואסערד דורך א קאמפליצירטע סיסטעם.

די טראדיציע האט פארבונדן די גערטנער מיט בבל און מיט דער צייט פון נבוכדנצר דער צווייטער, אבער די ארכעאלאגישע באווייזן זענען נישט גענוג צו באשטעטיגן אז אזא געביידע האט טאקע עקזיסטירט אין בבל.

די פארשערין ד"ר סטאפני דעלי האט פארגעשלאגן אז די גערטנער זענען אין פאקט געווען אין נינוה, די הויפטשטאט פון אשור, בערך 600 קילאמעטער צפון פון בבל.

לויט אירע שטודיעס האט נינוה נאכדעם וואס סנחריב האט געבויט אירע גרויסע פראיעקטן באקומען דעם נאמען "נייע בבל", און דערפאר קען די מסורה איבער די גערטנער פארבינדן געווארן מיט בבל.

שטאטישע לעבן אין בבל

בבל אונטער נבוכדנצר דער צווייטער איז געווען א גרויסע שטאט מיט א פארשידנארטיגע באפעלקערונג.

די שטאט האט אנטהאלטן קעניגליכע באאמטע, סוחרים, בעלי מלאכות, כהנים, שרייבער און ארבעטער פון פארשידענע געגנטן פון דער אימפעריע.

די גרויסע שטח פון דער שטאט, בערך 900 העקטאר, און די געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן האבן געמאכט בבל איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט.

האנדל און עקאנאמיע

בבלס געאגראַפישע לאגע אויפן טייך פרת האט איר געגעבן א וויכטיגע ראלע אין האנדל.

די שטאט איז געווען א פארבינדונגס פונקט צווישן די לענדער פון מעסאפאטאמיע, דער פערסישער געגנט, סיריע און די מערב וועלט.

די בבלישע עקאנאמיע האט זיך באזירט אויף:

• לאנדווירטשאפט ארום די קאנאלן פון פרת.
• האנדל מיט ווייטע געגנטן.
• פראדוקציע פון האנטווערקער.
• פארוואלטונג פון קעניגליכע און טעמפל פארמעגן.

די טעמפלן, בפרט עסאגיל, זענען געווען נישט בלויז רעליגיעזע צענטערן, נאר אויך גרויסע עקאנאמישע אינסטיטוציעס מיט לאנד, ארבעטער און פארמעגן.

וויסנשאפט און חכמה אין בבל

בבל איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון וויסנשאפט און אינטעלעקטועלער אנטוויקלונג אין דער אלטער וועלט. די בבלישע שרייבער האבן במשך פון מערערע דורות געזאמלט, קאפירט און פארבעסערט וויסנשאפט אין פארשידענע געביטן, אריינגערעכנט מאטעמאטיק, אסטראנאמיע, מעדיצין און געאמאטריק חשבונות.

די שרייבער שולעס פון בבל האבן געשפילט א הויפט ראלע אין אפהיטן אלטע טעקסטן און פארשפרייטן נייע ידיעות. צוליב דעם וואס די אכדישע קונעאפארם שריפט איז גענוצט געווארן פאר אדמיניסטראציע, רעליגיע און וויסנשאפט, האבן בבלישע טעקסטן איבערגעלעבט ביז די היינטיגע צייטן.

בבלישע אסטראנאמיע

איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון דער שפעטערער בבלישער קולטור איז געווען אין דעם געביט פון אסטראנאמיע.

בבלישע אסטראנאמען האבן במשך פון יארהונדערטער באמערקט און פארשריבן די באוועגונגען פון דער זון, לבנה און פלאנעטן. די פארשריפטן האבן אנטהאלטן גענויע באמערקונגען איבער ליקויים, פלאנעטישע שטעלונגען און צייט אפשאצונגען.

פון בערך דעם פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג און ווייטער האט די בבלישע אסטראנאמיע אנטוויקלט קאמפליצירטע חשבונות וואס האבן שפעטער געהאט א גרויסן איינפלוס אויף די גריכישע וויסנשאפט און שפעטערע אייראפעאישע אסטראנאמיע.

די גריכישע געלערנטע האבן באקומען טייל פון זייער וויסן פון מעסאפאטאמישע מקורות, און דורך זיי איז דער בבלישער וויסנשאפטליכער ירושה אריבער צו דער מיטל אלטער וועלט.

מאטעמאטיק

די בבלישע מאטעמאטיק איז געווען באזירט אויף א זעכציגער סיסטעם, וואס האט גענוצט דעם צאל 60 אלס יסוד.

די סיסטעם האט דערמעגליכט גענויע חשבונות אין געאמאטריע, האנדל, אסטראנאמיע און קאלענדארן.

פילע מאטעמאטישע טעקסטן פון בבל ווייזן אז די געלערנטע האבן געקענט אויסרעכענען קאמפליצירטע פראבלעמען, אריינגערעכנט שטח, וואליום און פראצענט חשבונות.

בבלישע ליטעראטור

בבל איז געווען א וויכטיגער צענטער פון דער אלטער מעסאפאטאמישער ליטעראטור.

די בבלישע שרייבער האבן איבערגעגעבן א רייכע ירושה פון עפּישע ווערק, מיטאלאגישע דערציילונגען, תפילות, חכמה טעקסטן און היסטארישע פארשריפטן.

דער עפּאָק פון גילגמש

איינער פון די מערסט באקאנטע ווערק פון דער מעסאפאטאמישער ליטעראטור איז דער עפּאָק פון גילגמש.

דער ווערק איז פארמירט געווארן אין פארשידענע ווערסיעס איבער א לאנגע תקופה, און די באקאנטסטע סטאנדארט ווערסיע איז צוזאמענגעשטעלט געווארן אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

דער עפּאָק באהאנדלט די געשיכטע פון דעם קעניג גילגמש, זיין זוכן נאך חכמה און זיין באגעגעניש מיט דער פראגע איבער לעבן און טויט.

די ווערק איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ביישפילן פון דער אלטער וועלט ליטעראטור.

דער עפּאָק פון עררא

אן אנדער באקאנטער בבלישער ליטערארישער ווערק איז דער עפּאָק פון עררא.

דער טעקסט, וואס ווערט אפגעשאצט צו זיין פארפאסט ארום 765 פאר זייער ציילונג, באהאנדלט א צייט פון אומגליק און מגפות און גיט א רעליגיעזע ערקלערונג פאר שווערע היסטארישע געשעענישן.

דער רעליגיע פון מארדוך

דער הויפט גאט פון בבל איז געווען מארדוך, וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער שומר און הער פון דער שטאט.

לויט דער בבלישער רעליגיעזער פארשטעלונג איז מארדוך געווען דער גאט וואס האט געגעבן סדר אין דער וועלט און וואס האט פארמאגט א הויפט פלאץ צווישן די געטער.

זיין ווייב, זרפניתו, איז געווען פארבונדן מיט זיין קולט, און אנדערע וויכטיגע געטער ווי נבו, דער גאט פון שרייבן און חכמה, אשתר און שמש, דער גאט פון יושר, האבן אויך פארנומען א וויכטיגע פלאץ אין דער בבלישער רעליגיע.

אקיתו יום טוב

דער אקיתו יום טוב איז געווען דער וויכטיגסטער רעליגיעזער פייערונג אין בבל.

דער יום טוב איז געפייערט געווארן אין אנהייב פונעם יאר און האט פארבונדן די שטאט, דעם קעניג און דעם רעליגיע פון מארדוך.

א הויפט טייל פון דער פייערונג איז געווען דער ריטואל וואו דער קעניג האט "גענומען די האנט פון מארדוך". דער מעשה האט סימבאליזירט אז דער קעניג באקומט די רשות און ברכה פונעם הויפט גאט צו הערשן.

דער אקיתו יום טוב האט געהאט נישט בלויז א רעליגיעזן באדייט, נאר אויך א שטארקן פאליטישן באדייט, ווייל ער האט באשטעטיגט די לעגיטימאציע פון דער קעניגליכער מאכט.

היסטארישע מקורות און דער פארשטאנד פון בבל

די היסטארישע בילד פון בבל איז געבויט געווארן אויף א גרויסער צאל מקורות, אריינגערעכנט קעניגליכע אינסקריפציעס, כרוניקעס, ליטערארישע ווערק און ארכעאלאגישע געפינסן.

צוליב דעם וואס פילע פון די אלטע מקורות זענען געשריבן געווארן דורך קעניגן און זייערע שרייבער, דארפן היסטאריקער באטראכטן זייערע באשרייבונגען מיט פארזיכטיגקייט. די טעקסטן האבן אפט געהאט דעם ציל צו באהויפטן די מאכט, צדקות און נצחונות פון דעם הערשער.

די נאבונאיד בוך

איינער פון די וויכטיגסטע מקורות פאר די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז די נאבונאיד בוך.

דער טעקסט באשרייבט געשעענישן פון דער הערשאפט פון נבונאיד און דאס אייננעמען פון בבל דורך די פערסישע כחות אונטער כורש דער צווייטער.

היסטאריקער באטראכטן היינט די בוך נישט בלויז אלס א פשוטע ליסטע פון פאקטן און אויך נישט בלויז אלס פאליטישע פראפאגאנדע, נאר אלס א היסטארישע באשרייבונג וואס ווייזט וויאזוי א ציוויליזאציע האט פארשטאנען און געשאפן איר אייגענע פארגאנגענהייט.

דער כורש צילינדער און דער פאל פון בבל

אן אנדער באקאנטער מקור איז דער כורש צילינדער, וואס איז פארבונדן מיט דער פערסישער אייננאם פון בבל.

דער דאקומענט שילדערט כורש דער צווייטער ווי א הערשער וואס ברענגט צוריק סדר און רעליגיעזע רואיגקייט נאך דער תקופה פון נבונאיד.

היסטאריקער שטודירן דעם טעקסט אלס א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער פארשטעלונג און פון דער וועג וויאזוי הערשער האבן געשאפן זייער פאליטישן בילד.

בבל אין דער אלטער וועלט

בבל איז נישט געווען בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור, רעליגיע און וויסנשאפט.

די שטאט האט געהאט א ברייטע השפעה איבער די ארומיגע לענדער דורך אירע שרייבער, סוחרים, כהנים און געלערנטע.

די בבלישע קולטור האט איבערגעלאזט א ירושה אין פארשידענע געביטן:

• די אנטוויקלונג פון געזעצן און אדמיניסטראציע.
• די פארשריט אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק.
• די אפהיטונג פון אלטע ליטערארישע ווערק.
• די רעליגיעזע און פילאזאפישע טראדיציעס פון מעסאפאטאמיע.

די שטאט איז געווארן א ביישפיל פון וויאזוי א שטאט קען פארלירן איר פאליטישע מאכט אבער ווייטער האלטן א ריזיגע קולטורעלע השפעה.

די היינטיגע ארכעאלאגישע פלאץ

די חורבות פון בבל געפינען זיך היינט אין איראק, אויפן ברעג פונעם טייך פרת, בערך 85 קילאמעטער דרום פון דער היינטיגער שטאט באגדאד.

די ארכעאלאגישע פלאץ אנטהאלט איבערבלייבענישן פון מערערע תקופות, פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע ביז די ניי בבלישע אימפעריע און די שפעטערע תקופות.

די אויסגראבונגען האבן אנטדעקט א גרויס טייל פון דער שטאטישער סטרוקטור, אריינגערעכנט די טויערן, מויערן, טעמפל געגנטן און קעניגליכע בנינים.

יונעסקא וועלט ירושה ארט

אין 2019 איז די אלטע שטאט בבל אריינגענומען געווארן אין דער ליסטע פון יונעסקא וועלט ירושה ערטער.

די אנערקענונג איז געגעבן געווארן צוליב דער אויסערגעווענליכער היסטארישער און קולטורעלער וויכטיגקייט פון דער שטאט, וועלכע האט געשפילט א הויפט ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אוראלטער ציוויליזאציע.

זעט אויך

• אשור
• פערסישע אימפעריע
• מלכות יהודה
• נבוכדנאצר
• אשור
• מעסאפאטאמיע
• נבוכדנצר דער צווייטער
• פערסישע אימפעריע

ליטעראטור

• Caroline Waerzeggers, Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle, 2015.

• Martha T. Roth, Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi, Chicago Kent Law Review, 1995.

• Jamie Novotny און Frauke Weiershäuser, The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II, Kings of Babylon, Eisenbrauns, 2024.

• J. A. Brinkman, Babylonia in the Shadow of Assyria (747–626 B.C.), אין The Cambridge Ancient History.

• D. J. Wiseman, Babylonia 605–539 B.C., אין The Cambridge Ancient History.

וועב לינקען

• Electronic Babylonian Literature – Ludwig Maximilian University of Munich.

• Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire.

• The Hanging Gardens of Babylon – Royal Geographical Society Hong Kong.