Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Arizum daar

Di yinɛ Wikipiidia

Adazum daar anɛ dabisir kanɛ bɛ Alamis daarAsibid daar tɛnsuk bakwai wʋsa pʋʋgin. Tɛɛns bɛdigʋ banɛ kaan "Alasid daar yiiga" la, Arizum daar paas nɛ dabisa ayuobʋ bakwai pʋʋgin. Tɛɛns banɛ dunia kaanlig kanɛ buon ISO 8601-ka ban gbane nɛ ye "Atinɛ daar yiiga" la ni, Arizum daar paas nɛ dabisa anu bakwai pʋʋgin.[1]

Naasaatɛɛnsin la, Arizum daar anɛ dabisir kanɛ paas anu nɛ naar dabisiri tis tʋmtʋmnib. Tɛɛns sieba ni, Arizum daar anɛ bakwai vʋʋsim pinilig dabisir, ka Asibid daar tial. Iran tɛŋin, Arizum daar anɛ bakwai vʋʋsim dabisa naar, ka Asibid daar an bakwai pʋʋgin tʋʋma dabisa pinilig. Bahrain, United Arab Emirates (UAE), Saudi Arabia nɛ Kuwait mɛ da dɔlisid nwa nɛ ban da kɛna tiaki lɛbis ka bakwai vʋʋsim dabisa yʋʋn an Arizum nɛ Sibid, Yʋʋm tusayi nɛ ayuobʋ, nwadis awai, dabisir yinne daar (September 1, 2006), Bahrain nɛ UAE tɛɛnsin,[2] ka yʋʋm kanɛ tial la ka di da tʋm Kuwait tɛŋin.[3]

ʋr la yi siel na

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Roman Empire dimi da pinili kaan dabisa ayɔpɔi bakwai pʋʋgin 1st century CE la, ba da pʋd dabisa yʋda ka di dɔl dunia laad sieba yʋda (Winnig, Nwadig, Mars, Mercury, Jupiter, Venus nɛ Saturn).[4] Di naasaalin ka ba buon Friday la yinɛ Old English frīġedæġ, ka di gbin an "Frig dabisir", ka di yinɛ ba win kanɛ an pʋa ka ba da buon Nordic goddess Frigg nɛ Roman dim win kanɛ mɛ da an pʋa ka ba buon Roman goddess Venus, yʋʋr kan ka ba nɔki pʋd laʋk kanɛ bɛɛ agɔl la; ala ka di mɛ da an tis Frīatag Old High German ni, ka ba yʋʋn buon Freitag German buudi pianad pʋʋgin nɛ vrijdag Dutch buudi pianad pʋʋgin.

"Arizum daar" buud sieba pianad ni

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

German dim buudi pianad pinilig ni, ba da buoni di ye friggjar-dagr. Arizum daar German buudi pianadi da pinil siem anɛ frjá-dagr, ka din paal nɛ ye ba da pɛɛŋ bakwai pʋʋgin dabisa la nɛ yi Low German buudi ni;[5] Amaa, Faroese buudi buon ye fríggjadagur. Scandinavian buudi pianad an fredag bɛ Swedish, Norwegian, nɛ Danish dim buudi pianad ni, ka di gbin an Freyja dabisir. Nidib bɛdigʋ yɛl ye Freyja and Frigg kaa kɔnɔb-kɔnɔba bɛ Germanic buudi ni.

Arizum daar yinɛ yʋda banɛ bɛ Roman buudi pianad naming la yinɛ Latin dies Veneris bɛɛ "Venus dabisir" (dinɛ yi Greek pianad Aphrodī́tēs hēméra, Ἀφροδίτης Ἡμέρα ni), ka sieba an vendredi Fariŋ pianad ni, venres, Galician buudi pianad ni, divendres, Catalan buudi pianad ni, vennari, Corsican buudi pianad ni, venerdì, Italian buudi pianad ni, vineri, Romanian buudi pianad ni, nɛ viernes, Spanish buudi pianad ni, ka Filipino buon ye biyernes bɛɛ byernes, ka Chamorro buudi pianad mɛ buon betnes. Ka p-Celtic Welsh buudi pianad ni mɛ an Gwener.

Fu yaa yis Portuguese buudi pianad, dinɛ mɛ paas Romance buudi ni la, ban buon ye sexta-feira, ka di gbin an "dabisa ayuobʋ daari bɛ liturgical diema pʋʋgin", ka ba nyɛ piana kan nɛ yi Latin buudi pianad feria sexta ni, dinɛ ka ba mɔr winpʋʋs gbana ni zinis banɛ ka ba da pʋ siakid ka ba dɔl tɛnsieba winaa. Buudi pianad kanɛ mɛ an wala buudi bɛ Romance buudi pianadnam puugin anɛ Sardinian, ban da buonɛ chenàpura pianad kanɛ yinɛ Latin buudi yʋʋr kanɛ an cena pura. Banɛ an Jewish buudi tɛŋ dimi da tis yʋʋr kaŋa, ban da zɔɔ kɛŋ bɛ mɔɔgin la, ye ba tisi ba dikanɛ ka bad diti ba maliŋ kani buon Shabbat ni la.[6]

Arabic buudi pianad pʋʋgin, Arizum daar anɛ الجمعة al-jumʿah, ka di gbin an " nidib laasig." Buudi banɛ bɛ mɔɔm tɛɛnsin, ka ba lɛɛ ka Arab tɛŋin la, Arizum daar nyɛ di yʋʋr nɛ yi: (Malay Jumaat (Malaysia) bɛɛ Jumat (Indonesian), Turkish cuma, Persian/Urdu جمعه, jumʿa) Swahili (Ijumaa).

Greek tɛŋin, bakwai pʋʋgin dabisa anaasi yʋda yinɛ yɛlsieba ni na. Amaa, Greek dim buudi pianad ni, Arizum daar anɛ Paraskevi (Παρασκευή) ka di gbin anɛ ye "tiebig" (παρασκευάζω). Wan wʋʋ Asibid daari an (Savvato, Σάββατο) ka Alasid daar mɛ an (Kyriaki, Κυριακή), ba pʋd Arizum daar nɛ din kanɛ ka ba tiebidi gur vʋʋsim dabisir malima la, dinɛ da pinil nɛ Greek dim banɛ an Kristo biis da bɛ la malima ni na.

Arizum daar da pinili anɛ Kristo biis nɔlɔɔr dabisir; anina ka Irish buudi buon ye Dé hAoine, Scottish Gaelic buudi buon Di-Haoine, Manx buudi buon Jeheiney ka Icelandic dim pianad mɛ an föstudagur, ba wʋsa gbin anɛ "nɔlɔɔr dabisir".

Winaam gbaʋŋin nɛ Hebrew tɛŋin, ba buon Arizum daar ye יום שישי Yom Shishi ka di gbin paal ye "daba yuobʋ daar".

Indian dim buudi pianad bɛdigʋ ni, ba buon Arizum daar ye Shukravāra, ba pʋd nɛ tis Shukra, Venus. Bengali buudi pianad buon ye শুক্রবার bɛɛ Shukrobar anɛ dabisir kanɛ paas ayuobʋ, Bengali bakwai kanl pʋʋgin nɛ ba gbana ni, ka mɛ an dabisir kanɛ pinil vʋʋsim dabisa la, bɛ Bangladesh. Tamil buudi ni, ba buon Arizum daar ye velli, ba pʋd yʋʋr kannɛ mɛ tis Venus; ka Malayalam buudi pianad ni ka ba buon ye velliyalca.

Japanese tɛŋin, ba buon ye 金曜日 (きんようび, kinyōbi) ba nyɛ yʋʋr kannɛ yi 金星 (きんせい, kinsei) ni, ka di gbin an Venus (lit. gold + planet) nɛ 曜日 (ようび, yōbi) ka di gbin an dabisir (kanɛ bɛ bakwai pʋʋgin).

Korean dim buudi pianad pʋʋgin, ba buon ye 금요일, Korean pʋʋgin Hangul sɔb (Romanization: geumyoil), ka ba buoni di 金曜日 dinɛ an Chinese tɛŋ sɔb, bɛɛ Japanese.

Chinese tɛŋin, ba buon Arizum daar ye 星期五 xīngqíwǔ ka di gbin an "bakwai dabisa anu daar".

Nahuatl buudi pianad ni, ba buon Arizum daar ye quetzalcōātōnal ([ket͡saɬkoːaːˈtoːnaɬ]) ka di gbin an "Quetzalcoatl dabisir".

Slavic buudi pianad bɛdigʋ buon Arizum daar ye "dabisa anu daar": Belarusian dim buon ye пятніца – pyatnitsa, Bulgarian dim buon ye петък – petŭk, Czech dim buon ye pátek, Polish dim buon ye piątek, Russian dim buon ye пятница – pyatnitsa, Serbo-Croatian dim buon ye петак – petak, Slovak dim buon ye piatok, Slovene dim buon ye petek, ka Ukrainian pianad pʋʋgin mɛ an п'ятниця – p'yatnitsya. Hungarian dim buon ye péntek yʋʋr kan yinɛ Slavic Pannonian buudi pianad ni na. Slavic buudi pianad sieba ni, Polish pianadi buoni di nyɔya zug.[7]

Arizum daar anɛ zutoog dabisiri tis buud sieba bam alima pʋʋgin. Di bɛnɛ tɛɛns banɛ bɛ kuom baba titaam; di anɛ ba maliŋ ye ba yaa waae zinig sia ka kpɛnɛ ariŋ ni Arizum daar, di mɔri zutoog.[8][9] 19th century saŋa, Admiral William Henry Smyth da paal Arizum daar yela o gbaŋ kanɛ ka o da sɔb ka di pianazug an The Sailor's Word-Book la ye:

Dies Infaustus, din paal ye zutoog, ka dinzug ka banɛ da bɛ kpie nɛ kɔlis da pʋ bɔɔd ye ba sig kɔlisin la, zutoog la yela.[10]

(Dies Infaustus gbin anɛ "zutoog dabisir".[11]) Nwa anɛ maliŋ kanɛ ni ka maliŋ kanɛ ka ba buon HMS Friday la yina.

Kristo pʋʋsim ni, Good Friday anɛ Arizum daar kanɛ kɛnna ka Easter nyaan paad la. Di paal nɛ ban da kpaa Yesu dapuda zug la yela. Kristo pʋʋs-pʋʋsidib bɛdigʋ ka ba sieba an Roman Catholic, Eastern Orthodox, Methodist, nɛ Anglican mɔr maliŋ kanɛ an ye ba lɔ nɔɔr Arizum daar, sankan ka ba pʋ dit diib, bɛɛ niim bɛɛ binisim bɛɛ pataasii Arizum daar wʋsa yʋʋm pʋʋgin.[12][13][14]

Malima pʋʋgin, Roman Catholics dim da kis niim kanɛ yi bʋnkɔnbid banɛ mɔr zitʋʋla ni[15] Arizum daar wʋsa, amaa, ziiŋ pʋ paasɛ. Filet-O-Fish diib la da pinil nɛ yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyuobʋ nɛ ayi (1962), ka one da mɔri di kɛna an Lou Groen, McDonald's tʋʋma zinig yinnɛ kanɛ bɛ Cincinnati, Ohio sʋʋlim,[15][16] bɔzugɔ, dikiima daa da lut nɛ hali Arizum daar wʋsa, ka di anɛ Roman Catholic dimi da pʋ dit niim Arizum daar wʋsa la zug.[17]

Ba pʋd dabisir kaŋa nɛ yi Shukra onɛ an Bhrigu biig nɛ Kavyamata (Usana). Hinduism dim malima pʋʋgin, malima sieba ka ba maani tisidi ba win Devi, ka ba wina la sieba an Durga, Lakshmi, Saraswati, Kali, Parvati, Annapurna, Gayatri, bɛɛ Santoshi Mata Arizum daar. Arizum daar ani dabis kanɛ an nimmut tis pʋab banɛ mɔr sidib, bɔzugɔ, dabis kan ka ba naasidi ba baas kanɛ an pʋa la.

Islam pʋʋgin, Arizum daar (din yi Alamis zaam paae Arizum zaam) anɛ dabisir kanɛ ka ba pianad nɛ taaba, ka sɔsid winaam nɛ taaba, dabisir kanɛ an kasi tis mɔɔm. Arizum daar tʋʋma sieba anɛ ban na kɛŋ Masjid (masaliki ni) ye ba laas taaba pʋʋs bɛ maal Salat Al Jumu'ah. Dabis kan anɛ sʋmbʋgʋsim nɛ nimbaanlzɔɔr dabisir.

Islam dim malima pʋʋgin, Arizum daar anɛ dabisir kanɛ an kasi yi winaam saana, amaa, Jew dim nɛ Kristo biis lee gɔs ka di anɛ dabisa banɛ bɛ tuon la.[18][19] Mɔɔm tɛŋ sieba ni, bakwai pinil nɛ Alasid daar ka naae Asibid daar, wan wʋʋ Jew dim nɛ Kristo biis tɛɛns bakwai pʋʋgini an siem la. Bakwai pinin Asibid daar ka naad Arizum daar, mɔɔm tɛnsieba ni, wan wʋʋ Somalia, nɛ Iran tɛɛnsin. Arizum daar mɛ len anɛ vʋʋsim dabisir Baháʼí pʋʋsim dim ni.[20] Malaysian tɛŋ sieba pʋʋgin, Arizum daar anɛ vʋʋsim dabisa pinilig daar, ka Asibid daar tial, ye di bas suor ka mɔɔm nyaŋi pʋʋsi ba Arizum daar pʋʋsim.[21] Alasid daari an tʋʋma dabisa piniligi tis gɔmɛna tʋmtʋmnib.

Jewish dim vʋʋsim daar malima pinin nɛ winkɔɔr Arizum daari mɔri paae Asibid daar yʋʋŋ. Jew dim la maliŋ anɛ ye ba lɔ nɔɔr Arizum daar kanɛ lu Chukat bakwai la ni.

  1. "ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules". www.iso.org. Retrieved May 14, 2024.
  2. "Login". Archived from the original on May 3, 2011. Retrieved December 30, 2016.
  3. Wilf, Nabil (May 29, 2007). "Expositions of Arabia: Kuwait Changes to Friday-Saturday Weekend". Retrieved December 30, 2016.
  4. "Days of the Week Meaning and Origin". Astrologyclub.org. May 28, 2016. Retrieved December 25, 2016.
  5. Hermann Paul, Grundriss der germanischen philologie, vol 3, 1900, p. 369.
  6. "Sa limba sarda". Archived from the original on February 27, 2017. Retrieved December 30, 2016.
  7. Days of the week in Hungarian, Csaba Bán, 21 November 2011, http://csabahungariantranslations.wordpress.com/2011/11/21/days-of-the-week-in-hungarian/; accessed 6 August 2016
  8. Bassett, Fletcher S. (1885), Legends and Superstitions of the Sea and of Sailors in All Lands and at All Times, S. Low, Marston, Searle, & Rivington, ISBN 0-548-22818-3
  9. Vigor, John (2004), The Practical Encyclopedia of Boating, McGraw-Hill Professional, ISBN 0-07-137885-5
  10. Smyth, William Henry (1991), The Sailor's Word-Book, Conway Maritime Press, ISBN 0-85177-972-7
  11. "dies infaustus". Merriam-Webster Online. Retrieved September 27, 2008.
  12. Weitzel, Thomas L. (1978). "A Handbook for the Discipline of Lent" (PDF). Evangelical Lutheran Church in America. Archived (PDF) from the original on March 17, 2018. Retrieved March 17, 2018.
  13. Cobb, Daniel; Olsen, Derek (eds.). Saint Augustine's Prayer Book. pp. 4–5.
  14. McKnight, Scot (2010). Fasting: The Ancient Practices. Thomas Nelson. p. 88. ISBN 9781418576134. John Wesley, in his Journal, wrote on Friday, August 17, 1739, that "many of our society met, as we had appointed, at one in the afternoon and agreed that all members of our society should obey the Church to which we belong by observing 'all Fridays in the year' as 'days of fasting and abstinence.'
  15. 1 2 "Why Abstain from Meat on Fridays, but Eat Fish?". Catholic Financial Life. Archived from the original on March 29, 2019. Retrieved August 14, 2019.
  16. "No fish story: Sandwich saved his McDonald's". USA Today. Retrieved August 14, 2019.
  17. Villarrubia, Eleonore (February 16, 2010). "Why Do Catholics Eat Fish on Friday?". Catholicism.org. Archived from the original on August 14, 2019. Retrieved August 14, 2019.
  18. Sahih al-Bukhari 876
  19. Hava Lazarus-Yafeh. "Muslim Festivals". Numen 25.1 (1978), p. 60
  20. Effendi, Shoghi; The Universal House of Justice (1983), Hornby, Helen (ed.), Lights of Guidance: A Baháʼí Reference File, Baháʼí Publishing Trust, New Delhi, India, p. 109, ISBN 81-85091-46-3
  21. "Johor to have Friday, Saturday weekend rest days from Jan 1 – Nation – The Star Online". Retrieved December 30, 2016.