ပသဲ
| ပသဲ Iron (Fe) | |
|---|---|
 ကလောအ် ပသဲ ဇေတ်ဇေတ် (စင်ကြဳ) ကေုာံ အသံက်သာ်ဍီုဗု | |
| သင်္ကေတ | $Fe$ (နူ လေတ္တေန်: Ferrum) |
| လၟိဟ် အဲတမ် ($Z$) | ၂၆ |
| ဂကူ ဓါတ် | ဓါတ်သတ္တု (Transition metal) |
| ဂကောံ ကေုာံ လၟေင် | ဂကောံ ၈၊ လၟေင် ၄ |
| ဓါတ်ကတဴ ၜိုဟ်လာဲ | $1538 ^\circ\text{C}$ |
| လယိုင်ဒကဲ (Density) | $7.874 \text{ g/cm}^3$ |
ပသဲ (အၚ်္ဂလိက်: Iron) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓါတ်သဇိုင် ဓါတု မနွံကဵု သင်္ကေတ $Fe$ (ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် Ferrum) ကေုာံ လၟိဟ် အဲတမ် ၂၆ ရ။ ဍေံဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဓါတ်သတ္တု (Transition metal) တုဲ မဒှ် ဓါတ်သဇိုင် မနွံဂၠိုင်အိုတ် လတူဂၠးတိပိုဲ (နကဵု လျိုင်ဒြပ်) ရ။ အလုံမွဲ ဗဟဵု ဂၠးတိ (Earth's core) မနွံ လပါ်ပ္ဍဲ ကေုာံ လပါ်မ္ၚးဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ပသဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်တအ်မ္ဂး ပသဲဝွံ ကိစ္စဇၞော်လောန်တုဲ၊ စဵုကဵု ခုတ်ကဵုလဝ် ယၟု ခေတ်မွဲ နကဵု "ခေတ်ပသဲ" (Iron Age) ရ။ စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ် ပသဲ ကေုာံ ဓါတ်သတ္တုနှဴ ဍေံ မကော်ခဴစ ပသဲမဏိက် ဟွံသေင်မ္ဂး သတဳ (Steel) ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် မသုင်စောဲဂၠိုင်အိုတ် သွက် ပရေင်သိုင်ခၞံ၊ ကွဳစက်၊ ကေုာံ စက်ယန္တရားဂမၠိုင်ရ။ ပါဲနူ လပါ် ရုပ်ဝတ္ထုတုဲ၊ ပသဲဝွံ သွက်သတ်ဂျိုင်လမျီု ကေုာံ ခန္ဓကာယ မၞိဟ်တအ်လေဝ် ဒှ် ဓါတ်သဇိုင် မသက်ကုဟွံမာန် မွဲကီုရ။
ဂုဏ်သတ္တိ ရုပ် ကေုာံ ဓါတု
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပသဲ ဇေတ်ဇေတ် (စင်ကြဳ) ဝွံ နွံကဵု အသံက် သာ်ဍီုဗု (Silvery-gray) တုဲ ဍေံ ဒှ်သတ္တု မဍိုန်ၜတ်၊ ပုံဗီုပြင် လောဲသွာရ။ ဆဂး အခိင် ပံင်စပ် ကု ဓါတ်တၞဟ် (ဥပမာ - ကာဗောန်) မ္ဂး ဍေံ ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ တေင်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။
- ဒြဟတ် သံလိုက် (Magnetism): ပသဲဂှ် ဒှ် ဓါတ်သတ္တု သဘာဝ မွဲ မနွံကဵု ဒြဟတ်သံလိုက် (Ferromagnetic) ရ။ ဍေံ တံင်ဓရောတ် သံလိုက် မာန်တုဲ၊ အလဵုဇကုဍေံလေဝ် ကၠောန်ဗဒှ် သံလိုက် ဂွံရ။
- ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ကၠံက် (Oxidation/Rust): ဓါတ်ပသဲ ဝွံ စုက်လုဲ ကု ဩသဳဂျေန် ကဵု ဍာ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်ဍုက်ဍေက်) မ္ဂး ဍေံ ကတဵုဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတု လောဲသွာတုဲ ဒှ်အာ ကၠံက် (Iron oxide / Rust) ရ။
ဖော်မူလာ သဇိုင် ပွမကတဵုဒှ် ကၠံက်- $$4Fe + 3O_2 + 6H_2O \rightarrow 4Fe(OH)_3$$ ဟိုတ်နူ ဍေံ ဒှ်ကၠံက် လောဲသွာတုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာမ္ဂး ဒးဖန်ဇန် နဲကဲ စဵုဒၞာ ကၠံက် (ဥပမာ - လံက် ဍာ်ဂဥုဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ ပသဲ ဟွံမွဲကဵု ကၠံက် Stainless steel) ရ။
ပရေင်တန်တဴ ပ္ဍဲသဘာဝ ကေုာံ ပွမကၠောန်ပ္တိတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သဘာဝ၊ ပသဲ ဇေတ်ဇေတ်ဂှ် ဂၠာဲဆဵု ဝါတ်လောန်ရ (ပါဲနူ မကၠုင် နူကဵု တၟအ်နက္ခတ် မပြဟ်စှ်ေ နူအကာသ Meteorites)။ ဍေံ မလေပ် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် တၟအ်ပသဲ (Iron ores) မပံင်စပ်လဝ် ကု ဩသဳဂျေန် မပ္တံကဵု Hematite ($Fe_2O_3$) ကေုာံ Magnetite ($Fe_3O_4$) တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပသဲမ္ဂး၊ တၟအ်ပသဲ တအ်ဂှ် ဒးစုတ် ပ္ဍဲ ဖဴပၟတ် ဇၞော်ဇၞော် (Blast furnace) မနွံကဵု ဓါတ်ကတဴ သၠုင်လောန်တုဲ၊ တူပၟတ် နှဴ ကု ဓါတ်ကာဗောန် (Coke) ရ။ ဓါတ်ကာဗောန် ဂှ် ဇြောတ်ကေတ် ဩသဳဂျေန် နူကဵု တၟအ်ပသဲတုဲ ကတဵုဒှ်အာ ဓါတ်ကျာ ကာဗောန် ဒါင်ဩက်သိုက် ($CO_2$)၊ တုဲမ္ဂး သၟေဟ်ဒၟံင် ပသဲ ဍာ် ဇေတ်ဇေတ်ရ။
ပရေင်သုင်စောဲ အဓိကဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပသဲ ကေုာံ ပသဲမဏိက် (Steel) ဂှ် ဒှ် ကပေါတ်သတ္တု မသုင်စောဲဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (ၜိုတ် ၉၀% အလုံသတ္တု သီုဖအိုတ်) ရ-
- ပရေင်သိုင်ခၞံ (Construction): တိုင်ပသဲ (Rebar) သွက်ဂွံ နှဴ ကောန်ကရေတ်၊ ဒဒန်၊ တိုက်သၠုင်သၠုင်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု ဒြဟတ်ခိုင်ကၠိုက် ပသဲ သီုဖအိုတ်ရ။
- စက်ယန္တရား ကေုာံ ကွဳစက် (Machinery & Vehicles): ကွဳစက်၊ က္ၜင်၊ ကွဳပၟတ် ကေုာံ စက်ရုင်ကမၠောန်တအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵု ပသဲရ။
- ကိရိယာ ကေုာံ လွဟ် (Tools & Weapons): နူခေတ်တမၠာ စဵုကဵု လၟုဟ် ပသဲဂှ် ဒှ်ကပေါတ် အဓိက သွက် ကိရိယာ လၟေင်တ္ၚဲ။
ပရေင်ကိစ္စဇၞော် လပါ် ဇဳဝဗေဒ (Biological Role)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပသဲ ဝွံ ဟွံသေင်ဆ သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ မွဲဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ဓါတ်သဇိုင် မသက်ကုဟွံမာန် သွက် သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။
ပ္ဍဲကဵု ဆီ မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်ဂှ် ပသဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရဝ်တိန် မကော်ခဴစ ဟေမဝ်ဂလဝ်ဗိန် (Hemoglobin) မနွံ ပ္ဍဲကောန်ဆီဍာဲ (Red blood cells) ရ။ အဲတမ် ပသဲ ပ္ဍဲကဵု ဟေမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ဂှ် ဒှ်အရာ မရပ်သီကေတ် ဓါတ်ကျာ ဩသဳဂျေန် နူကဵု အသံက်တုဲ ပလံင်ဗစိုပ် ကဵု အလုံမွဲ ခန္ဓကာယ ပိုဲရ။
ယဝ်ရ ခန္ဓကာယပိုဲ ဓါတ်ပသဲ ယအ်အာမ္ဂး (Iron deficiency) ဍေံ ကတဵုဗဒှ် ယဲဆီအောန် (Anemia) တုဲ ကတဵုဒှ် လၟောဝ်ဍောင်ၜိုတ်၊ ဇြဟတ်အောန် ကေုာံ မုက်မတ် ဗုသ္ကဲ အာမာန်ရ။ စၞစ မနွံကဵု ဓါတ်ပသဲဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဖျုန်ဆီ၊ သၞေဝ်သ္ၚေက် (ဥပမာ - ကၞပ်) ကေုာံ ခၟာဲစာင်တအ်ရ။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Greenwood, N. N., & Earnshaw, A. (1997). Chemistry of the Elements. Butterworth-Heinemann.
- "Iron - Element information, properties and uses", Royal Society of Chemistry.
