Năm ngàn năm văn minh Trung Hoa

Năm ngàn năm văn minh Trung Hoa
Phồn thể	中華文明五千年
Giản thể	中华文明五千年
Phiên âm Tiếng Hán tiêu chuẩn Bính âm Hán ngữ Zhōnghuá wénmíng wǔqiān nián Tiếng Quảng Châu Việt bính Zung1waa4 man4ming4 ng5cin1 nin4

Năm ngàn năm văn minh Trung Hoa (hay 5.000 năm lịch sử Trung Quốc) là thuật ngữ sử học được lưu truyền rộng rãi từ cuối thời Thanh, khẳng định rằng Trung Quốc có lịch sử hoặc nền văn minh kéo dài năm ngàn năm. Được giới truyền giáo châu Âu phổ biến lần đầu vào thế kỷ 17, cụm từ này trở nên cực kỳ phổ biến trong cộng đồng nói tiếng Hoa vào đầu thế kỷ 20 nhằm minh chứng cho lịch sử lâu đời của Trung Quốc; dù đôi khi nó cũng được chính phủ và giới truyền thông dùng làm công cụ của chủ nghĩa dân tộc và quyền lực mềm. Mặc dù chưa có đủ bằng chứng khảo cổ học cho lịch sử cổ đại của Trung Quốc, nhưng niềm tin rằng lịch sử nước này có ít nhất 5.000 năm tuổi và Trung Quốc là một trong bốn nền văn minh cổ đại lớn nhất thế giới đã ăn sâu vào văn hóa đại chúng Trung Quốc đương đại.

Nền tảng

Nhà Hạ được ghi chép trong những bộ chính sử truyền thống là triều đại thế tập (cha truyền con nối) đầu tiên của Trung Quốc cai trị vùng Trung Nguyên. Theo kết luận từ Dự án Hạ Thương Chu đoạn đại công trình do chính phủ Trung Quốc ủy thác, nhà Hạ bắt đầu vào khoảng năm 2070 TCN. Cùng lúc đó, hầu hết tài liệu Trung Hoa cổ đại đều đặt cột mốc khởi đầu của lịch sử Trung Quốc vào thời đại Ngũ Đế; trong đó vị vua đầu tiên trong Ngũ Đế là Hoàng Đế sống trước nhà Hạ gần một ngàn năm. Theo cuốn Đế vương thế kỷ của Hoàng Phủ Mật thời Tấn, người ta tin rằng có năm vị hoàng đế trước thời Vua Nghiêu, trị vì tổng cộng 341 năm, và năm đầu tiên của thời Hoàng Đế là năm 2698 TCN. Theo cách tính này, nền văn minh Trung Hoa đã có lịch sử gần 5.000 năm kể từ thời Hoàng Đế. Ngoài ra, một số học giả tin rằng trước thời Hoàng Đế còn có một thời đại khác của vị thủ lĩnh bộ lạc tên là Viêm Đế, vốn đã trở thành điểm khởi đầu của văn minh Trung Hoa trong nhận thức của công chúng (xem thêm: Viêm Hoàng tử tôn). Bằng cách này, dù bắt đầu từ thời Hoàng Đế hay Viêm Đế trước đó, cụm từ "năm ngàn năm văn minh Trung Hoa" đã dần trở thành một cách diễn giải ước lệ trong lòng người dân Trung Quốc, ngụ ý rằng nền văn minh này có thể được truy nguyên như một dòng chảy liên tục suốt năm thiên niên kỷ qua.

Nguồn gốc và sử dụng

Phần "Trung Quốc" trong cuốn Mãn Mông Hán tam ngữ hiệp bích giáo khoa thư được xuất bản vào cuối thời Thanh.

Theo nghiên cứu, những người đầu tiên đưa ra ý tưởng về một nền văn minh Trung Hoa có lịch sử 5.000 năm là giới giáo sĩ truyền giáo Dòng Tên vào đầu thời Thanh. Khoảng thập niên 1650, dưới thời vua Thuận Trị, nhà truyền giáo người Ý Martino Martini là người đầu tiên giới thiệu một cách hệ thống về địa lý, văn hóa, lịch sử và ngôn ngữ Trung Quốc cho châu Âu. Trong cuốn sách Sinicæ Historiæ Decas Prima (Thập kỷ đầu tiên của lịch sử Trung Hoa), ông đã đề cập đến hàng loạt chủ đề về Trung Quốc và là người đầu tiên đưa ra khái niệm năm ngàn năm lịch sử Trung Quốc.

Vào cuối thời Thanh, khái niệm "5.000 năm văn hóa Trung Hoa" đã chính thức được chính quyền nhà Thanh công nhận và thúc đẩy. Ví dụ, cuốn sách giáo khoa lịch sử Trung Quốc mang tên Bản triều sử học (Lịch sử triều đại hiện nay) được Học bộ cuối thời Thanh phê duyệt đã bắt đầu bằng tuyên bố: "Trung Quốc được thành lập từ 5.000 năm trước và có lịch sử lâu đời nhất thế giới. Và nền văn hóa của quốc gia này là ưu việt nhất trong số tất cả các nước phương Đông kể từ thời cổ đại...". Tương tự, phần nói về "Trung Quốc" trong cuốn Mãn Mông Hán tam ngữ hiệp bích giáo khoa thư xuất bản năm 1909 vào cuối thời Thanh cũng khẳng định bằng ba thứ tiếng rằng: "Quốc gia Trung Quốc của chúng ta nằm ở phía đông châu Á, khí hậu ôn hòa, đất đai rộng lớn và dân cư đông đúc. Nền văn hóa của đất nước đã phát triển từ năm ngàn năm trước, và đây là quốc gia cổ đại nổi tiếng nhất trên trái đất...".

Khi Tôn Trung Sơn nhậm chức Đại Tổng thống lâm thời của Trung Hoa Dân Quốc vào đầu năm 1912, sau cuộc Cách mạng Tân Hợi, ông đã gửi thông điệp ủy quyền đến tất cả các tỉnh, lấy "năm thứ 4609 thời Hoàng Đế làm năm đầu tiên của Dân quốc". Đây là lần đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc, thuyết "lịch sử năm ngàn năm" được một nguyên thủ quốc gia công nhận công khai. Trong giai đoạn này, tại Trung Quốc cũng dấy lên một cơn sốt tôn thờ Hoàng Đế.

Kể từ đó, khái niệm "năm ngàn năm văn minh Trung Hoa" càng trở nên phổ biến hơn. Những cách diễn đạt tương tự như "5000 năm lịch sử Trung Quốc" cũng xuất hiện và lan rộng, bao gồm cả trong thời kỳ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Ví dụ, bộ sách lịch sử phổ thông về Trung Quốc do các tác giả Trung Quốc đại lục là Lâm Hán Đạt và Tào Dư Chương biên soạn đã được xuất bản dưới tiêu đề Trung Hoa thượng hạ ngũ thiên niên.

Trong các bài diễn thuyết chính trị của mình, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc Tập Cận Bình cũng thường xuyên sử dụng cách diễn đạt này. Ông Tập thường dẫn chứng các ví dụ lịch sử cổ đại để khuyến khích người dân Trung Quốc xây dựng "sự tự tin về lịch sử" dựa trên "nền văn minh rực rỡ" của họ.

Chỉ trích

Mặc dù "năm ngàn năm văn minh Trung Hoa" đã trở thành một cách diễn đạt hoặc cách kể phổ biến cả trong và ngoài Trung Quốc, khái niệm này vẫn chưa được giới học giả chấp nhận rộng rãi, đặc biệt là trong học giới phương Tây. Dù có nhiều ghi chép về nhà Hạ trong nguồn tài liệu văn học truyền thống Trung Hoa như cuốn Kinh Thư, nhưng vì chúng không được viết cùng thời đại đó và cho đến nay vẫn chưa tìm thấy bằng chứng sơ cấp nào được công nhận về sự tồn tại của nhà Hạ, nên tính xác thực lịch sử của triều đại này vẫn chưa được xác nhận. Nếu tính từ thời điểm bắt đầu của triều đại tiếp theo là nhà Thương, Trung Quốc có khoảng 3.700 năm lịch sử được ghi chép lại.

Giới khảo cổ học và học giả khác lập luận rằng, thay vì dựa vào lịch sử được ghi chép, nguồn gốc của nền văn minh Trung Hoa nên được truy nguyên từ các nền văn hóa thời đồ đá mới khác nhau ở lưu vực sông Hoàng Hà và sông Trường Giang. Nhiều nền văn hóa trong số này, chẳng hạn như Long Sơn, Lương Chử và Nhị Lý Đầu, được trích dẫn như những ví dụ về các nhà nước sơ khai phức tạp. Một số học giả khác còn lập luận xa hơn rằng nhiều nền văn hóa cổ đại này đã tích hợp thành một "vòng tròn văn hóa sơ khai" phôi thai, từ đó đẩy mốc thời gian lùi sâu về 8.000 năm trước. Tuy nhiên, việc liên kết các nền văn hóa này với khái niệm "văn minh Trung Hoa" vẫn còn gây tranh cãi, vì khái niệm "văn minh" được coi là lỗi thời khi áp dụng cho kỷ nguyên này.

Đọc thêm

• Liu, Q.; He, J. (2023). A History of Un-fractured Chinese Civilization in Archaeological Interpretation. Springer Nature Singapore. ISBN 978-981-19-3946-4. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2024.