Αθηναϊκή Δημοκρατία_επιγραφές_Α΄ μέρος

\Έδοξεν τF~ βουλF~ καd τ ~ δήμ Fω η η Fω Η αθηναϊκή δημοκρατία μιλάει με τις επιγραφές της Διοργάνωση έκθεσης: Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού - Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς - Επιγραφικό Μουσείο ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΕΚΘΕΣΗΣ Η έκθεση βασίστηκε στην ιδέα της Μαρίας Λαγογιάννη-Γεωργακαράκου, διευθύντριας του Επιγραφικού Μουσείου, η οποία είχε και την επιστημονική επιμέλεια και την ευθύνη του σχεδιασμού μαζί με τον Κώστα Μπουραζέλη, καθηγητή Αρχαίας Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Από το Επιγραφικό Μουσείο συνεργάστηκαν: οι αρχαιολόγοι Π. Γρηγοριάδου, Α. Θέμος, Ε. Ζαββού, Ειρ.-Λ. Χωρέμη, Ειρ. Μαγκανιώτη, Γ. Χρυσοβιτσάνος και η ιστορικός Χρ. Συναρέλλη οι συντηρητές Στ. Τζανέκας, Η. Κάσσης, Ι. Πεγκούσης, Δ. Ασημακόπουλος, Χ. Γιαννουλόπουλος, Θ. Αρφάνης, Μ. Καριπίδη (Εργαστήριο Συντήρησης) Οργάνωση - Καλλιτεχνική επιμέλεια: Άννα Ενεπεκίδου, Μυρτώ Καρακωστάνογλου - Τμήμα Εκθέσεων του Ιδρύματος της Βουλής Αρχιτεκτονικός σχεδιασμός: Νίκος Κυριακόπουλος, Κωστής Χρυσός, αρχιτέκτονες Χρονολόγιο, επιλογή γραμματειακών πηγών: Γιώργος Σταθακόπουλος - Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων του Ιδρύματος της Βουλής Παραγωγή οπτικοακουστικών: Βουλή Τηλεόραση Γραφιστική επεξεργασία, ηλεκτρονική επεξεργασία σχεδίων - χαρτών: Looking A.E. Τεχνικές εργασίες: Αντώνης και Μάνος Λιγνός, Ακτίδης Photolab, Δημήτρης Τριανταφύλλου Ο οδηγός αυτός συνοδεύει την έκθεση «\Έδοξεν τF~ βουλF~ καd τ ~ δήμ Fω. η η Fω H αθηναϊκή δημοκρατία μιλάει με τις επιγραφές της» ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΟΔΗΓΟΥ Επιστημονική επιμέλεια Β΄ (επιγραφικού) Μέρους: Μ. Λαγογιάννη-Γεωργακαράκου, Π. Γρηγοριάδου. Ε. Ζαββού Επιμέλεια έκδοσης: Άννα Καραπάνου - Τμήμα Εκδόσεων του Ιδρύματος της Βουλής Συγγραφείς κειμένων από το Επιγραφικό Μουσείο: Π. Γρηγοριάδου, Ε. Ζαββού, Α. Θέμος, Μ. Λαγογιάννη-Γεωγρακαράκου, Ειρ. Μαγκανιώτη, Ειρ.-Λ. Χωρέμη, Χρ. Συναρέλλη, Γ. Χρυσοβιτσιάνος Μεταφράσεις επιγραφών από το Επιγραφικό Μουσείο: Π. Γρηγοριάδου, Ε. Ζαββού, Α. Θέμος, Ειρ.-Λ. Χωρέμη Μεταφράσεις επιγραφών από το Πανεπιστήμιο Αθηνών (Τμήμα Αρχαίας Ιστορίας): Σ. Ανεζίρη, Ν. Μπιργάλιας, Κ. Μπουραζέλης, Α. Ραμού-Χαψιάδη Συγγραφείς κειμένων από το Ίδρυμα της Βουλής: Άννα Καραπάνου, Γιώργος Σταθακόπουλος Πολυτονικά κείμενα επιγραφών: ΑΝΑΓΡΑΜΜΑ Μ. & Ε. Μπαλή Ο.Ε. Καλλιτεχνικός σχεδιασμός: Θύμιος Πρεσβύτης _ Θεόδωρος Αναγνωστόπουλος (Peak advertising) Παραγωγή: Peak advertising Εκτύπωση: Πέργαμος Α.Β.Ε.Ε. Για την παραχώρηση υλικού, ευχαριστούμε θερμά τους: A΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα - Ανασκαφές στην αρχαία Αγορά, Βιβλιοθήκη της Βουλής, Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Νομισματικό Μουσείο, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, Επιγραφικό Μουσείο, Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία, Μουσείο Μπενάκη-Φωτογραφικά Αρχεία, καθώς και τον Παναγιώτη Στέφο και το Κέντρο Ελληνικής Μουσικής Κληρονομιάς ΛύρΑυλος για την ευγενική παραχώρηση της μουσικής. © έκδοσης ΙΔΡΥΜΑ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Βασ. Σοφίας 11 106 71 Αθήνα • τηλ.: 210-36.92.272, fax: 210-36.92.180 • e-mail: foundation@parliament.gr • http://foundation.parliament.gr © κειμένων και εικόνων επιγραφών ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ - ΕΠΙΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ Απαγορεύεται η ολική ή μερική ανατύπωση, αναδημοσίευση ή αναπαραγωγή των κειμένων ή της εικονογράφησης του παρόντος τεύχους χωρίς την έγγραφη άδεια του Επιγραφικού Μουσείου. ISBN 978-960-6757-04-4 \Έδοξεν τF~ βουλF~ καd τ ~ δήμ Fω η η Fω Η αθηναϊκή δημοκρατία μιλάει με τις επιγραφές της Περιεχόμενα Πρόλογος του Προέδρου της Βουλής Πρόλογος του Yπουργού Πολιτισμού A΄ Μέρος: Η αθηναϊκή δημοκρατία Χαρακτηριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας Η Αγορά της Αθήνας: έδρα των διοικητικών οργάνων της δημοκρατίας Χρονολόγιο B΄ Μέρος: H αθηναϊκή δημοκρατία μιλάει με τις επιγραφές της Η γέννηση της δημοκρατίας και των ψηφισμάτων Όψεις της δομής και της λειτουργίας της διαμορφωμένης αθηναϊκής δημοκρατίας 1. Οργάνωση και αρμοδιότητες των αρχών του αθηναϊκού κράτους έως το τέλος των κλασικών χρόνων 2. Έκδοση και δημοσιοποίηση των ψηφισμάτων – σύντομη περιγραφή του τυπικού τους 3. Kλάδοι δημόσιας οργάνωσης και δραστηριοτήτων: νόμοι, δημόσια έργα, λατρεία 4. Αθηναϊκή δημοκρατία και εξωτερική πολιτική (αθηναϊκή ηγεμονία, συνθήκες-συμμαχίες, άμυνα, πολεμικές επιχειρήσεις, ίδρυση αποικιών-κληρουχιών) 5. Τιμητικά ψηφίσματα της αθηναϊκής δημοκρατίας για πολίτες της και ξένους Οι περιπέτειες της αθηναϊκής δημοκρατίας κατά τον 5ο αι. π.Χ. Περίοδοι περιορισμών στοιχείων του δημοκρατικού πολιτεύματος. Ποινές καταλυόντων τη δημοκρατία και τιμές των υποστηρικτών της Αγώνες, περιορισμοί και προσαρμοστικότητα της αθηναϊκής δημοκρατίας: από την αναμέτρηση με τη Μακεδονία έως και τα ρωμαϊκά χρόνια Επίμετρο: Από το αρχαίο ψήφισμα στο Φύλλο Eφημερίδος της Κυβερνήσεως: στην αρχαιότητα το ψήφισμα – σήμερα τι; Παράρτημα: Αποσπάσματα από αρχαίους συγγραφείς σε νεοελληνική μετάφραση Κατάλογος εκθεμάτων Κατάλογος εικόνων εκτός έκθεσης Βιβλιογραφία 48 52 54 58 66 78 112 128 136 148 150 154 158 159 12 26 42 8 11 Η Αθηναϊκή Δημοκρατία είναι, αναμφισβήτητα, το πιο σημαντικό, το πιο μελετημένο, το πιο επίκαιρο πολιτειακό θέμα της ελληνικής ιστορίας των κλασικών χρόνων. Δεν είναι, άλλωστε, μόνο η αρχαιότερη δημοκρατία. Είναι η πιο δομημένη, λειτουργική, παραγωγική και στέρεη ανάμεσα στις δημοκρατίες της εποχής της. Η εξέλιξη και η ωρίμανσή της συνυφαίνεται άρρηκτα με την ιστορία της πιο δημιουργικής πόλης-κράτους της αρχαιότητας. Βασικό χαρακτηριστικό της Αθηναϊκής Δημοκρατίας είναι η αέναη εξελικτική πορεία της. Οι μεταρρυθμίσεις που γνώρισε έρχονταν να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα, τις ανάγκες, τις απαιτήσεις της εξελισσόμενης κοινωνικής πραγματικότητας. Γίνονταν, με πρωτοβουλία διακεκριμένων πολιτικών προσώπων, που εξέφραζαν τις επιθυμίες και τα αιτήματα πλατιών στρωμάτων του αθηναϊκού λαού. Φορέας αυτής της πραγματικότητας ήταν ο Δήμος, το σώμα των Αθηναίων πολιτών. Ήταν, έτσι, η Αθηναϊκή Δημοκρατία το αποτέλεσμα διαρκούς διαλόγου ανάμεσα στους πολίτες και τους ηγέτες τους. Νομοθέτης ήταν ο ίδιος ο Δήμος. Οι νόμοι παράγονταν συνεχώς, με βάση μια προκαθορισμένη διαδικασία, και ο Δήμος μπορούσε να τους καταργήσει. Τα ‘ψηφίσματα’, όπως άλλωστε προκύπτει και από την έννοια του όρου, ήταν προϊόν δημοκρατικής ψηφοφορίας. Νόμοι και ψηφίσματα αναγράφονταν σε μαρμάρινες στήλες προκειμένου να είναι προσιτοί σε όλους τους πολίτες. Αυτή, ακριβώς, η πρακτική άφησε πλούσιο υλικό, που μας επιτρέπει, σήμερα, να μελετήσουμε και να κατανοήσουμε τη λειτουργία της Δημοκρατίας στην Αθήνα. Η έκθεση που παρουσιάζεται στον Εκθεσιακό Χώρο του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, με τον τίτλο «\Έδοξεν τF~ βουλF~ καd τ ~ δήμ Fω . Η αθηναϊκή δημοκρατία μιλάει με τις η η Fω επιγραφές της», αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο ο Δήμος της Αθήνας νομοθετούσε και επέβλεπε την τήρηση των αποφάσεών του. Μέσα από τα εκθέματα παρουσιάζεται η εξέλιξη και η τυποποίηση των διαδικασιών για την προετοιμασία και την έκδοση ψηφισμάτων, που κάλυπταν όλους τους τομείς της δημόσιας ζωής: από την εξωτερική πολιτική μέχρι την απόδοση τιμών σε επιφανείς πολίτες. Εκτίθεται, ακόμη, σημαντικό υλικό, που συμβάλλει στη γνώση και την καλύτερη κατανόηση της λειτουργίας της Αθηναϊκής Πολιτείας, της διαμόρφωσης της Αθηναϊκής Επικράτειας αλλά και των χώρων που συνεδρίαζαν τα όργανα της Πολιτείας. 8-9 Από τη μελέτη των ψηφισμάτων, αλλά και του τρόπου συμμετοχής των πολιτών σε όλες τις διαδικασίες της διακυβέρνησης της πόλης-κράτους, εντοπίζουμε τις ιδέες, που αναβίωσαν στη Δυτική Ευρώπη, κατά την Αναγέννηση, που ενέπνευσαν τους συνταγματικούς νομοθέτες στα τέλη του 18ου αιώνα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Γαλλία, αλλά και που οδήγησαν, ανάμεσα στ’ άλλα, στη διαμόρφωση των σημερινών δημοκρατιών. Στον οδηγό αυτό περιλαμβάνεται και σύνοψη των εκτενών κειμένων, που απαρτίζουν τον Επιστημονικό Κατάλογο Επιγραφών, που εκδίδεται από το Επιγραφικό Μουσείο παράλληλα και με αφορμή την έκθεση, καθώς και άλλο εποπτικό υλικό. Ευχαριστούμε τον υπουργό Πολιτισμού και τις υπηρεσίες του Υπουργείου, ιδιαίτερα δε τη διευθύντρια του Επιγραφικού Μουσείου δρ Μαρία Λαγογιάννη-Γεωργακαράκου, η οποία και κατέθεσε την πρόταση για την παρούσα έκθεση. Ευχαριστούμε όλους όσοι συμμετείχαν στην επιλογή των μνημείων και τη συγγραφή των συνοδευτικών κειμένων, τους συνεργάτες του Επιγρα- φικού Μουσείου και την επιστημονική ομάδα του Πανεπιστημίου Αθηνών, που εργάστηκε με επικεφαλής τον καθηγητή Κώστα Μπουραζέλη. Ευχαριστούμε όλους τους φορείς που προσέφεραν πρόσθετο υλικό, όπως την A΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, την Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία, τη Βιβλιοθήκη της Βουλής, τη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, το Νομισματικό Μουσείο, το Μουσείο Μπενάκη. Ευχαριστούμε, επίσης, το προσωπικό του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, καθώς και τον τηλεοπτικό σταθμό της Βουλής. Δημήτριος Σιούφας Πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων Πρόεδρος του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία Η αθηναϊκή δημοκρατία είναι για το σύγχρονο κόσμο αντικείμενο μελέτης, ερμηνείας, θαυμασμού, και ακόμη, σύμβολο έμπνευσης και διεκδίκησης. Τα μοναδικά πρωτότυπα μνημεία των αρχαίων επιγραφών συνιστούν μια πρωτογενή και θεμελιώδη πηγή που δεν επιδέχεται αμφισβητήσεις. Χωρίς διάμεσα ή παρεμβάσεις οι αρχαίες επιγραφές μιλούν για την πρώτη δημοκρατία της παγκόσμιας ιστορίας και βοηθούν στην κατανόηση της λειτουργίας των βασικών πτυχών της και της εξελικτικής πορείας της. Υπερβαίνοντας τη φθορά των αιώνων, μεγάλο μέρος των επιγραφών αυτών σώζεται και φυλάσσεται στο Επιγραφικό Μουσείο. Χαιρετίζω, λοιπόν, αυτήν την τόσο σημαντική έκθεση, ιδέα που υλοποιήθηκε με ένα μεγάλο μέρος πρωτοτύπων επιγραφικών μνημείων στον Εκθεσιακό Χώρο του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία. Χαιρετίζω, ακόμη, την πρωτοποριακή συνεργασία του Επιγραφικού Μουσείου με το Πανεπιστήμιο Αθηνών για το σχεδιασμό και την επιστημονική επιμέλεια της έκθεσης. Στις μέρες μας οι έννοιες Δημοκρατία, Παιδεία, Πολιτισμός είναι αλληλένδετες. Ας αφήσουμε τους “φθεγγόμενους λίθους” του Επιγραφικού Μουσείου να μιλήσουν για όλα αυτά που συγκινούν, εμπνέουν, διδάσκουν και εξυψώνουν. Μιχάλης Λιάπης Υπουργός Πολιτισμού Χαρακτηριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας Η δημοκρατία είναι η μορφή του πολιτεύματος στην οποία η βούληση του συνόλου του λαού διαμορφώνει τη βούληση της κοινότητας ή της πολιτείας. Κατά τον Αριστοτέλη η δημοκρατία είναι μία από τις τρεις γνήσιες και ορθές μορφές πολιτεύματος –οι δύο άλλες είναι η βασιλεία και η αριστοκρατία. Ιστορικά η λέξη ‘δημοκρατία’ εμφανίζεται στην αρχαία Ελλάδα για να δηλώσει αρχικά μια πολιτική αντίληψη που εκφράζεται από κάποιο συγκεκριμένο κόμμα, το δημοκρατικό, και όχι ένα συγκεκριμένο τύπο κρατικής οργάνωσης. Το δημοκρατικό αυτό κόμμα αντιτίθεται στην ουσία προς το ολιγαρχικό, αριστοκρατικό κόμμα, που επιδίωκε τη συγκέντρωση της εξουσίας στα χέρια λίγων οικονομικά ισχυρών οικογενειών. Στο δημοκρατικό πολίτευμα ο πολίτης μετέχει στα κοινά και αποφασίζει ο ίδιος για την τύχη τη δική του και της πατρίδας του. Το σύνολο των πολιτών είναι η βάση και η ουσία της δημοκρατίας. Η δομή των πόλεων-κρατών και το ολιγάριθμο του πληθυσμού τους εξηγούν γιατί στην αρχαιότητα κατέστη δυνατή η άμεση δημοκρατία, έκφραση της οποίας ήταν η εκκλησία του δήμου, που αποτελούσε βασικό όργανο της λαϊκής διακυβέρνησης. Η αθηναϊκή δημοκρατία δεν είναι μόνο η αρχαιότερη, αλλά και η πιο δομημένη, λειτουργική, παραγωγική και στερεή ανάμεσα στις δημοκρατίες της εποχής της, ενώ η εξέλιξη και ωρίμανσή της συνυφαίνεται άρρηκτα με την ιστορία της πιο δημιουργικής πόλης-κράτους της αρχαιότητας. Η άμεση αθηναϊκή δημοκρατία δεν δημιουργήθηκε από κάποια μαζική κινητοποίηση των οικονομικά κατώτερων βαθμίδων του πληθυσμού. Δεν συνιστά προϊόν επανάστασης, όπως πολλές από τις σύγχρονες δημοκρατίες. Αντίθετα, υπήρξε αποτέλεσμα συγκεκριμένων αποφάσεων ορισμένων μελών των αριστοκρατικών οικογενειών. Όμως και πάλι, οι ενέργειες αυτές δεν έγιναν για να υλοποιηθεί κάποια προϋπάρχουσα (προγραμματική) θεωρία ανάδειξης και προστασίας απαράγραπτων φυσικών δικαιωμάτων του πολίτη. Συνιστούσαν προσπάθειες αντιμετώπισης συγκεκριμένων πρακτικών προβλημάτων (στρατιωτικής, οικονομικής, κοινωνικής ή πολιτικής φύσης). Παράλληλα, δεν αποκλείονται και οι περιπτώσεις όπου πρωτοβουλίες “εκδημοκρατισμού” χρησιμοποιήθηκαν ως μέσα επίτευξης ίδιων στόχων από τους εμπνευστές τους, στο πλαίσιο του ανταγωνισμού για πολιτική εξουσία. Η πορεία, λοιπόν, προς την ώριμη δημοκρατία του 5ου αιώνα αρθρώνεται από σαφή, συγκεκριμένα γεγονότα καθένα από τα οποία μάλιστα, αν και αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για το επόμενό του, θεωρείται από τους συγχρόνους του (ή τους εμπνευστές του) η οριστική κατάληξή της. Δεν υπάρχει ένα ιδανικό “δημοκρατίας”-υποθήκη για τις επερχόμενες γενιές Αθηναίων. Σε πολιτειακό επίπεδο, αυτά τα συγκεκριμένα γεγονότα είναι οι προτάσεις, τα μέτρα, οι μεταρρυθμίσεις ή νομοθεσίες του Δράκοντα, του Σόλωνα, του Κλεισθένη, του Θεμιστοκλή, του Εφιάλτη και τέλος του Περικλή. Όλοι τους, όπως και οι ολιγαρχικοί ή αριστοκρατικοί αντίπαλοί τους, ήταν μέλη εξεχουσών αριστοκρατικών οικογενειών. Υπάρχει όμως μία πολύ σημαντική παράμετρος. Όλες αυτές οι μεταρρυθμίσεις γίνονταν για να αντιμετωπιστούν καινούρια προβλήματα, νέες ανάγκες και απαιτήσεις της κοινωνικής πραγματικότητας. Φορέας αυτής της πραγματικότητας ήταν ο δήμος, και κυρίως οι δύο κατώτερες οικονομικά βαθμίδες του, οι ζευγίτες και οι θήτες. Οι ανάγκες τους συνήθως είχαν να κάνουν με την οικονομική τους θέση. Οι απαιτήσεις τους ήταν το αποτέλεσμα της ολο- H ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Παράσταση τριήρους από το ανάγλυφο Lenormant, 410-400 π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Ακροπόλεως. Χαρακτη ριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας ένα και μεγαλύτερης συμμετοχής τους στην άμυνα της πόλης-κράτους. Όλα τα βήματα προς τη δημοκρατία έγιναν στο πλαίσιο στρατιωτικών επιτυχιών των οπλιτών και της συνεισφοράς των θητών στο ναυτικό πόλεμο. Συνεπώς, οι δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις αν και πραγματοποιούνταν με πρωτοβουλία διακεκριμένων πολιτικών προσώπων, πάντα αυτά είχαν διαισθανθεί τις επιθυμίες των πλατιών στρωμάτων του αθηναϊκού λαού. Η δημοκρατία είναι λοιπόν το αποτέλεσμα του διαρκούς διαλόγου μεταξύ των πολιτών και των ηγετών τους. Τέλος, η ανάμνηση της τυραννίδας των Πεισιστρατιδών και ο φόβος για μια νέα, αποτελεί έναν άλλο παράγοντα ενίσχυσης της δημοκρατίας. Ο φόβος αυτός λειτουργεί ενοποιητικά: τόσο ο λαός, όσο και οι αριστοκράτες –ιδίως οι τελευταίοι– μοιράζονται τόσο αυτόν το φόβο όσο και την απέχθεια προς μια τέτοια προοπτική. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Τυραννοκτόνοι, Aρμόδιος και Αριστογείτονας, αποτελούν “ιδρυτικό μύθο” της δημοκρατίας. τημα την παραγραφή των χρεών αλλά και τη μεγαλύτερη συμμετοχή των μεσαίων τάξεων στη διοίκηση. Για να εκτονωθεί η κατάσταση, οι αριστοκράτες επιστράτευσαν από τις τάξεις τους, τους νομοθέτες. Έτσι, ο Δράκων το 624 ή 621 π.Χ. θέσπισε για πρώτη φορά γραπτούς νόμους. Το 594/3 π.Χ. ο Σόλων θα προχωρήσει ακόμη πιο πέρα: θα καταργήσει τα χρέη και τους δυσβάστακτους όρους δανεισμού (σεισάχθεια) ενώ θα μεταβάλει το πολίτευμα με την ίδρυση ενός δεύτερου, πιο αντιπροσωπευτικού συμβουλίου: τη βουλή των τετρακοσίων που μαζί με τον Άρειο Πάγο ανέλαβε τη διοίκηση της πόλης. Παράλληλα, η εκκλησία του δήμου (δηλαδή η συνέλευση των πολιτών) –η συμμετοχή στην οποία εξασφαλιζόταν από την κατοχή συγκεκριμένου γεωργικού εισοδήματος και είχε ρόλο καθαρά τυπικό– περιέλαβε όλο το σώμα των πολιτών και απέκτησε διοικητικές και δικαστικές αρμοδιότητες. Έτσι, δημιουργήθηκε ένα μεικτό πολίτευμα με αριστοκρατικούς και πρώιμους δημοκρατικούς θεσμούς, το οποίο θα αποτελέσει το πρότυπο για όλους τους μεταγενέστερους μετριοπαθείς ολιγαρχικούς («πάτριος πολιτεία»). Ωστόσο οι κοινωνικές και οικονομικές διαμάχες θα οδηγήσουν –όπως και σε άλλες ελληνικές πόλεις– στην εγκαθίδρυση τυραννίδας από τον Πεισίστρατο και τους γιους του (561/0-510 π.Χ.). Αν και δεν άλλαξαν τα πολιτειακά όργανα, στην πράξη όλες οι αποφάσεις λαμβάνονταν από τους τυράννους. Η αναταραχή που θα ακολουθήσει την πτώση του καθεστώτος, με τις σπαρτιατικές επεμβάσεις και τους πολιτικούς ανταγωνισμούς, θα αναγκάσει κάποιες αριστοκρατικές οικογένειες να προσεταιριστούν το λαό, προκειμένου να αντιμετωπίσουν εσωτερικούς και εξωτερικούς εχθρούς. Έτσι το 508/7 π.Χ. ο Κλεισθένης θα εισαγάγει μέτρα που θεωρητικά και πρακτικά εγκαινιάζουν Η εξέλιξη του πολιτεύματος στην Αθήνα Τον 8ο και τον 7ο αι. π.Χ., στην Αθήνα, όπως στις περισσότερες ελληνικές πόλεις, την εξουσία είχαν τα αριστοκρατικά γένη (ευπατρίδαι, γνώριμοι, εσθλοί), τα οποία διοικούσαν την πόλη μέσω της βουλής του Αρείου Πάγου και σύμφωνα με το εθιμικό δίκαιο (θέμιστα). Από τον 7ο αιώνα, οι χωρικοί και οι βιοτέχνες συμμετείχαν ενεργά στην άμυνα της πόλης. Ωστόσο, λόγω των οικονομικών συνθηκών αναγκάζονταν να υποθηκεύσουν τη γη και την ελευθερία τους. Η κοινωνική δυσαρέσκεια που προκλήθηκε είχε κύριο αί- 14 - 15 ένα νέο πολίτευμα: τη δημοκρατία. Δημιουργεί δέκα νέες πολιτικές φυλές με βάση τις οποίες διαρθρώνονται όλα τα όργανα της πόλεως και παραχωρεί στους δήμους τοπική αυτοδιοίκηση. Αντικαθιστά τη βουλή των τετρακοσίων με αυτή των πεντακοσίων, η οποία έχει νομοπαρασκευαστικές, διοικητικές, ελεγκτικές και δικαστικές εξουσίες. Παράλληλα, καθιστά την εκκλησία του δήμου το ανώτατο, τακτικά συνερχόμενο, νομοθετικό και δικαστικό σώμα, ενώ ιδρύει και συλλογικά αντιπροσωπευτικά όργανα διοίκησης. Το νέο πολίτευμα θα ενδυναμωθεί χάρη στις πολεμικές επιτυχίες (απόκρουση Σπαρτιατών, νίκες στους Περσικούς πολέμους –Μαραθώνας 490 π.Χ., Σαλαμίνα 480 π.Χ., Πλαταιές 479 π.Χ.). Η συμμετοχή των κατώτερων εισοδηματικών τάξεων ως κωπηλατών στον πανίσχυρο αθηναϊκό στόλο (Θεμιστοκλής 482 π.Χ.) θα οδηγήσει στην απόλυτη, ριζοσπαστική δημοκρατία. Τελευταίο εμπόδιο σε αυτή την πορεία αποτελεί ο Άρειος Πάγος, που θα δει τον Εφιάλτη (462 π.Χ.) να του αφαιρεί τις πολιτικές εξουσίες. Όταν στο εξής οι Αθηναίοι θα μιλούν για δημοκρατία, θα αναφέρονται αποκλειστικά στη μετά το 462 εκδοχή της. Υπό την πολιτική κυριαρχία του Περικλή (458/7429 π.Χ.) σταδιακά εφαρμόζονται όλοι οι γνωστοί δημοκρατικοί θεσμοί: άρση των οικονομικών περιορισμών για την ανάληψη αξιωμάτων. σύντομη θητεία (συνήθως ένα έτος) σε αυτά. ανάδειξη με κλήρωση –με εξαίρεση τους δέκα στρατηγούς, που είναι αιρετοί και επανεκλέξιμοι λόγω της ιδιαίτερης σημασίας του αξιώματός, το οποίο λειτουργεί και ως μέσο ανάδειξης και κυριαρχίας ισχυρών πολιτικών ανδρών. κρατική αποζημίωση (μισθοφορά) για την άσκηση αξιώματος. έλεγχος όλων των αξιωματούχων από την εκκλησία. ισηγορία (το δικαίωμα δηλαδή του καθενός να συμβουλεύσει δημόσια τους Όστρακα οστρακισμού με τα ονόματα των Θεμιστοκλή, Αριστείδη, Κίμωνα, Περικλή και Αλκιβιάδη, 480-415 π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Αρχαίας Αγοράς. Χαρακτη ριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας συμπολίτες του). ισονομία (ισότητα μέσω του νόμου, δηλαδή επέκταση των πολιτικών δικαιωμάτων, αλλά και ισότητα ενώπιον του νόμου, δηλαδή ίση μεταχείριση όλων στα δικαστήρια, με βάση τους γραπτούς νόμους). αποφάσεις συλλογικών οργάνων με ψηφοφορία. οστρακισμός: δηλαδή δεκαετής προληπτική εξορία εν δυνάμει επικίνδυνων ανδρών για τη δημοκρατία. λειτουργίες: υποχρεωτική χρηματοδότηση και οργάνωση από τους πλουσίους πολίτες κρατικών δραστηριοτήτων (θεατρικοί αγώνες, τριήρεις, πομπές κ.λπ.). Πηγές χρηματοδότησης της δημοκρατικής Αθήνας ήταν τα μεταλλεία του Λαυρίου και κυρίως η A΄ Αθηναϊκή ή Δηλιακή Συμμαχία (478/7-404 π.Χ.), η οποία περιλάμβανε τις περισσότερες πόλεις του Αιγαίου και της Μικράς Ασίας και είχε στόχο την απομάκρυνση του περσικού κινδύνου (μάχη στον Ευρυμέδοντα - Κίμων 468(;) π.Χ., εκστρατείες στην Αίγυπτο 460/59-454 π.Χ. και την Κύπρο 450-449 π.Χ., Καλλίειος ειρήνη 449 π.Χ.). Γρήγορα όμως μεταμορφώνεται σε μέσο για οικονομική και στρατιωτική κυριαρχία της Αθήνας (πολιτειακές και δικαστικές επεμβάσεις στις πόλεις-μέλη, αυστηρή φορολογία, μεταφορά συμμαχικού ταμείου στην Αθήνα το 454 π.Χ. και αντίστοιχη χρηματοδότηση δημόσιων έργων π.χ. οικοδομικό πρόγραμμα Ακροπόλεως), η οποία καταστέλλει τις αποστασίες σκληρά (Θάσος 465-463 π.Χ., Σάμος 440-439 π.Χ. κ.ά.). Η Σπάρτη ανησυχεί για την ασφάλεια της Πελοποννησιακής Συμμαχίας και εκλαμβάνει κάποιες κινήσεις της Αθήνας ως αμφισβήτηση της κυριαρχίας της στον ελλαδικό χώρο. Δοκιμάζει τις αντοχές της αντιπάλου της στον “Πρώτο Πελοποννησιακό” πόλεμο (460-446/5 π.Χ.) και καιροφυλακτεί. Όμως το σύστημα των δύο συμμαχιών είναι τόσο περίπλοκο ώστε θα εξαναγκάσει τις δύο δυνάμεις να συρθούν σε σύγκρουση. Ο μακροχρόνιος Πελοποννησιακός πόλεμος (431-404 π.Χ.) είναι πόλεμος φθοράς και η λήξη του θα βρει την Αθήνα να χάνει το στόλο της, τη συμμαχία της, τα τείχη και το πολίτευμά της. Ήδη από το 411 π.Χ. οι ολιγαρχικοί θα επιχειρήσουν μια πρώτη, βραχύβια, νομιμοφανή ανατροπή της δημοκρατίας (βουλή των τετρακοσίων, πολιτικό σώμα 5.000). Το ίδιο βραχύβιο (404-403 π.Χ.) θα είναι και το παράνομο καθεστώς των Τριάκοντα Τυράννων. Πολύ σύντομα η δημοκρατία αποκαταστάθηκε στην Αθήνα (403 π.Χ.) και μάλιστα στη μαζική, λαϊκή της μορφή για να λειτουργήσει αποτελεσματικά έως το 322 π.Χ. Η διαφορά είναι τώρα ότι πρέπει να επιβιώσει χωρίς τα τεράστια χρηματικά ποσά της προηγούμενης περιόδου. Αυτό το επιτυγχάνει με περαιτέρω “επαγγελματοποίηση” της πολιτικής οργάνωσης. Οι υπηρεσίες και οι συλλογικές αρχές στους τομείς της οικονομίας, της διοίκησης και της νομοθετικής προετοιμασίας (π.χ. θεσμός νομοθετών) εξειδικεύονται, ενώ οι στρατηγοί αυτονομούνται. Η θέσπιση όλο και μεγαλύτερου εκκλησιαστικού μισθού φανερώνει κάποια κόπωση στη συμμετοχή των κατώτερων στρωμάτων στα κοινά αλλά και βελτίωση των δημόσιων εσόδων. Σε γενικές γραμμές η δημοκρατία λειτουργεί σωστά, αφού η Αθήνα μένει ανεπηρέαστη από τα μεγάλα κοινωνικά προβλήματα του 4ου αιώνα (εμφύλιες συγκρούσεις ολιγαρχικών και δημοκρατικών, ανεργία, ληστεία κ.ά.). Φορείς της πολιτικής και οικονομικής σταθερότητας είναι “επαγγελματίες” πολιτικοί-ρήτορες, όπως ο Καλλίστρατος, ο Λυκούργος ή ο Δημοσθένης. 16 - 17 Η Αθήνα από νωρίς και μαζί με άλλες πόλεις-κράτη θα εμπλακεί σε μάταιους πολέμους εναντίον της κυριαρχίας της Σπάρτης (395-387 π.Χ., 378-371 π.Χ.). Για το σκοπό αυτό θα επανιδρύσει και τη ναυτική της συμμαχία (Β΄ Αθηναϊκή Συμμαχία, 378/7-338 π.Χ.), αλλά σε πιο μετριοπαθή βάση σε σχέση με αυτήν του 5ου αιώνα. Παράλληλα, θα επιχειρήσει με σχετική επιτυχία την επανασύσταση του στόλου της (Κόνων). Η άνοδος της Θήβας αναγκάζει την Αθήνα να συμμαχήσει με τον παλαιό εχθρό (Σπάρτη) εναντίον της νέας δύναμης (369362 π.Χ.). Τέλος, υποχρεώνεται για άλλη μια φορά να αντιμετωπίσει τις συντονισμένες αποστασίες των μελών της συμμαχίας της (Συμμαχικός πόλεμος, 357-355 π.Χ.). Το κενό εξουσίας που δημιουργούν οι συνεχείς πόλεμοι, οι συμμαχίες, οι ανακωχές, οι αλλαγές στρατοπέδων έρχεται να καλύψει ταχύτατα ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος Β΄. Η Αθήνα αντιδρά απρόθυμα και ανοργάνωτα. Όταν επιτέλους θα ενεργοποιηθεί, θα οδηγηθεί στην αποφασιστική μάχη της Χαιρώνειας (338 π.Χ.), όπου και θα ηττηθεί. Αν και αναγκάζεται να συμμετάσχει στην Ελληνική Συμμαχία του Μακεδόνα βασιλιά, η Αθήνα διατηρεί την ανεξαρτησία και τη δημοκρατία της. Μετά το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, οι Αθηναίοι θα ηγηθούν της κοινής προσπάθειας αποτίναξης της έμμεσης μέχρι τότε μακεδονικής κυριαρχίας για να ηττηθούν και πάλι (Λαμιακός πόλεμος, 323-322 π.Χ.). Ο Μακεδόνας αντιβασιλιάς Αντίπατρος τοποθετεί φρουρά στην πόλη, καταργεί τη δημοκρατία και εγκαθιδρύει αυστηρή φιλομακεδονική ολιγαρχία. Αρκετοί μελετητές τοποθετούν εδώ το τέλος της αθηναϊκής δημοκρατίας. Για ένα μεγάλο διάστημα του 3ου αι. π.Χ., η Αθήνα υφίσταται τις συνέπειες των πολέμων των Διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Τυπικά είναι μια ανεξάρτητη και αυτοδιοικούμενη πόλη. στην πράξη όμως το πολίτευμά της μεταβάλλεται συνεχώς ανάλογα με τις επιθυμίες των κατά καιρούς Μακεδόνων επικυρίαρχών της. Αυτοί είναι κυρίως ο Κάσσανδρος (γιος του Αντίπατρου) και ο Δημήτριος ο Πολιορκητής. Έτσι, από το 322 έως το 287 π.Χ. οι Αθηναίοι βλέπουν όλα τα είδη πολιτευμάτων (δημοκρατίες, μετριοπαθείς δημοκρατίες-τιμοκρατίες, ολιγαρχίες, τυραννίδα). Η μόνη που μένει σταθερή είναι η μακεδονική φρουρά στον Πειραιά. Μόλις η Αθήνα κερδίζει την ανεξαρτησία της (287 π.Χ.) εγκαθιδρύει και πάλι τη δημοκρατία. Βέβαια πρόκειται για μια δημοκρατία χωρίς πόρους, χωρίς τον Πειραιά και η οποία έχει ανάγκη από τη φιλοτιμία των πλούσιων πολιτώνευεργετών. Ωστόσο, η εκκλησία του δήμου λειτουργεί συστηματικά. Οι φυλές γίνονται δώδεκα και οι βουλευτές 600. Η αναβίωση αυτή θα τερματιστεί με την ήττα στο Χρεμωνίδειο πόλεμο (267-262 π.Χ.), την τελευταία απόπειρα της πόλης να πρωταγωνιστήσει στα ελληνικά πράγματα. Οι νικητές βασιλείς της Μακεδονίας (Αντιγονίδες) θα κυβερνήσουν με μετριοπάθεια (262-229 π.Χ.) και σταδιακά θα παραχωρήσουν μια ψευδοδημοκρατική αυτονομία. Το 229 π.Χ. οι Μακεδόνες αποσύρονται και ανοίγει η δεύτερη και τελευταία περίοδος αναβίωσης της δημοκρατίας. Είναι ήσυχη και αυστηρά περιορισμένη στις εσωτερικές της υποθέσεις. Η ρητορική της είναι μεγαλοπρεπής (θεοποίηση του Δήμου και αργότερα της ίδιας της Δημοκρατίας), ωστόσο πολλά αξιώματα γίνονται άμισθα, αιρετά και μονοπωλούνται από πλούσιες Χαρακτη ριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας οικογένειες. Εγγυητής της ανεξαρτησίας είναι η Ρώμη. Η Αθήνα είναι από τις πρώτες πόλεις που επισήμως ονομάζεται «φίλη και σύμμαχος» της Ρώμης, τίτλος που στο εξής θα την ακολουθεί πιστά (200-27 π.Χ.). Ως ανταμοιβή θα της παραχωρηθεί η Δήλος (167 π.Χ.) και τα τεράστια κέρδη που αποφέρει το εκεί εμπόριο δούλων. Αυτά τα κέρδη θα τα καρπωθούν μόνο τα ανώτερα στρώματα που θα γίνουν οι πιο πιστοί υποστηρικτές της Ρώμης και αθόρυβα θα καταστήσουν ανενεργή τη δημοκρατία (τέλη 2ου αι. π.Χ.). Το τυπικό και οριστικό τέλος της δημοκρατίας επέρχεται με τον A΄ Μιθριδατικό πόλεμο (88-86 π.Χ.) και τη συνακόλουθη λεηλασία της Αθήνας από το Σύλλα. Όλο τον 1ο αι. π.Χ. η Αθήνα _όπως και όλες σχεδόν οι ελληνικές πόλεις_ προσπαθεί να συνέλθει από την οικονομική καταστροφή, τη δημογραφική συρρίκνωση, τα χρέη προς τους Ρωμαίους στρατηγούς και τους Ιταλούς επιχειρηματίες καθώς και τις λάθος επιλογές στρατοπέδου κατά τους εμφύλιους πολέμους των Ρωμαίων. Το 27 π.Χ. ο Οκταβιανός Αύγουστος την εντάσσει στη νέα συγκλητική επαρχία της «Αχαΐας». Τον 1ο αι. μ.Χ. επέρχεται σταδιακή βελτίωση. Στα μέσα του 2ου αιώνα η συνεχής φροντίδα του αυτοκράτορα Αδριανού και των πλουσίων (Ηρώδης o Αττικός) δίνουν μια τελευταία αίγλη στην πόλη. Η Αθήνα γίνεται η έδρα του «Πανελληνίου» (131 μ.Χ.), μιας λατρευτικής ομοσπονδίας ελληνικών πόλεων, ενώ πραγματοποιείται και εκτεταμένο οικοδομικό πρόγραμμα (Βιβλιοθήκη, Υδραγωγείο κ.ά.). Παράλληλα, η πόλη παραμένει προορισμός των μελών των ανώτερων τάξεων της αυτοκρατορίας, τόσο για εκπαιδευτικούς σκοπούς (λειτουργία φιλοσοφικών σχολών), όσο και για να γνωρίσουν τη φημισμένη πόλη. Τον 3ο αιώνα η πόλη παρακμάζει. Το 267 λεηλατείται από τους Ερούλους και πλέον, επί Διοκλητια- νού (τέλη 3ου αι. μ.Χ.) περιορίζεται σε μια μικρομεσαία επαρχιακή πόλη. Κατά την περίοδο της ρωμαιοκρατίας, το πολίτευμα έχει επιστρέψει στην αρχαϊκή του μορφή. Μια μικρή ομάδα πλουσίων, που αυτοπροσδιορίζονται ως αριστοκράτες, μοιράζεται τα αποκλειστικά αιρετά πλέον αξιώματα και κυβερνά μέσω του Αρείου Πάγου. Ο αριθμός των μελών της βουλής αλλάζει συνεχώς και ο ρόλος της είναι διακοσμητικός. Όσο για την εκκλησία του δήμου, συγκαλείται σπάνια, προκειμένου να επικυρώσει κάποιες τυπικές προτάσεις της βουλής. Χαρακτηριστικά της αθηναϊκής δημοκρατίας Διανοητικό υπόβαθρο. Η ίδρυση και εδραίωση της δημοκρατίας οφείλονται σε συγκεκριμένες αποφάσεις και συνθήκες. Όμως, το πιο ενδιαφέρον στοιχείο δεν είναι η δημιουργία αλλά η διάρκεια του πολιτεύματος. Και για να μπορέσει να διαρκέσει, δεν αρκεί απλώς να ικανοποιεί τις υλικές ανάγκες των φορέων του. Σε μια τέτοια περίπτωση, θα κατέρρεε στην πρώτη δυσκολία. Αντίθετα, η δημοκρατία έδειξε σαφείς δυνάμεις αντοχής, ανάκαμψης, προσαρμοστικότητας και συνέπειας στις αρχές της. Προϋπόθεση γι’ αυτό είναι η πολιτική ωρίμανση του ίδιου του σώματος των πολιτών μέσα από τη συνεχή άσκηση της εξουσίας. Αποτέλεσμα και ταυτόχρονα εγγύηση για τη συνέχεια της συστηματικής ενασχόλησης με τα κοινά είναι η σιωπηλή συμφωνία των πολιτών σε κάποιες βασικές πεποιθήσεις-αρχές άμεσης δημοκρατίας. Έτσι, κάθε Αθηναίος πολίτης είναι νοήμον ον, ικανό για ορθές αποφάσεις τόσο για τον εαυτό του όσο και 18 - 19 για τους άλλους. Είναι έτοιμος να αγνοήσει το ατομικό του συμφέρον έναντι του κοινού. Ταυτόχρονα, πρέπει να μπορεί να ενημερώνεται επαρκώς για όλα τα σημαντικά ζητήματα μέσω της δημοσιοποίησης των νόμων και των ψηφισμάτων και της τακτικής συμμετοχής του στην εκκλησία του δήμου. Τέλος, κάθε πολίτης προτιμά να λαμβάνει ο ίδιος αποφάσεις παρά να τις αναθέτει σε επαγγελματίες πολιτικούς. Με αυτόν τον τρόπο η συμμετοχή γίνεται αυτοσκοπός του ‘‘πολιτικού όντος’’ σε αντίθεση με τον ‘‘ιδιώτη’’ που αποκόβεται από την κοινότητα. Βέβαια, οι πολιτικοί ηγέτες και όλοι όσοι κατέχουν εξειδικευμένη γνώση μπορούν να επεξεργάζονται και να υποβάλουν προτάσεις. Από την πλευρά τους οι υπόλοιποι πολίτες το μόνο που χρειάζονται είναι η κοινή λογική προκειμένου να αποφασίσουν, ως κυρίαρχο σώμα, μεταξύ δύο σωστά διατυπωμένων λύσεων. Η διαμόρφωση της νέας νοοτροπίας δεν περιορίστηκε μόνο στην εκ των πραγμάτων συμμετοχή του λαού στα κοινά. Από τα μέσα του 5ου αιώνα, οπότε παγιώνεται στην οριστική της μορφή, η ίδια η δημοκρατία συνειδητοποιεί τον εαυτό της ως κάτι διαφορετικό από όσα είχαν προηγηθεί, τον ορίζει και αρχίζει να συζητά γι’ αυτόν. Από τη δεκαετία του 460 π.Χ. εμφανίζονται και οι όροι-κλειδιά του νέου πολιτεύματος: ‘δημοκρατία’, ‘ισονομία’ και ‘ισηγορία’. Από τώρα και στο εξής, η δημοκρατία δεν θα συνδέεται μόνο με την κυριαρχία του δήμου, αλλά και με αυτή του δημόσια ψηφισμένου και καταγεγραμμένου νόμου. Φορέας αυτής της συζήτησης είναι οι μορφωμένοι: το μεγάλο κίνημα των σοφιστών (Πρωταγόρας, Αντιφών, Κριτίας κ.ά.), οι ιστοριογράφοι (Ηρόδοτος, Θουκυδίδης), οι τραγικοί και κωμικοί ποιητές (Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπί- Πινάκιο: χάλκινο δικαστικό πλακίδιο-ταυτότητα του Δημοφάνη από την Κηφισιά (Δημοφάνης Φιλ... Κηφισιεύς), 4ος αι. π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Αρχαίας Αγοράς. δης, Αριστοφάνης), ο Σωκράτης. Τον 4ο αιώνα (Ξενοφών, Ισοκράτης κ.ά.) ο προβληματισμός εντείνεται, για να κορυφωθεί στη σκέψη του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Είναι χαρακτηριστικό ότι το δημοκρατικό περιβάλλον επιτρέπει όχι μόνο τη συζήτηση σχετικά με όλα τα είδη των πολιτευμάτων, αλλά και την εκτόξευση κατηγοριών εναντίον του –κατηγοριών που συχνά αποτελούν τον κανόνα για την πλειονότητα των φιλοσόφων και των σοφιστών. Πρακτικό υπόβαθρο. Η άμεση δημοκρατία δεν συνιστά απλώς μια νέα αντίληψη. Για να λειτουργήσει, έχει ανάγκη από συγκεκριμένες πρακτικές και νεωτερισμούς, σε θεσμικό και πολιτικοστρατιωτικό επίπεδο. Μερικοί από αυτούς μάλιστα είναι τόσο σημαντικοί, ώστε συνιστούν την ίδια την ουσία του πολιτεύματος. Εκτός από το σαφή καθορισμό των κατοίκων της Αττικής που είχαν το δικαίωμα του Αθηναίου πολίτη, τον περιορισμό των αρμοδιοτήτων της παλαιάς αριστοκρατικής βουλής του Αρείου Πάγου, οι διοικητικές, δικαστικές και εκτελεστικές εξουσίες περνούσαν στα χέρια της εκκλησίας του δήμου και των πολυάριθμων αιρετών διοικητικών οργάνων της πόλης. Με τον τόπο αυτό όλοι οι Αθηναίοι πολίτες, ανεξαρτήτως πλούτου ή καταγωγής, είχαν Χαρακτη ριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας δικαίωμα να συμμετάσχουν στα όργανα της πολιτείας. Σε αυτά γινόταν δημόσια αντιπαράθεση απόψεων, πρόσωπο με πρόσωπο, διενεργούνταν δημόσιες ψηφοφορίες με ανάταση των χεριών –η ψήφος όλων είχε την ίδια ισχύ–, ο πολίτης που υπέβαλε πρόταση προς συζήτηση ήταν υπεύθυνος για τη νομιμότητά της (γραφή παρανόμων), ενώ οι νόμοι και τα ψηφίσματα της εκκλησίας του δήμου αναγράφονταν σε λίθινες στήλες που αναρτιόνταν σε δημόσιο χώρο. Στα περισσότερα αξιώματα (βουλευτές, δικαστές, άρχοντες, κρατικοί αξιωματούχοι) οι πολίτες αναδεικνύονταν με κλήρωση. Η θητεία είναι συνήθως ετήσια, ενώ όσο πιο μεγάλο κύρος και ισχύ παρείχε ένα αξίωμα τόσο μικρότερη ήταν η θητεία σε αυτό (π.χ. επιστάτης των πρυτάνεων - μία ημέρα. βουλευτής πρυτανεύουσας φυλής - 36 ή 35 ημέρες). Προκειμένου οι Σχεδιαστική αναπαράσταση κληρωτηρίου, σχέδιο Sterling Dow, περίπου 1959, Ανασκαφές στην αρχαία Αγορά της Αθήνας, ΑΣΚΣΑ. Το κληρωτήριο αποκαλύπτει τις προσπάθειες των Αθηναίων να αποτρέψουν τη διαφθορά στη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Τα κληρωτήρια έφεραν δέκα κάθετες σειρές εγκοπών, μία για κάθε αθηναϊκή φυλή, μέσα στις οποίες τοποθετούνταν τα δικαστικά πινάκια. Κατά μήκος της αριστερής πλευράς υπήρχε κοίλος χάλκινος σωλήνας, στον οποίο έριχναν, με τυχαία σειρά, λευκά και μαύρα σφαιρίδια. Αν με το γύρισμα του στροφάλου στο κάτω μέρος του σωλήνα απελευθερωνόταν λευκό σφαιρίδιο, οι δέκα πολίτες (ένας από κάθε φυλή), των οποίων τα πινάκια είχαν τοποθετηθεί στην πρώτη οριζόντια σειρά εγκοπών, ορίζονταν δικαστές για εκείνη τη μέρα. Αν εμφανιζόταν μαύρο σφαιρίδιο, οι πολίτες αυτοί απαλλάσσονταν των καθηκόντων τους για τη συγκεκριμένη ημέρα. Η διαδικασία επαναλαμβανόταν μέχρις ότου συμπληρωθεί ο αναγκαίος αριθμός δικαστών. 20 - 21 πολίτες να εναλλάσσονται στην εξουσία, δεν μπορούσε κάποιος να επανεκλεγεί στο ίδιο αξίωμα –εκτός από κάποιες εξαιρέσεις, όπως οι στρατηγοί. Η καταβολή μισθού (εκκλησιαστικός, βουλευτικός, ηλιαστικός) εξασφάλιζε τη συμμετοχή και των φτωχότερων πολιτών στα κοινά. Η διαχείριση των κρατικών εξόδων (δημόσια έργα, εκστρατείες, τελετές κ.ά.) δημοσιοποιούνταν και βεβαίως με την ολοκλήρωση της θητείας πραγματοποιούνταν έλεγχος πεπραγμένων. σε περίπτωση που η εκκλησία του δήμου έκρινε ανεπαρκή την εκτέλεση των καθηκόντων επιβαλλόταν τιμωρία στους δημόσιους λειτουργούς. Την ίδια στιγμή, για σημαντικές υπηρεσίες προβλεπόταν δημόσιος έπαινος και τιμές σε πολίτες (στέφανος, προεδρία, σίτιση κ.ά.), με στόχο τον παραδειγματισμό των υπολοίπων. Μέριμνα υπήρχε και για τους πολίτες που δεν είχαν εκλεγεί σε κάποιο αξίωμα. Έτσι, η στρατιωτική και η ναυτική υπηρεσία μισθοδοτούνταν, και προκειμένου οι οικονομικά ασθενέστεροι να μπορούν να παρακολουθούν τις θεατρικές παραστάσεις είχαν θεσπιστεί τα θεωρικά. Παράλληλα, η πόλη μεριμνούσε και για την ίδρυση αποικιών ή την παροχή γης σε ακτήμονες σε περιοχές εκτός της επικράτειάς της (κληρουχίες). Ένας σημαντικός θεσμός προστασίας του πολιτεύματος ήταν ο οστρακισμός, με τον οποίο παρεχόταν η δυνατότητα δεκαετούς εξορίας σε πολίτες που η πλειοψηφία των Αθηναίων πολιτών θεωρούσαν αρκετά ισχυρούς, ώστε να ανατρέψουν τη δημοκρατία. Άλλες πρακτικές αποσκοπούσαν στη συγκρότηση και τη διατήρηση της συνοχής στο σώμα των πολιτών. Ως τέτοιες μπορούν να χαρακτηρίσουν η ανάδειξη ή και η δημιουργία ηρώων-ιδρυτών της πόλης (Θησέας, Τυραννοκτόνοι, Επώνυμοι Ήρωες), η προβολή του θεσμού της εφηβείας (από τα τέλη του 4ου αι. π.Χ.) και η λατρεία του Δήμου (από τα τέλη του 3ου αι. π.Χ.). Η διοργάνωση θρησκευτικών πομπών (π.χ. Παναθήναια κ.ά.) αλλά και δραματικών αγώνων όπου συμμετείχαν όλοι οι πολίτες, και η υποχρεωτική συνεισφορά των ευποροτέρων σε ορισμένες κατηγορίες κρατικών δαπανών (χορηγία, αρχιθεωρία, εστίαση, αρρηφορία, τριηραρχία, γυμνασιαρχία) συντελούσαν στον ίδιο σκοπό. Τέλος, θα πρέπει να αναφερθούν και τα εκτεταμένα οικοδομικά προγράμματα (Παρθενώνας, Ερέχθειο, Προπύλαια) που λειτουργούσαν παράλληλα και σε επίπεδο θεσμικό και οικονομικό, αλλά και προσέδιδαν μεγαλείο στην πόλη. Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας που επηρέασε την ουσία της δημοκρατίας στην Αθήνα είναι η ίδρυση της Α΄ Αθηναϊκής ή Δηλιακής Συμμαχίας (478/7-404 π.Χ.). Χωρίς τα πληρώματα των αθηναϊκών πλοίων η συμμαχία δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει. Αντίστοιχα, χωρίς τα οικονομικά και στρατιωτικά κέρδη που αυτή αποφέρει, η δημοκρατία θα ήταν ευάλωτη. Η δημοκρατία και η συμμαχία ήταν αλληλοτροφοδοτούμενες. Ο αθηναϊκός δήμος “εξήγε” το πολίτευμά του στις συμμαχικές πόλεις και τις περιφρουρούσε από τυράννους και τους Πέρσες. το αντάλλαγμα όμως ήταν δυσανάλογο: μέσω του συμμαχικού ταμείου (από το 454 π.Χ. φυλασσόταν στην Ακρόπολη) τεράστια ποσά εισέρρεαν στην Αθήνα για να χρηματοδοτήσουν την πολιτική της δημοκρατίας (μισθοί, στόλος, δημόσια έργα). Η νομισματική ενοποίηση του Αιγαίου, η διασφάλιση της απρόσκοπτης εισαγωγής σιτηρών από τον Εύξεινο Πόντο σε χαμηλές τιμές και οι πολυάριθμοι κωπηλάτες των τριήρων, συγκρότησαν ένα κλειστό όσο και εύθραυστο σύστημα που τροφοδότησε την αθηναϊκή δημοκρατία σε τέτοιο βαθμό, ώστε η τελευταία σχεδόν να ταυτιστεί μαζί του τον 5ο αι. π.Χ. Χαρακτη ριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας Όργανα της πολιτείας. Οι Αθηναίοι πολίτες είναι ουσιαστικά το ίδιο το κράτος. Η συνέλευση ενός ικανοποιητικού αντιπροσωπευτικού αριθμού τους συνιστά την εκκλησία του δήμου. Είναι το ανώτατο νομοθετικό και δικαστικό σώμα. Ψηφίζει νόμους, εκδίδει ψηφίσματα που καθορίζουν, επικυρώνουν ή απορρίπτουν όλες τις δραστηριότητες του κράτους. Παράλληλα, είναι και ο τελικός κριτής όλων των δημόσιων αξιωματούχων. Συνεδριάζει ίσως και περισσότερες από σαράντα φορές το χρόνο. Υφίσταται, όμως, έναν περιορισμό: δεν μπορεί να αποφασίσει για κανένα θέμα χωρίς την προηγούμενη επεξεργασία του από το δεύτερο σημαντικότερο πολιτειακό σώμα, τη βουλή. Η βουλή των πεντακοσίων συγκροτείται από κληρωτούς βουλευτές με ετήσια θητεία, πενήντα από κάθε μία από τις δέκα πολιτικές φυλές του Κλεισθένη. Είναι νομοπαρασκευαστικό, συμβουλευτικό και ελεγκτικό σώμα. Στέλνει στην εκκλησία τα “προβουλεύματά” της, τις εισηγήσεις της δηλαδή σχετικά με τα προς ψήφιση θέματα. Επίσης, συνεργάζεται, καθοδηγεί και ελέγχει στενά όλους τους δημόσιους λειτουργούς. Συνεδριάζει κάθε μέρα στο Βουλευτήριο στην Αγορά. Στη σχέση των δύο πιο σημαντικών πολιτειακών οργάνων, της εκκλησίας και της βουλής, διαγράφεται με ενάργεια η βασική αρχή της διάκρισης των εξουσιών σε μια άμεση δημοκρατία: η εξουσία που ακροάται, ψηφίζει και δεσμεύει και εκείνη που προετοιμάζει, προτείνει, αλλά δεν αποφασίζει. Το παλαιό σώμα των εννέα αρχόντων δεν έχει ουσιαστικό πολιτικό ρόλο. Ο επώνυμος άρχων δίνει το όνομά του στο έτος και μαζί με τον άρχοντα βασιλέα και τον πολέμαρχο επιστατούν σε θρησκευτικές τελετές και προεδρεύουν σε ορισμένες κατηγορίες δικών. Οι έξι θεσμοθέται εποπτεύουν τη νομοθεσία, προγραμματίζουν και προεδρεύουν στις συνεδριάσεις των λαϊκών δικαστηρίων. Πολύ πιο ισχυροί είναι οι δέκα στρατηγοί. Είναι από τα ελάχιστα αιρετά και όχι κληρωτά σώματα του κράτους. Οι στρατηγοί, όχι μόνο διεξάγουν το ναυτικό και το χερσαίο πόλεμο, αλλά και καθορίζουν ολόκληρη την εξωτερική πολιτική της Αθήνας σε στενή συνεργασία με τη βουλή. Με αυτήν την ιδιότητα ακριβώς, θα κυριαρχήσουν στην πολιτική ζωή οι πιο γνωστοί και ισχυροί από τους Αθηναίους. Η διοίκηση του κράτους και της συμμαχίας του επιτυγχάνεται μέσω πληθώρας αξιωματούχων, επιτροπών και υπαλλήλων με στρατιωτικές, δικαστικές, οικονομικές, θρησκευτικές, εποπτικές και άλλες αρμοδιότητες. Στον τομέα της δικαιοσύνης, κυρίαρχος είναι και πάλι ο δήμος, είτε ως εκκλησία, είτε μέσα από τα λαϊκά δικαστήρια της Ηλιαίας. Οι ηλιαστές είναι ουσιαστικά ένα κληρωτό σώμα ενόρκων με ετήσια θητεία και συνέρχονται κατά τμήματα και εκ περιτροπής, ανάλογα με τον αριθμό των εκδικαζόμενων υποθέσεων. Οι υποθέσεις ανθρωποκτονιών και ιεροσυλίας παραμένουν στη δικαιοδοσία του Αρείου Πάγου, του παλαιότατου αυτού σώματος που επιβιώνει από την περίοδο της αριστοκρατίας. Τέλος, για διάφορα άλλα είδη υποθέσεων, αρμόδια είναι πολυάριθμα ειδικά δικαστικά σώματα μικρότερης σημασίας. Σχέση νόμου - κράτους - πολιτών. Ο πιο σημαντικός από τους νεωτερισμούς της δημοκρατίας, η εμπέδωση δηλαδή της λαϊκής κυριαρχίας, φέρνει στο επίκεντρο την ιδιότητα του λαού ως κυρίαρχου νομοθέτη, καθώς και τις σχέσεις ιεραρχίας μεταξύ νόμου - κράτους - πολιτών και υπολοιπού πλη- 22 - 23 Χάλκινες δικαστικές ψήφοι, 4ος αι. π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Αρχαίας Αγοράς. Οι δικαστικές ψήφοι χρησιμοποιούνταν στα αθηναϊκά δικαστήρια, όπως δείχνει η εγχάρακτη επιγραφή που φέρουν (ψήφος δεμοσία). Οι δικαστές κρατούσαν τον άξονα της ψήφου ανάμεσα στον αντίχειρα και το δείκτη τους, προκειμένου να διασφαλίζεται η μυστικότητα της ψηφοφορίας: αν η ψήφος είχε κοίλο άξονα ήταν καταδικαστική, αν είχε συμπαγή ήταν αθωωτική. θυσμού. Όλη η ουσία και η ρητορική της δημοκρατίας περιστρέφεται γύρω από την έννοια του νόμου. Πριν αναφερθούμε στην πρακτική εφαρμογή του νόμου (ψηφίσματα κ.ά.) και τη δράση των φορέων του (εκκλησία του δήμου), είναι απαραίτητη μια αναφορά στην ιδεολογική προσέγγισή του από τους βασικούς διαμορφωτές του πολιτικού προβληματισμού (ρήτορες, πολιτικούς και φιλόσοφους του 4ου κυρίως αιώνα). Υπάρχει μια δομική διαφορά στην προσέγγιση του ζητήματος μεταξύ υποστηρικτών και επικριτών της δημοκρατίας. Για τους πρώτους, το πολίτευμα προϋποθέτει το νόμο και κυβερνιέται από αυτόν. Για τους δεύτερους, οι πολίτες χειραγωγούν κατά τα συμφέροντά τους το νόμο. Αυτή η διαφορά ενισχύεται από τη σύγχυση που παρατηρείται στις πράξεις της αθηναϊκής δημοκρατίας μεταξύ της ορολογίας και της ιεράρχησης “νόμων” και “ψηφισμάτων” και που εν μέρει συγχωρεί τις αντιδημοκρατικές αιτιάσεις. Συνεπώς, οι νόμοι κυβερνούν (Λυσίας), κυριαρχούν (Υπερείδης), διατηρούν τη δημοκρατία ή ακόμα και τη σώζουν μαζί με τους πολίτες της (Αισχίνης, Λυκούργος). Όχι μόνο το πολίτευμα, αλλά και η ίδια η ελευθερία εξαρτώνται από αυτούς. Και αυτό, γιατί ψηφίζονται από πολίτες που έχουν πειστεί για την αναγκαιότητά τους. Η ισχύς τους είναι διαρκής, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στην ολιγαρχία, όπου μπορούν αυθαίρετα να ακυρωθούν (Δημοσθένης). Ο προβληματισμός για τη σχέση δημοκρατίας - ολιγαρχίας, τις μορφές της πρώτης, τη θέση του νόμου και το εύρος των πολιτικών δικαιωμάτων συμπυκνώνεται στη σκέψη του Αριστοτέλη. Ο φιλόσοφος διαπιστώνει ότι η ριζοσπαστική δημοκρατία δίνει ίσα πολιτικά δικαιώματα και στους απόρους και στους ευπόρους. Οι άποροι είναι περισσότεροι από τους πλουσίους, και εφόσον η γνώμη των περισσοτέρων κυριαρχεί στη λήψη των αποφάσεων, προκύπτει η (παραπλανητική) εικόνα μιας πόλης που κυβερνιέται μόνο από τους απόρους (δηλαδή τους θήτες) στην ακραία δημοκρατία ή από το πλήθος (δηλαδή όλους τους μη πλούσιους ή ευγενείς) στην κάπως πιο μετριοπαθή εκδοχή της. Άρα, κατά τον Αριστοτέλη, αυτό που διαφοροποιεί τη δημοκρατία από την ολιγαρχία δεν είναι ο αριθμός εκείνων που κατέχουν την εξουσία (πολλοί - λίγοι), αλλά η επέκταση ή μη των πολιτικών δικαιωμάτων στην οικονομικά και κοινωνικά ασθενέστερη βάση. Για την κατανόηση της νομοθετικής λειτουργίας ιδιαίτερη σημασία έχουν δύο ακόμα παρατηρήσεις του φιλοσόφου: η μόνη εξουσία στο κράτος είναι η εκκλησία του δήμου, όπου Χαρακτη ριστικά και παράγοντες της αθηναϊκής δημοκρατίας υπάρχει ίση αξία γνωμών και επικρατεί η γνώμη των περισσοτέρων. Παράλληλα, τα πολιτικά δικαιώματα απονέμονται ισόποσα σε όλους, ανεξάρτητα από την προσωπική, οικονομική ή οικογενειακή αξία του καθενός. Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο είναι ότι οι νόμοι της δημοκρατίας διαφοροποιούνται από τους αντίστοιχους των παλαιότερων πολιτευμάτων ως προς την πρωτοβουλία και τις συνθήκες θέσπισής τους. Στην προκλεισθένεια Αθήνα, η νομοθετική διαδικασία έχει ως εξής: η πίεση μη προνομιούχων στρωμάτων για πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα οδηγούσε στην υποχώρηση των αριστοκρατών, προκειμένου να εκτονωθεί η κρίση ή να αποφευχθεί πιθανή τυραννίδα. Οι μετριοπαθείς των δύο πλευρών συνέκλιναν σε πολιτική λύση και όριζαν ένα φυσικό πρόσωπο (νομοθέτη) για να συντάξει νόμους. Αυτοί συνιστούσαν, είτε απλές παρεμβατικές διατάξεις, είτε γενική καθεστωτική αλλαγή. Διέφεραν από τους αρχαίους άγραφους κανόνες δικαίου (θεσμοί ή ρήτρες) καθώς ήταν γραπτοί –άρα όλοι είχαν πρόσβαση σε αυτούς και όχι μόνο οι αριστοκράτες–, ήταν έργο ενός συγκεκριμένου προσώπου (Δράκων, Σόλων) και έρχονταν να καλύψουν συγκεκριμένες ανάγκες. Σε μια νέα κρίση ύστερα από μακρό χρονικό διάστημα η διαδικασία επαναλαμβανόταν. Η δημοκρατία θα επιφέρει σημαντικές και επαναστατικές καινοτομίες στη νομοθετική διαδικασία, τοποθετώντας τη σχέση νόμου - πολίτη στον πυρήνα του κράτους. Νομοθέτης δεν είναι πια ένα πρόσωπο, αλλά ο ίδιος ο δήμος (μέσω της εκκλησίας του). Οι νόμοι παράγονται συνεχώς και όχι μόνο σε περιόδους κρίσεων. Δεν συνιστούν θέσφατα και ο δήμος έχει δικαίωμα να τους καταργήσει. Ένας νόμος εκδίδεται με βάση μια προκαθορισμένη διαδικασία (πρόταση - συζήτηση - έγκριση - διατύπωση ψηφίσματος - ψηφοφορία). Παράλληλα, εισάγεται ο νέος όρος ‘ψήφισμα’ για τα νομοθετικά κείμενα. Έτσι, δηλώνεται η προέλευσή τους: είναι προϊόντα δημοκρατικής ψηφοφορίας. Οι νόμοι αντλούν το κύρος τους από την προσωπικότητα του νομοθέτη και την παλαιότητά τους. Είναι οργανικοί νόμοι –που συνιστούν το άτυπο “σύνταγμα” της Αθήνας– καθώς και κανόνες για σημαντικές και μεγάλης διάρκειας υποθέσεις. Οι νόμοι αυτοί μπορούν να ακυρωθούν μόνο με νέο νόμο. Αντίστοιχα, τα ψηφίσματα αποκτούν το κύρος τους ως προϊόντα λαϊκής κυριαρχίας. Από τον Κλεισθένη και μετά, αρκεί ένα ψήφισμα για να καταργήσει ένα νόμο, υπό την προϋπόθεση ότι είναι σύμφωνο με το πνεύμα άλλων ακόμα ενεργών νόμων. Κατά συνέπεια, τα ψηφίσματα καλύπτουν μεγαλύτερο φάσμα αντικειμένων απ’ ό,τι οι νόμοι και εφαρμόζονται ως: συνταγματικές πράξεις (κατάργηση νόμων). αποφάσεις σε επίπεδο νόμου. διοικητικές πράξεις και διατάγματα (οι περισσότερες περιπτώσεις). δικαστικές αποφάσεις της εκκλησίας του δήμου. παραπεμπτικά βουλεύματα (στα λαϊκά δικαστήρια). Η αλληλοκάλυψη και η σύγχυση των δύο όρων είναι εμφανής. Από τα μέσα 24 - 25 του 5ου αι. π.Χ., πολλά ψηφίσματα που αφορούν γενικά και μακράς διάρκειας θέματα ονομάζονται καταχρηστικά νόμοι. Έτσι, όταν τον 4ο αιώνα αναπτύσσεται έντονη ρητορική για την πρωτοκαθεδρία, το σεβασμό και την υπεροχή που πρέπει να έχουν οι νόμοι έναντι των ψηφισμάτων, οι εν λόγω “νόμοι” δεν είναι τίποτε άλλο από περιβεβλημένα με κύρος λόγω της παλαιότητάς τους ψηφίσματα. Χαρακτηριστικό είναι ότι οι έξι θεσμοθέτες, ανάμεσα στα άλλα καθήκοντά τους, επιβλέπουν και το σύνολο των νόμων της πόλης, στο οποίο περιλαμβάνονται και τα σημαντικότερα ψηφίσματα. Τον 4ο αιώνα, αυτό το σύνολο μπορεί να αναθεωρηθεί από τους νομοθέτες, με πράξεις που ονομάζονται και πάλι νόμοι. Αποτίμηση. Η αθηναϊκή δημοκρατία, όχι μόνο επιβιώνει, αλλά λειτουργεί και μάλιστα, αξιοθαύμαστα καλά. Σε αντίθεση με ό,τι ίσως θα ανέμενε κανείς, ο δήμος πολιτεύεται μακροπρόθεσμα με συνέπεια. Οι όποιες παλινωδίες του ή εγκληματικές του αποφάσεις γίνονται στο πλαίσιο δύσκολων πολεμικών συγκυριών και δεν είναι μοιραίες για την ίδια την ουσία του. Διαθέτει μια εκπληκτική ικανότητα και διάθεση επανάκαμψης και προσαρμοστικότητας, ιδίως ύστερα από ολιγαρχικά ή τυραννικά διαλείμματα. Γι’ αυτό, και όταν τελικά καταστρέφεται, αυτό οφείλεται σε εξωτερικούς εχθρούς και όχι σε εγγενείς αδυναμίες. Το πιο σημαντικό όπλο της δημοκρατίας είναι η συμμετοχή. Ο τεράστιος αριθμός δημόσιων αξιωμάτων αναλογικά με ένα σχετικά περιορισμένο αριθ- μό πολιτών, υποχρεώνει τους τελευταίους να εναλλάσσονται συνεχώς σε μια σειρά καινούριων κάθε φορά για τον καθένα τους και ίσως άγνωστων ευθυνών. Έτσι, αν και “ερασιτέχνες” πολιτικοί, οι περισσότεροι κατορθώνουν να “ανδρωθούν” πολιτικά, δημιουργώντας μια δεξαμενή ικανών ηγετών από όπου η Αθήνα θα αντλεί συνεχώς, ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές της, προσφέροντάς μας μια εικόνα συνεχών μικρών πολιτικών αναγεννήσεων μέχρι και τα μέσα του 2ου αιώνα. Το σύστημα της άμεσης δημοκρατίας, παρά τη γραφειοκρατική του διάρθρωση (σύστημα φυλών, κατάλογοι πολιτών, αρχεία, υπηρεσίες), έχει αποκτήσει αυτοματισμούς και λειτουργεί με ταχύτητα. Ακόμα και ένα ασύντακτο και πολυπληθές σώμα όπως η εκκλησία του δήμου, έχει την εμπειρία να ιεραρχεί τη σπουδαιότητα των υπό συζήτηση θεμάτων και να κλείνει ταχύτατα τις υποθέσεις ρουτίνας. Και όλα αυτά, ενώ ταυτόχρονα είναι διαπιστωμένη η σταθερά μαζική συμμετοχή των πολιτών σε αυτή. Ακόμα και οι ολιγαρχικών φρονημάτων συγγραφείς, όταν κατηγορούν τη ριζοσπαστική δημοκρατία, αυτήν ακριβώς τη μαζικότητα της προσάπτουν. Συμμετοχή, αποτελεσματικότητα, συχνά σκληρότητα, αλλά και απολύτως συνειδητοποιημένη περηφάνια είναι τα στοιχεία ταυτότητας της άμεσης, ριζοσπαστικής, αθηναϊκής δημοκρατίας. Η Αγορά της Αθήνας: έδρα των διοικητικών οργάνων της δημοκρατίας Στα βορειοδυτικά της Ακρόπολης εκτείνεται η αρχαία Αγορά της Αθήνας. Η αρχική της μορφή είχε τα χαρακτηριστικά ενός πλατώματος, ήδη διαμορφωμένου στα τέλη του 7ου αι. π.Χ., ικανού να φιλοξενήσει μεγάλο αριθμό πολιτών για ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων: εκλογές, πανηγύρεις, συνελεύσεις, αθλητικούς αγώνες, πομπές κ.λπ. Από το β΄ μισό του 6ου αι. π.Χ., κατά την τυραννίδα των Πεισιστρατιδών, η Αγορά άρχισε να διαμορφώνεται με την κατασκευή σημαντικών δημόσιων οικοδομημάτων. Οι πολιτειακές μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη το 508/7 π.Χ. οδήγησαν στην κατασκευή νέων οικοδομημάτων, καθώς αυξήθηκε ο αριθμός των πολιτών που λάμβαναν μέρος στη διακυβέρνηση. Την ίδια περίοδο οριοθετήθηκε επακριβώς η έκταση της Αγοράς με την τοποθέτηση λίθινων οροσήμων (όρων), με στόχο να διαφυλαχθεί ο ιερός χαρακτήρας της, ως κέντρου διεξαγωγής θρησκευτικών εκδηλώσεων, και παράλληλα να αποτραπεί η αυθαίρετη οικοδόμηση του χώρου. Η οριοθέτηση αυτή σήμαινε ταυτόχρονα και απαγόρευση εισόδου σε όσους θεωρούνταν άτιμοι με συνέπεια και τη στέρηση του δικαιώματός τους να μετέχουν στην πολιτική και την κοινωνική ζωή της πόλης. Με το πέρασμα του χρόνου, μέσα στον ανοιχτό χώρο στήθηκαν μνημεία και αγάλματα που θύμιζαν τους αθηναϊκούς θριάμβους, τις πλευρές του πλατώματος πλαισίωσαν δημόσια κτήρια που στέγαζαν θεσμικά όργανα της δημοκρατίας ή εμπορικές δραστηριότητες, ενώ στις παρυφές του συνωστίζονταν σπίτια και εργαστήρια. Οι πεντακόσιοι βουλευτές της βουλής συνεδρίαζαν καθημερινά στο Βουλευτήριο, ενώ στη Βασίλειο Στοά και τη Νότια Στοά Ι έδρευαν αξιωματούχοι επιφορτισμένοι με την καθημερινή διακυβέρνηση της πόλης. Στο Μητρώον φυλάσσονταν τα επίσημα αρχεία. Δικαστήρια λειτουργούσαν σε διάφορα κτίσματα. Τέλος, στα δημόσια εμπορικά κτήρια, τα μικρά και μεγάλα καταστήματα αλλά και στον ελεύθερο χώρο της πλατείας διεξάγονταν εμπορικές συναλλαγές. Παράλληλα, στους βωμούς και τα ιερά της Αγοράς συγκεντρώνονταν πολυάριθμοι πιστοί, ενώ θεατρικές παραστάσεις, θρησκευτικές πομπές, αθλητικοί αγώνες και άλλα θεάματα πραγματοποιούνταν στην πλατεία. Έτσι, η Αγορά εξελίχθηκε σε κέντρο της πόλης και καρδιά της διοίκησης της αθηναϊκής δημοκρατίας. H ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Κάτοψη της Αγοράς στο απόγειο της ανάπτυξής της, περίπου 150 μ.Χ. Υπόμνημα αρχαϊκά κτίσματα κλασικά κτίσματα ελληνιστικά κτίσματα ρωμαϊκά κτίσματα Η Αγορά της Αθήνας: έδρα των διοικητικών οργάνων της δημοκρατίας ΒΑΣIΛΕΙΟΣ ΣΤOA Στο βόρειο τμήμα της δυτικής πλευράς της Αγοράς βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα και πρωιμότερα δημόσια κτήρια της Αθήνας, η Βασίλειος Στοά, η έδρα του άρχοντος βασιλέως. Το αρχικό κτίσμα, που ήταν του 6ου αι. π.Χ. και καταστράφηκε από τους Πέρσες το 480 π.Χ., ανοικοδομήθηκε τον 5ο αι. π.Χ. Στους χώρους της μικρής αυτής δωρικής στοάς (μήκος 18 μ.) βρίσκονταν στημένες οι εγχάρακτες πλάκες με νόμους της πόλης, ενώ στην όρκιο λίθον μπροστά από αυτή ορκίζονταν όλοι οι πολίτες πριν αναλάβουν υπηρεσία στην πόλη ότι δεν θα παραβούν κανένα νόμο και δεν θα ανατρέψουν τη δημοκρατία. Ακόμη, στη στοά διεξάγονταν οι δίκες για θρησκευτικά ζητήματα που διενεργούσε το σώμα του Αρείου Πάγου με πρόεδρο τον άρχοντα βασιλέα. Γι’ αυτό είναι πιθανόν εδώ να κλήθηκε σε απολογία ο Σωκράτης σχετικά με την κατηγορία που διατύπωσε ο Μέλητος, πως δήθεν ο φιλόσοφος εισάγει νέους θεούς και διαφθείρει τους νέους. Ο άρχων βασιλεύς είναι ο ανώτατος θρησκευτικός αξιωματούχος _ όχι ιερέας_ της πόλης με θρησκευτικές και δικαστικές αρμοδιότητες. Έτσι, συμμετέχει στην οργάνωση και τέλεση παλαιών εορτών, όπως τα Ανθεστήρια και τα Λήναια, αλλά και στα Ελευσίνια Μυστήρια. Διευθετεί ζητήματα σχετικά με τον ορισμό ιερέων από συγκεκριμένες οικογένειες που κληρονομικά συνδέονται με παλαιά ιερά (π.χ. ιερό Δήμητρας και Κόρης στην Ελευσίνα) καθώς και με την ενοικίαση σε πολίτες ιερών γαιών για καλλιέργεια. Παράλληλα, προεδρεύει στον Άρειο Πάγο όταν αυτός συνέρχεται για να εκδικάσει υποθέσεις ασέβειας και ιεροσυλίας. 28 - 29 στυλοβάτης Σχεδιαστική αναπαράσταση της Βασιλείου Στοάς, στη μορφή που είχε γύρω στο 300 π.Χ. Η Αγορά της Αθήνας: έδρα των διοικητικών οργάνων της δημοκρατίας ΜΗΤΡΩΟΝ Στο κτήριο του Παλαιού Βουλευτηρίου, όπου διεξάγονταν καθημερινά οι εργασίες της βουλής των πεντακοσίων, φυλάσσονταν και τα αρχεία της πόλης. Το κτήριο εξακολούθησε να χρησιμοποιείται ως τόπος φύλαξης των δημόσιων εγγράφων, ακόμη και όταν οι εργασίες της βουλής μεταφέρθηκαν στο Νέο Βουλευτήριο. Παράλληλα, μεταφέρθηκε εδώ και η λατρεία της Μητέρας των Θεών, το γειτονικό ιερό της οποίας είχε καταστραφεί από τους Πέρσες. Έτσι, τα αρχεία της πόλης τέθηκαν υπό την προστασία της θεάς και το κτήριο απέκτησε νέα ονομασία: Μητρώον. Η τελευταία οικοδομική φάση του κτίσματος χρονολογείται τον 2ο αι. π.Χ., οπότε και διαμορφώθηκε ένα κτήριο με τέσσερις αίθουσες που έβλεπαν σε κοινή ιωνική στοά. Τέλος, στα βόρεια του Μητρώου βρισκόταν ο μικρός ναός του Απόλλωνος Πατρώου, όπου γινόταν η εγγραφή των πολιτών στους καταλόγους. Δεν γνωρίζουμε πώς ακριβώς αρχειοθετούνταν και φυλάσσονταν οι νόμοι, τα ψηφίσματα, τα δικόγραφα, οι οικονομικές εκθέσεις, οι κατάλογοι εφήβων, οι κατάλογοι ιερών αναθημάτων, οι κατάλογοι μέτρων και σταθμών. Από αυτά πάντως γίνονταν συχνά αντίγραφα σε πιο ανθεκτικό υλικό, συνήθως σε λίθινες στήλες, που στήνονταν σε δημόσιους χώρους. 30 - 31 Σχεδιαστική αναπαράσταση του Μητρώου, β΄ μισό 2ου αι. π.Χ., τομή. Η Αγορά της Αθήνας: έδρα των διοικητικών οργάνων της δημοκρατίας ΒΟΥΛΕΥΤΗΡΙΟ Για τη στέγαση της βουλής των πεντακοσίων οικοδομήθηκε γύρω στο 500 π.Χ. (ή λίγο αργότερα) ένα τετράγωνο κτήριο (πλευρά περ. 23 μ.) με μία κύρια αίθουσα, το Παλαιό Βουλευτήριο. Στο πλαίσιο της έντονης οικοδομικής δραστηριότητας στην Αγορά το τελευταίο τέταρτο του 5ου αι. εντάσσεται και η οικοδόμηση του Νέου Βουλευτηρίου (16 x 22 μ.) στα δυτικά του Παλαιού. Το κτήριο ανεγέρθηκε γύρω στο 415-406 π.Χ., είχε διαφορετικό προσανατολισμό από το Παλαιό και μόνο υποθετικά μπορούμε να αποκαταστήσουμε τη διάταξη των εδωλίων στο εσωτερικό του. το πιθανότερο είναι οι βουλευτές να κάθονταν σε ξύλινους πάγκους έχοντας απέναντι τους πρυτάνεις. Η βουλή των πεντακοσίων αποτελούνταν από πενήντα βουλευτές από κάθε μία από τις δέκα φυλές. Οι πενήντα βουλευτές της κάθε φυλής λειτουργούσαν ως ενιαίο σύνολο και ασκούσαν μία από τις δέκα προεδρίες (πρυτανείαι) του σώματος. Κατά τη διάρκεια της προεδρίας, το 1/3 των μελών της πρυτανεύουσας φυλής βρισκόταν σε εικοσιτετράωρη υπηρεσία και διέμενε στη Θόλο. Η βουλή συνεδρίαζε κάθε μέρα εκτός των εορτών και ήταν ένα από τα δύο νομοθετικά σώματα που συγκαλούνταν σε τακτά χρονικά διαστήματα. Κύριο καθήκον της ήταν η προετοιμασία των νόμων που θα ψηφίζονταν από την εκκλησία του δήμου. Τα δύο αυτά σώματα έφεραν αμοιβαία την ευθύνη, όπως αντανακλάται και από τη φράση «öδοξεν τFÉ βουλFÉ καd τ ~ δήμ Fω» στα Fω επίσημα αθηναϊκά ψηφίσματα. B 32 - 33 Αριστερή σελίδα: Σχεδιαστική αναπαράσταση του εσωτερικού του Παλαιού Βουλευτηρίου σε προοπτική, περίπου αρχές 3ου αι. π.Χ. Κάτοψη του Νέου Βουλευτηρίου, περίπου 415-406 π.Χ. Δεξιά σελίδα: Πρόπλασμα του Παλαιού Βουλευτηρίου. Η Αγορά της Αθήνας: έδρα των διοικητικών οργάνων της δημοκρατίας ΘΟΛΟΣ Η Θόλος, που λόγω του κυκλικού σχήματός της αναγνωρίζεται εύκολα, αποτελεί την έδρα των πρυτάνεων της βουλής. Το κτήριο οικοδομήθηκε γύρω στο 470 π.Χ. και είχε έξι εσωτερικούς κίονες που στήριζαν την κωνική στέγη, την οποία κάλυπταν μεγάλες ρομβοειδείς πήλινες κεραμίδες. Κύπελλα και αγγεία αποθήκευσης κρασιού με την επιγραφή ΔΕ (δηλαδή δεμόσιον), κατάλογοι προμηθειών καθώς και κατάλοιπα μαγειρείου που εντοπίστηκαν γύρω από το κτήριο πιστοποιούν τη λειτουργία της Θόλου ως χώρου διαμονής αλλά και εστίασης. Το κτήριο λειτουργούσε ως έδρα των πρυτάνεων, δηλαδή των πενήντα βουλευτών της κάθε πρυτανεύουσας φυλής. Κατά τη διάρκεια των 35 ή 36 ημερών της θητείας τους, οι πρυτάνεις-βουλευτές σιτίζονταν με δημόσια δαπάνη στη Θόλο, ενώ παράλληλα τουλάχιστον δεκαεπτά από αυτούς διανυκτέρευαν εδώ. Το Βουλευτήριο μαζί με τη Θόλο αποτελούσαν το πραγματικό κέντρο της αθηναϊκής δημοκρατίας: στο πρώτο συνεδρίαζαν καθημερινά οι αντιπρόσωποι των πολιτών και στο δεύτερο μια ομάδα βουλευτών που αντιπροσώπευε τη διοικητική εξουσία του αθηναϊκού δήμου βρισκόταν σε υπηρεσία ολόκληρο το εικοσιτετράωρο. 34 - 35 Σχεδιαστική αναπαράσταση του εσωτερικού της Θόλου, 465 π.Χ. Η Αγορά της Αθήνας: έδρα των διοικητικών οργάνων της δημοκρατίας ΜΝΗΜΕΙΟ ΤΩΝ ΕΠΩΝΥΜΩΝ ΗΡΩΩΝ Το Μνημείο των Επωνύμων Ηρώων, ένα από τα λίγα που επιτράπηκε να οικοδομηθούν στα όρια της πλατείας της Αγοράς, ήταν το κέντρο της δημόσιας δραστηριότητας. Οι πληροφορίες που ανακοινώνονταν εδώ επηρέαζαν τη ζωή κάθε πολίτη σε όλα τα πεδία των δραστηριοτήτων του. Πρόκειται για ένα περιφραγμένο επίμηκες βάθρο, επάνω στο οποίο ήταν στημένοι οι χάλκινοι ανδριάντες των μυθικών ηρώων που έδωσαν τα ονόματά τους στις δέκα κλεισθένειες, πολιτικές φυλές. Μπροστά στον ανδριάντα του επώνυμου ήρωα της φυλής του κάθε Αθηναίος ερχόταν σε άμεση επαφή με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που απέρρεαν από την ιδιότητά του ως πολίτη. Το βάθρο λειτουργούσε ως επίσημος πίνακας ανακοινώσεων του αθηναϊκού δήμου, επάνω στο οποίο έβρισκε κανείς προσχέδια νόμων και αναγγελίες για επικείμενες δίκες, δημόσιες τιμητικές διακρίσεις, καταλόγους στρατολογίας κ.ά. Από το Μνημείο των Επωνύμων ξεκινούσε ο αθηναϊκός στρατός για να προστατεύσει, ή κάποιες φορές να διαδώσει, τον τρόπο ζωής της Αθήνας. Ονόματα των δέκα ηρώων και φυλών Ιπποθόων Αντίοχος Αίας Λεώς Ερεχθεύς Αιγεύς Οινεύς Ακάμας Κέκροψ Πανδίων Ιπποθοωντίς Αντιοχίς Αιαντίς Λεοντίς Ερεχθηίς Αιγηίς Οινηίς Ακαμαντίς Κεκροπίς Πανδιονίς 36 - 37 Σχεδιαστική αναπαράσταση του Μνημείου των Επωνύμων Ηρώων σε προοπτική, περίπου 330 π.Χ. Η Αγορά της Αθήνας: έδρα των διοικητικών οργάνων της δημοκρατίας ΗΛΙΑIA Στη νοτιοδυτική πλευρά της Αγοράς βρίσκεται ένας περίβολος με σχεδόν τετράγωνη κάτοψη (27 x 31 μ.). Αρχικά δεν είχε στέγη. Το μεγάλο μέγεθος του κτίσματος, η χρονολόγησή του (μέσα 6ου αι. π.Χ.) και η κεντρική του θέση υποδηλώνουν ότι πρόκειται για δημόσιο κτήριο και πιθανόν υπαίθριο δικαστήριο. Ορισμένοι ερευνητές μάλιστα το ταυτίζουν με την Ηλιαία. Παράλληλα, στο βόρειο άκρο της ανατολικής πλευράς της Αγοράς, έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα μιας ομάδας κτηρίων του 5ου και του 4ου αι. π.Χ. –απλά περιστύλια χωρίς στέγη– που μάλλον λειτουργούσαν ως δικαστήρια, πιθανότατα ως ορκωτά, τα οποία συγκροτούνταν με τη συμμετοχή 201 ή 501 Αθηναίων. Η ταύτιση των κτηρίων αυτών βασίζεται κυρίως στην ανακάλυψη κάλπης με ενεπίγραφες χάλκινες δικαστικές ψήφους. Η Ηλιαία ήταν το μεγαλύτερο αθηναϊκό δικαστήριο. Μέλος της μπορούσε να γίνει κάθε Αθηναίος πολίτης που είχε συμπληρώσει το 30ο έτος της ηλικίας του και δεν είχε στερηθεί τα πολιτικά του δικαιώματα. Κάθε χρόνο κληρώνονταν 600 πολίτες από κάθε φυλή με βάση τους καταλόγους των δήμων. Μετά τον ειδικό όρκο που έδιναν, οι 6.000 πολίτες αποκτούσαν την ιδιότητα του ηλιαστή και μοιράζονταν σε δέκα τμήματα. Τα λαϊκά δικαστήρια της Ηλιαίας εκδίκαζαν υποθέσεις σημαντικών παραπτωμάτων πολιτειακής, στρατιωτικής και πολιτικής υφής (που παραπέμπονταν από την εκκλησία του δήμου) ή ελάσσονα θέματα δημόσιου και ιδιωτικού βίου. Για να αποφεύγονται οι δωροδοκίες των δικαστών, η σύνθεση των δικαστηρίων διαμορφωνόταν το πρωί κάθε δικάσιμης ημέρας. Οι ηλιαστές που επιθυμούσαν να δικάσουν τη συγκεκριμένη ημέρα παρουσιάζονταν στο χώρο των κληρωτηρίων της φυλής τους, έχοντας μαζί τους το χάλκινο πλακίδιο (πινάκιον) που έφερε το όνομά τους και το γράμμα του δικαστικού τμήματος όπου ανήκαν. Με τη βοήθεια μιας διαδικασίας κλήρωσης καθορίζονταν ποιος δικαστής-πολίτης θα λάβει μέρος σε ποια δίκη. Στη συνέχεια, το χάλκινο πλακίδιό του μεταφερόταν στο αντίστοιχο δικαστήριο μέσα σε δοχείο. Με τον τρόπο αυτό διασφαλιζόταν, τόσο η παρουσία του δικαστή στη δίκη που είχε κληρωθεί, όσο και η είσπραξη του δικαστικού μισθού και η επιστροφή του πλακιδίου στον κάτοχό του. Σχεδιαστική αναπαράσταση της νότιας πλευράς της Αγοράς, 5ος αι. π.Χ. 38 - 39 ΝOΤΙΑ ΣΤOA Ι Μεγάλο μέρος της νότιας πλευράς της Αγοράς καταλάμβανε η Νότια Στοά Ι (μήκος περ. 80 μ.). Το κτήριο οικοδομήθηκε γύρω στο 430-420 π.Χ. με ωμόπλινθους και λίθους σε δεύτερη χρήση –ίσως λόγω των οικονομικών δυσχερειών που επέφερε ο Πελοποννησιακός πόλεμος. Η στοά διαλύθηκε στα μέσα του 2ου αι. π.Χ., προκειμένου να κατασκευαστεί η Νότια Στοά ΙΙ. Η έκκεντρη τοποθέτηση των θυρών στις αίθουσες της στοάς υποδηλώνει την τοποθέτηση ανακλίντρων και χρήση τους ως χώρων σίτισης αρχόντων με δημόσια έξοδα. Σύμφωνα με επιγραφικές μαρτυρίες τουλάχιστον η μία αίθουσα χρησιμοποιούνταν από τους μετρονόμους, τους επόπτες των δημόσιων μέτρων και των σταθμών. Παράλληλα, τα πολυάριθμα νομίσματα που εντοπίστηκαν μαρτυρούν και εμπορική λειτουργία του κτηρίου. Αναπαράσταση μιας αίθουσας σίτισης στη Νότια Στοά Ι, περίπου 430-420 π.Χ. Η Αγορά της Αθήνας: έδρα των διοικητικών οργάνων της δημοκρατίας Λίγο έξω από τα όρια της Αγοράς λειτουργούσαν και δύο ακόμη όργανα της αθηναϊκής δημοκρατίας: στο λόφο της Πνύκας η εκκλησία του δήμου και στο λόφο του Αρείου Πάγου το ομώνυμο σώμα. ΠΝYΚΑ Στα δυτικά της Ακρόπολης, ανάμεσα στους λόφους του Μουσών (Φιλοπάππου) και των Νυμφών, διαμορφώνεται το χαμηλό ύψωμα της Πνύκας. Οι Αθηναίοι χρησιμοποίησαν τη μεγάλη αυτή ημικυκλική αμφιθεατρική έκταση ως χώρο για τις συγκεντρώσεις της εκκλησίας του δήμου. Στις αρχές του 5ου αι. π.Χ. περίπου 5.000 πολίτες κάθονταν στην ομαλοποιημένη πλαγιά του λόφου, βλέποντας προς τα βόρεια (προς την Αγορά και τον Άρειο Πάγο), όπου στο χαμηλότερο επίπεδο διαμορφώθηκε το βήμα του ομιλητή. Το 404/3 π.Χ., η διάταξη του χώρου αντιστρέφεται με τη δημιουργία τεχνητού πλατώματος. στα βόρεια χτίζονται δύο κλίμακες που οδηγούν στο πλάτωμα, το οποίο πλέον έχει κλίση προς τα νότια, όπου και μεταφέρεται το βήμα. Οι ακροατές έβλεπαν προς τη θάλασσα, ενώ η χωρητικότητα αυξήθηκε στα 6.000 άτομα. Η τρίτη και σημαντικότερη οικοδομική φάση συνδέεται με το ρήτορα Λυκούργο. Κατά τη θητεία του (333-320 π.Χ.) ως ανώτατου επόπτη των οικονομικών της πόλης (^ επ`ι τFÉ διοικήσει), ο χώρος πήρε τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα. ο\ Διατηρήθηκε η διάταξη αλλά ο χώρος διευρύνθηκε (13.500 άτομα). Μια μεγάλη κλίμακα οδηγούσε στον ισοπεδωμένο χώρο στην κορυφή του υψώματος. Στη νότια πλευρά –απέναντι από την κλίμακα–, η φυσική προεξοχή του βράχου διαμορφώθηκε σε βήμα. Πάνω και πίσω από αυτό σχεδιάστηκαν δύο μεγάλες στοές, ως χώροι καταφυγής σε περιόδους δυσμενών καιρικών συνθηκών. Την ίδια περίοδο, σε ορθογώνιο λάξευμα πάνω από το βήμα τοποθετήθηκε ο βωμός του Διός Αγοραίου. Ωστόσο, η απουσία καθισμάτων δεν επέτρεπε στους πολίτες να συνεδριάζουν με άνεση. Έτσι, η Πνύκα, που αποτέλεσε τον τόπο-σύμβολο της αθηναϊκής δημοκρατίας, προς τα τέλη του 4ου αι. π.Χ. εγκαταλείπεται και οι συνεδριάσεις της εκκλησίας του δήμου πραγματοποιούνται στο θέατρο του Διονύσου στους νότιους πρόποδες της Ακρόπολης. 40 - 41 Η εκκλησία του δήμου συνερχόταν με τη συμμετοχή όλων των ενήλικων πολιτών τριάντα με σαράντα φορές το χρόνο (κάθε δέκα μέρες). Οι αρμοδιότητές της ήταν ποικίλες και βαρύνουσες για τη λειτουργία του πολιτεύματος: ψήφιζε νόμους, ρύθμιζε θέματα εξωτερικής πολιτικής (κήρυξη πολέμου-σύναψη ειρήνης, συμμαχίες, πρεσβείες, αριθμός στρατευόμενων κ.ά.) και ζητήματα οικονομικής φύσης (δαπάνες, νόμισμα, μέτρα-σταθμά κ.ά.), αποφάσιζε τον οστρακισμό ισχυρών και επικίνδυνων πολιτικών, φρόντιζε για την εκλογή αρχόντων και άλλα. Όλα τα θέματα διεκπεραιώνονταν με τον ίδιο τρόπο: με διαδικασίες νομοθεσίας. Σχεδιαστκή αναπαράσταση των τριών φάσεων της Πνύκας. AΡΕΙΟΣ ΠAΓΟΣ Το χαμηλό βραχώδες έξαρμα (πάγος) στα βορειοδυτικά της Ακρόπολης οφείλει την ονομασία του στο θεό Άρη ή τις Αρές, τις τιμωρούς Ερινύες (ή Ευμενίδες). Η δεύτερη εκδοχή θεωρείται πιθανότερη, καθώς στο βράχο υπάρχει κοιλότητα από όπου πίστευαν ότι έβγαιναν αυτές οι θεότητες για να εκδικηθούν τους φονιάδες. Στο λόφο αυτό οι θεοί του Ολύμπου δίκασαν τον Άρη για φόνο. εδώ κατέφυγε και ο Ορέστης όταν, μετά τη δολοφονία της Κλυταιμνήστρας, τον κυνηγούσαν οι Ερινύες και αθωώθηκε με την ψήφο της θεάς Αθηνάς. Έτσι, ο Άρειος Πάγος συνδέθηκε από πολύ παλιά με έναν από τους σημαντικότερους πολιτειακούς θεσμούς της Αθήνας, την εξ Αρείου Πάγου βουλή, μετεξέλιξη του ομηρικού Συμβουλίου των Γερόντων που πλαισίωνε το βασιλιά στο έργο της διοίκησης και της απονομής δικαιοσύνης. Ο Άρειος Πάγος είχε τεράστιο κύρος –τουλάχιστον έως τα κλασικά χρόνια– και τα μέλη του (αρεοπαγίται) ήταν ισόβια. Είχε εκτεταμένες αρμοδιότητες (επίβλεψη εφαρμογής των νόμων, γενικότερα διαφύλαξη των πατρίων, δικαίωμα επιβολής ποινών), ανάμεσα στις οποίες και η εκδίκαση ανθρωποκτονιών (ανδροφονιών). Ωστόσο, με τη μεταρρύθμιση του 462 π.Χ., αποδυναμώθηκε και ασχολούνταν μόνο με εγκλήματα φόνου και την εποπτεία του θρησκευτικού νόμου. οι υπόλοιπες αρμοδιότητες περιήλθαν στην Ηλιαία, τη βουλή και την εκκλησία του δήμου. Οι δίκες για ανθρωποκτονία γίνονταν στο ύπαιθρο, προκειμένου οι δικαστές να μην βρίσκονται υπό την ίδια στέγη με το φονιά, που θεωρούνταν μολυσμένος. O Παυσανίας αναφέρει ότι στο λόφο υπήρχαν δύο αλάξευτοι λίθοι: για τον κατηγορούμενο ο λίθος της «ύβρεως» και για τον κατήγορο ο λίθος της «αναιδείας», δηλαδή της ασπλαχνίας καθώς ζητούσε τη χωρίς έλεος τιμωρία του φονιά. Αντίστοιχα, όταν εκδικάζονταν θρησκευτικά ζητήματα, πρόεδρος του σώματος ήταν ο άρχων βασιλεύς και οι συνεδριάσεις γίνονταν στη Βασίλειο Στοά. Το 52 μ.Χ. στους αρεοπαγίτες απηύθυνε ο απόστολος Παύλος το λόγο του περί αγνώστου Θεού. Μακρινή άποψη της Ακρόπολης από το λόφο της Πνύκας. Χρονολόγιο ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ κατάληψη Σαλαμίνας π. 600 8ος αι. π.Χ. 7ος αι. π.Χ. 682 “συνοικισμός” Αττικής και αντικατάσταση βασιλιά από 3 ετήσιους άρχοντες (επώνυμος, βασιλεύς, πολέμαρχος) 6ος αι. π.Χ. μέσα 7ου αι. 6 θεσμοθέται π. 632 ανεπιτυχής απόπειρα κατάληψης της εξουσίας από Κύλωνα 624 ή 621 νομοθεσία Δράκοντα 594/3 Σόλων: • σεισάχθεια (παραγραφή χρεών) • βουλή των 400 • Ηλιαία (λαϊκό δικαστήριο) • συμμετοχή στην εκκλησία του δήμου και θητών ρήξη αριστοκρατών και πλήθους σταδιακή ενίσχυση των αριστοκρατών (ευπατρίδαι) σε βάρος της κληρονομικής βασιλείας αριστοκρατία: κυριαρχία Αρείου Πάγου ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 42 - 43 Περσικοί πόλεμοι σπαρτιατικές επεμβάσεις Μιλτιάδης: μάχη Μαραθώνα ναυμαχίες: Αρτεμισίου Σαλαμίνας (Θεμιστοκλής) Μυκάλης μάχη Πλαταιών Αριστείδης: ίδρυση A΄ Αθηναϊκής Συμμαχίας 508, 506/5 490 480-479 478/7 5ος αι. π.Χ. 561/0-528 τυραννίδα Πεισιστράτου 527 τυραννίδα Ιππία 514 Τυραννοκτόνοι δολοφονία Ιππάρχου 510 ανατροπή τυραννίδας Ιππία με σπαρτιατική επέμβαση 508/7 μεταρρυθμίσεις Κλεισθένη: • 10 πολιτικές φυλές • βουλή των 500 • εκκλησία του δήμου με νομοθετική εξουσία • 10 στρατηγοί 501 αύξηση αρμοδιοτήτων 10 στρατηγών 487 482 π. 479/8 Θεμιστοκλής: οχύρωση Αθήνας και Πειραιά πρώτη εφαρμογή Θεμιστοκλής: οστρακισμού ναυπήγηση αθηναϊκού στόλου, πηγή χρηματοδότησης και νέα αργυρούχα κοιτάσματα στο Λαύριο τυραννίδα Πεισιστρατιδών σταθερή πορεία προς τη δημοκρατία: ενδυνάμωση εκκλησίας του δήμου και συνύπαρξη με Άρειο Πάγο Χρονολόγιο ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ “Πρώτος Πελοποννησιακός” πόλεμος Πελοποννησιακός Κίμων: αποστασία μάχη Ευρυμέδοντα Θάσου εκστρατεία στην Αίγυπτο μεταφορά συμμαχικού ταμείου Καλλίειος ειρήνη στην Ακρόπολη Αρχιδάμειος πόλεμος: σπαρτιατικές εισβολές στην Αττική, εκστρατείες Πύλου, Αμφίπολης Τριακονταετής αποστασία ειρήνη με Σπάρτη Σάμου Νικίειος ειρήνη Σικελική εκστρατεία 468(;) 465-463 460/59-454 454 449 446/5 441-439 431 421 415 5ος αι. π.Χ. π. 462 Εφιάλτης: • ενίσχυση βουλής των 500 • λειτουργία Ηλιαίας κατά τμήματα • κατάργηση πολιτικών αρμοδιοτήτων Αρείου Πάγου 458/7 συμμετοχή ζευγιτών στους 9 άρχοντες αποπεράτωση Μακρών Τειχών 451/0 447-438 430 εμφάνιση λοιμού 429 θάνατος Περικλή 421 416 τελευταία εφαρμογή οστρακισμού νόμος κατά οικοδόμηση «μητροξένων»: Παρθενώνα περιορισμός αριθμού Αθηναίων πολιτών πολιτική κυριαρχία Περικλή σταθερή πορεία προς τη δημοκρατία Κλέων ώριμη, ολοκληρωμένη μορφή δημοκρατίας: έμμισθα και κληρωτά αξιώματα, συμμετοχή και θητών στους 9 άρχοντες ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 44 - 45 πόλεμος Δεκελικός ή Ιωνικός πόλεμος Κορινθιακός πόλεμος συνθηκολόγηση Αθήνας διάλυση A΄ Αθηναϊκής Συμμαχίας συγκρούσεις με Σπάρτη συγκρούσεις με Θήβα ναυμαχία ναυμαχία Αργινουσών Αιγός Ποταμών Βασίλειος ή Ανταλκίδειος ειρήνη ίδρυση Β΄ Αθηναϊκής Συμμαχίας Κοινή Ειρήνη Ελλήνων 413 406 405 404 395 387/6 378/7 369 362/1 4ος αι. π.Χ. 411 410 404-403 Τριάκοντα Τύραννοι Θρασύβουλος αποκατάσταση δημοκρατίας 395 κατάλυση δημοκρατίας: αποκατάσταση ολιγαρχική βουλή των 400 δημοκρατίας Θηραμένης Αλκιβιάδης Κόνων – Καλλίστρατος – Φωκίων – Λυκούργος – Δημοσθένης πλήρης λειτουργία δημοκρατίας: εκκλησιαστικός μισθός, μεγαλύτερη εξειδίκευση δημόσιων αρχών (νομοθεσία, οικονομικά, στρατός) περιπέτειες δημοκρατίας Χρονολόγιο ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ διαμάχες Διαδόχων Διαμάχες και πόλεμος με Φίλιππο Β΄ Συμμαχικός πόλεμος (357-355) Λαμιακός πόλεμος μάχη Χαιρώνειας διάλυση Β΄ Αθηναϊκής Συμμαχίας Πανελλήνια Συμμαχία του Φιλίππου Β΄ υποταγή κατά σειρά σε: Αντίπατρο, Κάσσανδρο, Δημήτριο τον Πολιορκητή ανεξαρτησία Χρεμωνίδειος και ελευθερία πόλεμος (εκτός του Πειραιά) εναντίον Αντίγονου Γονατά υποταγή στους Μακεδόνες (Αντιγονίδες) απόσυρση Μακεδόνων ελευθερία, ουδετερότητα μακεδονικές φρουρές σε Πειραιά και άλλα οχυρά 357 338 323 322 287 267 262 229 4ος αι. π.Χ. 336/5 αναδιοργάνωση θεσμού εφηβείας 3ος αι. π.Χ. 322 ολιγαρχία (322-318, 294-291) μετριοπαθής δημοκρατία (Δημήτριος Φαληρέας, 317-307) τυραννίδα (300-295) δημοκρατία (307-301, 291-287) • 12 φυλές • βουλή των 600 • λατρεία Μακεδόνων βασιλέων • κατάργηση λειτουργιών • κατάργηση μισθοδοσίας αξιωμάτων συνεχείς εναλλαγές πολιτευμάτων, κυρίως ολιγαρχικών αποκατάσταση δημοκρατίας 287 262 κυριαρχία βασιλικού επιτρόπου του Αντίγονου Γονατά (262-255) παραχώρηση τυπικής δημοκρατικής αυτοδιοίκησης (255-222) 229 δημοκρατία • 13 φυλές • βουλή των 650 • λατρεία του Δήμου Κόνων – Καλλίστρατος – Φωκίων – Λυκούργος – Δημοσθένης πλήρης λειτουργία δημοκρατίας: εκκλησιαστικός μισθός, μεγαλύτερη εξειδίκευση δημόσιων αρχών (νομοθεσία, οικονομικά, στρατός) ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 46 - 47 ανεξάρτητη πόλη «φίλη και σύμμαχος» της Ρώμης αυτοδιοικούμενη πόλη ρωμαϊκής επαρχίας A΄ Μιθριδατικός πόλεμος Αδριανός: ίδρυση με έδρα την Αθήνα του «Πανελληνίου», λατρευτικής ομοσπονδίας ελληνικών πόλεων απόκτηση Δήλου λεηλασία από Σύλλα υπαγωγή στη ρωμαϊκή επαρχία «Αχαΐας» επιδρομή Ερούλων π. 200 167/6 88 86 27 131/2 267 2ος αι. π.Χ. 200 • 12 φυλές • βουλή των 600 1ος αι. π.Χ. 167/6 τέλη 2ου αι. εξεγέρσεις δούλων στο Λαύριο • ενδυνάμωση Αρείου Πάγου • άρχοντες και βουλευτές εκλέγονται από τους ευπόρους οικονομική άνοδος 1ος αι. μ.Χ. 2ος αι. μ.Χ. 124-132 μέσα 2ου αι. άνθηση οικοδομικών προγραμμάτων με χρηματοδότηση Ρωμαίων αδιάλειπτη λειτουργία φιλοσοφικών σχολών 3ος αι. μ.Χ. 165 λοιμός η Αθήνα μετατρέπεται σε επαρχιακή πόλη 86 πλήρης ολιγαρχία: • περιορισμός βουλής • σχεδόν πλήρης εξαφάνιση εκκλησίας του δήμου λατρεία Ρώμης και αυτοκρατόρων • Άρειος Πάγος διοικεί την πόλη • βουλή και εκκλησία του δήμου αποδυναμώνονται επισκέψεις Αδριανού δημογραφικός και οικονομικός μαρασμός σταδιακή βελτίωση συνθηκών ζωής, οικονομική και πολιτιστική ανάκαμψη τελευταία αναλαμπή δημοκρατίας φιλορρωμαϊκή ολιγαρχία-αριστοκρατία: βουλευτές, άρχοντες, αρεοπαγίτες εκλέγονται από μια προνομιούχο μειοψηφία πολιτών Oργάνωση και αρμοδιότητες των αρχών του αθηναϊκού κράτους έως το τέλος των κλασικών χρόνων Mε τις μεταρρυθμίσεις του Kλεισθένη ενισχύθηκε ο ρόλος του δήμου και της βουλής στην άσκηση της εξουσίας, ενώ περιορίστηκε η συμμετοχή πολιτών αριστοκρατικής καταγωγής στη διαχείριση των αρχών. H εκκλησία του δήμου, η συνέλευση δηλαδή των πολιτών, ήταν κυρίαρχη σε όλα τα ζητήματα της δημόσιας ζωής. Eξέλεγε τους σημαντικότερους άρχοντες, είχε καθοριστικό ρόλο σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, νομοθεσίας και οικονομικής οργάνωσης της πόλης. Πρόεδρός της κατά τον 5ο αι. π.X. ήταν ο επιστάτης των πρυτάνεων, ενώ κατά τον 4ο αι. π.X. ο επιστάτης των προέδρων. Aνά πρυτανεία γίνονταν τέσσερις συνελεύσεις, ενώ υπήρχαν και έκτακτες. H εκκλησία συνερχόταν τον 5ο και τον 4ο αι. π.X. στην Πνύκα, ενώ από το τέλος του 4ου αι. π.X. στο θέατρο του Διονύσου. Aντιπροσωπευτικό όργανο του δήμου ήταν η βουλή των πεντακοσίων, την οποία αποτελούσαν πενήντα Aθηναίοι από κάθε φυλή με ετήσια θητεία. Tο σημαντικότερο έργο της ήταν η σύνταξη σχεδίων ψηφισμάτων (προβουλεύματα), τα οποία παραπέμπονταν για ψήφιση στην εκκλησία του δήμου. H βουλή ασκούσε την επίβλεψη της εφαρμογής των νόμων, τον έλεγχο των αρχόντων, τη διοίκηση των δημόσιων οικονομικών, το χειρισμό των εξωτερικών υποθέσεων, καθώς και δικαστικές αρμοδιότητες. Στις συνεδριάσεις της, που γίνονταν κάθε μέρα στο Βουλευτήριο, στα νότια της Aγοράς, προήδρευαν οι πρυτάνεις, οι πενήντα βουλευτές κάθε φυλής που αναλάμβαναν εκ περιτροπής (για το 1/10 του έτους) τη διοίκηση του κράτους. Πρόεδρός τους ήταν ο επιστάτης των πρυτάνεων που για 24 ώρες ασκούσε καθήκοντα ανώτατου άρχοντα και προήδρευε στις συνεδριάσεις της βουλής και της εκκλησίας. Oι πρυτάνεις, που διέμεναν στη Θόλο, μεταξύ των άλλων καθηκόντων τους συγκαλούσαν τη βουλή και κατήρτιζαν την ημερήσια διάταξη. Kατά τον 4ο αι. π.X. οι εξουσίες της βουλής μειώθηκαν. Πρόεδρος των συνεδριών της ήταν ο επιστάτης των προέδρων, μίας επιτροπής εννέα προσώπων που κληρώνονταν από τις εννέα φυλές, δηλαδή από όλες πλην της πρυτανεύουσας. Mέρος των δικαστικών αρμοδιοτήτων της βουλής μεταβιβάστηκαν στην Hλιαία, το λαϊκό δικαστήριο της Aθήνας που αποτελούσαν 6.000 πολίτες ως δικαστές, οι οποίοι κληρώνονταν κάθε χρόνο. Eξάλλου, προκειμένου να ενισχυθεί η συμμετοχή των φτωχότερων πολιτών στις δημόσιες υποθέσεις, καθιερώθηκε ο μισθός ως αποζημίωση για το χρόνο που αφιέρωνε ένας πολίτης σε δημόσιο λειτούργημα (βουλευτικός για τους βουλευτές, εκκλησιαστικός για τους συμμετέχοντες στην εκκλησία του δήμου κ.λπ.). Πέρα από τη βουλή και την εκκλησία του δήμου, το αθηναϊκό κράτος διέθετε ένα μεγάλο αριθμό συλλογικών αλλά και ατομικών αρχών. Σημαντική αρχή ήταν οι εννέα άρχοντες, στους οποίους ανήκαν ο επώνυμος άρχων, ο πολέμαρχος, ο βασιλεύς και οι έξι θεσμοθέται. O επώνυμος άρχων έδινε το όνομά του στο έτος, ήταν εγγυητής της περιουσίας των πολιτών, προστάτευε τα δικαιώματα των αδυνάτων μελών του κράτους (ορφανά, χήρες), οργάνωνε και επόπτευε τους θεατρικούς αγώνες καθώς και ορισμένες πομπές και εορτές. O άρχων πολέμαρχος (παλαιότερα επικεφαλής του στρατού) ήταν επιφορτισμένος με τις υποθέσεις των μετοίκων. O άρχων βασιλεύς διηύθυνε τις πατροπαράδοτες θυσίες, είχε την επιμέλεια ορισμένων εορτών, οργάνωνε τις λαμπαδηδρομίες, επιτηρούσε τη διαχείριση των ιερών γαιών, χειριζόταν τις καταγγελίες για ασέβεια και τις δίκες για τραυματισμό ή φόνο. Oι έξι θεσμοθέται αποτελούσαν το κεντρικό όργανο που ρύθμιζε τη λειτουργία των ηλιαστικών δικαστηρίων: καθόριζαν τις ημερομηνίες εκδίκασης των διάφορων υποθέσεων, συγκροτούσαν με κλήρο τη σύνθεση των δικαστηρίων και όριζαν τις δίκες που θα εκδίκαζε το καθένα από αυτά. Tέλος, ήταν αρμόδιοι για πολυάριθμες υποθέσεις του δημόσιου και του ιδιωτικού βίου. Aπό τους άρχοντες για τις στρατιωτικές υποθέσεις σημαντικότερη ήταν η αρχή των δέκα στρατηγών. Oι δέκα στρατηγοί εκλέγονταν με ψηφοφορία κάθε χρόνο, ένας για κάθε φυλή (τον 4ο αι. π.X. από το σύνολο των Aθηναίων), μεταξύ των πολιτών που ανήκαν στην πρώτη τάξη (πεντακοσιομέδιμνοι) και με απεριόριστο δικαίωμα επανεκλογής. Ήταν επικεφαλής του στρατού, είχαν την ευθύνη των πολεμικών παρασκευών, τη διαχείριση των έκτακτων φόρων που επιβάλλονταν στους πολίτες για τις πολεμικές ανάγκες και την οργάνωση των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Άρχοντες με θρησκευτικές αρμοδιότητες ήταν οι δέκα επιμεληταί, οι οποίοι μαζί με τον επώνυμο άρχοντα οργάνωναν την πομπή των Mεγάλων Διονυσίων και των Διονυσίων Eπιληναίων. Για την οργάνωση των εορτών που τελούνταν κάθε τέσσερα χρόνια (Παναθήναια, Eλευσίνια, Hφαίστεια) αρμόδιοι ήταν οι δέκα ιεροποιοί. Όσον αφορά τους άρχοντες με οικονομικές αρμοδιότητες, οι κωλακρέται ήταν υπεύθυνοι για τη διαχείριση του κρατικού ταμείου και τις δημόσιες πληρωμές, οι ελληνοταμίαι για τη διαχείριση του συμμαχικού ταμείου στη Δήλο (478-454 π.X.) και οι ταμίαι της Aθηνάς για τη διαχείριση των ιερών χρημάτων και αναθημάτων της θεάς. Aπό τις αρχές του 5ου αι. π.X. οι κατώτερες τάξεις (ιππείς, ζευγίτες) απέκτησαν σταδιακά δικαίωμα συμμετοχής στα ανώτερα αξιώματα της πολιτείας, των εννέα αρχόντων και του Aρείου Πάγου. Mε τον τρόπο αυτό διασφαλίστηκε η αντιπροσώπευση όλων των κοινωνικών τάξεων, αποτέλεσμα στο οποίο συνέβαλε και ο τρόπος επιλογής των αρχόντων με τη διαδικασία της κλήρωσης που γενικεύθηκε κατά τον 4ο αι. π.X. Eξαίρεση στο δημοκρατικό κανόνα της καθολικής συμμετοχής στα κοινά αποτελούσαν οι δέκα στρατηγοί και όσοι αναλάμβαναν να διαχειριστούν δημόσιo χρήμα, αρχές στις οποίες εκλέγονταν πολίτες μόνο από την πρώτη τάξη. Όλοι ωστόσο ελέγχονταν στο τέλος της θητείας τους και λογοδοτούσαν στο δήμο. Οργάνωση και αρμοδιότητες των αρχών του αθηναϊκού κράτους 2. KΛΗΡΩΤΗΡΙΟ 162/1 π.Χ. Tο πεδίο της στήλης φέρει δώδεκα ορθογώνιες εγκοπές σε κατακόρυφη διάταξη. Aποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μηχανής κλήρωσης. Tα κληρωτήρια χρησίμευαν για την κλήρωση αξιωματούχων (αρχόντων, βουλευτών και δικαστών) ή και φυλών. Στις εγκοπές των κληρωτηρίων τοποθετούσαν πλακίδια με τα ονόματα των υποψηφίων ή και τα ονόματα των φυλών, προκειμένου να καθοριστεί η σειρά που αυτές θα αναλάμβαναν την πρυτανεία, όπως στο συγκεκριμένο. Στην αριστερή πλευρά της συγκεκριμένης στήλης ήταν προσηλωμένος ένας κατακόρυφος σωλήνας. Στο επάνω του μέρος απέληγε σε χωνί που χρησίμευε για την υποδοχή των σφαιριδίων με τα ονόματα των προς κλήρωση φυλών. Mε κάποιο μηχανισμό τα σφαιρίδια γλυστρούσαν στο σωλήνα και κατέληγαν σε ένα αγγείο. Eάν το πρώτο σφαιρίδιο έφερε π.χ. το όνομα της Iπποθωντίδος φυλής, έμπαινε στην πρώτη εγκοπή το πινάκιο της φυλής αυτής, η οποία θα αναλάμβανε την πρώτη πρυτανεία του έτους. Όταν πλησίαζε το τέλος της πρώτης πρυτανείας, κλήρωναν τη δεύτερη κατά σειρά φυλή, ελευθερώνοντας ένα ακόμα σφαιρίδιο και τοποθετώντας το όνομά της στη δεύτερη εγκοπή κ.ο.κ. Tο κληρωτήριο αυτό απέκτησε αναθηματικό χαρακτήρα τον 2ο αι. π.X., όπως συνάγεται από την επιγραφή με το όνομα του επώνυμου άρχοντα που χαράχθηκε στο επιστύλιο. Eπιγραφικό Μουσείο 8984 Ναόσχημη στήλη από πεντελικό μάρμαρο. Βρέθηκε στο Γυμνάσιο του Αδριανού. Επιστημονικός Κατάλογος Επιγραφών, 30-33. 56 - 57 Ανέθεσαν (το κληρωτήριο) επί άρχοντος Ποσειδωνίου (μτφρ. N. Mπιργάλιας) Έκδοση και δημοσιοποίηση των ψηφισμάτων _ σύντομη περιγραφή του τυπικού τους H έκδοση ενός ψηφίσματος ήταν αποτέλεσμα συνεργασίας της αθηναϊκής βουλής των πεντακοσίων και της εκκλησίας του δήμου. H εκκίνηση της διαδικασίας μπορούσε να γίνει με δύο τρόπους. O ένας ήταν η υποβολή πρότασης από πολίτη. Στην περίπτωση κατά την οποία αποδέκτης της πρότασης ήταν η εκκλησία του δήμου, εκείνη παρέπεμπε το θέμα στη βουλή για να συντάξει σχέδιο ψηφίσματος (προβούλευμα). Εάν ο αποδέκτης ήταν η βουλή, προχωρούσε άμεσα στη σύνταξη του προβουλεύματος. O άλλος τρόπος ήταν η ανάληψη πρωτοβουλίας από την ίδια τη βουλή με απευθείας έκδοση προβουλεύματος, το οποίο έθετε στην κρίση της εκκλησίας. H σύνταξη προβουλεύματος ήταν υποχρεωτική. ωστόσο η εκκλησία είχε το δικαίωμα να το τροποποιήσει ή να το απορρίψει στο σύνολό του. H επικύρωση ή μη των προτάσεων από την εκκλησία του δήμου γινόταν, είτε με ανάταση των χειρών, είτε με μυστική ψηφοφορία. Μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας ο γραμματέας της βουλής συνέτασσε το κείμενο του ψηφίσματος και, εφόσον υπήρχε σχετική πρόβλεψη, φρόντιζε να αναγραφεί σε στήλη ή σε ξύλινη πινακίδα. Το πλήρως διαμορφωμένο αττικό ψήφισμα περιλαμβάνει τα εξής μέρη: A. Την κεφαλίδα, η οποία αποτελείται από την αναγραφή της επίκλησης Θεοί στο άνω μέρος της στήλης και από το περιεχόμενο της απόφασης ή το όνομα του γραμματέα ή του άρχοντα. B. Το προοίμιο. Με αυτό δίνεται η χρονική ένδειξη του ψηφίσματος και περιλαμβάνει: 1. τον επικυρωτικό τύπο (π.χ. öδοξεν τFÉ βουλFÉ καd τ ~ δήμ Fω), Fω 2. το όνομα της πρυτανεύουσας φυλής (π.χ. \Aντιοχdς âπρυτάνευε), 3. το όνομα του γραμματέα της βουλής (π.χ. Eéκλείδης âγραμμάτευε), 4. το όνομα του επιστάτη της βουλής και της εκκλησίας του δήμου (π.χ. ^IεροκλÉς âπεστάτε), 5. το όνομα του επώνυμου άρχοντα (π.χ. Eéκτήμων qρχε). Γ. Την πρόταση, το κείμενο της απόφασης. Αρχικά δίνεται το όνομα του εισηγητή, μετά αναφέρεται το αιτιολογικό του ψηφίσματος και στη συνέχεια το κείμενο της πρότασης, όπως διατυπώθηκε από τον εισηγητή της στη βουλή ή στο δήμο. Έπειτα ακολουθεί το κύριο μέρος της απόφασης. Δ. Τις προσθήκες (τροπολογίες) στο προβούλευμα. Στο τέλος του ψηφίσματος είναι δυνατό να προστεθεί και κάποια επιπλέον τροπολογία με αναγραφή του ονόματος του εισηγητή της. Έκδοση και δημοσιοποίηση των ψηφισμάτων – σύντομη περιγραφή του τυπικού τους 3. TΙΜΗΤΙΚΑ ΨΗΦΙΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ZΩΠΥΡΟ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΕΠΙΜΕΛΗΤΕΣ ΤΗΣ ΠΟΜΠΗΣ περίπου 186/5 π.X. Mε το πρώτο ψήφισμα ο δήμος τιμά με στεφάνι κισσού τον πατέρα της Tιμοθέας Zώπυρο, διότι έθεσε την κόρη του στην υπηρεσία του θεού Διονύσου ως κανηφόρο, προκειμένου να μεταφέρει το κάνιστρο με τις προσφορές και τα σκεύη για τη θυσία, ενώ ο ίδιος εκπλήρωσε με ζήλο τα καθήκοντά του στη διονυσιακή πομπή. Aκολουθεί δεύτερο ψήφισμα, όπου ο δήμος τιμά με χρυσό στεφάνι ελίας τους εικοσιτέσσερις επιμελητές της πομπής, οι οποίοι είχαν τη φροντίδα για την οργάνωση και την τέλεσή της. Στο τέλος η βουλή και ο δήμος τιμούν με στεφάνι κισσού τοfς παÖδας τοfς âλευθέρους καd τeν διδάσκαλον αéτ΅ν, που χόρευαν γύρω από βωμούς κατά τη διάρκεια των Mεγάλων Διονυσίων. Eπιγραφικό Μουσείο 7559 Στήλη από μάρμαρο Υμηττού, με αετωματική επίστεψη και τρία ανάγλυφα στεφάνια στο πεδίο. Βρέθηκε στο θέατρο του Διονύσου. Επιστημονικός Κατάλογος Επιγραφών, 36-40. 60 - 61 Θεοί. Eπί Zωπύρου άρχοντος, όταν η Πτολεμαΐς φυλή επρυτάνευε δεκάτη στη σειρά και γραμματέας της ήταν ο Mεγάριστος, ο γιος του Πύρρου από το δήμο της Aιξωνής. την εικοστή πρώτη μέρα του Eλαφηβολιώνος μηνός, τετάρτη μέρα της πρυτανείας. συνεδρίαση της εκκλησίας του δήμου στο ιερό του Διονύσου. από τους προέδρους ο Σώπατρος, ο γιος του Φιλάγρου από το δήμο των Yβαδών, και οι συμπρόεδροι έθεταν το θέμα σε ψηφοφορία. αποφάσισε ο δήμος. ο Ξένων, ο γιος του Aσκληπιάδου από το δήμο της Φυλής, εισηγήθηκε. επειδή ο άρχων Zώπυρος ανακοινώνει, ότι ο πατέρας της ορισθείσας κανηφόρου Zώπυρος, έστειλε τη θυγατέρα του Tιμοθέα να μεταφέρει το ιερό κάνιστρο στο θεό σύμφωνα με τα πατροπαράδοτα έθιμα, προσέφερε δε αυτός και το καλύτερο ζώο για θυσία και μερίμνησε και για τα υπόλοιπα καθήκοντά του σχετικά με την πομπή, όπως έπρεπε και με φιλοτιμία. με τη βοήθεια της καλής τύχης να αποφασίσει ο δήμος να επαινέσει τον πατέρα της κανηφόρου Zώπυρο, γιο του Δικαίου από το δήμο της Mελίτης, και να τον στεφανώσει με στέφανο κισσού για την ευσέβειά του προς τους θεούς και τη φιλοτιμία του προς το δήμο των Aθηναίων. Kαι ο κατά πρυτανείαν Έκδοση και δημοσιοποίηση των ψηφισμάτων – σύντομη περιγραφή του τυπικού τους 3. TΙΜΗΤΙΚΑ ΨΗΦΙΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ZΩΠΥΡΟ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΕΠΙΜΕΛΗΤΕΣ ΤΗΣ ΠΟΜΠΗΣ περίπου 186/5 π.X. 62 - 63 γραμματέας να αναγράψει αυτό το ψήφισμα σε λίθινη στήλη και να τη στήσει στο τέμενος του Διονύσου και τη δαπάνη για τη στήλη να κατανείμει ο ταμίας των στρατιω-τικών. (μέσα σε στέφανο από κλάδο κισσού) O δήμος (τιμά) τον πατέρα της κανηφόρου Zώπυρο γιο του Δικαίου από το δήμο της Mελίτης Eπί Zωπύρου άρχοντος, όταν η Πτολεμαΐς φυλή επρυτάνευε δεκάτη στη σειρά και γραμματέας της ήταν ο Mεγάριστος, ο γιος του Πύρρου από το δήμο της Aιξωνής. την εικοστή πρώτη μέρα του Eλαφηβολιώνος μηνός, τετάρτη μέρα της πρυτανείας. συνεδρίαση της εκκλησίας του δήμου στο ιερό του Διονύσου. από τους προέδρους ο Σώπατρος, ο γιος του Φιλάγρου από το δήμο των Yβαδών, και οι συμπρόεδροι έθεταν το θέμα σε ψηφοφορία. αποφάσισε ο δήμος. ο Ξένων, ο γιος του Aσκληπιάδου από το δήμο της Φυλής, εισηγήθηκε. επειδή οι εκλεγμένοι επιμελητές της πομπής επί Zωπύρου άρχοντος προσέφεραν τις θυσίες στους θεούς που συνήθιζαν, φρόντισαν δε για την αποστολή της πομπής μαζί με τον άρχοντα με ιδιαίτερο ζήλο και εξετέλεσαν και τα άλλα καθήκοντά τους. με τη βοήθεια της καλής τύχης να αποφασίσει ο δήμος να επαινέσει τους επιμελητές της πομπής και να στεφανώσει τον καθένα τους με χρυσό στέφανο για την ευσέβειά τους προς τους θεούς και τη φιλοτιμία τους προς τη βουλή και το δήμο των Aθηναίων, τον Πυρρίνο, γιο του Θεοπόμπου από το δήμο του Γαργηττού, τον Aγαθοκλή, γιο του Λυσιάδου από το δήμο των Bερενικιδών, τον Aριστόμαχο γιο του Έκδοση και δημοσιοποίηση των ψηφισμάτων – σύντομη περιγραφή του τυπικού τους 3. TΙΜΗΤΙΚΑ ΨΗΦΙΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ZΩΠΥΡΟ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΕΠΙΜΕΛΗΤΕΣ ΤΗΣ ΠΟΜΠΗΣ περίπου 186/5 π.X. 64 - 65 Σθενέλου από το δήμο της Mελίτης, τον Aλκίμαχο, γιο του Θεοδότου από το δήμο του Tρικορύνθου, τον Aριστείδη, γιο του Προξένου από το δήμο των Λαμπτρών, τον Eύξενο, γιο του Aρχίππου από το δήμο των Eιρεσιδών, τον Hράκωντα, γιο του Eυβίου από το δήμο της Φυλής, το Mενέμαχο, γιο του Aνθεστηρίου από το δήμο της Mυρρινούττης, το Γόργι, γιο του Ξανθίππου από το δήμο των Φιλαϊδών τον Aριστείδη, γιο του Zωΐλου από το δήμο της Kηφισιάς, το Nουμήνιο, γιο του Mενάνδρου από το δήμο των Aλών, τον Aλέξανδρο, γιο του Aντιγόνου από το δήμο της Oτρύνης, τον Tιμοκράτη, γιο του Tιμοκράτου από το δήμο του Θορικού, το Θάρσυτο, γιο του Σωσιάδου από το δήμο των Φιλαϊδών, το Mένανδρο, γιο του Ξένωνος από το δήμο του Oίου, το Bάκχιο, γιο του Bακχίου από το δήμο της Θρίας, τον Δάφνιν, γιο του Φανοδίκου από το δήμο των Aφιδνών, το Θεόδωρο, γιο του Δημητρίου από το δήμο του Kυδαθηναίου, τον Aθηνάδη, γιο του Kρατέρμου από το δήμο του Pαμνούντα, το Mενέδαμο, γιο του Aνδροσθένου από το δήμο των Φιλαϊδών, το Διονύσιο, γιο του Ξένωνος από το δήμο της Aμαξαντιάς, το Φιλόπολι, γιο του Mικκέου από το δήμο του Ποταμού, τον Ίωνα, γιο του Aριστοβούλου, από το δήμο της Aμφιτροπής, το Nέαρχο, γιο του Xαίρωνος από το δήμο της Θρίας. Kαι ο κατά πρυτανείαν γραμματέας να αναγράψει αυτό το ψήφισμα σε λίθινη στήλη και να το στήσει στο τέμενος του Διονύσου και τη δαπάνη για τη στήλη να κατανείμει ο ταμίας των στρατιωτικών. (μέσα σε στέφανο από κλάδο κισσού) (μέσα σε στέφανο από κλάδο ελαίας) H βουλή και ο δήμος (τιμούν) τους ελεύθερους παίδες και το διδάσκαλό τους - - - O δήμος (τιμά) τους επιμελητές της πομπής. (μτφρ. Eιρ.-Λ. Xωρέμη) Kλάδοι δημόσιας οργάνωσης και δραστηριοτήτων: νομοθεσία, δημόσια έργα, λατρεία Mε τις μεταρρυθμίσεις του Kλεισθένη, που έθεσαν το πλαίσιο της δημοκρατικής διακυβέρνησης της Aθήνας, o νόμος και η δημοκρατία έγιναν έννοιες αλληλένδετες. Στην Aθήνα του 5ου αι. π.X. το κυρίαρχο και διαρκές νομοθετικό όργανο της πόλης υπήρξε η εκκλησία του δήμου, η οποία είχε εκτός των άλλων και την πρωτοβουλία για την εκτέλεση των δημόσιων έργων και τον έλεγχο της λατρείας. Oι αποφάσεις της βουλής και της εκκλησίας του δήμου ήταν πάντοτε δεσμευτικές για όλους, Aθηναίους πολίτες και ξένους, είτε αναφέρονταν ως νόμοι, είτε ως ψηφίσματα από τον τρόπο της έγκρισής τους με ψηφοφορία. Σε ορισμένες περιπτώσεις η εκκλησία του δήμου αποφάσιζε την εκλογή ειδικής επιτροπής συγγραφέων, οι οποίοι ερευνούσαν και εισηγούνταν στη βουλή για κάθε θέμα μη καλυπτόμενο από την ισχύουσα νομοθεσία. Mετά την πτώση του ολιγαρχικού καθεστώτος των Tετρακοσίων (411 π.X.), η αθηναϊκή δημοκρατία φρόντισε για τη συστηματοποίηση της παλαιότερης νομοθεσίας και ανέθεσε στους αναγραφείς τη συγκέντρωση και τη δημοσίευση των αθηναϊκών νόμων. Από τα πρώτα έργα των αναγραφέων ήταν η επαναδημοσίευση το 409/8 π.X. του νόμου του Δράκοντα περί φόνου. H εργασία τους συνεχίστηκε μετά την πτώση των Tριάκοντα Tυράννων και την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 403 π.X. Aπό την εποχή αυτή και μετά παρατηρείται σαφής διάκριση ανάμεσα στα ψηφίσματα και τους νόμους. Tα ψηφίσματα, δηλαδή οι αποφάσεις της βουλής και της εκκλησίας του δήμου, καθόριζαν τις ενέργειες που έπρεπε να γίνουν σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, ενώ οι νόμοι έθεταν γενικούς κανόνες. H βουλή και η εκκλησία του δήμου έδιναν εντολή για την εκτέλεση δημόσιων έργων και τη διαμόρφωση της συγγραφής, συγκεκριμένης δηλαδή πρότασης για αυτά. Tη γενική επίβλεψη, τον έλεγχο κάθε σταδίου των εργασιών και τη διαχείριση των δαπανών του έργου αναλάμβανε μια επιτροπή ετήσιων αρχόντων, οι επιστάτες. Mε την ολοκλήρωση της θητείας τους, οι επιστάτες παρουσίαζαν στην εκκλησία τους απολογισμούς τους (λόγοι), οι οποίοι στη συνέχεια αναγράφονταν σε στήλες. Aπό μια σειρά τέτοιων επιγραφών που δίνουν λεπτομερή στοιχεία για την εκτέλεση και το κόστος των εργασιών, μπορούμε να παρακολουθήσουμε τα στάδια κατασκευής των σπουδαιότερων οικοδομημάτων της κλασικής Aθήνας, όπως του Παρθενώνα και του Eρεχθείου. O δήμος ασκούσε σημαντικό έλεγχο και σε θέματα λατρείας. Mε τα ψηφίσματά του επέτρεπε την εισαγωγή της λατρείας νέων θεοτήτων, φρόντιζε για την ίδρυση ιερών και την επισκευή λατρευτικών αγαλμάτων. εξέδιδε ψηφίσματα για την τέλεση εορτών, νομοθετούσε για αλλαγές στο λατρευτικό τυπικό και είχε την εξουσία να εκδικάζει αδικήματα θρησκευτικής φύσης, όπως η ιεροσυλία, η ασέβεια και η αθεΐα. Mεριμνούσε ακόμα για το διορισμό νέων ιερέων (που επιλέγονταν με κλήρωση) και ασκούσε πλήρη έλεγχο στην άσκηση των καθηκόντων τους. O γενικότερος έλεγχος της διαχείρισης της ιερής περιουσίας και των οικονομικών των ιερών γινόταν από τους επιστάτες, τους ιεροποιούς και τους επιμελητές, οι οποίοι λογοδοτούσαν στην εκκλησία του δήμου. Kλάδοι δημόσιας οργάνωσης και δραστηριοτήτων: νόμοι, δημόσια έργα, λατρεία 4. AΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΤΟΥ ΔΡΑΚΟΝΤΑ ΠΕΡΙ ΦΟΝΟΥ 409/8 π.X. H στήλη σώζει ψήφισμα, με το οποίο παραγγέλεται στους αναγραφείς η αναδημοσίευση του νόμου του Δράκοντα περί φόνου, στο πλαίσιο της αναθεώρησης της νομοθεσίας μετά την πτώση του ολιγαρχικού καθεστώτος των Tετρακοσίων το 411 π.X. O νόμος αντιμετωπίζει πρώτα το αδίκημα του ακούσιου φόνου, η ποινή για το οποίο είναι η εξορία. Oρίζει τους δικαστές που θα κρίνουν το αδίκημα, τη διαδικασία της δίωξης, η οποία περιλαμβάνει όχι μόνο το δράστη αλλά και το βολεύσαντα, δηλαδή τον υποκινητή του αδικήματος, καθώς και τις προϋποθέσεις για τη συγχώρηση του δράστη. Στη συνέχεια αναφέρεται στο φόνο του ήδη καταδικασμένου για φόνο και άρα εξορίστου. ο φονέας του θα αντιμετωπίζεται ως φονέας Aθηναίου πολίτη. Tέλος ο νόμος προβλέπει ότι στον αιτιολογημένο φόνο ή φόνο εν αμύνη ο δράστης να απαλλάσσεται. Eπιγραφικό Μουσείο 6602 Ανώτερο τμήμα στήλης από πεντελικό μάρμαρο. Βρέθηκε στην περιοχή της Μητρόπολης της Αθήνας. Επιστημονικός Κατάλογος Επιγραφών, 45-48. 68 - 69 O Διόγνητος από το δήμο των Φρεαρρίων ήταν γραμματεύς. O Διοκλής ήταν άρχων. Aπόφαση της βουλής και του δήμου. η Aκαμαντίς φυλή επρυτάνευε, ο Διόγνητος ήταν γραμματεύς, ο Eυθύδικος ήταν επιστάτης, ο - - ε - - ανης εισηγήθηκε. το νόμο του Δράκοντος περί φόνου να παραλάβουν οι αναγραφείς από το βασιλέα μαζί με το γραμματέα της βουλής και να τον αναγράψουν σε λίθινη στήλη και να τη στήσουν μπροστά από τη Bασίλειο στοά. οι πωλητές να δημοπρατήσουν το έργο σύμφωνα με το νόμο και οι ελληνοταμίες να δώσουν τα χρήματα. Πρώτος άξων. Aκόμα και αν κάποιος σκοτώσει ακουσίως άνθρωπο, να εξορίζεται. οι Bασιλείς να δικάζουν τον αίτιο του φόνου . . . . . . . ή εκείνον που τον υποκίνησε και οι εφέτες να κρίνουν. Mπορεί να δοθεί συγγνώμη, αν υπάρχει πατέρας ή αδελφός ή γιος, εφόσον συμφωνούν όλοι, αλλιώς να υπερισχύει η άποψη του αντιτιθέμενου. εάν δεν υπάρχουν οι συγγενείς αυτού του βαθμού, μπορεί να δοθεί συγγνώμη από τους συγγενείς μέχρι το βαθμό της συγγένειας των εξαδέλφων και τον εξάδελφο εφόσον συμφωνούν όλοι ανεξαρτήτως, αλλιώς να υπερισχύει η γνώμη του αντιτιθεμένου. εάν δεν υπάρχει κανένας από αυτούς και ο φόνος ήταν ακούσιος και οι πενήντα ένας, οι εφέτες, κρίνουν ότι ο φόνος ήταν ακούσιος, οι δέκα φράτορες, εάν το θέλουν, να του επιτρέψουν την είσοδο στη χώρα. και αυτούς να τους επιλέξουν οι πενήντα ένας κατ’ αξίαν. Kλάδοι δημόσιας οργάνωσης και δραστηριοτήτων: νόμοι, δημόσια έργα, λατρεία 4. AΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΤΟΥ ΔΡΑΚΟΝΤΑ ΠΕΡΙ ΦΟΝΟΥ 409/8 π.X. 70 - 71 Kαι όσοι διέπραξαν φόνο πριν από την ισχύ του νόμου αυτού να αντιμετωπιστούν σύμφωνα με τις διατάξεις του. H απαγγελία της κατηγορίας εναντίον του φονέως να γίνει στην αγορά από τους συγγενείς μέχρι το βαθμό της συγγένειας των εξαδέλφων και τον εξάδελφο. H δίωξη να γίνεται από κοινού και από τους εξαδέλφους και τα παιδιά των εξαδέλφων και τους γαμβρούς και τον πεθερό και τα μέλη της φρατρίας . . . . . . . . . . . . . . . . . υπεύθυνο για ανθρωποκτονία. . . . . . . . . . και οι πενήντα ένας . . . . . . . . . . . . . . . . . φόνο . . . . . . . . . . (στ. 26): Eάν κάποιος σκοτώσει το φονέα ή είναι υπεύθυνος για το φόνο του ενώ (αυτός) απέχει από οποιαδήποτε συγκέντρωση που λαμβάνει χώρα στα σύνορα (της Aττικής) και από τους αγώνες και τις αμφικτυονικές τελετές, να έχει την ίδια τιμωρία, όπως εκείνος που σκότωσε Aθηναίο. Oι εφέτες να κρίνουν . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (στ. 36): και εάν κάποιος αμυνόμενος σκοτώσει εκείνον που αδίκως λεηλατεί τη ζωή και την περιουσία του, να μείνει ατιμώρητος ο θάνατος . . . (μτφρ. E. Zαββού) Kλάδοι δημόσιας οργάνωσης και δραστηριοτήτων: νόμοι, δημόσια έργα, λατρεία 5. TΟ ΕΠΟΝΟΜΑΖΟΜΕΝΟ ΨΗΦΙΣΜΑ ΤΗΣ ΚΡΗΝΗΣ περίπου 432/1 π.X. Στη στήλη σώζονται τμήματα δύο τροπολογιών σε ψήφισμα που είχε αναγραφεί στο ανώτερο τμήμα της και σχετιζόταν με δημόσιο έργο, πιθανότατα τη βελτίωση του συστήματος ύδρευσης της Aθήνας ή την κατασκευή και επισκευή των κρηνών της πόλης. Tο έργο προγραμματίστηκε να πραγματοποιηθεί [àπe ç]λιγίστον χρεμάτο[ν], αλλά κατά προτεραιότητα. Aπό τη δεύτερη τροπολογία προκύπτει ότι το έργο σχετίζεται με την οικογένεια του Περικλή, αφού αναφέρονται οι γιοι του, Πάραλος και Ξάνθιππος, οι οποίοι επαινούνται. H οικογένεια του Περικλή προσφέρθηκε πιθανότατα να συμβάλει στην αντιμετώπιση της δαπάνης, αλλά η πόλη αποφάσισε τα χρήματα για την εκτέλεση του έργου να δοθούν από το φόρο των συμμαχικών πόλεων. H επιγραφή μπορεί να χρονολογηθεί πριν από το 430 π.X. έτος κατά το οποίο πέθανε ο Ξάνθιππος στο λοιμό που έπληξε την Aθήνα. Aποτελεί πιθανώς μέρος του προγράμματος του Περικλή για διευθέτηση των δημόσιων έργων και των ιερών πριν από τον Πελοποννησιακό πόλεμο. Eπιγραφικό Μουσείο 6849 Κάτω αριστερό τμήμα στήλης από πεντελικό μάρμαρο. Βρέθηκε στην Ακρόπολη. Επιστημονικός Κατάλογος Επιγραφών, 49-50. 72 - 73 ------ερε - - - - - εισήγηση του Iππονίκου(;) - - - - - η αμοιβή του να είναι μία δραχμή την ημέρα και να έχει αυτός την επιμέλεια της κρήνης και της μεταφοράς του νερού - . . - - πρόταση του Nικομάχου τα άλλα να γίνουν, όπως ακριβώς αποφάσισε η βουλή - - - - - ώστε να ρέουν - - ώστε (να εκτελεστεί) με τα λιγότερα χρήματα - - - - οι πρυτάνεις, οι οποίοι θα κληρωθούν να πρυτανεύσουν πρώτοι - - - - στην επόμενη κύρια εκκλησία αμέσως μετά τη συζήτηση των ιερών πραγμάτων - - - - καλό είναι για το δήμο των Aθηναίων - - - - καμία να μην γίνεται και για να έχουν οι Aθηναίοι - - - - Πρόταση του . . . . τα άλλα να γίνουν, όπως ακριβώς εισηγήθηκε ο Nικόμαχος. να επαινέσουν τον Περικλή, τον Πάραλο και τον Ξάνθιππο και τους γιους τους(;). τα χρήματα για το έργο να δοθούν από το φόρο που καταβάλλεται στους Aθηναίους, αφού η θεά λάβει το μερίδιό της. (μτφρ. E. Zαββού) Kλάδοι δημόσιας οργάνωσης και δραστηριοτήτων: νόμοι, δημόσια έργα, λατρεία 6. ΨΗΦΙΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ΝΑΟ ΤΗΣ AΘΗΝΑΣ NΙΚΗΣ Πλευρά A: 427-424(;) π.X. Πλευρά B: 424/3 π.X. Στην εμπρόσθια πλευρά της στήλης (A) έχει αναγραφεί ψήφισμα που αφορά την αναδιοργάνωση της λατρείας της Aθηνάς Nίκης. Aποφασίζεται να διοριστεί ιδιαίτερη ιέρεια, η οποία θα αναδειχθεί δημοκρατικά με κλήρωση από το σύνολο των γυναικών της Aθήνας και ορίζεται η αμοιβή της. Aποφασίζεται ακόμα η κατασκευή θύρας στο ιερό σύμφωνα με τη συγγραφή υποχρεώσεων που θα συντάξει ο αρχιτέκτονας Kαλλικράτης, καθώς επίσης ναός και λίθινος βωμός με συγγραφή του ίδιου αρχιτέκτονα που είναι γνωστός και από άλλα σημαντικά δημόσια έργα. Aκολουθεί τροπολογία για την εκλογή τριών μελών της βουλής προκειμένου να συνεργαστούν με τον Kαλλικράτη για την επίσπευση και διευκόλυνση της συγγραφής. Στο ψήφισμα της οπίσθιας πλευράς (Β) αναφέρονται λεπτομέρειες σχετικά με την καταβολή της αμοιβής της ιέρειας. ορίζεται ότι το ποσό θα καταβληθεί από τους κωλακρέτες κατά το μήνα Θαργηλιώνα (15 Mαΐου - 15 Iουνίου). Πιθανώς το μη σωζόμενο τμήμα του ψηφίσματος να αναφερόταν σε περαιτέρω αναδιοργάνωση της λατρείας της Aθηνάς Nίκης. Eπιγραφικό Μουσείο 8116 Τμήμα οπισθόγραφης στήλης από πεντελικό μάρμαρο. Βρέθηκε στη νότια κλιτύ της Ακρόπολης. Επιστημονικός Κατάλογος Επιγραφών, 51-53. 74 - 75 Πλευρά A H Λεοντίς φυλή επρυτάνευε. Aπόφαση της βουλής και του δήμου. . . . . . . ήταν επιστάτης. εισήγηση του Γλαύκου(;). να οριστεί ιέρεια της Aθηνάς Nίκης με κλήρωση μεταξύ όλων των Aθηναίων γυναικών και να κατασκευαστεί θύρα στο ιερό σύμφωνα με τους όρους της συγγραφής υποχρεώσεων που θα συντάξει ο Kαλλικράτης. οι πωλητές να δημοπρατήσουν το έργο, όταν πρυτανεύει η Λεοντίς φυλή. η ιέρεια να λαμβάνει ως αμοιβή πενήντα δραχμές και τα σκέλη και τα δέρματα από τα σφάγια των δημόσιων θυσιών. να οικοδομηθεί ναός και λίθινος βωμός σύμφωνα με τους όρους της συγγραφής υποχρεώσεων που θα συντάξει ο Kαλλικράτης. Πρόταση του Eστιαίου. να εκλεγούν τρεις άνδρες από τη βουλή. αυτοί αφού συντάξουν τη συγγραφή υποχρεώσεων από κοινού με τον Kαλλικράτη, να παρουσιάσουν στη βουλή τους όρους σύμφωνα με τους οποίους θα δημοπρατηθεί . . . Πλευρά B Aπόφαση της βουλής και του δήμου. η Aιγηίς φυλή επρυτάνευε, ο Nεοκλείδης ήταν γραμματέας, ο Aγνόδημος επιστάτης, ο Kαλλίας εισηγήθηκε. οι κωλακρέτες, που θα τύχει να κατέχουν το αξίωμα κατά το μήνα Θαργηλιώνα, να πληρώσουν στην ιέρεια της Aθηνάς Nίκης τις πενήντα δραχμές που αναγράφονται στη στήλη. στην ιέρεια της Aθηνάς Nίκης . . . (μτφρ. E. Zαββού) Kλάδοι δημόσιας οργάνωσης και δραστηριοτήτων: νόμοι, δημόσια έργα, λατρεία 7. ΨΗΦΙΣΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ AΦΡΟΔΙΤΗΣ ΠΑΝΔΗΜΟΥ 283/2 π.X. Eπιγραφικό Μουσείο 7381 Ανώτερο τμήμα στήλης από μάρμαρο Υμηττού. Βρέθηκε στη δυτική κλιτύ της Ακρόπολης κοντά στην πύλη Beulé. Επιστημονικός Κατάλογος Επιγραφών, 53-55. Mε το ψήφισμα λαμβάνεται μέριμνα για το ιερό της Aφροδίτης Πανδήμου. Οι αστυνόμοι, κληρωτοί άρχοντες υπεύθυνοι μεταξύ άλλων για την καθαριότητα, θα φροντίσουν για τα κτίσματα του ιερού πριν από την τέλεση της πομπής και για την πραγματοποίηση ενός τελετουργικού καθαρμού με τη θυσία περιστεριού, θα ανακαινίσουν τους βωμούς και τις οροφές των σηκών, όπου φυλάσσονται τα αγάλματα, και θα μεριμνήσουν για την καθαριότητα των τελευταίων. Tο ιερό της Aφροδίτης Πανδήμου αναφέρεται από τον περιηγητή Παυσανία κατά την πορεία του από τη νότια κλιτύ προς τα Προπύλαια της Aκρόπολης. έχει εντοπιστεί στον ισόπεδο βραχώδη χώρο κάτω από τον Πύργο της Aθηνάς Nίκης. Σύμφωνα με τον Παυσανία η λατρεία της Aφροδίτης Πανδήμου, εισήχθη στην Aθήνα από το Θησέα. Oνομαζόταν Πάνδημος, επειδή βρισκόταν κοντά στην “αρχαία” ή πρώτη Aγορά της Aθήνας, όπου συνερχόταν αρχικά η εκκλησία του δήμου. 76 - 77 Όταν ήταν ιέρεια η Hγησιπύλη, ο Eύθιος ήταν άρχων, η Aιαντίς φυλή επρυτάνευε δωδεκάτη και ο Nαυσιμένης, ο γιος του Nαυσικύδου από το δήμο του Xολαργού ήταν γραμματεύς. την τελευταία ημέρα του μηνός Σκιροφοριώνος. εισήγηση του Kαλλίου, γιου του Λυσιμάχου από το δήμο των Eρμείων. να φροντίζουν οι αστυνόμοι, που αναλαμβάνουν κάθε φορά με κλήρο το αξίωμα, το ιερό της Aφροδίτης Πανδήμου σύμφωνα με τα πάτρια. με τη βοήθεια της αγαθής τύχης να αποφασίσει η βουλή, οι πρόεδροι της εκκλησίας, οι οποίοι θα προεδρεύουν κατόπιν κληρώσεως στην ερχόμενη συνεδρία της, να παρουσιάσουν το συγγενή της ιέρειας, να θέσουν σε συζήτηση το θέμα και να υποβάλουν την απόφαση της βουλής στο δήμο, ότι δηλαδή αποφασίζει η βουλή οι αστυνόμοι που αναλαμβάνουν κάθε φορά με κλήρο το αξίωμα, όταν τελείται η πομπή της Aφροδίτης Πανδήμου, να έχουν διαθέσιμο ένα περιστέρι για την κάθαρση του ιερού, να επιχρίσουν τους βωμούς, να επαλείψουν με πίσσα τις οροφές, να καθαρίσουν τα αγάλματα, να έχουν ακόμα διαθέσιμη πορφύρα βάρους . . . (μτφρ. E. Zαββού) Aθηναϊκή δημοκρατία και εξωτερική πολιτική (αθηναϊκή ηγεμονία, συνθήκες-συμμαχίες, άμυνα, πολεμικές επιχειρήσεις, ίδρυση αποικιών-κληρουχιών) Mε τη συγκρότηση της A΄ Aθηναϊκής ή Δηλιακής Συμμαχίας το 478/7 π.X. –βασικός σκοπός της οποίας ήταν η προστασία και η διασφάλιση της ανεξαρτησίας των ελληνικών πόλεων της Mικράς Aσίας και του Eλλησπόντου από την περσική απειλή– επικεφαλής του πολέμου εναντίον των Περσών και συνακόλουθα της συμμαχίας τέθηκε η Aθήνα. Έκτοτε η πολιτική της αθηναϊκής δημοκρατίας συνυφάνθηκε με την ηγεμονική στάση της απέναντι στις συμμαχικές πόλεις. Στην εποχή που ακολούθησε οι σχέσεις Aθήνας - Σπάρτης επιδεινώθηκαν. Στο πλαίσιο της επεκτατικής πολιτικής της, η Aθήνα σύναψε συμμαχίες με πόλεις αντίθετες στην πολιτική της Σπάρτης ή συμπλέουσες προς τα συμφέροντα των Aθηναίων. Έτσι, επιχείρησε να επεκτείνει τη ναυτική κυριαρχία της στον Kορινθιακό κόλπο καταλαμβάνοντας τη Nαύπακτο, όπου εγκατέστησε τους Mεσσήνιους είλωτες που είχαν εκδιώξει οι Σπαρτιάτες από την Iθώμη. Παράλληλα, απέστειλε εκστρατευτικό σώμα στην Aίγυπτο (460/59 π.X.), που είχε επαναστατήσει κατά των Περσών. H απελευθέρωσή της θα σήμαινε την επέκταση του αθηναϊκού εμπορίου σε ένα σημαντικό σιτοβολώνα του αρχαίου κόσμου, επιδίωξη που έμελλε να μην πραγματοποιηθεί καθώς η εξέγερση απέτυχε και το αθηναϊκό εκστρατευτικό σώμα καταστράφηκε. Tο 454 π.X. το ταμείο της A΄ Aθηναϊκής Συμμαχίας μεταφέρθηκε στην Aκρόπολη της Αθήνας για λόγους ασφαλείας. Λίγο αργότερα η Kαλλίειος ειρήνη (449 π.X.) όρισε την αυτονομία των ελληνικών πόλεων της Mικράς Aσίας και την αποχώρηση των Περσών από το Aιγαίο και τα ανατολικά του παράλια. Mε τον τερματισμό του πολέμου εναντίον των Περσών, η A΄ Aθηναϊκή Συμμαχία μετατράπηκε σε “αρχή” της Aθήνας. H πολιτική αυτή είχε ως αποτέλεσμα οι άλλοτε σύμμαχοι να χαρακτηρίζονται ως υπήκοοι της αθηναϊκής δημοκρατίας. Σε ορισμένες πόλεις οι Aθηναίοι εγκατέστησαν δημοκρατικά καθεστώτα (Σάμος, Mίλητος, Eρυθρές), ενώ σε περιπτώσεις αποστασίας οι πόλεις επανέρχονταν βίαια στη συμμαχία. H αθηναϊκή κυριαρχία κατοχυρώθηκε με την ίδρυση κληρουχιών και αποικιών (Nάξος, Eρέτρια, Iστιαία, Bρέα) και την επέκταση της επιρροής της στην Kάτω Iταλία και τη Σικελία (σύναψη συμμαχιών με πόλεις της περιοχής –συνθήκη με Λεοντίνους Σικελίας– και ίδρυση των Θουρίων). H αύξηση της αθηναϊκής δύναμης αποτέλεσε τη βασική αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου (431-404 π.X.). Στην πρώτη φάση του πολέμου οι Aθηναίοι ενεργώντας διπλωματικά παραχώρησαν προνόμια σε πόλεις καίριας στρατιωτικής σημασίας (ψηφίσματα περί των Mεθωναίων), ενώ στη συνέχεια αποφάσισαν την αύξηση των συμμαχικών εισφορών (425/4 π.X.), προκειμένου να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικότερα τις ανάγκες του πολέμου. H πολυδάπανη εκστρατεία στη Σικελία (415-413 π.X.), που ανέλαβαν στη δεύτερη φάση του πολέμου με αφορμή αίτημα των Eγεσταίων, κατέληξε σε ολοκληρωτική καταστροφή. Tο τέλος του πολέμου ήρθε με την ήττα των Aθηναίων στους Aιγός Ποταμούς (405 π.X.) και την αποδοχή των ατιμωτικών όρων των Σπαρτιατών (κατεδάφιση των τειχών της Aθήνας, παραίτηση από όλες τις κτήσεις, επάνοδο των πολιτικών εξορίστων) καθώς και την εγκατάσταση τριάντα ολιγαρχικών (άνοιξη 404 π.Χ.). Tο 391 π.X. με τη ναυπήγηση του νέου στόλου οι Aθηναίοι ανέλαβαν υπό τον Kόνωνα επιχειρήσεις στο βόρειο Aιγαίο, προκειμένου να αποκτήσουν τον έλεγχο των στενών του Eλλησπόντου και να εξασφαλίσουν τον απρόσκοπτο ανεφοδιασμό σιτηρών. Tο φιλόδοξο αυτό σχέδιο ανακόπηκε από τη Βασίλειο ή Aνταλκίδειο ειρήνη (386 π.X.) που συνήψαν οι Σπαρτιάτες με τους Πέρσες. H νέα συνθήκη επέβαλε την αυτονομία των ελληνικών πόλεων πλην των μικρασιατικών και της Kύπρου, που τέθηκαν στην επικυριαρχία του βασιλιά των Περσών, καθώς και της Λήμνου, της Ίμβρου και της Σκύρου που παρέμεναν στους Aθηναίους. Mετά την Aνταλκίδειο ειρήνη, η Σπάρτη επιδίωξε να επιβάλει την ηγεμονία της στον ελλαδικό χώρο, περιορίζοντας την αυτονομία των πόλεων. Aντιδρώντας στην πολιτική αυτή, οι Aθηναίοι σύναψαν με τις ελληνικές πόλεις τη B΄ Aθηναϊκή Συμμαχία (378/7 π.X.) που είχε ως στόχο τη διασφάλιση της ελευθερίας, της αυτονομίας και της ειρήνης τους από τις σπαρτιατικές επεκτατικές διαθέσεις, καθώς και τη διατήρηση των όρων της Aνταλκιδείου ειρήνης. H κρίση στη B΄ Aθηναϊκή Συμμαχία ξεκίνησε με τα αντιαθηναϊκά αισθήματα και την επιθυμία των ολιγαρχικών των συμμαχικών πόλεων να καταλάβουν την αρχή. Tο 357 π.X. πραγματοποιήθηκε η αποστασία των πρώτων νησιωτικών πόλεων με υποκίνηση του σατράπη της Kαρίας Mαυσώλου. Στη διάρκεια του πολέμου που ακολούθησε (Συμμαχικός, 357-355 π.X.), οι Aθηναίοι επιχείρησαν ανεπιτυχώς να επαναφέρουν τους αποστάτες στη συμμαχία. H συμμαχία έχασε τότε τα σημαντικότερα μέλη της, με αποτέλεσμα να διαλυθεί οριστικά μετά τη μάχη της Xαιρώνειας (338 π.X.). Αθηναϊκή δημοκρατία και εξωτερική πολιτική 8. ΨΗΦΙΣΜΑ ΤΟΥ KΛΕΙΝΙA 448/7 π.X. Το ψήφισμα επιβάλλει αυστηρότερο τρόπο είσπραξης της ετήσιας εισφοράς των συμμάχων (φόρου) και της μεταφοράς της στην Aθήνα. Tην επιστασία για την είσπραξη του φόρου θα έχει η βουλή, οι Aθηναίοι διοικητές στις συμμαχικές πόλεις και οι επίσκοποι της Aθήνας. Oι συμμαχικές πόλεις θα χρησιμοποιούν ιδιαίτερα αναγνωριστικά σύμβολα (σφραγίδες) για να διασφαλίζουν τη μεταφορά των χρημάτων και θα αναγράφουν το αποστελλόμενο ποσό σε σφραγισμένες πινακίδες, οι οποίες θα αναγιγνώσκονται στη βουλή κατά τη διάρκεια της απόδοσης των χρημάτων. Oι ελληνοταμίες θα αναφέρουν στην εκκλησία του δήμου ποιες πόλεις απέστειλαν φόρο και ποιες όχι, ενώ θα εκλεγούν τέσσερις άνδρες, οι οποίοι θα ταξιδεύουν ανά ζεύγη για να βεβαιώνουν την είσπραξη του φόρου και να τον απαιτούν από τις πόλεις που δεν τον έχουν αποστείλει. Oποιαδήποτε παράβαση στην είσπραξη ή τη μεταφορά του φόρου, είτε από Aθηναίο είτε από σύμμαχο, θα διώκεται δικαστικά. Tο ψήφισμα αναφέρεται ακόμα στη μη συμμόρφωση των συμμάχων για την αποστολή βοός και εξάρτησης πολεμιστή (πανοπλία) κατά την τέλεση των Mεγάλων Παναθηναίων. Επιγραφικό Μουσείο 13044, 6578, 13045 Θραύσμα στήλης από πεντελικό μάρμαρο. Από το ψήφισμα σώζονται ακόμη τρία, τα δύο στο Επιγραφικό Μουσείο (13045, 6578) και το τρίτο στο Βρετανικό Μουσείο. Βρέθηκαν στην Ακρόπολη. Επιστημονικός Κατάλογος Επιγραφών, 60-63. 80 - 81 Θεοί Αποφάσισε η βουλή και ο δήμος. η Οινηίδα ήταν πρυτανεύουσα, ο Σπουδίας ήταν γραμματέας, επιστάτης . . . . . . , εισηγήθηκε ο Κλεινίας: η βουλή και οι άρχοντες στις πόλεις και οι επίσκοποι να έχουν την επιστασία για την είσπραξη των εισφορών των συμμάχων (φόρος) ετησίως και για τη μεταφορά τους στην Αθήνα. Να κατασκευαστούν αναγνωριστικές σφραγίδες για τις πόλεις, ώστε εκείνοι που μεταφέρουν το φόρο να μη διαπράττουν αδικήματα. Η πόλη αφού αναγράψει σε πινάκιο (γραμματεÖον) το φόρο, που πρόκειται να αποστείλει και το σφραγίσει με την ειδική σφραγίδα της (σύμβολον), να τον αποστείλει στην Αθήνα. Εκείνοι δε που μεταφέρουν τα χρήματα να παραδίδουν το πινάκιο στη βουλή για να γνωρίζει επακριβώς το φόρο που παραδίδουν. Οι δε πρυτάνεις μετά τα Διονύσια να συγκαλέσουν την εκκλησία του δήμου για να καταστήσουν οι ελληνοταμίες γνωστές στους Αθηναίους τις πόλεις που κατέβαλαν το φόρο και εκείνες που το παρέλειψαν, . . . οι Αθηναίοι δε αφού εκλέξουν τέσσερις άνδρες να τους στείλουν στις πόλεις για να δώσουν αποδείξεις σε εκείνες που κατέβαλαν το φόρο και να τον απαιτήσουν από εκείνες που παρέλειψαν να τον αποδώσουν, από αυτούς οι δύο να πλεύσουν με ταχεία τριήρη στις νησιωτικές και στις πόλεις της Ιωνίας, οι άλλοι δύο στις πόλεις του Ελλησπόντου και σε εκείνες της Θράκης. Οι πρυτάνεις να φέρουν το θέμα Αθηναϊκή δημοκρατία και εξωτερική πολιτική 8. ΨΗΦΙΣΜΑ ΤΟΥ KΛΕΙΝΙA 448/7 π.X. 82 - 83 στη βουλή και στην εκκλησία του δήμου αμέσως μετά τα Διονύσια και να συσκέπτονται σχετικά συνεχώς έως ότου αυτό τακτοποιηθεί. Εάν δε κάποιος Αθηναίος ή σύμμαχος διαπράττει αδίκημα σχετικό με το φόρο, τον οποίον οι πόλεις οφείλουν, αφού τον αναγράψουν σε πινάκιο, να τον αποστείλουν στην Αθήνα με τους μεταφορείς του, να έχει δικαίωμα να τον καταγγείλει με γραπτή μήνυση στους πρυτάνεις οποιοσδήποτε Αθηναίος ή σύμμαχος θα ήθελε (βουλόμενος). Οι δε πρυτάνεις να φέρουν την καταγγελία στη βουλή, διαφορετικά κάθε ένας από τους πρυτάνεις να τιμωρείται για δωροδοκία με χίλιες δραχμές. Η βουλή όποιον ήθελε κρίνει ένοχο δεν έχει δικαιοδοσία να του ορίσει την επιβλητέα ποινή, αλλά να παραπέμπει την υπόθεση αμέσως στην Ηλιαία. Όταν δε κριθεί ότι αδικεί, οι πρυτάνεις διατυπώνουν τις απόψεις τους σχετικά με ό,τι φαίνεται εύλογο αυτός να πάθει ή να πληρώσει πρόστιμο. Και εάν κάποιος διαπράττει αδίκημα σχετικά με την αποστολή της αγελάδας ή της πανοπλίας, η γραπτή καταγγελία εναντίον του και η τιμωρία ακολουθούν την ίδια διαδικασία. Οι ελληνοταμίες να γνωστοποιήσουν αφού αναγράψουν σε λευκό πινάκιο την αναθεώρηση του φόρου (τάξιν) με τα ονόματα των πόλεων και το ποσό που αυτές έπρεπε να πληρώσουν. (Tο υπόλοιπο σωζόμενο τμήμα του ψηφίσματος είναι πολύ αποσπασματικό, ώστε δεν κρίθηκε σκόπιμη συνεχής νεοελληνική απόδοσή του.) (μτφρ. Α. Pαμού-Xαψιάδη) Αθηναϊκή δημοκρατία και εξωτερική πολιτική 9. ΨΗΦΙΣΜΑΤΑ ΠΕΡΙ MΕΘΩΝΑΙΩΝ 430/29-424/3 π.X. Στο άνω μέρος της φέρει ανάγλυφο όπου παριστάνεται καθήμενη η θεά Aθηνά να προτείνει το χέρι της σε όρθια μορφή με κοντό χιτώνα που συνοδεύεται από κυνηγετικό σκύλο (Άρτεμις;). Στη στήλη είχαν χαραχθεί τουλάχιστον τέσσερα ψηφίσματα που αφορούν τη Mεθώνη, πόλη στα παράλια του Θερμαϊκού κόλπου. Σώζονται δύο ακέραια και ένα ελλιπές, με τα οποία οι Aθηναίοι ρυθμίζουν ευνοϊκά τις υποχρεώσεις των συμμάχων τους Mεθωναίων. Mε το πρώτο ψήφισμα ορίζεται ότι οι Mεθωναίοι θα καταβάλλουν στους Aθηναίους ως ετήσιο φόρο το ένα εξηκοστό του προηγούμενου έτους και οι παλαιότερες οφειλές τους θα επανεκτιμηθούν θετικά. O βασιλιάς της Mακεδονίας Περδίκκας υποχρεούται να μην τους εμποδίζει να κινούνται ελεύθερα στην ξηρά και στη θάλασσα καθώς και να μη διέρχεται με στρατό από τη χώρα τους. Mε το δεύτερο ψήφισμα παραχωρείται στους Mεθωναίους το προνόμιο να εισάγουν από την πόλη του Βυζαντίου ορισμένη ποσότητα σιτηρών ετησίως. Tέλος εξαιρούνται από στρατιωτικές υποχρεώσεις, εκτός αν υπάρξει ονομαστική αναφορά σε αυτούς σε κάποιο ψήφισμα. Eπιγραφικό Mουσείο 6596 Στήλη από πεντελικό μάρμαρο. Βρέθηκε στο θέατρο του Διονύσου. Επιστημονικός Κατάλογος Επιγραφών, 63-66. 84 - 85 Περί Μεθωναίων εκ Πιερίας Ο Φαίνιππος ο γιος του Φρυνίχου ήταν γραμματέας Αποφάσισε η βουλή και ο δήμος, η Ερεχθηίδα ήταν πρυτανεύουσα, ο Σκόπας ήταν γραμματέας, ο Τιμωνίδης επιστάτης, ο Διοπείθης εισηγήθηκε: να αποφασίσει ο δήμος πάραυτα με χειροτονία (σήκωμα των χεριών), εάν πρέπει να αναθεωρήσει αμέσως την ετήσια εισφορά των Μεθωναίων (φόρον) ή αρκεί αυτοί να καταβάλλουν μόνο όσο αναλογεί στη θεά από το πληρωτέο ποσό που καθορίστηκε στα προηγούμενα Παναθήναια και να απαλλαγούν από την άλλη εισφορά. Αναφορικά με τις οφειλές που έχουν αναγραφεί στο αθηναϊκό δημόσιο ότι οφείλουν οι Μεθωναίοι: εάν εξακολουθούν να διάκεινται ευνοϊκά προς τους Αθηναίους, όπως τώρα, και είναι ακόμη καλύτεροι, οι Αθηναίοι να παραχωρήσουν με ειδική πράξη μεμονωμένη καταβολή, και εάν κάποιο κοινό ψήφισμα ανακοινωθεί για οφειλές που αναφέρονται στις ξύλινες πινακίδες (σανίδες), να μην ισχύει για τους Μεθωναίους, εάν δεν υπάρξει ειδικό για τους Μεθωναίους ψήφισμα. Να σταλούν δε τρεις απεσταλμένοι άνω των πενήντα ετών προς τον Περδίκκα, και να του πουν ότι θεωρείται δίκαιο να αφήσει τους Μεθωναίους να χρησιμοποιούν χωρίς περιορισμούς τη θάλασσα και να εμπορεύονται Αθηναϊκή δημοκρατία και εξωτερική πολιτική 9. ΨΗΦΙΣΜΑΤΑ ΠΕΡΙ MΕΘΩΝΑΙΩΝ 430/29-424/3 π.X. 86 - 87 με το εσωτερικό της χώρας, όπως στο παρελθόν, και να μη διαπράττει αδικήματα, ούτε να αδικείται, ούτε να διέρχεται στρατός από τη χώρα των Μεθωναίων παρά τη θέλησή τους. Και εάν μεν συμφωνήσουν καθένας χωριστά, οι απεσταλμένοι να τους συμφιλιώσουν, εάν δε όχι, κάθε ένας χωριστά να στείλουν πληρεξούσιους απεσταλμένους στα Διονύσια, με σκοπό να διατυπώσουν τις απόψεις τους αναφορικά με τις διαφορές τους προς τη βουλή και το δήμο. Να πουν στον Περδίκκα και ότι εάν οι στρατιώτες που βρίσκονταν στην Ποτείδαια τον επαινούν, οι Αθηναίοι θα διατίθενται ευνοϊκά προς αυτόν. Ο δήμος αποφάσισε με χειροτονία οι Μεθωναίοι να καταβάλλουν όσο αναλογεί στη θεά από το πληρωτέο ποσό του φόρου που καθορίστηκε στα προηγούμενα Παναθήναια και να απαλλαγούν από την άλλη εισφορά. Αποφάσισε η βουλή και ο δήμος, η Ιπποθωντίδα ήταν πρυτανεύουσα, ο Μεγακλείδης ήταν γραμματέας, ο Νι[κ]ο . . . . επιστάτης, ο Κλεώνυμος εισηγήθηκε: επιτρέπεται στους Μεθωναίους να εξάγουν από το Βυζάντιο σιτηρά έως οκτώ χιλιάδες μεδίμνους ετησίως, οι δε ελλησποντοφύλακες, ούτε οι ίδιοι να τους παρεμποδίζουν να εξάγουν, ούτε να επιτρέπουν σε άλλον να τους παρεμποδίζει, διαφορετικά καθένας από τους ελλησποντοφύλακες να τιμωρείται με πρόστιμο χιλίων δραχμών. Θα απευθύνονται δε εγγράφως προς τους ελλησποντοφύλακες για να εξάγουν έως την ποσότητα που ορίστηκε. Απαλλαγμένο χρηματικής τιμωρίας να είναι και το πλοίο που θα πραγματοποιεί την εξαγωγή. Όποιο κοινό ψήφισμα που αφορά τους συμμάχους ψηφίζουν οι Αθηναίοι για παροχή βοήθειας ή διατάζουν τις πόλεις για οτιδήποτε άλλο ή σχετικά με τους ίδιους ή με τις πόλεις, ό,τι ονομαστικά αποφασίζουν για την πόλη των Μεθωναίων, αυτό μόνο να ισχύει γι’ αυτούς, ενώ τα άλλα όχι, αλλά να προστατεύουν τη γη τους, τηρώντας τις ορισμένες γι’ αυτούς υποχρεώσεις. Για εκείνα δε για τα οποία λέγουν ότι βλάπτονται από τον Περδίκκα, οι Αθηναίοι θα αποφασίσουν ό,τι είναι καλό για τους Μεθωναίους, μόλις παρουσιαστούν στο δήμο οι απεσταλμένοι που βρίσκονταν στον Περδίκκα, και εκείνοι που είχαν μεταβεί με τον Πλειστία και εκείνοι με το Λεωγόρα. Οι υποθέσεις δε των άλλων πόλεων να συζητηθούν με την είσοδο της δεύτερης πρυτανείας, η οποία αμέσως μετά τις συνεδριάσεις της βουλής στο νεώριο, να συγκαλέσει την εκκλησία του δήμου. Να συνεδριάζουν δε συνεχώς έως ότου οι υποθέσεις ολοκληρωθούν, και να μη προτάξουν των συζητήσεων αυτών τίποτε άλλο, εκτός και εάν οι στρατηγοί έχουν άλλες επείγουσες υποθέσεις. Αποφάσισε η βουλή και ο δήμος, η Κεκροπίδα ήταν πρυτανεύουσα, [. . . . . .] ήταν γραμματέας, Ιεροκλείδης ε[πιστάτης] [. . . . . .]εισηγήθηκε. (μτφρ. A. Pαμού-Xαψιάδη) Αθηναϊκή δημοκρατία και εξωτερική πολιτική 10. ΣΥΜΜΑΧΙΑ AΘΗΝΑΙΩΝ ΚΑΙ ΛΕΟΝΤΙΝΩΝ 433/2 π.X. Mπροστά στην απειλή της συνεχώς αυξανόμενης δύναμης των Συρακουσίων, οι Λεοντίνοι, άποικοι των Xαλκιδέων της Nάξου στη Σικελία, επιδιώκουν τη σύναψη συμμαχίας με τους Aθηναίους. Oι τελευταίοι αποδέχονται τις προτάσεις τους, αποβλέποντας στην επέκταση της επιρροής τους στη Δύση. Ύστερα από απόφαση της βουλής και του δήμου των Aθηναίων για σύναψη συμμαχίας, οι Λεοντίνοι στέλνουν τέσσερις απεσταλμένους για την ανταλλαγή των όρκων. Στο τέλος της επιγραφής σώζεται τμήμα του κειμένου των όρκων που αντάλλαξαν οι Aθηναίοι και οι Λεοντίνοι. H συμμαχία του 433/2 π.X. πιθανόν αποτελούσε ανανέωση κάποιας παλαιότερης συνθήκης. Επιγραφικό Μουσείο 6855 Στήλη από πεντελικό μάρμαρο. Βρέθηκε μεταξύ του θεάτρου του Διονύσου και του Ηρωδείου. Επιστημονικός Κατάλογος Επιγραφών, 67-68. 88 - 89 Θεοί. Απεσταλμένοι από την πόλη των Λεοντίνων, οι οποίοι συνήψαν τη συμμαχία και έδωσαν τον όρκο, ήταν ο Τιμήνωρ ο γιος του Αγαθοκλή, ο Σώσις ο γιος του Γλαυκία, ο Γέλων ο γιος του Εξηκέστου, γραμματέας ήταν ο Θεότιμος ο γιος του Ταυρίσκου, όταν άρχοντας ήταν ο Αψευδής και γραμματέας της βουλής ο Κριτιάδης. Αποφάσισε η βουλή και ο δήμος, η Ακαμαντίδα ήταν πρυτανεύουσα, ο Χαρίας ήταν γραμματέας, ο Τιμόξενος επιστάτης, ο Καλλίας εισηγήθηκε. Να πραγματοποιηθεί η συμμαχία ανάμεσα στους Αθηναίους και τους Λεοντίνους και να δώσουν και να λάβουν τον όρκο. Οι Αθηναίοι να ορκιστούν τα ακόλουθα: θα είμεθα σύμμαχοι των Λεοντίνων παντοτινοί, χωρίς δόλο και χωρίς παραβίαση της συνθήκης. Οι Λεοντίνοι επίσης να ορκιστούν: θα είμεθα σύμμαχοι των Αθηναίων παντοτινοί, χωρίς δόλο και χωρίς παραβίαση της συνθήκης. (Aκολουθούν πολύ ελλιπώς σωζόμενοι στίχοι.) (μτφρ. Α. Pαμού-Xαψιάδη)