Frederick Engels Socialism, Utopian and Scientific London 1993 BookMarks Lindsey German Frederick Engels: Life of a revolutionary International Socialism Journal, 1994 ISBN: 960-7967-27-5 Φρίντριχ Ένγκελς Σοσιαλισμός, Ουτοπικός και Επιστημονικός Εισαγωγή: Λίντσεϊ Τζέρμαν ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΘΗΝΑ: ΤΘ 8161, 100 10, Αθήνα ΛΕΥΚΩΣΙΑ: ΤΚ 7280, Λευκωσία Τυπώθηκε τον Μάη του 2006 σε 1500 αντίτυπα Την μετάφραση του βιβλίου από την αγγλική έκδοση BookMarks έκανε η Δήμητρα Κυρίλου και την μετάφραση του κειμένου της Λίντσεϊ Τζέρμαν από το περιοδικό International Socialism No 65 έκανε η Χαρίτα Μήνη Επιμέλεια: Θανάσης Καμπαγιάννης, Παντελής Γαβριηλίδης Εκτύπωση: Φερέτος και Υιός ΕΠΕ Δερβενίων 30 ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΑΘΗΝΑ: ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ Αναξαγόρα 14Α, 10552, τηλ.: 210 5247584 [4]
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Πρόλογος στην ελληνική έκδοση, του Γιάννη Σηφακάκη Εισαγωγή: Φρίντριχ Ένγκελς, η ζωή ενός επαναστάτη, της Λίντσεϊ Τζέρμαν Ουτοπιστικός και επιστημονικός σοσιαλισμός, του Φρίντριχ Ένγκελς Σημειώσεις
7 11 84 138
[5]
Φρίντριχ Ένγκελς
Αυτό το βιβλίο γράφτηκε από το Γενάρη ως το Μάρτη του 1880. Περιλαμβάνει ορισμένα κεφάλαια από το εκτενέστερο έργο του Ένγκελς «Αντι-Ντύριγκ».
Ο Φρίντριχ Ένγκελς υπήρξε, μαζί με τον στενό φίλο και σύντροφό του Καρλ Μαρξ, θεμελιωτής του επιστημονικού σοσιαλισμού. Άλλα βιβλία του που κυκλοφορούν στα ελληνικά είναι Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους, Η διαλεκτική της φύσης, Ο Πόλεμος των Χωρικών, Η Γερμανική Ιδεολογία, Ο Λούντβιχ Φόυερμπαχ και το τέλος της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας, Το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, κ.α. Περισσότερα βιογραφικά, αλλά και πολιτικά στοιχεία για τη ζωή και τη δράση του Ένγκελς θα βρείτε στο εισαγωγικό κείμενο αυτής της έκδοσης, με τίτλο Φρίντριχ Ένγκελς, η ζωή ενός επαναστάτη. Το κείμενο αυτό γράφτηκε από την βρετανίδα σοσιαλίστρια Λίντσεϊ Τζέρμαν και πρωτοεμφανίστηκε στο περιοδικό International Socialism Journal, στο τεύχος 65, τον Δεκέμβρη του 1994, με αφορμή τα εκατό χρόνια από τον θάνατό του. [6]
Και. Ο Ούγκο Τσάβεζ δηλώνει από το βήμα του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ στο Καράκας "Σοσιαλισμός ή θάνατος". τη Γένοβα και το Πόρτο Αλλέγκρε εκφράζει εκατομμύρια ανθρώπους σε όλον τον πλανήτη που ξεσηκώνονται ενάντια στην φτώχεια και τον πόλεμο και παλεύουν για μια καλύτερη κοινωνία. συνεπώς.Πρόλογος Πρόλογος του Γιάννη Σηφακάκη "Ενας άλλος κόσμος είναι εφικτός!". Η συζήτηση για το γιατί ένας άλλος κόσμος είναι αναγκαίος και πώς μπορούμε να φτάσουμε σ' αυτόν ανοίγει ξανά με μαζικούς όρους. τέλος. απόψεις που πατώντας πάνω στην πραγματική δύναμη των [7] . εκφράζοντας την δυναμική του κινήματος που αναπτύσσεται ραγδαία στην Λατινική Αμερική. Απόψεις που λένε ότι μπορούμε να κάνουμε καλύτερο το σημερινό σύστημα αν προχωρήσουν κάποιες μεταρρυθμίσεις υπέρ του κράτους ενάντια στην ασυδοσία των αγορών. Υπάρχουν απόψεις που λένε ότι μπορούμε να καταπολεμήσουμε την φτώχεια και την δυστυχία μέσα από την "φιλανθρωπία" των κυβερνήσεων. το μόνο που μπορούμε να κάνουμε έιναι να αναπτύσσουμε επιμέρους κινήματα και αντιστάσεις. Είναι μια πολύ πλούσια συζήτηση. Απόψεις που λένε ότι δεν μπορούμε να τα βάλουμε με τον καπιταλισμό. Το σύνθημα αυτό του νέου αντικαπιταλιστικού κινήματος που γεννήθηκε στο Σιάτλ. γιατί είναι παντοδύναμος και δεν υπάρχει επιπλέον και μια δύναμη που να μπορεί να τον ανατρέψει.
όμως ταυτόχρονα εξηγεί πως οι θεωρίες τους ήταν καταδικασμένες να παραμείνουν ουτοπίες. ανάμεσά τους ο Σεν-Σιμόν. ο Φουριέ και ο Όουεν. αλλά στις μεταβολές που συντελούνται στον τρόπο παραγωγής και ανταλλαγής. όπως γράφει ο ίδιος ο Μαρξ στον πρόλογο του βιβλίου στην πρώτη γαλλική έκδοση. βλέπει ότι " η τελική αιτία όλων των κοινωνικών μεταβολών και όλων των πολιτικών ανατροπών δεν πρέπει να αναζητηθεί στα κεφάλια των ανθρώπων. Το ερώτημα για το αν μπορεί να αλλάξει η κοινωνία είναι πολύ παλιό και η μπροσούρα του Ένγκελς Σοσιαλισμός Ουτοπικός και Επιστημονικός είναι η καλύτερη αφετηρία γι' αυτήν την συζήτηση. αντίθετα. Ο Ένγκελς χαιρετίζει την γενναία κριτική αυτών των σοσιαλιστών.Φρίντριχ Ένγκελς αγώνων που ξεδιπλώνονται από την Γαλλία μέχρι την Λατινική Αμερική και από το Ιράκ μέχρι τους εργατικούς αγώνες στην Ελλάδα. Ηταν και εξακολουθεί να είναι μια από τις καλύτερες εισαγωγές στις μαρξιστικές ιδέες. Κυκλοφόρησε το 1880. στην αυξανόμενη κατανόηση της αιώνιας αλήθειας και δικαιοσύνης. Δεν πρέπει να [8] . τον σοσιαλισμό. μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες κι έγινε ένα από τα πιο διάσημα έργα του μαρξισμού μαζί με το Κομμουνιστικό Μανιφέστο. "στον επιστημονικό σοσιαλισμό". υποστηρίζουν πως μπορούμε να φτάσουμε σ' έναν άλλο κόσμο. μέσα από μια εργατική επανάσταση. της απόλυτης αλήθειας και της δικαιοσύνης ενάντια στις αδικίες του συστήματος και ότι η επικράτηση του είναι απλά θέμα ενός καλύτερου μοντέλου που θα εμφανιστεί μέσα από την προπαγάνδα και τις πρωτοβουλίες κάποιων "φωτισμένων" ανθρώπων. Ο Ένγκελς. Διαμόρφωσε θεωρητικά μια νέα γενιά σοσιαλιστών που εμπνέονταν από την εμπειρία της Παρισινής Κομμούνας το 1871. γιατί δεν έβλεπαν πώς μπορούν οι ίδιοι οι καταπιεσμένοι να παλέψουν και να αλλάξουν την ζωή τους. Η αφετηρία του Ένγκελς είναι η κριτική ενάντια στο καπιταλιστικό σύστημα που έκανε η πρώτη γενιά σοσιαλιστών που διαμορφώθηκε μετά την Γαλλική Επανάσταση. Μια κριτική που θεωρούσε ότι ο σοσιαλισμός είναι η έκφραση της λογικής.
όπως λέει ο Ενγκελς. όπως γράφει και η Τζέρμαν. [9] . που ένα νέο κίνημα σε ολόκληρο τον κόσμο συγκρούεται με το σύστημα του πολέμου και του κέρδους. Σήμερα.. αλλά στην οικονομία".που χρωστάμε στον Μαρξ" με τις οποίες. τον σοσιαλισμό. όπως και στην εποχή του Ένγκελς. Το κείμενο της Λίντσεϊ Τζέρμαν που ακολουθεί περιγράφει την περίοδο που έζησε ο Ενγκελς και την δράση του. των ωρών εργασίας κλπ. είναι όχι μόνο ο πιο στενός φίλος του Μαρξ αλλά και ο πιο στενός του σύντροφος και συνεργάτης. ο Ενγκελς ήταν ένας επαναστάτης. που συμμετείχε ενεργά στο εργατικό κίνημα της εποχής του.. "ήταν κάτι πολύ περισσότερο από έναν ηθοποιό δεύτερου ρόλου .. που βρίσκεται σε μια διαρκή σύγκρουση με τους καπιταλιστές για την καλυτέρευση των μισθών της.Πρόλογος αναζητηθεί στη φιλοσοφία της εκάστοτε εποχής. "ο σοσιαλισμός έγινε επιστήμη". Μπορούσε να βλέπει την εργατική τάξη να αναπτύσσεται μέσα στις μάχες που και ο ίδιος συμμετείχε. Αυτή η σύγκρουση μπορεί να αλλάζει τις ιδέες της εργατικής τάξης και να την οδηγήσει να πάρει τον έλεγχο των μέσων παραγωγής μέσα από μια επανάσταση που θα φέρει μια δίκαιη κοινωνία. Επιπλέον. είναι ανάγκη να εξοπλιστούμε με τη θεωρία του επιστημονικού σοσιαλισμού και να το οδηγήσουμε στη νίκη. στις "δύο αυτές μεγάλες ανακαλύψεις . δίπλα στον Μαρξ". Ο Ένγκελς έχει την ικανότητα να φτάνει σε μια τόσο κρυστάλινη εξήγηση για το πως μπορεί να αλλάξει η κοινωνία γιατί είναι μαρξιστής. Είναι η καλύτερη εισαγωγή για να γνωρίσουμε έναν επαναστάτη που. την εργατική τάξη. Και εξηγεί ότι η ανάπτυξη του καπιταλισμού δημιουργεί αντικειμενικά μια δύναμη. Στηρίζεται στην υλιστική αντίληψη της ιστορίας και στην κατανόηση ότι η βάση της καπιταλιστικής συσσώρευσης είναι η εκμετάλλευση των εργατών. όπως και ο Μαρξ.
Φρίντριχ Ένγκελς [ 10 ] .
Φρίντριχ Ένγκελς [ 11 ] .
την Κομμούνα του Παρισιού. τον οποίο στήριζε πολιτικά. έγραψε στη μητέρα του: Γνωρίζεις ότι οι θέσεις μου δεν έχουν αλλάξει για σχεδόν 30 [ 12 ] . αλλά περνούσε πολύ από το χρόνο του αναπτύσσοντας θεωρητικές ιδέες. αλλά και με τη βαθιά του φιλία που διήρκεσε για 40 χρόνια. καθώς και η εξίσου ισχυρή προσωπική αφοσίωσή του στον Καρλ Μαρξ. όταν τον κατηγόρησαν επειδή υποστήριξε την πρώτη εργατική κυβέρνηση. Ήταν άνθρωπος της δράσης. για να δώσει στον Καρλ Μαρξ τη δυνατότητα να συγκεντρωθεί στις μελέτες του από τις οποίες προέκυψαν οι τρεις τόμοι του Κεφαλαίου. Ο Ένγκελς δεν είχε καμιά αμφιβολία σε κανένα από αυτά τα δύο θέματα. Εργαζόταν σε μια δουλειά που μισούσε. ώσπου η σχέση τους διακόπηκε από το θάνατο του Μαρξ το 1883.Εισαγωγή Φρίντριχ Ένγκελς Η ζωή ενός επαναστάτη της Λίντσεϊ Τζέρμαν Ο Φρίντριχ Ένγκελς καταγόταν από προνομιούχα οικογένεια. Τα δύο κυρίαρχα χαρακτηριστικά στη ζωή του Ένγκελς ήταν τα εξής: η πενηντάχρονη αφοσίωσή του στον επαναστατικό σοσιαλισμό και στον αγώνα της εργατικής τάξης. αλλά αφιέρωσε τη ζωή του στον αγώνα υπέρ των φτωχών και των καταπιεσμένων. οικονομικά. Το 1871.
Ήταν το μεγαλύτερο παιδί στην οικογένεια και ο πατέρας του ήταν ιδιοκτήτης εργοστασίου. όπως το διατυπώνει ο βιογράφος του Γκούσταβ Μέιερ. όμως μεγάλωσε σε μια περιοχή που γέμιζε με εργοστάσια. η αθεΐα του και η δράση του υπήρξαν μια συνεχής πηγή ανησυχίας για τον πατέρα του. ο Ένγκελς έμαθε από την παιδική του ηλικία την πραγματική φύση του εργοστασιακού συστήματος. Κι αν ο Μαρξ δεν ήταν εδώ. Ωστόσο. ακόμη κι αν δεν υπήρχε καν. Συνδύαζε την πρωτοτυπία της σκέψης με τον ενθουσιασμό για την επανάσταση και τον αγώνα. καθώς η γειτονική πόλη Έλμπερφελντ ζούσε τη δική της βιομηχανική επανάσταση και συγχρόνως δημιουργούταν μια εργατική τάξη που ολοένα αυξανόταν. Τα νεανικά του χρόνια Ο Φρίντριχ γεννήθηκε στο Μπάρμεν (σημερινό Βούπερταλ) στην περιοχή Ρουρ της Γερμανίας στις 28 Νοεμβρίου του 1820. Έτσι. έγραψε αλλού ότι «έκανα αυτό για το οποίο προοριζόμουν.3 [ 13 ] .Φρίντριχ Ένγκελς χρόνια. όχι μόνο πρέπει να μένω πιστός σ’ αυτές αλλά και να κάνω το καθήκον μου με άλλους τρόπους. ο οποίος είχε ήδη ξεκινήσει να γράφει ένα από τα καλύτερα βιβλία του τον καιρό που άρχισε τη στενή του φιλία με το Μαρξ το 1844. Δεν μπορεί να σε εξέπληξε ότι.1 Σχολιάζοντας την πολιτική και πνευματική του σχέση με το Μαρξ. να παίξω το δεύτερο ρόλο». που δεν τον εγκατέλειψε ποτέ. τίποτα δεν θα άλλαζε ως προς αυτό. όταν τα γεγονότα με αναγκάζουν. ο Ένγκελς ήταν κάτι πολύ περισσότερο από έναν «ηθοποιό δεύτερου ρόλου». Η οικογενειακή του ζωή ήταν άνετη και μεσοαστική. αυτό θα ήταν λόγος να ντραπείς για μένα. καθώς και αιτία διαφωνιών ανάμεσά τους. Η πολιτική τοποθέτηση του νεαρού Ένγκελς. 2 Υπήρξε ένας ανεξάρτητος επαναστάτης στοχαστής. Αν δεν το έκανα.
Τον έστειλαν να δουλέψει στο λιμάνι της Βρέμης και υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία για ένα χρόνο στο Βερολίνο. Οι Γερμανοί μιλούσαν γι’ αυτά που έκαναν οι άλλοι. αυτό είχε αρχίσει να αλλάζει. Ο Ένγκελς υπήρξε υποστηρικτής αυτών των κινημάτων και ιδεών. Υπήρχαν τα πρώτα σκιρτήματα των κινημάτων ενάντια στην παλιά τυραννία. που εγκαθίδρυσε τη συνταγματική μοναρχία. Πρώτα τον προσέλκυσε το κίνημα της Νεαρής Γερμανίας. που ήταν το πιο σημαντικό από τα κράτη αυτά με μεγάλη διαφορά από τα υπόλοιπα. ιδιαίτερα στα νότια γερμανικά κράτη. Η Γερμανία την εποχή αυτή αποτελούταν από ένα πλήθος κρατών. Ήταν επίσης ενθουσιώδης θιασώτης του φιλελεύθερου γερμανικού εθνικισμού από νεαρή ηλικία. την επανάσταση του 1830. που προσπαθούσε να βρει την ελευθερία για την οποία είχε διαβάσει σχετικά στη Γαλλική Επανάσταση του 1789. έδωσε ελπίδες στους φιλελεύθερους της Γερμανίας. στρέφονταν ενάντια στην απολυταρχία της Πρωσίας. αντιπαραβάλλοντας με αρνητικό τρόπο τη Γερμανία με την Αγγλία και τη Γαλλία. Η σημασία της φιλοσοφίας στη γερμανική πνευματική ζωή σήμαινε ότι οι ιδέες αυτές συχνά εκφράζονταν με φιλοσοφικούς όρους. Η επανάσταση του Ιουλίου του 1830 στη Γαλλία.Εισαγωγή Η ήττα του Ναπολέοντα το 1815 οδήγησε στην κυριαρχία της πρωσικής και αυστριακής αντίδρασης στην κεντρική Ευρώπη όταν ο Ένγκελς ήταν νέος. Τα κείμενα και οι ιδέες του κινήματος εξέφραζαν τις νεανικές ελπίδες μιας καινούριας γενιάς. Μέχρι την εποχή που απόκτησε πολιτική συνείδηση. Έγραφε για λογοτεχνικά και πολιτικά θέματα με το ψευδώνυμο Φρίντριχ Όσβαλντ και ανακάλυψε ότι είχε μεγάλη ικανότητα στην εκμάθηση γλωσσών. καθώς και στην πολύ πιο αδύναμη αντανάκλασή της. όπως το διατύπωσε ο Μαρξ. όπου συναναστρεφόταν με άλλα άτομα που είχαν παρόμοιες απόψεις. που είχαν κάνει τις αστικές επαναστάσεις τους το [ 14 ] . Πολλά από τα κινήματα. που κάποιες φορές ήταν μικροσκοπικά και είχαν διαφορετικά επίπεδα οικονομικής και πολιτικής ανάπτυξης. Κυριαρχούσε πάνω τους η Πρωσία.
που τον προσέλκυσαν ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1840. Τους προσέλκυσαν οι ιδέες του φιλόσοφου Έγελου (Hegel). για να δουλέψει στην οικογενειακή επιχείρηση των Έρμεν και Ένγκελς. Ο Ένγκελς και ο Μαρξ ήταν και οι ίδιοι παιδιά αυτού του πνευματικού περιβάλλοντος κι έτσι ανάπτυξαν πρώτα το ενδιαφέρον για τη φιλοσοφία. Οι εμπειρίες του στην Αγγλία βοήθησαν τον Ένγκελς να καταλάβει ότι η εργατική τάξη είχε τη δυνατότητα να κάνει πράξη τις κομμουνιστικές του ιδέες. ο νεαρός Φρίντριχ Ένγκελς είχε ήδη αναπτύξει αριστερές ιδέες όταν στάλθηκε στην Αγγλία στα τέλη του 1842. είχε δείξει τη δυναμική των εργατών και των εργατριών. Η Αγγλία είχε την πιο αναπτυγμένη βιομηχανική οικονομία στον κόσμο και μάλιστα με μεγάλη διαφορά από τις άλλες. Έφτασε στην Αγγλία λίγες εβδομάδες μόνο μετά τη γενική απεργία των Χαρτιστών το 1842. Ο Ένγκελς συμμετείχε στους Νεαρούς Εγελιανούς και αργότερα επηρεάστηκε από τις ιδέες του κομμουνισμού. η οποία. Αυτό οδήγησε πολλούς από τους οπαδούς του να πιστέψουν ότι ο αγώνας ενάντια στους υπάρχοντες θεσμούς. Έτσι. όπως για παράδειγμα το πρωσικό κράτος και η μοναρχία. άνθρακα και σιδήρου στον κόσμο. αφού υπήρξε ο τόπος της Βιομηχανικής Επανάστασης. Η επίδραση της διδασκαλίας του ήταν επαναστατική. Έβλεπε την κυριαρχία της φιλοσοφικής σκέψης στη Γερμανία ως σημάδι της οικονομικής οπισθοδρόμησης της χώρας. οργανωμένη μέσα από το κίνημα των Χαρτιστών. Είχε ήδη την ηγεσία στην παραγωγή βαμβακιού.Φρίντριχ Ένγκελς 17ο και το 18ο αιώνα αντίστοιχα. Και η εργατική της τάξη ήταν επίσης η πιο προχωρημένη στον κόσμο. που ήταν κατασκευαστές νημάτων στο Μάντσεστερ. Το επίκεντρο της απεργίας ήταν το Μάντσεστερ και οι γύρω περιοχές του Λάνκασαϊρ και του Τσέσαϊρ. αποτελούσε ένα αναπόφευκτο κομμάτι της κοινωνικής εξέλιξης. όπου παράγονταν υφάσματα. [ 15 ] . παρά την τελική αποτυχία της. εφόσον τόνιζε ότι το σύμπαν βρίσκεται σε μια συνεχή διαδικασία ανάπτυξης και αλλαγής.
οι επιδημίες και η έλλειψη χώρου ήταν αναπόφευκτα στοιχεία της ζωής εκεί. Ο Ένγκελς την περιγράφει ως εξής: Πήγα κάποτε στο Μάντσεστερ με έναν τέτοιον αστό και του μίλησα για την κακή. Η πόλη είχε αναπτυχθεί γύρω από τη βιομηχανία του βαμβακιού και ήταν μια μάζα από βρομερές τρώγλες.5 Ο Ένγκελς ταξίδευε ολόγυρα. Ένας από τους ηγέτες τους. όμως η ανάπτυξη των μεγαλουπόλεων επιδείνωνε και επέτεινε τις συνθήκες αυτές. ανθυγιεινή μέθοδο χτισίματος. κατέγραψε πολύ αργότερα την εντύπωση που του έκανε ο Ένγκελς στη συνάντηση αυτή: «ένας λεπτοκαμωμένος νεαρός που έδειχνε σχεδόν ανώριμος. κύριε». που οδηγήθηκαν εκεί επειδή στη χώρα τους οι συνθήκες ήταν ακόμα χειρότερες. Ο άνδρας με άκουσε αμίλητος ως το τέλος και στη γωνία. στα 22 του χρόνια. Ο Χάρνι συνέχισε λέγοντας ότι ο Ένγκελς 50 χρόνια αργότερα ήταν τόσο σεμνός και λιγομίλητος όσο τότε. ο Τζορτζ Τζούλιαν Χάρνι. Ήρθε σε επαφή με τους Χαρτιστές και επισκέφτηκε το 1843 το γραφείο της εφημερίδας τους Northern Star (Αστέρι του Βορρά) στο Λιντς. τις φρικτές συνθήκες στις οποίες βρίσκονταν τα καταλύματα των εργαζόμενων και διακήρυξα ότι ποτέ δεν είχα δει μια τόσο κακοχτισμένη πόλη. όπου αποχωριστήκαμε.4 Η επίδραση που είχε το Μάντσεστερ στο νεαρό ήταν ηλεκτριστική. Σχεδόν το ένα τέταρτο του πληθυσμού της πόλης ήταν Ιρλανδοί μετανάστες και μετανάστριες. είπε: «Κι όμως από 'δω βγαίνουν πάρα πολλά χρήματα· καλημέρα σας.Εισαγωγή Ο Ένγκελς ένιωσε φρίκη βλέποντας τη φτώχεια και τη δυστυχία που υπήρχε στο Μάντσεστερ. ο οποίος μιλούσε πολύ καθαρά αγγλικά και έλεγε ότι τον ενδιέφερε έντονα το κίνημα των Χαρτιστών». Η φτώχεια υπήρχε και πριν στις παλιές πόλεις και τις αγροτικές περιοχές –όπως και στη Γερμανία–. μιλούσε με εργάτες και μελετούσε [ 16 ] . Η στάση της καπιταλιστικής τάξης ήταν κτηνώδης. Η βρεφική θνησιμότητα.
Η Κατάσταση της Εργατικής Τάξης στην Αγγλία. αλλά εξηγεί επίσης πώς θα μπορούσαν να αλλάξουν τα πράγματα – και με ποιόν τρόπο ήταν αναγκαίο να αλλάξουν. ώστε δημιούργησε μια ολόκληρη τάξη από μισθωτούς χειρώνακτες. το προλεταριάτο. έχει κεντρικό ρόλο στην ανάλυση που κάνει το βιβλίο. άνθρακα και σιδήρου έκανε την βρετανική οικονομία την πιο δυναμική στον κόσμο.Φρίντριχ Ένγκελς τις επίσημες στατιστικές για να γράψει το αξιοσημείωτο πρώτο του βιβλίο. Οι ανάγκες της κατασκευαστικής βιομηχανίας οδήγησαν στο χτίσιμο εργοστασίων και επιπλέον «ο πληθυσμός συγκεντρώνεται ακριβώς όπως και το κεφάλαιο». Ακόμη και σήμερα παραπέμπουν στο βιβλίο αυτό εκείνοι που είναι απόλυτα εχθρικοί απέναντι στις πολιτικές θέσεις του Ένγκελς. Η νέα εργατική τάξη σύντομα περιλάμβανε τη μεγάλη μάζα του πληθυσμού. Η εισαγωγή μηχανών στην παραγωγή υφασμάτων. Δημιούργησε ένα πλήθος από δίκτυα επικοινωνίας –σιδερένιες γέφυρες. επειδή περιγράφει με ακρίβεια και συμπόνοια τη ζωή της εργατικής τάξης.6 Οι μικρές βιομηχανικές πόλεις αναπτύχθηκαν κι έγιναν οι μεγαλουπόλεις που παρατήρησε ο Ένγκελς όταν πρωτοεπισκέφτηκε την Αγγλία. Περιγράφει με πολλές λεπτομέρειες τις συνθήκες ζωής στις μεγαλουπόλεις αυτές. σιδηρόδρομους. Μέσα σ' αυτό είναι συνυφασμένη η πολιτική ανάλυση του καπιταλισμού που ανέπτυξαν ο Μαρξ κι ο Ένγκελς αργότερα· κι όμως. Ο Ένγκελς ξεκινάει εξετάζοντας πώς η Βιομηχανική Επανάσταση μεταμόρφωσε τους παλιούς τρόπους δουλειάς σε τέτοιο βαθμό. Ωστόσο. ακόμη και στο στάδιο αυτό. κανάλια– που με τη σειρά τους οδήγησαν σε περισσότερη βιομηχανική ανάπτυξη. το βιβλίο είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια αναφορά στις φοβερές συνθήκες στις οποίες ζούσαν οι εργάτριες και οι εργάτες. χρησιμοποιώντας ποικίλες [ 17 ] . καθώς οι καπιταλιστικές μέθοδοι παραγωγής κατέστρεψαν πολλά από τα παλιά μεσαία στρώματα των τεχνιτών. μετατρέποντας τούς περισσότερους από αυτούς ή τα παιδιά τους σε εργάτες. Τεκμηριώνει όχι μόνο το πώς ζούσαν οι άνθρωποι.
επίσημες έρευνες. ακόμη και διαγράμματα των διαδοχικών σπιτιών που αποτελούσαν τις φτωχογειτονιές του παλιού Μάντσεστερ.7 Στην καρδιά της δυστυχίας που περιγράφει ο Ένγκελς βρίσκεται η ίδια η φύση του καπιταλιστικού συστήματος. απλώς λιμοκτονεί. ό. ενώ προσπαθούν να τους πιέσουν να δουλεύουν όλο και περισσότερο: «Αν ένας βιομήχανος μπορεί να αναγκάσει εννιά εργάτες να δουλέψουν μια ώρα παραπάνω καθημερινά χωρίς επιπλέον πληρωμή. η μοναδική τροφή είναι οι πατάτες… Όλα αυτά όμως προϋποθέτουν ότι ο εργάτης έχει δουλειά. Όταν δεν έχει. κουρκούτι και πατάτες.8 Αυτό με τη σειρά του οδηγεί τους εργάτες να ανταγωνίζονται ο ένας τον άλλο για να βρουν δουλειά. σε μια εποχή όπου η ζήτηση για εργάτες δεν είναι πολύ μεγάλη. Κι αν δεν βρει τίποτα. τότε απολύει τον δέκατο και εξοικονομεί το μισθό που θα του έδινε». Όπου οι μισθοί είναι πιο χαμηλοί. απειλώντας τους ότι θα τους απολύσει. είναι στο έλεος της τύχης και τρώει ό.Εισαγωγή αναφορές από τον τύπο. Δημιουργεί μια δεξαμενή άνεργων που μπορούν να μπουν στο εργατικό δυναμικό όταν υπάρχει άνθηση και να απολυθούν [ 18 ] . τυρί. Στο χαμηλότερο σημείο της κλίμακας. εκεί όπου βρίσκονται οι Ιρλανδοί. Καθώς η κλίμακα κατεβαίνει. έχουν καλό φαγητό όσο διαρκεί αυτή η κατάσταση: κρέας καθημερινά και για το βραδινό μπέικον και τυρί. Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στους καπιταλιστές τους οδηγεί να πληρώνουν τους εργάτες και τις εργάτριες όσο το δυνατόν λιγότερο. τρώνε κρέας δύο ή τρεις φορές την εβδομάδα και η αναλογία ψωμιού και πατάτας αυξάνει. ούτε καν η διατροφή των εργατών: Οι εργάτες που πληρώνονται καλύτερα.τι μπορεί να αποκτήσει ζητιανεύοντας ή κλέβοντας. Τίποτα δεν ξεφεύγει από τη ματιά του Ένγκελς.τι του δίνουν. ιδιαίτερα αυτοί που στην οικογένειά τους κάθε μέλος κερδίζει κάποια χρήματα. η ζωική τροφή μειώνεται σε ένα μικρό κομμάτι μπέικον που κόβεται σε κομμάτια μαζί με τις πατάτες· πιο κάτω ακόμα κι αυτό εξαφανίζεται και απομένει μόνο ψωμί.
10 Ίσως η πιο καταστροφική πλευρά αυτής της καινούριας κοινωνίας κατά τον Ένγκελς ήταν ότι. Τα αποτελέσματα του συστήματος αυτού είναι πολύ σκληρά. Ο Ένγκελς περιγράφει την κακή υγεία και το χαμηλό μέσο όρο ζωής ανάμεσα στους εργάτες και τις εργάτριες σε σύγκριση με την αστική τάξη. όχι μόνο δεν πρόσφερε περισσότερη ευημερία στους εργάτες και τις εργάτριες. διαφορετική θρησκεία και άλλες πολιτικές πεποιθήσεις απ' ό. τόσο διαβρωμένη από μέσα. Η ύπαρξη αυτού του αποθέματος από ανειδίκευτους και άνεργους εργάτες –που αποτελούταν ιδιαίτερα από Ιρλανδούς μετανάστες και μετανάστριες στις πόλεις της δεκαετίας του 1840– κρατάει σε χαμηλό επίπεδο τους μισθούς και τις συνθήκες εργασίας για όλους τους εργάτες. Ο Ένγκελς μαστιγώνει αλύπητα την τάξη των βιομηχάνων: «Δεν έχω δει ποτέ μια τάξη τόσο βαθιά εξαχρειωμένη. τόσο αθεράπευτα εξευτελισμένη από τον εγωισμό της. αλλά το αντίθετο: η ανάπτυξη του καπιταλισμού είχε ως αναπόφευκτο αποτέλεσμα τη δημιουργία τεράστιου πλούτου για κάποιους και μεγαλύτερης δυστυχίας για τους πολλούς. στην πραγματικότητα έπαιρναν τις θέσεις εργασίας και έριχναν τους μισθούς. «η εργατική τάξη έχει γίνει σταδιακά μια ράτσα εντελώς ξεχωριστή από την αγγλική μπουρζουαζία … οι εργάτες μιλούν άλλες διαλέκτους.Φρίντριχ Ένγκελς ξανά όταν υπάρχει στασιμότητα. έχουν άλλες σκέψεις και ιδανικά. Οι εργάτες που διώχτηκαν από τη δουλειά τους λόγω της εξάπλωσης των μηχανών κατάντησαν να πουλάνε πορτοκάλια ή κορδόνια παπουτσιών στους δρόμους ή απλώς να ζητιανεύουν για να φάνε. Έτσι. άλλα έθιμα και ηθικές αρχές.τι η αστική τάξη». τόσο [ 19 ] . τα πολύ συχνά μεθύσια και τη «σεξουαλική ασυδοσία»9 –«η μπουρζουαζία έχει αφήσει στην εργατική τάξη μόνο αυτές τις δύο απολαύσεις» – καθώς και την εμφανέστατη ταξική διαίρεση. Επίσης. που θα έπρεπε να κάνουν τη ζωή πιο εύκολη. Για να πληρώσουν για τις επενδύσεις τους οι καπιταλιστές εισήγαγαν τη νυχτερινή εργασία. Οι μηχανές. γράφει για τις αυξανόμενες τάσεις αυτοκτονίας.
καθώς και σε μια ολόκληρη σειρά από αψιμαχίες με τους εργοδότες. Σηματοδοτούσε την αρχή της ισόβιας αφοσίωσής [ 20 ] . πράγμα που ήταν το μοναδικό τους όπλο. άρρωστα και άπορα μέλη της εργατικής τάξης. Οι απόπειρές τους να σχηματίσουν ενωτικά συνδικάτα και να σταματήσουν προσωρινά τη δουλειά. ειρήνη στα καλύβες!» Όμως. συγχρόνως τους οδηγούσε να ενώσουν τις δυνάμεις τους για να οργανωθούν ενάντια στους εργοδότες.12 Τελείωνε το βιβλίο του με ενθουσιώδη λόγια: Ο πόλεμος των φτωχών ενάντια στους πλούσιους. Το κίνημα αυτό βοήθησε τον Ένγκελς να καταλάβει ότι.11 Η μάζα των ζητιάνων που δημιουργούσε το σύστημα έπρεπε να κρυφτεί από τη θέα με κάθε κόστος. όπου προσπαθούσε να υπερασπιστεί τις συνθήκες ζωής και δουλειάς που είχε. όσο η αγγλική μπουρζουαζία… Δεν γνωρίζει καμιά άλλη χαρά πέρα από το γρήγορο κέρδος.13 Ο Ένγκελς αφιέρωσε το βιβλίο «στις εργατικές τάξεις της Μεγάλης Βρετανίας». όσο κι αν ο καπιταλισμός δημιουργούσε ανταγωνισμό ανάμεσα στους εργάτες. τότε θα είναι πολύ αργά για να φυλαχτούν οι πλούσιοι. Ωστόσο. κανέναν άλλο πόνο πέρα από την απώλεια του χρυσού της». θα γίνει άμεσος και καθολικός. το πτωχοκομείο. που τώρα γίνεται στα σημεία και με έμμεσο τρόπο.Εισαγωγή ανίκανη για πρόοδο. Τότε πραγματικά η κραυγή του πολέμου θα αντηχήσει σε ολόκληρη τη χώρα: «Πόλεμος στα παλάτια. Είναι πολύ αργά για να βρεθεί ειρηνική λύση … σύντομα μια μικρή ώθηση θα είναι αρκετή για να βάλει σε κίνηση τη χιονοστιβάδα. Έτσι. η αστική τάξη επινόησε ένα από τα πιο μισητά ιδρύματα που δημιουργήθηκαν ποτέ μόλις λίγα χρόνια προτού ο Ένγκελς επισκεφτεί τη Βρετανία. η εργατική τάξη αντιστάθηκε στη Βρετανία κατά τις δεκαετίες του 1830 και του 1840 μέσα από το μεγάλο κίνημα των Χαρτιστών. μέσα στο οποίο στοιβάζονταν τα φτωχά. συνάντησαν θερμή επιδοκιμασία από τον Ένγκελς: «Ως σχολές πολέμου τα συνδικάτα είναι αξεπέραστα».
είναι. Αποτελούν τη βάση από την οποία προέρχονται οι σημερινοί ταξικοί ανταγωνισμοί. που θα κρατούσε για μια ζωή. όσο και μια πειστική λύση στη φαινομενικά ανεπίλυτη σύγκρουση ανάμεσα στο νου και τη μάζα… Ο Ένγκελς … του δίδαξε την τεχνική που χρειαζόταν για τη μελέτη των [ 21 ] . Ο Γκούσταβ Μέιερ. όπου συνάντησε το Μαρξ.Φρίντριχ Ένγκελς του προς την εργατική τάξη.14 Γράφοντας προς το τέλος της ζωής του. ο Ένγκελς σταμάτησε στο Παρίσι. Τότε ξεκίνησε η συνεργασία τους. είναι με τη σειρά τους η βάση για το σχηματισμό πολιτικών κομμάτων και κομματικών αγώνων κι έτσι γίνονται η βάση ολόκληρης της πολιτικής ιστορίας. που τη θεωρούσε φορέα της επαναστατικής αλλαγής. τουλάχιστον στο σύγχρονο κόσμο. που ως τώρα δεν έχουν παίξει κανένα ρόλο στην ιστορία ή που ο ρόλος τους υπήρξε αξιοπεριφρόνητος.15 Φεύγοντας από το Μάντσεστερ το καλοκαίρι του 1844. ο Ένγκελς εξηγούσε τη σημασία αυτού του γεγονότος στην εξέλιξη της σκέψης του: Καθώς βρισκόμουν στο Μάντσεστερ. Οι δυο τους είχαν συναντηθεί για λίγο δυο χρόνια νωρίτερα. ιδιαίτερα στην Αγγλία. μια αποφασιστική ιστορική δύναμη. ο βιογράφος του Ένγκελς. συνειδητοποίησα με απτό τρόπο ότι τα οικονομικά δεδομένα. τη συνοψίζει ως εξής: Ο Μαρξ … πρώτα του έδειξε ότι η πολιτική και η ιστορία μπορούν να ερμηνευτούν μόνο με όρους κοινωνικών σχέσεων – η αρχή αυτή έγινε ο μοχλός ολόκληρης της αντίληψής τους για την ιστορία… Ο Μαρξ έδωσε στον Ένγκελς τόσο την τελική απόδειξη για την πεποίθησή του ότι ο κομμουνισμός ήταν η συνέχιση και η ολοκλήρωση της γερμανικής φιλοσοφικής σκέψης. τώρα όμως ανακάλυψαν ότι είχαν πολλά κοινά σημεία σε πολιτικό επίπεδο και ότι ο καθένας είχε κάτι να δώσει στη σχέση αυτή. Αυτοί οι ταξικοί ανταγωνισμοί στις χώρες όπου έχουν αναπτυχθεί πλήρως χάρη στη βιομηχανία μεγάλου μεγέθους.
αφού ο Ένγκελς είχε γνωρίσει αυτοπροσώπως τη βιομηχανία. Όπως γράφει ο Φραντς Μέρινγκ για τις αρχικές αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στους δύο άνδρες: Οι 21 μήνες που ο Ένγκελς πέρασε στην Αγγλία είχαν την ίδια σημασία γι’ αυτόν με τον ένα χρόνο στον οποίο ο Μαρξ έζησε στο Παρίσι. Και οι δύο είχαν περάσει από τη γερμανική φιλοσοφική σχολή και όσο βρίσκονταν στο εξωτερικό κατέληξαν στα ίδια συμπεράσματα. είχε άμεση εμπειρία του πρώτου μαζικού εργατικού κινήματος.17 Ο Μέρινγκ επίσης σχολίαζε ότι. Η πόλη βούιζε από τις κομμουνιστικές ιδέες – «στο Μπάρμεν ακόμη κι ο επιθεωρητής της αστυνομίας είναι κομμουνιστής». ο Ένγκελς έκανε το ίδιο με βάση την αγγλική βιομηχανία.18 Ο Ένγκελς πήγε για λίγο στο σπίτι του στο Μπάρμεν μετά τη συνάντηση αυτή.16 Αν μη τι άλλο. Ο Ένγκελς τον βοήθησε να μάθει τη ζωντανή πραγματικότητα. αυτό υποτιμά τις ικανότητές του Ένγκελς και την επίδρασή του στο Μαρξ εκείνη την εποχή.τι ο Μαρξ αλλά συγχρόνως είχε και ένα υπόβαθρο γνώσεων στη φιλοσοφία και την κομμουνιστική πολιτική που μπορούσε να συγκριθεί με εκείνο του Μαρξ. Επιπλέον. στο οποίο. όσον αφορά την οικονομία «είναι γεγονός ότι αρχικά ο Ένγκελς ήταν αυτός που έδινε και ο Μαρξ αυτός που δεχόταν στο πεδίο αυτό. Κατανοούσε καλύτερα την οικονομία από ό. ενώ ο Μαρξ έφτασε να κατανοεί τους αγώνες και τις απαιτήσεις της εποχής με βάση τη Γαλλική Επανάσταση.Εισαγωγή οικονομικών δεδομένων. σε τελική κατάληξη. το εμπόριο και το κεφάλαιο. Όμως. πρέπει να γίνει ο αποφασιστικός αγώνας». έγραφε ο Ένγκελς στο Μαρξ. Στις αρχές του 1845 μια συνάθροιση κομμουνιστών προσέλκυσε 200 άτομα· τόσο μεγάλη δυσαρέσκεια [ 22 ] . Ήταν ο κατάλληλος γι’ αυτό το σκοπό. παρά τη μετριοφροσύνη του Ένγκελς. ενώ είχε επίσης έρθει σε προσωπική επαφή με το σύγχρονο προλεταριάτο.
ο Ένγκελς δεν εγκαταστάθηκε ποτέ στο Μπάρμεν. η σπατάλη χρόνου παραείναι κτηνώδης και το πιο κτηνώδες απ’ όλα είναι το να είσαι όχι μόνο αστός αλλά και βιομήχανος. Το στενό ενδιαφέρον που έδειξε για το Φρίντριχ η αστυνομία τον οδήγησε να αποσυρθεί στις Βρυξέλλες. όταν επεξεργάζονταν τις τελικές τους θέσεις τόσο στη φιλοσοφία όσο και στην πρακτική πολιτική». Μετακόμισε στο διπλανό σπίτι. όπως αρχικά είχαν ονομάσει το έργο αυτό. ενάντια στον αστό πατέρα του. Λίγες μέρες στο εργοστάσιο του πατέρα μου ήταν αρκετές για να με φέρουν πρόσωπο με πρόσωπο με αυτή την κτηνωδία. που μάλλον την είχα παραβλέψει. «Ποτέ δεν δούλεψαν ξανά έχοντας τόσο στενή επαφή όσο εκείνα τα χρόνια πριν την επανάσταση. Το 1846 έγραψαν τη Γερμανική [ 23 ] . ένας αστός που παίρνει ενεργά θέση ενάντια στο προλεταριάτο.20 Κι ο πατέρας του με τη σειρά του ένιωθε φρίκη για τις κομμουνιστικές απόψεις του γιου του και για τις παράνομες πολιτικές του δραστηριότητες μέσα στη μικρή πόλη στην οποία ο πρεσβύτερος Ένγκελς ήταν τόσο αξιοσέβαστος πολίτης.21 Τα θεμέλια του ιστορικού υλισμού Η πρώτη γραπτή συνεργασία του Μαρξ και του Ένγκελς το 1844 ήταν Η Αγία Οικογένεια ή. ενάντια στο ότι έπρεπε να δουλέψει στην οικογενειακή επιχείρηση: Το Μπάρμεν παραείναι κτηνώδες. Διαμαρτυρόταν ενάντια στο μέρος αυτό. αλλά ανησυχούσε τον Ένγκελς που πίστευε ότι θα προσβάλει το θρησκευόμενο πατέρα του). Μια Κριτική της Επικριτικής Κριτικής (ο τελικός τίτλος θεωρήθηκε πιο δυνατός. όπου ο Μαρξ ήδη είχε εγκατασταθεί.19 Όμως.Φρίντριχ Ένγκελς υπήρχε ακόμη κι ανάμεσα στους βιομηχάνους και τα μεσαία στρώματα.
Η ζωή δεν καθορίζεται από τη συνείδηση. με υπότιτλο Κριτική της σύγχρονης γερμανικής φιλοσοφίας σύμφωνα με τους αντιπροσώπους της. Δεν έχουν ιστορία. όλες οι υπόλοιπες ιδεολογίες και όλες οι αντίστοιχές τους μορφές συνείδησης δεν διατηρούν πια τη φαινομενική ανεξαρτησία τους. καθώς αναπτύσσουν την υλική παραγωγή και τις υλικές σχέσεις. τους φαντάζονται. η μεταφυσική. Ο στόχος του βιβλίου ήταν να επιτεθεί στις ιδέες που κυριαρχούσαν στη φιλοσοφική και πολιτική σκέψη της Γερμανίας. αλλά από τις πραγματικές υλικές συνθήκες μέσα από τις οποίες αναδύονταν οι ιδέες αυτές. αλλάζουν μαζί και την πραγματική τους ύπαρξη. τον Μπρούνο Μπάουερ και το Στέρνερ. αντί για υλιστική ανάλυση. επειδή ξεκινούσε από αφηρημένες ιδέες. ούτε εξέλιξη· αλλά οι άνθρωποι. τους αντιλαμβάνονται. τους σκέφτονται. τη σκέψη τους και τα δημιουργήματα της σκέψης τους. δραστήριους ανθρώπους και με βάση την πραγματική πορεία της ζωής τους δείχνουμε την ανάπτυξη των ιδεολογικών αντανακλαστικών τους και την απήχηση αυτής της πορείας της ζωής… Η ηθική. Ξεκινάμε από τους αληθινούς. Και οι δυο τους τη θεωρούσαν μυστικιστική και ιδεαλιστική. ούτε από τους ανθρώπους όπως τους αφηγούνται. προκειμένου να καταλήξουμε στους πραγματικούς ανθρώπους. η θρησκεία.22 Τίποτα σχετικά με τον κόσμο δεν θα μπορούσε να γίνει κατανοητό [ 24 ] . τι αντιλαμβάνονται. η αφετηρία τους ήταν η κατανόηση της ιστορικής εξέλιξης της ταξικής κοινωνίας και του τρόπου με τον οποίο οι ιδέες των ανθρώπων άλλαζαν σε αυτή την πορεία της κοινωνικής αλλαγής: Δεν ξεκινάμε από το τι λένε οι άνθρωποι.Εισαγωγή Ιδεολογία. Κατά συνέπεια. Το κύριο σημείο στο επιχείρημα του Μαρξ και του Ένγκελς ήταν ότι η κατανόηση του κόσμου πρέπει να ξεκινάει όχι από τις ιδέες που υπήρχαν στο μυαλό των ανθρώπων σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο. το Φώυερμπαχ. αλλά η συνείδηση από τη ζωή. τι φαντάζονται.
επιχειρηματολογούν.24 Σε οποιαδήποτε ταξική κοινωνία. τις πεποιθήσεις και τις δομές της υπάρχουσας κοινωνίας. των «Αληθινών Σοσιαλιστών». Ωστόσο. που αποτελεί την κυρίαρχη [ 25 ] . οι άνθρωποι δεν μπορούν να απελευθερωθούν όταν δεν έχουν τη δυνατότητα να προμηθευτούν φαγητό και ποτό. Η Γερμανική Ιδεολογία δίνει με λεπτομέρειες ένα μέρος της ιστορίας αυτής και εξηγεί πώς η ίδια η εξέλιξη της κοινωνίας έρχεται σε σύγκρουση με τις ιδέες. η δουλοπαροικία δεν μπορεί να καταργηθεί χωρίς τη βελτίωση της γεωργίας … γενικά. σπίτι και ρούχα σε επαρκή ποιότητα και ποσότητα. η τάξη που κατέχει τον πλούτο –η άρχουσα τάξη– έχει επίσης το μονοπώλιο των ιδεών στην κοινωνία αυτή: Οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης είναι σε κάθε εποχή οι κυρίαρχες ιδέες: η τάξη.Φρίντριχ Ένγκελς αν δεν ξεκινήσει κανείς από την κατανόηση της ιστορικής εξέλιξης.23 Στη Γερμανική Ιδεολογία το βάρος δίνεται στην αντίκρουση των ιδεαλιστών φιλοσόφων και των πολιτικών αντίστοιχών τους. Η «απελευθέρωση» είναι μια πράξη ιστορική. δηλαδή. όχι διανοητική. ο Μαρξ και ο Ένγκελς δεν έκαναν το λάθος να πιστέψουν ότι η πρόοδος στην ιστορία είναι αναπόφευκτη ή ότι οι σοσιαλιστές θα μπορούσαν να αγνοήσουν το τι κάνουν πραγματικά οι άνθρωποι για να φέρουν την αλλαγή: «οι περιστάσεις φτιάχνουν τους ανθρώπους τόσο όσο οι άνθρωποι φτιάχνουν τις περιστάσεις». Θα ήταν αδύνατο να αναπτυχθεί μια θεωρία για το σοσιαλισμό αν αγνοούσε την εξέλιξη αυτή ή την υλική πραγματικότητα: Η επίτευξη της πραγματικής απελευθέρωσης είναι δυνατή μόνο στον πραγματικό κόσμο και με τη χρήση πραγματικών μέσων … η δουλεία δεν μπορεί να καταργηθεί χωρίς την ατμομηχανή και τις μηχανές νηματουργίας. Η διαμάχη ανάμεσα στα δύο αντιπροσωπεύεται στους αγώνες ανάμεσα στις διάφορες τάξεις που εκπροσωπούν συγκεκριμένα οικονομικά συμφέροντα.
μόνο και μόνο για να πετύχει το σκοπό της. η οποία βάζει τον εαυτό της στη θέση εκείνης που είχε την εξουσία πριν. η εργατική τάξη δεν έχει περιουσία. χωρίς να απολαμβάνει τα πλεονεκτήματά της. Από την άλλη πλευρά. να παρουσιάσει το συμφέρον της σαν να είναι το κοινό συμφέρον όλων των μελών της κοινωνίας … πρέπει να δώσει στις ιδέες της τη μορφή της καθολικότητας και να τις παρουσιάσει σαν να είναι οι μόνες λογικές και καθολικά έγκυρες». Την περιγραφή της διαδικασίας αυτής αξίζει για τη σαφήνειά της να την επαναλάβουμε: Χρησιμοποιείται μια τάξη που. η κυρίαρχη τάξη ελέγχει και τα μέσα παραγωγής του πλούτου και την παραγωγή των ιδεών που δικαιολογούν τον έλεγχο του πλούτου. αναγκάζεται. Επίσης.27 Η εργατική τάξη μπορεί να ξεφύγει μόνο κάνοντας την επανάσταση και παίρνοντας συλλογικά τα μέσα παραγωγής από τα οποία ο καπιταλισμός τη χωρίζει. ενώ αναγκάζεται να σηκώνει όλα τα βάρη τής κοινωνίας.Εισαγωγή υλική δύναμη στην κοινωνία είναι συγχρόνως και η κυρίαρχη πνευματική δύναμη. «κάθε καινούργια τάξη. Ήταν μόνο θέμα [ 26 ] .25 Επιπλέον. εκδιώκεται από την κοινωνία και αναγκάζεται να μπει στον πιο αποφασιστικό ανταγωνισμό με όλες τις άλλες τάξεις· είναι μια τάξη που αποτελεί την πλειονότητα όλων των μελών της κοινωνίας και από την οποία πηγάζει η συνείδηση και η αναγκαιότητα μιας ριζικής επανάστασης… Σε όλες τις επαναστάσεις ως τώρα ο τρόπος παραγωγής παρέμενε πάντοτε ανέπαφος. οι εργάτριες και οι εργάτες έχουν αλλοτριωθεί από τα προϊόντα της εργασίας τους. Η τάξη που έχει τα μέσα υλικής παραγωγής στη διάθεσή της έχει συγχρόνως τον έλεγχο και στα μέσα πνευματικής παραγωγής. επειδή δεν έχουν κανέναν έλεγχο πάνω στην παραγωγική διαδικασία κι επειδή «κάθε άνθρωπος έχει μια συγκεκριμένη. αποκλειστική σφαίρα δραστηριότητας που του επιβάλλεται και από την οποία δεν μπορεί να ξεφύγει».26 Έτσι.
Εκείνη την εποχή περίπου στράφηκαν στην προσπάθεια να χτίσουν μια τέτοια οργάνωση. των εθνικοτήτων κ.28 Το προλεταριάτο είναι μια επαναστατική τάξη. αλλά επίσης επειδή η τάξη που κάνει την ανατροπή μόνο μέσα σε μια επανάσταση μπορεί να απαλλαγεί από όλη τη βρωμιά των αιώνων και να γίνει κατάλληλη για να θεμελιώσει την κοινωνία από την αρχή.λ. [ 27 ] . Όμως. είναι αναγκαία η αλλαγή των ανθρώπων σε μαζική κλίμακα. αλλά χρειάζεται να κάνει μια επανάσταση για να μπορέσει να ελέγξει τον πλούτο που παράγει. η κομμουνιστική επανάσταση κατευθύνεται ενάντια στον προηγούμενο τρόπο παραγωγής. μια αλλαγή που μπορεί να συμβεί μόνο μέσα σε ένα πρακτικό κίνημα. ο Ένγκελς μετακόμισε στο Παρίσι τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς (ο Μαρξ είχε εξοριστεί από τη Γαλλία) για να οργανώσει κάποιους από τους Γερμανούς τεχνίτες που ήταν στην Ένωση των Δικαίων και να δημιουργήσει μια επικοινωνία με το γαλλικό εργατικό κίνημα. Αντίθετα.τ. Επομένως. σε μια επανάσταση. Το 1846 είχαν σχηματίσει την Επιτροπή Κομμουνιστικής Αλληλογραφίας για να έχουν επαφή με ομοϊδεάτες. καταργεί το μόχθο της δουλειάς κι εξαφανίζει την κυριαρχία κάθε τάξης μαζί με τις ίδιες τις τάξεις. αυτή η επανάσταση είναι απαραίτητη όχι μόνο γιατί η άρχουσα τάξη δεν μπορεί να ανατραπεί με κανέναν άλλο τρόπο. επειδή πραγματοποιείται από την τάξη η οποία … είναι από μόνη της η έκφραση της διάλυσης όλων των τάξεων. μια νέα κατανομή του μόχθου της δουλειάς σε άλλα πρόσωπα.Φρίντριχ Ένγκελς διαφορετικής κατανομής της παραγωγής αυτής. μέσα στην παρούσα κοινωνία… Για να δημιουργηθεί σε μαζική κλίμακα αυτή η κομμουνιστική συνείδηση και για να επιτευχθεί ο ίδιος ο στόχος. Μόνο καθώς κάνει την επανάσταση μπορεί να φτάσει ολοκληρωτικά σε μια επαναστατική ή «κομμουνιστική συνείδηση». Η συζήτηση σχετικά με τις κομμουνιστικές ιδέες οδήγησε το Μαρξ και τον Ένγκελς να μιλήσουν για μια οργάνωση που θα βασίζεται στις ιδέες αυτές.
Η παράδοση των τεχνιτών που δούλευαν σε μικρές χειροτεχνικές οικογενειακές επιχειρήσεις ή άλλες παρόμοιες τους έκανε πολύ πιο απρόθυμους να δεχτούν την κομμουνιστική πολιτική από ό. των μικροεπιχειρηματιών.Εισαγωγή Στην αρχή το βρήκε δύσκολο.30 [ 28 ] . Τους έβλεπαν ως ανταγωνιστές των κομμουνιστικών ιδεών μέσα στο αναδυόμενο κίνημα της εργατικής τάξης. όμως ο Μαρξ κι ο Ένγκελς τους έβλεπαν σαν ένα προϊόν της καθυστερημένης ανάπτυξης στην οικονομία και την κοινωνία της Γερμανίας. των τεχνιτών και των χειροτεχνών στη γερμανική κοινωνία σήμαινε ότι ένας σοσιαλισμός που υποβαθμίζει το θεμελιώδη ανταγωνισμό ανάμεσα στις δύο βασικές τάξεις μέσα στον καπιταλισμό και «αντί γι’ αυτό διακηρύσσει την παγκόσμια αγάπη της ανθρωπότητας» μπορούσε να ασκεί μια πραγματική έλξη. Στην προσπάθειά του να οργανώσει τους εργάτες. έπρεπε να έρθει σε σύγκρουση με άλλες σοσιαλιστικές τάσεις μέσα στο κίνημα. Η κυριαρχία των μικροαστικών στρωμάτων. όπως οι «Αληθινοί Σοσιαλιστές» του Καρλ Γκρουν. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς επιτέθηκαν στους «Αληθινούς Σοσιαλιστές» μέσα από τα κείμενά τους την εποχή αυτή.τι οι βαμβακοεργάτες του Μάντσεστερ. όπου ο Ένγκελς απροετοίμαστος καθόριζε τους στόχους των κομμουνιστών απαντώντας στην κριτική των «Αληθινών Σοσιαλιστών»: (1) να εξασφαλίσουν ότι θα κυριαρχήσουν τα συμφέροντα του προλεταριάτου και όχι της αστικής τάξης· (2) να κάνουν αυτό καταργώντας την ιδιοκτησία και αντικαθιστώντας την με την κοινοκτημοσύνη των αγαθών· (3) να αναγνωρίσουν ως το μόνο μέσο για την επίτευξη των σκοπών αυτών τη δημοκρατική επανάσταση διά της βίας.29 Μια επιστολή από τον Ένγκελς στην Επιτροπή Κομμουνιστικής Αλληλογραφίας περιγράφει μια φορτισμένη συνάντηση στον Παρίσι τον Οκτώβριο του 1846. Οι «Αληθινοί Σοσιαλιστές» μιλούσαν με πολύ ριζοσπαστικούς όρους.
μαζί με ομάδες από εξόριστους Γερμανούς. ο Μαρξ κι ο Ένγκελς στήριξαν τις ελπίδες τους στο παράρτημα του Λονδίνου. το Μολ και τον Μπάουερ. που έγινε το πιο διάσημο κοινό τους έργο και παραμένει μια από τις πιο ξεκάθαρες εκφράσεις της πολιτικής τους: Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς έγιναν μέλη της Ένωσης των Δικαίων. γνωστό ως Αρχές του Κομμουνισμού. που ήταν επηρεασμένο από τους «Αληθινούς Σοσιαλιστές». Ο Μαρξ δούλεψε πάνω στις Αρχές για να δημιουργήσει το τελικό κείμενο που τυπώθηκε στη Γερμανία στις αρχές του 1848. το όνομά της άλλαξε σε Κομμουνιστική Ένωση και το σύνθημά της έγινε «Προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε». αντί για το προηγούμενο «Όλοι οι άνθρωποι είναι αδέλφια». καθώς και εργάτες και τεχνίτες άλλων εθνικοτήτων.Φρίντριχ Ένγκελς Η πρώτη κομμουνιστική οργάνωση πήρε τη μορφή της Κομμουνιστικής Ένωσης.31 Στο συνέδριο της Ένωσης που έγινε στο Λονδίνο τον Ιούνιο του 1847. Η ομάδα αυτή. αναζητούσε νέες ιδέες. Το πρώτο προσχέδιο. απλό φυλλάδιο γραμμένο σε μορφή ερωταπαντήσεων. ο Μαρξ κι ο Ένγκελς πήραν την εντολή να φτιάξουν ένα πρόγραμμα. ίσως επειδή η έμφαση που έδινε στη σημασία της οικονομίας και του ταξικού πολέμου είχε μεγαλύτερο νόημα γι’ αυτούς. γράφτηκε από τον Ένγκελς. Οι Αρχές του Κομμουνισμού αποτελούν ένα υπέροχο παράδειγμα του ύφους γραφής του Ένγκελς: είναι ένα πολύ σύντομο. Στο συνέδριο του Λονδίνου. Παρόλο που η άμεση εμπειρία του Ένγκελς τον έκανε να απελπιστεί με την Ένωση του Παρισιού. Στα τέλη του 1846 η ηγεσία της Ένωσης μετακόμισε από το Παρίσι στο Λονδίνο. καθώς είχαν εκτεθεί στο κίνημα των Χαρτιστών στην ανεπτυγμένη βιομηχανική Αγγλία». με ηγέτες το Σκάπερ. «Στράφηκαν στο Μαρξ. Περιγράφει το πώς η καπιταλιστική κοινωνία δημιουργεί δύο βασικές τάξεις που βρίσκονται σε αντίθεση μεταξύ τους: Δύο νέες τάξεις έχουν γεννηθεί που σταδιακά καταπίνουν [ 29 ] .
οι οποίοι υποχρεώνονται να πουλάνε την εργασία τους στην αστική τάξη.32 Οι παλιοί τρόποι ζωής καταστράφηκαν μέσα από την ανάπτυξη του καπιταλισμού: Ο ελεύθερος ανταγωνισμός είναι αναγκαίος για τη δημιουργία βιομηχανίας σε μεγάλη κλίμακα. Αυτή είναι η αστική τάξη ή μπουρζουαζία. νέους τρόπους για να κάνουν τους εργάτες και τις εργάτριες να δουλεύουν πιο σκληρά. Αυτή η τάξη ονομάζεται τάξη των προλετάριων ή προλεταριάτο. καθώς και τις πρώτες ύλες και τα εργαλεία (μηχανήματα. Η απρογραμμάτιστη φύση του καπιταλισμού και η τάση του για συσσώρευση οδηγεί σε υπερπαραγωγή. δηλαδή: (Ι) Η τάξη των μεγάλων καπιταλιστών. που με τη σειρά της οδηγεί σε κλεισίματα εργοστασίων και σε ανεργία. «υπερβολικός πολιτισμός. [ 30 ] . γιατί είναι η μόνη κοινωνική κατάσταση μέσα στην οποία η βιομηχανία μεγάλης κλίμακας μπορεί να προχωρήσει. όπως το εκφράζει το Κομμουνιστικό Μανιφέστο.33 Ο καπιταλισμός είναι ένα δυναμικό σύστημα που βασίζεται στη συσσώρευση κεφαλαίου μέσα από την παραγωγή εμπορευμάτων. Όμως. για να πάρουν σε αντάλλαγμα τα μέσα συντήρησης τα οποία είναι αναγκαία για να κρατηθούν στη ζωή. Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στους διάφορους καπιταλιστές οδηγεί στη συνεχή αναζήτηση μεγαλύτερων κερδών και στη μεγαλύτερη συσσώρευση κεφαλαίου. νέες βιομηχανίες κι εργοστάσια. εργοστάσια) που χρειάζονται για την παραγωγή των μέσων για τη συντήρηση της ζωής.Εισαγωγή όλες τις άλλες. οι οποίοι σε όλες τις πολιτισμένες χώρες ήδη κατέχουν σχεδόν αποκλειστικά όλα τα μέσα για τη συντήρηση της ζωής. (ΙΙ) Η τάξη αυτών που δεν έχουν καμιά ιδιοκτησία. Ξαφνικά υπάρχει. Αφού κατέστρεψε την κοινωνική εξουσία της αριστοκρατίας και των ηγετών των συντεχνιών. Αυτό σημαίνει νέες επενδύσεις σε μηχανήματα. η αστική τάξη κατέστρεψε επίσης την πολιτική τους εξουσία. αυτό το επαναστατικό σύστημα είναι ευάλωτο στις κρίσεις.
Αυτή η νέα τάξη μπορεί να κάνει την κομμουνιστική επανάσταση. Ο καπιταλιστής ψάχνει για διεξόδους: καταστροφή ενός μέρους του κεφαλαίου (ώστε η κρίση να οδηγεί στην κατάρρευση μεμονωμένων καπιταλιστών προς όφελος των αντιπάλων τους) ή αναζήτηση νέων αγορών και επενδύσεων. Η επανάσταση θα πρέπει να πάρει τον έλεγχο της βιομηχανίας και όλων των κλάδων παραγωγής από τα χέρια των ατόμων που ανταγωνίζονται το ένα το άλλο. Η ανάλυση του καπιταλισμού που ανέπτυξαν ο Μαρξ κι ο Ένγκελς τους [ 31 ] .34 Μέσα σε τόσο πλούτο που η ανθρωπότητα δεν έχει ξαναδεί. δηλαδή για το κοινό καλό. όπως και οι παλιοί τρόποι δουλειάς. Οι εργάτριες και οι εργάτες αναγκάζονται να δουλεύουν σκληρότερα και για περισσότερες ώρες.Φρίντριχ Ένγκελς υπερβολικά μέσα συντήρησης. Περισσότεροι εργάτες μπαίνουν στην παραγωγή και περισσότερες από τις παλιές χειροτεχνικές επιχειρήσεις καταστρέφονται. υπάρχει δυστυχία και σπατάλη. καταργώντας την ατομική ιδιοκτησία και αντικαθιστώντας την με την κοινωνικοποιημένη παραγωγή. 35 Οι Αρχές του Κομμουνισμού κι έπειτα το Κομμουνιστικό Μανιφέστο γράφτηκαν με την προσδοκία μιας επερχόμενης επανάστασης. αλλά τελικά οδηγούν σε νέες κρίσεις. σύμφωνα με ένα κοινό πλάνο και με τη συμμετοχή όλων των μελών της κοινωνίας. Με άλλα λόγια. Αυτά τα μέσα απόδρασης από την κρίση βαθαίνουν επίσης τους ταξικούς ανταγωνισμούς. Και οι δύο «λύσεις» επεκτείνουν το σύστημα. Ήταν σημάδια μιας οικονομικής κατάστασης που χειροτέρευε καθώς και της πολιτικής δυσαρέσκειας η οποία υπήρχε. υπερβολική βιομηχανία. υπερβολικό εμπόριο … οι συνθήκες της αστικής κοινωνίας είναι πολύ στενές για να περιλάβουν τον πλούτο ο οποίος παράγεται απ’ αυτές». Θα πρέπει να καθιερώσει ένα σύστημα στο οποίο όλους αυτούς τους κλάδους παραγωγής θα τους διαχειρίζεται η κοινωνία ως σύνολο. θα καταργήσει τον ανταγωνισμό και θα τον αντικαταστήσει με τη συλλογικότητα.
το φάντασμα του κομμουνισμού». εμπόδιζε τη δημιουργία κάποιας αστικής δημοκρατίας. τη Γερμανία και σε άλλα μέρη της Ευρώπης. όλο και περισσότερο συγκρουόταν με τα παλιά φεουδαρχικά καθεστώτα που ακόμη κυριαρχούσαν στην Ευρώπη. Η επανάσταση στην Ευρώπη Η δημιουργία της Κομμουνιστικής Ένωσης το 1847 συνέβη μέσα [ 32 ] . Η παραγωγή κεφαλαίου και η ανάπτυξη μιας τάξης ελεύθερων μισθωτών εργατών προϋπέθετε όλων των ειδών τις νομικές ελευθερίες. Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο ξεκινούσε με την περίφημη ακόμη και τώρα φράση: «Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη. Η άνοδος του καπιταλισμού έφερε μαζί της την άνοδο της βιομηχανικής αστικής τάξης. όπου η διαίρεση σε 39 κράτη. τη Γερμανία. θεωρούσαν την αστική επανάσταση μαζί με την εθνική ενοποίηση ουσιαστικό στοιχείο για την ανάπτυξη του καπιταλισμού και γενικότερα για την πρόοδο. τη Γαλλία. ελευθερία θρησκείας και κατάργηση των περιορισμών στο εμπόριο και τις επιχειρήσεις που χαρακτήριζαν τα παλιά καθεστώτα. η σύγκρουση ανάμεσα σε αυτές τις δύο τάξεις έφερε τα μεγάλα επαναστατικά κινήματα που μεταμόρφωσαν για πάντα την ιδιοκτησία και τις κοινωνικές σχέσεις σε αυτές τις χώρες. Καθώς ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής αναπτύχθηκε και απλώθηκε από την Αγγλία στο Βέλγιο. πολλά από τα οποία ήταν πολύ μικρά.Εισαγωγή οδήγησε να θεωρήσουν δεδομένο ότι η επανάσταση θα συμβεί. Στην Αγγλία του 17ου και στη Γαλλία του 18ου αιώνα. Στη γενέτειρά τους. ένα περιορισμένο δικαίωμα ψήφου για να εκλέγεται ένα δημοκρατικό κοινοβούλιο.36 Η πρόβλεψή τους ότι θα γινόταν επανάσταση ήταν σωστή. της οποίας τα συμφέροντα ήταν εντελώς αντίθετα με τα παλιά αυταρχικά καθεστώτα. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς ήταν πεπεισμένοι ότι το ίδιο θα συνέβαινε και αλλού.
Προσπάθησε να αποκτήσει επαφή με το Γάλλο σοσιαλιστή Λουί Μπλανκ με κάποια επιτυχία. Όμως. έγραψε στο Μαρξ με μια δόση απελπισίας: «Τα πράγματα πηγαίνουν χάλια με την Ένωση εδώ». ιδιαίτερα στην Ιρλανδία όπου εκατομμύρια άνθρωποι μετανάστευαν ή λιμοκτονούσαν. Η [ 33 ] . 38 Ήταν πιο αισιόδοξος για την κατάσταση του δημοκρατικού κινήματος και την ώθηση για μια αστική επανάσταση σε χώρες όπως η Γερμανία και η Αυστρία. Μια στις τρεις οικογένειες στην Κολονία έπαιρνε κρατική βοήθεια». Η κυβέρνηση απαγόρευσε ένα μεγάλο μεταρρυθμιστικό συμπόσιο που θα γινόταν στο Παρίσι στις 22 Φεβρουαρίου. η οποία διακήρυξε την καθιέρωση της δημοκρατίας. την Αυστρία και την Ιταλία – χώρες που βρίσκονταν κάτω από διάφορες μορφές φεουδαρχικής εξουσίας. Για πρώτη φορά η κυβέρνηση περιλάμβανε εκπροσώπους των εργατών: το Λουί Μπλανκ και τον εκπρόσωπο των Παρισινών εργατών που ονομαζόταν απλώς Αλμπέρ. υπήρχαν οδοφράγματα στους δρόμους και ο βασιλιάς παραιτήθηκε. Μια προσωρινή κυβέρνηση δημιουργήθηκε στη Γαλλία. Ο λιμός και η πείνα πολιορκούσαν την Ευρώπη. καθώς ταραχές για το ψωμί ξεσπούσαν σε πολλές χώρες. 37 Ανάμεσα στα μεσαία στρώματα υπήρχαν αυξανόμενες διαμαρτυρίες με φιλελεύθερο κι εθνικιστικό χαρακτήρα στη Γερμανία. όμως στα τέλη Ιανουαρίου διώχτηκε από τη Γαλλία καθώς η επανάσταση ήταν έτοιμη να ξεσπάσει. Μια σειρά από τέτοια συμπόσια είχαν γίνει τους προηγούμενους μήνες στα πλαίσια μιας αυξανόμενης διάθεσης για μεταρρυθμίσεις. Η οικονομική κρίση χειροτέρεψε τις συνθήκες ζωής. «Το αποκορύφωμα της Δεκαετίας της Πείνας στην Ευρώπη ήρθε. όταν η ύφεση του 1847 έφερε χρεωκοπίες επιχειρήσεων. πριν φτάσει ο Ιανουάριος του 1848. Μέσα σε δυο μέρες.Φρίντριχ Ένγκελς στα πλαίσια μιας αυξανόμενης κοινωνικής αναταραχής. Ο Ένγκελς επέστρεψε στο Παρίσι το Δεκέμβριο του 1847. αφού παρακολούθησε το δεύτερο συνέδριο της Ένωσης στο Λονδίνο το Νοέμβριο κι έπειτα έμεινε με το Μαρξ στις Βρυξέλλες. αλλά και στην ηπειρωτική Ευρώπη. ανεργία και συχνή μείωση μισθών.
Το πρωσικό καθεστώς αναγκάστηκε να επιτρέψει την πολιτική δράση και να εγκρίνει την εθνική ενοποίηση. τον Απρίλιο –στην Κολονία. Ξεκίνησαν την καινούρια καθημερινή εφημερίδα τους με στόχο να γίνει το «όργανο της δημοκρατίας». Ο ιστορικός Έρικ Χόμπσμπομ έγραψε για το 1848: «Μέσα σε μερικές εβδομάδες. Ο Ένγκελς έγραφε το Μάρτιο του 1848 ότι. έγραφε στο Μαρξ: «Στη Γερμανία τα πράγματα πάνε στ’ αλήθεια πολύ καλά. «κατά τα άλλα τα νέα από τη Γερμανία είναι υπέροχα. Το κίνημα απλώθηκε σε ολόκληρη την Ευρώπη τις επόμενες εβδομάδες: στη Σικελία. αλλά είχε φιλελεύθερους νόμους για τον τύπο που είχε κληρονομήσει από τη γαλλική κατοχή την εποχή του Ναπολέοντα. στο Βερολίνο υπάρχει αχαλίνωτος φόβος και αναποφασιστικότητα. Ωστόσο. υπάρχουν παντού εξεγέρσεις και οι Πρώσοι δεν υποχωρούν». χωρίς να υπολογίζουμε τους μικρότερους κραδασμούς σε μια σειρά από άλλες κυβερνήσεις». στο Μόναχο φοιτητές. το Μιλάνο. σε όλη τη δυτική Γερμανία διακηρύχτηκε η ελευθερία του τύπου και η Εθνοφρουρά». τη Βιέννη. το Βερολίνο.Εισαγωγή κυβέρνηση αρχικά εγγυήθηκε το «δικαίωμα στην εργασία» για όλους με τη δημιουργία «εθνικών εργαστηρίων» για τους άνεργους. Η Neue Rheinische Zeitung εμφανίστηκε τον Ιούνιο. ενώ η εξαίρεση (η [ 34 ] . μέσα σε 18 μήνες από το ξέσπασμά της όλα τα καθεστώτα που είχε ανατρέψει είχαν αποκατασταθεί εκτός από ένα. μια πόλη που βρισκόταν κάτω από την πρωσική εξουσία. που θα πληρώνονταν μέσα από μεγαλύτερη φορολόγηση. «μέσα σε έξι μήνες από το ξέσπασμα [της επανάστασης]. ζωγράφοι και εργάτες σε πλήρη εξέγερση.39 Δυο εβδομάδες αργότερα. όπου κάποιοι κομμουνιστές συνελήφθησαν.40 Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς επέστρεψαν στη χώρα τους. με εξαίρεση την Κολονία. η καθολική ήττα της μπορούσε να προβλεφθεί με σιγουριά. τη Γερμανία. Στο Νασάου μια επανάσταση ολοκληρώθηκε. στο Κάσελ η επανάσταση είναι προ των θυρών. καμιά κυβέρνηση δεν είχε απομείνει όρθια σε μια περιοχή της Ευρώπης που τώρα την κατέχουν δέκα κράτη.
η εργατική τάξη ήταν σχεδόν ανύπαρκτη. αλλά επίσης γινόταν όλο και πιο σαφές ότι η γερμανική αστική τάξη φοβόταν περισσότερο την αναδυόμενη εργατική τάξη παρά το παλιό καθεστώς. υπήρχε μια κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στο 1848 και στις παλιότερες επαναστάσεις. που τη θεωρούσαν υπερβολικά δειλή και ακαλλιέργητη για να κάνει μια επανάσταση. Το 1848 ήταν μια σημαντική και αυξανόμενη δύναμη στην Αγγλία. όπου όλες οι τάξεις ενώθηκαν ενάντια στο παλιό καθεστώς.42 Φαινομενικά μόνο ένας μικρός αριθμός αντιδραστικών ήταν αντίθετος στις επαναστάσεις. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς από καιρό έδειχναν περιφρόνηση προς τη γερμανική αστική τάξη. όχι εργατικές –αυτό σήμαινε ότι σε χώρες όπως η Γερμανία. Θεωρούσαν ότι οι Γερμανοί ήθελαν να απολαύσουν τους καρπούς της επανάστασης. Όμως. τη Γαλλία και όλο και περισσότερο στη Γερμανία. παρόλο που είχε στηριχτεί από τις φτωχότερες τάξεις: τους αγρότες. όπως οι γιατροί και οι δικηγόροι. Ο Ένγκελς έγραφε στις αρχές του 1848 ότι η κυριαρχία της αστικής τάξης δεν θα διαρκούσε για πολύ· θα απολάμβανε τους καρπούς της εξουσίας κάνοντας την επανάστασή της. Καθώς η επανάσταση ακολουθούσε την πορεία της στα διάφορα κράτη που αποτελούσαν τη Γερμανία. Όταν συνέβη η αγγλική και η γαλλική επανάσταση. τους τεχνίτες και την αναδυόμενη εργατική τάξη. οι φιλελεύθεροι καπιταλιστές και τα μεσαία στρώματα. την επανάσταση με την καθολική συμπάθεια».41 Οι επαναστάσεις του 1848 ήταν αστικές. που τον συμβόλιζε ο ποιητής Λαμαρτίνος. ως «την όμορφη επανάσταση. όχι μόνο αποδείχτηκε σωστή η εκτίμηση αυτή. χωρίς να είναι διατεθειμένοι να διακινδυνέψουν την περιουσία ή τη ζωή τους. Ο Μαρξ περιέγραψε το Φεβρουάριο του 1848 στη Γαλλία. καθόρισαν την πορεία της επανάστασης. Αυτό εξηγεί το χαρακτήρα των πρώτων ημερών της επανάστασης.Φρίντριχ Ένγκελς Γαλλική Δημοκρατία) απομακρυνόταν όσο περισσότερο μπορούσε από την εξέγερση στην οποία χρωστούσε την ύπαρξή της». όμως ήδη το προλεταριάτο περίμενε στα παρασκήνια: [ 35 ] .
πάνω από ο. Όμως. Θα υπαγορεύετε τους νόμους.000 άνθρωποι. προτού ολοκληρωθεί το σχέδιο της εθνικής ενοποίησης και η ανεμπόδιστη καπιταλιστική ανάπτυξη. επειδή προτιμούσε να συμμαχήσει με το παλιό φεουδαρχικό καθεστώς που τόσο μισούσε.τιδήποτε άλλο. μετατρέπονταν όλο και περισσότερο σε φόβους ότι η ταξική εξουσία της αστικής τάξης απειλούταν από τους εργάτες. Η νεοεκλεγμένη Εθνοσυνέλευση κινήθηκε ενάντια στα εργαστήρια τον Ιούνιο. Χρειάστηκαν τουλάχιστον άλλα 20 χρόνια. όταν την ηγεσία είχε ο Βίσμαρκ. που ήταν η εστία της επανάστασης. Εκεί οι ελπίδες που γέννησε η επανάσταση του Φεβρουαρίου. αυτή τη φορά οι μάχες ήταν ανάμεσα σε αυτούς που είχαν κάνει την επανάσταση του Φεβρουαρίου. μετά από τέσσερις μέρες τους συνέτριψαν οι δυνάμεις του στρατηγού Καβενιάκ. επιστρατεύοντας τους ανύπαντρους άνδρες και μεταφέροντας διάφορους άλλους ανθρώπους έξω από το Παρίσι.τι έγινε στη Γαλλία. Φυσικά αυτό ακριβώς συνέβη στη Γερμανία. θα δειπνείτε στα βασιλικά μέγαρα και θα φλερτάρετε με την κόρη του βασιλιά. η οποία διακήρυξε τη δημοκρατία. ένας από τους πιο μανιασμένους αντιδραστικούς του 1848. όπως και το Φεβρουάριο. ξαναστήθηκαν οδοφράγματα. Αυτός ήταν ο τρόπος με τον οποίο η άρχουσα τάξη αντιμετώπισε το «φάντασμα του [ 36 ] . Κι αυτό έγινε. Την ημέρα που η Συνέλευση συναντήθηκε για να συζητήσει το κλείσιμο των εργαστηρίων. παρά να συνταχτεί με τους εργάτες. Ιδιαίτερα τα μεσαία στρώματα είχαν εξαγριωθεί από τους μεγαλύτερους φόρους που είχαν επιβληθεί για να πληρωθούν τα εθνικά εργαστήρια.Εισαγωγή Η ανταμοιβή σας θα είναι μια σύντομη περίοδος εξουσίας. ο φόβος τους για ό. Όμως να θυμάστε: το πόδι του δήμιου βρίσκεται στο κατώφλι!43 Τι θα γινόταν όμως αν η αστική τάξη απέφευγε το ιστορικό της καθήκον. θα λιάζεστε στον ήλιο του δικού σας μεγαλείου. Η αιτία για τη δειλία της γερμανικής αστικής τάξης ήταν. Παρόλο που στα οδοφράγματα πολεμούσαν περίπου 60.
44 Τα γεγονότα του Παρισιού επηρέασαν την επανάσταση σε άλλα μέρη της Ευρώπης και ιδιαίτερα στη Γερμανία. Παρά τις παραχωρήσεις που έκανε ο Πρώσος βασιλιάς. Το εθνικό κοινοβούλιο της Φρανκφούρτης ιδρύθηκε το Μάιο. Τα πλήθη έδωσαν μάχη με τους στρατιώτες. μάτωνε και βογκούσε μέσα στην επιθανάτια αγωνία του. αυτή η «fraternit » ανακηρύχθηκε το Φεβρουάριο και γράφτηκε με κεφαλαία γράμματα στην κορυφή του Παρισιού. γνήσια. Όταν έφτασε ο Απρίλης. καθώς μεταφέρονταν κάτω από το μπαλκόνι του. πεζή έκφρασή της είναι ο εμφύλιος πόλεμος στην πιο τρομερή μορφή του: πόλεμος ανάμεσα στην εργασία και το κεφάλαιο. Εκεί. σε κάθε φυλακή και κάθε στρατώνα. ο Φρειδερίκος Ουίλιαμ ο Δ’. ενώ το Παρίσι του προλεταριάτου καιγόταν. ενώ τα φιλελεύθερα μεσαία στρώματα ήταν πιο πρόθυμα να συμφωνήσουν με μια τέτοια μεταχείριση παρά να διακινδυνέψουν τις περιουσίες τους. οι φιλελεύθεροι ηγέτες Καμπχάουζεν και Χάνσμαν βρίσκονταν σε θέσεις κλειδιά στο πρωσικό κοινοβούλιο και η μετάβαση στην αστική δημοκρατία φαινόταν αναπόφευκτη στη Γερμανία. το Μάρτιο του 1848 (κοινοβούλιο στο Βερολίνο. οδοφράγματα στήθηκαν και στο Βερολίνο. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς κατάλαβαν ότι οι ημέρες του Ιουνίου ήταν η πρώτη μεγάλη σύγκρουση ανάμεσα στην αστική τάξη και το προλεταριάτο: Η fraternit . η αδελφοσύνη ανάμεσα σε αντιμαχόμενες τάξεις από τις οποίες η μια εκμεταλλεύεται την άλλη. Όμως η αληθινή. Αυτή η αδελφοσύνη έβγαζε φλόγες μπροστά σε όλα τα παράθυρα του Παρισιού το απόγευμα της 25ης Ιουνίου. Το Παρίσι της αστικής τάξης φωτιζόταν. τέλος στη λογοκρισία και ενωμένη Γερμανία). Πυροβολισμοί έπεσαν ενάντια στα πλήθη που γιόρταζαν τα όσα είχαν κερδίσει έξω από το βασιλικό ανάκτορο.Φρίντριχ Ένγκελς κομμουνισμού». Ήταν [ 37 ] . Ο βασιλιάς ανακάλεσε το στρατό και αναγκάστηκε να αποτίσει τιμές στους νεκρούς. το επαναστατικό πάθος ήταν σε υψηλά επίπεδα.
Θεωρούσαν ότι αυτή η μορφή της εθνικής ενοποίησης ήταν ένας συμβιβασμός με την παλιά μοναρχία και αριστοκρατία παρά μια ρήξη με αυτές. που τους δίδαξαν ότι οι υπερβολικές παραχωρήσεις προς τις μάζες θα οδηγούσαν στην «αναρχία». Για το λόγο αυτό. Ήθελαν σταθερότητα και τάξη στη νέα Γερμανία. Ο Μαρξ. Έτσι. ώστε να εξαγοράσουν τη δυσαρέσκεια. το πρώτο φύλλο της εφημερίδας τους περιέγραφε τη νίκη των αντιδραστικών φεουδαρχών ενάντια στην επανάσταση της Νάπολης και της Σικελίας και προειδοποιούσε ότι υπήρχε κίνδυνος ο στρατός να επιτεθεί ενάντια στην επανάσταση της Γερμανίας. ιδιαίτερα στα μέσα του Ιουνίου.46 Η πρωσική συνέλευση δέχτηκε ακόμη μεγαλύτερη επίθεση. Θεωρούσαν ότι η κυριότερη διαχωριστική γραμμή ήταν ανάμεσα στην παλιά αντίδραση και τις νέες δημοκρατικές δυνάμεις. ενώ οι «μετριοπαθείς» δημοκράτες ήταν αντίθετοι σ’ αυτούς και [ 38 ] . επειδή οι ηγέτες της Γερμανίας ήταν τρομαγμένοι και έκαναν παραχωρήσεις χωρίς μεγάλη αντίσταση. Όμως. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς θεωρούσαν ότι η θέση τους είναι στην άκρα αριστερά πτέρυγα του δημοκρατικού κινήματος. όταν διαγράφονταν στον ορίζοντα περισσότερες μάχες στους δρόμους. ο Ένγκελς και η Neue Rheinische Zeitung υποστήριζαν απόλυτα τους μαχητές τις εργατικής τάξης. για να μην αποκόψουν ολότελα τους κομμουνιστές από το κίνημα. Οι φιλελεύθεροι ηγέτες της Γερμανίας απολάμβαναν τα οφέλη από την επανάσταση του Φεβρουαρίου στη Γαλλία.Εισαγωγή μετριοπαθές και υποστήριζε τη συνταγματική μοναρχία. η δειλία των φιλελεύθερων ενισχύθηκε από τα γεγονότα του Ιουνίου. Όταν συνέβη ο γαλλικός Ιούνης. το γερμανικό κίνημα ήταν διχασμένο στις αντιδράσεις του. όχι τη δημοκρατία όπως έλπιζαν ο Μαρξ κι ο Ένγκελς. Η Neue Rheinische Zeitung εμφανίστηκε μέσα σε αυτή την κατάσταση στις αρχές Ιουνίου. 45 Ο Ένγκελς κατηγορούσε επίσης το κοινοβούλιο της Φρανκφούρτης για έλλειψη ορμής και αποφασιστικότητας. εισήγαγαν διάφορα προγράμματα για τη δημιουργία θέσεων εργασίας και για τα δημόσια έργα.
η οποία προσάρτησε τη βόρεια επαρχία Σλέσβιγκ-Χόλσταϊν. όταν επαινούσε μια ξέφρενη ανταρσία που έβαζε σε κίνδυνο το δημοκρατικό καθεστώς. Τις προσπάθειες της συνέλευσης να ελέγξει το στρατό τις σταμάτησε ο Χάνσμαν. Οι ταξικές δυνάμεις είχαν πολωθεί: ο στρατός. Η επίθεση της δημοκρατικής Bonner Zeitung είχε ένα ύφος που σήμερα μας είναι οικείο. Ωστόσο. χωρίς την οποία καμιά ελευθερία δεν μπορεί να υπάρξει. με σκοπό να υπερασπιστεί την επανάσταση. περιλάμβαναν το Μαρξ. από το οποίο και μετά υπήρξε αυξανόμενη καταπίεση των δημοκρατικών και εργατικών οργανώσεων. Μολ και Βολφ. καθώς έλεγε «θέλουμε ελευθερία. Τα μέλη της επιτροπής. προσέλκυσε χιλιάδες κόσμο. Ως το Σεπτέμβριο η κατάσταση είχε φτάσει σε σημείο βρασμού. που εκλέχτηκαν ανοιχτά σε μια μαζική συνάθροιση. Τη θέση του υπουργού Καμπχάουζεν στο Βερολίνο πήρε ο Χάνσμαν.47 Ο φόβος των Ημερών του Ιούνη σηματοδοτούσε ένα σημείο καμπής. η κομμουνιστική επιρροή αυξανόταν.». Άραγε η Neue Rheinische Zeitung πραγματικά υπερασπιζόταν τη δημοκρατία. η μοναρχία και η αριστοκρατία ήθελαν μεγαλύτερη καταστολή και μια αποφασιστική αναμέτρηση με την πρωσική συνέλευση. η επαναστατική διάθεση υπήρχε ακόμη και ανέβηκε το καλοκαίρι. ενώ πολλές από τις μαούνες που [ 39 ] . το πρώτο θεμέλιο της δημοκρατίας. Μια συγκέντρωση που έγινε στην πόλη του Βόριγκεν. η οποία βρισκόταν λίγο πιο πάνω από την Κολονία κατά μήκος του ποταμού. τον Ένγκελς και τους κομμουνιστές συντρόφους τους.Φρίντριχ Ένγκελς κατηγορούσαν τους κομμουνιστές. Σκάπερ. Στις αρχές Σεπτεμβρίου σχηματίστηκε μια Επιτροπή Δημόσιας Ασφάλειας. ο οποίος έδινε έμφαση στη συνταγματική μοναρχία και στην επιβολή του νόμου και της τάξης. Στην Κολονία. ο οποίος με τη σειρά του αντιμετώπισε διαδηλώσεις και διαμαρτυρίες. όταν το κοινοβούλιο της Φρανκφούρτης συνθηκολόγησε με τη Δανία. όμως θέλουμε επίσης τάξη. οι δημοκράτες διαδήλωναν ενάντια στον υπουργό Χάνσμαν και ενάντια στις επιθέσεις που έκαναν οι αντιδραστικοί στη Δημοκρατική Οργάνωση.
οι Πολωνοί και οι Ούγγροι). ενώ όλοι οι ανώριμοι λαοί είχαν σχηματίσει μια συμμαχία ενάντια στην επανάσταση». όπου έμεινε για ένα δίμηνο μέχρι τα πράγματα να ηρεμήσουν στη Γερμανία. ο Ένγκελς έγραφε το 1849 ότι «η επανάσταση του 1848 ανάγκασε όλους τους ευρωπαϊκούς λαούς να πάρουν θέση υπέρ της ή εναντίον της. θεωρούσε ότι τα εθνικά κινήματά τους κάποιες φορές δεν ήταν τίποτα περισσότερο από ένα πρόσχημα του αντιδραστικού ρωσικού δεσποτισμού. Όσο ήταν εκεί. Έτσι. Ο Ένγκελς απόδρασε μέσω του Μπάρμεν στο Βέλγιο κι από εκεί στη Γαλλία. όλοι οι λαοί που ήταν ώριμοι για επανάσταση είχαν επαναστατήσει. Σε ένα μήνα. Εκεί οι Ούγγροι. Ο Ένγκελς μίλησε εκεί. ιδιαίτερα τις μικρές ομάδες των σλαβικών λαών. Τα «Αιτήματα του Κομμουνιστικού Κόμματος» μοιράστηκαν στη συγκέντρωση. Πίστευε ότι άλλες από αυτές είχαν μέλλον ως ανεξάρτητα έθνη στην Ευρώπη (ιδιαίτερα οι Γερμανοί. Σε λιγότερο από δυο εβδομάδες οι Πρώσοι κήρυξαν την Κολονία σε κατάσταση πολιορκίας και αρκετοί από τους πιο γνωστούς ομιλητές και οργανωτές συνελήφθησαν. έγραψε ένα πλήθος άρθρων για τη Neue Rheinische Zeitung (η κυκλοφορία της οποία σταμάτησε προσωρινά μόνο) σχετικά με την ελβετική πολιτική και με το τι συνέβαινε στην επανάσταση σε άλλα μέρη της Ευρώπης. Ο Ένγκελς είχε φύγει από το σπίτι του.Εισαγωγή ταξίδευαν προς τα εκεί κουβαλούσαν κόκκινες σημαίες. υπό την ηγεσία του Λούις Κόσουθ μάχονταν για να κερδίσουν την ανεξαρτησία τους. αφού έκανε διακρίσεις ανάμεσα σε διάφορες εθνικές ομάδες. Οι απόψεις του Ένγκελς σχετικά με τους διάφορους εθνικούς αγώνες είναι εδώ και καιρό αμφιλεγόμενες. ενώ σχετικά με άλλες. οι Ιταλοί. Αυτό ήταν το αποκορύφωμα της κομμουνιστικής οργάνωσης στη διάρκεια της επανάστασης. ιδιαίτερα στην αυστριακή αυτοκρατορία. είχε βγει αφίσα που έλεγε ότι καταζητείται.48 Θεωρούσε ότι η εξέλιξη της [ 40 ] . μεταξύ άλλων. Ο Ένγκελς πέρασε τους τελευταίους μήνες του χρόνου περπατώντας από την ανατολική Γαλλία στην Ελβετία. Η Neue Rheinische Zeitung απαγορεύτηκε. Στο μεταξύ. πριν έρθει η αστυνομία.
ήταν διαχωρισμένη σε «δύο τεράστια οπλισμένα στρατόπεδα: στη μια πλευρά. Οι Αυστριακοί Σλάβοι –με εξαίρεση τους Πολωνούς– είχαν πάρει το μέρος της αντίδρασης στον αγώνα που έκανε η κυβέρνηση της Βιέννης ενάντια στους επαναστάτες Γερμανούς και ενάντια στην Ουγγαρία. Ο Μέρινγκ περιγράφει το πολιτικό πλαίσιο που δικαιολογούσε τις αντιλήψεις αυτές: Και στο ζήτημα των Σλάβων.Φρίντριχ Ένγκελς επανάστασης. Είχαν καταλάβει με έφοδο την επαναστατημένη Βιέννη και την είχαν παραδώσει στην ανελέητη εκδίκηση των «Βασιλικών και Αυτοκρατορικών» αρχών. Τους σύγκρινε με ομάδες όπως οι Σκωτσέζοι Ορεσίβιοι. δηλαδή όλοι οι Σλάβοι. η οποία όχι μόνο τους οδηγούσε να συμμαχήσουν με τον τσάρο της Ρωσίας. με εξαίρεση τους Πολωνούς. βρίσκονταν οι άλλοι. τα συμφέροντα της επανάστασης έπαιζαν τον κύριο ρόλο στον καθορισμό της στάσης του Μαρξ και του Ένγκελς. στην πλευρά της επανάστασης. την πλευρά της αντεπανάστασης. οι Πολωνοί και οι Μαγιάροι· στην άλλη πλευρά. αλλά επίσης σήμαινε ότι το μέλλον τους ως έθνη σε μια αναδυόμενη καπιταλιστική Ευρώπη ήταν αμφίβολο. που υποστήριζαν τους αντιδραστικούς Στιούαρτ από το 1640 ως το 1745.49 Θεωρούσε ότι η αντεπαναστατική φύση των Νότιων Σλάβων συνδεόταν με την έλλειψη οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. ή οι Βρετόνοι της Γαλλίας. καθώς και οι Ρουμάνοι και οι Σάξονες της Τρανσυλβανίας». οι οποίοι στήριζαν την παλιά μοναρχία των Βουρβόνων στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης. ήταν οι Γερμανοί.50 [ 41 ] . Ο Μέρινγκ συνεχίζει λέγοντας: «Ο αγώνας τους για εθνική ανεξαρτησία τους έκανε πρόθυμα όργανα του τσαρισμού και αυτό το γεγονός δεν μπορούσαν να το αλλάξουν όλες οι καλοπροαίρετες αυταπάτες των δημοκρατικών Πανσλαβιστών». ιδιαίτερα στην αυστριακή αυτοκρατορία.
την Πολωνία και την Ουγγαρία θα ήταν πρόοδος. ενώ ήταν εύκολο να τα χάσεις. ήθελε να γυρίσει στη Γερμανία και το κατάφερε στα [ 42 ] .Εισαγωγή Η άποψη του Ένγκελς για το μέλλον των σλαβικών εθνοτήτων έχει δεχτεί επίθεση. σε σχέση με το μωσαϊκό των εθνών που τα κρατούσαν ενωμένα οι αντιδραστικές απολυταρχικές αυτοκρατορίες που κυριαρχούσαν στην κεντρική και την ανατολική Ευρώπη. Και στις δύο περιπτώσεις οι επιδόσεις των περισσότερων από τους Νότιους Σλάβους ήταν αποκρουστικές. την Ιταλία. στην οποία τα δημοκρατικά δικαιώματα δεν ήταν εύκολο να τα αποκτήσεις. γιατί φαινομενικά ευνοεί συγκεκριμένες εθνικές ομάδες. ο Ένγκελς πάντοτε προσέγγιζε το ζήτημα από την οπτική της ευρωπαϊκής πολιτικής: η εθνική ανεξαρτησία στη Γερμανία. Μέσα στις συνθήκες αυτές. Όπως το εκφράζει ένας βιογράφος που δεν του είχε και ιδιαίτερη συμπάθεια: Οι κρίσεις του Ένγκελς σχετικά με ολόκληρους λαούς καθρέφτιζαν τους πραγματικούς αγώνες και τις σκληρές επιλογές της εποχής.52 Αυτό ήταν το κίνητρο πίσω από τις απόψεις του για το εθνικό ζήτημα. ένιωθε υποχρεωμένος να επισημάνει ενδεχόμενους εχθρούς του σκοπού της συνταγματικότητας – αν και μπορεί να έκανε λάθη στους ισχυρισμούς του – επειδή οι πραγματικοί εχθροί προκαλούσαν πολλούς θανάτους στους δημοκρατικούς που εκείνος υποστήριζε. Ο Ένγκελς είχε δραστηριοποιηθεί στο εργατικό κίνημα της Ελβετίας και είχε διοριστεί εκπρόσωπος σε ένα εργατικό συνέδριο όσο ήταν εκεί. τη ρωσική. Οι κρίσεις του σχετικά με συγκεκριμένους λαούς βασίζονταν στο αν στήριζαν τέτοια προχωρήματα κι επίσης στο αν υποστήριζαν την πιο αντιδραστική αυτοκρατορία από όλες. κι επειδή αποδείχτηκε λανθασμένη σχετικά με το μέλλον των σλαβικών λαών ως εθνικά κράτη. Όμως.51 Όμως. ενώ κατηγορεί άλλες.
Όμως. Έτσι. Όταν οι Πρώσοι εισέβαλαν. παρά τις προσπάθειες της ντόπιας αστικής τάξης να διώξει αυτό τον επικίνδυνο «κόκκινο» από την πόλη της. αυτή τη φορά η εξορία του δεν ήταν καθόλου προσωρινή. που είχε στρατοπεδεύσει στην περιοχή για να την έχει στην κατοχή της. Η ένταση ανέβηκε στη Χώρα του Ρήνου στις αρχές Μαΐου 1849. όπου διορίστηκε μια Επιτροπή Δημόσιας Ασφάλειας. σίγουρα δεν είχε τελειώσει. Ωστόσο. στο Έλμπερφελντ. η Neue Rheinische Zeitung αναγκάστηκε να σταματήσει και το τέλος της Γερμανικής Επανάστασης πλησίαζε. η εξέγερση ηττήθηκε. Όταν η κυβέρνηση κινητοποίησε την εθνοφυλακή. Ο Ένγκελς είχε ακόμη ελπίδες σε μια νέα γαλλική επανάσταση και η ίδια η Γερμανία φαινομενικά επρόκειτο να ενοποιηθεί. Ήθελε το κοινοβούλιο της Φρανκφούρτης να εκδηλωθεί υπέρ της ενοποίησης ενάντια στη θέληση της Πρωσίας και έτσι να ανοίξει έναν επαναστατικό εμφύλιο πόλεμο. στήθηκαν οδοφράγματα στη γενέτειρα του Ένγκελς. καθώς οι ελπίδες του λαού συγκρούονταν με τη στρατιωτική ισχύ της Πρωσίας. Η Βιέννη βρισκόταν για άλλη μια φορά στα χέρια των αντιδραστικών φεουδαρχών. ωστόσο η επιρροή του είχε αρχίσει να ξεθωριάζει. ο Ένγκελς συμμετείχε στον πόλεμο που ακολούθησε. Καθώς ο Μαρξ πήγε στο Παρίσι. ο Ένγκελς έμεινε στο Παλατινάτο. Το επαναστατικό κύμα. το τελευταίο προπύργιο της επανάστασης. που είχε ξεσπάσει ένα χρόνο πριν. όμως οι Ούγγροι ακόμη πολεμούσαν κάτω από την ηγεσία του Λούις Κόσουθ. [ 43 ] . όταν άκουσε ότι δεν θα υπήρχαν κατηγορίες εναντίον του. όταν αποσύρθηκε ξανά στην Ελβετία. Ο Ένγκελς ρίχτηκε στον αγώνα με το συνηθισμένο του κέφι. με σκοπό να εμποδίσει μια δημοκρατική εξέγερση. η κατάσταση οδηγήθηκε σε κρίση. Πολέμησε στο στρατό ως βοηθός του «Αληθινού Σοσιαλιστή» Βίλιχ και υπήρξε βετεράνος τεσσάρων μαχών.Φρίντριχ Ένγκελς τέλη του Ιανουαρίου του 1849.
ο Μαρξ κι ο Ένγκελς έδιναν πολύ μεγάλη έμφαση στην ανάγκη να συνεχίσουν οι εργάτες μια αστική επανάσταση. Η κραυγή τους στη μάχη πρέπει να είναι: Διαρκής Επανάσταση.Εισαγωγή Η εξορία Ο Μαρξ έφτασε στο Λονδίνο το καλοκαίρι του 1849. Πρέπει να ενημερωθούν για τα δικά τους ταξικά συμφέροντα. ώστε να μην αμφισβητήσουν ούτε για μια στιγμή την αναγκαιότητα ενός ανεξάρτητα οργανωμένου κόμματος του προλεταριάτου. μέχρι να επιτευχθεί η εργατική εξουσία. Ήταν και οι δύο νέοι και δεν θα μπορούσαν να σκεφτούν ότι η εξορία τους θα διαρκούσε ως το τέλος της ζωής τους.54 [ 44 ] . περίμεναν ότι η χαμένη επανάσταση θα αναδυόταν ξανά πολύ γρήγορα. προτιμώντας ένα συμβιβασμό με το παλιό καθεστώς. γράφοντας τα εξής: οι ίδιοι [οι εργάτες] πρέπει να συνεισφέρουν περισσότερο στην τελική τους νίκη. καθώς η εργατική τάξη είχε εξελιχθεί σε ενεργό δύναμη στο πολιτικό σκηνικό. Το 1850 απευθύνονταν προς την Κομμουνιστική Ένωση. όπως είναι εμφανές σε ένα γράμμα που ο Μαρξ έγραψε στον Ένγκελς εκείνο το καλοκαίρι. Ο Ένγκελς πήγε κοντά του το φθινόπωρο. αλλά ήταν πολύ δειλή για να πολεμήσει πραγματικά γι’ αυτήν. να μην επιτρέψουν να τους παρασύρουν τα υποκριτικά λόγια των δημοκρατών μικροαστών.53 Ξόδεψαν πολύ χρόνο αναλύοντας την επανάσταση και το τι είχε πάει στραβά. Μιλούσαν όλο και περισσότερο για την ανάγκη μιας «διαρκούς επανάστασης». Έτσι. Ανέπτυξαν περαιτέρω την ανάλυση που διατήρησαν για την υπόλοιπη ζωή τους: η αστική τάξη ήθελε επανάσταση. οι δημοκράτες και οι διάφοροι υποστηρικτές της αστικής τάξης ήταν επαναστάτες με μισή καρδιά και γι’ αυτό αποσύρθηκαν από την τελική αναμέτρηση. να πάρουν ανεξάρτητη πολιτική θέση όσο γίνεται πιο γρήγορα. Στα κείμενά τους. κάνοντας τη δική τους εργατική επανάσταση. Άλλωστε. ταξιδεύοντας μέσω Γένοβας από τη θάλασσα για να αποφύγει προβλήματα στη Γαλλία.
ιδιαίτερα από τους Μπλανκιστές που πίστευαν ότι. θα μπορούσε με κάποιο τρόπο να κάνει την επανάσταση. που ήθελε να επιβλέπει το συνεταίρο του Έρμεν ένα μέλος της οικογένειας. Το έκανε αυτό από προσωπική και πολιτική εκτίμηση προς το Μαρξ. αν η επαναστατική πρωτοπορία δρούσε μόνη της. καθώς ο ίδιος έμενε στη Γερμανία. ημιφεουδαρχική Ρωσία έπρεπε να κάνουν άλμα πάνω από τα κεφάλια της εξαιρετικά αδύναμης και αμφιταλαντευόμενης αστικής τάξης. Το εισόδημα του Ένγκελς χρησιμοποιούταν σε μεγάλο βαθμό για να συντηρεί το Μαρξ και την οικογένειά του –το καθήκον αυτό ανέλαβε ο Ένγκελς από το 1850 μέχρι το θάνατο του Μαρξ. Το έκανε για να εξασφαλίσει ότι θα έπαιρνε ένα αξιοπρεπές εισόδημα από τον πατέρα του.Φρίντριχ Ένγκελς Ο Ρώσος επαναστάτης Λέων Τρότσκι θα επέκτεινε την ανάλυση αυτή μισό αιώνα αργότερα για να εξηγήσει πώς οι Ρώσοι εργάτες στην καθυστερημένη. Επίσης. Το 1850 ο Ένγκελς πήρε μια απόφαση που συνεπαγόταν μια μεγάλη προσωπική θυσία: συμφώνησε να δουλέψει ξανά στην οικογενειακή επιχείρηση των Έρμεν και Ένγκελς στο Μάντσεστερ. [ 45 ] . ενώ η Κομμουνιστική Ένωση διασπάστηκε.55 Ωστόσο. είχαν στρατηγικές διαφορές από τους άλλους σοσιαλιστές. ενώ και οι δυο τους απογοητεύτηκαν γρήγορα με την πολιτική των προσφύγων. ώστε να κάνουν την επανάσταση. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς είδαν τελικά ότι ο καπιταλισμός είχε σταθεροποιηθεί πολιτικά μετά το επαναστατικό κύμα και ετοιμαζόταν για μεγάλη οικονομική επέκταση σε γωνιές του πλανήτη που δεν είχε αγγίξει ξανά. Οι προσπάθειές τους να κυκλοφορήσουν μια γερμανική εφημερίδα από το Λονδίνο δεν κράτησαν πολύ. οι ελπίδες μιας άμεσης αναβίωσης της επανάστασης γρήγορα ξεθώριασαν και οι εξόριστοι επαναστάτες έπρεπε να υπολογίσουν με σοβαρότητα τι έπρεπε να κάνουν. Διαχωρίστηκαν από τις συνήθειες και τους μικρόψυχους καβγάδες των άλλων Ευρωπαίων εξόριστων. δηλαδή για πάνω από 40 χρόνια. παρά τις δυσμενείς αντικειμενικές συνθήκες. του οποίου η οικογένεια υπέφερε από φοβερή φτώχεια.
Η βοήθεια του Ένγκελς τελικά έδωσε στην οικογένεια τη δυνατότητα να μετακομίσει σε ένα σπίτι στο βόρειο Λονδίνο. 56 Η οικογένεια ήταν αναγκασμένη να υπομένει πολλά ταξίδια. αφού εξασφάλισε αρκετά χρήματα για να συντηρεί τον εαυτό του και την οικογένεια Μαρξ με μια σχετική άνεση: Ήμουν μαζί με τον Ένγκελς όταν έφτασε στο τέλος αυτών των καταναγκαστικών έργων και είδα το τι θα πρέπει να περνούσε όλα αυτά τα χρόνια. Απεχθανόταν τη δουλειά στην Έρμεν και Ένγκελς και αρχικά νόμιζε ότι θα ήταν εκεί μόνο για ένα μικρό διάστημα. Κουνούσε το ραβδί του στον αέρα [ 46 ] . πλήρωνε για τις διακοπές και φρόντισε ώστε τα κορίτσια να μορφωθούν. Λίγες ώρες μετά στεκόμασταν στην εξώπορτα περιμένοντάς τον. όμως μόνο τρία παιδιά επιβίωσαν ως την ενηλικίωση –η Τζένη Κάρολαϊν. άντεξε πολλές εγκυμοσύνες. Τον είδαμε να έρχεται περνώντας το χωραφάκι απέναντι από το σπίτι όπου ζούσαμε. όταν τελικά κατάφερε να φύγει. Κι επίσης ο Ένγκελς δεν παραπονέθηκε ποτέ γι’ αυτό. η Τζένη. τους εξασφάλισε ότι θα μπορούσαν πάντα να γιορτάζουν τα Χριστούγεννα. η Τζένη Λώρα και η Τζένη Ελεονόρα. σχεδόν 20 χρόνια μετά. την καταδίωξη της αστυνομίας και πάνω απ’ όλα τη φτώχεια. Ζούσαν σε άθλια καταλύματα στο Σόχο του Λονδίνου και συνεχώς τους βασάνιζαν τα προβλήματα υγείας και οι απλήρωτοι λογαριασμοί. Ο Ένγκελς έσωσε την οικογένεια του Μαρξ από αυτή την πενία και επέτρεψε στο Μαρξ να αναπτύξει τις θεωρητικές μελέτες του.Εισαγωγή Η σύζυγος του Μαρξ. Ο Μαρξ έγραψε στον Ένγκελς το 1850 μετά το θάνατο του μικρού του γιου Χάινριχ Γκίντο ότι η γυναίκα του ήταν σε κατάσταση εξάντλησης και ότι το μωρό είχε πεθάνει πέφτοντας «θύμα της αστικής αθλιότητας». Δεν θα ξεχάσω ποτέ το θριαμβευτικό τρόπο με τον οποίο αναφώνησε «για τελευταία φορά». που κορυφώθηκαν στο Κεφάλαιο. καθώς φόρεσε τις μπότες του το πρωί για να πάει στο γραφείο του. του οποίου ο πρώτος τόμος εμφανίστηκε το 1867. Η Ελεονόρα Μαρξ περιγράφει τη μέρα.
το γράμμα σου έμεινε κολλημένο στο μυαλό μου για μία ολόκληρη βδομάδα. Ο Ένγκελς δεν απάντησε για μια βδομάδα. το τελευταίο γράμμα σου το εξισορρόπησε. περίμενε από τον παλιό του φίλο να του δείξει μεγάλη συμπόνοια. αλλά αυτός ζούσε για πολύ καιρό στο σπίτι που εξασφάλισε για εκείνη και τη Λίζι στο Άρντγουικ (παρόλο που εκείνος διατηρούσε μια ξεχωριστή κατοικία). Έγραψε ένα αρκετά επικριτικό γράμμα. Τότε στρώσαμε το τραπέζι για να το γιορτάσουμε και ήπιαμε σαμπάνια και ήμασταν ευτυχισμένοι. Ο Ένγκελς ταράχτηκε ιδιαίτερα όταν η Μαίρη πέθανε σε ηλικία 41 ετών το 1863. Πιστεύεται ότι ο Ένγκελς γνώρισε τη Μαίρη όταν πρωτοεπισκέφτηκε το Μάντσεστερ στις αρχές της δεκαετίας του 1840 και είναι βέβαιο ότι τον συνόδεψε στην ηπειρωτική Ευρώπη το 1845. η απάντηση του Μαρξ ασχολούταν κυρίως με τα οικονομικά θέματα και τα προβλήματα υγείας που βασάνιζαν ξανά την οικογένεια. Όπως έγραψε στο Μαρξ. Δεν πειράζει. το πρόσωπό του ακτινοβολούσε. αν και προφανώς ήταν ακόμη πληγωμένος: Σου το λέω. Ο Μαρξ έλαβε ένα γράμμα από τον Ένγκελς που τον πληροφορούσε για το θάνατό της και ο Ένγκελς. «ένιωσα σαν να έθαβα μαζί της το τελευταίο απομεινάρι της νιότης μου». Τελικά ο Ένγκελς μεταπείστηκε. Η Μαίρη ήταν Ιρλανδέζα και ανήκε στην εργατική τάξη. δεν έχασα επίσης τον [ 47 ] . Και χαίρομαι που. Αντί γι’ αυτό. όπως ήταν φυσικό.Φρίντριχ Ένγκελς και τραγουδούσε.58 Ο θάνατος της Μαίρης Μπερνς ήταν σχεδόν η μοναδική περίσταση στην οποία οι δύο φίλοι αντάλλαξαν αιχμηρά λόγια. Αυτή κι ο Ένγκελς δεν παντρεύτηκαν ποτέ. τη Μαίρη και τη Λίζι. όταν έχασα τη Μαίρη. δεν μπορούσα να το ξεχάσω. όμως η κατάσταση απαλύνθηκε επίσης από τις προσωπικές του σχέσεις με τις αδελφές Μπερνς.57 Το ότι ο Ένγκελς συμφώνησε να δουλέψει στο Μάντσεστερ ήταν σημάδι της αφοσίωσής του στην οικογένεια Μαρξ. στο οποίο ο Μαρξ απάντησε ζητώντας συγγνώμη εκ βαθέων.
όμως φαίνεται ότι αφενός τα δικά του προβλήματα του είχαν γίνει έμμονη ιδέα (αυτός και η Τζένη είχαν αποφασίσει να βρουν στις δύο μεγαλύτερες κόρες τους δουλειά ως γκουβερνάντες και να μετακομίσουν σε ένα ενοικιαζόμενο δωμάτιο με τη μικρή τους κόρη –αν και ο Ένγκελς τελικά τους έσωσε από αυτό. Συχνά γίνονται υπαινιγμοί ότι η σχέση τους θα * (Σ. Είχαν φιλικές σχέσεις με τη Λίζι (εκείνη και η Τζένη Μαρξ πήγαιναν μαζί διακοπές τα τελευταία χρόνια) και η Ελεονόρα επισκεπτόταν το Μάντσεστερ για να μείνει στο σπιτικό του Ένγκελς και της Μπερνς.τι θα ήταν σήμερα.μ. Μπορούμε μόνο να κάνουμε υποθέσεις. Όταν ο Ένγκελς τελικά ξεκίνησε μια σχέση με την αδελφή της Μαίρης. ο Μαρξ και η Τζένη πρόσεξαν ώστε να μην κάνουν ξανά το ίδιο λάθος.Εισαγωγή παλιότερο και καλύτερο φίλο μου. Η σχέση τους ήταν αντισυμβατική. τουλάχιστον επισήμως. [ 48 ] . Γιατί απάντησε κατ’ αυτό τον τρόπο ο Μαρξ. όπως κι από τόσα άλλα). Αφετέρου. Πολλά λέγονται για τις αντισυμβατικές σχέσεις του Ένγκελς με τις αδελφές Μπερνς (παντρεύτηκε τη Λίζι μόνο όταν ήταν στο κρεβάτι του θανάτου της το 1878). τη Λυδία.59 Έτσι το απειλούμενο ρήγμα ανάμεσα στους δύο μπαλώθηκε. που είναι γνωστή ως Λίζι. για παράδειγμα. Η Μαίρη κι ο Ένγκελς δεν παντρεύτηκαν ποτέ και ζούσαν ξεχωριστά. Οι μεγάλες ταξικές διαφορές ανάμεσά τους ήταν πολύ πιο δύσκολο να ξεπεραστούν το 19ο αιώνα από ό. θα πρέπει να φαινόταν ότι διέφεραν πάρα πολύ – η Μαίρη ήταν μάλλον αναλφάβητη.) Φίνιαν (Fenian): έτσι ονομάζονταν τα μέλη μιας μυστικής ιρλανδικής εθνικιστικής οργάνωσης που δραστηριοποιούταν κυρίως στην Ιρλανδία. και δεν είχε τους ίδιους φίλους με τον Ένγκελς. Από άποψη μόρφωσης.τ. Επίσης τους συνόδεψε σε ένα ταξίδι στην Ιρλανδία. τις ΗΠΑ και τη Βρετανία ιδιαίτερα στη δεκαετία του 1860. είναι πιθανό ότι ο Μαρξ δεν είχε καταλάβει τα αισθήματα του Ένγκελς για τη Μαίρη.
τ.λ…. έμφυτα συναισθήματά της για την τάξη της είχαν πολύ μεγαλύτερη αξία για μένα και μου φάνηκαν πιο χρήσιμα σε στιγμές κρίσης απ’ ό. εμένα και την [ 49 ] . Η Ελεονόρα Μαρξ έμαθε για την καταπίεση των Ιρλανδών από τη Λίζι Μπερνς.Φρίντριχ Ένγκελς πρέπει να ήταν άνιση. βρήκε τη θεία.τι όλη η εκλέπτυνση και η μόρφωση των καλλιεργημένων και καλαίσθητων νεαρών κυριών σας». είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα ασχολούταν με την πολιτική των Χαρτιστών της εποχής αυτής.60 Δεν είναι δυνατόν από μια τέτοια χρονική απόσταση να γνωρίζουμε αν οι αδελφές Μπερνς ήταν «πνευματικά ισότιμές του». ξαπλώσαμε στο πάτωμα όλη τη μέρα πίνοντας μπύρα. κρατώντας τες μακριά από την αξιοσέβαστη κοινωνία. όταν ο θείος [Ένγκελς] γύρισε σπίτι. φιλικά διακείμενες προς τον κομμουνισμό και προς το σκοπό του ιρλανδικού εθνικισμού. Η παρατήρηση του Τέρελ Κάρβερ ότι «στον έρωτα ο Ένγκελς δεν φαίνεται ότι αναζήτησε μια γυναίκα πνευματικά ισότιμή του» είναι αρκετά συνηθισμένη. πράγμα που ταιριάζει με την εικόνα του εύπορου αστού που έχει εργάτριες ερωμένες. όπως και τόσοι άλλοι Ιρλανδοί εργάτες και εργάτριες στην υφαντουργία. Ξέρουμε όμως ότι ήταν πολιτικοποιημένες. Το απόγευμα. κόκκινο κρασί κ. 62 Η δεκατετράχρονη Ελεονόρα Μαρξ έγραψε στην οικογένειά της το 1869 κάνοντας μια περιγραφή του σπιτικού των Μπερνς: Το Σάββατο είχε τόση ζέστη ώστε εμείς.61 Όταν ο Ένγκελς γνώρισε τη νεαρή Μαίρη Μπερνς στο Μάντσεστερ της δεκαετίας του 1840. Υπάρχουν όμως κάποιες αποδείξεις ότι ο Ένγκελς κέρδισε πολλά ζώντας με αυτές τις γυναίκες και ότι οι προσωπικότητές τους ταίριαζαν με τη δική του. Δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να δείχνει ότι η σχέση θεωρούταν ποτέ μονόπλευρη ή καταπιεστική από κάποιον απ’ τους δύο. Ο Ένγκελς έγραψε στη σύζυγο τού Γερμανού σοσιαλιστή Αύγουστου Μπέμπελ το 1878 μετά το θάνατο της Λίζι: «Ήταν μια αυθεντική Ιρλανδή προλετάρια και τα παθιασμένα. δηλαδή η θεία [Λίζι] κι εγώ και η Σάρα. που της έδειξε επίσης τα λημέρια των Μαρτύρων Φίνιαν* του Μάντσεστερ.
Εισαγωγή Έλεν [την ανιψιά της Λίζι]. Η Βρετανία και η αυτοκρατορία της βρίσκονταν σε μια περίοδο πρωτόγνωρης επέκτασης τόσο στο εσωτερικό όσο και πέρα από τον ωκεανό. ο Λουδοβίκος Ναπολέων εγκαθίδρυσε μια δικτατορία. όπως συμβαίνει συχνά σε περιόδους αντίδρασης και ήττας της εργατικής τάξης. Έτσι. κινήθηκε προς ένα συγκεντρωτικό και βιομηχανικό καπιταλιστικό κράτος. Ο Μαρξ δούλευε τις μελέτες του για το Κεφάλαιο. μια συμμαχία της πρωσικής μοναρχίας με τον πολιτικό Βίσμαρκ. χωρίς κορσέδες ούτε μπότες. το οποίο τελικά ενοποιήθηκε κάτω από την πρωσική κυριαρχία. κι αυτό ήταν όλο. σχεδόν 20 χρόνια μετά. μόνο όταν έφυγε από την εταιρία Έρμεν και Ένγκελς και μετακόμισε στο Λονδίνο μπορούσε να ζει ανοιχτά με τη Λίζι. ενώ η κάποτε μαχητική εργατική τάξη της έμπαινε σε μια μακρά περίοδο κοινωνικής ειρήνης και σχετικής ευημερίας. Η αντίδραση θριάμβευε σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης. να είμαστε όλες ξαπλωμένες με όλο μας το σώμα στο πάτωμα. σεκταριστικούς μικροκαβγάδες. τόσο στην αλληλογραφία τους όσο και σε διάφορα άρθρα και άλλα κείμενα. Στη Γερμανία. εκπρόσωπο της αντιδραστικής αριστοκρατικής κάστας των Γιούνκερ. Στη Γαλλία. μόνο με ένα μεσοφόρι κι ένα βαμβακερό φόρεμα. για τα οποία δεν μπορούσαν να κάνουν πολλά [ 50 ] . που μας έλεγε ιρλανδέζικες ιστορίες. τώρα βρέθηκαν σε μια πολύ διαφορετική κατάσταση. Οι επαναστάτες του 1848. οι άνδρες της δράσης. Και οι δύο άνδρες ξόδευαν πολύ χρόνο σχολιάζοντας. κυριαρχούταν από εσωστρεφείς. Η περίοδος που ανοιγόταν μπροστά στο Μαρξ και τον Ένγκελς στη δεκαετία του 1850 ήταν πολύ δύσκολη για να προκαλέσει κανείς πολιτική αναταραχή. τα γεγονότα. που διήρκεσε μέχρι το γαλλοπρωσικό πόλεμο.63 Ο ρόλος του ως αξιοσέβαστου επιχειρηματία ήταν ένας από τους λόγους για τον οποίο ο Ένγκελς έπρεπε να κρατάει την ιδιωτική του ζωή ξεχωριστή από τη δουλειά του. Η αριστερή πολιτική.
64 Παρόλο που η ταξική πάλη παρέμενε σε χαμηλό επίπεδο στη Βρετανία. για τον αμερικάνικο εμφύλιο και για την οικονομική ύφεση του 1857. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς ήταν ενθουσιώδεις υποστηρικτές της Βόρειας Ένωσης. Ο Μαρξ έγραφε το 1860: «Κατά τη γνώμη μου. Ο Μαρξ είχε προσληφθεί για να γράφει τακτικά άρθρα στη New York Daily Tribune πάνω σε διάφορα θέματα. η βρετανική άρχουσα τάξη είδε τις αναδυόμενες Ηνωμένες Πολιτείες ως μια μεγάλη απειλή στην παγκόσμια κυριαρχία της.Φρίντριχ Ένγκελς πράγματα. Έγραφαν για τον Πόλεμο της Κριμαίας. Συχνά τα έγραφε ο Ένγκελς.65 Ο αμερικάνικος εμφύλιος ήταν ένας αγώνας ανάμεσα στη Νότια Ομοσπονδία των δουλοκτητικών πολιτειών και στις Βόρειες Πολιτείες υπό την ηγεσία του Λίνκολν. Η βρετανική άρχουσα τάξη έτεινε προς την υποστήριξη της Νότιας Ομοσπονδίας. τα σπουδαιότερα πράγματα που συμβαίνουν στον κόσμο σήμερα είναι αφενός το κίνημα των σκλάβων στην Αμερική. που ήθελαν να σταματήσουν την επέκταση της δουλείας σε άλλες πολιτείες. ήταν αντίθετοι στη δουλεία και διαδήλωναν υποστηρίζοντας τη νίκη του Βορρά. από την οποία αγόραζε το βαμβάκι που έπαιζε κεντρικό ρόλο στη βρετανική οικονομία. όπως έδειξε η προσπάθειά του να γίνει πολεμικός ανταποκριτής της Daily News. συνέβησαν δύο γεγονότα στις αρχές της δεκαετίας του 1860 που ο Μαρξ κι ο Ένγκελς τα θεώρησαν σημαντικά: η απελευθέρωση των δουλοπάροικων στη Ρωσία το 1861 και ο εμφύλιος πόλεμος στην Αμερική. Επίσης. ιδιαίτερα όταν αφορούσαν στρατιωτικά ζητήματα ή θέματα της διεθνούς διπλωματίας. Ο ίδιος ο Ένγκελς είδε ότι ήταν αδύνατο να βρει δημοσιογραφική δουλειά πλήρους απασχόλησης εξαιτίας των πολιτικών του απόψεων. ο οποίος ξεκίνησε την ίδια χρονιά και τελικά θα ολοκλήρωνε την αστική επανάσταση που άρχισε ενάντια στην αγγλική αποικιοκρατία το 1776. και αφετέρου το κίνημα των σκλάβων στη Ρωσία». που άρχισε με το θάνατο του Τζον Μπράουν. Από την άλλη πλευρά. Η Ένωση [ 51 ] . στη συντριπτική τους πλειονότητα. οι Βρετανοί εργάτες κι εργάτριες.
ο Μαρξ κι ο Ένγκελς έδειχναν μεγάλη ανυπομονησία. πρώτον. δεν έχει καταφέρει τίποτα περισσότερο από την ανακάλυψη ότι όλοι οι στρατηγοί του είναι βλάκες και όλοι οι αξιωματικοί του παλιάνθρωποι και προδότες». Από καθαρά στρατιωτική άποψη είχε καλούς λόγους. δημοκρατική και προοδευτική κοινωνία. αφού ο Βορράς διεξήγε τον πόλεμο τα δύο πρώτα χρόνια με έναν ανοργάνωτο και απρόθυμο τρόπο. υπό την ηγεσία του Στρατηγού Λι. οδηγούσε κάποιες φορές τον Ένγκελς να χάσει την ελπίδα ότι ο Βορράς θα κέρδιζε. Η ανώτερη τακτική του Νότου. Ο Ένγκελς αναγνώρισε το σημάδι που θα άφηνε ο εμφύλιος πόλεμος στη μελλοντική ανάπτυξη της χώρας. Ο Μαρξ έγραφε τον Αύγουστο του 1862 ότι «ο Βορράς επιτέλους θα κάνει τον πόλεμο σοβαρά. χρησιμοποιήθηκε η ανώτερη βιομηχανική δύναμη του καπιταλισμού του Βορρά σε σχέση με το δουλοκτητικό σύστημα του Νότου. Ο Ένγκελς έγραφε στο Μαρξ το Νοέμβριο του 1862: «Πρέπει να πω ότι δεν μπορώ να νιώσω κανέναν ενθουσιασμό για ένα έθνος που επιτρέπει στον εαυτό του να ηττηθεί επανειλημμένα σε ένα τόσο τεράστιο ζήτημα από έναν πληθυσμό ο οποίος είναι το ένα τέταρτο του δικού του. Δεύτερον. Έπειτα από δεκαοχτώ μήνες πολέμου. Κρίσιμο ρόλο για την τύχη του Βορρά έπαιξε. Ένα και μοναδικό τάγμα από Νέγρους θα είχε αξιοσημείωτη επίδραση στα νεύρα των Νοτίων». Το πιο σημαντικό ήταν ότι οι ηγέτες και οι στρατιωτικοί του αρνούνταν να κινητοποιήσουν τα ριζοσπαστικά συναισθήματα της μάζας των Βορείων και τους φυσικούς υποστηρικτές τους στις νότιες πολιτείες –τους ίδιους τους σκλάβους και τις σκλάβες. [ 52 ] . θα υιοθετήσει επαναστατικές μεθόδους και θα ανατρέψει την κυριαρχία εκείνων των πολιτικών που υποστήριζαν τη δουλεία στα σύνορα.66 Αυτός κι ο Μαρξ είχαν ήδη συζητήσει το αν ο Νότος είχε πιθανότητες να νικήσει.67 Αυτό ακριβώς έγινε. Όμως.Εισαγωγή αντιπροσώπευε την πιο βιομηχανοποιημένη. η Διακήρυξη Απελευθέρωσης του Λίνκολν με σκοπό την ελευθερία των σκλάβων. λόγω της αποτυχίας των στρατών του Βορρά να πετύχουν γρήγορες και αποφασιστικές νίκες ενάντια στο δήθεν κατώτερο Νότο.
Αποτελούσαν επίσης το πλαίσιο για την απόφαση του Μαρξ και του Ένγκελς να ασχοληθούν άμεσα με την οργάνωση της εργατικής τάξης για πρώτη φορά μετά την κατάρρευση των επαναστάσεων του 1848. όλα αυτά συνέβαλαν στο να δημιουργηθεί ένα αίσθημα διεθνισμού στη βρετανική εργατική τάξη. η μαζική συμπάθεια προς την προσπάθεια τού Γκαριμπάλντι να ενοποιήσει την Ιταλία το 1861 και η υποστήριξη προς το δημοκρατικό αγώνα στην Πολωνία. το αγγλικό και το γαλλικό. Ο Μαρξ έπαιζε κεντρικό ρόλο στην πολιτική της ανάπτυξη και στο γεγονός ότι παρέμεινε ενωμένη ως οργάνωση τα επόμενα χρόνια.68 Η Πρώτη Διεθνής Η αλληλεγγύη των Βρετανών εργατών προς την πλευρά των Βορείων στον αμερικάνικο εμφύλιο. Το βασικό της στήριγμα στην Αγγλία προερχόταν από το Συνδικαλιστικό Συμβούλιο του Λονδίνου. που αντλήθηκαν από τα δυο βασικά εθνικά συστατικά της. τον Τζόζεφ Βεϊντεμέιερ. Η Διεθνής ήταν ένα κράμα από πολύ διαφορετικές πολιτικές θέσεις.Φρίντριχ Ένγκελς η οποία επρόκειτο να γίνει οι «Ηνωμένες Πολιτείες». Τότε ο στρατός και το ναυτικό που δημιουργήθηκε στη διάρκεια του πολέμου θα έχει αρκετή δουλειά να κάνει. Η Διεθνής Ένωση των Εργατών. η χώρα θα ζήσει μια άνθιση που πολύ σύντομα θα της εξασφαλίσει μια εντελώς διαφορετική θέση στην ιστορία του κόσμου. σχηματίστηκε το 1864 και έκανε το πρώτο συνέδριό της το 1865. Μόλις η δουλεία –το μεγαλύτερο εμπόδιο στην πολιτική και κοινωνική ανάπτυξη των Ηνωμένων Πολιτειών– συντριβεί. που τότε ζούσε στο Σαιν Λιούις: Το αποτέλεσμα [του πολέμου] αναμφίβολα θα καθορίσει τη μελλοντική πορεία της Αμερικής συνολικά για εκατοντάδες χρόνια. γνωστή ως η Πρώτη Διεθνής. Έγραφε στον παλιό του φίλο. μια οργάνωση που είχε αρχίσει να νιώθει τη δύναμή της στη βιομηχανία μετά από αρκετά [ 53 ] .
ήταν εχθρικοί απέναντι στο κράτος κι επίσης ήταν αντίθετοι στις απεργίες και την επανάσταση. ώστε να εξασφαλίσει ότι η οργάνωση θα αρχίσει να παίρνει σάρκα και οστά και θα κάνει κάποια πρόοδο στο να οργανώνει πέρα από τα εθνικά σύνορα.Εισαγωγή χρόνια. Οι Γάλλοι ήταν οπαδοί του Προυντόν και άρα πίστευαν σε κάποια μορφή σοσιαλισμού των τεχνιτών. ο κατασκευαστής ντουλαπιών Ρόμπερτ Άπλγκαρθ και ο ξυλουργός Ουίλιαμ Κρέμερ– είχαν πολιτικές θέσεις αρκετά διαφορετικές από αυτές του Μαρξ. Ο Μαρξ έφτιαξε την εναρκτήρια ομιλία και τους κανόνες για το Γενικό Συμβούλιο της Διεθνούς. που είχε έδρα το Λονδίνο. Ο Μαρξ έγραφε με ενθουσιασμό στον Ένγκελς την 1η Μαΐου του 1865: Η μεγάλη επιτυχία της Διεθνούς Ένωσης είναι αυτή: η Μεταρρυθμιστική Ένωση [που βασιζόταν σε κινητοποιήσεις για το δικαίωμα της ψήφου] είναι το έργο μας… Ματαιώσαμε όλες τις απόπειρες του μεσαίου στρώματος να αποπροσανατολίσει την εργατική τάξη… Αν καταφέρουμε να ξαναενεργοποιήσουμε το πολιτικό κίνημα της αγγλικής εργατικής τάξης. Οι ηγέτες της –άνδρες όπως ο υποδηματοποιός Τζορτζ Ότζερ. προσπάθησε να χαράξει μια πορεία ανάμεσα στις δικές του πολιτικές απόψεις και σ' εκείνες που είχαν τα διάφορα κομμάτια της Διεθνούς. Ένας από τους βασικούς στόχους τους στη δημιουργία της Διεθνούς ήταν να εμποδίσουν τους ξένους απεργοσπάστες να υπονομεύσουν τα συνδικάτα στη Βρετανία. Η κριτική τους προς τον καπιταλισμό γινόταν από την οπτική γωνία της επιστροφής στην παραγωγή μικρής κλίμακας. παρόλο που ήταν επίσης πρόθυμοι να καλλιεργήσουν την αλληλεγγύη προς τα δημοκρατικά κινήματα σε άλλες χώρες. Εκεί. Όμως. Επομένως. η Διεθνής μας … θα έχει κάνει περισσότερα για την εργατική τάξη της Ευρώπης από ό. τους ειδικευμένους συνδικαλιστές.τι θα ήταν δυνατό με [ 54 ] . εκπροσωπούσε μόνο μια μειονότητα μέσα στην εργατική τάξη. κατά τα οποία η εργατική τάξη είχε παραμείνει αδρανής.
επίσης. Χωρίς την αυτοθυσία σου για μένα. Το κίνημα Φίνιαν των Ιρλανδών εθνικιστών οργάνωσε μια σειρά από ένοπλες διαδηλώσεις ενάντια στο βρετανικό κράτος κι έτσι έκαναν τη βρετανική άρχουσα τάξη να αντιληφθεί την [ 55 ] . πράγμα σπάνιο γι’ αυτόν. που είναι υπέροχες σε σύγκριση με ό. είναι αποκλειστικά έργο της Διεθνούς». προέβλεψε εντελώς λανθασμένα την ήττα της Πρωσίας. ο Ένγκελς έγραψε μια σειρά από άρθρα για τη σύγκρουση αυτή και. όμως παρακολουθούσε έντονα την πολιτική και τη διεθνή κατάσταση. γεμάτος ευγνωμοσύνη!71 Ο Ένγκελς βρισκόταν στο Μάντσεστερ και προφανώς δεν ασχολούταν με την καθημερινή δουλειά της Διεθνούς.70 Το άλλο μεγάλο επίτευγμα του Μαρξ στα μέσα της δεκαετίας του 1860 ήταν η δημοσίευση του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου το 1867.Φρίντριχ Ένγκελς οποιονδήποτε άλλον τρόπο. το Λουδοβίκο Ναπολέοντα. κατάλαβε επίσης ότι η νίκη της Πρωσίας θα οδηγούσε αναπόφευκτα στην ενοποίηση της Γερμανίας με τους όρους της Πρωσίας και στη διαμάχη ανάμεσα στο Βίσμαρκ και τον πρώην σύμμαχό του. Όταν ξέσπασε πόλεμος ανάμεσα στην Αυστρία και την Πρωσία το 1866. Ο Ένγκελς. Ωστόσο.69 Έγραφε επίσης το 1866: «Οι διαδηλώσεις των εργατών στο Λονδίνο. που έφτασε στο σημείο της κρίσης στα τέλη της δεκαετίας του 1860. Μόνο χάρη σε σένα κατέστη αυτό δυνατό. που του είχε δώσει τη δυνατότητα να ελέγξει τις ιδέες και τις θεωρίες του με τη βοήθεια του πιο παλιού του φίλου: Κι έτσι ο τόμος αυτός τελείωσε. δεν θα μπορούσα ποτέ να κάνω την τεράστια δουλειά που χρειάστηκε για τους τρεις τόμους.τι έχουμε δει στην Αγγλία από το 1849. έδειχνε έντονο ενδιαφέρον για την κατάσταση στην Ιρλανδία. Ο Μαρξ ήξερε πολύ καλά πόσα χρωστούσε στον Ένγκελς και για την οικονομική του υποστήριξη και για τη συνεχή συνεργασία τους. Σε αγκαλιάζω.
η κατάσταση της προσωπικής ζωής του Ένγκελς. όπως και σε πιο πρόσφατες εποχές. Ήθελε να ερμηνεύσει τους οικονομικούς λόγους που κρατούσαν την Ιρλανδία υποταγμένη. όταν κρεμάστηκαν οι «Μάρτυρες του Μάντσεστερ» το 1867. Ωστόσο. Ο τεράστιος ιρλανδικός πληθυσμός. όμως φαίνεται ότι το μεγαλύτερο μέρος του δεν ολοκληρώθηκε. στήριζε τον αγώνα τους.Εισαγωγή πάλη ενάντια στην αποικιοκρατική καταπίεση της Ιρλανδίας. που είχε μεταναστεύσει σε πόλεις όπως το Μάντσεστερ και το Λονδίνο. Τα αντίποινα ενάντια στους Φίνιαν από τη βρετανική άρχουσα τάξη ήταν άγρια και υπήρξε κατακραυγή εναντίον της. σε μικρότερο βαθμό.72 Ωστόσο. Η πολιτική κατάσταση στην Ευρώπη ήταν τότε ρευστή. αλλά και τους λόγους για τους οποίους η υποταγή αυτή δεν είχε εξαφανίσει την ταυτότητα. Κάποιες ενότητές του βρέθηκαν στα χαρτιά του Ένγκελς μετά το θάνατό του. Όταν επέστρεψε. Όταν ξέσπασε πόλεμος ανάμεσα στις δύο μεγαλύτερες ηπειρωτικές [ 56 ] . Ο Ένγκελς ήθελε να γράψει μια ιστορία της Ιρλανδίας κι επισκέφτηκε τη χώρα μαζί με τη Λίζι και την Ελεονόρα Μαρξ το 1869. αφού τώρα είχε την οικονομική ανεξαρτησία να αφιερώσει όλον του το χρόνο στην πολιτική. παρά τις μεγάλες προσπάθειες των Άγγλων ηγετών. υπήρξε μια αντεπίθεση ενάντια στους Ιρλανδούς εθνικιστές από τους Άγγλους εργάτες. αν δεν ήταν απαραίτητο να κυβερνάει την Ιρλανδία με στρατιωτικά μέσα και να δημιουργήσει μια νέα αριστοκρατία εκεί». αφού είχε φύγει από την εταιρεία Έρμεν και Ένγκελς. σε ένα σπίτι στην οδό Ρίτζεντς Παρκ. έγραψε στο Μαρξ: «η ιρλανδική ιστορία δείχνει πόσο καταστροφικό είναι για ένα έθνος να έχει υποτελές ένα άλλο έθνος … τα πράγματα θα ήταν πολύ διαφορετικά και στην Αγγλία. Αυτός και η Λίζι μετακόμισαν στο Λονδίνο το φθινόπωρο του 1870. ιδιαίτερα όταν μια βόμβα στο Κλάρκενουελ σκότωσε απλούς ανθρώπους. το βιβλίο δεν υλοποιήθηκε. την κουλτούρα και τον εθνικισμό της Ιρλανδίας. Ίσως ο λόγος να ήταν η αλλαγή στα πολιτικά γεγονότα και.
όπως έκανε η Δεύτερη Αυτοκρατορία. Η ανατροπή του Ναπολέοντα του Γ’ οδήγησε σε πολιτική αναταραχή τη Γαλλία από το Σεπτέμβριο του 1870. Αυτή ήταν η κατάσταση που αντιμετώπιζαν τότε ο Μαρξ κι ο Ένγκελς.Φρίντριχ Ένγκελς ευρωπαϊκές δυνάμεις. Μόνο όταν ο Ναπολέων ο Γ’ ηττήθηκε στη μάχη του Σεντάν. το φθινόπωρο του 1870. Ένα δημοκρατικό καθεστώς ανακηρύχθηκε το Σεπτέμβριο του 1870. Η κατάρρευση της Δεύτερης Αυτοκρατορίας οδήγησε σε διάφορες τοπικές απόπειρες εξέγερσης. όταν η Κομμούνα του Παρισιού τελικά νικήθηκε και οι αντιδραστικοί πήραν τον έλεγχο της κατάστασης. ο Ένγκελς αρχικά υποστήριξε τη Γερμανία. [ 57 ] . όμως πολύ σύντομα υπήρξαν διαφωνίες πάνω στο τι είδους δημοκρατία θα ήταν. Επίσης. οπότε ηττήθηκε ο γαλλικός στρατός. όμως δεν μπορούσαν να συγκρατηθούν όταν κρίνονταν θεμελιώδη θέματα. Θεώρησε ότι η επέκτασή της ήταν ένα μέσο για να ηττηθεί ο Γάλλος αυτοκράτορας αφενός και για να περιοριστεί η δύναμη της αντιδραστικής Ρωσίας αφετέρου. οι οποίες μπορούσαν να απαλυνθούν σε περιόδους σχετικής κοινωνικής γαλήνης. Απέτυχαν. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς προέβλεψαν ότι η προσάρτηση της Αλσατίας-Λορένης (των επαρχιών που βρίσκονταν στα ανατολικά σύνορα της Γαλλίας) από τη Γερμανία θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε περισσότερους πολέμους μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας. ως το τέλος Μαΐου του 1871. Τα γεγονότα στη Γαλλία είχαν κεντρική πολιτική σημασία το 1870 και το 1871. ή θα έπρεπε να δημιουργηθεί μια κυβέρνηση που θα εκπροσωπούσε τους εργάτες και τους μικρούς καταστηματάρχες. έφεραν στην επιφάνεια τις πολιτικές διαφορές μέσα στη Διεθνή. όμως στο Παρίσι η δυνατότητα μιας επαναστατικής κυβέρνησης ήταν στην ημερήσια διάταξη. τη Γαλλία και τη Γερμανία. Άραγε θα έπρεπε να συνεχίσει να κυβερνάει σύμφωνα με τα συμφέροντα του μεγάλου κεφαλαίου. κατάλαβε ότι η κύρια απειλή προς τους Ευρωπαίους εργάτες ήταν ο γερμανικός επεκτατισμός.
που δυνάμωσε πολύ την καινούργια χρονιά. Αυτό οδήγησε την πόλη σε ριζοσπαστικοποίηση. έγιναν προσπάθειες να σχηματιστεί ένα είδος κρατικής εξουσίας ή ένοπλης διακυβέρνησης. Μόνο δυο μήνες μετά την ίδρυσή της. όλος ο εργαζόμενος πληθυσμός συμμετείχε στην πολιτική και τη λήψη αποφάσεων και. Η γαλλική κυβέρνηση αρνήθηκε να γυρίσει στο Παρίσι. παραμένοντας στις Βερσαλλίες. Η Κομμούνα καταστάλθηκε μετά από μια εβδομάδα μαχών από τις πιο αιματηρές που μπορεί να φανταστεί κανείς: χιλιάδες σκοτώθηκαν από τους αντεπαναστάτες και πολλοί περισσότεροι εξορίστηκαν ή απελάθηκαν. ίσως το πιο σημαντικό. Η Κομμούνα ήταν η πραγματική δημοκρατία εν δράσει. όχι μόνο της γαλλικής αστικής τάξης. Τις τελευταίες μέρες της Κομμούνας ο Μαρξ ξεκίνησε να γράφει ένα από τα πιο γνωστά έργα του. Περιέγραψε πώς η συντριβή της Κομμούνας αντιπροσώπευε τα πιο βασικά ταξικά ένστικτα. όταν η υπάρχουσα κυβέρνηση έκανε ειρήνη με την Πρωσία για να τερματιστεί η πολιορκία. σε αντίθεση με το στρατό και την αστυνομία του παλιού καπιταλιστικού κράτους. Η ζωή της ήταν σύντομη. αυτή τη φορά από το στρατό της κυβέρνησης των Βερσαλλιών. Την είδαν ως πρότυπο του εργατικού κράτους: οι αντιπρόσωποι ήταν εκλεγμένοι και υπόλογοι. η οποία δημιούργησε την Κομμούνα του Παρισιού.Εισαγωγή Το Παρίσι βρισκόταν από τον Οκτώβριο σε κατάσταση πολιορκίας από πρωσικά στρατεύματα κατοχής. αλλά και [ 58 ] . Ο Εμφύλιος Πόλεμος στη Γαλλία. που του παραγγέλθηκε από το Γενικό Συμβούλιο της Διεθνούς. η Κομμούνα βρέθηκε ξανά πολιορκημένη. Εκεί ο Μαρξ διατύπωσε τις ιδέες του για το καπιταλιστικό κράτος. Αυτό οδήγησε σε επανάσταση στις 18 Μαρτίου. Η Κομμούνα υπήρξε η πρωταρχική απόπειρα να δημιουργηθεί μια επαναστατική κυβέρνηση της εργατικής τάξης και άρα είχε αποφασιστική σημασία για το Μαρξ και τον Ένγκελς. μέχρι να αφοπλιστεί ο μαχόμενος πληθυσμός. Δόθηκε με τη μορφή ομιλίας στη συνάντηση του Γενικού Συμβουλίου στις 30 Μαΐου κι έπειτα τυπώθηκε σε βιβλιαράκι.
Στη θέση του έπρεπε να φτιάξουν ένα εργατικό κράτος. Οι δημόσιοι αξιωματούχοι πληρώνονταν με το μισθό του εργάτη.Φρίντριχ Ένγκελς των αντίστοιχων τάξεων σε άλλες χώρες: «Η ταξική εξουσία δεν μπορεί πια να μεταμφιεστεί με εθνική στολή· οι εθνικές κυβερνήσεις είναι ένα ενάντια στο προλεταριάτο!». Το αποφασιστικό μάθημα της Κομμούνας για το Μαρξ ήταν ότι «η εργατική τάξη δεν μπορεί απλώς να πάρει τον έλεγχο του έτοιμου κρατικού μηχανισμού και να τον χρησιμοποιήσει για τους δικούς της σκοπούς».τι έχει κερδίσει η επανάσταση και θα εξασφαλίζει ότι οι καπιταλιστές δεν θα ξαναπάρουν την εξουσία. Η προσπάθεια των Κομμουνάρων να καταλάβουν τον ουρανό καταστράφηκε με τον πιο αιματηρό τρόπο από τους άνδρες –και τις γυναίκες– που κατείχαν περιουσία. «ένα εργαζόμενο. ήταν εκείνο που εννοούσαν αυτός και ο Μαρξ όταν μιλούσαν για «δικτατορία του προλεταριάτου». εκτελεστικό και νομοθετικό ταυτόχρονα». Ο στρατός και η επιστράτευση καταργήθηκαν και αντικαταστάθηκαν από μια Εθνοφρουρά που την αποτελούσαν όλοι οι πολίτες. Έγιναν διαδηλώσεις αλληλεγγύης προς την Κομμούνα από [ 59 ] . βασισμένο στην πιο πλήρη μορφή δημοκρατίας και σε νέες μορφές εξουσίας: μια εργατική πολιτοφυλακή που θα προστατεύει ό. Οι δικαστές ήταν υπόλογοι και εκλεγμένοι. Αυτό. οι επαναστάτες έπρεπε να είναι έτοιμοι να συντρίψουν το παλιό καπιταλιστικό κράτος.74 Η εκπαίδευση ήταν ανοιχτή σε όλους και απαλλαγμένη από την παρέμβαση της θρησκείας και του κράτους. που υπήρχε για να προστατεύει την τάξη των καπιταλιστών και την περιουσία της. Έγινε συνήθεια στις κυρίες που αγαπούσαν τη μόδα να πηγαίνουν και να παρακολουθούν την εκτέλεση πολλών χιλιάδων Κομμουνάρων τις μέρες που ακολούθησαν την ήττα. έλεγε ο Ένγκελς. Οι εκλογές γίνονταν με καθολικό δικαίωμα ψήφου για τους άνδρες. 75 Αντίθετα. όχι ένα κοινοβουλευτικό σώμα. 73 Η Κομμούνα ήταν μια νέα μορφή δημοκρατίας.76 Η ανάγκη για μια εντελώς καινούργια μορφή κράτους δικαιώθηκε από τα φοβερά γεγονότα με τα οποία η Κομμούνα οδηγήθηκε στο τέλος της.
οι διαφωνίες συνεχίστηκαν. Και σε άλλα μέρη άρχισαν να σκέφτονται παρόμοια μέτρα καταστολής. ο Μαρξ κι ο Ένγκελς ανακάλυψαν ότι έχουν να δώσουν μια μάχη μεγάλης έντασης με το Ρώσο αναρχικό Μπακούνιν. Από την άλλη πλευρά. Στην πραγματικότητα. στο οποίο ο Μαρξ και οι υποστηρικτές του κατάφεραν να κυριαρχήσουν επειδή ελάχιστοι από τους αντιπάλους τους εμφανίστηκαν. Έτσι. Το 1872 το να είσαι μέλος της Διεθνούς έγινε ποινικό αδίκημα στη Γαλλία. Αντίθετα. Στους μήνες που ακολούθησαν. επειδή διαφωνούσαν με τον Εμφύλιο Πόλεμο στη Γαλλία. Για το σκοπό αυτό. πολλοί από τους οποίους είχαν καταφύγει στο Λονδίνο. ρεφορμιστικές πολιτικές θέσεις. έκαναν ένα κλειστό συνέδριο το Σεπτέμβριο του 1871. Οι Άγγλοι συνδικαλιστές ηγέτες Ότζερ και Λιούκραφτ έφυγαν από την οργάνωση στην ίδρυση της οποίας είχαν βοηθήσει. οι ηγέτες όλων των καπιταλιστικών δυνάμεων πήραν θάρρος από τη συντριβή αυτής της πρώτης εργατικής κυβέρνησης και οι ίδιοι άρχισαν ένα «κυνήγι μαγισσών» ενάντια στη Διεθνή.Εισαγωγή εργάτες σε πολλές διαφορετικές χώρες. και έδιναν μάχη ενάντια στην επιρροή του Μπακούνιν και των οπαδών του μέσα στη Διεθνή. δεν συμπαθούσαν την όλη εμπειρία της Κομμούνας. Υποστήριξαν σθεναρά τη συγκεντρωτική οργάνωση ενάντια στις αποκεντρωτικές τάσεις του Μπακούνιν. Το κίνημα των εργατών διεθνώς είδε την ήττα της Κομμούνας ως χτύπημα εναντίον όλων τους. τον οποίον υποπτεύονταν πως είχε έρθει στη Διεθνή με σκοπό να καταστρέψει την οργάνωσή της. ο Μαρξ κι ο Ένγκελς πέρασαν το υπόλοιπο του 1871 και μεγάλο μέρος του 1872 κάνοντας δύο πράγματα: οργάνωναν τη βοήθεια και την αλληλεγγύη προς τους πρόσφυγες της Κομμούνας. που ήταν υπερβολικά επαναστατική για τις δικές τους επιφυλακτικές. ενώ ο Βίσμαρκ πρότεινε μια ευρωπαϊκή συμμαχία ενάντια στη Διεθνή. ενώ ο Ένγκελς – ο οποίος ήταν υπεύθυνος για την αλληλογραφία με την Ιταλία και την Ισπανία – ξόδευε πολύ χρόνο προσπαθώντας να κερδίσει περισσότερη επιρροή [ 60 ] .77 Η αντεπίθεση οδήγησε στη διάσπαση της Διεθνούς.
ο Ένγκελς έσπρωξε το θέμα για τη μυστική οργάνωση του Μπακούνιν σε μια υποεπιτροπή.Φρίντριχ Ένγκελς για τις ιδέες που είχαν αυτός και ο Μαρξ στις περιοχές όπου ο Μπακούνιν και οι οπαδοί του ήταν σχετικά ισχυροί. από την άλλη πλευρά. Τα πράγματα κατέληξαν σε κρίση στο συνέδριο της Χάγης το 1872. Έτσι. ήθελαν επίσης αποκέντρωση. παρά τη στάση των συνδικαλιστών ηγετών. Η αντίσταση στο Μαρξ και τον Ένγκελς ήρθε ξανά από δύο πηγές: οι Άγγλοι συνδικαλιστές ηγέτες δεν ήθελαν μια σφιχτή επαναστατική πειθαρχημένη οργάνωση. ο Ένγκελς συνειδητοποίησε ότι η πλειοψηφία των αντιπροσώπων θα ψήφιζε υπέρ αυτού και του Μαρξ. Εκεί. Από την Αμερική ήταν ανίκανο να επηρεάσει τα γεγονότα στην Ευρώπη και ήταν πολύ λιγότερο ευάλωτο στις εσωτερικές ίντριγκες. Ο [ 61 ] . όπως κάθε εσωτερική διαμάχη της αριστεράς. Ισχυρίστηκε ότι ο Μπακούνιν στην πραγματικότητα οργάνωνε μια συγκεντρωτική μυστική συνομωσία. τελείως αντίθετη με τα συμφέροντα και το πνεύμα της Διεθνούς. Οι τελευταίες μέρες της Πρώτης Διεθνούς. τα οποία θα ήταν σταθερά αφοσιωμένα στον επαναστατικό ξεσηκωμό. Όμως. πίεζε ακόμα για να πάρει μεγαλύτερη δύναμη το Γενικό Συμβούλιο. Οι αναρχικοί. θα μπορούσε να δώσει κάποια ώθηση ώστε να σχηματιστούν ανεξάρτητα κόμματα της εργατικής τάξης σε όλη την Ευρώπη. Στο συνέδριο της Χάγης οι Άγγλοι συνδικαλιστές ηγέτες προτίμησαν να στηρίξουν τους αναρχικούς. επειδή αυτό ήταν αντίθετο στη δειλή και πραγματιστική πολιτική τους και δεν ήθελαν να βρεθούν δεμένοι σε μια πολιτική γραμμή. Ο Ένγκελς ήταν σε μεγάλο βαθμό υπεύθυνος για τη διοργάνωσή του. να πειθαρχήσει ή να ελέγξει τις διάφορες φατρίες. επειδή αυτό τους έδινε μεγαλύτερη επιρροή κι επειδή ταίριαζε καλύτερα στην άρνηση που είχαν προς το κράτος και τη σημασία του. ώστε να μπορεί. αν ήταν απαραίτητο. δεν είναι η καλύτερη μαρτυρία γι’ αυτήν. κατάφερε να διωχτεί ο Μπακούνιν και ο σύμμαχός του Γκιγιόμ και έπειτα πρότεινε να απομακρυνθεί το Γενικό Συμβούλιο στη Νέα Υόρκη. Τότε.
ξεκίνησε μια σειρά από άλλα έργα. Το μόνο που έβλεπαν ότι θα μπορούσαν να κάνουν ήταν να αφήσουν την Πρώτη Διεθνή να πεθάνει από φυσικό θάνατο και να περιμένουν μια νέα άνοδο της ταξικής πάλης που θα έδινε τη δυνατότητα να ξαναχτιστεί μια διεθνής σοσιαλιστική οργάνωση. Η πορεία της ταξικής πάλης ήταν ανοδική στο τελευταίο μισό της δεκαετίας του 1860. αλλά. ίσως το πιο σημαντικό κείμενό του στα χρόνια αυτά ήταν μια πολεμική ενάντια στις [ 62 ] . Η οικογένεια Μαρξ του έδωσε το παρατσούκλι «ο Στρατηγός» λόγω της ικανότητάς του και του ενθουσιασμού του γύρω από τα στρατιωτικά ζητήματα. όπως έδειξε η μεγαλύτερη ανάμιξή του στη Διεθνή μεταξύ 1870 και 1872. Επίσης. Το τέλος μιας εποχής Τότε. Άρχισε να δουλεύει στο βιβλίο του Η Διαλεκτική της Φύσης το 1873. ο Ένγκελς ζούσε στο Λονδίνο κι έτσι μπορούσε να συνεργαστεί πολύ πιο στενά με το Μαρξ. με μια καινούρια γενιά σοσιαλιστών. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς δέχονταν επιθέσεις απ' όλες τις πλευρές. Αντιπροσώπευε μια προσπάθεια να εφαρμόσει τις φιλοσοφικές του ιδέες στη μελέτη της επιστήμης. γιατί δεν έβλεπαν άλλον τρόπο να σώσουν τη Διεθνή. Συνέχισε να ενδιαφέρεται για στρατιωτικά θέματα και να γράφει γι' αυτά. Οι κύκλοι της αριστεράς μαστίζονταν από εσωτερικούς μικροκαβγάδες και είχαν όλο και λιγότερη επαφή με την πραγματικότητα.Εισαγωγή Ένγκελς κι ο Μαρξ έκαναν ό. Η αιματηρή αντίδραση που ακολούθησε την ήττα της Κομμούνας άφησε τους επαναστάτες περίπου όπως ήταν μετά το 1848. δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Αυτό θα χρειαζόταν σχεδόν 20 χρόνια και ο Ένγκελς θα αναλάμβανε το έργο αυτό χωρίς το Μαρξ.78 Όμως. παρόλο που συνέχισε να κρατάει σημειώσεις γι’ αυτό για αρκετά χρόνια.τι θεωρούσαν απαραίτητο.
Στην Κριτική στο Πρόγραμμα της Γκότα. Η Γερμανία αντικατέστησε τη Γαλλία ως βασική δύναμη στην ηπειρωτική Ευρώπη. Έτειναν να αναπτύξουν σταθερά κόμματα σε εθνική βάση. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς τον θεωρούσαν επικίνδυνο φοβούμενοι ότι θα μπορούσε να παραπλανήσει ακόμη και κάποιους από τους πιο έμπειρους σοσιαλιστές. αλλά πολύ συχνά και με διάφορες μικροαστικές οργανώσεις και τάσεις.79 Σε διάφορα σημεία της ζωής τους. Αυτό συνέβη ιδιαίτερα στη Γερμανία. συχνά προσανατολισμένα στις κοινοβουλευτικές δομές που είχαν επίσης αναδυθεί την περίοδο αυτή. το πιο ισχυρό σοσιαλιστικό κόμμα στον κόσμο.Φρίντριχ Ένγκελς ιδέες ενός άνδρα που αποκτούσε όλο και μεγαλύτερη επιρροή στο γερμανικό σοσιαλιστικό κίνημα. Το πλαίσιο της διαφωνίας ήταν ο γαλλοπρωσικός πόλεμος και η κατάρρευση της Κομμούνας. ο Μαρξ κι ο Ένγκελς ήταν πρόθυμοι να συμμαχήσουν ακόμα και με αστικά κόμματα ενάντια στην αντιδραστική φεουδαρχία. ο Μαρξ επιχειρηματολογούσε ότι οι σοσιαλιστές δεν θα πρέπει να απορρίπτουν όλες τις άλλες τάξεις σαν να ήταν ανίκανες να παλέψουν ενάντια στο σύστημα. Αυτό αποτέλεσε ένα σταυροδρόμι στην ευρωπαϊκή πολιτική. όπως η ιδέα ότι όλες οι άλλες τάξεις. Το πρόγραμμα ενότητας του κόμματος. όπου δύο σοσιαλιστικές ομάδες –εκείνοι που επηρεάζονταν από το Μαρξ κι εκείνοι που επηρεάζονταν από τις ιδέες του Λασάλ– συγχωνεύτηκαν στη δεκαετία του 1870 για να σχηματίσουν το Σοσιαλιστικό Δημοκρατικό Κόμμα (SPD). Αυτό επηρέασε τα εργατικά κινήματα σε διάφορες χώρες. επειδή αποδεχόταν μια σειρά από μη μαρξιστικές έννοιες. εκτός από την εργατική. υπέστη την κριτική του Μαρξ. Η διατύπωση «μια αντιδραστική μάζα» προήλθε από τους [ 63 ] . Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς ήταν πάρα πολύ επικριτικοί απέναντι στους Γερμανούς σοσιαλιστές. ήταν «μια αντιδραστική μάζα». Το κόμμα από την έναρξή του συμμετείχε στο νέο κοινοβούλιο που δημιουργήθηκε ως αποτέλεσμα της γερμανικής ενοποίησης. που προτάθηκε στο συνέδριο της Γκότα το 1875.
Και το μικροαστικό στρώμα και η αγροτιά (το αστικό και το αγροτικό κομμάτι της ίδιας τάξης) αποτελούν «τάξεις που βρίσκονται σε παρακμή και γίνονται αντιδραστικές σε σχέση με το προλεταριάτο. έγραφε ο Ένγκελς. ο οποίος. παρ’ όλη τη ρητορεία του ενάντια σε όλες τις άλλες τάξεις. Με άλλα λόγια.Εισαγωγή υποστηρικτές του σοσιαλιστή Λασάλ. στην πράξη ευνοούσε μια συμμαχία με τη μοναρχία του Βίσμαρκ ενάντια στην αντίσταση των αστών. Και τέλος. Διαφορετικά κομμάτια και ομάδες μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικές απόψεις σε ποικίλα θέματα. χωρίς να συμβιβάζει την πολιτική του. πρέπει πάντα να έχουμε στο νου μας τη διαφορά ανάμεσα σε κόμματα και ομάδες που βασίζονται σε αυτή την τάξη. δεν είναι αντιδραστικές σε όλες τις κοινωνικές συνθήκες. αυτό που είναι σημαντικό. προς το συμβιβασμό με το γερμανικό κράτος. ενάντια στο ξύλινο τρυπάνι μιας σέκτας. μπαίνουμε στη θέση μιας ευφυούς πολιτικής ηγεσίας ενός πλατιού επαναστατικού κινήματος που πασχίζει να απλωθεί.80 Το πρόγραμμα της Γκότα έδειξε καθαρά στο Μαρξ και τον Ένγκελς την τάση προς το ρεφορμισμό. Ο Χαλ Ντρέιπερ έχει περιγράψει ότι για το Μαρξ και τον Ένγκελς το μικροαστικό στρώμα θεωρούταν ικανό και για αντιδραστική και για προοδευτική πολιτική δράση. ήταν επίσης σαφές ότι το θεωρητικό επίπεδο του γερμανικού κόμματος ήταν χαμηλό. η οποία βάζει τον εαυτό της στην άλμη. Και συνέχιζε: Όμως. Πίστευαν ότι το πρόγραμμα του γερμανικού κόμματος θα οδηγούσε σε σεκταρισμό. Δεν είναι όλα τα κομμάτια της τάξης εξίσου αντιδραστικά κάτω από τις ίδιες συνθήκες. Στις αρχές της δεκαετίας του 1870 προσέλκυε κάθε λογής ανθρώπους. Ωστόσο. ενώ δεν είχε [ 64 ] . μόλις θελήσουν να διατηρήσουν τεχνητά την ύπαρξή τους». και τις δυνατότητες να στρατολογήσουμε τους απλούς ανθρώπους της τάξης ή κάποιων τμημάτων της σε έναν αγώνα ενάντια στα δικά τους κόμματα.
Το Αντί-Ντύρινγκ ξεκίνησε ως μια σειρά από άρθρα στο έντυπο Vorw rts του γερμανικού κόμματος το 1877. Ανυπόληπτοι επενδυτές και παρεξηγημένοι μεταρρυθμιστές. δεν είχε κανένα λόγο να φοβάται καμιά ιδιαίτερα αυστηρή κριτική προς το πνευματικό του εμπόρευμα. Τα άρθρα δέχτηκαν επίθεση από το ίδιο το κόμμα. Ο πιο γνωστός βιογράφος του Μαρξ. Αυτός κι ο Μαρξ είχαν ανησυχήσει πάρα πολύ με την επίδραση που είχε ο Ντύρινγκ ακόμη και στους διανοούμενους του κόμματος. έγραφε για το κόμμα στα μέσα της δεκαετίας του 1870: Το γρήγορο μεγάλωμα των πρακτικών επιτυχιών έκανε το νέο κόμμα να αδιαφορεί για τη θεωρία. Δεν αδιαφορούσαν για τη θεωρία καθαυτή. μια κριτική προς τις ιδέες του Δόκτορα Ευγένιου Ντύρινγκ. αλλά για αυτό που νόμιζαν. ο Φραντς Μέρινγκ. όπως ο νεαρός Έντουαρντ Μπέρνσταϊν. μέσα στο προχώρημα της δράσης τους. πρέπει να το δούμε σε αυτά τα πλαίσια. Ένας πανεπιστημιακός καθηγητής. Το ύφος των άρθρων του Ένγκελς και το περιεχόμενό τους θεωρήθηκε από κάποιους [ 65 ] . από την επόμενη γενιά των Γερμανών σοσιαλιστών.81 Το έργο Αντί-Ντύρινγκ του Ένγκελς. ο οποίος υποστήριζε ή φαινόταν να υποστηρίζει το σοσιαλισμό σε κάποια από τις πολλές εκδοχές του. ιδιαίτερα αυτοί που έρχονταν από ακαδημαϊκούς κύκλους και η παρουσία τους υποσχόταν να επισφραγίσει τη συμμαχία ανάμεσα στο προλεταριάτο και την επιστήμη. κι ακόμη κι αυτό λέει υπερβολικά πολλά. Όποιος έδειχνε καλή διάθεση και πρόσφερε κάποια θεραπεία για τους άρρωστους πολίτες του κράτους ήταν σίγουρα καλοδεχούμενος. ως θεωρητική σχολαστικότητα. αντίπαλοι του εμβολιασμού.Φρίντριχ Ένγκελς πάντα μια σαφή αντίληψη για το πώς θα τους κέρδιζε στην επαναστατική πολιτική. φυσικοί θεραπευτές και παρόμοιοι εκκεντρικοί τύποι προσέρχονταν μαζικά κάτω απ' τις σημαίες του νέου κόμματος επειδή έλπιζαν να βρουν στις δραστήριες γραμμές της εργατικής τάξης την αναγνώριση που τους είχε αρνηθεί ο αστικός κόσμος.
ο Ένγκελς επέμεινε. άντλησαν τις ιδέες τους από την ορθολογιστική σκέψη του Διαφωτισμού.82 Ωστόσο. το χώρο και την ιστορική εξέλιξη του ανθρώπου. μια από τις καλύτερες και πιο κατανοητές εισαγωγές στις μαρξιστικές ιδέες. Εξέφραζαν την απογοήτευση που ένιωθαν από τους πολιτικούς και κοινωνικούς θεσμούς οι οποίοι προέκυψαν από την επανάσταση. Δεν χρειάζεται παρά να ανακαλυφθεί για να κατακτήσει ολόκληρο τον κόσμο χάρη στη δύναμή του. «η κοινωνία δεν πρόσφερε τίποτε άλλο από αδικίες· το έργο της λογικής ήταν να τις διορθώσει». μια ενότητα του βιβλίου κυκλοφόρησε με τη μορφή ενός δημοφιλούς μικρού βιβλίου.Εισαγωγή «ενοχλητικό» και έτσι τα ξαπέστειλαν στο επιστημονικό συμπλήρωμα της εφημερίδας. Κι εφόσον η απόλυτη αλήθεια είναι ανεξάρτητη από το χρόνο.83 Περιγράφει πώς αυτό το είδος σοσιαλισμού κυριαρχούσε στους παλιότερους σοσιαλιστές στοχαστές: Για όλους αυτούς ο σοσιαλισμός είναι η έκφραση της απόλυτης αλήθειας. που κορυφώθηκε στη μεγάλη Γαλλική Επανάσταση. αλλά δεν γνώριζαν και πολλά για τις θεωρητικές ιδέες τους.84 Όμως. Η πολεμική αυτή έγινε κεντρική στην υλοποίηση των ιδεών του Μαρξ για μια νέα γενιά σοσιαλιστών που είχαν μεγάλη εκτίμηση στο Μαρξ και τον Ένγκελς. της λογικής και της δικαιοσύνης. ο Σαιν-Σιμόν. Ήταν. Σύμφωνα με τον Ένγκελς. είναι απλώς θέμα τύχης το πότε και πού θα ανακαλυφθεί. που μεταφράστηκε σε διάφορες ευρωπαϊκές γλώσσες και πουλήθηκε σε πολλά αντίτυπα. Ουτοπικός και Επιστημονικός Σοσιαλισμός . ο Φουριέ και ο Όουεν. και ακόμη είναι. Ο Ένγκελς περιγράφει πώς οι μεγάλοι ουτοπικοί σοσιαλιστές. η σοσιαλιστική σκέψη έπρεπε να ξεφύγει από την ηθική αγανάκτηση με τον καπιταλισμό και τις προτροπές για αλλαγή και να [ 66 ] . Παρόλο που σύντομα απαγορεύτηκε στη Γερμανία.
Όμως. Ο σοσιαλισμός έγινε επιστήμη.86 Επιπλέον. αλλά τελικά οδηγεί σε κρίση: «οι αγορές παθαίνουν κορεσμό. παράγει μεγάλο πλούτο. τα προϊόντα συσσωρεύονται … τα μετρητά εξαφανίζονται.85 Ένα σύστημα που θα έπρεπε να μπορεί να κάνει τη ζωή πιο εύκολη για όλη την ανθρωπότητα. που παίζει βασικό ρόλο στη συσσώρευση του κεφαλαίου. τα εργοστάσια κλείνουν και η [ 67 ] . Μπορούσε μόνο να τα απορρίπτει ως κακά.Φρίντριχ Ένγκελς περάσει σε μια αντίληψη για το πώς αυτή η αλλαγή μπορεί να γίνει πράξη. Σύμφωνα με τις ιδέες του Μαρξ. την έκανε πολύ πιο άθλια για τους πολλούς. σύμφωνα με τον Ένγκελς. ενώ μια μειοψηφία επωφελούταν: Η μηχανή. το πιο ισχυρό εργαλείο για τη μείωση του εργασιακού χρόνου. η συνεχής ανάπτυξη καινούργιων και ισχυρότερων μηχανημάτων. γίνεται το πιο αποτελεσματικό μέσο που βάζει κάθε στιγμή της ζωής του εργάτη και της οικογένειάς του στη διάθεση του καπιταλιστή … η υπερβολική εργασία κάποιων γίνεται η προϋπόθεση για την τεμπελιά κάποιων άλλων… Η συσσώρευση του πλούτου στον έναν πόλο σημαίνει … τη συσσώρευση της δυστυχίας στον άλλο. δεν μπορούσε να δώσει εξηγήσεις γι’ αυτά και επομένως δεν μπορούσε να τα ελέγξει. η πίστωση εξανεμίζεται. αλλά το αναγκαίο αποτέλεσμα της πάλης ανάμεσα σε δύο τάξεις που είχαν αναπτυχθεί ιστορικά – το προλεταριάτο και την αστική τάξη». όταν αναπτύχθηκε η υλιστική αντίληψη της ιστορίας και η κατανόηση ότι η βάση της καπιταλιστικής συσσώρευσης είναι η εκμετάλλευση των εργατών: Ο σοσιαλισμός της παλιότερης εποχής σίγουρα ασκούσε κριτική στον υπάρχοντα καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και στις συνέπειές του. «ο σοσιαλισμός δεν ήταν πια μια τυχαία ανακάλυψη της μιας ή της άλλης ιδιοφυΐας.
ο Βίσμαρκ πέρασε τον Αντισοσιαλιστικό Νόμο. τάσεις. [ 68 ] . Το 1879. λέει ο Ένγκελς. Στην πράξη. επειδή έχει παραγάγει πάρα πολλά μέσα συντήρησης». Η κοινοβουλευτική ομάδα ακολούθησε μια πολιτική προσαρμογής και ο ηγέτης της.89 Ιδιαίτερα ο Ένγκελς ήταν θυμωμένος με την ηγεσία του γερμανικού κόμματος εκείνη την εποχή. αντιδρώντας στην αυξανόμενη δύναμη του κόμματος. Ένιωθε ότι του είχαν επιτεθεί αδικαιολόγητα για το Αντί-Ντύρινγκ κι επίσης πίστευε ότι υπολείμματα του «λασαλισμού» εμφανίζονταν ξανά και ξανά στην πολιτική του κόμματος.88 Η επιτυχία του βιβλίου Ουτοπικός και Επιστημονικός Σοσιαλισμός βοήθησε ώστε να καθιερωθεί η φήμη του Μαρξ και του Ένγκελς σε μια νέα γενιά σοσιαλιστών διεθνώς. των εθνικοποιήσεων και της παρέμβασης του κράτους. ο Βίλελμ Λίμπκνεχτ. Ο Μαρξ είπε για την κοινοβουλευτική ομάδα των σοσιαλιστών ότι «έχουν ήδη επηρεαστεί τόσο πολύ από την κοινοβουλευτική ηλιθιότητα. όμως οι ηγέτες του αντέδρασαν στον περιορισμό της δραστηριότητάς τους με τον πιο συμβιβαστικό και ανειλικρινή τρόπο. Ωστόσο. ο γνήσιος σοσιαλισμός μπορεί να έρθει μόνο όταν η εργατική τάξη πάρει τον έλεγχο των μέσων παραγωγής. Θεωρούσε ότι οι συμβουλές τις οποίες είχαν δώσει εκείνος κι ο Μαρξ δεν γίνονταν εύκολα αποδεκτές από το γερμανικό κόμμα και ότι αυτό οδηγούσε σε καιροσκοπικές. δήλωσε στο Reichstag (το κοινοβούλιο) ότι το SPD θα υπακούσει στο νόμο. τα πολιτικά προβλήματα που ο Μαρξ κι ο Ένγκελς συναντούσαν σε σχέση με το γερμανικό κόμμα δεν εξαφανίστηκαν. Τη λύση αυτή. τη μισοαναγνωρίζει ακόμη και το καπιταλιστικό σύστημα και γι’ αυτό κάνει αυξανόμενες προσπάθειες να ρυθμίσει την ελεύθερη αγορά μέσω των μονοπωλίων. ο νόμος δεν έβλαψε το μεγάλωμα του κόμματος. ώστε νομίζουν ότι είναι υπεράνω κριτικής».87 Ο μόνος τρόπος για να ξεφύγει κανείς από την κρίση αυτή είναι η κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής. ακόμη και ρεφορμιστικές. Όμως.Εισαγωγή μεγάλη μάζα των εργατών στερείται τα μέσα συντήρησης.
Η Λίζι Μπερνς είχε πεθάνει το 1878 και είχε γίνει σύζυγος του Ένγκελς στο κρεβάτι του θανάτου της. τον τετράχρονο Χάρι Λόνγκετ. όπως έδειχνε συχνά η αλληλογραφία του. Η υγεία του έγινε ακόμη χειρότερη.91 [ 69 ] . ο Μαρξ ήταν ο πιο μισητός και ο πιο συκοφαντημένος άνδρας της εποχής του. και αυτό ήταν το μεγαλύτερο κεφάλι της εποχής μας». Παρόλο που η επίσκεψη στο Λονδίνο του Αύγουστου Μπέμπελ το 1880 βοήθησε να μετριαστούν οι φόβοι του. Και συνέχισε επιβεβαιώνοντας την αφοσίωσή τους στην επανάσταση: Γιατί ο Μαρξ ήταν πάνω απ’ όλα επαναστάτης. Τρία χρόνια αργότερα. που θάφτηκε στον τάφο του Μαρξ. το Φρέντερικ Άντολφ Σορτζ. πέθανε και η σύζυγος του Μαρξ. και περίπου ένα χρόνο μετά την ακολούθησε και η μεγαλύτερη κόρη της. στην ανατροπή της καπιταλιστικής κοινωνίας και των κρατικών θεσμών που έχει γεννήσει… Ο αγώνας ήταν το στοιχείο του… Κι επομένως. δηλώνοντας ότι «όπως ακριβώς ο Δαρβίνος ανακάλυψε το νόμο της εξέλιξης της οργανικής φύσης. μόνο δύο μήνες μετά τη μεγαλύτερη κόρη του και λίγες μέρες πριν τον εγγονό του. παρά τα ταξίδια ανάρρωσης που έκανε στην Αλγερία και στο νησί του Wight.Φρίντριχ Ένγκελς όπως έγινε με τον Αντισοσιαλιστικό Νόμο. η Τζένη. η Τζένη. το γερμανικό κόμμα ήταν μια πηγή ανησυχίας για τον Ένγκελς για όλη την υπόλοιπη ζωή του. Έπαθε όγκο στον πνεύμονα και πέθανε στις 14 Μαρτίου του 1883. με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Ο Ένγκελς βρισκόταν εκεί τη στιγμή του θανάτου του και έγραψε την επόμενη μέρα στον παλιό τους φίλο.90 Μίλησε πάνω από τον τάφο του Μαρξ. που ήταν στην Αμερική: «Η ανθρωπότητα έχει κοντύνει κατά ένα κεφάλι. όμως οι θάνατοι αυτοί είχαν μια φοβερή επίδραση πάνω του. έτσι κι ο Μαρξ ανακάλυψε το νόμο της εξέλιξης της ανθρώπινης ιστορίας». Η πραγματική αποστολή του στη ζωή ήταν να συμβάλει. Ο Μαρξ είχε από καιρό προβλήματα υγείας.
ιδιαίτερα στη Γερμανία και τη Βρετανία. δημοσίευσε ένα από τα πιο γνωστά βιβλία του. Η Καταγωγή της Οικογένειας. να τις εξηγεί και να τις διασαφηνίζει. Έτσι. Επομένως. Μάλιστα. Όμως. Αυτό υπήρξε ένα ρηξικέλευθο βιβλίο για πολλούς λόγους. της Ιδιοκτησίας και του Κράτους . ανέπτυξε μια άποψη που τον έβαζε πολύ μπροστά ακόμη κι από τους φιλελεύθερους σχολιαστές της βικτοριανής Αγγλίας. τα τελευταία χρόνια του Ένγκελς – επρόκειτο να ζήσει άλλα 12 χρόνια μετά το Μαρξ – ήταν τόσο γεμάτα και απαιτητικά όσο και τα νεανικά του. Δούλευε τους υπόλοιπους τόμους του Κεφαλαίου. Βασιζόταν στις ανθρωπολογικές μελέτες για να ανιχνεύσει την πορεία της καταπίεσης των γυναικών μέσα σε όλες τις ταξικές κοινωνίες. παρά ως ισότιμους ανθρώπους. Όχι μόνο συνέδεε την ανάπτυξη οικογενειακών μορφών και δομών με την άνοδο της ιδιοκτησίας που είχε μια συγκεκριμένη τάξη μέσα στην κοινωνία. που θα εξαφανιζόταν μόλις αυτές οι ιδιοκτησιακές σχέσεις εξαφανίζονταν. που πιθανόν δεν θα είχαν δει ποτέ το φως της δημοσιότητας.Εισαγωγή Μετά το Μαρξ Το κενό στη ζωή του Ένγκελς μετά το θάνατο του Μαρξ θα πρέπει να ήταν μεγάλο. οι οποίοι πάρα πολύ συχνά έβλεπαν τις γυναίκες σαν αδύναμα όντα που είχαν ανάγκη από προστασία. Η ζωή του τα χρόνια αυτά ήταν αφιερωμένη στο να επιχειρηματολογεί για τις ιδέες του Μαρξ.92 [ 70 ] . Η θεωρητική παραγωγή του Ένγκελς δεν μειώθηκε ποτέ. Σε όλη του τη ζωή ο Ένγκελς έβλεπε την καταπίεση των γυναικών ως ένα αφύσικο δημιούργημα των ιδιοκτησιακών σχέσεων. δεν ήταν το είδος του ανθρώπου που θα το άφηνε να τον εμποδίσει από τη συνέχιση του έργου. αν δεν ήταν ο Ένγκελς. στο οποίο οι δύο άνδρες είχαν πάντα αφιερώσει την ενέργειά τους. Φρόντιζε τις δύο κόρες του Μαρξ. αλλά επίσης έδειχνε μια εντελώς ισότιμη στάση απέναντι στις γυναίκες. συμβούλευε αυτούς που προσπαθούσαν να χτίσουν οργανώσεις σε διάφορες χώρες. το 1884. Κι επίσης. τη Λώρα και την Ελεονόρα.
ή στη γερμανόφωνη Ελβετία. Συχνά τόνιζε ότι ένιωθε πως μπορούσε καλύτερα να συνεχίσει τις θεωρητικές μελέτες του στο Λονδίνο παρά στη Γερμανία ή την Ελβετία. τη Γερμανία. είχε μια σειρά από ισχυρές προσωπικές υποχρεώσεις στην Αγγλία: στην Έλεν Ντέμαθ. όπως κι εκείνοι. Η Λώρα ζούσε μαζί με το σύζυγό της. στο Παρίσι. που συχνά βολευόταν εκεί μαζί με το σύζυγο και την οικογένειά της· και στις κόρες του Μαρξ. Επίσης. το 1895. ανιψιά της Μαίρης και της Λίζι. Κατάφερε να εκδώσει τον τελικό τόμο σχεδόν δέκα χρόνια μετά. μόλις πριν το θάνατό του. αντί να γυρίσει στην πατρίδα του. και το μεγαλύτερο μέρος του αναγκάστηκε να το γράψει εξαρχής. που υπήρξε σε όλη της τη ζωή φίλη και υπηρέτρια της οικογένειας Μαρξ και. όμως η Ελεονόρα ζούσε στο [ 71 ] . το Γάλλο σοσιαλιστή Πολ Λαφάργκ.τι θα έκανε στη Γερμανία. Η επιθυμία του να τελειώσει το Κεφάλαιο μπορεί να είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ο Ένγκελς έμεινε στην Αγγλία. στη Βρετανία ασχολούταν λιγότερο άμεσα με το εργατικό κίνημα απ' ό. Συγχρόνως. στην Κομμουνιστική Ένωση και αργότερα στη Διεθνή. επειδή ένα μεγάλο μέρος των δεδομένων στο οποίο βασιζόταν ήταν από δέκα ή δεκαπέντε χρόνια πριν. Μάλιστα. κατά τα οποία συμμετείχε στους Χαρτιστές.Φρίντριχ Ένγκελς Το μεγαλύτερο μέρος του δεύτερου τόμου του Κεφαλαίου είχε ολοκληρωθεί πριν το θάνατο του Μαρξ κι έτσι ο Ένγκελς μπόρεσε να γράψει μια εισαγωγή σε αυτό πριν το 1885. Αυτό καθρέφτιζε εν μέρει το τι είχε συμβεί στο κίνημα της εργατικής τάξης στις δύο δεκαετίες που μεσολάβησαν – αν και η παθητικότητα και η αδράνεια των Άγγλων εργατών και εργατριών άρχισε να αλλάζει στα τελευταία χρόνια της ζωής του Ένγκελς. ο Ένγκελς ήταν αρκετά απομονωμένος από το εργατικό κίνημα. ήταν αφοσιωμένη σοσιαλίστρια –τα τελευταία χρόνια της ζωής της τα πέρασε ως οικονόμος του Ένγκελς στην οδό Ρίντζεντς Παρκ· στην «Παμπς» (Μαίρη Έλεν) Μπερνς. Η δουλειά του έγινε ακόμα πιο δύσκολη. σε αντίθεση με τα νεανικά του χρόνια.
Μέχρι το θάνατό του. Έτσι ο Ένγκελς έγραφε στον Έντουαρντ Μπέρνσταϊν το 1879: [ 72 ] . Η εμπειρία της Πρώτης Διεθνούς ενίσχυσε αυτές τις κατοπινές απόψεις του. που είχε άσχημη προσωπική φήμη. Επίσης. αντί να σχηματίσουν το δικό τους ανεξάρτητο εργατικό κόμμα. ότι το κίνημα της αγγλικής εργατικής τάξης – ή τουλάχιστον οι ηγέτες του. και την τάση του αυτή την επέκτεινε γενναιόδωρα και στον Έντουαρντ Έιβλινγκ. Απάλυνε πολλά προβλήματα. Η αναγέννηση του αγγλικού σοσιαλιστικού κινήματος Όταν ο Ένγκελς πρωτοήρθε στην Αγγλία στις αρχές της δεκαετίας του 1840. τις υπερασπιζόταν από επιθέσεις. η ήττα του Χαρτισμού μετά το 1848 και η συνακόλουθη κυριαρχία ενός στρώματος ειδικευμένων συνδικαλιστών ηγετών μέσα στο κίνημα της εργατικής τάξης.Εισαγωγή Λονδίνο. όπως ακριβώς είχε στηρίξει οικονομικά το Μαρξ σε όλη τη ζωή του. Όμως. τοπικιστές και υπερβολικά πρόθυμοι να κάνουν συμφωνίες με το αστικό Φιλελεύθερο Κόμμα. με τακτ και συμπόνοια. ήταν στενόμυαλοι. Ο Ένγκελς τα θεωρούσε όλα αυτά σαν κάτι αυτονόητο. γιατί η Ελεονόρα και όχι εκείνη έγινε μια από τις εκτελέστριες της διαθήκης του πατέρα τους. Ο Ένγκελς τους φερόταν με τη μεγαλύτερη στοργή και γενναιοδωρία. ο ενθουσιασμός του για το κίνημα της αγγλικής εργατικής τάξης ήταν απεριόριστος. τους παρείχε χρήματα και άφησε και στις δύο αρκετά στη διαθήκη του για να συντηρούνται για την υπόλοιπη ζωή τους. όπως τη στενοχώρια της Λώρας. έχοντας σχέση με το σοσιαλιστή Έντουαρντ Έιβλινγκ από το 1883. όμως ο Ένγκελς τον θεωρούσε πάντα σαν έναν από τους πιο ικανούς σοσιαλιστές στη Βρετανία. Το κίνημα των Χαρτιστών ήταν το πιο προχωρημένο στην Ευρώπη. τον οδήγησαν στην αλλαγή των απόψεών του.
Μ. Ε. Το 1884. Βλέπεις. Χάιντμαν. δεν υπάρχει εδώ εργατικό κόμμα. αντί για μια απλή συνδικαλιστική οργάνωση – ένα κάλεσμα που κατέληξε στην αποχώρησή του από την εφημερίδα.Φρίντριχ Ένγκελς Οι εργάτες έχουν διαιρεθεί πολιτικά σε Συντηρητικούς και Φιλελεύθερους Ριζοσπάστες. είτε νικούν είτε όχι. σε υποστηρικτές του υπουργικού συμβουλίου του Ντισραέλι και σε υποστηρικτές του υπουργικού συμβουλίου του Γκλάδστοουν. άλλαξε το όνομά της σε Σοσιαλιστική Δημοκρατική Ομοσπονδία (SDF). ήταν μια συνάθροιση ποικίλων ριζοσπαστικών οργανώσεων. Έτσι. δεν πάνε το κίνημα ούτε ένα βήμα μπροστά. οι οποίες. Η Δημοκρατική Ομοσπονδία. Όμως. Τα μέλη που έφυγαν [ 73 ] . μπορεί να μιλήσει κανείς για εργατικό κίνημα μόνο στο βαθμό που συμβαίνουν εδώ απεργίες. ό. λοιπόν. Σε αυτά. Ο ίδιος ο Ένγκελς είχε αρχίσει να γράφει άρθρα στην εφημερίδα του Συνδικαλιστικού Συμβουλίου του Λονδίνου Labour Standard το 1881.93 Έγραφε με ακόμη πιο δηκτική διάθεση στο Γερμανό σοσιαλιστή Καρλ Κάουτσκι: Με ρωτάς τι σκέφτονται οι Άγγλοι εργάτες για την αποικιοκρατική πολιτική. καλούσε τους ανθρώπους να δημιουργήσουν ένα εργατικό πολιτικό κόμμα. η SDF σύντομα διασπάστηκε. με σοσιαλιστικό πρόγραμμα και πλατειά υποστήριξη. ιδιαίτερα από νεαρούς συνδικαλιστές που επρόκειτο να γίνουν διάσημοι λίγα χρόνια μετά για το ρόλο τους στην ηγεσία απεργιών. υπάρχουν μόνο Συντηρητικοί και Φιλελεύθεροι-Ριζοσπάστες…94 Τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν περίπου την εποχή που πέθανε ο Μαρξ. υπό την ηγεσία του Χ.95 Λίγο μετά ήρθε η δημιουργία μιας ισχνής σοσιαλιστικής οργάνωσης στη Βρετανία. Εξελίχτηκε προς μια σοσιαλιστική – αντί για μια φιλελεύθερη – κατεύθυνση.τι ακριβώς σκέφτονται και για την πολιτική γενικά: το ίδιο με τους αστούς.
Η Σοσιαλιστική Ένωση. Ανάμεσα σ' εκείνους οι οποίοι υπέγραψαν την ιδρυτική της διακήρυξη. παρά τις μεγάλες ελπίδες που υπήρχαν.Εισαγωγή ανέφεραν τον καιροσκοπισμό του Χάιντμαν. Η SDF εστιαζόταν στην αφηρημένη προπαγάνδα. Στις αρχές του 1885 σχημάτισαν τη Σοσιαλιστική Ένωση. όπως τον κατηγορούσαν. Το βιβλίο του Χάιντμαν Η Αγγλία για Όλους ήταν μια προσπάθεια να προτείνει τις ιδέες του Μαρξ (αν και χωρίς να τις πιστεύει). η [ 74 ] . ο Μπέλφορτ Μπαξ κι ο Τζον Λίνκολν Μέιχον. έστω και με ένα διαστρεβλωμένο τρόπο. περιλαμβάνονταν κάποια από τα πιο γνωστά ονόματα του αγγλικού σοσιαλισμού. δεν τα πήγε και πολύ καλύτερα. δεν έβλεπε τη σημασία των απεργιών και ήταν ανίκανη να αρπάξει πολλές από τις ευκαιρίες που ήρθαν στο δρόμο της. Η αντίδρασή της στον καιροσκοπισμό ήταν να τονίσει την αφηρημένη προπαγάνδα για το σοσιαλισμό ακόμη περισσότερο και να περιμένει απλώς για την επανάσταση. Έχει μετατρέψει το Μαρξισμό σε μια ορθοδοξία». Συγκεκριμένα. είχε ένα βαθμό εθνικού σοβινισμού που χρωμάτιζε το σοσιαλισμό του κι έτσι ήταν όντως ικανός για καιροσκοπισμό. Έτσι. η Ένωση ήταν ανίκανη να συνδυάσει το όραμά της για το σοσιαλισμό με την υποστήριξη των καθημερινών αγώνων. επειδή δεν είχε συλλάβει τα ουσιώδη του μαρξισμού. που συνδυαζόταν με αυταρχική συμπεριφορά.96 Όμως. ενώ είχε διαβάσει το Κεφάλαιο. Ο Ένγκελς τη θεωρούσε μια σέκτα: «Δεν έχει καταλάβει πώς μπορεί να πάρει την ηγεσία του εργατικού κινήματος γενικά και να το κατευθύνει προς το σοσιαλισμό. σε μια νέα γενιά σοσιαλιστών. ο Έντουαρντ Έιβλινγκ. ο Ουίλιαμ Μόρις. όπως η Ελεονόρα Μαρξ. Ούτε είχε απομακρυνθεί τελείως από τη δική του αστική καταγωγή και τις αντίστοιχες ιδέες. Ο καβγάς τους με το Χάιντμαν ήταν κατανοητός: είχε εκνευρίσει το Μαρξ με τις συχνές του επισκέψεις τα τελευταία χρόνια της ζωής του και εκνεύριζε τον Ένγκελς. η SDF πραγματικά προσπάθησε να διαδώσει τις ιδέες του Μαρξ. Έδειχνε δυσπιστία απέναντι στα «καταπραϋντικά» που θα μπορούσαν να βελτιώσουν με οποιονδήποτε τρόπο την κατάσταση των εργατών μέσα στον καπιταλισμό.
όχι ως μέλη μιας οργάνωσης που θα τους στήριζε. αν και δεν έμενε καθόλου μακριά από τη δράση που υπήρχε εκείνα τα χρόνια. Ο Ένγκελς κρατούσε αρκετή απόσταση από τα κινήματα αυτά. η οποία τελικά επηρέασε το Εργατικό Κόμμα. Όσοι συμμετείχαν στη δράση ανακάλυψαν ότι το έκαναν ως άτομα. Δεν έπαιζε ο ίδιος ενεργό ρόλο. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι συμφωνούσε με τις προσπάθειες διείσδυσης των πολιτικών τους θέσεων στις διάφορες συζητήσεις που γίνονταν. όμως όλο και περισσότερο ένιωθαν αποξενωμένοι από την Ένωση και τελικά την εγκατέλειψαν. Έτσι. Είχε αμφιβολίες για την τύχη των πρώτων Βρετανών σοσιαλιστών. η Ελεονόρα Μαρξ και ο Έιβλινγκ ασχολούνταν πάρα πολύ με τη δράση για την ελευθερία του λόγου και των συγκεντρώσεων στο Ιστ Εντ του Λονδίνου από τα μέσα της δεκαετίας του 1880. ιδιαίτερα οι ταραχές που προκάλεσαν οι άνεργοι το 1886 και οι μάχες στην πλατεία Τραφάλγκαρ το 1887. οι Φαβιανοί προσέλκυαν αποκλειστικά ανθρώπους από τα μορφωμένα μεσαία στρώματα. οι αυξανόμενες ταξικές συγκρούσεις στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1880. και η [ 75 ] . Όμως. κάποια από τα μέλη της έδειχναν συμπάθεια προς τις αριστερές ιδέες. οδήγησαν τους ηγέτες τους να απομακρυνθούν συνειδητά από οποιοδήποτε φλερτάρισμα με την επαναστατική αλλαγή και να κινηθούν προς τη θεωρία της σταδιακής μετάβασης. Ήταν ανίκανη να συνδυάσει τη θεωρία της με οποιαδήποτε πρακτική εφαρμογή. Αντίθετα με τις άλλες ομάδες. Μια τρίτη ομάδα σοσιαλιστών γεννήθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1880: οι Φαβιανοί. όπως δείχνουν τα σχόλιά του το 1886: Εδώ η έλλειψη οποιουδήποτε ανταγωνισμού αφενός. Στην αρχή.Φρίντριχ Ένγκελς οποία θα της έδινε τη δυνατότητα να κερδίσει τους εργάτες στο ευρύτερο όραμά της. όμως συνεργαζόταν στενά με την Ελεονόρα και τον Έιβλινγκ. όχι εργάτες και εργάτριες. Η Ένωση άρχισε να επηρεάζεται περισσότερο από τον αναρχισμό παρά από το μαρξισμό.
τους Ιρλανδούς. Ήταν ένα κίνημα από τα κάτω. η οποία έπαιξε κεντρικό ρόλο στο Νέο Συνδικαλισμό. περιμένω ότι σύντομα θα ξανακάνουν κολοσσιαίες γκάφες· τους έχει πιάσει υπερβολική βιασύνη. για πόσο ακόμα οι Χάιντμαν και Σία θα επιμένουν στον τωρινό.Εισαγωγή ηλιθιότητα της κυβέρνησης αφετέρου. η οποία καβγαδίζει με τους αναρχικούς και δεν μπορεί να απαλλαγεί από αυτούς. Τα συνηθισμένα κυριακάτικα δείπνα του ήταν ένα σημείο συνάντησης για τους Γερμανούς σοσιαλιστές στο Λονδίνο. ακόμη κι αν η SDF είναι η πρώτη η οποία θα δρέψει τους καρπούς που είναι το αποτέλεσμα της δειλίας των ριζοσπαστών και της ηλιθιότητας της Σοσιαλιστικής Ένωσης. Το 1886. Όλοι αυτοί είχαν αποκλειστεί από τα υπάρχοντα συνδικάτα εξαιτίας των ειδικευμένων τεχνιτών που κυριαρχούσαν σε αυτά. με ηγεσία εκείνα τα κομμάτια που υποτίθεται ότι δεν μπορούσαν να οργανωθούν: τις γυναίκες. Έτσι. ο Τόμας Μαν. έγραψε τα εξής για τα παλιά συνδικάτα: Καμιά από τις σημαντικές οργανώσεις δεν έχει άλλη πολιτική. γινόταν όλο και πιο ενθουσιώδης για την ταξική πάλη στη Βρετανία. τους ανειδίκευτους. Το κίνημα των Νέων Συνδικάτων ξεκίνησε το 1888 και απλώθηκε σαν πυρκαγιά τα επόμενα τρία χρόνια.98 Όμως. δεν έχει χρόνο να ασχοληθεί με το ζωντανό κίνημα που συμβαίνει έξω κάτω από τη μύτη της.97 Ο Ένγκελς είχε ακόμα πολύ μεγαλύτερη επαφή με σοσιαλιστές από το εξωτερικό παρά από την Αγγλία. [ 76 ] . ένας σοσιαλιστής μηχανικός που στη συνέχεια έγινε ηγέτης στην απεργία των λιμενεργατών. σχετικά λογικό τρόπο δράσης τους είναι αβέβαιο. καθώς η δεκαετία έφτανε στο τέλος της. έδωσαν τη δυνατότητα στους κυρίους της Σοσιαλιστικής Δημοκρατικής Ομοσπονδίας να καταλάβουν μια θέση που δεν θα τολμούσαν να ονειρευτούν τρεις μήνες πριν… Το εργατικό κίνημα ξεκινάει εδώ χωρίς αμφιβολία. Παρεμπιπτόντως. Έτσι κι αλλιώς. Αυτοί οι συνδικαλιστικοί ηγέτες ήταν δειλοί και συντηρητικοί.
Όμως. η οποία έγινε μετά από μια αναφορά σχετικά με τη φοβερή κατάστασή τους γραμμένη από τη ριζοσπάστρια Άνι Μπέσαντ στην εφημερίδα Link. οι αυξανόμενες επιθέσεις της αστυνομίας το 1886 και το 1887 σε διαδηλωτές και αγωνιστές για την πολιτική ελευθερία. ο μέσος συνδικαλιστής σήμερα είναι ένας άνδρας με απολιθωμένη σκέψη. με ηγέτες τους σοσιαλιστές Τζον Μπερνς και Τομ Μαν. ομολογώ με ειλικρίνεια ότι αν αυτό δεν δείξει περισσότερη ενεργητικότητα στην παρούσα στιγμή.99 Η δυστυχία που προκάλεσε η οικονομική ύφεση. ακολούθησαν οι εργάτες υγραερίου. Ακολούθησαν κι άλλες απεργίες σε όλα τα επαγγέλματα των ανειδίκευτων και [ 77 ] . Φαίνονται να έχουν χάσει τελείως από τα μάτια τους την αληθινή συνδικαλιστική πολιτική της επιθετικότητας. με ηγέτη το Γουίλ Θορν (στον οποίο δίδαξε γραφή κι ανάγνωση η Ελεονόρα Μαρξ). θα αναγκαστώ να υιοθετήσω την άποψη – ενάντια στη θέλησή μου – ότι το να συνεχίσω να ξοδεύω χρόνο για τη συνήθη πολιτική που ερευνάει τους καβγάδες και τελικά δεν κάνει τίποτα. Μετά την απεργία των γυναικών. η απουσία οποιασδήποτε πολιτικής ή οικονομικής φωνής για το μεγάλο όγκο της εργατικής τάξης ξαφνικά εξερράγησαν. είτε απελπιστικά απαθής ή υποστηρικτής μιας πολιτικής που παίζει το παιχνίδι του εκμεταλλευτή καπιταλιστή… Κάνω το μερίδιο δουλειάς που μου αντιστοιχεί στο συνδικάτο στο οποίο ανήκω.Φρίντριχ Ένγκελς πέρα από το να προσπαθεί να εμποδίσει τη μείωση των μισθών. αποτέλεσε ένα φοβερό σοκ για τις απόψεις των καθωσπρέπει και κέρδισε πλατιά υποστήριξη σε ολόκληρη την εργατική τάξη. Η απεργία των κοριτσιών που έφτιαχναν σπίρτα στο εργοστάσιο Μπράιαντ και Μέι στο ανατολικό Λονδίνο. Τα κορίτσια με τα σπίρτα πέτυχαν να γίνουν δεκτά τα αιτήματά τους. Είμαι βέβαιος ότι υπάρχουν χιλιάδες άλλοι οι οποίοι έχουν την ίδια γνώμη με μένα. Στην πραγματικότητα. θα είναι μια αδικαιολόγητη σπατάλη ενέργειας. κι έπειτα η απεργία των λιμενεργατών του Λονδίνου για την αύξηση «κατά έξι πένες».
σε μικρές ομάδες. Ο Νέος Συνδικαλισμός είχε μια σειρά από αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά: ξεκίνησε στο Ιστ Εντ του Λονδίνου.100 Η επιτυχία της αναταραχής φάνηκε στη μαζική διαδήλωση της Πρωτομαγιάς η οποία οργανώθηκε με θέμα το οχτάωρο το 1890. τη δημιουργία γενικής συνομοσπονδίας για όλες τις οργανώσεις και την απόλυτη αλληλεγγύη. που θεωρούσε ότι συμβόλιζε την καινούρια αφύπνιση της [ 78 ] . Ο Ένγκελς βρισκόταν σε μια από τις εξέδρες των ομιλητών και ήταν γεμάτος ενθουσιασμό για την εκδήλωση. Χάρη στην Τάσι [την Ελεονόρα Μαρξ]. εκατοντάδες χιλιάδες πήγαν στο πάρκο Χάιντ –η οργάνωση έγινε μέσω μιας επιτροπής που περιλάμβανε τους Έιβλινγκ. Όμως. Επιπλέον. ώστε εκλέγουν ως ηγέτες μόνο καθαρούς Σοσιαλιστές. τα χρόνια προτού ξεσπάσει ο αγώνας· και το επίπεδο της πολιτικής γενίκευσης ήταν υψηλό. το συνδικάτο Εργατών Υγραερίου και Γενικών Εργατών για πρώτη φορά απέκτησε γυναικεία τμήματα. την πιο φτωχή και πολιτικά καθυστερημένη φτωχογειτονιά στη Βρετανία· οι απεργίες συχνά είχαν ηγέτες τους σοσιαλιστές που είχαν προκαλέσει πολιτικές ζυμώσεις στο Ιστ Εντ και αλλού. που έγιναν και τα ίδια πιο μαχητικά. Αυτές επηρέασαν επίσης τα συνδικαλισμένα κομμάτια της εργατικής τάξης. οι άνθρωποι θεωρούν τα άμεσα αιτήματά τους προσωρινά μόνο. Ο Ένγκελς τόνισε όλα αυτά τα σημεία σε ένα γράμμα που έστειλε στον παλιό του φίλο. αυτή η αόριστη αίσθηση τούς έχει πιάσει τόσο δυνατά. τις συγκοινωνίες. στο τέλος του 1889: Οι άνθρωποι … προσελκύουν πολύ μεγαλύτερες μάζες στον αγώνα. αν και οι ίδιοι δεν γνωρίζουν ακόμα ποιος είναι ο τελικός σκοπός για τον οποίον εργάζονται.Εισαγωγή κακοπληρωμένων –στα μαγαζιά. τις βιομηχανίες τροφίμων. το Σόρτζ. ταρακουνούν την κοινωνία πολύ πιο βαθιά και θέτουν αιτήματα που φτάνουν πολύ πιο μακριά: το οχτάωρο. Παρά τη σεκταριστική αντίσταση που πρόβαλαν κάποιοι από τους παλιούς ηγέτες των συνδικάτων γύρω από το Συνδικαλιστικό Συμβούλιο του Λονδίνου.
που έσπασαν την απεργία των εργατών τους το 1891.102 [ 79 ] . το Ανεξάρτητο Εργατικό Κόμμα έφτασε πολύ πιο κοντά στους Φαβιανούς και στις απόψεις της σταδιακής μετάβασης: Έτσι. Την έλξη αυτή ο Ένγκελς αρχικά την καλωσόρισε. οι παλιές ιδέες του αστικού φιλελεύθερου ρεφορμισμού ξανανεπιβλήθηκαν σε μια μορφή πιο κατάλληλη για το επίπεδο στο οποίο είχε φτάσει το κίνημα πολιτικά και βιομηχανικά. Το πιο σημαντικό ήταν ότι δεν είχε καθόλου ξεκάθαρες θέσεις θεωρητικά και πολιτικά. αντί να δώσει βάση στον αγώνα. όταν οι μεγάλες μάχες του Νέου Συνδικαλισμού εξερράγησαν. ποτέ δεν πέτυχε πραγματικά τη συμμετοχή όλων των διαφορετικών σοσιαλιστικών ομάδων. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1890. ενώ βασανιζόταν από διαμάχες και τα πήγαινε αρκετά άσχημα στις εκλογές τα πρώτα του χρόνια. Το Κόμμα των Φιλελευθέρων υποτίθεται ότι πάντα εκπροσωπούσε στη βουλή τους εργαζόμενους. συχνά ήταν αντίθετες προς τους Φιλελεύθερους εργοδότες ή τους υποστηρικτές τους: τέτοιοι ήταν οι ιδιοκτήτες του εργοστάσιου Μπράιαντ και Μέι. επειδή το κόμμα βασιζόταν στους εργαζόμενους. τις οποίες κινητοποιούσε ιδιαίτερα ο Σκοτσέζος σοσιαλιστής Κέιρ Χάρντι. Όμως. τόσο αυξανόταν η έλξη του Ανεξάρτητου Εργατικού Κόμματος. απέρριπτε το μαρξισμό και έδινε έμφαση στο να μορφωθούν οι εργάτες με σκοπό το σοσιαλισμό. ήταν προσανατολισμένο μακριά από τους σεκταριστικούς καβγάδες της παλιάς αριστεράς και φαινόταν ότι θα είχε την ευκαιρία να εξελιχτεί σε ένα μαζικό σοσιαλιστικό κόμμα. όταν το μεγάλο κύμα στα τέλη της δεκαετίας του ’80 και στις αρχές της δεκαετίας του ’90 άρχισε να πέφτει. οι εφοπλιστές και τα αφεντικά του εργοστασίου Μάνινγκαμ. Όσο το κίνημα των απεργιών υποχωρούσε και οι επιθέσεις των εργοδοτών αυξάνονταν στις αρχές της δεκαετίας του 1890. Ωστόσο.101 Ετοιμάζονταν κινήσεις για να αποκτήσουν πολιτική φωνή οι εργάτες.Φρίντριχ Ένγκελς εργατικής τάξης.
τόσο ανάλαφρα … αν και ο Ένγκελς δείχνει νέος. Η Ελεονόρα Μαρξ. Μπέμπελ και Σίνγκερ. έλεγε: Κινεί το σώμα του. Συνεργαζόταν πολύ στενά με την Ελεονόρα Μαρξ. Ο Ένγκελς συνέβαλε αποφασιστικά για να εξασφαλίσει ότι το συνέδριο θα γίνει. Απ’ όσο μπορώ να θυμηθώ. συχνά κάτω από την επιρροή τουλάχιστον κάποιας μορφής μαρξισμού. στην εκατοστή επέτειο της εφόδου στη Βαστίλη.80.τι δείχνει. είναι ακόμα πιο νέος απ’ ό.30 το πρωί. Πριν από την ίδια την έναρξή του. δεν έχει μεγαλώσει καθόλου στα τελευταία 20 σκληρά χρόνια. οπότε καταναλώθηκαν δώδεκα δωδεκάδες στρείδια». ύψους κάτι παραπάνω από 1. σήμαινε ότι οι [ 80 ] .103 Στη γιορτή των γενεθλίων του οι καλεσμένοι «ευωχούνταν όλοι με κόκκινο κρασί και σαμπάνια μέχρι τις 3. 104 Ανάμεσα στους καλεσμένους ήταν και οι Γερμανοί σοσιαλιστές Λίμπκνεχτ. παρόλο που ο ίδιος δεν το παρακολούθησε. υπήρχε τέτοια διχογνωμία στην αριστερά.Εισαγωγή Τα τελευταία χρόνια Ο Ένγκελς ήταν 70 ετών το 1890. ώστε δύο διεθνείς συναντήσεις είχαν σχεδιαστεί να γίνουν στο Παρίσι την ίδια χρονική στιγμή. Οι προσπάθειές του να εξασφαλίσει ότι το συνέδριο θα ήταν μια ανοιχτή. η οποία είχε κεντρικό ρόλο στην οργάνωσή του. Το πρώτο της συνέδριο έγινε στο Παρίσι το 1889. Οι διεθνείς δεσμοί ανάμεσα στους σοσιαλιστές είχαν αρχίσει να μεγαλώνουν με την ώθηση που τους έδωσε η ίδρυση της Δεύτερης Διεθνούς. Η ανάπτυξη σοσιαλιστικών οργανώσεων. γράφοντας για τα εβδομηκοστά του γενέθλια σε μια βιεννέζικη σοσιαλιστική εφημερίδα. Είναι πραγματικά ο νεότερος άνδρας που γνωρίζω. δημόσια συνάντηση και ότι θα ήταν ένα μέσο για να ξεκινήσει μια καμπάνια για το οκτάωρο διεθνώς είχαν τεράστια σημασία.
ηγέτη του αυστριακού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. Οι διεθνείς αντιπρόσωποι τον τίμησαν και αυτός έβγαλε το λόγο με τον οποίον έκλεισε το συνέδριο. όταν γράψαμε τα πρώτα σοσιαλιστικά άρθρα για την DeutscheFranz siche Jahrb cher. όπως και σε άλλες περιπτώσεις: Το απρόσμενα υπέροχο καλωσόρισμα που μου προσφέρατε και που θα μπορούσα να το δεχτώ μόνο με βαθειά συγκίνηση το δέχομαι όχι με τη δική μου ιδιότητα. δεν θα υπήρχε [ 81 ] . ο οποίος τον επισκεπτόταν στο Λονδίνο. Ο Ένγκελς κατάφερε να ματαιωθεί το αγγλικό συνέδριο. ήταν εμφανής και τότε. και εμφανίστηκε μόνο προς το τέλος του συνεδρίου. Πριν από μόνο 50 χρόνια ο Μαρξ κι εγώ μπήκαμε στο κίνημα. Η σεμνότητα του Ένγκελς. Οι ηγέτες του αναδυόμενου κινήματος τον έβλεπαν σαν την ενσάρκωση μιας επαναστατικής παράδοσης που απλωνόταν πριν το 1848 –και ως έναν από τους τελευταίους επιζώντες της γενιάς του. η οποία υπήρχε σε όλη του τη ζωή. Επίσης. και πάλι αυτό ήταν το ένα από τα δύο συνέδρια που θα γίνονταν –το άλλο το είχαν καλέσει τα αγγλικά συνδικάτα στο Λονδίνο και ο Ένγκελς το θεωρούσε πολιτική πρόκληση προς τους πιο προχωρημένους σοσιαλιστές της ηπειρωτικής Ευρώπης. Έγινε στενός φίλος του Βίκτορα Άντλερ. αυστριακά και γαλλικά συνδικάτα να περάσουν ψηφίσματα απαιτώντας να γίνει ένα συνέδριο. Ο Μαρξ έχει πεθάνει. Όμως. Ο Ένγκελς χρησιμοποίησε αυτή την ευκαιρία για να επισκεφτεί ξανά τη Γερμανία. όμως αν ζούσε ακόμη. αλληλογραφούσε με σοσιαλιστές σε χώρες τόσο μακρινές. όπως η Ρωσία και η Πορτογαλία. προτρέποντας τα γερμανικά. έπειτα από πολλά χρόνια. Από τις μικρές σέκτες εκείνης της εποχής. αλλά ως συνεργάτης του σπουδαίου άνδρα του οποίου το πορτρέτο έχετε εδώ. ο σοσιαλισμός εξελίχτηκε σε ένα ισχυρό κόμμα που κάνει τους αξιωματούχους ολόκληρου του κόσμου να τρέμουν. Ένα δείγμα της αναγνώρισης αυτής ήρθε στο συνέδριο της Σοσιαλιστικής Διεθνούς στη Ζυρίχη το 1893.Φρίντριχ Ένγκελς συμβουλές του Ένγκελς ήταν περιζήτητες.
Εξοργίστηκε ακόμη περισσότερο. Η φροντίδα του ήταν πάντα να εξελιχτούν σε πραγματικά μαζικά εργατικά κόμματα. ήταν πάντοτε ιδιαίτερα επικριτικός προς τις αναρχικές τάσεις. επειδή ο Λίμπκνεχτ αποσιώπησε την Κριτική στο Πρόγραμμα της Γκότα του Μαρξ. ο Ένγκελς ανακάλυψε ότι παρά το μεγάλωμα αυτών των κομμάτων υπήρχε μέσα τους ένας κίνδυνος–η ίδια η επιτυχία τους μπορούσε να κρύβει θεωρητικά και πολιτικά προβλήματα. Έτσι. θα μπορούσε εύκολα να το οδηγήσει σε έναν καιροσκοπικό συμβιβασμό με το σύστημα. Όμως. στην ανάγκη να δουλέψει το γερμανικό κόμμα μέσα από τα συνδικάτα και τη βουλή. στην ανάγκη να χτίσει μια μαζική βάση. Έτσι. το θεώρησε προσωπική του υπόθεση να δημοσιεύσει την Κριτική. και πολύ σωστά. Όταν το γερμανικό κόμμα αντιμετώπισε μια ομάδα αναρχικών που διασπάστηκε από αυτό στη δεκαετία του 1890. Ο Ένγκελς πάντα έτρεφε μεγάλη πικρία.105 Όμως.και με ηγέτη το θεωρητικό Έντουαρντ Μπέρνσταϊν -. ώστε οι νεαροί σύντροφοι στη Γερμανία και αλλού να μπορούν [ 82 ] . σε αντίθεση με τις σέκτες που δεν είχαν αληθινές ρίζες στον ταξικό αγώνα και οι οποίες τόσες φορές είχαν κυριαρχήσει στην αριστερά. κατά την άποψη του Ένγκελς. υπήρχε. επειδή οι ηγέτες του κόμματος δεν αναγνώρισαν τα παλιότερα λάθη τους ούτε την κριτική του Μαρξ. η έμφαση που έδινε. Οι διαφωνίες οι οποίες ξέσπασαν μετά το θάνατο του Ένγκελς με θέμα το «ρεβιζιονισμό» .Εισαγωγή κανένας άλλος στην Ευρώπη και την Αμερική που θα μπορούσε να κοιτάξει προς τα πίσω το έργο της ζωής του με τέτοια δικαιολογημένη περηφάνια. είχαν τις ρίζες τους στα προηγούμενα χρόνια. στο αναθεωρημένο πρόγραμμα που προτάθηκε στο συνέδριο του γερμανικού κόμματος το 1891. όταν το πρόγραμμα αυτό αναθεωρήθηκε μετά την ανάκληση του Αντισοσιαλιστικού Νόμου. εκείνος πήρε το μέρος του. Η ιδέα ότι το σύστημα θα μπορούσε απλώς να επεκταθεί χωρίς αντιφάσεις κι έτσι θα έδινε τους καρπούς του σοσιαλισμού σχεδόν σαν κάτι αυτονόητο.
ο Ένγκελς είχε πάντοτε ξεκάθαρη θέση για το ρόλο που έπαιζαν οι εθνικοποιήσεις στο σύγχρονο καπιταλιστικό κόσμο. ο Ένγκελς είχε. Διάβαζε επτά καθημερινές εφημερίδες (τρεις γερμανικές. Μερικές φορές το κατάφερνε με αξιοθαύμαστο τρόπο.107 Το πιο σημαντικό του έργο τα χρόνια αυτά ήταν ο τρίτος τόμος του Κεφαλαίου.Φρίντριχ Ένγκελς να δουν τι θα έπρεπε πραγματικά να είναι ο μαρξισμός στην πράξη. οι οποίες είχαν κυριαρχήσει στη ζωή του. κάποιες φορές έκανε λάθη σε σχέση με τις συνθήκες που είχαν αλλάξει σε άλλα θέματα. το κείμενό του υπέστη λογοκρισία από το κόμμα. φρόντιζε να ενημερώνεται για τις τρέχουσες δημόσιες συζητήσεις και για την πολιτική και προσπαθούσε να κατανοήσει έναν κόσμο που άλλαζε πάρα πολύ γρήγορα. που τον έγραψε ως επί το πλείστον απ’ την αρχή. Για [ 83 ] . ιδιαίτερα όπου είχε πάρει κάποια θέση στα νιάτα του. αφού αργότερα ο καιροσκοπισμός έγινε κυρίαρχη τάση μέσα στο κόμμα. του ταχυδρομικού συστήματος και άλλων μέσων επικοινωνίας είχε ζωτικό ρόλο στην αποτελεσματική συσσώρευση κεφαλαίου από την άρχουσα τάξη. Έβλεπε ότι ο κρατικός έλεγχος των σιδηροδρόμων. προς τιμήν του. περίπου 135 έργα μεγαλύτερης ή μικρότερης σημασίας». μία αυστριακή και μία ιταλική) και 19 εβδομαδιαίες σε διάφορες γλώσσες.108 Επίσης. Για παράδειγμα. Ακόμη και όσο ζούσε ο Ένγκελς. Αλλά. Οι φόβοι του ήταν βάσιμοι. επίσης. Ήταν δηκτικός απέναντι σε εκείνους που εξομοίωναν αυτόν τον κρατικό έλεγχο με κάποια μορφή σοσιαλισμού. Στη διαδικασία αυτή επιτέθηκε ενάντια στις καιροσκοπικές τάσεις που έδειχναν κάποια κομμάτια του σοσιαλιστικού τύπου.106 Ο Ένγκελς στα τελευταία χρόνια του δεν είχε καμιά ανάπαυλα από τις απαιτήσεις για διασάφηση της θεωρίας. καθώς οι ηγέτες του κόμματος έσβησαν τις αναφορές που είχε κάνει στη βίαιη ανατροπή της κοινωνίας. είχε μια πολύ καλή εικόνα για την πορεία και το επίπεδο του ταξικού αγώνα σε μια ολόκληρη σειρά από χώρες. «Τα τελευταία πέντε χρόνια της ζωής του. Όμως. δύο αγγλικές.
οι οποίες πουθενά δεν ήταν τόσο έντονες. Έζησε κάποιες από τις μεγαλύτερες αλλαγές στην εξέλιξη του καπιταλισμού. η ισορροπία δυνάμεων άλλαξε μετά το γαλλοπρωσικό πόλεμο.109 Ωστόσο. κάτω από ορισμένες συνθήκες. δεν μπορεί με κανένα τρόπο να λερώσει το μητρώο του ως επαναστάτη. ο Ένγκελς ακόμη έμενε προσκολλημένος στην ιδέα ότι. στη δεκαετία του 1890 αυτό θα σήμαινε ότι έπαιρναν το μέρος της δικής τους ιμπεριαλιστικής άρχουσας τάξης. Η Ρωσία θεωρούταν το πιο αντιδραστικό προπύργιο της φεουδαρχίας στην Ευρώπη. πίστευε ακόμη ότι ένας αμυντικός πόλεμος από την πλευρά της Γερμανίας ενάντια στη Ρωσική Αυτοκρατορία μπορεί να ήταν αναγκαίος. Όμως. Η δράση του απλώθηκε σε μια τεράστια περίοδο από τους Χαρτιστές ως τη γέννηση των σύγχρονων συνδικάτων.Εισαγωγή παράδειγμα. καθώς η Γερμανία έγινε η ταχύτερα αναπτυσσόμενη βιομηχανική και ιμπεριαλιστική δύναμη. το γεγονός ότι ο Ένγκελς είπε ή έγραψε κάποια πράγματα που αργότερα θα μπορούσαν να στραφούν ενάντια στους επαναστάτες σοσιαλιστές. Ενώ παλιότερα οι Γερμανοί σοσιαλιστές θα είχαν υποστηρίξει έναν πόλεμο ενάντια στη Ρωσία. Στη δεκαετία του 1840. που έκανε ό. η Γερμανία ήταν ένα αναδυόμενο έθνος το οποίο πάλευε για ενοποίηση και εθνική ταυτότητα. Άφησε το στίγμα του στο σοσιαλιστικό κίνημα τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική. Ωστόσο. όσο στη Γερμανία. Παρά την επιθυμία του να βρίσκεται [ 84 ] . για τον οποίο οι Γερμανοί σοσιαλιστές θα έπρεπε να ψηφίσουν θετικά.τι περισσότερο μπορούσε για να υποθάλψει τις εθνικές διαιρέσεις και να εμποδίσει την επανάσταση. όταν οι Γερμανοί σοσιαλιστές υποστήριξαν τη δική τους άρχουσα τάξη στον ιμπεριαλιστικό Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και πραγματικά ψήφισαν υπέρ του πολέμου». «Το επιχείρημά του το παπαγάλιζαν με καταστροφικά αποτελέσματα το 1914 οι ίδιοι κομματικοί ηγέτες που λογόκριναν άλλα κείμενα του Ένγκελς. θα μπορούσε να γίνει ένας δικαιολογημένος αμυντικός πόλεμος. ώστε σταδιακά θα μπορούσε να ανταγωνιστεί ακόμα και τη Βρετανία.
Φρίντριχ Ένγκελς [ 85 ] .
αλλά αρρώστησε στις αρχές του 1895 από καρκίνο του λάρυγγα. Δεν έγινε ποτέ ένας απλός σχολιαστής ή ένας απολιθωμένος σοσιαλιστής της πολυθρόνας. Τα ιστορικά κείμενα του Ένγκελς φανερώνουν μια βαθιά αντίληψη του θέματος και το ύφος τους τα κάνει προσιτά στο ευρύ κοινό. του αυστριακού και του γαλλικού κόμματος. για την ιστορία. αλλά πάντα αντλούσε έμπνευση κι ενθουσιασμό από τη δράση των εργατών και των καταπιεσμένων. Η τέφρα του σκορπίστηκε στη θάλασσα έξι μίλια έξω από το Ίστμπουρν από την Ελεονόρα Μαρξ. Ο Ένγκελς αποτεφρώθηκε σε μια κηδεία. ήταν ένας άνδρας με τεράστια ταλέντα. Πέθανε στις 5 Αυγούστου. Έβγαλε τον τελευταίο δημόσιο λόγο του στο συνέδριο της Ζυρίχης. στην οποία παρευρίσκονταν οι ηγέτες του γερμανικού. Ουτοπικός και Επιστημονικός πάντα στο πίσω κάθισμα. Τα κείμενά του σχετικά με ένα εύρος θεμάτων δείχνουν τις τεράστιες γνώσεις του και το ενδιαφέρον του για την επιστήμη. [ 86 ] . ίσως το πιο σημαντικό απ’ όλα. το στρατό και.Σοσιαλισμός. Συνέχισε τη δράση και τη συγγραφή. Οι άνθρωποι που ήταν στην κηδεία του δείχνουν πώς ο Ένγκελς κατάφερε να μεταφέρει το πνεύμα των ιδρυτών του επαναστατικού σοσιαλισμού και των επαναστάσεων του 1848 στην επόμενη γενιά σοσιαλιστών. η Ρωσίδα επαναστάτρια Βέρα Ζάσουλιτς και ο ηγέτης των Άγγλων εργατών φωταερίου Γουίλ Θορν.
αφ’ετέρου της αναρχίας που επικρατεί στην παραγωγή. ορίζεται βασικά και κύρια σαν το προϊόν της συνειδητοποίησης. οποιαδήποτε κι αν ήταν αυτή. όμως. Όπως κάθε καινούργια θεωρία. Δεν αναγνώριζαν καμιά εξωτερική αυθεντία. καπιταλιστές και μισθωτούς εργάτες. Στη θεωρητική του μορφή. παρουσιάζεται κυρίως σαν η πιο αναπτυγμένη και η φαινομενικά πιο συνεπής συνέχιση των αρχών που διακήρυξαν οι μεγάλοι Γάλλοι διαφωτιστές του 18ου αιώνα. Ήταν η εποχή που. έδρασαν σαν επαναστάτες. Η σκεπτόμενη λογική έγινε το ένα και μοναδικό μέτρο για όλα τα πράγματα. έπρεπε πρώτα να συνδεθεί με το υλικό της διανόησης που υπήρχε από πριν. όσο βαθιά και αν βρίσκονταν οι ρίζες του στα οικονομικά δεδομένα. αντιλήψεις για τη φύση. κοινωνία. αφ’ενός των ταξικών αντιθέσεων που κυριαρχούν στη σύγχρονη κοινωνία ανάμεσα σε έχοντες και κατέχοντες. σύμφωνα με το περιεχόμενό του.Φρίντριχ Ένγκελς ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο σύγχρονος σοσιαλισμός. κρατική οργάνωση. όλα υπέστησαν την πιο αμείλικτη κριτική: όλα έπρεπε να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους μπροστά στο δικαστήριο της λογικής ή να πάψουν να υπάρχουν. πρώτα-πρώτα με την έννοια πως το ανθρώπινο μυαλό και οι αρχές που ανακαλύφθηκαν με τη σκέψη του είχαν την [ 87 ] . Θρησκεία. ο κόσμος στεκόταν με το κεφάλι όρθιο. όπως έλεγε ο Χέγκελ. Οι μεγάλοι άντρες που στη Γαλλία φώτισαν τα πνεύματα για την επερχόμενη Επανάσταση.
δεν μπορούσαν να ξεπεράσουν τα όρια που τους έβαζε η εποχή τους. την ισότητα που βασίζεται στη φύση και το αναπαλλοτρίωτο δικαίωμα του ανθρώπου. Η αστική τάξη ήταν από τη γέννηση της δεμένη με την [ 88 ] . η αδικία. παρά μόνο σαν αστική δημοκρατία. Ουτοπικός και Επιστημονικός αξίωση να αποτελέσουν τη βάση για κάθε ανθρώπινη πράξη και κάθε κοινωνική σχέση. υπήρχε η γενική αντίθεση ανάμεσα στους εκμεταλλευτές και τους εκμεταλλευόμενους. που βρίσκεται σε αντίφαση με τις αρχές αυτές. Και αργότερα με την ευρύτερη έννοια.1 Όλες οι προηγούμενες κοινωνικές και κρατικές μορφές. Από 'δω και μπρος. το «κοινωνικό συμβόλαιο» του Ρουσσώ. Για πρώτη φορά ανέτειλε η μέρα. ήταν ουσιαστικά αναποδογυρισμένη. όλες οι πατροπαράδοτες αντιλήψεις κηρύχτηκαν παράλογες και πετάχτηκαν στον σκουπιδοτενεκέ. Σήμερα ξέρουμε. τους πλούσιους και αργόσχολους και τους φτωχούς εργάτες του μόχθου. Κάθε τι που ανήκε στο παρελθόν άξιζε μόνο οίκτο και περιφρόνηση. Μα πλάι στην αντίθεση ανάμεσα στους φεουδάρχες ευγενείς και την αστική τάξη. πως το βασίλειο αυτό της λογικής δεν ήταν τίποτε άλλο παρά η εξιδανικευμένη βασιλεία της αστικής τάξης. που παρουσιαζόταν σαν εκπρόσωπος ολόκληρης της υπόλοιπης κοινωνίας. πως η ισότητα υποβιβάστηκε σε αστική ισότητα μπροστά στο νόμο. πως η αιώνια δικαιοσύνη βρήκε την πραγμάτωσή της στην αστική δικαιοσύνη. έτσι και οι μεγάλοι στοχαστές του 18ου αιώνα. πως εκείνη η πραγματικότητα. και πως το κράτος της λογικής. μα ολόκληρης της βασανισμένης ανθρωπότητας. πως η αστική ιδιοκτησία ανακηρύχτηκε σ' ένα από τα πιο ουσιαστικά δικαιώματα του ανθρώπου. δεν ήρθε στον κόσμο και ούτε μπορούσε να έρθει διαφορετικά. τα προνόμια και η καταπίεση έπρεπε να σαρωθούν από την αιώνια αλήθεια. Και κάτι επιπλέον. Όπως όλοι οι πρόδρομοί τους. Τον κόσμο τον καθοδηγούσαν ως τότε μόνο οι προκαταλήψεις.Σοσιαλισμός. η προκατάληψη. Και ήταν αυτή ακριβώς η περίσταση που έδωσε τη δυνατότητα στους εκπροσώπους της αστικής τάξης να παρουσιάζονται σαν εκπρόσωποι όχι μόνο μιας ιδιαίτερης τάξης. την αιώνια δικαιοσύνη. το βασίλειο της λογικής.
συνολικά. στη χώρα της πιο αναπτυγμένης καπιταλιστικής παραγωγής και με τις επιρροές των αντιθέσεων που αυτή γεννάει. Και παρόλο που. η αστική τάξη ισχυρίζεται πως στον αγώνα ενάντια στούς ευγενείς αντιπροσώπευε εξίσου τα συμφέροντα διαφορετικών τάξεων εργαζόμενων της εποχής εκείνης. τόσο ο τεχνίτης της συντεχνίας όσο και ο μεροκαματιάρης εκτός συντεχνίας μετατράπηκαν σε προλετάριους. τον 18ο αιώνα ανοιχτά πια κομμουνιστικές θεωρίες (Μορελί και Μαμπλί) . μα και οι ίδιες οι ταξικές διακρίσεις. Ακολούθησαν οι τρεις μεγάλοι ουτοπιστές: ο Σεν Σιμόν. μαζί με κάθε σημαντική κίνηση των αστών ξέσπασαν ανεξάρτητα κινήματα της τάξης εκείνης που αποτελούσε σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό τον πρόδρομο του σύγχρονου προλεταριάτου. Δεν ήταν πια μόνο τα ταξικά προνόμια που έπρεπε να καταργηθούν. Ο τελευταίος.Φρίντριχ Ένγκελς αντίθεσή της: δίχως μισθωτούς εργάτες δεν μπορούν να υπάρξουν καπιταλιστές. που απαγόρευε κάθε απόλαυση της ζωής. κατ' αναλογία. στη μεγάλη γαλλική επανάσταση ο Μπαμπέφ. Τον 16ο και τον 17ο αιώνα ουτοπιστικές περιγραφές των ιδανικών κοινωνικών συνθηκών. για τον οποίον τα αστικά ρεύματα σκέψης διατηρούσαν σε κάποιο βαθμό τη σημασία τους παράλληλα με τα προλεταριακά. Το αίτημα για ισότητα δεν περιοριζόταν πια στα πολιτικά δικαιώματα. σπαρτιατικός κομμουνισμός. στην εποχή της Μεταρρύθμισης και του Πολέμου των Χωρικών στη Γερμανία η τάση των Αναβαπτιστών και ο Τόμας Μίντσερ.2 Στις επαναστατικές αυτές εξεγέρσεις μιας εμβρυακής ακόμη τάξης αντιστοιχούσαν και θεωρητικές εκδηλώσεις. επεξεργάστηκε συστηματικά τις θέσεις του για την κατάργηση των ταξικών διακρίσεων. με την ίδια αντιστοιχία που η συντεχνιακή αστική τάξη του Μεσαίωνα εξελίχθηκε στη σύγχρονη αστική τάξη και. ο Φουριέ και ο Όουεν. αλλά επεκτάθηκε στην κοινωνική θέση του ατόμου. Χαρακτηριστικά παραδείγματα. σε άμεση σύνδεση με το γαλλικό [ 89 ] . στη μεγάλη αγγλική επανάσταση οι Ισοπεδωτές (Levellers). Έτσι η πρώτη εκδήλωση της καινούργιας διδασκαλίας ήταν ένας ασκητικός.
μα το δικό τους βασίλειο απέχει από το βασίλειο των φιλοσόφων του Διαφωτισμού όσο ο ουρανός από τη γη. μα καθαρά ζήτημα τύχης. αγώνες και βάσανα. που στο μεταξύ έφερε στον κόσμο η ιστορική εξέλιξη. Οι Γάλλοι φιλόσοφοι του 18ου αιώνα. αυτοί που προετοίμασαν την επανάσταση. ο οποίος ακριβώς τότε εξελισσόταν σε αστό. έπρεπε να εξαλειφθεί δίχως οίκτο. ότι μόλις τώρα αναγνωρίστηκε η αλήθεια. Καθετί που ερχόταν σε αντίθεση με την αιώνια λογική. Όπως εκείνοι. Έπρεπε να δημιουργηθεί λογικό κράτος. Γιατί αυτός ο αστικός κόσμος που οργανώθηκε σύμφωνα με τις αρχές των φιλοσόφων αυτών. λογική κοινωνία. Έλειπε απλά το μεγαλοφυές άτομο. Όταν λοιπόν η Γαλλική Επανάσταση έκανε πραγματικότητα αυτή την κοινωνία του λόγου. Όπως οι φιλόσοφοι της εποχής του Διαφωτισμού. όσο λογική κι αν φαινόταν σε σχέση με τις προηγούμενες συνθήκες. Το γεγονός ότι εμφανίστηκε τώρα. ένα αποτέλεσμα μιας αλληλουχίας στην ιστορική εξέλιξη. και γι’ αυτό αξίζει να καταλήξει στο σκουπιδοτενεκέ μαζί με τη φεουδαρχία και όλα τα άλλα παλιότερα κοινωνικά συστήματα. είναι γιατί δεν έχουν κατανοηθεί ακόμα σωστά.Σοσιαλισμός. μα ολόκληρη την ανθρωπότητα. είναι παράλογος και άδικος. που τώρα μόλις εμφανίστηκε και ανακάλυψε την αλήθεια. δεν είναι ένα αναπόφευκτο γεγονός. αποδείχτηκε ότι δεν είχε αυτό το [ 90 ] . Είδαμε ακόμη πως αυτή η αιώνια λογική δεν ήταν στην πραγματικότητα παρά η εξιδανικευμένη αντίληψη του μεσαίου αστού. θέλουν κι αυτοί να ιδρύσουν το βασίλειο της λογικής και της αιώνιας δικαιοσύνης. η νέα τάξη πραγμάτων. Το μεγαλοφυές άτομο μπορούσε να έχει γεννηθεί 500 χρόνια νωρίτερα και τότε θα γλίτωνε την ανθρωπότητα από 500 χρόνων λάθη. έτσι κι αυτοί δεν θέλουν να ελευθερώσουν μια συγκεκριμένη τάξη. επικαλούνταν τη λογική σαν μοναδικό κριτή για τα πάντα. Ουτοπικός και Επιστημονικός υλισμό. Αν ως τώρα δεν βασίλεψε στον κόσμο η αληθινη λογική και η πραγματική δικαιοσύνη. Και οι τρεις έχουν ένα κοινό μεταξύ τους: ότι δεν παρουσιάζονται σαν εκπρόσωποι των συμφερόντων του προλεταριάτου.
Η «αδελφότητα» του επαναστατικού εμβλήματος πραγματοποιήθηκε με τις απάτες και το φθόνο του ανταγωνισμού. αρχικά με τη μορφή της διαφθοράς του Διευθυντηρίου και τελικά κάτω από την προστασία του ναπολεόντειου δεσποτισμού. σήμαινε για το μικροαστό και το μικρο αγρότη την ελευθερία να πουλάει τη μικρή του ιδιοκτησία. τουλάχιστον είχαν προσωρινά σπρωχτεί σε δεύτερο φόντο. όταν έχασε την πίστη στη δική της πολιτική ικανότητα. με τον τρόπο που υλοποιήθηκε. Τα κακά της φεουδαρχικής εποχής. άρχισαν να ανθίζουν ακόμα πιο άφθονα. η «απελευθέρωση» αυτή μετατράπηκε ουσιαστικά για το μικροαστό και το μικρό αγρότη σε απελευθέρωσή του από κάθε ιδιοκτησία. Το εμπόριο εξελίχθηκε σε όλο και μεγαλύτερη απάτη. Η αντίθεση ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς. Όσο για την «απελευθέρωση της ιδιοκτησίας» από τα φεουδαλικά εμπόδια. ο μοναδικός κοινωνικός δεσμός. Ο αριθμός των εγκλημάτων μεγάλωνε από χρόνο σε χρόνο. στην οποία κατέφυγε η αστική τάξη. Η ανάπτυξη της βιομηχανίας σε καπιταλιστική βάση μετέτρεψε τη φτώχεια και την εξαθλίωση των εργατικών μαζών σε όρο ύπαρξης της κοινωνίας. Κι έτσι. Η βίαιη καταπίεση παραχώρησε τη θέση της [ 91 ] . που άλλοτε ήταν ορατά δίχως ντροπή στο φως της ημέρας. Η κοινωνία της λογικής δεν είχε καλύτερη τύχη. ούτε τα εκκλησιαστικά φιλανθρωπικά ιδρύματα που την απάλυναν. που την είχε τσακίσει ο πανίσχυρος ανταγωνισμός του μεγάλου κεφαλαίου και της μεγάλης ιδιοκτησίας της γης. Η πληρωμή τοις μετρητοίς σταδιακά έγινε. αντί να διαλυθεί μέσα στη γενική ευημερία. Το κράτος του λόγου κατέρρευσε ολοκληρωτικά. οξύνθηκε. και μάλιστα να την πουλάει σ’αυτούς ακριβώς τους αφέντες. αν και δεν ξεριζώθηκαν. σύμφωνα με τα λόγια του Καρλάιλ. Τα κακά της αστικής εποχής. που ως τότε τρέφονταν κρυφά. Η αιώνια ειρήνη που είχε εξαγγελθεί μετατράπηκε σε ατελείωτο κατακτητικό πόλεμο. καθώς δεν υπήρχαν πια οι συντεχνίες και τα άλλα προνόμια που τη γεφύρωναν.Φρίντριχ Ένγκελς χαρακτηριστικό σε απόλυτο βαθμό. Το κοινωνικό συμβόλαιο του Ρουσσώ βρήκε την πραγματοποίησή του στην περίοδο της Τρομοκρατίας.
ο κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής και μαζί μ' αυτόν και η αντίθεση ανάμεσα στην αστική τάξη και το προλεταριάτο ήταν ακόμη πολύ λίγο αναπτυγμένα.Σοσιαλισμός. Το μόνο που έλειπε ήταν να συνειδητοποιήσει ο κόσμος την απογοήτευση αυτή κι αυτό έγινε με το γύρισμα του αιώνα. Ο ίδιος ο γάμος έμεινε. που τότε μόλις είχε κάνει την εμφάνισή της στην Αγγλία. Την 1η Γενάρη 1800 ο Ρόμπερτ Όουεν ανέλαβε τη διεύθυνση του Νιου Λάναρκ. μόνο μέσα σ’ αυτές τις γιγάντιες παραγωγικές δυνάμεις αναπτύσσονται τα μέσα για να δοθούν λύσεις στις συγκρούσεις αυτές. γύρω στα 1800. μα και ανάμεσα στις ίδιες τις παραγωγικές δυνάμεις και τις μορφές συναλλαγής που τις συνοδεύουν. Το «δικαίωμα της πρώτης νύχτας» πέρασε από τους φεουδάρχες στους αστούς εργοστασιάρχες. Ουτοπικός και Επιστημονικός στη διαφθορά. όπως και πρώτα. όμως. Αφ’ετέρου. λοιπόν. το 1808 εκδόθηκε το πρώτο μεγάλο έργο του Φουριέ. ήταν ακόμη άγνωστη στη Γαλλία. Αν. Στην [ 92 ] . ένα επίσημο προκάλυμμα της πορνείας. οι κοινωνικοί και πολιτικοί θεσμοί που εγκαθίδρυσε ο «θρίαμβος της λογικής» αποδείχτηκαν καρικατούρες που απογοήτευσαν πικρά. Η πορνεία απλώθηκε σε ανήκουστο μέχρι τότε βαθμό. σε σύγκριση με τις πανηγυρικές επαγγελίες των φιλοσόφων της εποχής του Διαφωτισμού. αυτό ισχύει σε ακόμα μεγαλύτερο βαθμό με τα μέσα για το ξεπέρασμά τους. μόνο η μεγάλης κλίμακας βιομηχανία αναπτύσσει τις συγκρούσεις που κάνουν αναπόφευκτη ανάγκη την ανατροπή του τρόπου παραγωγής. που συμπληρώθηκε και από τη μοιχεία. Η μεγάλη βιομηχανία. Αφ’ενός. συγκρούσεις όχι μονάχα ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις. μια νόμιμα αναγνωρισμένη μορφή. αν και οι βάσεις της θεωρίας του χρονολογούνται ήδη από το 1799. Το 1802 δημοσιεύτηκαν τα «Γράμματα από τη Γενεύη» του Σεν Σιμόν. όμως. το σπαθί σαν βασικός μοχλός για την κοινωνική ισχύ παραχώρησε τη θέση του στο χρήμα.3 Την εποχή εκείνη. άρχισαν να αναπτύσσονται οι συγκρούσεις που οφείλονταν στο καινούργιο κοινωνικό καθεστώς. την κατάργηση του καπιταλιστικού του χαρακτηρα. Με λίγα λόγια.
που βρισκόταν ακόμα κρυμμένη στις υπανάπτυκτες οικονομικές σχέσεις. χρειαζόταν να εφευρεθεί ένα καινούργιο. με την προπαγάνδα και. Η λύση των κοινωνικών προβλημάτων. μ’αυτή τους την πράξη. Η κοινωνία παρουσιάζει μόνο καταχρήσεις. απέδειξαν πόσο αδύνατο ήταν να διατηρηθεί η εξουσία αυτή στις τότε συνθήκες. με πειραματικά μοντέλα. που λόγω της αδυναμίας της να βοηθήσει η ίδια τον εαυτό της. που τότε μόνο άρχιζε να ξεχωρίζει από τις μάζες αυτές σαν ο κορμός μιας καινούργιας τάξης. σκέψεις που προβάλλουν [ 93 ] . αντιστοιχούσαν ανώριμες θεωρίες. μπορούσε το πολύ-πολύ να δεχτεί βοήθεια απ' έξω. παρουσιαζόταν σαν καταπιεζόμενη και βασανισμένη τάξη. Όμως. Ας σκαλίζουν οι ψιλικατζήδες των βιβλίων τις φαντασιοπληξίες αυτές. Η ιστορική αυτή κατάσταση καθόριζε και τους ιδρυτές του σοσιαλισμού. ολότελα ανίκανο ακόμα για ανεξάρτητη πολιτική δράση. Το προλεταριάτο. όπου ήταν δυνατό. έπρεπε να ξεπηδήσει από το ανθρώπινο μυαλό. που πια ανήκει ολότελα στο παρελθόν. Όσο περισσότερο επεξεργάζονταν τις λεπτομέρειές τους. που να επιβληθεί απ' έξω στην κοινωνία.Φρίντριχ Ένγκελς περίοδο της Τρομοκρατίας. δεν θα μείνουμε ούτε στιγμή περισσότερο στην άποψη αυτή. Η εξάλειψή τους ήταν καθήκον της λογικής. Μια που το διαπιστώσαμε αυτό. τελειότερο σύστημα κοινωνικής οργάνωσης. τόσο περισσότερο χάνονταν σε καθαρές φαντασιοπληξίες. Τα καινούργια αυτά κοινωνικά συστήματα ήταν από τα πριν καταδικασμένα να παραμείνουν ουτοπίες. Ας τους αφήσουμε να εκθειάζουν την ανωτερότητα του δικού τους πνεύματος μπροστά σε τέτοιου είδους «παλαβομάρες». στην ανωριμότητα των τάξεων. από τα πάνω. οι ακτήμονες μάζες του Παρισιού μπόρεσαν να κατακτήσουν για μια στιγμή την ηγεμονία και να οδηγήσουν έτσι την αστική Επανάσταση στη νίκη ενάντια στην ίδια την αστική τάξη. Εμείς προτιμάμε να χαιρόμαστε με τα σπέρματα αυτά από εμπνευσμένες σκέψεις. Στην ανωριμότητα της καπιταλιστικής παραγωγής. με το παράδειγμα. Για το σκοπό αυτό. που σήμερα είναι απλά διασκεδαστικές.
μέσω της κερδοσκοπίας πάνω στα κτήματα των ευγενών και του κλήρου. Και «εργάτες» δεν ήταν μόνο οι μισθωτοί εργάτες. Ο Σεν Σιμόν υπήρξε παιδί της Γαλλικής Επανάστασης. έτσι. Δεν ήταν ούτε τριάντα ετών όταν αυτή ξέσπασε. επιβεβαιώθηκε και θεσμοθετήθηκε οριστικά από την Επανάσταση. Ήταν ακριβώς η κυριαρχία αυτών των απατεώνων τον καιρό του Διευθυντηρίου. ενάντια στις προνομιούχες ως τότε αργόσχολες τάξεις. που οδήγησε τη Γαλλία και την Επανάσταση στο χείλος της καταστροφής κι έδωσε. Γι’αυτό. οι φιλισταίοι αυτού του είδους είναι τυφλοί. οι έμποροι. οι τραπεζίτες. Μα ποιός έπρεπε τότε να ηγείται και να [ 94 ] . Το ότι οι αργόσχολοι είχαν χάσει κάθε ικανότητα πνευματικής ηγεσίας και πολιτικής κυριαρχίας. καθώς και από την εξαπάτηση του έθνους με τα συμβόλαια προμηθειών του στρατού. στο Ναπολέοντα το πρόσχημα για το πραξικόπημά του. που κατασχέθηκαν και ύστερα πουλήθηκαν. Ουτοπικός και Επιστημονικός παντού μέσα από το φανταστικό τους κάλυμμα και που. γι' αυτές. φαινόταν στον Σεν-Σιμόν πως είχε αποδειχθεί από την εμπειρία της περιόδου της Τρομοκρατίας. που ήταν οικονομικά ενεργή στην παραγωγή και το εμπόριο. σαν κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας από το κοινωνικά προνομιούχο στρώμα της. τους ευγενείς και τον κλήρο. μα ακόμη και οι εργοστασιάρχες. στο μυαλό του Σεν Σιμόν. Και μάλιστα.Σοσιαλισμός. Αργόσχολοι δεν ήταν μόνο οι παλιοί προνομιούχοι. Η Επανάσταση ήταν η νίκη της τρίτης τάξης. Το γεγονός ότι οι μη κατέχουσες τάξεις δεν είχαν την ικανότητα αυτή. η αντίθεση ανάμεσα στην τρίτη τάξη και τα προνομιούχα στρώματα πήρε τη μορφή αντίθεσης ανάμεσα σε «εργάτες» και «αργόσχολους». δηλαδή της μεγάλης μάζας του έθνους. χωρίς να παίρνουν μέρος στην παραγωγή και τη διανομή. Μα η νίκη της τρίτης τάξης αποδείχτηκε σύντομα αποκλειστική νίκη μιας μικρής μερίδας αυτής της τάξης. την αστική τάξη που είναι κάτοχος ιδιοκτησίας. την αστική αυτή τάξη που είχε αναπτυχθεί πολύ γρήγορα στη διάρκεια ακόμα της Επανάστασης. μα και όλοι όσοι ζούσαν από τα εισοδήματά τους.
αναγκαστικά μυστικιστικός και αυστηρά ιεραρχικός. Μα αυτό που ο Σεν-Σιμόν τονίζει ιδιαίτερα είναι το εξής: παντού και πάντοτε εκείνο που τον ενδιαφέρει περισσότερο απ' όλα είναι η τύχη «της πιο πολυάριθμης και πιο φτωχής τάξης». στην οποία μόλις άρχιζαν στη Γαλλία να γεννιούνται η μεγάλη βιομηχανία και μαζί μ' αυτήν η αντίθεση ανάμεσα στην αστική τάξη και το προλεταριάτο. Το 1816 ο Σεν-Σιμόν διακηρύσσει πως η πολιτική είναι η επιστήμη της παραγωγής και προλέγει την ολοκληρωτική απορρόφηση της πολιτικής από την οικονομία. προορισμένο να αποκαταστήσει την ενότητα στις θρησκευτικές αντιλήψεις. Ιδιαίτερα οι τραπεζίτες θα έπρεπε να κατευθύνουν. το σύνολο της κοινωνικής παραγωγής. Ήδη στα «Γράμματα από τη Γενεύη».4 Το να αντιληφθείς.Φρίντριχ Ένγκελς διευθύνει. Στο ίδιο σύγγραμμα αναγνωρίζει πως η Τρομοκρατία στη Γαλλία αποτέλεσε την περίοδο της κυριαρχίας των ακτημόνων μαζών. Κατά τον Σεν-Σιμόν. αποτελούσε για το 1802 μια ανακάλυψη από τις πιο μεγαλοφυείς. τους αστούς και τους μη κατέχοντες. έμπιστων της κοινωνίας. Η αντίληψη αυτή ανταποκρινόταν απόλυτα σε μια εποχή. Οι αστοί αυτοί έπρεπε βέβαια να μετατραπούν σε ένα είδος δημόσιων λειτουργών. πως η Γαλλική Επανάσταση υπήρξε ταξική αντιπαράθεση. «τι έγινε στη Γαλλία τον καιρό που κυριαρχούσαν εκεί οι σύντροφοί σας. οΣεν-Σιμόν διατυπώνει την αρχή πως «όλοι οι άνθρωποι πρέπει να εργάζονται». όχι μόνο ανάμεσα στους ευγενείς και την αστική τάξη. [ 95 ] . με τη ρύθμιση των πιστώσεων. οι δραστήριοι αστοί εργοστασιάρχες. έμποροι. τραπεζίτες. ήταν η επιστήμη και η βιομηχανία. έφεραν την πείνα». όμως. μα και ανάμεσα στους ευγενείς.ένας «νέος Χριστιανισμός». κατά πρώτο λόγο. που θα διατηρούσαν ωστόσο απέναντι στους εργάτες μια διευθυντική και με οικονομικά προνόμια θέση. Όμως την επιστήμη αποτελούσαν οι σπουδασμένοι και τη βιομηχανία. ενωμένες από έναν καινούργιο θρησκευτικό δεσμό. «Κοιτάξτε» λέει. μια ενότητα που είχε διαρραγεί από την εποχή της Μεταρρύθμισης . 5 Αν και η ιδέα πως η οικονομική κατάσταση αποτελεί τη βάση για τους πολιτικούς θεσμούς.
για έναν πολιτισμό που θα έφερνε την παγκόσμια ευτυχία. Την αντιπαραθέτει τόσο στις φανταχτερές υποσχέσεις των φιλοσόφων του Διαφωτισμού για μια κοινωνία όπου θα βασίλευε μόνο η λογική. είναι η μετάβαση από την πολιτική κυβέρνηση των ανθρώπων στη διαχείριση πραγμάτων και τη διεύθυνση των παραγωγικών λειτουργιών . όσο και για τα όμορφα χρωματισμένα λόγια των συγχρόνων του αστών ιδεολόγων. η παντοτινά χαρούμενη φύση [ 96 ] . στον Φουριέ ανακαλύπτουμε μια κριτική των σημερινών κοινωνικών συνθηκών που. σε δεύτερη γραμμή. Ξεσκεπάζει αμείλικτα την υλική και ηθική αθλιότητα του αστικού κόσμου. αυτό που πολύ καθαρά διατυπώνεται. όσο και πνευματική οξυδέρκεια. Ουτοπικός και Επιστημονικός παρουσιάζεται εδώ εν σπέρματι μόνο. ο Σεν-Σιμόν διακηρύσσει το 1814. Ο Φουριέ πιάνεται από τα λόγια της αστικής τάξης. κι ακόμη το 1815. τη συμμαχία ανάμεσα στη Γαλλία και την Αγγλία και. στο διάστημα του πολέμου των Εκατό Ημερών. για την οποία τόσος θόρυβος έγινε τώρα τελευταία. αν και διατυπώθηκε με ένα πνεύμα ολότελα γαλλικό. σαν τη μοναδική εγγύηση για την ευδόκιμη ανάπτυξη και την ειρήνη στην Ευρώπη. από τους γεμάτους ενθουσιασμό προφήτες της πριν την Επανάσταση. Αν στον Σεν-Σιμόν βρίσκουμε μια γεμάτη μεγαλοφυία ευρύτητα αντίληψης. που περιέχει σε εμβρυακή μορφή όλες σχεδόν τις μη αυστηρά οικονομικές ιδέες των μετέπειτα σοσιαλιστών. για μια απεριόριστη πορεία του ανθρώπου προς την τελειότητα.Σοσιαλισμός. των δύο αυτών χωρών με τη Γερμανία. Με την ίδια υπεροχή σε σχέση με τους συγχρόνους του. για να κηρύξει κανείς στους Γάλλους του 1815 συμμαχία με τους νικητές του Βατερλώ. δεν υπολείπεται καθόλου σε βάθος. και τους συμφεροντολόγους κόλακές της ύστερα.κατά συνέπεια η «κατάργηση του κράτους». Αποκαλύπτει πως παντού η πιο αξιοθρήνητη πραγματικότητα αντιστοιχεί στην πιο πομπώδη φρασεολογία και ειρωνεύεται όλο αυτό το φιάσκο με φοβερό σαρκασμό. αμέσως μετά την είσοδο των συμμάχων στο Παρίσι. Ο Φουριέ δεν είναι μόνο κριτικός. 6 Χρειαζόταν πραγματικά θάρρος.
μέσα σε αντιφάσεις που τις αναπαράγει αδιάκοπα. αντίθετα από τη φιλολογία για τις απεριόριστες δυνατότητες τελειοποίησης του ανθρώπου. κάθε ιστορική περίοδος διακρίνεται στη φάση της ανόδου και στη φάση της παρακμής. Πιο αριστοτεχνική ακόμα είναι η κριτική του για τη μορφή που έδωσε η αστική τάξη στις σεξουαλικές σχέσεις και τη θέση της γυναίκας στην αστική κοινωνία. Έτσι λ. σε μια δεδομένη κοινωνία. Με την ίδια διαλεκτική δείχνει πως. Περιγράφει αριστοτεχνικά και μαζί διασκεδαστικά την απίστευτη κερδοσκοπία.Φρίντριχ Ένγκελς του τον κάνει σατιρικό. πατριαρχία. Πως ο πολιτισμός κινείται σ’ ένα «φαύλο κύκλο». Χωρίζει ολόκληρη την προηγούμενη ιστορία σε τέσσερις φάσεις εξέλιξης: άγρια κατάσταση. βαρβαρότητα και πολιτισμός. χειρίζεται τη διαλεκτική με την ίδια μαεστρία όπως και ο σύγχρονός του Χέγκελ. «στον πολιτισμό. δηλαδή με το κοινωνικό καθεστώς που εγκαινιάζεται το 16ο αιώνα. χωρίς να μπορεί να τις ξεπεράσει. είναι στην αντίληψή του για την εξέλιξη της κοινωνίας.7 Μα εκεί που αποδεικνύεται το μεγαλείο του. και εφαρμόζει τον τρόπο αυτό αντίληψης και στις προοπτικές της ανθρωπότητας στο σύνολό της.9 Ο Φουριέ. τη φτώχεια τη γεννά η ίδια η αφθονία». έτσι ώστε πετυχαίνει συνεχώς το αντίθετο απ' αυτό που θέλει ή που προσποιείται ότι θέλει να πετύχει. και μάλιστα έναν από τους μεγαλύτερους όλων των εποχών. ο βαθμός χειραφέτησης της γυναίκας αποτελεί το φυσικό μέτρο της γενικής χειραφέτησης αυτής της κοινωνίας. 8 Αποδεικνύει πως «το πολιτισμένο καθεστώς προσδίδει περίπλοκη. Είναι ο πρώτος που αποφαίνεται πως.10 Όπως ο Κάντ εγκαινίασε στη φυσική επιστήμη την ιδέα περί τελικής καταστροφής της γης. τον οποίον ταυτίζει με αυτό που ονομάζουμε σήμερα αστική κοινωνία. έτσι και ο Φουριέ [ 97 ] . ασαφή και διφορούμενη μορφή σε κάθε κακό που επί βαρβαρότητας κυριαρχούσε με απλοϊκό τρόπο». παράλληλα με το γενικά ψιλικατζίδικο πνεύμα που χαρακτήριζε το γαλλικό εμπόριο της εποχής αυτής.χ. όπως βλέπουμε. που άνθισε στο τέλος της Επανάστασης.
ένας από τους λίγους ηγέτες που έχουμε δει. ένας εικοσιεννιάχρονος εργοστασιάρχης. που επανδρώνεται από το πιο ρευστό μέρος του πληθυσμού. ιδιαίτερα στις γυναίκες και τα παιδιά σε τρομακτική κλίμακα. προκαλούσε υπερεργασία. Ο ατμός και οι καινούργιες μηχανικές εγκαταστάσεις μεταμόρφωναν τη χειροτεχνία σε σύγχρονη βιομηχανία μεγάλης κλίμακας και επαναστατικοποιούσαν έτσι ολόκληρη τη βάση της αστικής κοινωνίας. μαζική εξαχρείωση της εργατικής τάξης που βρέθηκε ξαφνικά σε ολότελα καινούργιες συνθήκες. τη θέση της σταθερής μεσαίας τάξης του παλιού καιρού καταλαμβάνει μια ασταθής μάζα από βιοτέχνες και μικρεμπόρους με αβέβαιη ύπαρξη.Σοσιαλισμός.ο μόνος εφικτός στις συνθήκες αυτές. ένας άνθρωπος με παιδική απλότητα στο χαρακτήρα. της πατριαρχικής εξάρτησης. εξέγερση. προκαλούσε ήδη χτυπητές κοινωνικές ανωμαλίες: συνωστισμό του ξεριζωμένου πληθυσμού στις χειρότερες συνοικίες των μεγάλων πόλεων. Ο νέος τρόπος παραγωγής δεν ήταν ακόμα παρά στην αρχή της ανόδου του. Ήταν ακόμα ο φυσιολογικός τρόπος παραγωγής . Ο Ρόμπερτ Όουεν είχε αφομοιώσει τη διδασκαλία των υλιστών φιλοσόφων του [ 98 ] . Ουτοπικός και Επιστημονικός εισήγαγε στη μελέτη της ιστορίας τη μελλοντική καταστροφή της ανθρωπότητας. από σταθερές σε αβέβαιες συνθήκες. της οικογένειας. Και τότε παρουσιάστηκε σαν μεταρρυθμιστής. ταυτόχρονα. από τη γεωργία στη βιομηχανία. Ο νωθρός ρυθμός ανάπτυξης της εποχής της μανιφακτούρας μετατράπηκε κυριολεκτικά σε μια περίοδο καταιγιστικής έντασης στην παραγωγή. στη μέση. όχι όμως λιγότερο ισχυρή. Ενώ στη Γαλλία η καταιγίδα της Επανάστασης σάρωνε τη χώρα. διάλυση όλων των πατροπαράδοτων δεσμών καταγωγής. Με ολοένα αυξανόμενη ταχύτητα επήλθε ο χωρισμός της κοινωνίας σε μεγάλους καπιταλιστές και μη κατέχοντες προλετάριους και. Εντούτοις. περνώντας από την ύπαιθρο στην πόλη. απλότητα που έφτανε ως το μεγαλείο και. στην Αγγλία συνέβαινε μια πιο αθόρυβη. που μεταβάλλονταν κάθε μέρα.
Φρίντριχ Ένγκελς Διαφωτισμού, ότι ο χαρακτήρας του ανθρώπου αποτελεί προϊόν από τη μια μεριά της κατάστασης που κληρονόμησε, και από την άλλη μεριά των περιστατικών που ο ίδιος έζησε, ιδιαίτερα στη διάρκεια της περιόδου της νεότητάς του. Στη βιομηχανική επανάσταση οι περισσότεροι άνθρωποι της τάξης του έβλεπαν μόνο χάος και σύγχυση, καθώς και τη δυνατότητα να ψαρεύουν στα θολά νερά για να πλουτίσουν γρήγορα. Ο Οουεν, όμως, είδε σ' αυτήν την ευκαιρία να κάνει πράξη τις αγαπημένες του θεωρίες και να φέρει έτσι τάξη στο χάος. Το είχε ήδη δοκιμάσει με επιτυχία στο Μάντσεστερ, σαν διευθυντής ενός εργοστασίου με πεντακόσιους εργάτες. Από το 1800 ως το 1829 διεύθυνε το μεγάλο κλωστήριο βαμβακιού στο Νιου Λάναρκ στη Σκωτία, σαν διευθυντής μέτοχος, με το ίδιο πνεύμα, μα με μεγαλύτερη ελευθερία δράσης και με μια επιτυχία, που του χάρισε πανευρωπαϊκή φήμη. Ενας πληθυσμός που σιγά-σιγά έφτασε ως τις 2.500 ψυχές και που αρχικά τον αποτελούσαν τα πιο αποκλίνοντα και στο μεγαλύτερο μέρος τους πολύ διεφθαρμένα στοιχεία, μετατράπηκε σε τέλεια υποδειγματική αποικία, όπου το μεθύσι, η αστυνομία, η ποινική δικαιοσύνη, οι δίκες, η δημόσια πρόνοια και η ανάγκη της φιλανθρωπίας ήταν άγνωστα. Και τα κατόρθωσε αυτά, απλούστατα βάζοντας τους ανθρώπους σε συνθήκες πιο αντάξιες για τον άνθρωπο και, πρώτα απ’όλα, ανατρέφοντας τη νέα γενιά με ιδιαίτερη φροντίδα. Ήταν ο εφευρέτης των νηπιαγωγείων και ο πρώτος που τα εγκαινίασε στο Νιου Λάναρκ. Από την ηλικία των δύο χρόνων, τα παιδιά πήγαιναν στο σχολείο, όπου περνούσαν τόσο καλά, που δύσκολα τα ξανάφερναν σπίτι. Ενώ οι ανταγωνιστές του έβαζαν τους εργάτες τους να εργάζονται 13 και 14 ώρες τη μέρα, στο Νιου Λάναρκ εργάζονταν μόνο 10,5 ώρες. Όταν μια κρίση στα βαμβάκια έκλεισε το εργοστάσιό του για τέσσερις μήνες, οι άνεργοι εργάτες εξακολουθούσαν να παίρνουν ολόκληρο το μισθό τους. Αυτό δεν εμπόδισε την επιχείρηση να διπλασιάσει την αξία της και να δίνει ως το τέλος μεγάλα κέρδη στους ιδιοκτήτες. Παρ’ όλ’ αυτά, ο Όουεν δεν ήταν ευχαριστημένος. Η ζωή που είχε
[ 99 ]
Σοσιαλισμός, Ουτοπικός και Επιστημονικός επινοήσει για τους εργάτες του απείχε πολύ, κατά τη γνώμη του, από αυτό που θεωρούσε αντάξιο για τον άνθρωπο. «Οι άνθρωποι είναι σκλάβοι στο έλεός μου». Οι σχετικά ευνοϊκές συνθήκες που τους είχε εξασφαλίσει, απείχαν πολύ ακόμη από το να επιτρέπουν μια ολόπλευρη και λογική ανάπτυξη του χαρακτήρα και του μυαλού και ακόμα περισσότερο μια ελεύθερη ζωτική δραστηριότητα. «Κι όμως, το εργαζόμενο τμήμα από αυτά τα 7.500 πρόσωπα παρήγε τόσο μεγάλη ποσότητα πραγματικού πλούτου για την κοινωνία, όσο μόλις μισό αιώνα πριν θα απαιτούσε την εργασία ενός πληθυσμού από 600.000 άτομα. Αναρωτήθηκα: τί γίνεται η διαφορά ανάμεσα στον πλούτο που καταναλώνουν 2.500 πρόσωπα και στον πλούτο που θα κατανάλωναν τα 600.000 πρόσωπα;».11 Η απάντηση ήταν ξεκάθαρη. Η διαφορά χρησίμευε για να εξασφαλίσει στους ιδιοκτήτες της επιχείρησης 5% τόκο για το επενδεδυμένο κεφάλαιο και ένα επιπλέον κέρδος που έφτανε τις 300.000 λίρες. Και αυτό που ίσχυε για το Νιου Λάναρκ, ίσχυε σε μεγαλύτερο βαθμό για όλα τα εργοστάσια της Αγγλίας. «Αν αυτός ο νέος πλούτος δεν παραγόταν από μηχανές, ... οι πόλεμοι... κατά του Ναπολέοντα και για τη διατήρηση των αριστοκρατικών αρχών της κοινωνίας, δε θα μπορούσαν να συντηρηθούν. Κι όμως, αυτή η καινούργια δύναμη ήταν δημιούργημα της εργατικής τάξης».12 Γι' αυτό, σ' αυτήν ανήκουν και οι καρποί. Οι νεαρές και ισχυρές παραγωγικές δυνάμεις, που ως τώρα χρησίμευαν μόνο για να κάνουν μερικούς ιδιώτες πλούσιους και να υποδουλώνουν τις μάζες, πρόσφεραν στον Όουεν τα θεμέλια για την αναδιοργάνωση της κοινωνίας και προορίζονταν, σαν κοινή ιδιοκτησία όλων, να λειτουργούν για την κοινή ευημερία όλων. Μ' αυτή την καθαρά επιχειρηματική λογική, σαν προϊόν ας πούμε ενός εμπορικού υπολογισμού, γεννήθηκε ο κομμουνισμός του Όουεν. Από τότε διατηρεί πάντοτε τον ίδιο πρακτικό χαρακτήρα. Έτσι, όταν ο
[ 100 ]
Φρίντριχ Ένγκελς Όουεν πρότεινε στα 1823 να θεραπεύσει με κομμουνιστικές αποικίες την πείνα στην Ιρλανδία, πρόσθεσε στο σχέδιό του έναν ολόκληρο προϋπολογισμό για τα έξοδα εγκατάστασης, τα ετήσια έξοδα και τα προβλεπόμενα έσοδα.13 Με την ίδια λογική, στο οριστικό του σχέδιο για το μέλλον επεξεργάστηκε τις τεχνικές λεπτομέρειες από κάθε οπτική μεριά και με τέτοια ικανότητα, που αν ποτέ γινόταν δεκτή η πρόταση του Όουεν για την κοινωνική μεταρρύθμιση, πολύ λίγα πράγματα θα μπορούσαν να ειπωθούν ενάντια στις λεπτομέρειες της οργάνωσης, ακόμα και από καθαρά τεχνική άποψη. Το πέρασμα στο στόχο του κομμουνισμού ήταν το σημείο καμπής στη ζωή του Όουεν. Όσο καιρό περιοριζόταν στο ρόλο του φιλάνθρωπου, μάζευε μονάχα πλούτη, επιδοκιμασίες, τιμές και δόξα. Ήταν ο πιο δημοφιλής άνθρωπος στην Ευρώπη. Τον άκουγαν με επιδοκιμασία όχι μόνο οι συνάδελφοί του, μα και πολιτικοί και πρίγκιπες. Όταν, όμως, παρουσίασε τις κομμουνιστικές του θεωρίες, όλα άλλαξαν. Τρία μεγάλα εμπόδια, κατά τη γνώμη του, ήταν αυτά που έφραζαν το δρόμο για την κοινωνική μεταρρύθμιση: η ατομική ιδιοκτησία, η θρησκεία και η σύγχρονη μορφή του γάμου. Ήξερε τι τον περίμενε αν τα έβαζε μαζί τους - γενικός εξοστρακισμός από την επίσημη κοινωνία, ολοκληρωτική απώλεια της κοινωνικής του θέσης. Μα αυτό δεν τον εμπόδισε να συγκρουστεί μαζί τους, χωρίς φόβο για τις συνέπειες. Και έγινε αυτό που πρόβλεψε. Αποκλεισμένος από την επίσημη κοινωνία, καταδικασμένος στη συνωμοσία της σιωπής από τον τύπο, οικονομικά κατεστραμμένος από τα αποτυχημένα κομμουνιστικά πειράματά του στην Αμερική, πειράματα που θυσίασε γι' αυτά ολόκληρη την περιουσία του, στράφηκε άμεσα στην εργατική τάξη και εξακολούθησε να δρα μέσα στους κύκλους της για τριάντα ακόμη χρόνια. Όλα τα κοινωνικά κινήματα, όλες οι πραγματικές πρόοδοι που έγιναν στην Αγγλία προς το συμφέρον των εργατών συνδέονται με το όνομα του Όουεν. Έτσι, το 1819, ύστερα από πέντε χρόνων προσπάθειες, πέτυχε να ψηφιστεί ο πρώτος νόμος που περιόριζε την εργασία των γυναικών και των παιδιών
[ 101 ]
όσο και ο εργοστασιάρχης είναι πρόσωπα περιττά. η λογική και η απόλυτη δικαιοσύνη είναι διαφορετικά πράγματα για τον ιδρυτή της κάθε διαφορετικής σχολής. ήταν πραγματικοί πρόδρομοι της «Τράπεζας Ανταλλαγών». που ήταν αναγκαστικά καταδικασμένα σε αποτυχία. στο πλαίσιο των οποίων τα προϊόντα της εργασίας ανταλλάσσονταν με τη βοήθεια ενός χαρτονομίσματος. Και καθώς η απόλυτη αλήθεια είναι ανεξάρτητη από το χρόνο. για να κατακτήσει τον κόσμο χάρη στη δύναμή του. κατ’αρχήν τους συνεταιρισμούς (καταναλωτών και παραγωγών). η αλήθεια. τον τόπο και την ιστορική εξέλιξη των ανθρώπων. της λογικής και της απόλυτης δικαιοσύνης και αρκεί μόνο να τον ανακαλύψουμε. Κι επειδή οι διαφορετικές αυτές εκδοχές της αλήθειας. 14 Ήταν προεδρείο στο πρώτο συνέδριο των συνδικαλιστικών οργανώσεων. μόνο στο ότι δεν διεκδικούσαν ότι αποτελούν την πανάκεια για κάθε κοινωνικό πρόβλημα. Ο πρώιμος Γερμανικός κομμουνισμός. ανήκει σ’αυτή την παράδοση. οι οποίοι αν μη τι άλλο απέδειξαν πρακτικά πως τόσο ο έμπορος. η χρονολογία και ο τόπος που θα γίνει η ανακάλυψη αυτή είναι ένα εντελώς τυχαίο γεγονός. Ο σοσιαλισμός για όλους αυτούς είναι η εκδήλωση της αλήθειας. 15 Εισήγαγε σαν μεταβατικό μέτρο. Δεν πάει πολύς καιρός που όλοι οι Γάλλοι και Άγγλοι σοσιαλιστές όφειλαν να αποτίουν φόρο τιμής σ’αυτόν. με απώτερο στόχο την ολοκληρωτικά κομμουνιστική οργάνωση της κοινωνίας. που ίδρυσε αρκετά αργότερα ο Προυντόν και διέφεραν από αυτή. Επίσης διοργάνωσε το θεσμό των αγορών εργασίας. κατά το οποίο όλα τα συνδικάτα της Αγγλίας ενώθηκαν σε μια μεγάλη συνδικαλιστική συνομοσπονδία. που για μονάδα του είχε την εργατοώρα. συμπεριλαμβανόμενου του Βάιτλιγκ. αλλά απλώς το πρώτο βήμα προς έναν πολύ πιο ριζοσπαστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας. Ωστόσο. Ουτοπικός και Επιστημονικός στα εργοστάσια.16 Ο τρόπος που έβλεπαν τα πράγματα οι Ουτοπιστές επικράτησε για πολύ καιρό στις σοσιαλιστικές αντιλήψεις του 19ου αιώνα και εξακολουθεί εν μέρει να τις επηρεάζει και σήμερα. Τα ιδρύματα αυτά. της λογικής και της [ 102 ] .Σοσιαλισμός.
παρά ένα είδος μέσου εκλεκτικού σοσιαλισμού. από το σημείο που φτάνουν οι γνώσεις του. από τις συνθήκες της ζωής του. Για να γίνει ο σοσιαλισμός επιστήμη. Και μάλιστα. ένα μίγμα που παράγεται τόσο πιο εύκολα. οικονομικές θέσεις και εικόνες μιας μελλοντικής κοινωνίας. η μοναδική δυνατή λύση σ’αυτή τη σύγκρουση ανάμεσα στις απόλυτες αλήθειες είναι να αναμειχθούν όλες μαζί στον ίδιο μύλο. καθώς και από τη διαμόρφωση της σκέψης του. θα πρέπει πρώτα να τοποθετηθεί πάνω σε πραγματικά θεμέλια. Από όλα αυτά δεν μπόρεσε να βγει τίποτε άλλο.Φρίντριχ Ένγκελς απόλυτης δικαιοσύνης εξαρτώνται από την υποκειμενική κρίση του καθένα. όπως τα χαλίκια ενός ρέματος. όπως τις διατυπώνουν οι ιδρυτές των διάφορων αιρέσεων. παρμένες από εκείνες τις κριτικές ερμηνείες. όσο περισσότερο οι διατυπώσεις των συστατικών του απόψεων έχουν αμβλυνθεί μέσα στην αντιπαράθεση. σαν κι αυτόν που ουσιαστικά επικρατεί ακόμη και σήμερα στα κεφάλια των περισσότερων σοσιαλιστών εργατών στη Γαλλία και την Αγγλία: ένα μίγμα από τις πιο πολλαπλές αποχρώσεις. [ 103 ] .
Έξω από την καθ’ αυτό φιλοσοφία. γεννήθηκε η νεότερη γερμανική φιλοσοφία. Ουτοπικός και Επιστημονικός ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Στο μεταξύ.χ. Η μεγαλύτερή της συνεισφορά ήταν πως παραδέχτηκε ξανά τη διαλεκτική σαν την ανώτατη μορφή σκέψης. που κατέκτησε όλους σχεδόν τους Γάλλους του 18ου αιώνα. Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι ήταν όλοι τους γεννημένοι διαλεκτικοί. που βρήκε την ολοκλήρωσή της στο Χέγκελ. είχε ήδη μελετήσει τις πιο σημαντικές μορφές της διαλεκτικής σκέψης. μπόρεσαν να δημιουργήσουν αριστουργήματα διαλεκτικής. ωστόσο. τουλάχιστον σ’ ό.1 Εδώ δίνουμε σύντομα την ουσία και από τις δύο αυτές μεθόδους σκέψης. βυθιζόταν όλο και περισσότερο ιδιαίτερα κάτω από την αγγλική επίδραση . αυτό που θα εμφανιστεί πρώτα-πρώτα σε μας είναι η εικόνα ενός ατέλειωτου [ 104 ] .τι αφορά τα ειδικά φιλοσοφικά τους έργα. η νεότερη φιλοσοφία. Θυμίζουμε μονάχα τον «Ανιψιό του Ραμό» του Ντιντερό και την «Πραγματεία για την καταγωγή της ανισότητας ανάμεσα στους ανθρώπους» του Ρουσσώ. Αντίθετα. παράλληλα με τη γαλλική φιλοσοφία του 18ου αιώνα και σαν συνέχειά της. Όταν βάλουμε κάτω από την έρευνα της σκέψης τη φύση ή την ανθρώπινη ιστορία ή την πνευματική μας δραστηριότητα. ο Αριστοτέλης.στον λεγόμενο μεταφυσικό τρόπο σκέψης. και το πιο εγκυκλοπαιδικό μυαλό ανάμεσά τους.Σοσιαλισμός. τον Καρτέσιο και το Σπινόζα). παρ' όλο που η διαλεκτική σκέψη είχε στις γραμμές της λαμπρούς εκπρόσωπους (π.
κατηγορίες. είδη. Η ανάλυση της [ 105 ] . μπορεί να αρχίσει η κριτική θεώρηση. δεν είναι ωστόσο αρκετή για να εξηγήσει τις λεπτομέρειες που συνθέτουν τη συνολική αυτή εικόνα. τις αλληλουχίες. όλα βρίσκονται σε αδιάκοπη μεταβολή. αλλάζουν. Και όσο δεν γνωρίζουμε τις λεπτομέρειες. από τους Άραβες. οι οποίοι κατείχαν στους Έλληνες της κλασικής εποχής δευτερεύουσα θέση. παρά αυτό που κινείται. τα περάσματα από τη μια κατάσταση στην άλλη.π.Φρίντριχ Ένγκελς λαβύρινθου από αλληλουχίες και αλληλοεπιδράσεις. καθώς έπρεπε να συγκεντρώσουν αρχικά την πρώτη ύλη γι' αυτούς. και από τότε κι ύστερα προοδεύει με ολοένα αυξανόμενη ταχύτητα. απλοϊκή. η σύγκριση και η κατανομή σε τάξεις. για πολύ συγκεκριμένους λόγους. μα ουσιαστικά ορθή αντίληψη για τον κόσμο είναι κατάκτηση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και διατυπώθηκε για πρώτη φορά καθαρά από τον Ηράκλειτο: όλα υπάρχουν και δεν υπάρχουν. γιατί τα πάντα ρει. τα αποτελέσματά της κ. το καθήκον της φυσικής επιστήμης και της ιστορικής έρευνας. σύμφωνα με την ποιότητά της. το Μεσαίωνα. δεν έχουμε καθαρή ιδέα για τη συνολική εικόνα. γεννιούνται και εξαφανίζονται. Μα η αντίληψη αυτή.2 Πραγματική ωστόσο φυσική επιστήμη συναντάμε μόνο από το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα. Στην αρχή λοιπόν βλέπουμε τη συνολική εικόνα. Προσέχουμε πιο πολύ την κίνηση. Μόνο όταν συγκεντρωθεί σε κάποιο βαθμό το φυσικό και ιστορικό υλικό. πρέπει να τις αποσπάσουμε από τη φυσική ή ιστορική τους αλληλουχία και να εξετάσουμε την κάθε μια χωριστά. και αργότερα. όπου τίποτα δεν παραμένει αυτό που ήταν. με τα επιμέρους τμήματά της στο πίσω φόντο. μεταβάλλεται και συσχετίζεται. Γι' αυτό και οι πρώτες αρχές της θετικής επιστήμης αναπτύχθηκαν για πρώτη φορά από τους Έλληνες της Αλεξανδρινής Περιόδου. Αυτό είναι πάνω απ' όλα. τα ιδιαίτερά της αίτια. εκεί όπου ήταν και όπως ήταν. μα όλα κινούνται. Αυτή η πρωτόγονη. όσο σωστά και αν αντιλαμβάνεται το γενικό χαρακτήρα της συνολικής εικόνας των φαινομένων. Για να κατανοήσουμε τις λεπτομέρειες αυτές. όλα γεννιούνται και πεθαίνουν. δύο κλάδων.λ.
ο τρόπος αυτός αντίληψης πέρασε από τις φυσικές επιστήμες στη φιλοσοφία.τιδήποτε υπάρχει πέρα απ' αυτό είναι εκ του πονηρού. ήταν η βασική προϋπόθεση για τις γιγάντιες προόδους που συντελέστηκαν τα τελευταία τετρακόσια χρόνια σχετικά με τη γνώση της φύσης. γιατί είναι ο λεγόμενος κοινός νους. ακίνητα. Ο τρόπος αυτός σκέψης μάς φαίνεται με την πρώτη ματιά ολότελα κανονικός. Η αιτία και το αποτέλεσμα βρίσκονται κι αυτά σε μόνιμη αντίθεση μεταξύ τους. το μεταφυσικό τρόπο σκέψης. Ο μεταφυσικός σκέφτεται με ολότελα αποκομμένες αντιθέσεις. χάρη στον Μπέικον και τον Λοκ. στον ευρύ κόσμο της έρευνας. η έρευνα του εσωτερικού των οργανικών σωμάτων. τα πράγματα και οι αντανακλάσεις τους στη σκέψη. Η μέθοδος αυτή. Για τον μεταφυσικό διανοούμενο. ένα πράγμα ή υπάρχει ή δεν υπάρχει. με τις ποικίλες ανατομικές τους μορφές. ο διαχωρισμός σε ορισμένες τάξεις που αντιστοιχούν στις διάφορες φυσικές λειτουργίες και τα διάφορα φυσικά αντικείμενα. που πρέπει να εξεταστούν το ένα ύστερα από το άλλο και χωριστά. Ουτοπικός και Επιστημονικός φύσης στα ξεχωριστά της μέρη. Μα όσο αξιοσέβαστος σύντροφος κι αν είναι ο κοινός νους όταν βρίσκεται κλεισμένος στους τέσσερις τοίχους. όμως. αλλά στην αδράνειά τους. Ένα πράγμα δεν μπορεί να είναι ο εαυτός του και ταυτόχρονα κάτι άλλο. στέρεα. είναι αντικείμενα έρευνας απομονωμένα. Γι' αυτόν. συναντάει τις πιο καταπληκτικές περιπέτειες μόλις ριψοκινδυνέψει να βγει έξω. όχι στη ζωή τους μα στο θάνατό τους. έξω από τις μεγάλες αλληλουχίες του συνόλου. Το θετικό και το αρνητικό αποκλείονται απόλυτα μεταξύ τους. κατά συνέπεια όχι στην κίνησή τους. μια για πάντα δεδομένα. Και όταν. οι έννοιες. απέκτησε την ειδική εκείνη στενότητα πνεύματος που παρατηρούμε στους τελευταίους αιώνες.Σοσιαλισμός. μας άφησε κληρονομιά τη συνήθεια να αντιλαμβανόμαστε τα φυσικά πράγματα και τις φυσικές λειτουργίες απομονωμένες. Ο μεταφυσικός τρόπος αντίληψης. όχι σαν ουσιαστικά μεταβαλλόμενες οντότητες μα σαν σταθερές. όσο δικαιολογημένος και όσο [ 106 ] . Ο λόγος του είναι «ναι ναι και όχι – όχι» και ο.
κάθε στιγμή αφομοιώνει ξένες ύλες και αποβάλλει άλλες. μπροστά στην ύπαρξή τους ξεχνάει τη γέννηση και το θάνατό τους. Εξίσου αδύνατο είναι να διαπιστώσουμε τη στιγμή του θανάτου. αλλά μόλις εξετάσουμε την ιδιαίτερη περίπτωση στη γενική της σύνδεση με το [ 107 ] . κάθε στιγμή πεθαίνουν κύτταρα στο σώμα του και σχηματίζονται άλλα καινούργια. Μα με μια ακριβέστερη έρευνα. αφηρημένος. μπροστά στην ηρεμία τους ξεχνάει την κίνησή τους. θα περιπλανηθεί μέσα σε αξεδιάλυτες αντιφάσεις.χ. και πως παρ'όλη την αντίθεσή τους διαπερνούν ο ένας τον άλλο. Στις καθημερινές περιπτώσεις ξέρουμε λ. το υλικό του σώματος αυτού να έχει ολότελα ανανεωθεί και αντικατασταθεί από άλλα υλικά μόρια. θα βρούμε ακόμα πως οι δύο πόλοι μιας αντίφασης. μα ένα μακρόχρονο γεγονός. όπως γνωρίζουν πολύ καλά οι νομικοί. γιατί μπροστά στα ξεχωριστά αντικείμενα ξεχνάει το συσχετισμό τους. θα σκοντάψει αργά η γρήγορα σε κάποιο εμπόδιο. έτσι που σε ένα χρονικό διάστημα περισσότερο ή λιγότερο μακρύ. στενός. Γιατί τα δέντρα τον εμποδίζουν να δει το δάσος. όσο και αντίθετοι. η αιτία και το αποτέλεσμα είναι έννοιες που έχουν πέραση μόνο όταν χρησιμοποιούνται σε μεμονωμένες περιπτώσεις. είναι τόσο αχώριστοι ο ένας από τον άλλον. Το ίδιο και κάθε οργανικό ον. και μ' αυτόν τον τρόπο κάθε οργανικό ον να είναι πάντα ο εαυτός του και ταυτόχρονα κάτι άλλο. γιατί η φυσιολογία δείχνει πως ο θάνατος δεν είναι ένα απλό και στιγμιαίο φαινόμενο. Αντίστοιχα. περιορισμένος. και πέρα απ' αυτό θα γίνει μονόπλευρος. πέρα απ’ το οποίο το θανάτωμα ενός παιδιού μέσα στην κοιλιά της μητέρας να θεωρείται φόνος. κάθε στιγμή είναι και δεν είναι το ίδιο.Φρίντριχ Ένγκελς αναγκαίος κι αν είναι σε περιοχές που η έκτασή τους μεταβάλλεται ανάλογα με τη φύση του αντικειμένου. Αν παρατηρήσουμε τα πράγματα κάπως βαθύτερα. και μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα αν ένα ζώο είναι ζωντανό ή όχι. ανακαλύπτουμε πως το πρόβλημα αυτό είναι πολλές φορές εξαιρετικά μπερδεμένο. όταν μάταια κοπιάζουν να βρουν ένα λογικό όριο. όπως το θετικό και το αρνητικό.
Επειδή όμως οι φυσικοί επιστήμονες που έμαθαν να σκέπτονται διαλεκτικά είναι ακόμη ελάχιστοι. πως εξασφάλισε για τη δοκιμή αυτή μια πλούσια και διαρκώς αυξανόμενη συγκομιδή από περιστατικά. τη γέννηση και το θάνατό τους. αλλάζουν αδιάκοπα θέση μεταξύ τους. αλλού και ύστερα γίνεται αιτία και αντίστροφα. οι διαδικασίες που αναφέραμε πιο πάνω αποτελούν επιβεβαίωση για τη μέθοδό της. Ουτοπικός και Επιστημονικός σύνολο του κόσμου. είναι προϊόντα μιας εξελικτικής διαδικασίας που κρατάει εκατομμύρια χρόνια τώρα. της εξέλιξής του και της εξέλιξης του ανθρώπου. συγγραφείς και αναγνώστες. αποδεικνύοντας πως ολόκληρος ο σημερινός οργανικός κόσμος τα φυτά. οπότε αυτό που εδώ και τώρα είναι αποτέλεσμα. να γίνει παρά μόνο με [ 108 ] . Η φύση είναι το πεδίο όπου δοκιμάζεται η διαλεκτική και μπορούμε να πούμε. στην κίνησή τους. σε τελική ανάλυση. τα ζώα. μα ζει μια αυθεντική ιστορική εξέλιξη.Σοσιαλισμός. στην αλληλουχία τους. πως η φύση δεν επαναλαμβάνει διαρκώς έναν μονότονο και αδιάκοπα επαναλαμβανόμενο κύκλο. Για τη διαλεκτική. αντίθετα. λοιπόν. Μια σωστή εικόνα του σύμπαντος. ο οποίος έδωσε το πιο δυνατό χτύπημα στη μεταφυσική αντίληψη για τη φύση. καθώς και της αντανάκλασης της εξέλιξης αυτής στο ανθρώπινο μυαλό δεν μπορεί. συγχωνεύονται. Καμιά από αυτές τις διαδικασίες και μεθόδους σκέψης δεν χωρά στο πλαίσιο της μεταφυσικής σκέψης. προς τιμή της σύγχρονης φυσικής επιστήμης. αποδεικνύοντας έτσι πως στη φύση. που αντιλαμβάνεται τα πράγματα και τις εννοιακές τους απεικονίσεις ουσιαστικά στην αλληλοσύνδεσή τους. τα πάντα λειτουργούν διαλεκτικά και όχι μεταφυσικά. διαλύονται μέσα στην παγκόσμια δράση και αντίδραση. κατά συνέπεια και ο άνθρωπος. Σ’αυτό το σημείο πρέπει να αναφέρουμε πάνω απ’ όλους το Δαρβίνο. η σύγκρουση αυτή ανάμεσα στα αποτελέσματα της έρευνας και τον πατροπαράδοτο τρόπο σκέψης εξηγεί την τεράστια σύγχυση που επικρατεί σήμερα στη θεωρία των φυσικών επιστημών και φέρνει σε απελπισία δασκάλους και μαθητές.
ολόκληρος ο φυσικός. μετά την περίφημη πρώτη ώθηση σε μια ιστορικά εξελικτική κίνηση: στη γέννηση του ήλιου και όλων των πλανητών από μια περιστρεφόμενη νεφελώδη μάζα.και είναι η μεγάλη του συνεισφορά . Απ'αυτό έβγαλε και το συμπέρασμα πως αφού γεννήθηκε. το ηλιακό σύστημα αναγκαστικά θα πεθάνει κάποια μέρα. ανασχηματισμό και εξέλιξη. η ιστορία της ανθρωπότητας δεν εμφανίζεται πια σαν ένας στρόβιλος από παράλογες πράξεις βίας. Ο Καντ άρχισε τη σταδιοδρομία του αναλύοντας το σταθερό ηλιακό σύστημα του Νεύτωνα και την αιώνια διάρκειά του. μα μια εξελικτική κίνηση της ίδιας της ανθρωπότητας. μεταβολή. Από την άποψη αυτή. Η άποψη αυτή θεμελιώθηκε μαθηματικά μισό αιώνα αργότερα από τον Λαπλάς. όλες εξίσου καταδικασμένες από το δικαστήριο του ώριμου πλέον φιλοσοφικού λόγου και τις οποίες προτιμότερο είναι να ξεχάσουμε όσο το δυνατό γρηγορότερα. δηλαδή μέσα σε μια αδιάκοπη κίνηση. Η συνεισφορά του. όπου για πρώτη φορά . ιστορικός και πνευματικός κόσμος παρουσιάζεται σαν εξελικτική διαδικασία. και έγινε προσπάθεια να αποδειχθεί η εσωτερική αλληλουχία στην κίνηση και την εξέλιξη αυτή. Το καθήκον της σκέψης τώρα ήταν να παρακολουθήσει τη βαθμιαία εξελικτική πορεία μέσα σε όλους τους ελιγμούς της και να εντοπίσει την εσωτερική λογική που διέπει όλα τα προφανώς συμπτωματικά φαινόμενα. [ 109 ] . λαμβάνοντας πάντα υπόψιν τις γενικές αλληλοεπιδράσεις ανάμεσα στη γέννηση και το θάνατο. και άλλο μισό αιώνα αργότερα το σπεκτροσκόπιο επιβεβαίωσε την ύπαρξη στο κοσμικό σύμπαν αυτών των διάπυρων και με διαφορετικό βαθμό συμπύκνωσης μαζών αερίου. Η νεότερη αυτή γερμανική φιλοσοφία βρήκε το επιστέγασμα της στο σύστημα του Χέγκελ. Μ’ αυτό το πνεύμα λειτούργησε από την αρχή η νεότερη γερμανική φιλοσοφία. που έμεινε στην ιστορία. Ότι ο Χέγκελ δεν έλυσε το πρόβλημα που ο ίδιος είχε θέσει δεν έχει καμιά σημασία εδώ.Φρίντριχ Ένγκελς διαλεκτικό τρόπο. ανάμεσα στις προοδευτικές και τις οπισθοδρομικές μεταβολές.
πρώτα από την αναγκαστικά περιορισμένη έκταση των δικών του γνώσεων.μαζί με το Σεν-Σιμόν . Πραγματικά. ήταν ωστόσο αναπόφευκτο. [ 110 ] . που αγκαλιάζει το κάθε τι. σαν ουσιώδες αξίωμα είχε την αντίληψη πως η ιστορία της ανθρωπότητας είναι μια εξελικτική διαδικασία. όμως. μια για πάντα. ήταν ωστόσο εγκλωβισμένος. για τους λόγους που αναφέραμε. όλα στέκονταν με το κεφάλι κάτω και η πραγματική αλληλουχία του κόσμου ήταν γυρισμένη ανάποδα. Από τη μια μεριά. Δηλαδή. ουσιαστικά με το κεφάλι κάτω. Ουτοπικός και Επιστημονικός είναι πως έθεσε το ζήτημα. Παρ' όλο που ο Χέγκελ . μα αντίθετα συνεπάγεται την ιδέα πως η συστηματική γνώση του εξωτερικού κόσμου μπορεί να κάνει γιγάντια βήματα από γενιά σε γενιά. γιατί πρόκειται για ένα από εκείνα τα προβλήματα που κανένα άτομο δεν μπορεί να λύσει μόνο του. πριν από τον κόσμο. Παρ' όλο που ο Χέγκελ είχε αντιληφθεί πολλούς επιμέρους συσχετισμούς με ορθότητα και μεγαλοφυία. Ο Χέγκελ ήταν ιδεαλιστής. γεγονός που δεν αποκλείει με κανένα τρόπο. ήταν μια κολοσσιαία αποτυχία . σαν τέτοιο. να καταντούν κακότεχνα μπαλώματα.ήταν το πιο εγκυκλοπαιδικό μυαλό της εποχής του. Μα πρέπει να λάβουμε υπ' όψιν μας και ένα τρίτο εμπόδιο. αντί να βλέπει τις ιδέες που είχε στο κεφάλι του σαν περισσότερο ή λιγότερο αφηρημένες αντανακλάσεις του πραγματικού κόσμου. Ένα σύστημα από φυσικές και ιστορικές γνώσεις. ποιός ξέρει πού. ισχυριζόταν πως αποτελεί την ανώτατη εκδήλωση αυτής της απόλυτης αλήθειας.μα και το τελευταίο στο είδος του. φτιαχτοί. και ύστερα από τις αντίστοιχα περιορισμένες σε έκταση και σε βάθος γνώσεις και έννοιες της εποχής του. υπέφερε από μια αθεράπευτη εσωτερική αντίφαση. Το σύστημα του Χέγκελ. θεωρούσε αντίστροφα τα αντικείμενα και την εξελικτική τους κίνηση σαν απλές αντανακλάσεις μιας «Ιδέας» που ήδη υπήρχε. βρίσκεται σε αντίφαση με τους θεμελιώδεις νόμους της διαλεκτικής σκέψης. η οποία από τη φύση της δεν μπορεί να βρει το νοητικό της τέλος με την ανακάλυψη της λεγόμενης απόλυτης αλήθειας. Έτσι. Από την άλλη.Σοσιαλισμός.
ο σύγχρονος υλισμός αγκαλιάζει τα πρόσφατα βήματα των φυσικών επιστημών. σύμφωνα με τα οποία η φύση έχει κι αυτή τη δική της ιστορία μέσα στο χρόνο. με αμετάβλητα είδη από οργανικά όντα. είχαν ήδη λάβει χώρα διάφορα ιστορικά [ 111 ] . ο σύγχρονος υλισμός θεωρεί την ιστορία ως την εξελικτική κίνηση της ανθρωπότητας. Από ολόκληρη την παλιά φιλοσοφία δεν απομένει πια τίποτε άλλο σε ανεξάρτητη κατάσταση παρά η διδασκαλία για τη νόηση και τους νόμους της . όχι στον καθαρά μεταφυσικό. παίρνουν απείρως μεγαλύτερες διαστάσεις. Αντί να απορρίπτει με απόλυτο τρόπο και με απλοϊκή επαναστατικότητα όλη την προηγούμενη ιστορία. όταν οι συνθήκες είναι ευνοϊκές. Όλα τα άλλα περνούν στις θετικές επιστήμες για τη φύση και την ιστορία. ήταν πως η φύση είναι μια ολότητα που κινείται γύρω από στενούς κύκλους και μένει πάντοτε σταθερή. γεννιούνται και χάνονται. Και στις δύο περιπτώσεις ο σύγχρονος υλισμός είναι ουσιαστικά διαλεκτικός και δεν έχει ανάγκη από καμιά φιλοσοφία που να στέκεται πάνω από τις άλλες επιστήμες. μα. στο βαθμό που μπορούμε να τις παραδεχτούμε. όπως και τα είδη των ζωντανών οργανισμών που κατοικούν σ' αυτά. Σε αντίθεση μ’αυτή τη σύλληψη. όσο και στο Χέγκελ. και οι περιστροφές. Τα ουράνια σώματα. Η αντίληψη που επικρατούσε τόσο στους Γάλλους του 18ου αιώνα. μια ξεχωριστή επιστήμη που να ασχολείται με αυτό ειδικά το ζήτημα είναι περιττή. όπως δίδασκε ο Λιναίος. και ως δικό του καθήκον να ανακαλύψει τους νόμους που την κινούν.Φρίντριχ Ένγκελς Η αναγνώριση της απόλυτης αδυναμίας τού ως τότε γερμανικού ιδεαλισμού οδήγησε στον υλισμό. τον αποκλειστικά μηχανιστικό υλισμό του 18ου αιώνα.η τυπική λογική και η διαλεκτική. όπως δίδασκε ο Νεύτωνας. Από τη στιγμή που κάθε ειδική επιστήμη καλείται να ξεκαθαρίσει τη θέση που κατέχει στη γενική αλληλουχία των πραγμάτων και στη δική μας γνώση των πραγμάτων. ας σημειωθεί. Μα καθώς η επανάσταση στην αντίληψη για τη φύση δεν μπορούσε να γίνει παρά μόνο στο μέτρο που η έρευνα προμήθευε το αντίστοιχο υλικό από θετικές γνώσεις. με αιώνια ουράνια σώματα.
Και τότε διαπιστώθηκε πως όλη η ως τα τώρα ιστορία. Το 1831 έγινε στη Λυών η πρώτη εργατική εξέγερση. που αποτελούσαν. και γενικά κανένα υλικό συμφέρον. Η παραγωγή. με εξαίρεση τα πρωτόγονα στάδια. καθώς και τις θρησκευτικές. είναι ιστορία ταξικών αγώνων και πως οι αντιμαχόμενες αυτές κοινωνικές τάξεις αποτελούν κάθε φορά το προϊόν των σχέσεων παραγωγής και ανταλλαγής. η οικονομική δομή της κοινωνίας αποτελεί κάθε φορά την πραγματική βάση. Η ταξική πάλη ανάμεσα στο προλεταριάτο και την αστική τάξη περνούσε στο πρώτο πλάνο της ιστορίας στις αναπτυγμένες χώρες της Ευρώπης. επουσιώδη στοιχεία μέσα στην «ιστορία του πολιτισμού». Δεν μπορούσαν τώρα πια να αγνοήσουν τα γεγονότα αυτά ούτε και τον γαλλικό και αγγλικό σοσιαλισμό. όπως και όλες οι οικονομικές σχέσεις. Ανάμεσα στο 1838 και το 1842 στην Αγγλία. διαψεύστηκαν με τον πιο βίαιο τρόπο από τα γεγονότα.Σοσιαλισμός. δεν αναγνώριζε καμιά πάλη των τάξεων που να στηρίζεται σε υλικά συμφέροντα. Μα η παλιά. με μια λέξη των οικονομικών σχέσεων κάθε εποχής. παρ' όλες τις ατέλειες τους. φιλοσοφικές και τις διάφορες άλλες ιδέες της [ 112 ] . Τα καινούργια περιστατικά μάς υποχρέωσαν να εξετάσουμε ολόκληρη την ιστορία από την αρχή. την οποία πρόσφατα μόλις είχε κατακτήσει. που δεν είχε ακόμα παραμεριστεί. στο μέτρο που αναπτυσσόταν σ' αυτές αφ’ενός η μεγάλη βιομηχανία και αφ’ετέρου η πολιτική κυριαρχία της αστικής τάξης. το κίνημα των Άγγλων Χαρτιστών. παρουσιάζονται σ' αυτή σαν τυχαία. για την παγκόσμια αρμονία και ευημερία σαν αποτέλεσμα του ελεύθερου ανταγωνισμού. έφτασε στο ζενίθ του. Κατά συνέπεια. Ουτοπικός και Επιστημονικός περιστατικά. τα οποία οδήγησαν σε μια αποφασιστική στροφή στην αντίληψη για την ιστορία. από την οποία μπορούμε να εξηγήσουμε ολόκληρο το εποικοδόμημα από τους νομικούς και πολιτικούς θεσμούς. Οι διδασκαλίες της αστικής οικονομίας για την ταυτότητα των συμφερόντων ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία. το πρώτο σε εθνική κλίμακα εργατικό κίνημα. τη θεωρητική τους έκφραση. ιδεαλιστική αντίληψη για την ιστορία.
την έκανε διαλεκτική. Το καθήκον του δεν ήταν πια να επινοήσει ένα κοινωνικό σύστημα όσο το δυνατόν πιο τέλειο. Το ζήτημα ήταν.Φρίντριχ Ένγκελς δεδομένης ιστορικής περιόδου. που ήταν αξεχώριστη απ’ αυτόν τον τρόπο παραγωγής. του προλεταριάτου και της αστικής τάξης. Κατά συνέπεια. οπότε ούτε να τα βγάλει πέρα μαζί του. και κατά συνέπεια την αναγκαιότητα της πτώσης του. και άνοιξε ο δρόμος για να εξηγήσουμε τη συνείδηση των ανθρώπων από το είναι τους. τον αναγκαίο ρόλο του σε μια ορισμένη χρονική περίοδο της ιστορίας. τόσο λιγότερο ήταν σε θέση να δείξει σε τι συνίσταται η εκμετάλλευση αυτή και ποιές ήταν οι ρίζες της. ο σοσιαλισμός δεν εμφανίζεται τώρα πια σαν τυχαία ανακάλυψη από αυτή ή εκείνη την ιδιοφυία. Βέβαια. όσο ήταν και η αντίληψη περί φύσης που είχε ο γαλλικός υλισμός απέναντι στη διαλεκτική και τη σύγχρονη φυσική επιστήμη. Αφ’ετέρου να ξεσκεπάσει τον ουσιαστικό του χαρακτήρα που παρέμενε ακόμη κρυμμένος. Τώρα όμως ο ιδεαλισμός διώχτηκε και από το τελευταίο του καταφύγιο. Αυτό πραγματοποιήθηκε με την ανακάλυψη της [ 113 ] . όπως γινόταν ως τώρα. μα σαν το αναγκαίο προϊόν της πάλης δύο τάξεων που γέννησε η ιστορία. Ο τρόπος ωστόσο που κατανοούσε την ιστορία ήταν ουσιαστικά ιδεαλιστικός. αλλά να μελετήσει την ιστορικο-οικονομική διαδικασία απ' όπου αναγκαστικά ξεπήδησαν οι δύο αυτές τάξεις και ο ανταγωνισμός τους. και να ανακαλύψει στην οικονομική συγκυρία που διαμορφώθηκε τα μέσα για να λήξει η σύγκρουση αυτή. όμως δεν μπορούσε να τον ερμηνεύσει. αφ’ενός να παρουσιάσει τον καπιταλιστικό αυτό τρόπο παραγωγής στην ιστορική του διάσταση. ο πρώιμος σοσιαλισμός ασκούσε κριτική στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και τις συνέπειές του. Ο Χέγκελ είχε λυτρώσει την αντίληψη της ιστορίας από τη μεταφυσική . Ο πρώιμος σοσιαλισμός ωστόσο ήταν τόσο ασυμβίβαστος με την υλιστική αυτή αντίληψη της ιστορίας. αντί να εξηγούμε το είναι τους από τη συνείδηση τους. από την αντίληψη για την ιστορία. Το μόνο που μπορούσε να κάνει ήταν απλά να τον απορρίπτει. Όσο πιο έντονα κατάγγελλε την εκμετάλλευση της εργατικής τάξης.
ο σοσιαλισμός έγινε επιστήμη. βγάζει από αυτή περισσότερη αξία απ' όση πλήρωσε και η υπεραξία αυτή αποτελεί. [ 114 ] . όσο και της παραγωγής κεφαλαίου.Σοσιαλισμός. Τις δύο αυτές μεγάλες ανακαλύψεις. Έτσι ερμηνεύεται τόσο η διαδικασία της καπιταλιστικής παραγωγής. σε τελική ανάλυση. Αποδείχτηκε πως η ιδιοποίηση απλήρωτης εργασίας αποτελεί τη θεμελιώδη μορφή του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και της εκμετάλλευσης του εργάτη. Ουτοπικός και Επιστημονικός υπεραξίας. Ακόμα κι όταν ο καπιταλιστής πληρώνει την εργατική δύναμη του εργάτη του σε όλη την αξία που αυτή έχει στην αγορά σαν εμπόρευμα. Χάρη σ' αυτόν. την υλιστική αντίληψη της ιστορίας και την αποκάλυψη του μυστικού της καπιταλιστικής παραγωγής με την υπεραξία. την οποία πρέπει τώρα να επεξεργαστούμε σε όλες της τις λεπτομέρειες. τις χρωστάμε στο Μαρξ. το ποσό της αξίας από το οποίο προέρχεται η ολοένα αυξανόμενη μάζα του κεφαλαίου που συσσωρεύεται στα χέρια των ιδιοκτητριών τάξεων.
καθορίζεται από τo τι παράγεται. Δεν πρέπει να αναζητηθεί στη φιλοσοφία της εκάστοτε εποχής. πως.μέσα στις ίδιες τις τροποποιημένες [ 115 ] . δεν μπορεί να προσαρμοστεί. Αυτό σημαίνει. και μαζί με την παραγωγή η ανταλλαγή των προϊόντων. μα στις μεταβολές που συντελούνται στον τρόπο παραγωγής και ανταλλαγής. πρέπει να υπάρχουν . η τελική αιτία όλων των κοινωνικών μεταβολών και όλων των πολιτικών ανατροπών δεν πρέπει να αναζητηθεί στα κεφάλια των ανθρώπων. Όταν οι άνθρωποι αρχίζουν να κατανοούν ότι οι υπάρχοντες κοινωνικοί θεσμοι είναι παράλογοι και άδικοι. καθώς και από τον τρόπο με τον οποίο ανταλλάσσονται τα πράγματα που παράγονται. συνακόλουθα. 1 αυτό φανερώνει πως αθόρυβα έχουν λάβει χώρα μεταβολές στις μεθόδους παραγωγής και ανταλλαγής. που ήταν δομημένο με βάση παλιότερες οικονομικές συνθήκες. πως η λογική έγινε παραλογισμός και η αρετή κακό. αποτελεί τη βάση κάθε κοινωνικού συστήματος. πως τα μέσα για να εξαλειφθούν οι δυσλειτουργίες που βγήκαν στην επιφάνεια. στην αυξανόμενη κατανόηση της αιώνιας αλήθειας και δικαιοσύνης.Φρίντριχ Ένγκελς ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Η υλιστική αντίληψη της ιστορίας ξεκινάει από τη θέση ότι η παραγωγή. Κατά συνέπεια. η κατανομή του πλούτου και μαζί μ' αυτή η διάρθρωση σε τάξεις ή κάστες. μα στην οικονομία.σε περισσότερο η λιγότερο αναπτυγμένη μορφή . πώς παράγεται. σε κάθε κοινωνία που αναδύεται ιστορικά. με τις οποίες το υπάρχον κοινωνικό σύστημα.
και που ονομάζεται από τον καιρό του Μαρξ καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής.χ. Οι νέες παραγωγικές δυνάμεις έχουν ήδη ξεπεράσει την καπιταλιστική μορφή ιδιοποίησής τους και η σύγκρουση αυτή ανάμεσα στις παραγωγικές δυνάμεις και τον τρόπο παραγωγής δεν είναι καθόλου μια σύγκρουση που γεννήθηκε στα κεφάλια των ανθρώπων. που είχαν αναπτυχθεί επί φεουδαρχίας. έρχεται κι αυτή σε σύγκρουση με τους φραγμούς. Ουτοπικός και Επιστημονικός παραγωγικές σχέσεις. μέσα στους οποίους την περιορίζει ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. όμως. Δεν πρέπει λοιπόν να εφεύρουμε τα μέσα αυτά στο κεφάλι μας. Όπως. Από τη στιγμή που ο ατμός και τα καινούργια μηχανικά μέσα μεταμόρφωσαν την παλιά μανιφακτούρα σε μεγάλη βιομηχανία. ανεξάρτητα από τη θέληση και τις πράξεις [ 116 ] . της ελεύθερης μετακίνησης. μα να τα ανακαλύψουμε με τη βοήθεια του μυαλού μας μέσα στα υλικά δεδομένα της υπάρχουσας παραγωγής. το βασίλειο του ελεύθερου ανταγωνισμού. Η αστική τάξη γκρέμισε το φεουδαρχικό καθεστώς και στα ερείπιά του οικοδόμησε το αστικό κοινωνικό καθεστώς.Σοσιαλισμός. Ο τρόπος παραγωγής που ανταποκρίνεται στην αστική τάξη. οι παραγωγικές σχέσεις που δημιουργήθηκαν με την καθοδήγηση της αστικής τάξης αναπτύχθηκαν με ταχύτητα και σε κλίμακα ανήκουστες μέχρι τότε. έξω από μας. καθώς και με τους αμοιβαίους προσωπικούς δεσμούς που υπήρχαν στο φεουδαρχικό καθεστώς. το ίδιο και η μεγάλης κλίμακας βιομηχανία. της νομικής ισότητας για τους κατόχους εμπορευμάτων και όλων των άλλων αστικών μεγαλείων. ήταν ασυμβίβαστος με τα τοπικά και ταξικά προνόμια. όσο αναπτύσσεται σε τελειότερο βαθμό. ήρθαν κάποια στιγμή σε σύγκρουση με τα συντεχνιακά φεουδαρχικά δεσμά. Ποια είναι λοιπόν η θέση του σύγχρονου σοσιαλισμού. Είναι πλέον γενικά αποδεκτό ότι το υπάρχον κοινωνικό καθεστώς γεννήθηκε από την κυρίαρχη σήμερα τάξη. όπως λ. το προπατορικό αμάρτημα και η θεία δικαιοσύνη: βρίσκεται στα γεγονότα αντικειμενικά. την αστική τάξη. Ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής μπορούσε τώρα να αναπτυχθεί ελεύθερα. ακριβώς η χειροτεχνική βιοτεχνία και η βιομηχανία.
Φρίντριχ Ένγκελς των ανθρώπων, ακόμα κι εκείνων που την προκάλεσαν. Ο σύγχρονος σοσιαλισμός δεν είναι τίποτε άλλο παρά αντανάκλαση αυτής ακριβώς της πραγματικής σύγκρουσης και, κυρίως, η αντανάκλαση στη σκέψη εκείνης πάνω απ’όλα της τάξης που υποφέρει άμεσα από τη σύγκρουση αυτή, της εργατικής τάξης. Σε τι συνίσταται λοιπόν η σύγκρουση αυτή; Πριν από την καπιταλιστική παραγωγή, στο Μεσαίωνα δηλαδή, βρίσκουμε παντού τη μικρή παραγωγή που βασίζεται στην ατομική ιδιοκτησία του εργάτη πάνω στα παραγωγικά μέσα: γεωργία στους μικρούς, ελεύθερους ή δουλοπάροικους αγρότες, βιοτεχνία στις πόλεις. Τα μέσα της εργασίας - γη, αγροτικά εργαλεία, εργαστήρια, εργαλεία του βιοτέχνη - ήταν ατομικά μέσα εργασίας, υπολογισμένα μόνο για προσωπική χρήση και, κατά συνέπεια, αναγκαστικά ασήμαντα, μικροσκοπικά, περιορισμένα. Μα και γι' αυτόν ίσα-ίσα το λόγο, ανήκαν κατά κανόνα στον ίδιο τον παραγωγό. Η συγκέντρωση, η διεύρυνση των παραγωγικών αυτών μέσων, που ήταν σκορπισμένα και περιορισμένα, και ο μετασχηματισμός τους στους δυνατούς μοχλούς της σύγχρονης παραγωγής, αυτός ήταν ακριβώς ο ιστορικός ρόλος του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και της τάξης που ήταν φορέας του, της αστικής τάξης. Στον τέταρτο τόμο του «Κεφαλαίου», ο Μαρξ περιγράφει λεπτομερειακά με ποιόν τρόπο πραγματοποίησε το έργο αυτό ιστορικά η αστική τάξη από το 15ο αιώνα και μετά σε τρία στάδια: την απλή συνεργασία, τη χειροτεχνική βιομηχανία και τη βιομηχανία μεγάλης κλίμακας. Μα, όπως δείχνει στο ίδιο έργο, η αστική τάξη δεν μπόρεσε να μετατρέψει τα περιορισμένα αυτά μέσα παραγωγής σε ισχυρές παραγωγικές δυνάμεις, χωρίς να μεταβάλει τα ατομικά παραγωγικά μέσα σε κοινωνικά, που να μπορούν δηλαδή να χρησιμοποιηθούν μόνο από ένα σύνολο ανθρώπων. Αντί για το ροδάνι, τον χειροκίνητο αργαλειό, το σφυρί του σιδηρουργού, έχουμε τώρα την κλωστική μηχανή, τον μηχανικό αργαλειό και την ατμόσφυρα. Αντί για το ατομικό εργαστήρι το εργοστάσιο, το οποίο κάνει αναγκαία τη συνεργασία
[ 117 ]
Σοσιαλισμός, Ουτοπικός και Επιστημονικός ανάμεσα σε εκατοντάδες και χιλιάδες ανθρώπους. Και όπως τα μέσα της παραγωγής, έτσι και η ίδια η παραγωγή μεταμορφώνεται από μια σειρά ατομικές ενέργειες σε μια σειρά κοινωνικές ενέργειες και τα προϊόντα από ατομικά προϊόντα σε κοινωνικά. Το νήμα, το ύφασμα, το μεταλλικό αντικείμενο που βγαίνει από το εργοστάσιο είναι τα προϊόντα της συνεργασίας πολλών μαζί εργατών, από τα χέρια των οποίων ήταν αναγκαίο να περάσουν διαδοχικά πριν τελειώσουν. Δεν υπάρχει κανένα άτομο που να μπορεί να πει: «εγώ το έφτιαξα αυτό, αυτό είναι δικό μου προϊόν». Όπου όμως η βασική μορφή της παραγωγής στηρίχτηκε σε έναν αυθόρμητο καταμερισμό εργασίας, ο οποίος σχηματίστηκε σταδιακά και χωρίς μέθοδο μέσα απ’την ίδια την κοινωνία, δίνει στα προϊόντα της εργασίας τη μορφή εμπορευμάτων, των οποίων η αμοιβαία ανταλλαγή, αγορά και πώληση επιτρέπει στους ατομικούς παραγωγούς να ικανοποιούν τις πολλαπλές ανάγκες τους. Αυτό συνέβαινε στη διάρκεια του Μεσαίωνα. Ο χωρικός λ.χ. πουλούσε στο βιοτέχνη αγροτικά προϊόντα και σε αντάλλαγμα αγόραζε τα προϊόντα του βιοτέχνη. Μέσα σ' αυτή λοιπόν την κοινωνία, που την αποτελούσαν ατομικοί παραγωγοί εμπορευμάτων, εισχώρησε ο καινούριος τρόπος παραγωγής. Τον βλέπουμε να εφαρμόζει τον σχεδιασμένο καταμερισμό της εργασίας μέσα σε κάθε ξεχωριστό εργοστάσιο στη θέση της αυθόρμητης, δίχως πλάνο κατανομής εργασίας που επικρατούσε ως τότε σε ολόκληρη την κοινωνία. Πλάι στην ατομική παραγωγή εμφανίστηκε η κοινωνική παραγωγή. Τα προϊόντα και των δύο τα πουλούσαν στην ίδια αγορά και, κατά συνέπεια, στις ίδιες τιμές ή τουλάχιστον πάνω-κάτω στις ίδιες. Όμως η σχεδιασμένη οργάνωση ήταν πιο ισχυρή από τον αυθόρμητο καταμερισμό της εργασίας. Τα εργοστάσια που λειτουργούσαν κοινωνικά παρήγαγαν προϊόντα σε χαμηλότερο κόστος απ’ ό,τι οι απομονωμένοι παραγωγοί. Η ατομική παραγωγή υπέκυψε διαδοχικά σε όλους τους κλάδους. Η κοινωνική παραγωγή επαναστατικοποίησε ολόκληρο τον παλιό τρόπο παραγωγής. Αυτός εντούτοις ο
[ 118 ]
Φρίντριχ Ένγκελς επαναστατικός χαρακτήρας είχε αναγνωριστεί σε τόσο μικρό βαθμό που, αντίθετα, τον χρησιμοποίησαν σαν μέσο για τη μεγέθυνση και την εξάπλωση της εμπορευματικής παραγωγής. Στη γέννησή του εμφανίστηκε άμεσα συνδεδεμένος με ορισμένους μοχλούς που προϋπήρχαν ήδη στην εμπορευματική παραγωγή και ανταλλαγή: εμπορικό κεφάλαιο, βιοτεχνία, μισθωτή εργασία. Κι επειδή η ίδια η κοινωνική παραγωγή εμφανίστηκε σαν μια νέα μορφή εμπορευματικής παραγωγής, εξακολούθησαν να ισχύουν ολοκληρωτικά οι μορφές ιδιοποίησης που χαρακτήριζαν την εμπορευματική παραγωγή. Στην εμπορευματική παραγωγή, όπως είχε αναπτυχθεί το Μεσαίωνα, δεν μπορούσε καν να τεθεί ζήτημα σε ποιόν ανήκε το προϊόν της εργασίας. Κατά γενικό κανόνα, ο ατομικός παραγωγός το είχε ο ίδιος κατασκευάσει με πρώτες ύλες που άνηκαν σ' αυτόν και που, τις περισσότερες φορές, τις έφτιαχνε κι αυτές ο ίδιος με δικά του εργαλεία και με την προσωπική χειρωνακτική εργασία του ίδιου ή της οικογένειάς του. Δεν υπήρχε καμιά ανάγκη να ιδιοποιηθεί αυτός πρώτος το προϊόν, καθώς ανήκε εξαρχής στον ίδιο. Η ιδιοκτησία του προϊόντος βασιζόταν λοιπόν στην προσωπική εργασία. Κι εκεί ακόμα που χρησιμοποιούσαν εξωτερική βοήθεια, αυτή σε γενικές γραμμές ήταν δευτερεύουσας σημασίας και συχνά πληρωνόταν, εκτός από το μισθό, και με άλλες άλλες μορφές αμοιβής: ο μαθητευόμενος στη συντεχνία, ή ο κάλφας εργαζόταν όχι τόσο για την τροφή και το μισθό του, όσο για να μάθει την τέχνη και να γίνει και ο ίδιος τεχνίτης. Και τότε ήρθε η συγκέντρωση των μέσων παραγωγής σε μεγάλα εργαστήρια και μανιφακτούρες, ο μετασχηματισμός τους σε πραγματικά κοινωνικά μέσα παραγωγής. Τα κοινωνικά μέσα παραγωγής όμως, καθώς και τα προϊόντα, τα αντιμετώπιζαν και τώρα όπως στο παρελθόν, σαν να ανήκαν δηλαδή ατομικά στον παραγωγό. Μέχρι τότε, ο κάτοχος των μέσων εργασίας θεωρούταν κύριος των προϊόντων, γιατί επρόκειτο κατά κανόνα για προϊόντα του δικού του κόπου και η βοηθητική εργασία άλλων αποτελούσε εξαίρεση. Τώρα ο κάτοχος των μέσων παραγωγής
[ 119 ]
βρίσκονται όμως κάτω από μια μορφή ιδιοποίησης που έχει σαν προϋπόθεση την ατομική παραγωγή.Σοσιαλισμός. Μόλις όμως τα μέσα παραγωγής μετατράπηκαν σε κοινωνικά και συγκεντρώθηκαν στα χέρια των καπιταλιστών.2 Μέσα στην αντίφαση αυτή. οι πρώτοι καπιταλιστές βρήκαν τη μορφή της μισθωτής εργασίας να υπάρχει πριν απ’ αυτούς. βρίσκεται κι όλας εν σπέρματι ολόκληρη η κυρίαρχη σύγκρουση του σήμερα. έχαναν όλο και πιο πολύ την αξία τους. από την οποία μπορούσε στην ανάγκη να επιβιώσει. σαν βοηθητική απασχόληση. Τα μέσα παραγωγής. μα ο καπιταλιστής. Δεν του απόμενε πια. σαν συμπληρωματική. τόσο πιο έντονα βλέπουμε το ασύμβατο της κοινωνικής παραγωγής με την καπιταλιστική παραγωγή. παρά να [ 120 ] . μα αποκλειστικά για το προϊόν της εργασίας κάποιου άλλου. όλα άλλαξαν. μεταβατική κατάσταση. Όπως έχει προειπωθεί. κατά την οποία ο καθένας είναι ιδιοκτήτης των προϊόντων του και τα φέρνει στην αγορά. Και όσο περισσότερο κυριαρχούσε ο καινούριος τρόπος παραγωγής σε όλους τους αποφασιστικούς τομείς της παραγωγής και σε όλες τις οικονομικά κρίσιμες χώρες. παρόλο που δεν πρόκειται πια για το δικό του προϊόν. Ο εργάτης γης που κατά καιρούς πήγαινε να δουλέψει με μεροκάματο είχε ένα-δυο στρέμματα δική του γη. Ο τρόπος παραγωγής υπακούει σ’αυτή τη μορφή ιδιοποίησης. Ουτοπικός και Επιστημονικός εξακολουθεί να ιδιοποιείται το προϊόν. που προσδίδει στον νέο τρόπο παραγωγής τον καπιταλιστικό του χαρακτήρα. Έτσι τα προϊόντα που από ’δω και μπρος παράγονται με την κοινωνική έννοια δεν τα ιδιοποιούνται αυτοί που πραγματικά χρησιμοποιούσαν τα παραγωγικά μέσα και πραγματικά κατασκεύασαν τα προϊόντα. και παραμέριζε έτσι την ατομική παραγωγή ώσπου να απομείνει μόνο ένα ασήμαντο υπόλειμμά της. Τα παραγωγικά μέσα και η ίδια η παραγωγή απέκτησαν όντως κοινωνικό χαρακτήρα. καθώς και το προϊόν του μικρού ατομικού παραγωγού. Μα τη βρήκαν σαν εξαίρεση. Οι συντεχνιακοί νόμοι εξασφάλιζαν ότι ο σημερινός κάλφας θα γινόταν ο αυριανός μάστορας. αν και ο ίδιος αφαιρεί τις προϋποθέσεις στις οποίες βασίζεται η τελευταία.
Φρίντριχ Ένγκελς πάει να εργαστεί με μεροκάματο στον καπιταλιστή. από ατομικούς παραγωγούς που ο μόνος κοινωνικός δεσμός ανάμεσά τους ήταν η ανταλλαγή των προϊόντων τους. Κανείς δεν ξέρει αν το ατομικό του προϊόν θα καλύψει. που στηρίζεται στην εμπορευματική παραγωγή. ολοκληρώθηκε. και τους παραγωγούς από την άλλη. Κανείς δεν ξέρει πόσα από τα αντικείμενα που παράγει θα φτάσουν στην αγορά. Ο περιστασιακά μισθωτός μετατράπηκε σε ισόβιο μισθωτό εργάτη. ούτε βέβαια πόση ποσότητα χρειάζεται η αγορά. έχει τους ιδιαίτερους εσωτερικούς της νόμους. κάποια πραγματική ανάγκη. την έξωση των χωρικών από τα νοικοκυριά τους κ.τ. από την ταυτόχρονη κατάρρευση του φεουδαρχικού καθεστώτος με τη διάλυση της ακολουθίας των φεουδαρχών. έγινε τώρα κανόνας και βασική μορφή για ολόκληρη την παραγωγή. χαρακτηρίζεται από την ιδιαιτερότητα ότι οι παραγωγοί έχουν χάσει τον έλεγχο πάνω στις ίδιες τις δικές τους κοινωνικές σχέσεις. το πλήθος των ισόβια μισθωτών αυξήθηκε σε τεράστιο βαθμό. που είναι αδιαχώριστοι από αυτή. Η αναρχία στην κοινωνική παραγωγή είναι ο κανόνας. Η εμπορευματική όμως παραγωγή. Η μισθωτή εργασία. που κατάντησαν να μην έχουν τίποτε άλλο εκτός από την εργατική τους δύναμη. και οι νόμοι αυτοί [ 121 ] . που πρώτα ήταν εξαίρεση και βοηθητική πηγή. όπως και κάθε άλλη μορφή παραγωγής. Είδαμε ότι ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής εισχώρησε σε μια κοινωνία από παραγωγούς εμπορευμάτων. Ο καθένας παράγει για τον εαυτό του με τα μέσα παραγωγής που έτυχε να έχει και για τις δικές του ανταλλακτικές ανάγκες. Ο χωρισμός ανάμεσα στα παραγωγικά μέσα από τη μια. Η αντίφαση ανάμεσα στην κοινωνική παραγωγή και την καπιταλιστική ιδιοποίηση εκδηλώνεται σαν ανταγωνισμός ανάμεσα στο προλεταριάτο και την αστική τάξη. όμως. Από βοηθητική απασχόληση έγινε η αποκλειστική απασχόληση του εργάτη. Επιπλέον.λ. τα οποία συγκεντρώθηκαν στα χέρια των καπιταλιστών. Κάθε κοινωνία. όταν φτάσει στην αγορά. αν θα βγάλει τα έξοδά του ή έστω και αν θα φτάσει να πουληθεί.
σιγά–σιγά και με την εμπειρία. Επιβάλλονται. η παραγωγή ήταν ουσιαστικά προσανατολισμένη στην προσωπική κατανάλωση.Σοσιαλισμός. Οι γυναίκες έκλωθαν το λινάρι. μετατρεπόταν σε εμπόρευμα. Αρχικά.τ. Στην κοινωνία του Μεσαίωνα. λοιπόν. Το Μαρκ 3 στην ύπαιθρο. η αγορά το ίδιο. μέσα και χάρη σ' αυτή. η παραγωγή ικανοποιούσε και τις ανάγκες του φεουδάρχη. [ 122 ] . χωρίς τους παραγωγούς και ενάντια στους παραγωγούς. Έστελναν τα ζώα τους στο κοινοτικό δάσος για βοσκή. ο τρόπος παραγωγής σταθερός. Γι' αυτό η ανταλλαγή ήταν περιορισμένη. Το προϊόν κυριαρχεί πάνω στους παραγωγούς. κατά συνέπεια.λ. υπήρχε απομόνωση σχετικά με τον έξω κόσμο. τρόφιμα. η εμπορευματική παραγωγή. τα προϊόντα δεν έπαιζαν το ρόλο εμπορευμάτων. σαν τυφλοί. παρήγαγε και εμπορεύματα. που τους προμήθευε επιπλέον και με ξύλα για οικοδομές και για καύσιμα. Ουτοπικός και Επιστημονικός επιβάλλονται παρ' όλη την αναρχία. ιδιαίτερα στους πρώτους αιώνες. ρούχα. Το πλεόνασμα αυτό που κατέληγε στην κοινοτική ανταλλαγή και προσφερόταν για πώληση. συνεπώς. φυσικοί νόμοι που χαρακτηρίζουν τη δική τους μορφή παραγωγής. Οι βιοτέχνες στην πόλη ήταν βέβαια αναγκασμένοι να παράγουν εξαρχής για ανταλλαγή. όπως στην ύπαιθρο. Μόνο όταν κατάφερνε να παραγάγει ένα πλεόνασμα πάνω από τις δικές της ανάγκες και τις οφειλές σε είδος που έπρεπε να δώσει στο φεουδάρχη. οι νόμοι είναι άγνωστοι και στους ίδιους τους παραγωγούς και πρέπει πρώτα να τους ανακαλύψει κανείς. βρισκόταν μόλις στην αρχή της. Δεν γινόταν λοιπόν καμιά ανταλλαγή και. Η παραγωγή με σκοπό την ανταλλαγή. Όπου υπήρχαν σχέσεις προσωπικής εξάρτησης. Είχαν περιβόλια και μικρά χωράφια. το μαλλί κ. Ικανοποιούσε. Μα κι αυτοί αντίστοιχα ικανοποιούσαν με την εργασία τους κυρίως ένα μεγάλο μέρος από τις ατομικές τους ανάγκες. Η αγροτική οικογένεια παρήγε σχεδόν όλα όσα είχε ανάγκη. και ενότητα στο εσωτερικό. πάνω απ' όλα. εργαλεία. η συντεχνία στην πόλη. μόνο τις ανάγκες του παραγωγού και της οικογένειάς του.
Ο ηττημένος εξοντώνεται χωρίς οίκτο. οι γέρικοι φραγμοί της απομόνωσης έσπασαν. που ως τότε βρίσκονταν σε κατάσταση ύπνωσης. όπως και ολόκληρες βιομηχανίες και ολόκληρες χώρες. Η αναρχία της κοινωνικής παραγωγής έγινε ορατή και οξύνθηκε όλο και πιο πολύ. Ο βάρβαρος νόμος της [ 123 ] . Οι τοπικοί αγώνες αναπτύχθηκαν ώσπου έγιναν εθνικοί αγώνες. Κάθε βιομηχανικός κλάδος στον οποίο εφαρμοζόταν. άρχισαν πια να λειτουργούν ανοιχτά και πιο έντονα. απομονωμένους παραγωγούς εμπορευμάτων. οι νόμοι της εμπορευματικής παραγωγής. ήταν το αντίθετο ακριβώς της αναρχίας . τέλος. σάρωσε την παλιά βιοτεχνία εντελώς. με το οποίο ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής ενίσχυσε το αναρχικό στοιχείο στην κοινωνική παραγωγή. Αυτό που καθορίζει σε σημείο ζωής ή θανάτου το αν θα επιβιώσουν οι ξεχωριστοί καπιταλιστές. Και μ' αυτόν το μοχλό έβαλε τέλος στην παλιά ειρηνική σταθερότητα. το κυριότερο όργανο. οι εμπορικοι πόλεμοι του 17ου και του 18ου αιώνα.Φρίντριχ Ένγκελς Με την επέκταση όμως της εμπορευματικής παραγωγής και κυρίως με την εμφάνιση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. δεν ανεχόταν να συνυπάρχει πλάι του καμιά παλιότερη μέθοδος.η αυξανόμενη οργάνωση της παραγωγής ως κοινωνική πια παραγωγή μέσα στην κάθε ξεχωριστή παραγωγική επιχείρηση. Το πεδίο της εργασίας έγινε πεδίο μάχης. είναι η πρόοδος στις φυσικές και τεχνητές συνθήκες της παραγωγής. Αν επρόκειτο για χειροτεχνία. Είναι η δαρβίνεια πάλη για την ατομική επιβίωση. Όμως. Οι παλιές συμβάσεις χαλάρωσαν. Ο πόλεμος δεν ξέσπασε μόνο ανάμεσα στους ξεχωριστούς τοπικούς παραγωγούς.4 Η μεγάλης κλίμακας βιομηχανία. Οι μεγάλες γεωγραφικές ανακαλύψεις και η αποικιοποίηση που τις ακολούθησε πολλαπλασίασαν τις αγορές κατανάλωσης και επιτάχυναν τη μετατροπή τής βιοτεχνίας σε χειροτεχνικά εργοστάσια. οι παραγωγοί μετατράπηκαν όλο και πιο πολύ σε ανεξάρτητους. που μεταφέρθηκε από τη φύση στην κοινωνία με πολλαπλάσια μανία. και η δημιουργία της παγκόσμιας αγοράς έκαναν την πάλη οικουμενική και ταυτόχρονα της έδωσαν μια πρωτάκουστη σφοδρότητα.
πως η κίνηση μοιάζει όλο και περισσότερο με μια σπειροειδή γραμμή που. είναι πως ο κύκλος αυτός στενεύει σιγά-σιγά. Η αντίφαση μεταξύ κοινωνικής παραγωγής και καπιταλιστικής ιδιοποίησης αναπαράγεται με τη μορφή του ανταγωνισμού ανάμεσα στην οργάνωση της παραγωγής στο ξεχωριστό εργοστάσιο και την αναρχία της παραγωγής στο σύνολο της κοινωνίας.Σοσιαλισμός. Ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής κινείται μέσα στις δύο αυτές μορφές αντίφασης. που τον εξαναγκάζει να τελειοποιεί όλο και πιο πολύ τις μηχανικές του εγκαταστάσεις κάτω από την απειλή της καταστροφής. τη δημιουργία ενός κυριολεκτικά εφεδρικού βιομηχανικού στρατού. όπως και στους πλανήτες. Ωστόσο αυτό που δεν μπορούσε ακόμη να αντιληφθεί στον καιρό του ο Φουριέ. Η ίδια κινητήρια δύναμη είναι εκείνη που μετατρέπει την απεριόριστη δυνατότητα για τελειοποίηση των μηχανών στη μεγάλη βιομηχανία σε επιτακτικό νόμο για τον κάθε ξεχωριστό βιομήχανο καπιταλιστή. θα καταλήξει να συγκρουστεί με το κέντρο. Η κινητήρια δύναμη της κοινωνικής αναρχίας στην παραγωγή είναι αυτή που μετατρέπει όλο και περισσότερο τη μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων σε προλετάριους και οι προλεταριακές μάζες με τη σειρά τους είναι αυτές που τελικά θα βάλουν ένα τέλος στην αναρχία της παραγωγής. σε τελευταία ανάλυση. Τελειοποίηση όμως των μηχανών σημαίνει πως ένα μέρος από το ανθρώπινο εργατικό δυναμικό περισσεύει. Αν η εισαγωγή και ο πολλαπλασιασμός των μηχανών σήμανε τον εκτοπισμό εκατομμυρίων χειρωνακτών και την αντικατάστασή τους από ένα μικρό αριθμό χειριστών της μηχανής. μιας αντίφασης που είναι συνυφασμένη εξαρχής μαζί του. διαγράφοντας ασταμάτητα το «φαύλο κύκλο» που είχε περιγράψει ο Φουριέ. η τελειοποίηση των μηχανικών εγκαταστάσεων σημαίνει τον εκτοπισμό όλο και περισσότερων χειριστών μηχανής και. τη δημιουργία ενός αριθμού από διαθέσιμους μισθωτούς που ξεπερνάει το μέσο όρο των αναγκών απασχόλησης του κεφαλαίου.5 ενός [ 124 ] . σύμφωνα με τον όρο που χρησιμοποίησα το 1845. Ουτοπικός και Επιστημονικός φύσης παρουσιάζεται σαν το απόγειο στην ανάπτυξη της ανθρωπότητας.
για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του Μαρξ. «Ο νόμος που κρατάει πάντα την ισορροπία ανάμεσα στην έκταση και ενέργεια της συσσώρευσης από τη μια και τον σχετικό υπερπληθυσμό ή τον εφεδρικό βιομηχανικό στρατό από την άλλη. μετατρέπεται στον πιο αλάνθαστο μηχανισμό για τη μεταβολή ολόκληρης της ζωής του εργάτη και της οικογένειάς του σε διαθέσιμο χρόνο εργασίας για την επέκταση του κεφαλαίου. Έτσι. το πιο ισχυρό μέσο για τον περιορισμό του εργάσιμου χρόνου. περιορίζει στη δική της χώρα την κατανάλωση των μαζών σε ένα ελάχιστο όριο πείνας και υποσκάπτει τη δική της εσωτερική αγορά. από την αρχή. Μ’αυτόν τον τρόπο. τη στιγμή που κυνηγάει σ' όλον τον πλανήτη να βρει καινούργιους καταναλωτές. ενός στρατού που αποτελεί κάθε στιγμή βαρίδι δεμένο στα πόδια της εργατικής τάξης στον αγώνα που διεξάγει ενάντια στο κεφάλαιο για την ύπαρξή της. σε κυριολεκτική καταλήστευση σε σχέση με τις συνθήκες και τους όρους εργασίας. όπου το μέσο της εργασίας αρπάζει ξανά και ξανά από τα χέρια του εργάτη τα μέσα της επιβίωσής του. η υπερεργασία μερικών γίνεται προϋπόθεση για την ανεργία των άλλων και η μεγάλη βιομηχανία. δένει τον εργάτη στο κεφάλαιο πιο στέρεα απ’ όσο κρατούσαν οι σφήνες του Ηφαίστου τον Προμηθέα δεμένο στο βράχο του. η οικονομία στα μέσα της εργασίας μετατρέπεται παράλληλα σε μια χωρίς έλεος σπατάλη της εργατικής δύναμης. Η συσσώρευση του πλούτου στον ένα πόλο σημαίνει ταυτόχρονα συσσώρευση της [ 125 ] .Φρίντριχ Ένγκελς στρατού που είναι διαθέσιμος για τις περιόδους που η βιομηχανία εργάζεται σε έντονο ρυθμό. που η μηχανή. ένα ρυθμιστή που κρατάει το μισθό στο χαμηλό επίπεδο που εξυπηρετεί τις ανάγκες του κεφαλαίου. σε τέτοιο βαθμό.6 Έτσι. Ο νόμος αυτός καθορίζει μια συσσώρευση αθλιότητας αντίστοιχη με τη συσσώρευση του κεφαλαίου. και που πετιέται στο δρόμο μόλις ακολουθήσει αναγκαστικά το «κραχ». οι μηχανές γίνονται το πιο δυνατό όπλο του κεφαλαίου ενάντια στην εργατική τάξη. όπου αυτό το ίδιο το προϊόν του εργάτη μετατρέπεται σε όργανο για την υποδούλωσή του.
τη στιγμή που βρίσκονται συνδεμένα με τη μπαταρία. από το 1825 που ξέσπασε η πρώτη γενικευμένη κρίση. η παραγωγή και η ανταλλαγή σε όλους τους πολιτισμένους λαούς και τα περισσότερο ή λιγότερο βάρβαρα παραρτήματα τους. παθαίνουν βλάβη [ 126 ] . της αμάθειας. το σύνολο του βιομηχανικού και εμπορικού κόσμου. που δεν υπολογίζει καμιά αντίθετη πίεση. της αγωνίας για τη δουλειά. εξίσου επιτακτικό νόμο. τόσο σε έκταση όσο και σε βάθος. Είδαμε με ποιόν τρόπο η ικανότητα τελειοποίησης των σύγχρονων μηχανών. της σκλαβιάς. όταν αναπτύσσεται στον ανώτατο βαθμό. είναι σαν να περιμένει τα ηλεκτρόδια μιας μπαταρίας να μην αποσυνθέτουν το νερό και να μη δίνουν οξυγόνο στο θετικό πόλο και υδρογόνο στον αρνητικό. μετατρέπεται. σ’ έναν επιτακτικό νόμο που υποχρεώνει τον κάθε ξεχωριστό βιομήχανο καπιταλιστή να βελτιώνει αδιάκοπα την παραγωγική ισχύ τους. λόγω της αναρχίας της κοινωνικής παραγωγής. της ηθικής κατάπτωσης στον αντίθετο πόλο. Την αντίθετη πίεση τη δημιουργεί η κατανάλωση. 7 Το να περιμένει κανείς από τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής μια διαφορετική κατανομή των προϊόντων. Και πραγματικά. Η τεράστια δυναμική επέκτασης που υπάρχει στη μεγάλης κλίμακας βιομηχανία και που πλάι της η δύναμη επέκτασης των αερίων μοιάζει πραγματικά παιδικό παιχνίδι. γίνεται περιοδική. καθορίζεται πρώτα-πρώτα από ολότελα διαφορετικούς νόμους. εκδηλώνεται τώρα σε μας σαν ανάγκη για ποιοτική και ποσοτική επέκταση. οι πωλήσεις.Σοσιαλισμός. Μα η ικανότητα για επέκταση των αγορών. Η απλή δυνατότητα να διευρύνεται το πεδίο της παραγωγής του μετατρέπεται γι' αυτόν σε έναν άλλο. της αποκτήνωσης. Η εξάπλωση των αγορών δεν μπορεί να συμβαδίζει με την επέκταση της παραγωγής. οι αγορές για τα προϊόντα της μεγάλης βιομηχανίας. Η κεφαλαιοκρατική παραγωγή γεννάει έναν καινούργιο «φαύλο κύκλο». Ουτοπικός και Επιστημονικός αθλιότητας. δηλαδή στην πλευρά της τάξης που παράγει το ίδιο το προϊόν της σαν κεφάλαιο». και μιας που δεν μπορεί να σπάσει τον ίδιο τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη. που ενεργούν πολύ λιγότερο δραστικά.
Η στασιμότητα κρατάει χρόνια. οπότε η παραγωγή και η ανταλλαγή ξαναπαίρνουν σιγά-σιγά μπρος. ώσπου τελικά να μπορέσουν να διοχετευθούν οι συσσωρευμένες αυτές μάζες των εμπορευμάτων. το μετρητό χρήμα γίνεται άφαντο. γίνεται εμπόδιο στην κυκλοφορία.. στο χαντάκι του κραχ. το βιομηχανικό τροχάδην μετατρέπεται σε καλπασμό και ο καλπασμός μεγαλώνει με τη σειρά του. η μια χρεωκοπία διαδέχεται την άλλη..Φρίντριχ Ένγκελς σχεδόν μια φορά κάθε δέκα χρόνια. τα προϊόντα μένουν σε σωρούς απούλητα. ύστερα από μια μικρή ή μεγάλη υποτίμηση. Το μέσο κυκλοφορίας. Σταδιακά ο ρυθμός της κίνησης επιταχύνεται. Στις κρίσεις βλέπουμε να ξεσπά βίαια η αντίφαση ανάμεσα στην κοινωνική παραγωγή και την κεφαλαιοκρατική ιδιοποίηση. η πίστωση εξαφανίζεται. ώσπου να γίνει ασυμβίβαστη [ 127 ] . Το εμπόριο σταματάει.8 για να καταλήξει και πάλι με ένα από τα πιο επικίνδυνα άλματα. παραγωγικές δυνάμεις και προϊόντα κατασπαταλούνται και καταστρέφονται μαζικά. το χρήμα. Όλοι οι νόμοι της εμπορευματικής παραγωγής και κυκλοφορίας αναποδογυρίζονται. Το γεγονός ότι η κοινωνική οργάνωση της παραγωγής στο εσωτερικό του εργοστασίου αναπτύχθηκε. ένα πραγματικό βιομηχανικό. οι εργαζόμενες μάζες στερούνται τα μέσα διαβίωσης γιατί απλά παρήγαγαν πάρα πολλά. ο ένας αναγκαστικός πλειστηριασμός ακολουθεί τον άλλο.. οι αγορές είναι υπερπλήρεις. εμπορικό. Και ξανά τα ίδια από την αρχή. Και ο χαρακτήρας των κρίσεων αυτών εκδηλώνεται τόσο καθαρά. Να τί ζησαμε από το 1825 όχι λιγότερες από πέντε φορές και το ξαναζούμε κι αυτή τη στιγμή (1877) για έκτη φορά. το βήμα γίνεται τροχάδην. πιστωτικό και κερδοσκοπικό steeple-chase. ώσπου να γίνει ένα αχαλίνωτο τρέξιμο. Η οικονομική σύγκρουση φτάνει στο απώγειό της: ο τρόπος παραγωγής ξεσηκώνεται ενάντια στον τρόπο ανταλλαγής. τα εργοστάσια σταματούν. που ο Φουριέ έφτασε να τις χαρακτηρίσει όλες τους ονομάζοντας την πρώτη απ'αυτές: crise pl thorique (κρίση υπεραφθονίας). Η κυκλοφορία των εμπορευμάτων προσωρινά αναστέλλεται.
μέσα συντήρησης. αν προηγουμένως δεν μετατραπούν σε κεφάλαιο. Αυτή η ανάγκη από μόνη της εμποδίζει να ενωθούν οι υλικοί και προσωπικοί μοχλοί της παραγωγής. Μέσα παραγωγής. Αυτή μονάχα απαγορεύει στα παραγωγικά μέσα να μπουν σε κίνηση και στους εργάτες να εργαστούν και να ζήσουν. [ 128 ] . αυτές οι ίδιες οι παραγωγικές δυνάμεις πιέζουν με αυξανόμενη δύναμη να λυθεί η αντίφαση. ώστε να μπορέσει να αναγνωριστεί πραγματικά και ο χαρακτήρας τους σαν κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις. το γεγονός αυτό γίνεται χειροπιαστό και στους ίδιους τους καπιταλιστές από τη βίαιη συγκέντρωση του κεφαλαίου που συντελείται όσο διαρκούν οι κρίσεις. τα μέσα παραγωγής δεν μπορούν να μπουν σε κίνηση. Γιατί στην κεφαλαιοκρατική κοινωνία. να απολυτρωθούν οι παραγωγικές δυνάμεις από την ιδιότητα του κεφαλαίου. καθότι αυτή ακριβώς η αφθονία εμποδίζει τη μετατροπή των μέσων παραγωγής και συντήρησης σε κεφάλαιο. γιατί τον πιέζουν οι παραγωγικές δυνάμεις που δημιούργησε ο ίδιος. λοιπόν. Δεν μπορεί πια να μετατρέψει σε κεφάλαιο όλη αυτή τη μάζα από μέσα παραγωγής. Η ανάγκη να πάρουν τα μέσα παραγωγής και συντήρησης την ιδιότητα του κεφαλαίου ορθώνεται σαν φάντασμα ανάμεσα σ' αυτά και τους εργάτες. σε μέσα για την εκμετάλλευση της ανθρώπινης εργατικής δύναμης. Ουτοπικός και Επιστημονικός με την αναρχία της παραγωγής που υπάρχει στην κοινωνία. από τη μια ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής στέκεται καταδικασμένος από την αδυναμία του να εξακολουθήσει να διευθύνει τις παραγωγικές δυνάμεις. Από την άλλη.Σοσιαλισμός. όλα τα στοιχεία της παραγωγής και του γενικού πλούτου πλεονάζουν. με την καταστροφή πολλών από τους μεγάλους και ακόμα περισσότερων από τους μικρούς καπιταλιστές. Ολόκληρος ο μηχανισμός του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής αρνείται να κινηθεί. Έτσι. Μένουν αχρησιμοποίητα και γι' αυτό ακριβώς είναι υποχρεωμένος να μένει αχρησιμοποίητος και ο εφεδρικός βιομηχανικός στρατός. διαθέσιμοι εργάτες. πλάι και πάνω απ' αυτήν. Όμως «η άφθονία γίνεται η πηγή της δυστυχίας και της στέρησης» (Φουριέ).
είναι εξαρχής τόσο κολοσσιαία. αυτή η αυξανόμενη ανάγκη να αναγνωριστεί η κοινωνική τους φύση. Καθορίζουν τη συνολική ποσότητα που πρέπει να παραχθεί από το προϊόν τους. Η περίοδος της βιομηχανικής ανάκαμψης. καθώς και η ίδια η κρίση. τη διανέμουν μεταξύ τους και επιβάλλουν τις τιμές πώλησης που καθόρισαν από πριν. που βρίσκονται σε έντονη ανάπτυξη. δεν επαρκεί πια ούτε και αυτή η μορφή: οι παραγωγοί μεγάλης κλίμακας ενός συγκεκριμένου κλάδου της βιομηχανίας στο εσωτερικό μιας χώρας συνενώνονται σε «τραστ».χ. οι σιδηρόδρομοι. Επειδή όμως τα τραστ αυτά γενικά διαλύονται μόλις αρχίσουν να πηγαίνουν άσχημα οι δουλειές. Αυτό έγινε λ. η οποία μετά τη συγχώνευση των 48 μεγαλύτερων μονάδων. όπως λ. ωστόσο. ενάντια στην ιδιότητά τους να είναι κεφάλαιο. με την απεριόριστη διόγκωση των πιστώσεων. που είναι μια ένωση με σκοπό να ρυθμίζει την παραγωγή. που αποκλείουν κάθε άλλη μορφή εκμετάλλευσης.χ. το 1890 με την αγγλική παραγωγή αλκαλίου. Πολλά από τα παραγωγικά και συγκοινωνιακά αυτά μέσα. Στα τραστ ο ελεύθερος συναγωνισμός μετατρέπεται σε μονοπώλιο. σαν κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις. βρίσκεται σήμερα στα χέρια μιας μόνο εταιρείας με ενιαία διεύθυνση και με κεφάλαιο 120 εκατομμύρια μάρκα. ως το σημείο τουλάχιστον που είναι αυτό δυνατό να γίνει μέσα στις καπιταλιστικές σχέσεις. [ 129 ] . με την κατάρρευση των μεγάλων καπιταλιστικών επιχειρήσεων. είναι το στοιχείο που υποχρεώνει την ίδια την καπιταλιστική τάξη να τις μεταχειρίζεται όλο και πιο πολύ.Φρίντριχ Ένγκελς Η αντίδραση αυτή των παραγωγικών δυνάμεων. Σ’ έναν κάποιο βαθμό. εξωθούν σημαντικές μάζες παραγωγικών μέσων σ' εκείνη τη μορφή κοινωνικοποίησης που βλέπουμε στα διάφορα είδη των μετοχικών εταιρειών. ακριβώς γι’αυτό προωθούν μια ακόμα πιο συγκεντροποιημένη μορφή κοινωνικοποίησης: ολόκληρος ο βιομηχανικός κλάδος μετατρέπεται σε μια μόνο μεγάλη μετοχική εταιρία και ο εσωτερικός ανταγωνισμός παραχωρεί τη θέση του στο εσωτερικό μονοπώλιο από τη μια και μοναδική αυτή εταιρεία. της ανάπτυξης.
να κόβει κουπόνια και να τζογάρει στο χρηματιστήριο. εκτοπίζει τώρα τους καπιταλιστές και. Φυσικά. που άρχισε εκτοπίζοντας πρώτα τους εργάτες. ούτε η μετατροπή σε κρατική ιδιοκτησία αφαιρεί το χαρακτήρα του κεφαλαίου από τις παραγωγικές δυνάμεις. πρέπει τελικά να αναλάβει τη διεύθυνση της παραγωγής ο επίσημος εκπρόσωπος της καπιταλιστικής κοινωνίας. στην αρχή αυτό γίνεται για το μεγαλύτερο όφελος των καπιταλιστών. εκτός από το να τσεπώνει τα εισοδήματα.Σοσιαλισμός. η μετατροπή των μεγάλων οργανισμών της παραγωγής και των συγκοινωνιών σε μετοχικές εταιρίες. τραστ και κρατική ιδιοκτησία αποδεικνύει ότι η αστική τάξη δεν είναι καθόλου απαραίτητη για τη δουλειά αυτή. σιδηροδρόμους. Ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. αν δεν τους στείλει από την πρώτη κι όλας στιγμή στον εφεδρικό βιομηχανικό στρατό. Και το σύγχρονο κράτος είναι κι αυτό απλά μια [ 130 ] . με τραστ η χωρίς τραστ. Ουτοπικός και Επιστημονικός η δίχως σχέδιο παραγωγή της καπιταλιστικής κοινωνίας συνθηκολογεί μπροστά στη σχεδιασμένη παραγωγή της σοσιαλιστικής κοινωνίας που πλησιάζει. μια τόσο ωμή εκμετάλλευση της κοινωνίας από μια μικρή συμμορία εκδοτών κουπονιών. Αν οι κρίσεις αποκαλύπτουν την ανικανότητα της αστικής τάξης να εξακολουθήσει να διαχειρίζεται τις σύγχρονες παραγωγικές δυνάμεις. Αυτό είναι φανερό για τις μετοχικές εταιρίες και τα τραστ. Ο καπιταλιστής δεν έχει πια καμιά κοινωνική δράση. όπως τους εργάτες. Όπως κι αν είναι. τηλέγραφους. Κανένας λαός δεν θα ανεχόταν μια παραγωγή που θα την διευθύνουν τα τραστ. τους ξαποστέλνει στο πλεόνασμα του πληθυσμού. όπου οι διάφοροι καπιταλιστές ληστεύουν ο ένας τα κεφάλαια του άλλου. Εδώ όμως η εκμετάλλευση γίνεται τόσο καταφανής.9 Η αναγκαιότητα της μετατροπης σε κρατική ιδιοκτησία εμφανίζεται πρώτα στους μεγάλους οργανισμούς επικοινωνιών: ταχυδρομεία. το Κράτος. Μα ούτε η μετατροπή σε μετοχικές εταιρίες και τραστ. που πρέπει να γκρεμιστεί. Όλες οι κοινωνικές λειτουργίες του καπιταλιστή γίνονται τώρα από μισθωτούς υπαλλήλους.
από αιτία ανωμαλίας και καταστροφών που ήταν. Οι καπιταλιστικές σχέσεις δεν παύουν να υπάρχουν. όπως οι φυσικοί νόμοι που δρουν τυφλά. προλετάριοι. ουσιαστικά είναι ένας καπιταλιστικός μηχανισμός. αντίθετα εξωθούνται στα όρια. Η λύση αυτή μπορεί απλά και μόνο να απαρτίζεται από το στοιχείο ότι αναγνωρίζεται η κοινωνική φύση στις σύγχρονες παραγωγικές δυνάμεις και ότι. όταν δεν τις κατανοήσουμε και [ 131 ] . το κλειδί για τη λύση. θα μετατραπεί στον πιο ισχυρό μοχλό της ίδιας της παραγωγής. τόσο πιο πολύ εκμεταλλεύεται τους πολίτες.Φρίντριχ Ένγκελς οργάνωση που δημιούργησε η αστική τάξη για να διατηρεί τους γενικούς εξωτερικούς όρους του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής απέναντι σε κάθε είδους φθορά. Η ιδιοκτησία του Κράτους στις παραγωγικές δυνάμεις δεν αποτελεί λύση της σύγκρουσης. Οι κοινωνικές δυνάμεις δρουν κυριολεκτικά σαν τις δυνάμεις της φύσης . τόσο περισσότερο γίνεται πραγματικά συλλογικός καπιταλιστής. ο τρόπος της παραγωγής. Έτσι. βίαιες. Το σύγχρονο Κράτος. οι οποίες έχουν γίνει πολύ μεγάλες για να τις διευθύνει οποιοσδήποτε άλλος εκτός από την κοινωνία την ίδια. όσο και από τη μεριά των ξεχωριστών καπιταλιστών. οποιαδήποτε και αν είναι η μορφή του. καταστρεπτικές. κλονίζει κατά περιόδους τον τρόπο της παραγωγής και ανταλλαγής και δεν επιβάλλεται διαφορετικά παρά με τη βία και την καταστροφή. Αυτό δεν μπορεί να γίνει παρά μόνο όταν η κοινωνία πάρει ανοιχτά και καθαρά στην κατοχή της τις παραγωγικές δυνάμεις. Όταν όμως φτάσουν εκεί. αντιστρέφονται. της ιδιοποίησης και της ανταλλαγής έχει εναρμονιστεί με τον κοινωνικό χαρακτήρα των μέσων παραγωγής. Κι από τότε και μετά. ο οποίος σήμερα στρέφεται ενάντια στους ίδιους. οι παραγωγοί θα επιβάλουν συνειδητά τον κοινωνικό χαρακτήρα των μέσων παραγωγής και των προϊόντων.τυφλές. Οι εργάτες εξακολουθούν να είναι εργάτες. κράτος των καπιταλιστών. τόσο από τη μεριά των εργατών. η συλλογική έννοια του καπιταλιστή. Όσο περισσότερες παραγωγικές δυνάμεις αναλαμβάνει στην ιδιοκτησία του. ωστόσο περιέχει το τυπικό μέσο. κατά συνέπεια.
και στον ήμερο ηλεκτρισμό στον τηλέγραφο και το ηλεκτρικό τόξο. Μόλις όμως τις αναγνωρίσουμε. ποιά κατεύθυνση έχουν και ποιά είναι τα αποτελέσματά τους. Όταν χρησιμοποιήσουμε με τον ίδιον τρόπο τις σύγχρονες παραγωγικές δυνάμεις. δημιουργεί τη δύναμη εκείνη που.και ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής και οι υπερασπιστές του είναι εμπόδια σ’αυτή την κατανόηση -. η διαφορά ανάμεσα στην πυρκαγιά και τη φωτιά που εξυπηρετεί τον άνθρωπο. Καθώς ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής μετατρέπει όλο και περισσότερο τη μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού σε προλετάριους. τότε εξαρτάται από μας και μόνο να τις υποτάξουμε όλο και πιο πολύ στη θέλησή μας και χάρη σ' αυτές να πετύχουμε το σκοπό μας. όσο και του ατόμου.Σοσιαλισμός. με σεβασμό στη φύση τους. θα δούμε να αντικαθιστά την κοινωνική αναρχία της παραγωγής μια κοινωνικά σχεδιασμένη ρύθμιση της παραγωγής. κάτω από την απειλή της [ 132 ] . Μόλις όμως κατανοήσουμε τη φύση τους. Ενόσω αρνούμαστε επίμονα να καταλάβουμε τη φύση και το χαρακτήρα τους . σύμφωνα με τις ανάγκες τόσο της κοινότητας. Σ' αυτό βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στην καταστροφική δύναμη του ηλεκτρισμού που υπάρχει στην αστραπή ενός κεραυνού. μπορούν στα χέρια των συλλογικών παραγωγών να μετατραπούν από διαβολικοί αφέντες σε υπάκουους υπηρέτες. ο οποίος θα στηρίζεται στην ίδια τη φύση των σύγχρονων παραγωγικών μέσων: από τη μια. άμεση κοινωνική ιδιοποίηση σαν το μέσο που διατηρεί και αναπτύσσει την παραγωγή κι από την άλλη. άμεση ατομική ιδιοποίηση σαν μέσο ύπαρξης και απόλαυσης. Κι αυτό είναι ιδιαίτερα σωστό με τις σημερινές τεράστιες παραγωγικές δυνάμεις. όταν καταλάβουμε με ποιόν τρόπο δρουν. θα αντικατασταθεί από τον τρόπο ιδιοποίησης των προϊόντων. οι δυνάμεις αυτές ενεργούν παρά και ενάντια στη θέλησή μας και κυριαρχούν πάνω μας. όπως έχουμε λεπτομερειακά εξηγήσει πιο πριν. Έτσι ο καπιταλιστικός τρόπος ιδιοποίησης. Ουτοπικός και Επιστημονικός δεν τις λάβουμε υπόψιν. στον οποίο το προϊόν υποδουλώνει πρώτα τον παραγωγό και στη συνέχεια κι αυτόν τον ίδιο το σφετεριστή.
που βασίζεται στην προηγούμενη αναρχία της παραγωγής. Η κοινωνία που μέχρι σήμερα κινείται μέσα στις ταξικές αντιθέσεις έχει ανάγκη από το Κράτος. ένα Κράτος. μαζί με την ταξική κυριαρχία και την πάλη του ατόμου για την ύπαρξη. δουλοπαροικία ή φεουδαρχική εξάρτηση. καταργεί τον ίδιο του τον εαυτό σαν προλεταριάτο. Έτσι. μισθωτή εργασία).Φρίντριχ Ένγκελς καταστροφής. ’Οταν θα κατορθώσει να γίνει πραγματικά ο αντιπρόσωπος ολόκληρης της κοινωνίας. η σύνθεσή της σ' ένα ορατό σώμα. Το προλεταριάτο κατακτά την κρατική εξουσία και μετατρέπει πρώτα-πρώτα τα παραγωγικά μέσα σε κρατική ιδιοκτησία. εξαφανιστούν και οι συγκρούσεις και οι υπερβολές που είναι συνέπειά τους.η κατοχή των παραγωγικών μέσων στο όνομα της κοινωνίας . Το Κράτος ήταν ο επίσημος αντιπρόσωπος ολόκληρης της κοινωνίας. στο Μεσαίωνα των φεουδαρχών ευγενών. Η πρώτη πράξη που μ’ αυτή εμφανίζεται το Κράτος πραγματικά σαν αντιπρόσωπος ολόκληρης της κοινωνίας . δηλαδή από μια οργάνωση τής κάθε φορά εκμεταλλεύτριας τάξης. καταργεί όλες τις ταξικές διαφορές και τις ταξικές αντιθέσεις και μ' αυτό και το Κράτος σαν Κράτος. θα γίνει από μόνο του περιττό. είναι υποχρεωμένη να πραγματοποιήσει αυτή την επανάσταση.είναι ταυτόχρονα και η τελευταία ανεξάρτητη πράξη [ 133 ] . και ειδικά και κύρια για να κρατάει την τάξη που εκμεταλλεύεται κάτω από συνθήκες καταπίεσης αντίστοιχες με τον εκάστοτε τρόπο παραγωγής (δουλεία. Μόλις πάψουν πια να υπάρχουν κοινωνικές τάξεις για να τις κρατάει στην καταπίεση. δεν υπάρχει πια τίποτα που θα πρέπει να καταπιεστεί και να κάνει άρα αναγκαία μια κατασταλτική δύναμη. Όσο περισσότερο ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής πιέζει να μετατραπούν τα μεγάλα κοινωνικά παραγωγικά μέσα σε ιδιοκτησία του Κράτους. μόλις. όμως. ώστε να μπορεί να διατηρεί τις εξωτερικές συνθήκες παραγωγής. τόσο δείχνει ο ίδιος το δρόμο προς την ανατροπή αυτή. μα αυτό μόνο για όσον καιρό ήταν το Κράτος της τάξης. η οποία στην εποχή της εκπροσωπούσε ολόκληρη την κοινωνία: στην αρχαιότητα είναι το Κράτος των πολιτών που είναι δουλοκτήτες. στην εποχή μας της αστικής τάξης.
Ο χωρισμός της κοινωνίας σε μια εκμεταλλεύτρια τάξη και μια τάξη που την εκμεταλλεύονται. σαν μελλοντικό ιδανικό. αλλά όταν εμφανιστούν ορισμένοι καινούργιοι οικονομικοί όροι. Πλάι στη μεγάλη αυτή πλειοψηφία. ήταν η αναγκαία συνέπεια της χαμηλής ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων στο παρελθόν.10 Από τότε που εμφανίστηκε στην ιστορία ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. όσο και από την οριστική της ανεπάρκεια σαν επιστημονική ιδέα. Αυτό. Η παρέμβαση τής κρατικής εξουσίας στις κοινωνικές σχέσεις γίνεται στο ένα πεδίο μετά το άλλο περιττή και τότε απονεκρώνεται μόνο του. Θα μπορούσε όμως να γίνει εφικτό. πρέπει να εκτιμήσουμε τη φράση «ελεύθερο λαϊκό Κράτος». Οσον καιρό η συνολική κοινωνική εργασία αποδίδει μόνο ένα εισόδημα που μόλις ξεπερνάει αυτό που είναι αναγκαίο. όπως και κάθε άλλη κοινωνική πρόοδος. όχι όταν κατανοηθεί πως η ύπαρξη των τάξεων βρίσκεται σε αντίφαση με τη δικαιοσύνη.λ.π. ώστε να εξασφαλίζεται απλά η επιβίωση όλων. ελεύθερη από την άμεσα παραγωγική δουλειά. διαμορφώνεται μια τάξη.Σοσιαλισμός. Η κυβέρνηση προσώπων παραχωρεί τη θέση της στη διαχείριση πραγμάτων και τη διεύθυνση των παραγωγικών λειτουργιών. πως το κράτος πρέπει να καταργηθεί μέσα σε μια νύχτα. όχι με την απλή θέληση να καταργηθούν οι τάξεις. ονειρεύτηκαν την κατοχή των παραγωγικών μέσων από την κοινωνία περισσότερο ή λιγότερο θολά. τόσο από την άποψη της προσωρινής δικαιολόγησής της σαν προπαγανδιστικό μέσο. Από την ίδια θέση πρέπει να κρίνουμε και τις απαιτήσεις των λεγόμενων αναρχικών. διάφορα άτομα και ολόκληρες αιρέσεις. Το Κράτος δεν «καταργείται». σε μια τάξη που κυριαρχεί και μια τάξη που καταπιέζεται. [ 134 ] . που είναι αποκλειστικά απορροφημένη από την αγγαρεία της δουλειάς. σβήνει. Ουτοπικός και Επιστημονικός που κάνει σαν Κράτος. γίνεται δυνατό. η κοινωνία χωρίζεται αναγκαστικά σε τάξεις. να γίνει ιστορική αναγκαιότητα. όσον καιρό λοιπόν η εργασία απαιτεί ολόκληρο ή σχεδόν ολόκληρο το χρόνο της μεγάλης πλειονότητας από τα μέλη της κοινωνίας. την ισότητα κ. Απ' αυτή τη θέση.. όταν θα εκπληρώνονταν οι υλικοί όροι για την πραγματοποίησή του.
Προϋποθέτει λοιπόν ένα βαθμό στην ανάπτυξη της παραγωγής. ο χωρισμός της κοινωνίας σε τάξεις έχει μια κάποια ιστορική νομιμότητα. Και πραγματικά. για ορισμένες κοινωνικές συνθήκες. μα και κάθε κυρίαρχης τάξης γενικά. μα από οικονομική. του μονοπωλίου της κουλτούρας και της πνευματικής διεύθυνσης από μία ιδιαίτερη κοινωνική τάξη. δεν θα παραλείψει να εδραιώσει την κυριαρχία της σε βάρος της εργαζόμενης τάξης και να μετατρέψει την κοινωνική διεύθυνση σε εκμετάλλευση τών μαζών. δεν την έχει ωστόσο.π. της κλοπής. κατά συνέπεια και η διαίρεση της κοινωνίας σε τάξεις. η οικονομική της χρεωκοπία επαναλαμβάνεται κανονικά κάθε δέκα χρόνια.Φρίντριχ Ένγκελς που φροντίζει για τις γενικές υποθέσεις της κοινωνίας: διοίκηση της εργασίας. Αν όμως. πολιτική και πνευματική άποψη ακόμα και εμπόδιο στην ανάπτυξη αυτή. καλές τέχνες κ. που να έχει γίνει αναχρονισμός και αρχαιολογία όχι μόνο η ύπαρξη αυτής ή της άλλης ορισμένης κυρίαρχης τάξης. να γίνει όχι μόνο περιττή. επιστήμη. η κατάργηση των κοινωνικών τάξεων προϋποθέτει τέτοιο επίπεδο ιστορικής ανάπτυξης. και σκοντάφτει [ 135 ] . κατά συνέπεια και της πολιτικής κυριαρχίας. Αυτό όμως. δικαιοσύνη. της κατεργαριάς και της απάτης.λ. στον οποίο η ιδιοποίηση των παραγωγικών μέσων και των προϊόντων. Στηρίζεται στην ανεπάρκεια της παραγωγής και θα σαρωθεί ύστερα από την πλατειά ανάπτυξη των σύγχρονων παραγωγικών δυνάμεων. πολιτικές υποθέσεις. δεν εμποδίζει καθόλου να γίνει ο διαχωρισμός αυτός σε τάξεις με τη βοήθεια της βίας. Αν η πολιτική και πνευματική χρεωκοπία της αστικής τάξης δεν είναι πια μυστικό ούτε σ' αυτή την ίδια. και μόλις η κυρίαρχη τάξη βρεθεί από πάνω. παρά μόνο για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα. Σήμερα έχουμε ήδη φτάσει στο σημείο αυτό. γι' αυτό το λόγο. Σε κάθε κρίση η κοινωνία πνίγεται κάτω από το βάρος των δικών της παραγωγικών δυνάμεων και των δικών της προϊόντων. Ο νόμος της κατανομής της εργασίας αποτελεί λοιπόν τη βάση για το χωρισμό της κοινωνίας σε τάξεις. που δεν μπορεί να τα χρησιμοποιήσει.
κατά συνέπεια. Κι αυτό δεν είναι όλο. η κυριαρχία του προϊόντος πάνω στον παραγωγό. γιατί λείπουν οι καταναλωτές. εξαφανίζεται η εμπορευματική παραγωγή και. Η επεκτατική δύναμη που κλείνουν μέσα τους τα παραγωγικά μέσα σπάει τις αλυσίδες που τα φόρτωσε ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. Έτσι. η οποία θα γίνεται πιο πλούσια μέρα με την ημέρα. Η δυνατότητα να εξασφαλιστεί. σχεδιασμένη οργάνωση. γιατί εξαλείφει την ηλίθια σπατάλη σε είδη πολυτελείας. Εκτός απ’ αυτό. η δυνατότητα αυτή είναι σήμερα υπαρκτή. κατά συνέπεια. Ουτοπικός και Επιστημονικός ανίσχυρη πάνω στην εξής παράλογη αντίφαση: οι παραγωγοί δεν έχουν τίποτα να καταναλώσουν. η οποία είναι σήμερα αναπόφευκτος συνοδός της παραγωγής και φτάνει στο ανώτατο σημείο της όσο διαρκούν οι κρίσεις. μα και την πραγματική σπατάλη και καταστροφή στις παραγωγικές δυνάμεις και τα προϊόντα. μα που θα τους εγγυάται και την πιο ελεύθερη ανάπτυξη και ολοκληρωτική εξάσκηση στις φυσικές και πνευματικές ικανότητές τους. για πρώτη φορά αποχωρίζεται ό άνθρωπος. Την αναρχία στο εσωτερικό της κοινωνικής παραγωγής την αντικαθιστά η συνειδητή. απελευθερώνει ποσότητα από παραγωγικά μέσα και προϊόντα για χρήση του συνόλου. σε όλα τα μέλη της κοινωνίας μια ύπαρξη.Σοσιαλισμός. όχι μόνο εντελώς επαρκής από υλική άποψη. Η πάλη για την ατομική επιβίωση παύει. οριστικά από το ζωικό βασίλειο και περνάει από τις ζωώδεις [ 136 ] .για πρώτη φορά. για μια απεριόριστη πρακτικά αύξηση της ίδιας της παραγωγής. στην οποία επιδίδονται σήμερα οι κυρίαρχες τάξεις και οι πολιτικοί τους εκπρόσωποι. αλλά είναι υπαρκτή. Η απελευθέρωσή τους από τις αλυσίδες αυτές είναι ο μοναδικός όρος για να αναπτύσσονται αδιάκοπα οι παραγωγικές δυνάμεις και να προοδεύουν με ένα ρυθμό που θα γίνεται όλο και πιο γρήγορος και. από μια κάποια ορισμένη έννοια.11 Με την κατοχή των μέσων παραγωγής από την κοινωνία. Η κοινωνική ιδιοποίηση των παραγωγικών μέσων παραμερίζει όχι μόνο τα τωρινά εμπόδια της παραγωγής. με την κοινωνική παραγωγή.
Ο κύκλος που εξουσίαζε τις συνθήκες ζωής της ανθρωπότητας ως τώρα περνάει στην εξουσία και τον έλεγχο των ανθρώπων. Οι νόμοι της δικής τους κοινωνικής δράσης. που για πρώτη φορά γίνονται οι πραγματικοί και συνειδητοί κύριοι της φύσης. προσφέρεται αυτό το πλεόνασμα για πώληση και μπαίνει στην ανταλλαγή: εμπορευματική παραγωγή μονάχα στη γέννησή της. Οι ξένες. Μόνο όταν βρίσκουμε ένα πλεόνασμα στην παραγωγή πάνω από την κατανάλωση αυτή. που όμως περιέχει κι όλας το σπέρμα της αναρχίας στην κοινωνική παραγωγή. χρησιμοποιούνται από τώρα και στο εξής από τους ανθρώπους με ολοκληρωτική επίγνωση των αιτίων και γι' αυτό υποτάσσονται σ' αυτούς. οι αντικειμενικές δυνάμεις. Παραγωγικά μέσα προσαρμοσμένα στην ατομική χρήση. Μόνο από τη στιγμή αυτή. Παραγωγή για την άμεση κατανάλωση. μικροσκοπικά. και στο βαθμό που. και σε όλο και αυξανόμενο βαθμό τα αποτελέσματα που θέλουν οι ίδιοι. ξένοι και κυρίαρχοι. Η ίδια η κοινωνική οργάνωση των ανθρώπων. πριν απ' όλα. είναι κύριοι της ίδιας τους της κοινωνικής οργάνωσης. [ 137 ] . Είναι το πέρασμα της ανθρωπότητας από το βασίλειο της αναγκαιότητας στο βασίλειο της ελευθερίας. περνούν πλέον κάτω από τον έλεγχο των ίδιων των ανθρώπων. συνοψίζουμε σύντομα την πορεία που ακολούθησε η ανάπτυξή μας: 1. είτε του φεουδάρχη του. γίνεται τώρα δική τους πράξη ελεύθερη. Μεσαιωνική κοινωνία: Μικρής κλίμακας ατομική παραγωγή. είτε του ίδιου του παραγωγού. Για να τελειώνουμε. με μηδαμινά αποτελέσματα. οι άνθρωποι θα δημιουργήσουν συνειδητά οι ίδιοι την ιστορία τους. χοντροφτιαγμένα. πρωτόγονα. κατά συνέπεια. που ως τώρα στεκόταν μπροστά τους σαν να είχε επιβληθεί αυθαίρετα από τη φύση και την ιστορία.Φρίντριχ Ένγκελς συνθήκες ύπαρξης σε συνθήκες πραγματικά ανθρώπινες. που ως τώρα εξουσίαζαν την ιστορία. που ως τώρα ορθώνονταν μπροστά τους σαν φυσικοί νόμοι. γιατί. μόνο από τη στιγμή αυτή οι κοινωνικές αιτίες που έβαλαν οι ίδιοι σε κίνηση θα έχουν.
Γ. Α. παραγέμισμα των αγορών. σε μεγάλα εργαστήρια και. Συγκέντρωση των μέσων παραγωγής. που είναι και αυτή εξίσου υποχρεωτικός νόμος του ανταγωνισμού για τον κάθε εργοστασιάρχη. Οι παλιές μορφές ιδιοποίησης εξακολουθούν να ισχύουν. στην αρχή με την απλή συνεργασία και τη χειροτεχνική φάμπρικα. Με την ιδιότητα του ιδιοκτήτη των μέσων παραγωγής. ιδιοποιείται τα προϊόντα και τα μετατρέπει σε εμπορεύματα. Και στις δύο πλευρές. Ουτοπικός και Επιστημονικός 2. Αχαλίνωτος ανταγωνισμός. Η ανταλλαγή και μαζί μ' αυτή η ιδιοποίηση παραμένουν ατομικές πράξεις. Καπιταλιστική επανάσταση: Μετατροπή της βιομηχανίας. αντιφάσεις που τις φέρνει στο φως η μεγάλης κλίμακας βιομηχανία. Η παραγωγή γίνεται κοινωνική πράξη. και ένας όλο και μεγαλύτερος παραμερισμός των εργατών: εφεδρικός βιομηχανικός στρατός. κρίσεις κάθε δέκα χρόνια. των νόμων που κυριαρχούν στην παραγωγή εμπορευμάτων.Σοσιαλισμός. Αντίθεση ανάμεσα στο προλεταριάτο και την αστική τάξη. που ο ανταγωνισμός την κάνει επιτακτικό νόμο για τον κάθε ξεχωριστό εργοστασιάρχη. πρωτάκουστη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Εμφανίζεται ο καπιταλιστής. πλεόνασμα της προσφοράς στην αγορά. από την οποία ξεπηδούν όλες οι αντιφάσεις της σημερινής κοινωνίας. κατά συνέπεια. πράξεις του ξεχωριστού ανθρώπου: το κοινωνικό προϊόν το ιδιοποιείται ο ατομικός καπιταλιστής. που ως τότε ήταν σκόρπια. μετατροπή τους από ατομικά σε κοινωνικά . Από την άλλη. τελειοποίηση των μηχανικών εγκαταστάσεων. Χωρισμός του παραγωγού από τα μέσα παραγωγής. [ 138 ] . φαύλος κύκλος: εδώ. Β. Καταδίκη του εργάτη να μείνει όλη τη ζωή του μισθωτός. Αυτή είναι μια βασική αντίφαση.μετατροπή που δεν θίγει τη μορφή ανταλλαγής στο σύνολό της. Από τη μια. Εκδήλωση όλο και πιο έντονη και με αυξανόμενη αποτελεσματικότητα. Αντίθεση ανάμεσα στην κοινωνική οργάνωση μέσα στο κάθε ξεχωριστό εργοστάσιο και την κοινωνική αναρχία στο σύνολο της παραγωγής. επέκταση δίχως όρια της παραγωγής. υπερπαραγωγή.
Φρίντριχ Ένγκελς πλεόνασμα από παραγωγικά μέσα και προϊόντα - εκεί, πλεόνασμα από εργάτες δίχως εργασία και δίχως μέσα συντήρησης. Οι δύο αυτοί μοχλοί της παραγωγής και της κοινωνικής ευημερίας δεν μπορούν να συνενωθούν, γιατί η καπιταλιστική μορφή της παραγωγής απαγορεύει στις παραγωγικές δυνάμεις να μπουν σε κίνηση, στα προϊόντα να κυκλοφορήσουν, αν δεν μετατραπούν προηγουμένως σε κεφάλαιο, πράγμα που εμποδίζει αυτή η ίδια η αφθονία τους. Η αντίφαση έχει φτάσει ως τον παραλογισμό. Ο τρόπος παραγωγής στασιάζει ενάντια στη μορφή ανταλλαγής. Η αστική τάξη πείστηκε και η ίδια πως είναι ανίκανη να διευθύνει άλλο τις δικές της κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις. Δ. Μια μερική αναγνώριση του κοινωνικού χαρακτήρα των παραγωγικών δυνάμεων που επιβάλλεται στους ίδιους τους καπιταλιστές. Ιδιοποίηση των μεγάλων οργανισμών της παραγωγής και των συγκοινωνιών στην αρχή από μετοχικές εταιρείες, ύστερα από τα τραστ και τέλος από το Κράτος. Η αστική τάξη αποδεικνύεται περιττή τάξη. Ολες οι κοινωνικές της λειτουργίες γίνονται τώρα από μισθωτούς υπαλλήλους. 3. Προλεταριακή επανάσταση, διάλυση των αντιφάσεων: Το προλεταριάτο κατακτά τη δημόσια εξουσία και, χάρη στην εξουσία αυτή, μετατρέπει τα κοινωνικά μέσα παραγωγής, που ξέφυγαν από τα χέρια της αστικής τάξης, σε δημόσια ιδιοκτησία. Με την πράξη αυτή, ελευθερώνει τα παραγωγικά μέσα από την προηγούμενη ιδιότητά τους να είναι κεφάλαιο και δίνει πλήρη ελευθερία στον κοινωνικό τους χαρακτήρα να επιβληθεί. Η κοινωνική παραγωγή, σύμφωνα με ένα προκαθορισμένο πλάνο, είναι από τώρα και στο εξής δυνατή. Η ανάπτυξη της παραγωγής κάνει την ύπαρξη στο μέλλον των διάφορων κοινωνικών τάξεων αναχρονισμό. Στο μέτρο που εξαφανίζεται η αναρχία στην κοινωνική παραγωγή, πέφτει σε ύπνο και η πολιτική εξουσία του Κράτους. Οι άνθρωποι, κύριοι επιτέλους της κοινωνικής τους οργάνωσης, γίνονται, ακριβώς γι' αυτό το λόγο, κύριοι της φύσης,
[ 139 ]
Σημειώσεις κύριοι του εαυτού τους, ελεύθεροι.
Να πραγματοποιήσει την απελευθερωτική αυτή πράξη, αυτή είναι η
ιστορική αποστολή του σύγχρονου προλεταριάτου. Να εξακριβώσει τις
ιστορικές συνθήκες και, μ'αυτό, την ίδια τη φύση τους και να δώσει έτσι
στην τάξη που αποστολή της είναι να δράσει, τάξη καταπιεζόμενη
σήμερα, την επίγνωση των όρων και της φύσης της δράσης της, αυτό
είναι το καθήκον του επιστημονικού σοσιαλισμού, που είναι η θεωρητική
έκφραση του προλεταριακού κινήματος.
[ 140 ]
Φρίντριχ Ένγκελς
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
1. G. Mayer, Frederick Engels (London, 1936), σελ. 208. 2. Ό.π., σελ. 56-57. 3. Ό.π., σελ. 15. 4. Παρατίθεται στον F. Engels, The Condition of the Working Class in England (Moscow, 1973), σελ. 313. 5. Παρατίθεται στον G. Mayer, ό.π., σελ. 49. 6. F. Engels, ό.π., σελ. 60. 7. Ό.π., σελ. 111-112. 8. Ό.π., σελ. 120. 9. Ό.π., σελ. 167. 10. Ό.π., σελ. 162. 11. Ό.π., σελ. 312. 12. Ό.π., σελ. 261. 13. Ό.π., σελ. 333-334. 14. Ό.π., σελ. 11. 15. F. Engels, On the History of the Communist League στους K. Marx και F. Engels, Selected Works (London, 1968), σελ. 436. 16. G. Mayer, ό.π., σελ. 59-60. 17. F. Mehring, Karl Marx (Sussex, 1981), σελ. 93. 18. Ό.π., σελ. 95. 19. K. Marx and F. Engels, Correspondence 1844-1851 (London, 1982) σελ. 4. 20. Ό.π., σελ. 20. 21. G. Mayer, ό.π., σελ. 69. [ 141 ]
The Red 48ers (New York. σελ.. 40. 41. Communist Manifesto (Tirana. 1965). 187.. 8. 234. Hammen. σελ. 37. O. σελ. 47. σελ. 29 Ιουνίου 1848.. σελ. 43. ό. ό. Κ. 1981). 503. 33. σελ. The German Ideology (London.. Άρθρο στη Deutsche-Brusseler Zeitung. 88. 28. Marx and F. σελ. 236. F. 22. ό. Ό. Engels. Principles. E. 48. σελ. Engels στη Neue Rheinische Zeitung. σελ. σελ. 16 Φεβρουαρίου 1849. Άρθρο στη Neue Rheinische Zeitung. Κ.. ό. σελ. 250.. σελ. J.. Engels. Correspondence. 160. 25.π. Engels. 27. Engels.π. 54. Marx and F. Ό. 23 Ιανουαρίου 1848. παρατίθεται στον G. 55-56. ό. J. 29 Ιουνίου 1848. σελ. Marx and F. σελ. 44. Ό. Hammen. Principles of Communism (Peking. Correspondence. 3. 1969).π.π. σελ... 30. 11. O. Ό.π. Fernbach (επ. Ό. The Revolutions of 1848 (Harmodnsworth.. 1973).π. 42. επαναλαμβάνεται στον D. σελ...π. Ό. 37-38.π.. K.. σελ.π. 32.π. Ό. σελ. 29.π.). Marx στη Neue Rheinische Zeitung. 24. 85-86. ό. 45.. K. J.π. Engels. Engels. ανατύπωση [ 142 ] . 159-160. Ό. 131. 46. 1977). Fernbach.. 25. ανατύπωση στον D. σελ. 36.π. 50. σελ. 165. 38. Communist Manifesto.π. 44. The Age of Revolution (London.π. Κ.Σημειώσεις 22. K.π.. Mayer. 82. Marx and F.π. Παρατίθεται στον O. 34. σελ. Ό. Engels. 26. 61-62. 1977).. σελ. Ό.. F. σελ. Hobsbawm.π. σελ.. Ό. σελ. 34. 23. 60. ό. Marx and F. 35. ό. Ό. Hammen. 31. F. 39.π.π.
Παρατίθεται στον Τ. σελ. Ό. Marx and F..Φρίντριχ Ένγκελς στον D. Kapp. Engels. Ό. 216-217.π. 1982). Rosdolsky στον Ένγκελς και το Non-historic Peoples: the National Question in the Revolution of 1848. σελ. Marx and F. 57. Βλ. τυπωμένο στον D. σελ. σελ.π. Mayer.π. Carver. σελ. Fernbach. ό. 69.π. σελ.. 163. 54.π. 60.π. 39 (Μόσχα. ανατύπωση στον D. 126-127.. 140. 64. Marx and F. 13 Ιανουαρίου 1849. 1984). Ό. ό. Mehring. ό. ό. σελ.. σελ. Carver.. ό. 55. 211. Permanent Revolution (New York. K. 330. ό. Y. 155. 114. [ 143 ] 49. G. Carver. 67. ό. σελ.. ό. Correspondence. 153-155 για διαφορετικές ερμηνείες της αλληλογραφίας. ό. Fernbach.π. Τ. ό.π. 171-174 και Τ. 125. σελ. Carver.π. Τ.. Trotsky..π. Eleanor Marx. 58. Engels.π. F.π. Γράμμα από το Μαρξ στον Ένγκελς στο Selected Correspondence (Moscow. 62. . Engels. Παρατίθεται στον προηγούμενο. 1983). 68. 434-435. Collected Works.π. Frederick Engels: His Life and Thought (Basingstoke. Correspondence. Y. 239.. Fernbach.. 66. τόμ. και The Daughters of Karl Marx (London. Marx and F. ό. 1989). L. τόμ. σελ. 241.π. ό.π.. 201.. σελ.. K. σελ. 1962). 61. σελ. Engels. σελ. Kapp. Η πιο λεπτομερής κριτική από μαρξιστική οπτική προέρχεται από το R. K. Τ. σελ. Carver. 52. σελ. 1. 65. σελ.. σελ. 63.. (Glasgow. "Address of the Central Committee to the Communist League (March 1850)". 56. 114. Engels στη Neue Rheinische Zeitung. F. 112. Ό. 50. 51. K. 159. 113. 53. σελ. 1986).π. 164. 59..
Ό. International Socialism 65. Ό. Fernbach. 429-430. σελ. 87. 180. σελ. 86. II (London. ό. 43. σελ. D. σελ.π.. 88.Σημειώσεις 70. σελ. σελ. Speech at the Graveside of Karl Marx στο Selected Works. 209. ό. εισαγωγή στον K. 1974). The First International and After (London. Στον K. 422. 512. σελ. Karl Marx (Sussex. Marx. 77. σελ. Βλ. στο Selected Correspondence. 259. 81. ό. Private Property and the State στο Selected Works. 90. 71. 340. 309. 47 κ. Ό.. The Origin of the Family. Μαρξ στον Friedrich Adolph Sorge στο Hoboken. Mehring.. K. 73. Engels.. 19 Σεπτεμβρίου 1879. σελ. 84. Ό. εισαγωγή. σελ. Γράμμα του Κ. Ό.. 404. σελ.π. σελ. 80. σελ. Karl Marx’s Theory of Revolution. 79. ό. σελ. Engels. 306. Marx and F.π.π. σελ. 168. Utopian and Scientific στο Selected Works.π. 76. F. το άρθρο του John Rees "Engels’ Marxism".. 74. Ό.π. Ό. 1981). 410. 75. 83.π. H.π. 82. The Civil War in France στο Selected Works. 85. 91.π. F... Engels. 308-309.π. σελ.π.π. 72. σελ. Socialism. Engels..π. F. Ό. 89. Selected Works.ε.π. 418-419.... σελ. 285. 511. Engels. 287. σελ. 419... Ό. vol. 449-583. ό. 92. Marx και F.π.. σελ. 78. σελ. Ό.π. ό. ό. F. Ό... Ό.π.π. Για μια πληρέστερη εξέταση αυτού και [ 144 ] . σελ. Draper. 398.π.. 1978).
A. 99. Για την εισαγωγή βλ. σελ. Adolph Sorge στο Hoboken. 162-163... 2. ό. 1974). Κ. σελ. L. σελ.. σελ. 104. Y. Kapp. Γράμμα του Φ. The Class Struggles in France συντομεύτηκε για δημοσίευση στη Die Neue Zeit. 423. σελ. 107. January [ 145 ] . ό. ό. σελ. ό.π.. σελ. Για λεπτομέρειες βλ. 1990). 97. 98. 375.π. στο Selected Works. ό. Y. τόμ. Engels. L. Draper. H.π.. 27 (London. στο Selected Correspondence. Tate. 2. 204.π. 103. 549. Kapp. The British Labour Movement (London. Marx and F. 102. 425. Harman. Labour’s Turning Point (Brighton. F. 421-422. Ό. Hobsbawm. 7 Δεκεμβρίου 1889. 72.. 12 Σεπτεμβρίου 1882. σελ.π. το κεφάλαιο του John Rees. ό. Collected Works Vol.. 108. στο Selected Works.ε. σελ. σελ. ό. 2 (New York.π. Ένγκελς στον Eduard Bernstein στη Ζυρίχη.π. Tate. 100. σελ. σελ. Y. 105. σελ. Παρατίθεται στον E. 94. Kapp. 446. 109.. στο Selected Correspondence. Y. σελ. τόμ. 506-524. Morton and G. Socialism. 101. Ένγκελς στον Karl Kautsky στη Βιέννη. 1976).π. σελ. 96. ό. 212-213. ό. 301. ό.. τόμ.Φρίντριχ Ένγκελς άλλων έργων του Ένγκελς σχετικά με την καταγωγή του ανθρώπου βλ. Ό. 120. 1979). 106. Eleanor Marx. A.π.. International Socialism 65. 678. Βλ. το κεφάλαιο του Chris Harman "Engels and the origins of human society". Η εισαγωγή του Ένγκελς στο έργο του Μαρξ. Γράμμα του Φ. στο Socialist Review 149 (London. Engels. 83 κ.π. σελ.π. Ένγκελς στο Σορτζ στο Λονδίνο. ό. Utopian and Scientific στο Selected Works. Kapp. 17 Ιουνίου 1879. 95.. 385. Morton and G. C. σελ. 93.π. 377-380. Γράμμα του Ένγκελς στον J.π. "Hidden Treasure"..
285-295. Μια εξαιρετική συγκίνηση βασίλεψε τότε. Για μια ανάλυση του επιχειρήματος σχετικά με τους σοσιαλιστές και τον πόλεμο βλ. σελ. επικράτησε από την αρχή. Οι Ισοπεδωτές (Levellers) αποτελούσαν την άκρα [ 146 ] . σελ. Από τότε που ο ήλιος βρίσκεται στον ουρανό και γυρίζουν γύρω του οι πλανήτες. Στη σκέψη αυτή του δικαίου υψώθηκε τώρα ένα σύνταγμα και πάνω σ' αυτή τη βάση έπρεπε να στηρίζονται από ’δω και μπρος τα πάντα. η ιδέα του δικαίου. Γερμανική έκδοση. Μα να που ο άνθρωπος έφτασε για πρώτη φορά να αναγνωρίσει πως η Ιδέα πρέπει να κυβερνάει την πνευματική πραγματικότητα. Μήπως.τ. με τη σκέψη. και ενάντια σ' αυτή δεν μπορούσε το παλιό σύστημα της αδικίας να φέρει κανενός είδους αντίσταση. δεν ξαναείχαν δει τέτοιο πράγμα. δηλαδή να στέκονται οι άνθρωποι με το κεφάλι..π. είναι καιρός να μπει σε εφαρμογή ο Αντισοσιαλιστικός Νόμος ενάντια στο δημόσιο κίνδυνο που εμπεριέχουν οι επαναστατικές ιδέες του μακαρίτη καθηγητή Χέγκελ. 30-31. η λογική κυβερνάει τον κόσμο. Mayer. 2. G. και να φτιάχνουν την πραγματικότητα σύμφωνα μ’αυτή. Αυτό ήταν μια υπέροχη ανατολή.Μ. ό. Φιλοσοφία της Ιστορίας. ένας ενθουσιασμός του πνεύματος έκανε τον κόσμο ολόκληρο να ριγήσει σαν να έγινε τώρα μόλις η συμφιλίωση του θείου με τα εγκόσμια» (Χέγκελ. σελ. Ε Αυτό είναι το απόσπασμα για τη Γαλλική Επανάσταση: «Η σκέψη. 535). άραγε.Σημειώσεις 1992). 1840. Ο Αναξαγόρας ήταν ο πρώτος που είπε πως ο Νους. (Σ.: οι εμφάσεις στο παραπάνω απόσπασμα είναι του Ένγκελς). ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 (Η ενδειξη Ε δηλώνει ότι η σημείωση είναι του Ενγκελς) 1. Όλα τα σκεπτόμενα όντα συνενώθηκαν για να πανηγυρίσουν την εποχή εκείνη. Ο Munzer (περίπου 1490-1525) ήταν ηγέτης και ιδεολογικός εκπρόσωπος της ριζοσπαστικής αγροτικής – πληβειακής πτέρυγας στη διάρκεια του Πολέμου των Χωρικών.
Paris 1966. τ. 4. Editions Anthropos.π. Το New Lanark – ένα εργοστάσιο βαμβακιού που περιλάμβανε έναν εποικισμό εργατών στη Σκωτία – ιδρύθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1780.: F. στο Oeuvres de Claude-Henri de Saint-Simon. Armand. βιβλίο Ι. 186. διαμορφώνει το ακόλουθο συμπέρασμα: «Η επέκταση των δικαιωμάτων των γυναικών είναι βασική προϋπόθεση κάθε κοινωνικής προόδου» (Fourier. Τόμος Ι. η κοινωνική πρόοδος και οι αλλαγές που σημειώνονται σε μια συγκεκριμένη περίοδο οφείλονται στην πρόοδο της γυναικείας απελευθέρωσης. Το όγδοο γράμμα της σειράς "Lettres de Henri Saint-Simon un Am ricain".Ι. Editions Sociales. Από αυτή τη θέση. Ο Babeuf (1760–97) ήταν ένας ουτοπικός κομμουνιστής. 5. σελ. και η παρακμή του κοινωνικού συστήματος οφείλεται στην υποχώρηση των δικαιωμάτων των γυναικών». 6.. Βιβλίο Ι. που γράφτηκε στις αρχές του 19ου αιώνα και δημοσιεύτηκε ανώνυμα στη Λυών το 1808.π. Το πρώτο σημαντικό έργο του Charles Fourier ήταν το Th orie des quatre mouvements et des destin es g n rales. Γράφτηκε το 1802 στη Γενεύη και δημοσιεύτηκε ανώνυμα στο Παρίσι το 1803. σελ. καθώς και ο θεωρητικός και ηγέτης της «Συνωμοσίας των Ίσων». Βιβλίο ΙΙ. 3. 55. Ο. Τόμος Ι. Paris [ 147 ] . ο. 7. 153-218 και Τόμος VI. Βλέπε τη δήλωση του Fourier στο πρώτο του βιβλίο Th orie des quatre mouvements: «Σαν γενική αρχή.Φρίντριχ Ένγκελς αριστερά πτέρυγα της Αγγλικής Επανάστασης. Thierry: "De la r organization de la soci t Europ enne…" και "Opinion sur les mesures prendre contre la coalition de 1815". 41-2. ed. σελ. "Lettres d’ un habitant de Gen ve ses contemporains". σελ. Ο Ένγκελς αναφέρεται στις δύο παμφλέτες που γράφτηκαν από τους Saint-Simon και A. Lettres d’ un habitant de Gen ve ses contemporains (Γράμματα ενός κατοίκου της Γενεύης προς τους συγχρόνους του): είναι το πρώτο έργο του Saint-Simon.. Textes Choisis. 353-79.
London 1962. 8. 12. 0 Νόμος κατέληξε νεκρό γράμμα. Ο. Βλέπε AL Morton. 9. Robert Owen. ρυθμίζοντας την εργασία στα εργοστάσια βαμβακιού. σελ. Ένας Νόμος. τους Κομμουνιστές και τους Σοσιαλιστές της Ευρώπης» και στάλθηκε προς την προσωρινή κυβέρνηση της Γαλλίας. 10. σελ. 124).. Τον Οκτώβρη του 1833. που παρουσιάστηκε με πρωτοβουλία του Owen τον Ιούνιο του 1815 και πέρασε με περικοπές από το Κοινοβούλιο τον Ιούλιο του 1819. που κατέληξε στην ίδρυση του Grand National Consolidated Trades Union. 64-5. Ο. 80. το 1848. καθώς και «προς την Βασίλισσα Βικτωρία και τους υπεύθυνους συμβούλους της». 104. ο Owen οργάνωσε ένα συνέδριο συνεταιρισμών και σωματείων στο Λονδίνο. 105. 15. 129-30.π. 19th April and 3rd May". Dublin 1823. 95. 16. ένα υπόμνημα που απευθύνθηκε προς όλους τους «κόκκινους Ρεπουμπλικάνους. Ο Owen εγκαινίασε την Εργατική Αγορά του Λονδίνου τον Σεπτέμβρη του 1832 και διατηρήθηκε μέχρι τα μέσα του 1834. Για το «φαύλο κύκλο» του πολιτισμού. 14.Σημειώσεις 1953. το Φλεβάρη του 1834.π. σελ. 12th April. Οι Εργατικές Αγορές (Equitable Labour Exchange Bazaars) ιδρύθηκαν από εργατικούς συνεταιρισμούς σε διάφορες περιοχές της Αγγλίας. απαγόρευε την εργασία σε παιδιά κάτω των εννιά χρόνων και περιόριζε την εργάσιμη μέρα στις 12 ώρες για άτομα κάτω των 16. Ο. Ο Νομος.. "Report of the Proceedings at the Several Public Meetings. σελ.. Όταν η πρόταση του Owen για έμμισθους ελεγκτές απορρίφθηκε. 13. Ο Proudhon έκανε μια προσπάθεια να οργανώσει την «Τράπεζα του Λαού» [ 148 ] .π. The Life and Ideas of Robert Owen (Η ζωή και οι ιδέες του Ρόμπερτ Όουεν). 66-7. Ε Από το "The Revolution in the Mind and Practice of the Human Race". σελ. 11. Held in Dublin… on the 18th March. 70. βλέπε σελ.
Σποραδικά. σκόρπια. 2.τι η παραγωγή με την πορεία που περιγράψαμε πιο πάνω.) Λόγια του Μεφιστοφελή στον «Φάουστ» του Γκαίτε. 4.) Εμπορικοί πόλεμοι του 17ου και 18ου αιώνα: μια σειρά πόλεμοι ανάμεσα στα μεγάλα ευρωπαϊκά κράτη για να εξασφαλίσουν το εμπόριο με τις Ινδίες και την Αμερική. 2. πως η μισθωτή εργασία. (Σ.Φρίντριχ Ένγκελς (Banque du Peuple) στο Παρίσι το Γενάρη του 1849. Ε Δεν είναι ανάγκη να εξηγηθεί εδώ πως. που σ' αυτή βρίσκεται εν σπέρματι ολόκληρος ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. 1991. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 1. Το να ιδιοποιούμαι εγώ το δικό μου προϊόν η το προϊόν ενός άλλου είναι.τ.τ. (Σ. Το Όνειρο του Νταλαμπέρ.Μ.) Die Mark σημαίνει «Κοινότητα». βλέπε Ντιντερό. συνυπήρχε αιώνες ολόκληρους πλάι στη δουλεία.Μ. ο χαρακτήρας της ιδιοποίησης δεν επαναστατικοποιείται λιγότερο απ’ ό.τ. Στην αρχή.Μ.) Για την ελληνική μετάφραση του Le Neveu de Rameau. (Σ. Εδώ μπορεί να προστεθεί παροδικά.Μ. Διατηρήθηκε. (Σ. Ηριδανός. οι πόλεμοι ξέσπασαν ανάμεσα στη Μεγάλη Βρετανία καί την [ 149 ] 3. για δύο περίπου μήνες. φυσικά.τ. Το όνομά της προέρχεται από το Αιγυπτιακό λιμάνι της Αλεξάνδρειας.Χ. στα χαρτιά. είναι πολύ παλιά. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 1. παρότι η μορφή ιδιοποίησης μένει η ίδια. Μπόρεσε όμως να αναπτυχθεί μέσα στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. που υπήρξε ένα σημαντικό κέντρο του διεθνούς εμπορίου. Η Αλεξανδρινή περίοδος της επιστήμης χρονολογείται από τον τρίτο αιώνα π. μόνο όταν οι απαιτούμενες ιστορικές προϋποθέσεις είχαν εκπληρωθεί. και να κατακτήσουν αποικιακές αγορές. Ο Ένγκελς αναφέρεται στο έργο του «Die Mark». δύο διαφορετικά είδη ιδιοποίησης. .
1664-1667 καί 1672-1674) και αργότερα ανάμεσα στην Αγγλία και τη Γαλλία. προς το τέλος του 18ου αιώνα. 9. είναι σοσιαλιστική. 5. Η Αγγλία νίκησε σε όλους αυτούς τους πολέμους καί έτσι. ακόμα και όταν την κάνει ο Βίσμαρκ. Γιατί μόνο στην περίπτωση που τα μέσα παραγωγής και επικοινωνίας είναι πραγματικά πάρα πολύ μεγάλα για να τα διευθύνουν οι μετοχικές εταιρίες και έχει. έστω και αν την διεξάγει το σημερινό κράτος. 408. Είναι φανερό πως. 645. 462. ο Ναπολέων και ο Μέτερνιχ θα συμπεριλαμβάνονταν ανάμεσα στούς ιδρυτές του σοσιαλισμού. Ε Λέω: Πρέπει. η εθνικοποίησή τους γίνει οικονομική ανάγκη.) Όρος που χρησιμοποιείται στους αγώνες του ιπποδρόμου και σημαίνει ιπποδρομία μετ’ εμποδίων. η έμφαση είναι του Ένγκελς. Κεφάλαιο. Τόμος Ι. Ε Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία. πως κάθε κρατικοποίηση. Μόσχα 1961.και διακηρύσσει χωρίς άλλη διαδικασία. να παρουσιάζεται ένας ψευτοσοσιαλισμός . χωρίς καμιά οικονομική ανάγκη.Σημειώσεις Ολλανδία (1652-1654. Ο. Μαρξ. 109 (Γερμανική έκδοση). για πολιτικούς και οικονομικούς λόγους πολύ-πολύ πεζούς. (Σ. 7. κατά συνέπεια.τ. σελ. κρατικοποίησε τις κυριότερες σιδηροδρομικές γραμμές της Πρωσίας.π. Βλ. από τον καιρό που ο Βίσμαρκ άρχισε τις κρατικοποιήσεις.. που προηγείται από την κατοχή όλων των παραγωγικών μέσων από την ίδια την κοινωνία. μόνο και μόνο για να μπορεί να τις οργανώσει καλύτερα και να τις χρησιμοποιήσει σε καιρό πολέμου και για να κάνει τους σιδηροδρομικούς υπαλλήλους εκλογικό κοπάδι στην υπηρεσία της [ 150 ] .Μ.ο οποίος μάλιστα εδώ και ’κει εκφυλίζεται σε κάποια δουλοπρέπεια . έφτιαξε μόνο του τις κυριότερες σιδηροδρομικές γραμμές. αν ο Βίσμαρκ. 487. μόνο τότε η εθνικοποίηση αυτή σημαίνει οικονομική πρόοδο. 8. Είδαμε όμως τώρα τελευταία. 435-6. Τότε μόνο σημαίνει πως φτάσαμε σε ένα καινούριο στάδιο. Αν το βελγικό κράτος. 6. σελ. είχε συγκεντρώσει στα χέρια της ολόκληρο σχεδόν το παγκόσμιο εμπόριο. αν η κρατικοποίηση του καπνού ήταν σοσιαλιστική. σελ.
. για να μην αναφέρουμε την κρατικοποίηση των οίκων ανοχής που πρότεινε στα σοβαρά κάποιος κατεργάρης τον καιρό του Φρειδερίκου Γουλιέλμου IΙI.. ακόμα και κάτω από το βάρος του καπιταλισμού....... ανεξάρτητη από τις αποφάσεις της Βουλής. πως οι συνολικές απώλειες μόνο της γερμανικής βιομηχανίας σιδήρου στην τελευταία κρίση ήταν 455 εκατομμύρια μάρκα. 1878)..... [ 151 ] . ο Ένγκελς σε μια επιστολή του στον Μπέμπελ (18-28 Μάρτη 1875).. Διαφορετικά θα αποτελούσαν σοσιαλιστικά ιδρύματα η Βασιλική Εταιρία Θαλάσσιου Εμπορίου. το 1875 ........ 16.. 2200 εκατoμμύρια λίρες = 44 δισεκατoμμύρια μάρκα... Ε Μερικοί αριθμοί θα μας δώσουν μια κατά προσέγγιση εικόνα. ακόμα και το ραφείο του λόχου στο στρατό.. για την απίστευτα επεκτατική δυναμική των σύγχρονων παραγωγικών μέσων... Οσο για την καταστροφή των μέσων παραγωγής και των προϊόντων από τις κρίσεις..... η Βασιλική Χειροτεχνική Βιομηχανία Πορσελάνης. αυτά δεν είναι καθόλου σοσιαλιστικά μέτρα.... 6100 εκατoμμύρια λίρες = 122 δισεκατoμμύρια μάρκα... 8500 εκατoμμύρια λίρες = 170 δισεκατoμμύρια μάρκα. Recent Accumulations of Capital in the UK........ London..... «Ελεύθερο λαϊκό κράτος»: αίτημα στο πρόγραμμα καί πλατιά διαδεδομένο σύνθημα των Γερμανών σοσιαλδημοκρατών γύρω στα 1870. το 1865 . ο συνολικός πλούτος της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας ήταν σε στρογγυλούς αριθμούς: το 1814 ... 10. Το αίτημα αυτό το κριτικάρισαν ο Μαρξ στην Κριτική του προγράμματος της Γκότα. στο 2ο Συνέδριο των Γερμανών βιομηχάνων που έγινε στο Βερολίνο στις 21 Φλεβάρη 1878. Journal of the Statistical Society.. 11. υπολογίστηκε.Φρίντριχ Ένγκελς κυβέρνησης και κυρίως για να δημιουργήσει μια καινούργια πηγή εισοδήματος. άμεσα ή έμμεσα.. τ. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Γκίφεν (Robert Giffen.... συνειδητά ή όχι.. καθώς και ο Λένιν στο Κράτος και Επανάσταση....
Σημειώσεις [ 152 ] .
Φρίντριχ Ένγκελς [ 153 ] .
To get Scribd mobile enter your number and we'll send you a link to the Scribd app for iPhone & Android.We've sent a link to the Scribd app. If you didn't receive it, try again.
We'll never share your phone number.
