ΙΕΡΟΚΑΝΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΙΣ ΤΟΥ ΠΑΠΙΚΟΥ ΠΡΩΤΕΙΟΥ

ΙΕΡΟΚΑΝΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣIΣ ΠΑΠΙΚΟΥ ΠΡΩΤΕΙΟΥ *

«Ταύτα περί κανόνων διατετάχθω υμίν παρ’ ημών, ω Επίσκοποι. Υμείς δε εμμένοντες αυτοίς σωθήσεσθε, και ειρήνην έξετε, απειθούντες δε κολασθήσεσθε, και πόλεμον μετ΄ αλλήλων αΐδιον έξετε, δίκην της ανηκοΐας την προσήκουσαν τιννύντες» (επίλογος Αποστολικών Κανόνων).

Σεβασμιώτατε, σεβαστοί Πατέρες, ελλογιμότατοι κ. Καθηγητές, αγαπητοί,

Τα λόγια αυτά θέλει η εκκλησιαστική παράδοση ως επίλογο των Αποστολικών Κανόνων. Με την παραίνεση αυτή η αποστολική παράδοση επισημαίνει τους σοβαρότατους κινδύνους στη ζωή της Εκκλησίας μας από την συστηματική και εσκεμμένη περιφρόνηση της κανονικής της παραδόσεως. Και εάν τα λόγια αυτά εφαρμόζονται σε κάθε πτυχή της εκκλησιαστικής ζωής και καθ’ όλη τη δισχιλιετή εκκλησιαστική ιστορία, στο προκείμενο θέμα του παπικού πρωτείου έχουν την απόλυτη εφαρμογή. Διότι όπως γίνεται πλέον από όλους παραδεκτό, με το δόγμα του παπικού πρωτείου συνέβη το οξύμωρο και τραγικό σχήμα : «διεσπάσθη η Εκκλησία του Χριστού διά να επιβληθεί, ο ρωμαίος επίσκοπος, ως κέντρο της εκκλησιαστικής ενότητος ¹ centrum unitatis» (Κουζάνος) ! Κατά το Ρωμαιοκαθολικό θεολόγο W. de Vries η μοναρχική οργάνωσις του Παπισμού «είναι το μέγιστον εμπόδιον διά την πλήρην επανένωσιν των κεχωρισμένων Εκκλησιών», ή για να επαναλάβουμε τά ίδια τα λόγια του Πάπα Παύλου Στ΄ «το γνωρίζομεν καλώς: Ο πάπας είναι άνευ αμφιβολίας το δυσκολότερον εμπόδιον εν τη πορεία του Οικουμενισμού» ². Ασφαλώς το θέμα που μου ανετέθη προς διαπραγμάτευση («Ιεροκανονική θεώρησις του Παπικού Πρωτείου») δεν είναι νέο, και βέβαια δεν έχουμε αξιώσεις πρωτοτυπίας, πολύ δε ολιγότερο την αξίωση ότι θα το εξαντλήσουμε. Έγκριτοι θεολόγοι επιστήμονες έχουν ασχοληθεί με ιδιαίτερη επιτυχία. Θα επιχειρήσουμε απλώς μία συνοπτική παρουσίαση της προβληματικής ως μία ταπεινή, ελάχιστη συμβολή – δίκην όνου Βαλαάμ – στο διεξαγόμενο επίσημο Θεολογικό Διάλογο της Ορθοδόξου και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στη Βιέννη τον προσεχή Σεπτέμβριο.

Η ΑΞΙΑ ΤΩΝ ΚΑΝΟΝΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ

Όμως, γιατί η ιεροκανονική θεώρηση του θέματος του παπικού πρωτείου είναι απαραίτητη ; Γιατί η Ιεραρχία της Εκκλησίας της Ελλάδος στη συνεδρίαση Της την 25.11.2009 έθεσε ως μοναδικό όρο την αναφορά στην κανονική παράδοση των Οικουμενικών Συνόδων; Γιατί ειδικά εν όψει της διεξαγωγής του διαλόγου στη Βιέννη είναι πολύ αναγκαία η κατεύθυνση που μας δίνουν οι Ι. Κανόνες στο κρίσιμο θέμα του παπικού πρωτείου ;

1.Έχει συμφωνηθεί και κατ’ επανάληψιν έχει εκφραστεί η βούληση³ να οικοδομηθεί ο διμερής Θεολογικός Διάλογος στα κοινά κριτήρια της εκκλησιαστικής

Επί της αρνήσεως της αρχαίας Εκκλησίας να καθορίσει ένα «οιονδήποτε κέντρον ορατής εκφράσεως της παγκοσμίου ενότητος» βλ. Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννου (Ζηζιούλα), Η ενότης της Εκκλησίας εν τη Θ. Ευχαριστία και τω Επισκόπω κατά τους τρεις πρώτους αιώνας, εκδ. Γρηγόρη, εν Αθήναις 1990² σ. 194, 201-202. ² Γρ. Λαρεντζάκη, «Δογματική Κατοχύρωσις της συνοδικότητος και συλλογικότητος εν τη Ορθοδόξω Θεολογία, Γρηφόριος ο Παλαμάς, 59(1976), σ. 89. Κατά τον P. de Vries «Η Ρώμη δεν είναι ακόμα έτοιμη να αποδεχθεί αυτές τις προϋποθέσεις, καθώς ο πάπας Παύλος Στ΄ ο οποίος είναι πολύ πεπεισμένος για το πρωτείο του δεν πρόκειται να παραιτηθεί από την jurisdiction του πάνω στην Ανατολή», στο D.

Papandreou, “Ein Beitrag zur Uberwindung der Trennung zwischen der romisch-katholischen und der orthdoxen Kirche” στο Vasilios von Aristi, Das Papstamt : Dienst oder Hindernis fur die Okumene ? Regensburg 1985, σ.σ. 163. ³ Βλ. Φειδάς, «Η παπική Εγκύκλιος Ut Unum Sint και ο Διάλογος Ορθοδόξου και Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας», www.myriobiblos.gr/texts/greek/feidas.html, ΕΚΚΛΗΣΙΑ, τ. 72(1995), σσ. 585-87, 615-17, 660663, στο εξής : Φειδάς, Ut unum sint.

στο αυθεντικό περιεχόμενο της αλήθειας της πίστεως. Αυτή ήταν η βασική προϋπόθεση που έθεταν οι Πανορθόδοξες Διασκέψεις για τη συμμετοχή της Ορθοδόξου Εκκλησίας στο διμερή διάλογο. Συνεπώς πρέπει να αναζητηθεί η προ του σχίσματος κοινή κανονική παράδοση των επτά Οικουμενικών Συνόδων και η συνεπής προς αυτή εκκλησιαστική πράξη της πρώτης χιλιετίας ως τα απόλυτα κριτήρια για την επίτευξη συμφωνίας στο κρίσιμο θέμα του παπικού πρωτείου.

2.Επί πλέον, ως ειλικρινά διαλεγόμενοι έχουμε υποχρέωση να μεταφέρουμε στους συνομιλητές μας ό,τι η Ορθόδοξη παράδοση φρονεί. Άλλωσε η υποχρέωση μαρτυρίας των διαλόγων σε αυτό ακριβώς συνίσταται. Δεν δικαιούμαστε ως Ορθόδοξοι να μην στηριχθούμε στην ασάλευτη πέτρα της κανονικής μας παραδόσεως. Ο Αγ. Θεόδωρος Στουδίτης λέει ότι «μηδέ γάρ τέλειον εἶναι ὀρθόδοξον, ἀλλ’ ἐξ ἡμισείας, τόν τήν πίστιν ὀρθήν οἰόμενον ἔχειν, τοῖς θείοις Κανόσι μή ἀπευθυνόμενον» ². Και για την Ορθόδοξη Εκκλησία οι Ιεροί Κανόνες είναι κατ’ έμπνευση του Αγ. Πνεύματος συνταχθέντες και η συμμόρφωση στα κελεύσματά τους είναι απόλυτα υποχρεωτική για όλους τους Ορθοδόξους⁵. Άλλωστε, ως Ορθοδόξους πρέπει να μας συνέχει η πραγματικότητα ότι το σύνολο των Ι. Κανόνων με τους οποίους διοικείται η Εκκλησία μας έχουν την μοναδικότητα ως προς την αυθεντία τους σε ολόκληρο το Χριστιανικό κόσμο : Έχουν θεσπισθεί ή τουλάχιστον επικυρωθεί από Οικουμενικές Συνόδους, την ανωτάτη και αυθεντικότερη έκφραση της εκκλησιαστικής αυτοσυνειδησίας της πρώτης χιλιετηρίδος του ενωμένου Χριστιανισμού. Ουδεμία άλλη Χριστιανική κοινότητα εκτός της Ορθοδόξου Εκκλησίας μας δεν μπορεί να προτείνει σταθερότερο και ασφαλέστερο και ιερότερο θεμέλιο για την οικοδόμηση της πολυπόθητης ενότητος.

Γι’ αυτό, με θλίψη διαπιστώνουμε ότι η κανονική παράδοση των Οικουμενικών Συνόδων της α΄ χιλιετηρίδας δεν αντιμετωπίζεται με τον ενδεδειγμένο σεβασμό στα επίσημα κείμενα των Ρωμαιοκαθολικών. Ενδεικτικά : α) Το «Περί Εκκλησίας Διάταγμα» της Β΄ Βατικανής Συνόδου (Lumen Gentium) έχει 195 υποσημειώσεις με περισσότερες από 600 παραπομπές ^. οι επικυρωμένοι από τις Οικουμενικές Συνόδους του ενωμένου

* Στην παρούσα εργασία η παραπομπή στους Ι. Κανόνες γίνεται με αναφορά στην ονομασία της Συνόδου (Οικουμενικής ή Τοπικής) και ακολούθως στον αριθμό του κανόνος. Έτσι Α-6 σημαίνει τον 6^ο κανόνα της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου, ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-9, τον 9^ο κανόνα της εν Αντιοχεία Τοπικής Συνόδου κοκ. Για τους κανόνες της Τοπικής Συνόδου της Καρχηδόνος τηρήθηκε η αρίθμηση του Πηδαλίου, ως πλέον ευχρήστου. «Τοῖς τὴν ἱερατικὴν λαχοῦσιν ἀξίαν, μαρτύριά τε καὶ κατορθώματα, αἱ τῶν κανονικῶν διατάξεών εἰσιν ὑποτυπώσεις· ἃς ἀσμένως δεχόμενοι, … ἀσπασίως τοὺς θείους κανόνας ἐνστερνιζόμεθα, καὶ ὁλόκληρον τὴν αὐτῶν διαταγὴν καὶ ἀσάλευτον κρατύνομεν, τῶν ἐκτεθέντων ὑπὸ τῶν ἁγίων σαλπίγγων τοῦ Πνεύματος, …· Ἐξ ἑνὸς γὰρ ἅπαντες καὶ τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος αὐγασθέντες, ὥρισαν τὰ συμφέροντα. Καὶ οὕς μὲν τῷ ἀναθέματι παραπέμπουσι, καὶ ἡμεῖς ἀναθεματίζομεν· οὕς δέ τῇ καθαιρέσει, καὶ ἡμεῖς καθαιροῦμεν· οὓς δὲ τῷ ἀφορισμῷ, καὶ ἡμεῖς ἀφορίζομεν· οὓς δὲ ἐπιτιμίῳ παραδιδόασι, καὶ ἡμεῖς ὠσαύτως ὑποβάλλομεν» (Ζ-1) Η ένορκος διαβεβαίωσις του χειροτονουμένου Επισκόπου ότι μέλλει να τηρήσει τους εκκλησιαστικούς θεσμούς και τους ιερούς κανόνες παράλληλα με την ομολογία πίστεως που διακηρύσσει : «Προς δε τούτοις στέργω και αποδέχομαι τας Αγίας επτά Οικουμενικάς Συνόδους … Ομολογώ πάντας τους υπ’ αυτών, ως υποφωτιστικής Χάριτος του Παναγίου Πνεύματος οδηγουμένων, εκτεθέντας όρους της ορθής Πίστεως, και τους ιερούς Κανόνας, ους οι μακάριοι εκείνοι, προς την της Αγίας του Χριστού Εκκλησίας διακόσμησιν και των ηθών ευταξίαν κατά τας Αποστολικάς παραδόσεις και την διάνοιαν της Ευαγγελικής θείας διδασκαλίας συντάξαντες, παρέδωκαν τη Εκκλησία, ενστερνίζομαι, και κατ’ αυτούς, ιθύνειν επιμελήσομαι την θείω βουλήματι κληρωθείσαν μοι διακονίαν» Αρχιερατικόν, εκδ. Αποστολική Διακονία, Αθήναι 1999, σ. 111. «ως άνωθεν κατενεχθέντας θείους χρησμούς, η Εκκλησία εκ τόδε του χρόνου σέβει και τιμά, των θείων Ευαγγελίων ουχ έλαττον, επί κακείνα πηγαί τούτων ατεχνώς και ρίζαι καθέστηκεν» (Ματθαίου Βλαστάρεως, Σύνταγμα κατά στοιχείον, Γ. Ράλλη-Μ. Ποτλή, Σύνταγμα των θείων και ιερών Κανόνων, τα 16, εν Αθήναις 1859, στο εξής : Γ. Ράλλη-Μ. Ποτλή, Σύνταγμα των θείων και ιερών Κανόνων, εν Αθήναις 1860, τ. 6, σ. 3), διότι κατά τον Ι. Χρυσόστομον στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο ήτο παρών ο Χριστός «και πάντα ετύπου και ενομοθέτη» (PG 48, 865).

β) Η επίσημη «Κατήχηση της Καθολικής Εκκλησίας» (συνταχθείσα υπό την προεδρία του καρδιναλίου J. Ratzinger και εγκριθείσα το 1992) έχει σελ. 950 και §§ 2.900 περίπου ^. παραπέμπει σε ένα μόνο ιερό Κανόνα, τον ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ-34 ! Αντίθετα και στα δύο επίσημα κείμενα του παπικού θρόνου υπάρχει πλούσια αναφορά σε παπικές κανονικές διατάξεις της μετά το σχίσμα χιλιετίας. Νομίζουμε ότι αυτό πρέπει να προβληματίσει τους αρμοδίους – Ρωμαιοκαθολικούς και Ορθοδόξους – για τη στάση της Ρώμης έναντι της κοινής μας εκκλησιαστικής παραδόσεως …

3.Η μελέτη του προβλήματος του παπικού πρωτείου από ιεροκανονικής πλευράς μας βοηθά στη διαπίστωση ιστορικής πραγματικότητος της πρώτης χιλιετίας. Στις δογματικές αποφάσεις και τους κανόνες είναι με ακρίβεια αποτυπωμένη και εκεί μπορούμε να διαπιστώσουμε χωρίς καμία αμφιβολία την βέβαιη πίστη της εκκλησίας κατά την περίοδο αυτή. Οι διάφορες απόψεις Πατέρων ενδέχεται να μην απηχούν επακριβώς την πίστη της Εκκλησίας, ιδιαίτερα μάλιστα σε εποχές κρίσεων και συζητήσεων επί των θεολογικών προβλημάτων. Έτσι, στο θέμα των πρεσβείων του Επισκόπου Ρώμης, αναλόγως με την εποχή και το πολιτισμικό περιβάλλον κάποιες πατερικές φράσεις μπορούν να ερμηνευθούν ποικιλοτρόπως. Το ασφαλές κριτήριο και την πλέον αξιόπιστη πληροφόρηση για την αψευδή εκκλησιαστική διδασκαλία μπορούμε να την έχουμε μόνο στις αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων. Ουδεμία άποψη, οιουδήποτε δεν είναι δυνατόν να υπερισχύσει αποφάσεως Οικουμενικής Συνόδου. Δεν έχει λοιπόν σημασία ποιες είναι οι επιμέρους απόψεις Πατέρων και εκκλησιαστικών συγγραφέων όταν υπάρχει ρητή και σαφής απόφαση Οικουμενικής Συνόδου. Ενώπιον αποφάσεώς Της όλοι οφείλουμε να σιωπούμε και να συμμορφωνόμαστε πλήρως. Η σημασία της λοιπόν, ως της υπερτάτης εν τη Καθολική Εκκλησία αυθεντίας και κατά συνέπεια του απολύτου κριτηρίου για την έκφραση της ενότητας του εκκλησιαστικού σώματος είναι μοναδική, διότι «η Οικουμενική Σύνοδος θεωρείται όργανον του Αγίου Πνεύματος, το όργανον της Εκκλησίας, το όργανον της εκφράσεως του αλαθήτου της Εκκλησίας και των αληθειών αυτής» ³

4.Οι αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων είτε αφορούν στην δογματική διδασκαλία, είτε στην ηθική, είτε σε θέματα διοικητικής διευθέτησης αποτελούν ενιαίο και αδιαχώριστο σύνολο και είναι απολύτως υποχρεωτικές για την Εκκλησία, ή πιο σωστά αποτελούν την έκφραση της Εκκλησίας και είναι υποχρεωτικές για τα μέλη Της. Χαρακτηριστικό παράδειγμα : η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος (πράξη 4^η) στον περί πίστεως όρο της παραπέμπει στον 82^ο Κανόνα της Στ΄ (Πενθέκτης) Οικουμενικής Συνόδου⁷, όχι για να τον επικυρώσει, αλλά για να αντλήσει εξ αυτού του κανόνος της Οικουμενικής Συνόδου την βεβαιότητα στη διατυπουμένη περί των Αγίων Εικόνων διδασκαλία της. Αυτό δεν σημαίνει μείωση στην Οικουμενική αυτοσυνειδησία της Ζ΄, αλλά αντιθέτως την επιβεβαιώνει, διότι παρουσιάζεται ομοφρονούσα και το αυτό πιστεύουσα με τις προηγούμενες Οικουμενικές Συνόδους.

5.Άλλωστε και η ίδια η επίσημη «Κατήχηση της Καθολικής Εκκλησίας»⁸ αναφερομένη στις Οικουμενικές Συνόδους σημειώνει ότι «το αλάθητο, που υποσχέθηκε ο Χριστός στην Εκκλησία, υπάρχει … προπάντων στην Οικουμενική Σύνοδο» ⁹

6.Για αυτό το λόγο η Ι. Σύνοδος της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος στη συνεδρίασή Της που ασχολήθηκε με το θέμα της «Ομολογίας Πίστεως κατά του Οικουμενισμού»¹⁰ και των Διαχριστιανικών Διαλόγων (15-16.10.2009) έδωσε ομοφώνως συγκεκριμένη «κατεύθυνση» στους εκπροσώπους της Εκκλησίας της

παράγρ. 5 του ανακοινωθέντος : «Σχετικά μέ τό κείμενο πού θά ἀναφέρεται στό πρωτεῖο τοῦ πάπα τῆς Ρώμης κατά τήν πρώτη χιλιετία, τό ὁποῖο θά καταρτισθῆ στήν Κύπρο τίς προσεχεῖς ἡμέρες, δόθηκε κατεύθυνση στούς ἐκπροσώπους τῆς Ἐκκλησίας μας νά ὑποστηρίξουν, ὥστε νά ἐγγραφεῖ στό τελικό κείμενο ἡ κανονική θέση τοῦ πρωτείου τοῦ πάπα Ρώμης κατά τήν πρώτη χιλιετία σέ σχέση πρός τίς Οἰκουμενικές Συνόδους καί σέ ἀναφορά πρός τόν 3ον Κανόνα τῆς Β΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου καί τόν 28ο Κανόνα τῆς Δ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου». Πραγματικά η Ι. Σύνοδος της Ιεραρχίας ανεδείχθη «επομένη τοις Αγίοις Πατράσι» …

ΤΟ ΠΑΠΙΚΟ ΠΡΩΤΕΙΟ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΡΩΜΑΙΟΚΑΘΟΛΙΚΟΥΣ

Ας δούμε λοιπόν τι σημαίνει στην ουσία του το παπικό πρωτείο σύμφωνα με τα ίδια τα εγκεκριμένα κείμενα των Ρωμαιοκαθολικών του προηγουμένου αιώνα, κατά τον οποίο ξεκίνησε η Οικουμενική Κίνηση.

Το 1870 με την ανακήρυξη του παπικού πρωτείου και αλαθήτου ως δόγματος πίστεως από την Α΄ Βατικανή «Οικουμενική» Σύνοδο έκλεισε ο κύκλος της αμφισβητήσεως στη Δύση της θεωρίας του παπικού πρωτείου [Σύνοδοι Πίζας (1409), Κωνσταντίας με τα περίφημα διατάγματα Sacrosancta και Frequens (1414-1418), Βασιλείας (1431-1439), Τριδέντω (1545-1563]¹¹. Η αναγωγή του πρωτείου, ενός θέματος εκκλησιαστικής και κανονικής τάξεως, ως δόγματος πίστεως, ως θεμελιώδους δογματικής διδασκαλίας, απαραίτητης για τη σωτηρία, ενίσχυσε ασφαλώς τον παπικό θεσμό, αλλά εν τούτοις τον οδήγησε σε μία «ακαμψία» και ουσιαστικά τον εγκλώβισε στην εσωτερική αυταρέσκεια της παπικής αυθεντίας και ουσιαστικά έπληξε το πραγματικό εκκλησιαστικό κύρος του 12. Στη Β΄ Βατικάνειο Σύνοδο (1962-1965) ο Παπισμός προσπάθησε να απεγκλωβιστεί από την απολυτοποίηση του πρωτείου-αλαθήτου, τονίζοντας ιδιαίτερα την καθολικότητα της τοπικής Εκκλησίας και τη διακονία του πρωτείου και αλαθήτου μέσα σε συνοδικά πλαίσια. Θα πρέπει όμως να τονιστεί ότι η Β΄ Βατικάνειος Οικουμενική Σύνοδος «καίτοι εδημιούργησεν νέον πνεύμα εις τας σχέσεις με τας άλλας εκκλησίας («αδελφές εκκλησίες», αναγνώριση της πνευματικότητος, της λατρείας κοκ), καίτοι εξ απόψεως διαθέσεως η ατμόσφαιρα ήλλαξεν δι’ αυτής, ουδέν το ουσιώδες εις το εκκλησιαστικόν οικοδόμημα του Βατικανού ετροποποίησεν. Όπως άλλωστε είχε δηλωθεί επισήμως υπό του ανδρός, όστις συνεκάλεσεν την Β΄ Βατικάνειον Πάπα Ιωάννου 23^ου «ουδέν νέον δόγμα θα διατυπωθή και ουδέν παλαιόν θα επαναληφθή».¹³ Με τις Βατικάνειες λοιπόν Συνόδους δεν έχουμε στο εξής μια απλή ή σοβαρή, έντονη ή διακριτική διεκδίκηση, όπως στα χρόνια του ενωμένου Χριστιανισμού, αλλά δόγμα πίστεως, απαραίτητο πλέον για τη σωτηρία. Η τυχόν άρνησή του επισύρει τα τέσσερα «αναθέματα» της Α΄ Βατικανής «Οικουμενικής» Συνόδου.

Ακολούθως, στα πλαίσια της Οικουμενικής Κινήσεως και του διμερούς Θεολογικού Διαλόγου με την Ορθόδοξη Εκκλησία γίνεται προσπάθεια για την αναζήτηση μιας άλλης ερμηνείας του παπικού πρωτείου, η οποία να διευκολύνει την αποκατάσταση της

Ιωάννη Παύλου Β΄ «ακούω την έκκληση που μου απευθύνεται να εύρω μία μορφή ασκήσεως του πρωτείου ανοικτή στη νέα πραγματικότητα, αλλά χωρίς παραίτηση από τα ουσιώδη της αποστολής του» ¹⁵ Ας προσπαθήσουμε να δούμε ποια είναι λοιπόν τα «ουσιώδη της αποστολής του» και αν αυτά είναι συμβατά με την πίστη και πράξη της πρώτης χιλιετίας, όπως αυτή έχει καταγραφεί στην κανονική παράδοση του ενωμένου Χριστιανισμού.

Με βάση το περί Εκκλησίας Διάταγμα της Β΄ Βατικανής Συνόδου (Lumen Gentium21.11.1964)¹⁶, τον Κώδικα του Λατινικού Κανονικού Δικαίου (Codex Juris Canonici - αναθεώρηση 1983)¹⁷ και την επίσημη «Κατήχηση της Καθολικής Εκκλησίας» (1992) μπορούμε να παρουσιάσουμε τη διδασκαλία περί του πρωτείου του πάπα στις εξής ενότητες και παραλλήλως να τη σχολιάσουμε με βάση τους ιερούς Κανόνες της αρχαίας Εκκλησίας:

Α. ΤΟ ΠΑΠΙΚΟ ΠΡΩΤΕΙΟ ΚΑΙ Ο ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΕΤΡΟΣ. Β. ΤΟ ΠΑΠΙΚΟ ΠΡΩΤΕΙΟ-Ο ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΡΩΜΗΣ ΚΑΙ Η ΤΟΠΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ. Γ. ΤΟ ΠΑΠΙΚΟ ΠΡΩΤΕΙΟ ΚΑΙ ΟΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΕΣ ΣΥΝΟΔΟΙ.

ΤΟ ΠΑΠΙΚΟ ΠΡΩΤΕΙΟ ΚΑΙ ΟΙ ΙΕΡΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ

Α. ΤΟ ΠΑΠΙΚΟ ΠΡΩΤΕΙΟ ΚΑΙ Ο ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΕΤΡΟΣ

Σύμφωνα με τη Ρωμαιοκαθολική εκκλησιολογία : «Ο Κύριος έκανε τον Απόστολο Πέτρο ορατό θεμέλιο της Εκκλησίας Του. Σ’ αυτόν παρέδωσε τα κλειδιά της (Κατήχηση § 936, LG § 22, ). «Το ποιμαντικό αυτό καθήκον του Πέτρου και των άλλων Αποστόλων ανήκει στα θεμέλια της εκκλησίας και συνεχίζεται από τους επισκόπους κάτω από το πρωτείο του Πάπα» (Κατήχηση § 881, LG § 22). Ο επίσκοπος της Εκκλησίας της Ρώμης είναι διάδοχος του Αποστόλου Πέτρου και σ’

τον πρώτο των Αποστόλων, για να μεταφέρεται στους διαδόχους του. (Κατήχηση § 882, LG § 22 ).

Ουσιαστικά, εδώ συνδέεται άμεσα το πρωτείο εξουσίας εφ’ όλης της Εκκλησίας με την «πέτρεια» καταγωγή της Εκκλησίας της Ρώμης. Δικαιολογείται όμως μία τέτοια προσέγγιση από την κανονική παράδοση της α΄ χιλιετίας ;

1. Η ΓΕΝΕΣΗ ΤΩΝ «ΠΡΕΣΒΕΙΩΝ ΤΙΜΗΣ»

Στις κανονικές διατάξεις της α΄ χιλιετίας δεν συναντάται ο όρος «πρωτείο», αλλά μόνο «πρεσβεία» ή «πρεσβεία τιμής», τα οποία συνδεόνταν με την ιδιαίτερη τιμή που αποδιδόταν σε ορισμένες Εκκλησίες λόγω του σημαντικού κύρους που είχαν στις διεκκλησιαστικές σχέσεις. Κατά τον καθηγητή Φειδά «η θεωρητική αυτή τιμή προς τας αξιολόγους αποστολικάς ή και μητέρας-εκκλησίας απεδόθη διά του κανονικού όρου ‘πρεσβεία τιμής’ και εισήλθε διά του συνοδικού συσήματος εις την ζωήν της εκκλησίας, διότι οι επίσκοποι των τιμωμένων θρόνων προϊσταντο κατά την χειροτονίαν επισκόπου και προήδρευον των συγκαλουμένων συνόδων. Η αναγνωριζομένη εις την τοπικήν εκκλησίαν τιμή απενέμετο εν ταις συνόδοις και εις τον επίσκοπον αυτής. Τα «πρεσβεία τιμής» είχον βεβαίως αναφοράν εις την ενότητα της Εκκλησίας, αλλ’ ήσαν απαλλαγμένα πάσης εννοίας διοικητικής δικαιοδοσίας». ⁴Προσεγγίζοντας ιστορικά την εξέλιξη της εκκλησιαστικής διοικήσεως από την απλή Επισκοπή, στη Μητρόπολη, την Εξαρχεία και το Πατριαρχείο (Πενταρχία) γίνεται σαφές ότι η ανάδειξη κάποιων Επισκόπων ως εχόντων τα «πρεσβεία» έναντι άλλων ομοταγών τους, δεν θεμελιώνεται σε κάποιους θεολογικούς ή εκκλησιολογικούς λόγους, αλλά μόνο σε εκκλησιαστικούς. ⁵

Τα «πρεσβεία τιμής» εξαρτώνται, χωρίς αυτό να είναι απολύτως δεσμευτικό²⁰ :

1. Κυρίως από το γενικότερο εκκλησιαστικό κύρος μιας Εκκλησίας, το οποίο συναρτάται με την πιστότητα στην αποστολική παράδοση, την ιεραποστολική δραστηριότης της «μητέρας-εκκλησίας», τη βοήθεια και συμπαράσταση στις χειμαζόμενες και εμπερίστατες Εκκλησίες και γενικότερα από τον ακμαιότερο εκκλησιαστικό βίο της. Ασφαλώς η αποστολική προέλευση μιας Εκκλησίας, η αποστολή σε αυτή αποστολικής επιστολής και πολύ περισσότερο η διάσωση του τόπου μαρτυρίου ενός Αποστόλου συνηγορούν ιδιαίτερα στην ανάπτυξη του εκκλησιαστικού κύρους μιας τοπικής Εκκλησίας έναντι άλλων.
2. Βαρύνουσας σημασίας, που ουσιαστικά τελεί σε συνάρτηση με τον προηγούμενο λόγο, είναι το κριτήριο της σπουδαιότητος την οποία είχε η πόλις και η θέση της στην πολιτική και διοικητική διάρθρωση της Αυτοκρατορίας ⁶. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Εκκλησίες που μνημονεύονται ονομαστικά τιμώμενες με «πρεσβεία» με τον Α-6²² είναι η Ρώμη, η Αλεξάνδρεια²³ και η Αντιόχεια,²⁴ οι τρεις μεγαλύτερες και σπουδαιότερες πόλεις της Αυτοκρατορίας.

Είναι προφανές ότι «η αρχή της αποστολικότητος δεν απέκτησε στην Ανατολή τη σπουδαιότητα, η οποία της είχε αποδοθεί στη Δύση. Στην Ανατολή το κριτήριο του πραγματικού εκκλησιαστικού κύρους των θρόνων, χωρίς να αποκλείει την εξαιρετική

Βυζάντιο, Αθήναι 1990³, σ. 292). ²⁰ Π. Ροδοπούλου, «Εκκλησιολογική θεώρησις του τριακοστού τετάρτου Αποστολικού κανόνος», Κληρονομία, τ. 11(1979), σ. 9. Βλ. Φειδά, «Η θέση του πρώτου των Επισκόπων εις την κοινωνίαν των Τοπικών Εκκλησιών», Τοπική και κατά την Οικουμένην Εκκλησία, εκδ. Centre Orthodoxe du Patriarchat Oecumenique, Chambesy Geneve 1981,σ. 155.

κανονικών διεκδικήσεων όσο και την ακτινοβολία των θρόνων» ⁷. Άλλωστε στην Ανατολή, σε αντίθεση με τη Δύση, για την αποστολική προέλευσή τους σεμνύνονταν πολλές Εκκλησίες και αρκετές ετιμήθηκαν με αποστολικές επιστολές²⁶. Στη Δύση όμως, μόνο η Εκκλησία της Ρώμης. Έτσι, «αποστολικές καθέδρες» ή «αποστολικοί θρόνοι» αναφέρονται στις Οικουμενικές Συνόδους και οι Εκκλησίες της Κωνσταντινουπόλεως²⁷ και της Ανατολικής Διοικήσεως, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων.²⁸ Επίσης «θρόνος ο του Αγίου Πέτρου» χαρακτηρίζεται και «ο θρόνος της των Αντιοχέων μεγαλοπόλεως».²⁹ Το κριτήριο της αποστολικότητος επέδρασε στην απόδοση τιμής σύμφωνα με τον Α-7 μόνο στην Εκκλησία των Ιεροσολύμων, αλλά και εδώ η Εκκλησία ιεραρχήθηκε μετά τους τέσσερεις άλλους θρόνους, πέμπτη στην τάξη των Πατριαρχών³⁰. Η αποστολικότης λοιπόν μιας τοπικής εκκλησίας έπρεπε να συνδέεται με την πραγματική ακμή του εκκλησιαστικού βίου. Γι’ αυτό και μεταξύ δύο αποστολικών εκκλησιών προετιμάτο η έχουσα ακμάζοντα εκκλησιαστικό βίο.

2. ΤΑ «ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΙΜΗΣ» ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΗΣ ΡΩΜΗΣ

Η Εκκλησία της Ρώμης λοιπόν συνδύαζε όλους τους ανωτέρω λόγους³¹ για την απόδοση πρεσβείων τιμής σε αυτή.

1. Η Ρώμη ήταν το κυριώτερο κέντρο πολιτισμού και προόδου σε όλη σχεδόν την Αυτοκρατορία, όντας μάλιστα και πρωτεύουσά της. Στη Δύση, ιδιαίτερα , δεν υπήρχαν άλλες πόλεις που έστω να πλησίαζαν την αίγλη της.
2. Η Εκκλησία της υπήρξε απ’ αρχής σημαίνουσα, έχοντας δεχθεί το αποστολικό κήρυγμα. Η Παύλεια «προς Ρωμαίους» επιστολή δείχνει ακμάζουσα κοινότητα που διακρινόταν για τη φιλανθρωπία της, πλούσια και πρόθυμη σε βοήθεια άλλων εμπεριστάτων Εκκλησιών («προκαθημένη της αγάπης» κατά τον Ιγνάτιο³²). Το κύρος της στον πρωτοχριστιανικό κόσμο ήταν μοναδικό, διότι

Πρωτοκορυφαίων Πέτρου και Παύλου.

3.Παράλληλα, η Εκκλησία της Ρώμης στους μεταποστολικούς χρόνους παρουσίασε έντονη ιεραποστολική δράση στη Δύση, παράλληλα με τις χιλιάδες των μαρτύρων που προσέφερε στην Εκκλησία του Χριστού.

Συνοψίζοντας μπορούμε να πούμε ότι λόγω ηθικών, εκκλησιαστικών και πολιτικών προϋποθέσεων η Εκκλησία της Ρώμης απέκτησε πολύ νωρίς μεγάλη αίγλη και ηθικό κύρος σε ολόκληρο το χριστιανικό κόσμο³³. Βέβαια στην αυτοσυνειδησία της Εκκλησίας της Ρώμης δεν είχε βαρύνουσα σημασία η εκ της πολιτικής αρχής αίγλη της, διότι αρχικά η πολιτική εξουσία κάθε άλλο παρά χριστιανική ήταν, και αργότερα διότι η πρωτεύουσα μεταφέρθηκε στη Νέα Ρώμη. Το σημείο όμως στο οποίο οι προϋποθέσεις της αίγλης της δεν κινδύνευαν, αλλά αντιθέτως μπορούσε να καυχιέται για τη μοναδικότητά της στη Δύση, ήταν η αποστολική της προέλευση, με πατερικές μαρτυρίες που ανάγονται στις αρχές του β΄ αι. για την εκεί παρουσία και το κήρυγμα του Απ. Πέτρου.³⁴ Δεν είναι λοιπόν παράξενο που όχι μόνο μεμονωμένες Πατερικές φράσεις δείχνουν το μεγαλείο της, αλλά ακόμα και στα Πρακτικά των Οικουμενικών Συνόδων συχνά απονέμεται η τιμή στην «αποστολική καθέδρα»³⁵, στον «αποστολικό θρόνο»³⁶, «του αγίου και κορυφαίου των αποστόλων Πέτρου»³⁷ στην Εκκλησία της «μεγίστης Ρώμης»³⁸ και στον επίσκοπό της που κάθεται επί της «Πέτρου καθέδρας».³⁹ Και όμως, ενώ αυτή είναι η πίστη της ενωμένης Εκκλησίας όπως καταγράφεται στα Πρακτικά των Οικουμενικών Συνόδων⁴⁰, εν τούτοις σε κανένα κανόνα επικυρωμένο από

1. Είχε προσωπικό πρωτείο εξουσίας ο Απόστολος Πέτρος; 2. Και αν είχε, από πού προκύπτει ότι το μετεβίβασε; 3. Και αν το μετεβίβασε γιατί στον Ρώμης; 4. Μήπως επειδή κήρυξε στη Ρώμη; 5. Όμως, μόνο στην Ρώμη κήρυξε ο Απόστολος; 6. Δεν κήρυξε και στην Αντιόχεια και μάλιστα πριν από τη Ρώμη («η Αντιοχέων Εκκλησία, εν η το πρώτον διδάσκοντος του μακαριωτάτου αποστόλου Πέτρου το του Χριστού όνομα ήρξατο» (επιστολή πάπα Λέοντος προς Ανατόλιον, στο Πρακτικά, τ. Β΄ σ. 47); 7. Και ενωρίτερα, το πρώτο του κήρυγμα με το εντυπωσιακό αποτέλεσμα της βαπτίσεως 3.000 ψυχών δεν έγινε στα Ιεροσόλυμα; 8. Από πού συνάγεται ότι το «πρωτείο» του το έδωσε μόνο στον Ρώμης και όχι και σε άλλους; 9. Τέλος, ρωτούμε μαζί με τον Βουλγαρίας Λέοντα : «ει από της των προσώπων ποιότητος το πρωτείον τοις θρόνοις περίεστι, πώς ου λαμπρώς κατά πάντων τα Ιεροσόλυμα το κράτος έξει ; Αυτός γαρ ο και Πέτρου και απάντων ημών κοινός πλάστης και δεσπότης, ο πρώτος και Μέγας Αρχιερεύς, η πηγή πάσης ζωής και Αρχιερατικής τάξεως, εν αυτοίς … και τη διατριβήν έσχε και Εαυτόν υπέρ της του κόσμου σωτηρίας εκών ιεράτευσε» (στο Σεραφείμ, Επισκόπου Πειραιώς, Αι αιρέσεις του Παπισμού, Αθήναι 2009, σ. 81) ; ³⁵ Ενδεικτικά : στη Γ΄Οικουμενική Σύνοδο : Πρακτικά, τ. Α΄σ. 606 (3^η πράξη), στη Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο : Πρακτικά, τ. Β΄ σ. 86 (1^η πράξη), στη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο : Πρακτικά, τ. Γ΄ σ. 237, 325, 370. ³⁶ Ενδεικτικά : στη Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο : Πρακτικά, τ. Β-153, (4^η πράξη), στη Στ΄ Οικουμενική Σύνοδο : Πρακτικά, τ. Γ, σ. 25 (1^η πράξη), σ. 29 (3^η πράξη), σ. 50 (4^η πράξη), σ. 76 (10^η πράξη). ³⁷ Στην Στ΄ Οικουμενική Σύνοδο : Πρακτικά, τ. Γ΄ σ. 157 (17^η, 18^η πράξη), Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο : Πρακτικά, τ. Γ΄ σ. 374. ³⁸ Πρακτικά, τ. Α΄ σ. 609, τ. Β΄ σ. 147, 175. ³⁹ Ενδεικτικά : στην Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο («προσφωνητικός της αγίας συνόδου προς βασιλέα Μαρκιανό», Πρακτικά, τ. Β-235). Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Ταράσιος αναφερόμενος στον πάπα Γρηγόριο αναφέρει στην 4^η πράξη της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου : « Πέτρον τον θείον Απόστολον ζηλώσας εσάλπησεν ημίν εκ Ρώμης την αλήθειαν και ο μακάριος ούτοις πατήρ» (Πρακτικά, τ. Γ΄ σ. 297). ⁴⁰ Για την αξία των Πρακτικών των Οικουμενικών Συνόδων : στον «Τόμο Συνοδικό» (§ 12) της Συνόδου της Κωνσταντινουπόλεως (1351) και στο «Συνοδικό Ορθοδοξίας» σημειώνεται σχετικά : «τοις αποβαλλομένοις … έτι δε και τα των Οικουμενικών Συνόδων Πρακτικά, της τετάρτης, φημί, και της έκτης, μη κατασπαζομένοις, ανάθεμα», στο Ι. Καρμίρη, Τα Δογματικά και Συμβολικά Μνημεία της Ορθοδόξου Καθολικής Εκκλησίας, Αθήναι 1952, τ. Α΄, σ. 318. Επίσης, ο Αγ. Νικόδημος Αγιορείτης στην «Ομολογία Πίστεως», δηλώνει : «συν τοις Κανόσι δε, αποδεχόμεθα και τα Πρακτικά των αυτών Αγίων Συνόδων ^. την αυτήν γαρ δύναμιν αμφότερα έχουσιν», Αγ. Νικοδήμου Αγιορείτου, Ομολογία Πίστεως, πανομοιότυπη έκδοση της Α΄εκδόσεως του 1819, Νάξος 2009, σ. 7. Bέβαια δεν πρέπει να μας διαφεύγει

τον Απ. Πέτρο. Δεν υπάρχει αναφορά και εξάρτηση των πρεσβείων τιμής και της πρωτοκαθεδρίας της Εκκλησίας της Ρώμης από την αποστολική, «πέτρεια» προέλευσή της, η οποία κατά τα άλλα θεωρείται δεδομένη. Μόνο στον ΣΑΡΔΙΚΗΣ-3 το δικαίωμα του Ρώμης για αναψηλάφιση της κρίσεως των καταδικασθέντων επισκόπων συνδέεται με απλή αναφορά και όχι αιτιολογία στην τιμή της μνήμης του Απ. Πέτρου («Πέτρου τοῦ Ἀποστόλου τὴν μνήμην τιμήσωμεν»). Είναι λοιπόν σαφές ότι για την ενωμένη Εκκλησία της πρώτης χιλιετηρίδας η αποστολική προέλευση μιας Εκκλησίας δεν είχε καθοριστική σημασία για την απόδοση των πρεσβείων τιμής.

Συνεπώς, ανεξάρτητα με το τι επιθυμεί ή τι πρεσβεύει η κάθε τοπική Εκκλησία για τον εαυτό της το κρίσιμο σημείο είναι τι θεωρεί για αυτή η Καθολική Εκκλησία⁴² αποφαινομένη μάλιστα εν Οικουμενική Συνόδω. Οι Πατέρες της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου θεωρώντας δεδομένα τα «πρεσβεία τιμής» της Ρώμης θέλησαν με τον Β-3 να παραχωρήσουν και στο Θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως, διατηρώντας την πρωτοκαθεδρία της Ρώμης : «Τὸν μέν τοι Κωνσταντινουπόλεως ἐπίσκοπον ἔχειν τὰ πρεσβεῖα τῆς τιμῆς μετὰ⁴³ τὸν τῆς Ῥώμης ἐπίσκοπον, διὰ τὸ εἶναι αὐτὴν νέαν Ῥώμην». Στην προκειμένη περίπτωση, οι Πατέρες αναφέρονται στην παραχώρηση των πρεσβείων στην Κωνσταντινούπολη λόγω της πολιτικής της σημασίας «διὰ τὸ εἶναι αὐτὴν νέαν Ῥώμην», χωρίς όμως να αναφέρονται στην αιτία χορηγήσεως της πρωτοκαθεδρίας στη Ρώμη. Τα πρεσβεία της Ρώμης δεν αποδίδονται τώρα για πρώτη φορά. Είναι εξ «έθους» αναγνωρισμένα και τώρα «η εν λόγω τιμή λαμβάνει διά του κανόνος τούτου εν είδος νομικής επικυρώσεως».⁴⁴

Αργότερα, οι Πατέρες της Χαλκηδόνος, εν Οικουμενική Συνόδω απεφάνθησαν με τον Δ28 ⁸ αιτιολογούντες τα πρεσβεία τιμής που χορήγησε ο Β-3 στον Κωνσταντινουπόλεως μετά τον Ρώμης : στη διαμόρφωση του θεσμού του τιμητικού πρωτείου του Ρώμης, δεν

αναφορικά με τα Πρακτικά των Οικουμενικών Συνόδων η εύστοχη επισήμανση του Ιουστινιανού : «πλην κακείνω δει προσέχειν τους της αληθείας ερευνώντας ^. ότι πολλάκις τινάς εν ταις Συνόδοις παρά τινών εν αυταίς ευρισκομένων λέγεται ή κατά προσπάθειαν, ή κατ’ εναντίωσιν, ή κατ’ άγνοιαν ^. ουδείς δε προσέχει τοις κατά μέρος παρά τινων λεγομένοις, αλλά μόνοις τοις κατά κοινήν συναίνεσιν παρά πάντων οριζομένοις ^. εις γαρ κατ’ εκείνους βουληθείη τις προσέχειν ταις τοιαύταις εναντιώσεσιν, εκάστη Σύνοδος ευρίσκεται εαυτήν ανατρέπουσα» (Ιουστινιανός, Ομολογία πίστεως,). ⁴¹ Κ. Κυριαζόπουλου, Η Κεντρική Οργάνωσις της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας (Ρωμαϊκή Κουρία), εκδ. Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη 1996, σ. 188. Ο καρδινάλιος W. Kasper προσπαθώντας να αμβλύνει την διδασκαλία περί της «θείω δικαίω» προελεύσεως του παπικού πρωτείου, σημειώνει ότι στην Εκκλησία «δεν υπάρχει κανένα “χημικώς καθαρό” “θείο δίκαιο” ^. αυτό πάντα παρέχεται ιστορικώς και αναπτύσσεται με ιστορικές μορφές» W. Kasper, Das Petrusamt als Dienst der Einheit. Die Lehre des I. und II. Vatikanischen Konzils und die gegenwärtige Diskussion, στο Vasilios von Aristi, Das Papstamt : Dienst oder Hindernis für d. Ökumene ?, Regensburg 1985, σ. 130. ⁴² Τονίζει χαρακτηριστικά ο Αγ. Νικόδημος Αγιορείτης : «Ου βλέπομεν τι λέγουσιν οι επίσκοποι περί εαυτών, αλλά τι περί αυτών λέγει η Καθολική Εκκλησία» (Πηδάλιο σ. 130). ⁴³ Για την έννοια του «μετά» βλ. Π. Μπούμη, Τα κανονικά προνόμια των Θρόνων ΡώμηςΚωνσταντινουπόλεως, Αθήναι 1983, σ. 53 κ.εξ. ⁴ Π. Μπούμη, Τα κανονικά προνόμια των Θρόνων Ρώμης-Κωνσταντινουπόλεως, Αθήναι 1983, σ. 35.

Πέτρο – η οποία σαφώς της αναγνωρίζεται. Επρυτάνευσαν λόγοι φύσεως καθαρά πολιτικής «τῷ θρόνῳ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης, διὰ τὸ βασιλεύειν τὴν πόλιν ἐκείνην, οἱ Πατέρες εἰκότως ἀποδεδώκασι τὰ πρεσβεῖα» ! Συνεπώς, σύμφωνα με την απόφαση της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου τα πρεσβεία τιμής παραχωρήθηκαν στην Εκκλησία της Ρώμης όχι από τον Κύριο, αλλά από τους «Πατέρες» ⁴⁶. Δεν εδράζονται επί Κυριακής εντολής, ή αγιογραφικού χωρίου ή αποστολικής παραδόσεως, έστω και προφορικής, αλλά στην σπουδαιότητα της πόλεως ως πρωτευούσης και στο συνεπαγόμενο αυξημένο κύρος και την επιρροή της τοπικής Εκκλησίας στην Καθολική Εκκλησία. Συνεπώς, δεν είναι «θείω δικαίω», αλλά εκκλησιαστικώ ! Και για τον ίδιο λόγο χορηγήθηκαν από τους Πατέρες και στον Κωνσταντινουπόλεως «τὰ ἴσα πρεσβεῖα … εὐλόγως κρίναντες, τὴν βασιλείᾳ καὶ συγκλήτῳ τιμηθεῖσαν πόλιν, καὶ τῶν ἴσων ἀπολαύουσαν πρεσβείων τῇ πρεσβυτέρᾳ βασιλίδι Ῥώμῃ, καὶ ἐν τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς ὡς ἐκείνην μεγαλύνεσθαι πράγμασι, δευτέραν μετ᾿ ἐκείνην ὑπάρχουσαν». Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η έγκριση του Δ-28⁴⁷ δεν ήταν αποτέλεσμα πρόχειρης και επιπόλαιης προσεγγίσεως, αλλά έγινε μετά από αναλυτική και εντονότατη συζήτηση λόγω της σοβαράς αντιρρήσεως του παπικού θρόνου.

4. Ο Δ-28 ΚΑΙ Η ΔΙΑΦΩΝΙΑ ΤΩΝ ΠΑΠΙΚΩΝ ΛΕΓΑΤΩΝ - ΠΑΠΙΚΟΥ ΘΡΟΝΟΥ

Εφ΄ όσον λοιπόν ο Δ-28 δεν αναγνωρίζει πρωτείο εξουσία σε κανένα Επίσκοπο, αλλά μόνο πρωτείο τιμής και αυτό όχι θείω δικαίω, αλλ’ εκκλησιαστικώ θεσπίσματι και δικαίω καθιερωθέν, φυσικώ τω λόγω να καταφέρει, έστω και εμμέσως, καίριο πλήγμα κατά του διεκδικουμένου υπό του πάπα πρωτείου εξουσίας. Γι’ αυτό και είναι ευνόητη η ταραχή των παπικών λεγάτων ⁹ κατά την ψήφισή του στη 15^η συνεδρίαση της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου. Και αργότερα, μετά τη λήξη της Συνόδου, ο πάπας Λέων Α΄ αποδοκίμασε με πλήθος επιστολών του⁴⁹ το περιεχόμενο του Δ-28 και αρχικά δεν δέχθηκε ούτε και τις αποφάσεις της Δ΄ Οικ. Συνόδου. Χρησιμοποίησε την παπική θεωρία της πετρείου αποστολικότητος των θρόνων Ρώμης, Αλεξανδρείας και Αντιοχείας, για να

ταυτότητα του θρόνου της Κωνσταντινουπόλεως, ειδικότερα όμως τη διακήρυξη του πρώτου μέρους του Δ-28 για την ισότητα των πρεσβείων της πρεσβυτέρας και Νέας Ρώμης. «Είναι γεγονός ότι η ισότητα των πρεσβείων σήμαινε σε τελική ανάλυση και την ίση συμμετοχή στα εξαιρετικά προνόμια του «πρώτου θρόνου» (prima sedes)». ¹⁰Αποκορύφωση της αλαζονικής συμπεριφοράς του πάπα Λέοντος εναντίον του Δ-28 απετέλεσε η φράση του σε επιστολή του προς την Πουλχερία : «ακυρώ τον 28^ον κανόνα δυνάμει του κύρους του Αποστόλου Πέτρου»!⁵¹ Η φράση αυτή, ενδεικτική νοοτροπίας που καλιεργήθηκε και γιγαντώθηκε στους επόμενους αιώνες με τραγικά αποτελέσματα, κατεγράφη στην ιστορία ως υπεροπτική και ασφαλώς ως εντελώς κενή ουσιαστικού περιεχομένου, χωρίς κανένα ουσιαστικό κύρος για την Καθολική του Χριστού Εκκλησία ! Παρ’ όλο λοιπόν το θόρυβο που προκάλεσε η Ρωμαϊκή Εκκλησία κατά των Β-3 και ιδιαιτέρως κατά του Δ-28 Κανόνων, η ισχύς τους στην Ανατολή όχι μόνο δεν μειώθηκε, αλλά τουναντίον μάλιστα ολονέν και εκραταιούτο. Μάλιστα στον κανόνα 36 της Πενθέκτης Οικουμενικής⁵² Συνόδου ρητώς αναγνωρίζονται και οι δύο κανόνες : «Ἀνανεούμενοι τὰ παρὰ τῶν ἑκατὸν πεντήκοντα ἁγίων Πατέρων, τῶν ἐν τῇ θεοφυλάκτῳ ταύτῃ καὶ βασιλίδι πόλει συνελθόντων, καὶ τῶν ἑξακοσίων τριάκοντα, τῶν ἐν Χαλκηδόνι συναθροισθέντων νομοθετηθέντα, ὁρίζομεν, ὥστε τὸν Κωνσταντινουπόλεως θρόνον τῶν ἴσων ἀπολαύειν πρεσβείων τοῦ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης θρόνου, καὶ ἐν τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς, ὡς ἐκεῖνον, μεγαλύνεσθαι πράγμασι, δεύτερον μετ᾿ ἐκεῖνον ὑπάρχοντα, μεθ᾿ ὃν τῆς Ἀλεξανδρέων μεγαλοπόλεως ἀριθμείσθω θρόνος, εἶτα ὁ Ἀντιοχείας, καὶ μετὰ τοῦτον, ὁ τῆς Ἱεροσολυμιτῶν πόλεως». Με άλλα λόγια, η άρνηση εγκρίσεως από τον Πάπα δεν στέρησε από τους Β-3⁵³ και Δ-28 την οικουμενική τους αναγνώριση αρχικά στις Ε΄ και Στ΄ Οικουμενικές Συνόδους⁵⁴ και ακολούθως με τον 36^ο κανόνα στην εν Τρούλω Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδο και τέλος στην Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο⁵⁵ ! Για την εκκλησιαστική συνείδηση⁵⁶ λοιπόν η οικουμενική ισχύς των Β-3 και Δ-28 ήταν δεδομένη από την στιγμή που ψηφίστηκαν ως κανόνες των Οικουμενικών Συνόδων. Η Καθολική Εκκλησία βάσει αυτών επορεύετο για πολλούς αιώνες. Ήταν απλώς θέμα χρόνου να γίνουν αποδεκτοί και από τον παπικό θρόνο : ο μεν Β-3 ρητώς αναγνωρίστηκε στην Δ΄ εν Λατερανώ Σύνοδο (1215), ίσως διότι είχε δημιουργηθεί εν τω μεταξύ στην Κωνσταντινούπολη το Λατινικό Κράτος και το Λατινικό Πατριαρχείο⁵⁷. Ενώ για τον Δ-28 και ΠΕΝΘΕΚΤΗΣ-36 η Δυτική Χριστιανοσύνη αναγνώρισε εν τη πράξει την ισχύ τους στις

Στις Συνόδους αυτές η Ρώμη αναγνώρισε τα πρεσβεία του Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως εν σχέσει προς τα λοιπά Ανατολικά Πατριαρχεία βάσει των Δ-28 και ΠΕΝΘΕΚΤΗΣ-36 και όχι με βάση τις αντιρρήσεις και την απόλυτη άρνηση του πάπα Λέοντος Α΄. Συνεπώς, οι περί πρωτείου αντιλήψεις των παπών Βονιφάτιου, Λέοντος καὶ Γελάσιου⁶² και της Συνόδου της Ρώμης του 382⁶³ περί της δήθεν πετρινείου καταγωγής των θρόνων (Ρώμης, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας) και της εκ του λόγου αυτού χορηγήσεως των «πρεσβείων τιμής», ή περί του ότι δήθεν «η πρώτη ἕδρα κρίνεται ἀπὸ οὐδένα»⁶⁴ έχουν ήδη απορριφθεί ακόμα και από τη Ρώμη, με την εν τη πράξει αναγνώριση των Β-3 και Δ-28 και ΠΕΝΘΕΚΤΗΣ-36. Κατά συνέπεια, δεν μπορεί με κανένα τρόπο να θεωρηθεί ως θετική θεολογική εξέλιξη, η επιστροφή σε απορριφθείσες – και από τη Ρωμαϊκή έδρα

– αντιλήψεις, αλλά μάλλον ως οπισθοχώρηση σε εσφαλμένες θεωρίες, που έχουν απορριφθεί από Οικουμενικές Συνόδους και την εκκλησιαστική συνείδηση Ανατολής και Δύσεως !

Επί πλέον δε, η επίκληση τέτοιων απόψεων στον επίσημο Θεολογικό Διάλογο⁶⁵ δείχνει μάλλον την πενία των επιχειρημάτων για υποστήριξη του παπικού πρωτείου στην κανονική παράδοση της α΄ χιλιετίας !

Συμπερασματικά, με βάση τους κανόνες των Οικουμενικών Συνόδων, Β-3, Δ-28 και ΠΕΝΘΕΚΤΗΣ-36 :

1. Τα πρεσβεία τιμής απονέμονται, σύμφωνα με τους Κανόνες, αποκλειστικά και μόνο λόγω της εξαιρετικής πολιτικής θέσεως της πόλεως στη διοικητική διάρθρωση της Αυτοκρατορίας. Ο Β-3 το υπονοεί τιμώντας τον Κωνσταντινουπόλεως με «πρεσβεία τιμής… διά το είναι αυτήν Νέαν Ρώμην», ενώ ο Δ-28 είναι απολύτως σαφής στα κριτήρια

διὰ τὸ βασιλεύειν τὴν πόλιν ἐκείνην, οἱ Πατέρες εἰκότως ἀποδεδώκασι τὰ πρεσβεῖα

… εὐλόγως κρίναντες, τὴν βασιλείᾳ καὶ συγκλήτῳ τιμηθεῖσαν πόλιν, καὶ τῶν ἴσων ἀπολαύουσαν πρεσβείων τῇ πρεσβυτέρᾳ βασιλίδι Ῥώμῃ».

Συνεπώς, η παραχώρηση των πρεσβείων στην Εκκλησία της Ρώμης, αρχικά, και στη συνέχεια και στην Κωνσταντινουπόλεως δεν έγινε από τον Κύριο, αλλά από τους «Πατέρες». Δεν εδράζονται επί Κυριακής εντολής, ή αγιογραφικού χωρίου ή αποστολικής παραδόσεως, έστω και προφορικής, αλλά στην σπουδαιότητα της πόλεως ως πρωτευούσης και στο συνεπαγόμενο αυξημένο εκκλησιαστικό κύρος και την επιρροή της τοπικής Εκκλησίας της στην Καθολική Εκκλησία. Άρα είναι θεσμός καθαρά εκκλησιαστικός, διαμορφωμένος μεν εξ «έθους», περιβληθείς δε με συνοδικό κύρος υπό των Πατέρων⁶⁶ και όχι θεσμός «θείου δικαίου», όπως ισχυρίζεται η Ρωμαιοκαθολική εκκλησιολογία.

2. Η απόδοση «ίσων πρεσβείων» στην Κωνσταντινούπολη με αυτών της Ρώμης και συνακόλουθα η φράση «εν τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς ὡς ἐκείνην μεγαλύνεσθαι πράγμασι, δευτέραν μετ᾿ ἐκείνην ὑπάρχουσαν» που συνετελέστηκε αρχικά με τον Β-3 και κυρίως με τον Δ-28 δε σημαίνει και δικαιοδοσία εφ’ όλης της Εκκλησίας. Διότι τα πρεσβεία τιμής και του Επισκόπου Ρώμης και του Κωνσταντινουπόλεως «ήσαν απαλλαγμένα πάσης εννοίας διοικητικής δικαιοδοσίας».⁶⁷ Αυτό συνάγεται από τον ίδιο τον Δ-28 ο οποίος εκτός της αποδόσεως των ίσων με τη Ρώμη πρεσβείων τιμής, προβαίνει και σε παραχώρηση (ή κατ’ άλλους σε αναγνώριση και νόμω - de jure-)⁶⁸ της εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας επί συγκεκριμένων περιοχών στον Κωνσταντινουπόλεως (διοικήσεις Ασιανής, Θρακικής, Ποντικής και περιοχές βαρβαρικών). Προφανώς, εάν τα πρεσβεία του Ρώμης και εν συνεχεία του Ν. Ρώμης αφορούσαν σε εφ’ όλης της Εκκλησίας δικαιοδοσία, δεν θα είχε νόημα η αναφορά του Δ-28 κανόνος στις συγκεκριμένες διοικήσεις.

3. Η ίδια η διαδικασία εκδόσεώς του Δ-28 μαρτυρεί, ότι στην Εκκλησία της α΄ χιλιετίας δεν υφίστατο «θείω δικαίω» παπικό πρωτείο δικαιοδοσίας και εξουσίας εφ’ όλης της Εκκλησίας, αλλά η Εκκλησία είχε το δικαίωμα να αποφασίζει τα της διοικήσεώς της και χωρίς τον πάπα και ακόμα περισσότερο και παρά τη δική του έντονη αντίθεση και οι αποφάσεις της αυτές είχαν καθολική ισχύ.

4. Τέλος, με τις ανωτέρω κανονικές διατάξεις και την απόδοση των πρεσβείων στους τιμηθέντας με εξαιρετικά προνόμια θρόνους διαμορφώνεται «ανωτάτη εν τη Εκκλησία διοικητική αρχή»⁶⁹, ο κανονικός θεσμός της Πενταρχίας των «ομοταγών» Πατριαρχών, στον οποίο εντασσόταν και ο Επίσκοπος Ρώμης ως «πρώτος μεταξύ ίσων» (primus inter pares). Ο θεσμός αυτός ως το «πεντακόρυφον κράτος» επιλαμβανόταν των σοβαρών δογματικών και λοιπών θρησκευτικών υποθέσεων οι οποίες όφειλαν να επιλύονται δια της κοινής συμφωνίας των πέντε πατριαρχών. Η θεωρία αυτή εφαρμόστηκε πλήρως και χρησιμοποιήθηκε κατά τη διάρκεια των εικονομαχικών ερίδων, στην έριδα Φωτίου-Ιγνατίου και τις σχέσεις της Κωνσταντινουπόλεως με τη Ρώμη⁷⁰.

Β. ΤΟ ΠΑΠΙΚΟ ΠΡΩΤΕΙΟ-Ο ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΡΩΜΗΣ ΚΑΙ Η ΤΟΠΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Σύμφωνα με τη Ρωμαιοκαθολική εκκλησιολογία : Ο επίσκοπος της Εκκλησίας της Ρώμης είναι ο βικάριος του Χριστού και ποιμήν της οικουμενικής Εκκλησίας στη γη, η αιώνια και ορατή αρχή και θεμέλιο της ενότητας (Κατήχηση § 882, LG § 23). Έτσι, ο Πάπας από θεϊκή σύσταση («θείω δικαίω»-de jure divino) (Κατήχηση, § 937, LG § 23) δυνάμει του αξιώματός του ως αντιπρόσωπος του Χριστού και ποιμένας όλης της Εκκλησίας απολαμβάνει ανωτάτη, πλήρη, άμεση και παγκόσμια κανονική εξουσία στην Εκκλησία, που μπορεί πάντα ελεύθερα να ασκεί (Κατήχηση § 882, 936-937, LG § 22-23, κανόνας 331). Λόγω του αξιώματός του διαθέτει το πρωτείο στη διοικητική εξουσία πάνω σε όλες τις επί μέρους εκκλησίες και ομάδες εκκλησιών (LG § 23, κανόνας 333, §1). Δεν υπάρχει έκκλητον, ούτε προσφυγή εναντίον μιας αποφάσεως ή διατάγματος του Ρωμαίου Ποντίφικος (κανόνας 333, §3), ούτε και σε Οικουμενική Σύνοδο. Ο Πάπας όταν ασκεί «το ύψιστο διδακτικό αξίωμα» και διακηρύσσει με οριστική πράξη μια διδασκαλία σχετική με την πίστη και την ηθική (cum ex cathedra loquitur (A΄Βατικανή) κατέχει το αλάθητο, που υποσχέθηκε ο Χριστός στην Εκκλησία (Κατήχηση § 891, LG § 25). Οι αποφάσεις του Ρωμαίου Ποντίφηκος «ex esse, non autem ex consensu Ecclesiae, irreformabiles esse» ¹¹

Ο πάπας είναι κεφαλή και «αρχηγός του συλλόγου των επισκόπων» (LG § 22, Κατήχηση § 936). «Ο σύλλογος ή το σώμα των επισκόπων δεν έχει εξουσία, αν δεν βρίσκεται σε κοινωνία με τον επίσκοπο Ρώμης, ως αρχηγό του». Ο ίδιος αυτός σύλλογος «είναι επίσης φορέας της υπέρτατης και πλήρους εξουσίας μέσα στην παγκόσμια Εκκλησία, την οποία όμως δεν μπορεί να ασκεί χωρίς τη σύμφωνη γνώμη του επισκόπου Ρώμης» (LG § 22, 24, Κατήχηση § 883). «Μέλος του επισκοπικού σώματος γίνεται κανείς με την επισκοπική χειροτονία και με την ιεραρχική κοινωνία με την κεφαλή και τα μέλη του συλλόγου». ... Για την κανονική χειροτονία ενός επισκόπου [σε ολόκληρο τον κόσμο], απαιτείται σήμερα ειδική άδεια του επισκόπου Ρώμης,» (Κατήχηση § 1559). Ο πάπας Πίος 12^ος στην εγκύκλιό του Mystici corporis (29.1.1943) σημειώνει για τους επισκόπους ότι κατά την επιτέλεση της ποιμαντικής διακονίας τους «δεν ενεργούν εξ ολοκλήρου ιδίω δικαίω (suis juris), αλλ’ είναι υποτεταγμένοι εις την εξουσίαν του Ρωμαίος Ποντίφηκος, εφ’ όσον απολαύουσιν συνήθους εξουσίας δικαιοδοσίας, ήτις απορρέει εις αυτούς αμέσως εκ του πάπα»⁷²

Εδώ τίθεται το βασικό ερώτημα : χωρίς την άμεση παρέμβαση του Επισκόπου Ρώμης είναι ελλιπής και ανεπαρκής η κάθε τοπική Εκκλησία⁷³ ; ή αντιθέτως κάθε τοπική Σύνοδος είναι αυτοτελής και «τελεία» στη διοίκηση των υποθέσεών της, με βασικότερες την εκλογή και κρίση των Επισκόπων της ακόμα και χωρίς την «ανωτάτη, πλήρη, άμεση και παγκόσμια κανονική εξουσία στην Εκκλησία» του πάπα της Ρώμης ; Ποια είναι επ’ αυτού η κανονική παράδοση της ενιαίας και αδιαιρέτου Εκκλησίας της α΄ χιλιετίας ;

1. Η ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ-ΕΠΑΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΤΟΠΙΚΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ-ΣΥΝΟΔΩΝ.

Σύμφωνα με την κανονική παράδοση, όπως έχει καταγραφεί και ρυθμιστεί μέσω των ι. Κανόνων των Οικουμενικών Συνόδων, «μία εκ των πλέον θεμελιωδών αρχών του Κανονικού Δικαίου της αρχαίας Εκκλησίας είναι ότι ουδείς Επίσκοπος δύναται να παρέμβει εις την διοίκησιν άλλης επισκοπής εκτός της ιδικής του»⁷⁴. Η διοίκηση των τοπικών Εκκλησιών ασκείται αποκλειστικά και μόνο από τον Επίσκοπο για θέματα που αφορούν στην επισκοπή του «Ἕκαστον γὰρ ἐπίσκοπον ἐξουσίαν ἔχειν τῆς ἑαυτοῦ παροικίας, διοικεῖν τε κατὰ τὴν ἑκάστῳ ἐπιβάλλουσαν εὐλάβειαν, καὶ πρόνοιαν ποιεῖσθαι τῆς χώρας τῆς ὑπὸ τὴν ἑαυτοῦ πόλιν· ὡς καὶ χειροτονεῖν πρεσβυτέρους καὶ διακόνους,

5, η απόφαση Επισκόπου να αποβάλει κάποιον της εκκλησιαστικής κοινωνίας δεσμεύει τους λοιπούς επισκόπους. ¹²

Στις περιπτώσεις όμως που υπάρχουν θέματα που εκτείνονται πέραν των ορίων μιας Επισκοπής και αφορούν σε περισσότερες Εκκλησίες μιας Επαρχίας αρμοδιότητα έχουν οι τοπικές Σύνοδοι των επισκόπων μιας επαρχίας με τη συμμετοχή, ει δυνατόν, όλων των Επισκόπων της, σύμφωνα με τον ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-9 : «περαιτέρω δὲ μηδὲν πράττειν ἐπιχειρεῖν, δίχα τοῦ τῆς μητροπόλεως ἐπισκόπου, μηδὲ αὐτὸν ἄνευ τῆς τῶν λοιπῶν γνώμης».

Οι κανόνες που αναφέρονται στις Συνόδους είναι λεπτομερείς : Ρυθμίζουν τον τόπο⁷⁶, το χρόνο⁷⁷, τα θέματα⁷⁸, τη σύνθεση⁷⁹, την αντιπροσώπευση⁸⁰, την αδικαιολόγητη απουσία⁸¹, τον προσκαλούντα ⁸², και προεδρεύοντα⁸³, την εγκυρότητα⁸⁴, τον τρόπο λήψεως λήψη αποφάσεων⁸⁵, το ρόλο του «πρώτου»⁸⁶. Από καμία κανονική διάταξη δεν προκύπτει ότι για την εγκυρότητα της συγκλίσεως, ή λήψεως αποφάσεως μιας Συνόδου, κατά την α΄ χιλιετηρίδα ήταν απαραίτητη η έγκριση, ή έστω η σύμφωνη γνώμη του Επισκόπου Ρώμης, ή ότι ο Ρώμης είχε τη δυνατότητα επεμβάσεως στην τοπική Σύνοδο. Οι Τοπικές Σύνοδοι δεν είχαν κάποια έλλειψη ή ανάγκη η οποία θα θεραπευόταν με την προσφυγή σε άλλη αυθεντία εκτός της ιδίας της Συνόδου. Ο ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-16 χαρακτηρίζει ως «τελείαν δὲ ἐκείνην εἶναι σύνοδον, ᾗ συμπάρεστι καὶ ὁ τῆς μητροπόλεως», ενώ στον ΚΑΡΘΑΓΕΝΗΣ-26 η «πλήρης αυθεντία» μιας Συνόδου εξαρτάται αποκλειστικά από την προσωπική ή δι’ αντιπροσωπεύσεως συμμετοχή περισσοτέρων εκ των επισκόπων της επαρχίας αυτής.

Συνεπώς, η απαίτηση του παπικού θεσμού για «ανωτάτη, πλήρη, άμεση και παγκόσμια κανονική εξουσία, που ελεύθερα μπορεί να ασκεί» στη διοίκηση των Τοπικών Εκκλησιών πάνω από την τοπική Σύνοδο ή έστω και παράλληλα προς αυτήν δεν έχει κανένα κανονικό έρεισμα με βάσει τους ι. Κανόνες των Οικουμενικών Συνόδων.

α) ΔΙΚΑΙΟ ΧΕΙΡΟΤΟΝΙΩΝ (jus ordinandi).

Η αυτοτέλεια και πληρότητα των τοπικών Εκκλησιών αποδεικνύεται από την κανονική δυνατότητά τους να εκλέγουν τους Επισκόπους μέσω των τοπικών Συνόδων εκάστης επαρχίας. Η εκλογή Επισκόπου είναι η ύψιστη στιγμή για το συνοδικό πολίτευμα της Εκκλησίας, ή κατά τον Ζωναρά από τη δικαιοδοσία της επαρχιακής συνόδου «το μείζον και κυριώτερον η των επισκόπων χειροτονία»⁸⁷. Οι κανόνες προβλέπουν ομόφωνα, χωρίς καμία εξαίρεση, ότι η εκλογή Επισκόπου σε συγκεκριμένη Επισκοπή γίνεται αποκλειστικά και μόνο από τη Σύνοδο της Επαρχίας στην οποία υπάγεται η Επισκοπή. Ενδεικτικά αναφέρουμε τον Α-4, ο οποίος επαναλαμβάνεται και στον Ζ-6, τον Β-2, ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-19, ΛΑΟΔΙΚΕΙΑΣ-12. Σε όλους τους κανόνες απαιτείται η συγκρότηση «συνόδου τελείας» (ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-16) με την παρουσία οπωσδήποτε του μητροπολίτου της επαρχίας και ει δυνατόν όλων των επισκόπων. Μάλιστα τονίζεται στον Α-4 και Ζ-6 ότι αν υπάρχει σοβαρή δυσκολία για την παρουσία όλων των Επισκόπων της επαρχίας η χειροτονία είναι έγκυρος όταν «συμψήφων γινομένων καὶ τῶν ἀπόντων, καὶ συντιθεμένων διὰ γραμμάτων», ή κατά τον ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-19 : «τούς γε πλείους ἐξάπαντος παρεῖναι δεῖ, ἢ διὰ γραμμάτων ὁμοψήφους γενέσθαι, καὶ οὕτω μετὰ τῆς τῶν πλειόνων ἤτοι παρουσίας,

παρουσίας τοῦ ἐν τῇ μητροπόλει τῆς ἐπαρχίας» είναι αδιανόητη για την κανονική πράξη της α΄ χιλιετίας : «εἰ δὲ ἄλλως παρὰ τὰ ὡρισμένα γίγνοιτο, μηδὲν ἰσχύειν τὴν χειροτονίαν» (ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-19). Κανένας άλλος εκτός των Επισκόπων της επαρχίας δεν έχει δικαίωμα να παρεμβαίνει στην εκλογή των Επισκόπων⁸⁸. Η Γ΄ Οικουμ. Σύνοδος στον Γ-8 είναι απολύτως κατηγορηματική για την αυτοτέλεια των Συνόδων όχι μόνο στις εκλογές επισκόπων της Κύπρου, αλλά προβλέπει και «τὸ δὲ αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων διοικήσεων, καὶ τῶν ἁπανταχοῦ ἐπαρχιῶν παραφυλαχθήσεται», όπως επί λέξει αναφέρει. Απαιτεί αυστηρή τήρηση «ἵνα μὴ τῶν Πατέρων οἱ κανόνες παραβαίνωνται, μηδὲ ἐν ἱερουργίας προσχήματι, ἐξουσίας τύφος κοσμικῆς περεισδύηται, μηδὲ λάθωμεν τὴν ἐλευθερίαν κατὰ μικρὸν ἀπολέσαντες, ἢν ἡμῖν ἐδωρήσατο τῷ ἰδίῳ αἵματι ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ὁ πάντων ἀνθρώπων ἐλευθερωτής» για να καταλήξει : «Εἰ δέ τις μαχόμενον τύπον τοῖς νῦν ὡρισμένοις προσκομίσοι, ἄκυρον τοῦτον εἶναι ἔδοξε τῇ ἁγίᾳ πάσῃ καὶ οἰκουμενικῇ συνόδῳ».

Επίσης, η εκλογή Επισκόπου από κανονική σύνοδο και στη συνέχεια η χειροτονία του γίνεται για συγκεκριμένη Επισκοπή και όχι «απολελυμένως»⁸⁹. Έτσι είναι αδιανόητη όχι μόνο για την κανονική πράξη, αλλά συνολικά για την Ορθόδοξη Εκκλησιολογία⁹⁰ η παραχώρηση μετά την εις Επίσκοπον χειροτονία αποκλειστικά από τον Πάπα της «missio canonica⁹¹, ήτις θεωρείται απαραίτητος, δια να δυνηθεί ο Επίσκοπος να ασκήσει κανονικώς το … τριπλούν αξίωμά του, η δε παροχή της τοιαύτης προσθέτου προϋποθέσεως θεωρείται υπόθεσις του Πάπα»⁹².

Η απαίτηση λοιπόν για απευθείας διορισμό των Επισκόπων σε ολόκληρο τον κόσμο προσωπικά από τον Πάπα δεν μπορεί να δικαιολογηθεί κανονικώς, ακόμα και αν θεωρήσουμε ότι για τους Δυτικούς, ο πάπας μετά το σχίσμα δεν είναι μόνο «Πατριάρχης της Δύσεως»⁹³, αλλά ολοκλήρου της υφηλίου και συνεπώς ως Πατριάρχης τους δικαιούται προσωπικά να αποφασίζει την εκλογή των Επισκόπων. Και στην περίπτωση αυτή, η κανονική παράδοση, όπως ήδη αναφέραμε, απαιτεί συνοδική απόφαση της Πατριαρχικής Συνόδου και όχι την προσωπική απόφαση του Πατριάρχου.

Κατά συνέπεια, οι πρακτικές επιλογής ή διορισμού των Ρωμαιοκαθολικών Επισκόπων απ’ ευθείας από τον Επίσκοπο Ρώμης χωρίς την κυρίαρχη απόφαση της αρμοδίας Συνόδου της Τοπικής Εκκλησίας, ή έστω, η απαίτηση εγκρίσεως της αποφάσεως της Συνόδου για την εκλογή Επισκόπου από τον Πάπα είναι ξένες στην πρακτική της ενωμένης Εκκλησίας των Οικουμενικών Συνόδων και προσβάλλουν ευθέως την ίδια την ουσία της κανονικής

… ψήφισμα γενέσθαι κατά την συνήθη ακολουθίαν εκ των υπό τον ειρημένον θρόνον θεοφιλών επισκόπων τε και κληρικών» (Πρακτικά, τ. Γ΄, σ. 123). Ουδεμία έγκριση ήταν απαραίτητη από τον επίσκοπο Ρώμης ή άλλον εκτός της Συνόδου του θρόνου της Αντιοχείας, όπως προκύπτει από τα Πρακτικά της Συνόδου. ⁸⁹ πρβλ τον Δ-6 που καθορίζει «Μηδένα ἀπολελυμένως χειροτονεῖσθαι, … Τοὺς δὲ ἀπολύτως χειροτονουμένους, ὥρισεν ἡ ἁγία σύνοδος, ἄκυρον ἔχειν τὴν τοιαύτην χειροθεσίαν, καὶ μηδαμοῦ δύνασθαι ἐνεργεῖν, ἐφ᾿ ὕβρει τοῦ χειροτονήσαντος». ⁹⁰ βλ. τόσο στην εκλογή όσο και στη συστατική του επισκοπικού αξιώματος πράξη, στην Ευχήν της εις Επίσκοπον Χειροτονίας, γίνεται μνεία της συγκεκριμένης επισκοπής για την οποία χειροτονείται βλ. Αρχιερατικόν, εκδ. Αποστολική Διακονία, Αθήναι 1999, σ. 116. ⁹¹ LG § 24, σ. 49. ⁹² Στ. Χαρκιανάκη, Το περί Εκκλησίας Σύνταγμα της Β΄ Βατικανής Συνόδου, Θεσσαλονίκη, 1969, σ. 180-185, πρβλ. P. Duprey, «Η συνοδική δομή της Εκκλησίας εν τη Ανατολική Θεολογία», μτφρ. Αρχιμ. Β. Αρχοντώνη, Γρηγόριος ο Παλαμάς, 56 (1972), 207-208. και Ι. Ζηζιούλας, «Ο συνοδικός Θεσμός, ιστορικά, εκκλησιολογικά και κανονικά προβλήματα», στο Τιμητικό αφιέρωμα εις τον Μητροπολίτην Κίτρους Βαρνάβαν, Αθήναι 1980, σ. 184-185. Η πηγή της mission canonica βασίζεται στην μεσαιωνικής προελεύσεως διάκριση «εξουσίας δικαιοδοσίας» (potestas jurisdictionis), η οποία εχορηγείτο ανέκαθεν υπό του Πάπα, και της «ιερατικής εξουσίας» (potestas ordinis) που παρέχεται με τη χειροτονία, παρά το γεγονός ότι αποφεύγεται να μνημονευτεί στο περί Εκκλησίας Διάταγμα της Β΄ Βατικανής (LG § 24). ⁹³ Περί της διαγραφής του τίτλου «Πατριάρχης της Δύσεως» από το Annuario Pontificio (2006), βλ. το από 8.6.2006 ανακοινωθέν του Οικουμενικού Πατριαρχείου, στο www.ec-patr.gr/docdisplay.php, την από 17.3.2006 επιστολή Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χριστοδούλου προς τον Πάπα Βενέδικτον XVI, «περί του τίτλου “Πατριάρχης της Δύσεως”, Εκκλησία, τ. 83 (2006), σ. 420, Βλ. Φειδά, «Πατριάρχης της Δύσεως και παπικός Θεσμός, Μία Ορθόδοξη προσέγγιση», Επίσκεψις, 660(2006), σ.σ. 18-27.

ἰσχύειν τὴν χειροτονίαν» τους (ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-19), ή «ἄκυρον … εἶναι ἔδοξε τῇ ἁγίᾳ πάσῃ καὶ οἰκουμενικῇ συνόδῳ» (Γ-8) !

β) ΔΙΚΑΙΟ ΚΡΙΣΕΩΣ (jus jurandi).

Ένα άλλο κεφάλαιο που αποδεικνύει όχι μόνο την πλήρη απουσία παπικής δικαιοδοσίας επί πασών των τοπικών Εκκλησιών, αλλά αντιθέτως την πληρότητα και το αυτοδιοίκητο των τοπικών Εκκλησιών υπό των οικείων Συνόδων τους είναι και αυτό της κρίσεως των Επισκόπων. Και στο θέμα αυτό οι Κανόνες ομοφώνως αποφαίνονται ότι την αρμοδιότητα αποκλειστικής κρίσεως έχουν οι Επίσκοποι της επαρχίας στην οποία ανήκει ο κατηγορούμενος Επίσκοπος. ¹³ Επανεξέτασις της υποθέσεως και σε δεύτερο βαθμό προβλέπεται πάλι από «μείζονα Σύνοδο» (Β-6), που θα καλέσει ο μητροπολίτης συγκροτουμένη από πλησιοχώρους Επισκόπους (ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-12).

i. ΚΑΝΟΝΕΣ ΣΥΝΟΔΟΥ ΣΑΡΔΙΚΗΣ (341). Στο δίκαιο κρίσεως επισκόπων αναφέρονται και οι κανόνες 3, 4 και 5 της εν Σαρδική (Σόφια) Συνόδου.⁹⁵ Οι κανόνες αυτοί παρουσιάζονται από τους Δυτικούς ότι παρέχουν στον Πάπα το έκκλητον, την άμεση δηλ. δικαστική κρίση σε δεύτερο βαθμό εφ΄όλων των καταδικασθέντων Επισκόπων⁹⁶. Όμως με προσεκτική ανάγνωση δεν προκύπτει κάτι τέτοιο : οι κανόνες δίνουν το δικαίωμα στον καταδικασθέντα Επίσκοπο να προσφύγει στον πάπα Ρώμης «ίνα και αύθις η κρίσις ανανεωθή» (κατά τον ΣΑΡΔΙΚΗΣ-3) ή «ἀνανεώσασθαι αὐτοῦ τὴν ἐξέτασιν τοῦ πράγματος» (κατά τον ΣΑΡΔΙΚΗΣ-5). Ο επίσκοπος Ρώμης μπορεί, εάν κρίνει, να ζητήσει την επανάληψη της δίκης με τη συμμετοχή περισσοτέρων επισκόπων ή και παρουσία αντιπροσώπων του. Δεν του παρέχεται το δικαίωμα να κρίνει κατ’ έφεσιν και να αποφασίσει ο ίδιος επί της ουσίας την ενοχή ή αθωότητα του καταδικασθέντος κληρικού, διότι η τελική κρίση ανήκει αποκλειστικά σε Σύνοδο των Επισκόπων «ώστε διά των γειτνιώντων τη επαρχία επισκόπων, ει δέοι, ανανεωθήναι το δικαστήριον» (ΣΑΡΔ 3) ¹⁴. Δηλαδή, σύμφωνα με τον ΣΑΡΔΙΚΗΣ-3 και 5 στον πάπα δεν χορηγείται ουσιαστικό δικαίωμα κρίσεως, αλλά απλό δικονομικό δικαίωμα, ώστε να εισάγει την υπόθεση σε αυξημένης συνθέσεως σύνοδο Επισκόπων, ενώ κατά τον ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-14⁹⁸ αυτή η αρμοδιότητα ανήκει στον της επαρχίας μητροπολίτην⁹⁹. Μάλιστα ο πάπας δεν έχει «το δικαίωμα να ακυρώση την δευτέραν ταύτην κρίσιν».¹⁰⁰ Αντιθέτως, κατά τον Δ-9 και Δ-17 εν συνδοιασμώ με τους Α-6 και Β-2, το έκκλητον, δηλ. η τελική επί της ουσίας κρίση έχει παραχωρηθεί στο

www.cen.gr/index.php?Itemid=96&id=239&option=com_content&task=view .

των Μητροπολιτών της δικαιοδοσίας τους.

Επίσης, άξια επισημάνσεως είναι η αναφορά του ΣΑΡΔΙΚΗΣ-3 όχι στον επίσκοπο Ρώμης γενικά, όπως συμβαίνει σε όλες τις κανονικές διατάξεις γενικής ισχύος¹⁰¹, αλλά στο συγκεκριμένο πάπα, «Ιουλίω τω επισκόπω Ρώμης». Γίνεται σαφές ότι οι Πατέρες της Συνόδου θέλησαν με αυτή την εξαίρεση από την κανονική τάξη να θεραπεύσουν την πολύ δύσκολη εκκλησιαστική κατάσταση της εποχής τους, όπου μόνο ο Ρώμης Ιούλιος ήταν Ορθόδοξος και είχε τη δυνατότητα¹⁰² να προστατεύσει τους πιστούς της Συνόδου της Νίκαιας (Μ. Αθανάσιο Αλεξανδρείας, Μάρκελλο Αγκύρας και Ασκληπά Γάζης), διότι οι θρόνοι της Ανατολής και ο αυτοκράτορας της Κωνσταντινουπόλεως ήταν αρειανόφρονες και τους κατεδίωκαν¹⁰³. Είναι προφανές, λοιπόν, ότι οι κανόνες αυτοί αφορούσαν τους επισκόπους της εποχής εκείνης που μπορούσαν να προσφεύγουν «Ιουλίω τω επισκόπω Ρώμης» και όχι σε κάθε πάπα¹⁰⁴.

Επίσης, σύμφωνα με τους ανωτέρω κανόνες, το δικαίωμα χορηγήσεως της δυνατότητος του πάπα να κρίνει αποφάσεις εκκλησιαστικών δικαστηρίων το χορηγεί, ιδία εξουσία, η σύνοδος. Και ασφαλώς η σύνοδος έχει τη δυνατότητα και να μην το χορηγήσει. Στον ΣΑΡΔΙΚΗΣ-3 η σύνοδος ερωτάται – ή μάλλον παρακαλείται : «ει δοκεί υμίν, τη αγάπη Πέτρου του Αποστόλου την μνήμην τιμήσωμεν και γραφήναι … Ιουλίω τω επισκόπω Ρώμης» και «απεκρίναντο οι Επίσκοποι ^. τα λεχθέντα ήρεσεν» ! Συνεπώς, το όποιο δικαίωμα του Επισκόπου Ρώμης καθορίζεται «συνοδικώ δικαίω» από τους κανόνες αυτούς και δεν πηγάζει από κάποιο δήθεν «θείω δικαίω» παπικό πρωτείο δικαιοδοσίας εφ’ όλης της Εκκλησίας¹⁰⁵. Δεν υπήρχε μέχρι τη στιγμή που χορηγήθηκε από τη Σύνοδο για να θεραπευτεί η σοβαρή κρίση που ταλαιπωρούσε τότε την Εκκλησία. Το ότι οι κανόνες αυτοί δεν υπονοούν κανένα «παπικό πρωτείο δικαιοδοσίας» συνάγεται εκ του ότι ο πάπας δεν έχει τη δυνατότητα αυτοδικαίας ασκήσεως του δικαιώματος αυτού, παρά μόνο αν του ζητηθεί από τον ενδιαφερόμενο Επίσκοπο.

ii. ΚΑΝΟΝΕΣ ΣΥΝΟΔΟΥ ΚΑΡΘΑΓΕΝΗΣ (419)

Οι κανόνες της Συνόδου της Σαρδικής (341), όπως ήδη αναφέρθηκε, ήσαν τοπικής Συνόδου και αφορούσαν τη συγκεκριμένη εκκλησιαστική κρίση, κατά την οποία δόθηκε η δυνατότητα στον Πάπα Ιούλιο να βοηθήσει στην υπέρβασή της, και συνεπώς δεν είχαν οικουμενική ισχύ. Για το λόγο αυτό η Σύνοδος της Καρθαγένης (418-419)¹⁰⁶ αρνήθηκε το δικαίωμα κρίσεως των αποφάσεών της στον Επίσκοπο Ρώμης. Οι παπικοί αντιπρόσωποι στη Σύνοδο της Καρθαγένης διεξεδίκησαν την αναγνώριση του εκκλήτου. Δεν μπόρεσαν όμως να επικαλεσθούν κανένα ισχυρό κανονικό επιχείρημα και αναγκάστηκαν να επικαλεσθούν νοθευμένους τους κανόνες της Σαρδικής ως δήθεν κανονικές διατάξεις της Α΄ Οικουμ. Συνόδου ! Τα μέλη της Συνόδου αμφισβήτησαν την αξιοπιστία των κανόνων που παρέθεσε η Ρώμη και ζήτησαν τα αυθεντικά κείμενα από τις Εκκλησίες της Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας και Αντιοχείας. Κριτήριο του κύρους των αποφάσεων περί εκκλήτου θα ήσαν οι αναμενόμενες απαντήσεις των θρόνων της Ανατολής¹⁰⁷. Η αποδειχθείσα νοθεία οδήγησε την Εκκλησία της Αφρικής σε έντονη αντίδραση και απέστειλε επιστολή στον Επίσκοπο Ρώμης με την οποία του αρνείτο κατηγορηματικά το δικαίωμα της κρίσεως των συνοδικών αποφάσεών της ! Οι δύο επιστολές της Συνόδου της Εκκλησίας της Αφρικής στους πάπες Βονιφάτιο¹⁰⁸ και

¹⁰¹ βλ τις αντίστοιχες διατάξεις περί εκκλήτου της Δ΄ Οικουμενικής, οι οποίες αναφέρουν «τῷ

Κωνσταντινουπόλεως θρόνῳ» (Δ-17), ή «τὸν τῆς βασιλευούσης Κωνσταντινουπόλεως θρόνον» (Δ-9) ¹⁰² Ο αυτοκράτορας της Δύσεως Κώνστας ήταν Ορθόδοξος, σε αντίθεση με τον Κωνσταντινουπόλεως που ήταν αρειανόφρονας. ¹⁰³ «Η de facto περιφρόνηση της καταστατικής … βάσεως από τις αντικανονικές συνόδους των αρειανοφρόνων επισκόπων της Ανατολής κατέστησε … αναγκαίο των έλεγχο των αποφάσεων των επαρχιακών συνόδων», Δ. Παπανδρέου, «Η ανωτάτη αυθεντία στις Ορθόδοξες Εκκλησίες», Χριστιανός, τ. 297 (1991), σ. 108. ¹⁰⁴ Βλ. Φειδά, Προϋποθέσεις διαμορφώσεως του Θεσμού της Πενταρχίας των Πατριαρχών, Αθήναι 1969, σ. 115-129. ¹⁰⁵ Σεραφείμ, Επισκόπου Πειραιώς, Αι αιρέσεις του Παπισμού, Αθήναι 2009, 115-116. ¹⁰⁶ Τακόπουλος, ενθ’ ανωτ. σ. 102 κ.εξ. ¹⁰⁷ Βλ. Φειδά, Ιουστινιανός και Πενταρχία, Αθήναι 1968, σ. 6-7 ¹⁰⁸ Πηδάλιο, σ. 538-539.

εξουσίας των παπών. Επισημαίνεται ότι οι ανωτέρω πάπες Βονιφάτιος και Κελεστίνος ήσαν εκ των πρώτων που απαίτησαν αυξημένη δικαιοδοσία της Ρώμης εφ’ όλης της Εκκλησίας. Στις επιστολές τους προς τους πάπες οι Πατέρες της Συνόδου της Καρθαγένης εκ μέρους των Εκκλησιών της Αφρικής :

1. Αποκαλούν τους Επισκόπους Ρώμης τρεις φορές με την απλή προσωνυμία «αδελφέ»,
2. Αναγνωρίζουν τον Ρώμης ως επίσκοπο της «αποστολικής καθέδρας»¹¹⁰ χωρίς όμως αυτή η αναγνώριση να του προσδίδει και υπεροχή εξουσίας και δικαιώματα επί άλλων εκκλησιών.
3. Δεν τους αρκεί η μαρτυρία της Εκκλησίας της Ρώμης για τη διαφύλαξη της κανονικής παραδόσεως της Νικαίας, αλλά απευθύνονται στις Εκκλησίες της Ανατολής για να επαληθεύσουν την αξιοπιστία των κανόνων που τους προσάγει η Ρώμη.
4. Η έκταση της δικαιοδοσίας του Επισκόπου της Ρώμης ορίζεται από τις κανονικές διατάξεις της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου¹¹¹. Είναι προφανές ότι κατ΄ αυτόν τον τρόπο διαμηνύουν ότι δεν μπορεί να απαιτεί κάποιας άλλης μορφής δικαιοδοσία : «Εφ’ όσον Σύνοδος ουδέν παρέχει δικαίωμα εις τον επίσκοπον Ρώμης, δεν κατέχει το δικαίωμα τούτο ex sesse»¹¹²
5. Με εξαιρετική λεπτότητα μάλιστα υποδεικνύουν την υποχρέωση της Εκκλησίας της Ρώμης και του Επισκόπου της να τηρεί τους κανόνες της Νικαίας¹¹³, υπονοώντας τον Α-5, ο οποίος ορίζει ότι η απόφασις ενός Επισκόπου περί αφορισμού μέλους της Εκκλησίας του δεσμεύει όλους τους Επισκόπους της Καθολικής Εκκλησίας.
6. Απαιτούν από τον επίσκοπο Ρώμης να γίνεται σεβαστή η κρίση των Συνόδων τους¹¹⁴, να μην δέχεται ακοινωνήτους και ουσιαστικά τον δεσμεύουν να θεωρεί και αυτός όσους η Εκκλησία της Αφρικής εφαρμόζοντας την κανονική διαδικασία χαρακτηρίζει ως ακοινωνήτους¹¹⁵.
7. Τέλος, ο επίλογος της επιστολής είναι ο πλέον εκφραστικός του κινδύνου που διέβλεπαν κάτω από την εν τη γενέσει απαίτηση της Ρώμης για επέκταση της δικαιοδοσίας της στην κρίση των επισκόπων της Αφρικής : «Ἐκβιβαστὰς τοίνυν κληρικοὺς ὑμῶν τινῶν αἰτούντων μὴ θέλετε ἀποστέλλειν, μήτε παραχωρεῖν, ἵνα μὴ τὸν καπνώδη τύφον τοῦ κόσμου δόξωμεν εἰσάγειν τῇ τοῦ Χριστοῦ ἐκκλησίᾳ, ἥτις τὸ φῶς τῆς ἁπλότητος, καὶ τῆς ταπεινοφροσύνης τὴν ἡμέραν τοῖς τὸν Θεὸν ἰδεῖν ἐπιθυμοῦσι προσφέρει».

Η βασική αυτή αρχή του κανονικού δικαίου περί κρίσεως Επισκόπων αποκλειστικά και μόνο από Σύνοδο της επαρχίας, ή από Οικουμενική, είχε εφαρμογή σε ολόκληρη την περίοδο της ενωμένης Εκκλησίας. Ας σημειώσουμε δύο χαρακτηριστικά περιστατικά :

1. Κατά την έναρξη της Δ΄Οικουμενικής Συνόδου οι «ενδοξότατοι άρχοντες και η η υπερφυής σύγκλητος είπεν ^. εισίτω και ο ευλαβέστατος Θεοδώρητος (Κύρου), κοινωνήσων τη συνόδω επειδή και αποκατέστησεν αυτώ και την επισκοπήν ο αγιώτατος αρχιεπίσκοπος Λέων, και ο θειότατος και ευσεβέστατος βασιλεύς παρείναι αυτόν τη

¹⁰⁹ Πηδάλιο, σ. 540-541. ¹¹⁰ επιστολή της Συνόδου προς τον πάπα Κελεστίνο και ΚΑΡΘΑΓΕΝΗΣ-77. ¹ «Περὶ γὰρ τοῦ, τινὰς ὡσανεὶ ἐκ τοῦ πλευροῦ τῆς σῆς ἁγιωσύνης πέμπεσθαι, οὐδεμιᾷ τῶν Πατέρων συνόδῳ ὁρισθὲν εὑρίσκομεν» και «ἐπειδὴ ὅπερ πάλαι διὰ τοῦ αὐτοῦ συνεπισκόπου ἡμῶν Φαυστίνου(εκπροσώπου του Ρώμης), ὠσανεὶ ἐκ μέρους τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου αὐτόθεν ἀπέσταλτο, ἐν ταῖς ἀληθεστέραις ἀπογραφαῖς τῆς ἐν Νικαίᾳ, … τοιοῦτο τί ποτε οὐκ ἠδυνήθημεν εὑρεῖν» Πηδάλιο, σ. 540-541 ¹¹² I. Μάγεντορφ, «Το πρωτείον του Ρώμης εν τη κανονική παραδόσει των πρώτων αιώνων», ΘΗΕ τ. 10, στ. 708. ¹¹³ «ἐπειδὴ τοῦτο καὶ τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδῳ ὁρισθὲν εὐχερῶς εὕροι ἡ σὴ σεβασμιότης», Πηδάλιο, σ. 540. ¹¹⁴ «τίς ἐστιν, ὅστις πιστεύσει, ἑνὶ ᾡτινιδήποτε δύνασθαι τὸν Θεὸν ἡμῶν τῆς κρίσεως ἐμπνεῦσαι τὴν δικαιοσύνην, τοῖς δὲ ἀναριθμήτοις εἰς σύνοδον συνηθροισμένοις ἱερεῦσιν ἀρνεῖσθαι. Πῶς δὲ αὕτη ἡ περαματικὴ κρίσις βεβαία ἔσται, πρὸς ἣν τῶν μαρτύρων τὰ ἀναγκαῖα πρόσωπα, ἢ διὰ τὴν τῆς φύσεως, ἢ διὰ τὴν τοῦ γήρως ἀσθένειαν, ἢ πολλοῖς ἄλλοις ἐμποδισμοῖς, ἐνεχθῆναι οὐ δύναται;», Πηδάλιο, σ. 540. ¹¹⁵ «τοῦ λοιποῦ πρὸς τὰς ὑμετέρας ἀκοὰς τοὺς ἐντεῦθεν παραγινομένους εὐχερῶς μὴ προσδέχησθε, μηδὲ τοὺς παρ᾽ ἡμῶν ἀποκοινωνητέους, εἰς κοινωνίαν τοῦ λοιποῦ θελήσητε δέξασθαι· ἐπειδὴ τοῦτο καὶ τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδῳ ὁρισθὲν εὐχερῶς εὕροι ἡ σὴ σεβασμιότης· ….. Μὴ οὖν οἱ ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐπαρχίᾳ ἀπὸ τῆς κοινωνίας ἀναρτηθέντες παρὰ τῆς σῆς ἁγιωσύνης, σπουδαίως, καὶ καθὼς μὴ χρή, φανῶσιν ἀποκαθιστάμενοι τῇ κοινωνίᾳ», Πηδάλιο, σ. 540.

κατηγορηματική : «εισελθόντος Θεοδωρήτου του ευλαβεστάτου επισκόπου, οι Αιγύπτιοι, και οι Ιλλυρικιανοί, και Παλαιστίνιοι ευλαβέστατοι επίσκοποι εξεβόησαν ^. ελεήσατε ^. η πίστις απόλλυται ^. οι κανόνες τούτον εκβάλλουσι ^. τούτον έξω βάλε». Παρά την επιμονή των αρχόντων ότι «Θεοδώρητος ο ευλαβέστατος επίσκοπος τον οικείον απολαβών τόπον παρά του αγιωτάτου αρχιεπισκόπου της μεγαλωνύμου Ρώμης» οι επίσκοποι αρνούνταν να τον αποδεχθούν ως Επίσκοπον : «μη λέγετε αυτόν επίσκοπον ^. ουκ έστιν επίσκοπος … οι κανόνες τούτον εξέβαλον ^. τούτον ο Θεός απεστράφη»¹¹⁷. Με άλλα λόγια οι Πατέρες της Συνόδου αρνούνται στον πάπα το δικαίωμα να ακυρώνει πράξεις Συνόδων που αφορούν σε καταδίκη Επισκόπου. Τελικά ο Θεοδώρητος Κύρου προσήλθε να επανακριθεί από Οικουμενική Σύνοδο και αφού «διά πάντων μεν ορθόδοξος απεδείχθη, και δι’ αυτού δε του αναθεματίσαι Νεστόριον και Ευτυχή δικαίως τοίνυν και την εαυτού απολήψεται εκκλησίαν».¹¹⁸ Δηλ. η Σύνοδος δεν απεδέχθη την παπική απόφαση, αλλά έκρινε η ιδία τον Θεοδώρητο και κατόπιν της δικής της αποφάσεως απεκατεστάθη.

2. Ακόμα και αυτή η παπόφιλη Σύνοδος της Κωνσταντινουπόλεως 869/870, την οποία οι Δυτικοί θεωρούν ως Η΄ Οικουμενική, απαιτεί «συνοδική απόφαση» για την κρίση κληρικών.¹¹⁹ Για το λόγο αυτό και ο Μ. Φώτιος ετέθη στην κρίση της συνόδου, παρά την προηγηθείσα καταδίκη από τον Πάπα¹²⁰. Μάλιστα σύμφωνα με τον 13^ο Κανόνα της παπόφιλης Συνόδου της Κωνσταντινουπόλεως 869/870 ακόμα και η «καθέδρα Πέτρου του κορυφαίου των Αποστόλων» τίθεται υπό κρίσιν συνόδου¹²¹, σε αντίθεση με την παπική αυθαίρετη διδασκαλία που αργότερα διατυπώθηκε : «summa sedes a nemini judicatur» και δυστυχώς έχει ενταχθεί παραλαγμένη στο Codex Juris Canonici¹²² και ισχύει και σήμερα ! Επί πλέον δε η Σύνοδος Κωνσταντινουπόλεως 879/880 στον 1^ο κανόνα¹²³ ρητώς δηλώνει την απόλυτη αυτονομία των τοπικών εκκλησιών στην κρίση των Επισκόπων και τη δέσμευση των λοιπών να τους θεωρούν «εν τω αυτώ της επιτιμίας κρίματι». Ουδεμία παρέμβαση της Ρώμης στα θέματα κρίσεως των επισκόπων της Κωνσταντινουπόλεως ή το αντίστροφο δε είναι επιτρεπτό.

Συνεπώς τα έκτακτα περιστατικά προσφυγής ή παρεμβάσεως άλλων θρόνων σε περιπτώσεις σημαντικών κρίσεων και ιδιαίτερα σοβαρών προβλημάτων στην Εκκλησία, κυρίως όταν είχαμε ισχυρές αυτοκρατορικές παρεμβάσεις, με συνέπεια η εκκλησιαστική και κανονική τάξη να περιφρονείται δεν μπορούν να θεωρηθούν ως ισχύουσα κανονική τάξη και να αναγνωρισθούν ως κανονική και εφαρμοστέα πρακτική. Τα τυχόν περιστατικά που συνέβησαν κατά παράβαση των κανονικών αυτών διατάξεων δεν μπορούν να καταργήσουν την κανονική τάξη και εφαρμογή των ι. Κανόνων, ούτε πολύ περισσότερο, να δημιουργήσουν κανονική πρακτική. Η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος είναι κατηγορηματική : «η αγία Σύνοδος είπε ^. κατά των κανόνων πραγματικόν (νομική διάταξη) μηδέν ισχύσει ^. οι κανόνες των Πατέρων κρατείτωσαν»¹²⁴ ενώ κατά τον Βαλσαμώνα «ου χρη το κατ’ οικονομίαν διά τι χρήσιμον εισενεχθέν εις υπόδειγμα έλκεσθαι και ως κανόνα κρατείν εις το εξής»¹²⁵. Και για να χρησιμοποιήσω τις εύστοχες παρατηρήσεις του Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννου : «Ιστορικά προηγούμενα δεν πρέπει να αναμειγνύονται στο Κανονικό Δίκαιο ωσάν να επρόκειτο περί μονίμων αρχών εκκλησιολογικού ή κανονικού χαρακτήρος. Το ορθόδοξον κανονικόν δίκαιον οφείλει να μην επιτρέπει εξελίξεις και μεταβολάς ιστορικού χαρακτήρος αι οποίαι καθ’ οιονδήποτε τρόπο θίγουν το βαθύτερον εκκλησιολογικόν περιεχόμενον του συνοδικού θεσμού».¹²⁶

¹¹⁶ 1^η πράξη, Πρακτικά τ. Β΄ σ. 67. ¹¹⁷ Πρακτικά, τ. Β΄ σ. 67 ¹¹⁸ 8^η πράξη, Πρακτικά τ. Β΄ σ. 188. ¹¹⁹ Σύνοδος Κωνσταντινουπόλεως 869/870 : 9^ος Κανόνας : στο Πρακτικά, τ. Γ΄ σ. 429. ¹²⁰ Σύνοδος Κωνσταντινουπόλεως 869/870 : 4^ος και 6^ος Κανόνας, στο Πρακτικά τ. Γ΄ σ. 428. ¹²¹ Πρακτικά, τ. Γ΄ σ. 429. ¹²² κανόνας 333 §3 του CIC (βλ. Παράρτημα Α΄) και άρθρο 118 § 3 της Αποστολικής Διατάξεως «Pastor Bonus» στο Κ. Κυριαζόπουλος, Η Κεντρική Οργάνωσις της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας (Ρωμαϊκή Κουρία), εκδ. Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη 1996, σ. 148. ¹²³ Πρακτικά, τ. Γ΄ σ. 470. ¹²⁴ 4^η πράξη Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου, Πρακτικά, τ. Β΄ σ. 170. ¹²⁵ Ρ-Π. Σύνταγμα, Β΄ σ. 214. ¹²⁶ Ι. Ζηζιούλας, «Ο συνοδικός Θεσμός, ιστορικά, εκκλησιολογικά και κανονικά προβλήματα», στο Τιμητικό αφιέρωμα εις τον Μητροπολίτην Κίτρους Βαρνάβαν, Αθήναι 1980, σ. 190, πρβλ. Βλ. Φειδά, «Η αυθεντία του Πρώτου και ο συνοδικός θεσμός στην περίοδο των Οικουμενικών Συνόδων», Επίσκεψις τ. 709(2010), σ.

Όπως ήδη αναφέραμε, ο τρόπος λειτουργίας των επαρχιακών Συνόδων καθορίζεται από σειρά κανόνων οικουμενικού κύρους στην α΄ χιλιετηρίδα. Ένας από τους παλαιοτέρους¹²⁷ και σημαντικότερους κανόνες είναι και ο ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΣ-34¹²⁸, ο οποίος ανάγεται στην προ της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου εποχή και αποτελεί τη βάση για τη σύνταξη σειράς κανόνων που αφορούν στην οργάνωση και λειτουργία του συνοδικού συστήματος. Ο ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-9 τον χαρακτηρίζει ως «ἀρχαῖον κρατήσαντα ἐκ τῶν Πατέρων ἡμῶν κανόνα» και τον αναλύει¹²⁹, ενώ στο πνεύμα του είναι και οι Α-4, ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-16 και 19.

Σημειώνεται ότι ο ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΣ-34 είναι ο μοναδικός από τους επικυρωμένους από Οικουμ. Συνόδους κανόνες, στον οποίο παραπέμπει η Κατήχηση της Καθολικής Εκκλησίας (§ 887), και πάνω σε αυτόν και μόνο γίνεται προσπάθεια οικοδόμησης του κειμένου της Ραβέννας (2007)¹³⁰.

Ας δούμε λοιπόν αναλυτικότερα τον περίφημο 34^ο Αποστολικό Κανόνα σε συνδυασμό με τους σχετικούς κανόνες που τον επεξηγούν :

1. Ο ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΣ-34 αναφέρεται στις κανονικές και συνοδικές σχέσεις των επισκόπων μιας μητροπολιτικής επαρχίας με τον προεστώτα επίσκοπο της μητροπόλεως. Αναφέρεται με άλλα λόγια σε μια αυτοκέφαλη μητροπολιτική επαρχία¹³¹. Ασφαλώς βρίσκει εφαρμογή σε κάθε επαρχιακή σύνοδο ανεξάρτητα με το διοικητικό σύστημα που ισχύει (μητροπολιτικό, εξαρχικό ή πατριαρχικό).
2. Στον κανόνα παρουσιάζεται η κάθε επαρχιακή σύνοδος να διαθέτει μία πληρότητα, αυτοτέλεια και «αυθεντία», η οποία δεν έχει ανάγκη από κάποια άλλη αυθεντία εκτός αυτής για να επικυρωθεί. Όπως ήδη αναφέρθηκε, στον ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-16 χαρακτηρίζεται η σύνοδος «τελεία» όταν «συμπάρεστι καὶ ὁ τῆς μητροπόλεως», ενώ ο ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-19 απαιτεί την υπό του μητροπολίτου πρόσκληση πάντων των επισκόπων της επαρχίας και την κατά το δυνατόν συμμετοχή των περισσοτέρων. Και ο ΚΑΡΘΑΓΕΝΗΣ-26 θέτει ως προϋπόθεση τη συμμετοχή όσω το δυνατόν περισσοτέρων επισκόπων, ώστε «ἐν τῇ συναχθείσῃ συνελεύσει πλήρης εἶναι δυνηθῇ ἡ αὐθεντία»,. Ουδεμία ενημέρωση ή πολλώ μάλλον έγκριση δεν απαιτείται για τους εκτός της τοπικής Εκκλησίας επισκόπους, μηδέ του Ρώμης εξαιρουμένου.
3. Τα θέματα της τοπικής Εκκλησίας εμπίπτουν εις την ευθύνην του επισκόπου της και συνεπώς ούτε ο «πρώτος», ούτε η σύνοδος έχουν το δικαίωμα να παρεμβαίνουν. Οι επίσκοποι είναι αυτεξούσιοι στα ειδικά ποιμαντικά θέματα της επαρχίας τους, δίδοντας λόγο μόνο στο Θεό¹³². Η ελευθερία αυτή των επισκόπων εις την διαποίμανση των επισκοπών των αποτελεί αναφαίρετο δικαίωμα κάθε επισκόπου, ανεξαρτήτως αξίας και εκτάσεως της επισκοπής του, σύμφυτο προς την ιερωσύνην, αποκτώμενο κατά τη χειροτονία του.

16. ¹²⁷ P. Duprey, «Η συνοδική δομή της Εκκλησίας εν τη Ανατολική Θεολογία», μτφρ. Αρχιμ. Β. Αρχοντώνη, Γρηγόριος ο Παλαμάς, 55 (1972), 111-112. ¹²⁸ «Τοὺς ἐπισκόπους ἑκάστου ἔθνους εἰδέναι χρή τὸν ἐν αὐτοῖς πρῶτον, καὶ ἠγεῖσθαι αὐτὸν ὡς κεφαλήν, καὶ μηδὲν τι πράττειν ἄνευ τῆς ἐκείνου γνώμης· ἐκεῖνα δὲ μόνα πράττειν ἕκαοτον, ὅσα τῇ αὐτοῦ παροικίᾳ ἐπιβάλλει, καὶ ταῖς ὑπ᾿ αὐτὴν χώραις. Ἀλλὰ μηδὲ ἐκεῖνος ἄνευ τῆς πάντων γνώμης ποιείτω τι. Οὕτω γὰρ ὁμόνοια ἔσται, καὶ δοξασθήσεται ὁ Θεός, διὰ Κυρίου, ἐν ἁγίῳ Πνεύματι· ὁ Πατήρ, καὶ ὁ Υἱός, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα». ¹²⁹ Για την σχέση του ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΥ-34 με τον ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-9, βλ και Π. Μενεβίσογλου, Ιστορική εισαγωγή εις τους Κανόνας της Ορθοδόξου Εκκλησίας, εκδ. Ι. Μητρόπολις Σουηδίας και πάσης Σκανδιναβίας, Στοκχόλμη 1990, σ. 111-112 και 366 κ εξ., Π. Duprey, «Η συνοδική δομή της Εκκλησίας εν τη Ανατολική Θεολογία», μεταφρ. Β. Αρχοντώνης, Γρηγόριος ο Παλαμάς, τ. 55(1972), σ. 112. ¹³⁰ Το κείμενο της Ραβέννας, § 24 κ.εξ.

¹³¹ Π. Ροδοπούλου, «Εκκλησιολογική θεώρησις του τριακοστού τετάρτου Αποστολικού κανόνος», Κληρονομία, τ. 11(1979), σ. 1-2. Εις τους αρχαίους χρόνους όλες οι τοπικές Εκκλησίες ήσαν αυτοκέφαλες. Κατά τον Βαλσαμώνα «παλαιόν πάντες οι των επαρχιών μητροπολίται αυτοκέφαλοι ήσαν και υπό οικείων συνόδων εχειροτονούντο» (Ρ-Π, τ. Β΄ 171). ¹³² Κατά τον Άγ. Κυπριανό «εφ’ όσον ο δεσμός της ομόνοιας υφίσταται και το μυστήριον της Καθολικής Εκκλησίας παραμένει αδιαίρετον, έκαστος Επίσκοπος ρυθμίζει αφ’ εαυτού τας πράξεις του και την διοίκησίν του, ως εκείνος φρονεί, αποδίδων λόγον μόνο εις τον Κύριον» (Κυπριανού, Epist. 55 (52), 21).

στην αρμοδιότητα όλων των επισκόπων της επαρχίας εκείνης υπό την ηγεσίαν του «πρώτου» εξ αυτών. «Ο «πρώτος» πρέπει να είναι μέλος μιας κοινότητος. Αυτό σημαίνει ότι αποκλείεται κάποιος αυτο-οριζόμενος έξω από αυτήν και υπέρ άνω αυτής, ως κάποια εξωτερική αυθεντία, που θα λειτουργεί ανεξαρτήτως της κοινότητος. Γι’ αυτό ακριβώς το λειτούργημα του πρώτου πρέπει να σχετίζεται με συγκεκριμένη εκκλησιαστική κοινότητα».¹³³

5. «Η αρμοδιότητα και η εξουσία του «πρώτου» καθορίζεται κατά τρόπο αξιοσημείωτο εις τον κανόνα τούτο. Η σχέση του με τους άλλους επισκόπους είναι σχέσις αλληλεξαρτήσεως : τίποτα δεν πράττει ο πρώτος άνευ των άλλων, αλλ’ ούτε και οι λοιποί επίσκοποι άνευ του «πρώτου» (εννοείται πάντοτε επί θεμάτων των οποίων η σημασία άπτεται περισσοτέρων της μιάς τοπικών εκκλησιών). Στον κανόνα διασφαλίζονται η ισορροπία και ο αλληλοσεβασμός στις σχέσεις επισκόπων και προεστώτος επισκόπου, τονίζεται δε το συνυπεύθυνον και η αλληλεξάρτησις όλων των επισκόπων εις την διοίκησιν και διαποίμανσιν της όλης Εκκλησίας.¹³⁴

6. «Το «μηδέν πράττειν» τους επισκόπους εκάστου έθνους, δηλαδή άνευ της γνώμης και της παρουσίας του πρώτου εις την σύνοδον, δεν έχει την έννοιαν, ότι οι αποφάσεις μιας τοπικής συνόδου λαμβανόμεναι κατά πλειοψηφίαν, τίθενται υπό έγκρισιν ή απόρριψιν του πρώτου, αλλ’ ότι τα γενικά θέματα μιας μητροπολιτικής επαρχίας και μάλιστα η εκλογή επισκόπων συζητούνται εν συνόδω και λαμβάνονται αποφάσεις εκεί, προεδρεύοντος οπωσδήποτε του επισκόπου της μητροπόλεως. Ούτε οι Επίσκοποι άνευ του πρώτου είναι δυνατόν να συγκροτήσουν σύνοδον, να συζητήσουν και να αποφασίσουν, ούτε ο πρώτος άνευ της περί αυτόν συνόδου των επισκόπων δύναται να αποφασίζη και να ενεργή επί θεμάτων όλης της επαρχίας. Ο Α-6 κατοχυρώνει κανονικώς ό,τι «κατά τα αρχαία έθη» εκράτει επί του θέματος αυτού»¹³⁵.

7.Ο πρώτος βρίσκει την κανονική έκφραση της εξαιρετικής τιμής μόνο εν συνοδική ατμοσφαίρα, εν τη οποία η ισότης της υπό πάντων κατεχομένης επισκοπικής εξουσίας δηλούται διά της ισότητος της αξίας ενός εκάστου των μελών της συνόδου, διό και ουδεμία γίνεται διάκρισις της ψήφου του μητροπολίτου , καθιερουμένης ως θεμελιώδους κανονικής αρχής της πλειοψηφίας («κρατείτω η των πλειόνων φήφος»).¹³⁶

8.Ούτως ο μητροπολίτης-επίσκοπος ήτο διοικητική κεφαλή των τοπικών Εκκλησιών της επαρχίας και ουδεμία είχε εξάρτησιν εξ ετέρας αυθεντίας, η οποία ευρίσκετο εκτός των ορίων της επαρχίας. Ο χαρακτήρ της κανονικής εννοίας του πρώτου είναι διοικητικός, εκφράζεται εντός των πλαισίων της συνοδικής συνειδήσεως της εκκλησίας, αποτελεί εκκλησιαστικήν και όχι εκκλησιολογικήν βάσιν διακονίας της ενότητος της κοινωνίας των τοπικών εκκλησιών και ουδεμίαν εισάγει διαφοροποίησιν εξουσίας του πρώτου έναντι των λοιπών επισκόπων».¹³⁷

9.Αναφερόμενος σε Σύνοδο από την οποία και εξαρτάται ο «Πρώτος» είναι προφανές ότι δεν αφήνει περιθώρια μονοκρατορίας και είναι στην ουσία του αντιπαπικός.

δ) Ο ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΣ-34 ΚΑΙ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΡΑΒΕΝΝΑΣ¹³⁸

¹³³ Β. Τσίγκου, «Η θέσις του Πατριάρχου Ιεροσολύμων και του «Πατριάρχου της Δύσεως» στην Καθολική Εκκλησία και η εκκλησιολογία της «Κοινωνίας» στην επιστολογραφία του Γ. Θεοδώρου του Στουδίτου», ΕΕΘΣΑΠΘ, Τμήμα Ποιμαντικής, τ. 11(2006), σ. 50, Χρυσοστόμου, Μητροπολίτου Μεσσηνίας, «Θεολογική προσέγγιση του κειμένου της Ραβάννας», Εκκλησία, τ. 86(2009), σ. 546. ¹³⁴ Ι. Ζηζιούλας, «Ο συνοδικός Θεσμός, ιστορικά, εκκλησιολογικά και κανονικά προβλήματα», στο Τιμητικό αφιέρωμα εις τον Μητροπολίτην Κίτρους Βαρνάβαν, Αθήναι 1980, σ. 177 ¹³⁵ Π. Ροδοπούλου, «Εκκλησιολογική θεώρησις του τριακοστού τετάρτου Αποστολικού κανόνος», Κληρονομία, τ. 11(1979), σ. 4-5. ¹³⁶ Βλ. Φειδά, «Η θέση του πρώτου των Επισκόπων εις την κοινωνίαν των Τοπικών Εκκλησιών», Τοπική και κατά την Οικουμένην Εκκλησία, εκδ. Centre Orthodoxe du Patriarchat Oecumenique, Chambesy Geneve 1981, σ. 160. ¹³⁷ Βλ. Φειδά, «Η θέση του πρώτου των Επισκόπων εις την κοινωνίαν των Τοπικών Εκκλησιών», Τοπική και κατά την Οικουμένην Εκκλησία, εκδ. Centre Orthodoxe du Patriarchat Oecumenique, Chambesy Geneve 1981, σ. 161

δομημένο το Κείμενο της Ραβέννας, ας επιτραπεί στο σημείο αυτό σύντομος σχολιασμός του Κειμένου εν σχέσει προς τον κανόνα αυτό.

1. Το Κείμενο της Ραβέννας, ενώ επικαλείται «την κανονική παράδοση της Εκκλησίας» (§ 43), εν τούτοις υπάρχει πλημμελέστατη αναφορά σ’ αυτή. Είναι απορίας άξιο πώς ένα τόσο σημαντικό Κείμενο που αφορά στην εκκλησιαστική πρακτική της α΄ χιλιετίας και αναφέρεται στο κρίσιμο θέμα των εκκλησιαστικών και καανονικών συνεπειών της φύσεως της Εκκλησίας παραπέμπει μόνο στον ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ-34 χωρίς ούτε καν να αναφερθεί σε άλλους σχετικούς με αυτόν κανόνες ! Τι συνέβη με τίς λοιπές κανονικές διατάξεις ;
2. Στήν § 43 του Κειμένου της Ραβέννας αναφέρεται επί λέξει: «Το πρωτείον εις όλα τα επίπεδα (Σ.Σ. τοπικό-περιφερειακό-παγκόσμιο § 10) αποτελεί πρακτικήν σταθερώς εδραιωμένην εις την κανονικήν παράδοσιν της Εκκλησίας». Επί πλέον, σε ολόκληρο το Κείμενο τίθεται παράλληλα το «πρωτείο» στο «τοπικό επίπεδο» με το «πρωτείο» στο «επαρχιακό επίπεδο» και το «πρωτείο» στο «παγκόσμιο επίπεδο». H διατύπωση αυτή προκαλεί σύγχυση ως προς το περιεχόμενο του όρου «πρωτείον», αφού πρόκειται, κατά την Ορθόδοξη εκκλησιολογία, για εντελώς διαφορετικά πράγματα : το «πρωτείο» του «τοπικού επιπέδου», προβλέπει πλήρη και άμεση επισκοπική, κανονική δικαιοδοσία εφ’ όλης της τοπικής Εκκλησίας, ενώ το «πρωτείο» του «επαρχιακού» και «παγκοσμίου επιπέδου», δεν έχει ούτε πλήρη, ούτε άμεση επισκοπική κανονική δικαιοδοσία εφ’ όλης της επαρχίας ή της «παγκοσμίου» Εκκλησίας. Με άλλα λόγια το «πρωτείο» «τοπικού επιπέδου» δεν είναι «πρωτείο τιμής», αλλά «πρωτείο δικαιοδοσίας», ενώ το «πρωτείο» του «επαρχιακού» και «παγκοσμίου επιπέδου», είναι «πρωτείο τιμής» και όχι «πρωτείο δικαιοδοσίας». Η σύγχυση ασφαλώς επιτείνεται από το γεγονός ότι «ο παπικός θεσμός διαμόρφωσεν ίδιον τύπον πρώτου εν τη Εκκλησία επί τη βάσει της περί του παπικού πρωτείου διδασκαλίας»¹³⁹
3. Η αποδοχή στο Κείμενο της Ραβέννας του όρου «πρωτείο», αφ’ ενός μεν για να δηλωθεί η υπεροχή της Αρχιερωσύνης του Επισκοπικού λειτουργήματος έναντι της ιερωσύνης των υπ’ αυτόν πρεσβυτέρων στο «τοπικό επίπεδο» (§§ 18-21), και αφ’ ετέρου για να περιγραφεί η σχέση του «πρώτου» και των λοιπών «ομοταγών» του στο «παγκόσμιο επίπεδο», όπου δεν υφίσταται απολύτως καμία υπεροχή ιερατικού βαθμού μεταξύ τους, προκαλεί οπωσδήποτε σύγχιση και οδηγεί σταδιακά σε μία παπική προσέγγιση του λειτουργήματος του «πρώτου».
4. Η χρήση από Ορθοδόξους του όρου «πρωτείο» στο επίπεδο της τοπικής Εκκλησίας (Επισκοπής) είναι μάλλον αδόκιμη, διότι στην παράδοσή μας ο «πρώτος» νοείται πάντοτε σε αναφορά με άλλους «συνθρόνους»,¹⁴⁰ ή «ομοτίμους» του (primus inter pares). Και ασφαλώς στο «τοπικό επίπεδο» δεν έχουμε «πρώτον» εν αυτή τη εννοία, διότι δεν υπάρχουν άλλοι «ομότιμοι» αυτού. Η παράγραφος αυτή προφανώς υπονοεί παπική περί «πρωτείου» αντίληψη.
5. Στο Κείμενο της Ραβέννας δε δίδεται απάντηση από τη Ρωμαιοκαθολική πλευρά στο ερώτημα : πώς είναι δυνατόν να υφίσταται στο «επαρχιακό επίπεδο» «πρωτείο» όπως περιγράφεται στον ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ-34, και ταυτόχρονα να λειτουργεί και «πρωτείο εξουσίας» στο «παγκόσμιο επίπεδο». Πώς συμβιβάζονται και συνυπάρχουν τα δύο «πρωτεία» ; Πώς λειτουργούν σε περίπτωση κρίσεως ;

¹³⁸ Ως «Κείμενο Ραβέννας» χαρακτηρίζεται το κείμενο της Ι΄ Γενικής Συνελεύσεως της Μικτής Θεολογικής Επιτροπής του Θεολογικού Διαλόγου Ρωμαιοκαθολικής και Ορθοδόξου Εκκλησίας (Ραβέννα 8-14.10.2007) με τίτλο «Εκκλησιολογικαί και κανονικαί συνέπειαι της μυστηριακής φύσεως της Εκκλησίας. Εκκλησιαστική κοινωνία, συνοδικότης και αυθεντία», Θεολογία, τ. 79(2008), σ.σ. 78-95. Θεολογικός σχολιασμός από τον π. Γεώργιο Καψάνη, «Το κείμενο της Ραβέννας και το πρωτείο του πάπα», Παρακαταθήκη, τ. 57(2007), Σ. Σαράντος, «Οικουμενιστικά βήματα από τη Ραβέννα έως την Ελούντα», Θεοδρομία, τ. 11(2009), σ.σ. 82-104. ¹³⁹ Βλ. Φειδά, «Η θέση του πρώτου των Επισκόπων εις την κοινωνίαν των Τοπικών Εκκλησιών», Τοπική και κατά την Οικουμένην Εκκλησία, εκδ. Centre Orthodoxe du Patriarchat Oecumenique, Chambesy Geneve 1981, σ. 171. ¹⁴⁰ Στ΄ Οικουμενική Σύνοδος, Θεία Σάκρα του αυτοκράτορος Κωνσταντίνου προς πάπα Λέοντα, Πρακτικά τ. Γ΄ σ. 166.

απαιτεί από τους Επισκόπους κάθε επαρχίας να αναγνωρίζουν ένα Επίσκοπο ως «πρώτον» και οριοθετεί επακριβώς τα δικαιώματά του («Τοὺς ἐπισκόπους ἑκάστου ἔθνους εἰδέναι χρή τὸν ἐν αὐτοῖς πρῶτον, καὶ ἠγεῖσθαι αὐτὸν ὡς κεφαλήν, καὶ μηδὲν τι πράττειν ἄνευ τῆς ἐκείνου γνώμης» (ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΣ-34 και άλλοι συναφείς κανόνες). Όμως η ίδια η κανονική παράδοση για το «παγκόσμιο επίπεδο» αρνήθηκε να προβεί όχι μόνο σε καθορισμό των δικαιωμάτων κάποιου «πρώτου» της παγκόσμιας Εκκλησίας, αλλά ούτε καν σε αναγνώριση της υπάρξεως ενός Επισκόπου ως «πρώτου της παγκοσμίου Εκκλησίας». Είναι εντελώς αδιανόητη για την Εκκλησία της α΄ χιλιετηρίδος διάταξη που να προβλέπει: «τους Επισκόπους της παγκοσμίου Εκκλησίας ειδέναι χρη τον εν αυτοίς πρῶτον της παγκοσμίου Εκκλησίας, καὶ ἠγεῖσθαι αὐτὸν ὡς κεφαλήν, καὶ μηδὲν τι πράττειν ἄνευ τῆς ἐκείνου γνώμης» ! Στην «παγκόσμια εκκλησία» τα δικαιώματα του «πρώτου» ουδέποτε καθορίστηκαν από κανονικές διατάξεις¹⁴¹ όπως έγινε για τον «πρώτο» του «επαρχιακού επιπέδου». « O σπουδαίος Ρωμαιοκαθολικός ιστορικός και θεολόγος Yves Congar είναι απολύτως σαφής : «το ζήτημα του Ρωμαϊκού Πρωτείου υπό ουδεμιάς των Οικουμενικών Συνόδων της χριστιανικής αρχαιότητος καθωρίσθη σαφώς, ουδέν καν προσδιωρίσθη η σημασία του».¹⁴² Και ασφαλώς δόθηκαν πολλές αφορμές για την αναγνώριση «πρώτου» σε «παγκόσμιο επίπεδο», αλλά η Εκκλησία δεν θέλησε να το καθορίσει με ρητή κανονική διάταξη^{143 .} προφανώς είχε τους λόγους της …

7.Το Κείμενο της Ραβέννας έρχεται να … «θεραπεύσει» την «έλλειψη» αυτή της εκκλησιαστικής παραδόσεως ! Στην § 10, μετά την αναφορά στον ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ34 τίθεται η φράση «εις το επίπεδον τούτο (Σ.Σ. το παγκόσμιο), οι πρώτοι πρέπει να αναγνωρίζουν ποίος είναι ο πρώτος μεταξύ αυτών». Η χρήση της φράσεως αυτής, που ουσιαστικά αποτελεί παράφραση του ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΥ-34 που αφορά σε επαρχιακές συνόδους («τους επισκόπους … εἰδέναι χρή τὸν ἐν αὐτοῖς πρῶτον»), αφήνει να εννοηθεί ότι και στο «παγκόσμιο επίπεδο» έχει κανονική ισχύ ο κανόνας αυτός¹⁴⁴. Έτσι, η σκέψη οδηγείται συνειρμικά στην προσομοίωση των πλήρως καθορισμένων δικαιωμάτων του «πρώτου» της επαρχιακής συνόδου, βάσει του ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΥ-34, με τα μη καθορισμένα από κανονικές διατάξεις δικαιώματα του «πρώτου» της «παγκοσμίου Εκκλησίας». Δηλαδή με αυτόν τον τρόπο εμέσως πλην σαφώς ο «πρώτος» του «παγκοσμίου επιπέδου» αποκτά τα κανονικά δικαιώματα που προβλέπονται με τον ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ-34 !

8.Παραμένουμε στη φράση της §10 του Κειμένου της Ραβέννας «εις το επίπεδον τούτο (Σ.Σ. το παγκόσμιο), οι πρώτοι πρέπει να αναγνωρίζουν ποίος είναι ο πρώτος μεταξύ αυτών». Η πρόταση αυτή υποδηλώνει παπική προβληματική, αλλά πρωτίστως έχει βατικάνεια προοπτική ! Διερωτώμαι όμως γιατί «πρέπει» ; ποιος είναι αυτός που καθορίζει αυτό το «πρέπει» ; γιατί δεν καθορίστηκε αυτό το «πρέπει» από τη μέχρι τώρα κανονική παράδοση, όπως ορίστηκε το «ειδέναι χρή» στον ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ-34 για το «επαρχιακό επίπεδο» ;

¹⁴¹ «Οι ιεροί κανόνες δεν καθορίζουν συγκεκριμένες αρμοδιότητες του πρώτου, πλην εκείνης κατά την εκλογή και χειροτονία των επισκόπων», Δ. Σαλάχας, «Πρωτείο και συνοδικότητα στο Θεολογικό διάλογο Καθολικών και Ορθοδόξων (θέσεις και αντιθέσεις στο Κείμενο της Μικτής Επιτροπής στη Ραβέννα)», στη διαδικτυακή τοποθεσία www.cen.gr/index.php?Itemid=96&id=239&option=com_content&task=view ¹⁴² Y. Congar, Zerrissene Christenheit, Wien und Muenchen 1959 σ. 77, στο Au. Leidl, «Αι περί πρωτείου διαπραγματεύσεις κατά τη Σύνοδον της Φλωρεντίας ως απάντησις προς την δυτικήν θεωρίαν της υπερτάτης αυθεντίας της Οικουμενικής Συνόδου και την ανατολικήν θεωρίαν της Πενταρχίας», μετφρ. Φ. Αγγελάτου, Γρηγόριος ο Παλαμάς, τ. 61(1978), σ. 162. ¹⁴³ Σύμφωνα με τον W. Kasper «Δεν αναγνωρίζει η εκκλησιαστική αρχαιότητα καμία μαρτυρία διδασκαλίας για το πρωτείο του Επισκόπου Ρώμης. Οι ανάλογες μαρτυρίες των αρχαίων Οικουμενικών Συνόδων της Νικαίας, Κωνσταντινουπόλεως και Χαλκηδόνος είναι ειδικές μαρτυρίες όσον αφορά την τάξη των Πατριαρχείων» W. Kasper, Das Petrusamt als Dienst der Einheit. Die Lehre des I. und II. Vatikanischen Konzils und die gegenwärtige Diskussion, στο Vasilios von Aristi, Das Papstamt : Dienst oder Hindernis für d. Ökumene ?, Regensburg 1985, σ. 114. ¹⁴⁴ J. Zizioulas, “Primacy in the Church : An Orthodox Approach”, στο Ι. Λότσιου, Η σύνθεση Παγκοσμίου Πρωτείου και συνοδικότητας στο Κείμενο της Ραβέννας στον Θεολογικό Διάλογο Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών, Βέροια 2009, σ. 65.

ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ-34, ο οποίος περιγράφει τα δικαιώματα του «πρώτου» της επαρχιακής Συνόδου, αφήνει να εννοηθεί, χωρίς να δηλώνεται ρητώς, ότι η περί πρωτείου αντίληψη –και σε «παγκόσμιο επίπεδο» – θεμελιώνεται και ρυθμίζεται από αυτόν τον κανόνα. Μάλιστα στην § 43 σημειώνεται χωρίς την απαραίτητη τεκμηρίωση : «Το πρωτείον εις όλα τα επίπεδα (Σ.Σ. τοπικό-περιφερειακόπαγκόσμιο § 10) αποτελεί πρακτικήν σταθερώς εδραιωμένην εις την κανονικήν παράδοσιν της Εκκλησίας»¹⁴⁵.

10.Όμως, σε καμία κανονική διάταξη δεν προβλέπεται «πρώτος» με τις αρμοδιότητες του ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΥ-34 που να αφορά στο «παγκόσμιο επίπεδο» της οικουμενικής Εκκλησίας! Ποτέ δε συνδέθηκε, στην εκκλησιαστική γραμματεία Ανατολής ή Δύσεως, η έννοια «πρώτου» του ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΥ-34 με την «παγκόσμια Εκκλησία». Και φυσικά ποτέ δε χαρακτηρίστηκε ο πάπας Ρώμης ως «πρώτος» της παγκόσμιας Εκκλησίας, παρά το γεγονός ότι σε τίτλους ήταν ιδιαίτερα εφευρετικός … Η κανονική παράδοση της α΄ χιλιετηρίδας δεν θέλησε να παραχωρήσει σε ένα πρόσωπο τις αρμοδιότητες, του «πρώτου» της Οικουμενικής Εκκλησίας αλλά πρόβαλε με τα δικαιώματα του «πρώτου» τον κανονικό θεσμό της Πενταρχίας των Πατριαρχών, το «πεντακόρυφο κράτος» της Εκκλησίας¹⁴⁶. Ο καθηγητής Φειδάς είναι απολύτως σαφής : «Ο κανονικός θεσμός της Πενταρχίας των Πατριαρχών, εις τον οποίον συμπεριλαμβάνετο ως πρώτος τη τάξει και ο παπικός θρόνος, απετέλεσε τον τύπον του πρώτου της κατ’ Ανατολάς Ορθοδόξου Εκκλησίας. Εις τον κανονικόν αυτόν θεσμόν οι πέντε πατριάρχαι συγκροτούν την ανωτάτην εν τη Εκκλησία διοικητικήν αρχήν, το «πεντακόρυφον κράτος» της Εκκλησίας … Αντί λοιπόν της δια του παπικού πρωτείου τιθεμένης μονοκεντρικής βάσεως δια την διαφύλαξιν της ενότητος και της κοινωνίας των τοπικών εκκλησιών, η Ορθόδοξος Ανατολή προέβαλε τα δι’ αποφάσεων Οικουμενικών Συνόδων εισαχθέντα πέντε κέντρα ενότητος και κοινωνίας των τοπικών Εκκλησιών».¹⁴⁷

11.Τα δικαιώματα του «πρώτου» του «επαρχιακού επιπέδου» (ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΣ-34 και συναφείς) ουδέποτε στην εκκλησιαστική παράδοση της α΄ χιλιετίας συγκρίθηκαν ή τέθηκαν πράλληλα, ή έγινε αναγωγή τους στο «παγκόσμιο επίπεδο» της Εκκλησίας. Ενδεικτικά :

1. Σύμφωνα με τον ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ-34 εν συνδυασμώ με τους ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ 16, 9 και 19 δεν μπορεί να υπάρχει σύνοδος «τελεία», «δίχα τοῦ τῆς μητροπόλεως ἐπισκόπου», διότι ο «πρώτος» πρέπει να είναι «παρών ἐξάπαντος». Αυτή η διάταξη ασφαλώς δεν είχε εφαρμογή στο «παγκόσμιο επίπεδο» κατά την α΄ χιλιετίας ! Διότι,

Συνόδους (Δ΄ και Στ΄) προήδρευσαν οι εκπρόσωποι του Πάπα. Αντίθετα στις επαρχιακές βάσει του ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΣ-34 και του ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-9 προεδρεύει πάντοτε ο «πρώτος» της συνόδου.

¹⁴⁵ Πρβλ. «Η σχέση του Πρώτου με τον Συνοδικό θεσμό συνδέεται άρρηκτα με την ορθόδοξη Εκκλησιολογία της τοπικής Εκκλησίας και έχει σαφώς καθορισθή από την κανονική παράδοση και τη διαχρονική συνεπή εκκλησιαστική πράξη», Βλ. Φειδά, «Ο Πρώτος και η συνοδικότης της Εκκλησίας στην Ορθόδοξη παράδοση», Επίσκεψις, τ. 671(2007), σ. 40.

¹⁴⁶ «Ο θεσμός της πενταρχίας των Πατριαρχών αποτελεί η συλλογική-πενταμελή έκφραση του «πρώτου» της Εκκλησίας. Είναι ιστορικό δημιούργημα και αναπόσπαστο μέρος της δομής της αδιαίρετης Εκκλησίας της πρώτης χιλιετίας και λειτουργεί εντός του πλαισίου της συνοδικότητάς της», Β. Τσίγκου, «Η θέσις του Πατριάρχου Ιεροσολύμων και του «Πατριάρχου της Δύσεως» στην Καθολική Εκκλησία και η εκκλησιολογία της «Κοινωνίας» στην επιστολογραφία του Γ. Θεοδώρου του Στουδίτου», ΕΕΘΣΑΠΘ, Τμήμα Ποιμαντικής, τ. 11(2006), σ. 39. ¹⁴⁷ Βλ. Φειδά, «Η θέση του πρώτου των Επισκόπων εις την κοινωνίαν των Τοπικών Εκκλησιών», Τοπική και κατά την Οικουμένην Εκκλησία, έκδ. Centre Orthodoxe du Patriarchat Oecumenique, Chambesy Geneve 1981, σ. 172-174.

Συνόδους της Δύσεως (Αρλεάτης, Arles (314) και Σαρδικής (343) παρά το γεγονός ότι ήσαν παρόντες αντιπρόσωποι του Επισκόπου Ρώμης, προήδρευσαν ο Κορδούης Όσιος¹⁴⁸ και ο Αρλεάτης Μαρίνος¹⁴⁹ αντίστοιχα.

2.Δύο Οικουμενικές Σύνοδοι (Β΄ και Πενθέκτη) συνήλθαν χωρίς την παρουσία ή εκπροσώπηση του πάπα Ρώμης. Επίσης, πάπας διαφωνούσε έντονα με τη σύγκλιση της Ε΄ Οικουμενικής Συνόδου και τελικά αρνήθηκε να συμμετάσχει. Και όμως αυτές οι Σύνοδοι έγιναν. Αν είχαν εφαρμογή τα δικαιώματα του πρώτου («μηδέν πράσσειν άνευ της εκείνου γνώμης») σε «παγκόσμιο επίπεδο» δεν θα μπορούσαν να συγκληθούν, αφού δεν υπήρχε η παρουσία ή η σύμφωνη γνώμη του «Πρώτου» !

3.Από την ψήφιση του Δ-28 απείχαν οι παπικοί λεγάτοι και στη συνέχεια και οι ίδιοι και πάπας Λέων Α΄ εξέφρασαν την εντονότατη διαφωνία τους. Επίσης, ο πάπας δεν συμμετείχε και τελικά δεν ενέκρινε τους κανόνες της Πενθέκτης Συνόδου. Μήπως δεν ισχύουν επειδή δεν συνετάγησαν με τη σύμπραξη του «πρώτου» του «παγκοσμίου επιπέδου» ; Ασφαλώς όχι ! διότι προφανώς δεν προβλέπονταν σε «παγκόσμιο επίπεδο» δικαιώματα πρώτου, ωσάν αυτά του «επαρχιακού επιπέδου» !

4.Χαρακτηριστικό είναι το περιστατικό με τους Αιγυπτίους Επισκόπους στην Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο. Αρνήθηκαν να υπογράψουν τον Όρο της Συνόδου αναμένοντας την εκλογή του Επισκόπου Αλεξανδρείας, του «πρώτου» της επαρχιακής τους Συνόδου. Διότι «ἔθος εἶναι τῇ Αἰγυπτιακῇ διοικήσει, παρὰ γνώμην καὶ διατύπωσιν τοῦ ἀρχιεπισκόπου μηδὲν τοιοῦτο ποιεῖν» (κανόνας Δ-30) Προφανώς οι Αιγύπτιοι Επίσκοποι παρά την παρουσία του - δήθεν - πρώτου σε «παγκόσμιο επίπεδο» (κείμενο Ραβέννας § 10) πάπα Ρώμης στη Σύνοδο διά των λεγάτων του περιόριζαν την εφαρμογή των δικαιωμάτων του «πρώτου» μόνο στο περιφερειακό επίπεδο της επαρχιακής τους Συνόδου τους σύμφωνα με τον ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ-34 και δεν αναγνώριζαν σε κανένα δικαιώματα «πρώτου» σε επίπεδο

… παγκόσμιας Εκκλησίας ! Και αυτός ο τρόπος σκέψεως και ενεργείας των Αιγυπτίων επισκόπων εφάνη «εύλογος» στους Πατέρες της Δ΄ Οικ. Συνόδου¹⁵⁰.

5.Τέλος, σύμφωνα με την ορθόδοξη κανονική παράδοση, ενώ στο «επαρχιακό επίπεδο» αναγνωρίζεται ο πρώτος ως «κεφαλή» της επαρχιακής Συνόδου (ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΣ-34), δεν συμβαίνει το ίδιο με τον «πρώτο» στο «παγκόσμιο επίπεδο»¹⁵¹. Γι’ αυτό σύμφωνα με την «Ομολογία Πίστεως» της εν Κωνσταντινουπόλει Συνόδου 1727, «ουδεμία άλλην ήντινα ουν κεφαλήν αποδέχεται εν αυτή τη Ανατολική Εκκλησία, ειμή τον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν μόνον παρά του Πατρός δοθέντα κατά πάντα τη Εκκλησία και θεμέλιον τον αυτόν»¹⁵²

¹⁵¹ Στην παπόφιλη Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως (869-870) ο φερόμενος ως εκπρόσωπος του πατριαρχείου Ιεροσολύμων σύγκελος Ηλίας δεν αναφέρεται σε μία κεφαλή στην Εκκλησία, αλλά σε «πατριαρχικάς κεφαλάς εν τω κόσμω» υπονοώντας το «πεντακόρυφο κράτος» της Πενταρχίας των Πατριαρχών : « διά τούτο τας πατριαρχικάς κεφαλάς εν τω κόσμω έθετο το Πνεύμα το Άγιον, ίνα τα εν τη Εκκλησία του Θεού αναφυόμενα σκανδαλα δι’ αυτών αφανίζονται», Βλ. Φειδά, «Η θέση του πρώτου των Επισκόπων εις την κοινωνίαν των Τοπικών Εκκλησιών», Τοπική και κατά την Οικουμένην Εκκλησία, έκδ. Centre Orthodoxe du Patriarchat Oecumenique, Chambesy Geneve 1981, σ. 173. ¹⁵² «Ομολογία Πίστεως» της εν Κωνσταντινουπόλει Συνόδου 1727, § 11, στο Ι. Καρμίρη, Τα Δογματικά και Συμβολικά Μνημεία της Ορθοδόξου Καθολικής Εκκλησίας, εν Αθήναις 1953, τ. Β΄ σ. 867). Βλ και «Ορθόδοξος Ομολογία» Πέτρου Μογγίλα (1638/1642) : «Μόνος ο Χριστός κεφαλή της Εκκλησίας …κεφαλή των ποιμένων είναι κατά τον Απ. Πέτρον (Α΄ Πετρ. Ε΄ 4) μόνος ο Ιησούς Χριστός» (μέρος Α΄, απόκρ. 85, στο Ι. Καρμίρη, ενθ’ ανωτ., τ. Β΄ σ. 631). «Ομολογία Κριτοπούλου» : «ουδείς γαρ τούτων κατεπαίρεται των άλλων, ουδέ καθόλου κεφαλή της Καθολικής Εκκλησίας αξιοί τις εκείνον καλείσθαι … Ταύτα ουν ειδότες οι αγιώτατοι … Πατριάρχαι της καθόλου Εκκλησίας … ουδένα θέλουσι καθόλου κεφαλήν ονομάζειν, αρκούμενοι τη τεθεωμένη και παντοδυνάμω κκεφαλή, τη δεξιά του πατρός καθημένη» (Σεραφείφ, Επισκόπου Πειραιώς, Αι αιρέσεις του Παπισμού, Αθήναι 2009, σ. 60), «Δοσιθέου ομολογία» (1672) : «Ήστινος καθολικής Εκκλησίας επειδή θνητός άνθρωπος καθόλου και αϊδιος κεφαλή είναι ου δυνατόν, αυτός ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός εστι καφαλή και αυτός τους οίακας έχων εν τη της

ως «πρώτου» στο «παγκόσμιο επίπεδο» αναφέρει συνοπτικά : «κατά την α΄ χιλιετηρίδα, ουδέποτε η πρωτοκαθεδρία της Ρώμης έπαιξεν ιδιαιτέρως σημαντικόν ρόλον εις την όλην Ανατολικήν Εκκλησίαν. Βεβαίως δεν κρίνονται ευκαταφρόνητοι αι μαρτυρίαι της Ελληνικής παραδόσεως, κατά τας οποίας ανεγνωρίζετο προ του σχίσματος και εν τη Ανατολή μία υπεροχή εις την Ρωμαϊκήν έδραν, η οποία εθεωρείτο πλέον ή απλή τιμητική διάκρισις. Εν τη πράξει όμως, μόλις ολίγη αξία απεδίδετο εις το Πρωτείον τούτο, το οποίο υπό ομαλάς συνθήκας περιέπιπτεν εις αδράνειαν».¹⁵³

Συνεπώς, το «πρωτείο» του «τοπικού επιπέδου», ουδεμία σχέση έχει με το πρωτείο του «επαρχιακού επιπέδου» και πάλι και τα δύο αυτά ουδεμία σχέση έχουν με το «πρωτείο» του «παγκοσμίου επιπέδου» ! μόνη σχέση μεταξύ τους : χαρακτηρίζονται στο Κείμενο της Ραβέννας με τον ίδιο όρο, ως … «πρωτείο» ! Όμως η παράλληλη αυτή χρήση του όρου «πρωτείον» οδηγεί σε σύγχυση και προωθεί την περί πρωτείου παπική αντίληψη.

ε) ΤΟ «ΛΕΙΤΟΥΡΓΗΜΑ ΤΟΥ “ΠΡΩΤΟΥ”»

Εκτός όμως από τα ανωτέρω που αφορούν στο Κείμενο της Ραβέννας, αναφορικά με το λειτούργημα – όπως αποκαλείται – του «πρώτου», παρατηρείται εσχάτως από συγκεκριμένους κύκλους ένας υπερτονισμός του σε δύο επίπεδα :

α) Όπως χρησιμοποιείται ο όρος «πρώτος» υπονοεί μία άμεση σχέση του με ολόκληρη την Εκκλησία και όχι σε αναφορά μόνο με τους «ομοταγείς» Πατριάρχες και αρχηγούς των Αυτοκεφάλων Εκκλησιών. Έτσι, όλο και περισσότερο ακούγονται φράσεις που υποδηλώνουν μία αυτονόμηση από συγκεκριμένη συνοδική πρακτική και διαδικασία. Σιγά-σιγά το «Πρώτος» τείνει να γίνει τίτλος και έτσι συνειρμικά εύκολα οδηγούμαστε από το «πρώτος» ολοκλήρου της Εκκλησίας σε «πρωτείο» του εφ’ όλης της Εκκλησίας. Μια τέτοια όμως τάση προφανώς δεν μπορεί να έχει σχέση με το κανονικό περιεχόμενο του ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΥ-34, διότι εκεί ο «πρώτος» είναι σε άρρηκτο σύνδεσμο με τη συγκεκριμένη Σύνοδο του «έθνους» του, ήτοι της συγκεκριμένης επαρχίας. Δε νοείται «πρώτος» γενικά και αόριστα, χωρίς την παρουσία της συγκεκριμένης συνόδου μιας επαρχίας¹⁵⁴. Υπό αυτό το πρίσμα οι εκφράσεις «Πρώτος της Χριστιανοσύνης»¹⁵⁵ ή «Πρώτος της Ορθοδοξίας» ή «Πρώτος της Ανατολής» ή «Πρώτος της Παγκόσμιας Εκκλησίας», ή «Πρώτος των Ποιμένων της Ορθοδοξίας»¹⁵⁶ δεν απαντώνται στην κανονική παράδοση και ως εκ τούτου δεν έχουν θεολογικό νόημα¹⁵⁷ ! Άλλωστε για το λόγο αυτό δεν χρησιμοποιήθηκαν και δεν επικράτησαν στην εκκλησιαστική γραμματεία Ανατολής ή Δύσεως. Επ’ αυτού του σημείου ο ΚΑΡΘΑΓΕΝΗΣ-46 είναι απολύτως σαφής : «Ὥστε τὸν τῆς πρώτης καθέδρας ἐπίσκοπον μὴ λέγεσθαι ἔξαρχον τῶν ἱερέων, ἢ ἄκρον ἱερέα, ἢ τοιουτότροπον τίποτε, ἀλλὰ μόνον ἐπίσκοπόν της πρώτης καθέδρας». Γι’ αυτό και σε πολλούς κανόνες της

Εκκλησίας κυβερνήσει πηδαλιουχεί διά των αγίων Πατέρων» (όρος ι΄, στο Ι. Καρμίρη, ενθ’ ανωτ., τ. Β΄ σ. 752). Επίσης, «ο επίσκοπος Ρώμης… ούτε μπορεί να λογίζεται ως η κεφαλή των άλλων Πατριαρχών και κατά προέκταση κεφαλή της Εκκλησίας, διότι κατά τη διδασκαλία της, «είναι μόνος (…) ο Χριστός κεφαλή απάσης της καθολικής και αποστολικής αγίας Εκκλησίας» (Ευ. Πριγκιπάκη, Το παπικό πρωτείο κατά τον Άγιο Άνθιμο Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και Πρόεδρο Κρήτης τον Ομολογητή, Αθήνα 2009 (δακτυλογρφημένο κείμενο), σ. 39-40) και Στ. Χαρκιανάκη, Το περί Εκκλησίας Σύνταγμα της Β΄ Βατικανής Συνόδου, Θεσσαλονίκη 1969, σ. 185-186.

¹⁵³ Au. Leidl, «Αι περί πρωτείου διαπραγματεύσεις κατά τη Σύνοδον της Φλωρεντίας ως απάντησις προς την δυτικήν θεωρίαν της υπερτάτης αυθεντίας της Οικουμενικής Συνόδου και την ανατολικήν θεωρίαν της Πενταρχίας», μετφρ. Φ. Αγγελάτου, Γρηγόριος ο Παλαμάς, τ. 61(1978), σ. 162. ¹⁵⁴ Β. Τσίγκου, «Η θέσις του Πατριάρχου Ιεροσολύμων και του «Πατριάρχου της Δύσεως» στην Καθολική Εκκλησία και η εκκλησιολογία της «Κοινωνίας» στην επιστολογραφία του Γ. Θεοδώρου του Στουδίτου», ΕΕΘΣΑΠΘ, Τμήμα Ποιμαντικής, τ. 11(2006), σ. 50, Χρυσοστόμου, Μητροπολίτου Μεσσηνίας, «Θεολογική προσέγγιση του κειμένου της Ραβέννας», Εκκλησία, τ. 86(2009), σ. 546. ¹⁵⁵ Δ. Σαλάχας, Προοπτικές και προβλήματα του Θεολογικού Διαλόγου Καθολικής και Ορθοδόξου Εκκλησίας, έκδ. Αδελφότητος Πνευματικού Οικουμενισμού, Αθήναι 1981, σ. 11. ¹⁵⁶ Αλεξανδρείας Μελέτιος Β΄ (Μεταξάκης) προς τον Κωνσταντινουπόλεως, Ορθοδοξία, τ. 5(1930), σ. 200. ¹⁵⁷ Κατά τον Μητροπ. Μεσσηνίας Χρυσόστομο (Σαββάτο) : «αν και αναγνωρίζεται ως «πρώτος» στην τάξη και την τιμή ως primus inter pares μεταξύ των πέντε πατριαρχών, εν τούτοις το πρωτείο αυτό δεν ισχύει και για το σύνολο των επισκόπων της Εκκλησίας ούτε σε σχέση προς την Καθολική Εκκλησία («Παγκόσμια Εκκλησία»)», Χρυσοστόμου, Μητροπολίτου Μεσσηνίας, «Θεολογική προσέγγιση του κειμένου της Ραβέννας», Εκκλησία, τ. 86(2009), σ. 546.

Πολύ εύστοχα λοιπόν παρατηρεί ο καθηγητής Φειδάς : «Κατά την ερμηνεία της Ανατολής το «πρωτείο» απέρρεε από τα «πρεσβεία τιμής» των πέντε πατριαρχικών θρόνων. Το «πρωτείο» αυτό ήταν αφ’ ενός μεν «πρωτείο τιμής» και όχι «πρωτείο εξουσίας», αφ’ ετέρου δε αναφερόταν μόνο στη σχέση του «πρώτου» προς τους λοιπούς πατριάρχες και όχι στη σχέση του «πρώτου» προς το όλο σώμα των επισκόπων της Εκκλησίας»¹⁵⁹, όπως συμβαίνει με τον παπικό πρωτείο.

β) Για να ενισχυθεί η άρτι φανείσα περί τον «πρώτον» φιλολογία γίνεται έντονη και βεβιασμένη προσπάθεια να της παρασχεθούν ερείσματα στη δογματική. Μάταια επιζητούν να τη συνδέσουν με την Τριαδολογία και την Εκκλησιολογία και έτσι να της προσδοθεί κύρος δόγματος, ώστε όποιος δεν το δέχεται να οδηγείται σε … αίρεση! Αυτή η νοοτροπία παραπέμπει σαφώς σε βατικάνεια συλλογιστική. a.

Έτσι ακούσαμε από επίσημα χείλη, να παρομοιάζεται η αλληλεξάρτηση και σχέση του «πρώτου» και των λοιπών επισκόπων με αυτή των Θ. Προσώπων της Αγ. Τριάδος, επειδή ο ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΣ-34 καταλήγει με δοξολογία της Τριαδικής Θεότητος ! Είναι περιττό να αναφερθεί ότι μία τέτοια προσέγγιση είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη : Διότι τότε κάλλιστα ο «Πρώτος» μπορεί να διεκδικήσει ότι αυτός είναι η πηγή της Ιερωσύνης των λοιπών, όπως ο Πατήρ είναι η πηγή της Θεότητος του Υιού και Πνεύματος ! Νομιμοποιείται έτσι και θεολογικά η παπική αντίληψη ότι πηγή της αρχιερωσύνης είναι ο πάπας !

b.

Επίσης, προσεκτικότερη ανάγνωση των σχετικών με τον «πρώτο» κανόνων δεν παρέχει δυνατότητα εκκλησιολογικής αναφοράς σε δήθεν «θεμελιώδη και απαραίτητη καταστατική αρχή»¹⁶⁰. Σύμφωνα με τον ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ-9 που μνημονεύει και ερμηνεύει τον ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ-34 η απόδοση σεβασμού και τιμής στον «πρώτο» δεν γίνεται για δογματικούς – εκκλησιολογικούς λόγους, αλλά διότι ο μητροπολίτης αναλαμβάνει τη φροντίδα των εκκλησιών, επειδή σ’ αυτόν, στη μητρόπολη, ως κέντρο της επαρχίας, προστρέχουν οι επίσκοποι για διάφορες υποθέσεις τους. Γι’ αυτό, και όχι για δογματικούς λόγους, οφείλουν να του απονέμουν την πρέπουσα τιμή και τίποτα να μην κάνουν χωρίς αυτόν σύμφωνα με τον αρχαίο πατερικό κανόνα, τον ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ-34 («τὴν φροντίδα ἀναδέχεσθαι πάσης τῆς ἐπαρχίας, διὰ τὸ ἐν τῇ μητροπόλει πανταχόθεν συντρέχειν πάντας τοὺς τὰ πράγματα ἔχοντας. Ὅθεν ἔδοξε καὶ τῇ τιμῇ προηγεῖσθαι αὐτόν, μηδέν τε πράττειν περιττὸν τοὺς λοιποὺς ἐπισκόπους ἄνευ αὐτοῦ, κατὰ τὸν ἀρχαῖον κρατήσαντα ἐκ τῶν Πατέρων ἡμῶν κανόνα»). Συνεπώς λόγοι εκκλησιαστικοί και όχι δογματικοί συνέβαλαν στην ανάδειξη ενός επισκόπου ως μητροπολίτου – πρώτου της συνόδου !

c.

Σε πολύ πρόσφατο άρθρο του ο καθηγητής Φειδάς αναφέρει ότι «ο θεσμός του Πρώτου καθιερώθηκε από τους αποστολικούς ήδη χρόνους ως θεμελιώδης και απαραίτητη καταστατική αρχή για την ίδρυση, την οργάνωση και τη λειτουργία της Εκκλησίας σε τοπική, περιφερειακή και οικουμενική προοπτική»¹⁶¹. Η καινοφανής αυτή θεωρία έρχεται σε αντίθεση με παλαιότερες απόψεις του ιδίου καθηγητού περί της διακονίας του «πρώτου»: «Η διαφοροποίηση του πρώτου από τους λοιπούς έχει σαφώς εξωτερικόν, περιφερειακόν και διοικητικόν χαρακτήρα (διά το εν τη μητροπόλει συντρέχειν πάντας τους τα πράγματα έχοντας) … Ούτως ο μητροπολίτης-επίσκοπος ήτο διοικητική κεφαλή των τοπικών Εκκλησιών της επαρχίας και ουδεμία είχε εξάρτησιν εξ ετέρας αυθεντίας, η οποία ευρίσκετο εκτός των ορίων της επαρχίας. Ο χαρακτήρ της κανονικής εννοίας του πρώτου είναι διοικητικός, εκφράζεται εντός των πλαισίων της συνοδικής συνειδήσεως της εκκλησίας, αποτελεί εκκλησιαστικήν και όχι

¹⁵⁸ Ενδεικτικά : ΚΑΡΘΑΓΕΝΗΣ-23, 85 ¹⁵⁹ Βλ. Φειδά, Βυζάντιο, Αθήναι 1990³, σ. 277, πρβλ. Βλ. Φειδάς-Π. Βασιλειάδης, «Έκθεση επί του επιστημονικού Συνεδρίου περί του «Λειτουργήματος του Αποστόλου Πάτρου», Εκκλησία 81(2004), σ. 266, Β. Τσίγκου, «Η θέσις του Πατριάρχου Ιεροσολύμων και του «Πατριάρχου της Δύσεως» στην Καθολική Εκκλησία και η εκκλησιολογία της «Κοινωνίας» στην επιστολογραφία του Γ. Θεοδώρου του Στουδίτου», ΕΕΘΣΑΠΘ, Τμήμα Ποιμαντικής, τ. 11(2006), σ. 50, Χρυσοστόμου, Μητροπολίτου Μεσσηνίας, «Θεολογική προσέγγιση του κειμένου της Ραβέννας», Εκκλησία, τ. 86(2009), σ. 546 ¹⁶⁰ Βλ. Φειδά, «Η αυθεντία του Πρώτου και ο συνοδικός θεσμός στην περίοδο των Οικουμενικών Συνόδων», Επίσκεψις τ. 709(2010), σ. 12 ¹⁶¹ Βλ. Φειδά, «Η αυθεντία του Πρώτου και ο συνοδικός θεσμός στην περίοδο των Οικουμενικών Συνόδων», Επίσκεψις τ. 709(2010), σ. 12

τοπικών εκκλησιών και ουδεμίαν εισάγει διαφοροποίησιν εξουσίας του πρώτου έναντι των λοιπών επισκόπων» !¹⁶²

Γ. ΤΟ ΠΑΠΙΚΟ ΠΡΩΤΕΙΟ ΚΑΙ ΟΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΕΣ ΣΥΝΟΔΟΙ

Σύμφωνα με τη Ρωμαιοκαθολική εκκλησιολογία : Μόνο ο πάπας έχει δικαίωμα να συγκαλεί, να προεδρεύει, να καθορίζει τα θέματα, την ημερησία διάταξη, να αναβάλει, να διαλύει και να επικυρώνει τις αποφάσεις μιας οικουμενικής συνόδου. Τα μέλη της Συνόδου μπορούν να προσθέσουν άλλα θέματα τα οποία πρέπει να εγκριθούν από τον πάπα (κανόνας 338 § 1, 2). Ο πάπας μπορεί να προσκαλέσει άλλους που δεν είναι επίσκοποι σε μία οικουμενική σύνοδο και να καθορίσει το βαθμό συμμετοχής τους (κανόνας 339 § 1). Σε περίπτωση που κενωθεί ο θρόνος της Ρώμης οι εργασίες της Οικουμενικής Συνόδου διακόπτονται μέχρι της εκλογής πάπα, ο οποίος θα αποφασίσει για την τύχη της (κανόνας 340). «Οι αποφάσεις μιας συνόδου, ακόμα και οικουμενικής, ουδεμία δεσμευτική ισχύ έχουν εάν δεν γίνουν αποδεκτές από τον πάπα, δεν επικυρωθούν από τον Ρωμαίο Ποντίφικα και δεν δημοσιευθούν με διάταξή του (LG § 22, 25, κανόνας 341, § 1,2). «Δεν μπορεί να υπάρξει Οικουμενική Σύνοδος αν δεν επικυρωθεί, ή τουλάχιστον αν δεν γίνει δεκτή, από το διάδοχο του Πέτρου» (LG § 22, 25, Κατήχηση, § 884).

Από τις κανονικές αυτές διατάξεις του Ρωμαιοκαθολικισμού γίνεται σαφές ότι μόνο «θεωρητικώς εμφανίζεται το Κολλέγιον των Επισκόπων με επικεφαλής τον πάπαν ως διοικούντα την Εκκλησίαν, αλλά εν τη πραγματικότητι όμως τούτο δεν αληθεύει, διότι διά τας αποφάσεις του πάπα δεν τίθεται ως προϋπόθεσις η σύμφωνος γνώμη του Κολεγίου των Επισκόπων. Η υπερτάτη καθολική εξουσία του πάπα ασκείται ελευθέρως και αδεσμεύτως … Ο Ρωμαιοκαθολικός Επίσκοπος εν τη εννοία της διαπεπιστευμένης αυτώ υπό του πάπα επισκοπής δεν συμμετέχει εις την διοίκησιν της όλης Εκκλησίας, αλλά μόνον και όπως το επιθυμεί ή το επιτρέπει ο συγκλαλών, επικυρών και διαλύων την Οικουμενικήν Σύνοδον επίσκοπος Ρώμης. Το δικαίωμα της συμμετοχής παρέχεται υπό του Πάπα και ουχί διά της ιερωσύνης εν αποστολική διαδοχή»¹⁶³.

Επί πλέον δεν υφίσταται για τον Πάπα καμία «νομική, παρά μόνο ηθική υποχρέωση που να τον δεσμεύει σε κοινή ευθύνη με το Κολλέγιο των Επισκόπων», διότι « ένας νομικός περιορισμός του πρωτείου είναι ασυμβίβαστος με την Α΄ και Β΄ Βατικανή Σύνοδο», κατά τον Καρδινάλιο W. Kasper.¹⁶⁴

Είναι προφανές ότι εδώ καθίσταται πρόδηλος η εκτροπή του παπικού θρόνου από την πράξη της αρχαίας και αδιαίρετης Εκκλησίας. Παρά την προσπάθεια των Ρωμαιοκαθολικών θεολόγων για άμβλυνση της εντυπώσεως αυτής, ουσιαστικά ο πάπας τίθεται υπερ άνω των Οικουμενικών Συνόδων, οι οποίες μόνο ως «συμβουλευτικό όργανο»¹⁶⁵ λειτουργούν. Η θέση αυτή είναι απολύτως αντίθετη με την κανονική παράδοση του ενωμένου Χριστιανισμού¹⁶⁶.

¹⁶² Βλ. Φειδά, «Η θέση του πρώτου των Επισκόπων εις την κοινωνίαν των Τοπικών Εκκλησιών», Τοπική και κατά την Οικουμένην Εκκλησία, εκδ. Du Centre Orthodoxe du Patriarchat Oecumenique, Chambesy Geneve 1981, σ. 160-161 ¹⁶³ Αθ. Δεληκωστόπουλος, Αι εκκλησιολογικαί θέσεις της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας ως δογματικόν πρόβλημα του Θεολογικού Διαλόγου, εν Αθήναις 1969, σ. 123 ¹⁶⁴ W. Kasper, Das Petrusamt als Dienst der Einheit. Die Lehre des I. und II. Vatikanischen Konzils und die gegenwärtige Diskussion, στο Vasilios von Aristi, Das Papstamt : Dienst oder Hindernis für d. Ökumene ?, Regensburg 1985, σ. 127-128. ¹⁶⁵ W. Kasper, Das Petrusamt als Dienst der Einheit. Die Lehre des I. und II. Vatikanischen Konzils und die gegenwärtige Diskussion, στο Vasilios von Aristi, Das Papstamt : Dienst oder Hindernis für d. Ökumene ?, Regensburg 1985, σ. 127. ¹⁶⁶ Επισημαίνει επ’ αυτού ο καθηγητής Μουρατίδης : «Την καθαρώς διοικητικής φύσεως διάκρισιν (Μητροπολίτης, αρχιεπίσκοπος, έξαρχος, πατριάρχης) προσεπάθησε ο Επίσκοπος Ρώμης να μεταβάλει εις ουσιαστικήν διαφοροποίησιν, θέσας εαυτόν υπέρ το συνοδικόν σύστημα της περιοχής, ένθα επεκράτησεν. Αλλ’ εάν μέχρι του μεγάλου σχίσματος της Δυτικής Εκκλησίας οι επίσκοποι Ρώμης επεδίωκον, κυρίως, να υποτάξουν υπ’ αυτούς το μητροπολιτικόν συνοδικόν σύστημα, από του σχίσματος και εντεύθεν έθεσαν οι Πάπες σαφώς το πρόβλημα των σχέσεων του παπικού θεσμού προς την Οικουμενικήν Σύνοδον. Η καθόλου προσπάθεια των Επισκόπων Ρώμης συνίστατο πλέον εις την οικειοποίησιν των αρμοδιοτήτων της Οικουμενικής Συνόδου, ως του υπερτάτου οργάνου της διοικήσεως της Εκκλησίας… Ο Πάπας Ρώμης

Οικουμενική Σύνοδος, «εκπροσωπούσα ολόκληρη την Εκκλησία, την επί γης στρατευομένη και την εν ουρανοίς θριαμβεύουσα»¹⁶⁷, «απετέλεσε και αποτελεί το υπέρτατον νομοθετικόν, διοικητικόν και δικαστικόν όργανον της αρχαίας και αδιαιρέτου Εκκλησίας»¹⁶⁸. Τίποτα και κανένας δεν μπορεί να σταθεί ως προς την αυθεντία και το κύρος υπεράνω ή έστω και παράλληλα με την Οικουμενική Σύνοδο.

Συνεπώς, οι Οικουμενικές Σύνοδοι δεν είναι «θεσμός»¹⁶⁹, αλλά μάλλον ένα «γεγονός εκτάκτου χαρακτήρος»¹⁷⁰, «εις καιρός εμπνεόμενος υπό του Αγίου Πνεύματος»,¹⁷¹ μία δωρεά του Θεού στην Εκκλησία του για να την ελευθερώσει από δύσκολες και δυσεπίλυτες καταστάσεις που άπτονταν της ίδιας της ουσίας της και της υπάρξεώς της, γι’ αυτό και δεν είναι δυνατόν να «περιοριστεί», ή να υπόκειται σε δικονομικούς τύπους και νομικές «προϋποθέσεις»¹⁷². Έτσι λοιπόν, «όταν μιλάμε για την ύπαρξη ή για την έλλειψη εξωτερικών ή εσωτερικών όρων για τη σύγκληση και τη συγκρότηση μιας Οικουμενικής Συνόδου, ή για τα εσωτερικά ή εξωτερικά γνωρίσματά τους, πρέπει να είμαστε πολύ επιφυλακτικοί και προσεκτικοί (και πάντως όχι απόλυτοι και απαιτητικοί ή σχολαστικοί).¹⁷³

Η Οικουμενικότητα μιας Συνόδου δεν προσδιορίζεται, λοιπόν, από την τήρηση κάποιων προϋποθέσεων για τη σύγκλισή της, όσο από το αν εξέφρασε τελικά την αποστολική παράδοση, αν αποδείχθηκε ο ακαινοτόμητος εκφραστής της εκκλησιαστικής αυτοσυνειδησίας της Καθολικής Εκκλησίας. Ή για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του αειμνήστου Μητροπολίτου Εφέσου Χρυσοστόμου (Κωνσταντινίδη) «η εν Συνόδω ολοκληρωτική εκπροσώπησις της ορθοδόξου πίστεως και παραδόσεως, όχι τόσον εις όγκον αριθμού Επισκόπων, όσον εις παρουσίαν προσώπων πιστώς απηχούντων και

επεδίωκε να καταστεί η ορατή κεφαλή της οικουμενικής Εκκλησίας … Ο πάπας Ρώμης κατέστη εν τη Εκκλησία της Δύσεως η πηγή πάσης εν αυτή εξουσίας, εταυτίσθη μετά της Εκκλησίας και απέβη ο κυρίαρχος αυτής. Εν μέλος δηλ. του σώματος της Εκκλησίας εταυτίσθη προς το καθόλου Σώμα», Κ. Μουρατίδου, Οικουμενική Σύνοδος και παπικός θεσμός, Αθήναι 1960, σ. 11. ¹⁶⁷ Π. Μπούμη, «Η Οικουμενικότητα μιας Συνόδου και συγκεκριμένως της εν Τρούλλω ή Πενθέκτης, Θεολογία τ. 80(2009), σ. 42 ¹⁶⁸ Κ. Μουρατίδου, Οικουμενική Σύνοδος και παπικός θεσμός, Αθήναι 1960, σ. 3. ¹⁶⁹ Κείμενο Ραβέννας, § 39. ¹⁷⁰ Β. Σταυρίδου, Ο Συνοδικός θεσμός εις το Οικουμενικόν Πατριαρχείον, εκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1986, σ. 273, 281. ¹⁷¹ Κείμενο Ραβέννας § 39, Ι. Ζηζιούλας, «Ο συνοδικός Θεσμός, ιστορικά, εκκλησιολογικά και κανονικά προβλήματα», στο Τιμητικό αφιέρωμα εις τον Μητροπολίτην Κίτρους Βαρνάβαν, Αθήναι 1980, σ. 178. ¹⁷² Οι πατέρες της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου στην 6^η πράξη, θέλοντας να προσβάλουν την οικουμενικότητα της ληστρικής εν Ιερεία Συνόδου (754 μΧ) διερωτώνται : «πώς δ’ αυ μεγάλη και οικουμενική, ην ούτε εδέξαντο, ούτε συνεφώνησαν οι των λοιπών εκκλησιών πρόεδροι, αλλ’ αναθέματι ταύτην παρέπεμψαν; Ουκ έσχεν συνεργόν τον τηνικαύτα της Ρωμαίων πάπαν, ή τους περί αυτόν ιερείς, ούτε διά τοποτηρητών αυτού, ούτε δι’ εγκυκλίου επιστολής, καθώς νόμος εστί ταις συνόδοις. Αλλ’ ούτε συμφρονούντας αυτή τους πατριάρχας της Έω, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και της Αγίας Πόλεως, ή τους συν αυτοίς μύστας και Αρχιερείς … Διότι τοπικώς, ως εν παραβύστω τα αυτών ελαλήθη, και ουκ επάνω του της ορθοδοξίας όρους. Ουδέ εις πάσαν την γην αποστολικώς εξήλθεν ο φθόγγος αυτών, ή εις τα πέρατα της οικουμένης τα ρήματα αυτών, ώσπερ των εξ αγίων οικουμενικών συνόδων» (Mansi 13, 208E-209A) (Πρακτικά, τ. Γ΄ σ. 326). Με αφορμή τη φράση αυτή ο καθηγητής Φειδάς ισχυρίζεται ότι «σύμφωνα με την σχετική απόφαση της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου (Mansi 13, 208-209) απαραίτητα κανονικά κριττήρια συγκροτήσεως Οικουμενικής Συνόδου : αναγκαία η εκπροσώπηση («συνεργία») τουλάχιστον των θρόνων της Πρεσβυτέρας και Νέας Ρώμης και η συμφωνία των αραβοκρατούμενων Πατριαρχείων της Ανατολής («συμφρονούντων»). Την απόφαση αυτή επικαλέστηκε ο πάπας Ευγένιος Δ΄ για να υποστηρίξει την ύπαρξη των αναγκαίων κριτηρίων, ήτοι την συμμετοχή του Πάπα και του Οικουμενικού Πατριάρχη και την εκπροσώπηση των άλλων Πατριαρχών της Ανατολής (Mansi 31, 494) για την έναρξη των εργασιών της ενωτικής Συνόδου Φερράρας-Φλωρεντίας έστω και χωρίς τους «συνοδικούς» της μεταρρυθμιστικής Συνόδου της Βασιλείας (1431-1439) (Βλ. Φειδάς, «Πατριάρχης της Δύσεως», Επίσκεψις, 600(2006), σ. 22). Όμως τα ανωτέρω δεν αποτελούν αδιαπραγμάτευτα κριτήρια για την αναγνώριση των Οικουμενικών Συνόδων, όπως ορθά παρατηρεί ο καθηγητής Μπούμης : «οι προϋποθέσεις προβλήθηκαν και διατυπώθηκαν στην Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο για την αξιολόγηση και κρίση της συνόδου της Ιερείας και δεν καθορίστηκαν από αυτήν γενικώς για τον χαρακτηρισμό οποιασδήποτε Οικουμενικής Συνόδου του παρελθόντος ή του μέλλοντος» (Π. Μπούμη, «Η Οικουμενικότητα μιας Συνόδου και συγκεκριμένως της εν Τρούλλω ή Πενθέκτης, Θεολογία τ. 80(2009), σ. 53). Εν εναντία περιπτώσει ούτε η Β΄, ούτε η Ε΄, ούτε η Πενθέκτη πληροί τα ανωτέρω κριτήρια και παρ’ όλα αυτά έγιναν δεκτές ως Οικουμενικές από την Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο. ¹⁷³ Π. Μπούμη, «Η Οικουμενικότητα μιας Συνόδου και συγκεκριμένως της εν Τρούλλω ή Πενθέκτης, Θεολογία τ. 80(2009), σ. 42

πιστών»¹⁷⁴, ήταν το καθοριστικό στοιχείο της αποδόσεως της προσωνυμίας «Οικουμενική» σε μία Σύνοδο.

Για το λόγο αυτό, μελετώντας τα πρακτικά και τις κανονικές διατάξεις των Οικουμενικών Συνόδων μπορούμε να συμπεράνουμε με ασφάλεια τη θέση του Επισκόπου Ρώμης κατά την α΄ χιλιετίας, αλλά και να αξιολογήσουμε θεολογικά τη νεώτερη εξέλιξη της Δυτικής εκκλησιολογίας στο θέμα αυτό.

Ο ρόλος του Πάπα στις Οικουμενικές Συνόδους ως ενός εκ των πέντε Πατριαρχών των κυριοτέρων Εκκλησιών, των τιμηθέντων με εξαιρετικά προνόμια τιμής, ήταν ενεργός αλλά όχι καθοριστικός. Πολύ πιο καθοριστικός στην πράξη ήταν ο ρόλος του Κωνσταντινουπόλεως λόγω της συνεργασίας του με τον Αυτοκράτορα, ο οποίος είχε την ευθύνη της προσκλήσεως και φιλοξενίας των Επισκόπων από όλη την Αυτοκρατορία και γενικότερα της διοικητικής εξυπηρετήσεως των συνοδικών διαδικασιών¹⁷⁵.

i. ΠΡΟ ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ

ΣΥΓΚΛΙΣΗ – ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ

a.

Ουδεμία Οικουμενική Σύνοδος συνεκλήθη κατόπιν προσκλήσεως του Πάπα¹⁷⁶, αλλά όλες μετά από απόφαση του Αυτοκράτορα τη εισηγήσει εκκλησιαστικών προσωπικοτήτων (του Ρώμης, ή του Κωνσταντινουπόλεως ή και άλλου επισκόπου (του Κορδούης Οσίου για την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο).

b.

Στην Β΄ Οικουμενική Σύνοδο ούτε καν προσεκλήθη ο πάπας, επειδή η Σύνοδος συνεκλήθη αρχικά ως τοπική της Ανατολής, και παρά την παπική απουσία, οι Πατέρες της Συνόδου «εθεώρουν την Σύνοδόν των αυτάρκη και έχουσαν ευρύτερον κύρος δι’ ολόκληρον την Εκκλησίαν, και άρα και διά την Δύσιν». Μάλιστα η «απόδοσις του χαρακτηρισμού «οικουμενική» εις την Σύνοδον της Κωνσταντινουπόλεως υπό των Πατέρων αυτής, … μαρτυρεί … την πλήρην αυτοσυνειδησίαν τούτων περί της οικουμενικότητος του σώματος όπερ είχον απαρτήσει και ήδη εκπροσώπουν»¹⁷⁷, πολύ πριν αναγνωριστεί από τον Πάπα ως τέτοια.

c.

Στην Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο «ο Ρώμης Κελεστίνος εθεώρησε περιττήν την σύγκλισιν Οικουμενικής Συνόδου, εδέχθη όμως αυτήν συγκληθείσαν υπό του Αυτοκράτορος της Ανατολής Θεοδοσίου του Β΄ και του Αυτοκράτορος της Δύσεως Βαλεντιανού του Γ΄»¹⁷⁸.

d.

Στην Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο ο πάπας Λέων «δεν διέκειτο ευμενώς προς την σύγκλισιν συνόδου» και ακολούθως διετύπωσε επιφυλάξεις για τον χρόνο και τον τόπο της Συνόδου¹⁷⁹.

e.

Στην Ε΄ Οικουμενική ο πάπας Βιγίλιος ήταν κατηγορηματικά αντίθετος με τη σύγκλιση Οικουμενικής Συνόδου για την καταδίκη των «Τριών Κεφαλαίων» και παρά το γεγονός ότι βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη δεν συμμετείχε στην Σύνοδο.¹⁸⁰ Αυτό όμως δεν κατέστησε την Σύνοδο αντικανονική, αλλά αντιθέτως έθεσε τον πάπα υπό την κρίση της Συνόδου και καταδικάστηκε.

f.

Ούτε στην Πενθέκτη συμμετείχε εκπρόσωπος του Πάπα¹⁸¹.

¹⁷⁴ Χρ. Κωνσταντινίδου, «Αι ιστορικο-δογματικαί προϋποθέσεις της Οικουμενικότητος της Αγίας Β΄ Οικουμενικής Συνόδου», Θεολογία, τ. 52(1981), σ. 722 ¹⁷⁵ Για την Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο : Πρακτικά, τ. Β΄, σ. 56-57, για την Στ΄ Οικουμενική Σύνοδο : Θεία σάκρα του αυτοκράτορος Φλαβίου Κωνσταντίνου προς πάπα Δόμνο, Πρακτικά, τ. Γ΄ σ. 22. ¹⁷⁶ Ακόμα και τοπικές Σύνοδοι συνήδχοντο εν αγνοία του Επισκόπου Ρώμης, Χρ. Παπαδόπουλος, Το πρωτείον του Επισκόπου Ρώμης, Αθήναι 19642, σ. 19-20. ¹⁷⁷ Χρ. Κωνσταντινίδου, «Αι ιστορικο-δογματικαί προϋποθέσεις της Οικουμενικότητος της Αγίας Β΄ Οικουμενικής Συνόδου», Θεολογία, τ. 52(1981), σ. 712 ¹⁷⁸ Β. Στεφανίδου, Εκκλησιαστική Ιστορία, εκδ. ΑΣΤΕΡΟΣ, Αθήναι 1970, σ. 216 ¹⁷⁹ Β. Στεφανίδου, «Οι πάπαι Κελεστίνος ο Α΄ και Λέων ο Α΄», ΕΕΒΣ τ. 1(1924), σ. 67-69, Γενναδίου, Μητρ. Ηλιουπόλεως και Θείρων, «Η οριστική διαμόρφωσις του Οικουμενικού Πατριαρχείου και η εν Χαλκηδόνι Σύνοδος», Ορθοδοξία, 26(1951), σ. 412 βλ. και Επιστολή πάπα Λέοντος στην Αυγούστα Πουλχερία, Πρακτικά, τ. Β, σ. 33. ¹⁸⁰ βλ. αναλυτικότερα πιο κάτω. ¹⁸¹ Βλ. Φειδά, «Η Οικουμενικότητα της Πενθέκτης εν Τρούλλω Συνόδου», Επίσκεψις, τ. 486(1992), σ. 21.

1.

ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΟΔΩΝ Μόνο στις Δ΄, και Στ΄ Οικουμενικές Συνόδους προήδρευσαν οι παπικοί λεγάτοι. Ακόμα και στην τοπική σύνοδο της Δυτικής Εκκλησίας στη Σαρδική, προήδρευε ο Κορδούης Όσιος και όχι οι παπικοί αντιπρόσωποι¹⁸². Και στην σημαντική για το παπικό πρωτείο Σύνοδο Κωνσταντινουπόλεως 879/880 πρόεδρος ήταν ο Κωνμσταντινουπόλεως Μ. Φώτιος¹⁸³. 2. ΑΠΟΔΟΧΗ ΥΠΕΡΟΧΗΣ ΤΟΥ ΠΑΠΑ ;

a.

ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΑΠΙΚΩΝ ΛΕΓΑΤΩΝ : Στις Οικουμενικές Συνόδους οι παπικοί αντιπρόσωποι κατέβαλαν πολύ έντονες προσπάθειες για να παρουσιάσουν σε εξέχουσα θέση υπεροχής τον Επίσκοπο της Εκκλησίας της Ρώμης, ως διάδοχο του Αποστόλου Πέτρου. Μελετώντας τα πρακτικά των Συνόδων σε ορισμένες περιπτώσεις η αγωνία των παπικών λεγάτων να παρουσιάσουν την παπική υπεροχή είναι πολύ έντονη ! Το ίδιο παρατηρείται και πολλάκις σε επιστολές των παπών προς τις Συνόδους. Ας δούμε κάποιες περιπτώσεις ενδεικτικά :

i.

Στην Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο (3^η πράξη) : "Φίλιππος πρεσβύτερος και πρεσβευτής της αποστολικής καθέδρας, είπεν ^. Ουδενί αμφίβολον εστί, μάλλον δε πάσι τοις αιώσι εγνώσθη, ότι ο άγιος και μακαριώτατος Πέτρος, ο έξαρχος και κεφαλή των Αποστόλων, ο κίων της πίστεως, ο θεμέλιος της καθολικής Εκκλησίας, ο από του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού του Σωτήρος και λυτρωτού του ανθρωπίνου τας κλεις της βασιλείας εδέξατο ^. και αυτώ δέδοται εξουσίαν του δεσμείν και λύειν αμαρτίας ^. όστις έως του νυν και αεί εν τοις αυτού διαδόχοις και ζη και δικάζει. Τούτου τοιγαρούν κατά τάξιν ο διάδοχος και τοποτηρητής, ο άγιος και μακαριώτατος πάπας ημών Κελεστίνος, ο επίσκοπος εις ταύτην την αγίαν σύνοδον διαδόχους ημάς της αυτού παρουσίας απέστειλεν»¹⁸⁴

ii.

Στην Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο (πράξη 1^η) : « Πασχασινός, ο ευλαβέστατος επίσκοπος, φύλαξ του αποστολικού θρόνου, ως έστη εν μέσω μέντι και των συνελθόντων αυτώ, έφη : του μακαριωτάτου, και αποστολικού επισκόπου της Ρωμαίων πόλεως, κεφαλής υπάρχοντος πασών των Εκκλησιών … Λουκένσιος ο ευλαβέστατος επίσκοπος επέχων τον τόπον της αποστολικής καθέδρας είπεν …(ο Διόσκουρος) σύνοδον ετόλμησεν ποιήσαι επιτροπής δίχα του αποστολικού θρόνου, όπερ ουδέποτε γέγονεν, ουδ’ εξόν γενέσθαι»¹⁸⁵

iii.

Εξαίρεση αποτελεί ο πάπας Βιγίλιος στην E΄ Οικουμενική Σύνοδο. Παρά το γεγονός ότι πιεζόταν να αποδεχθεί τη σύγκλιση Οικουμενικής Συνόδου, ενώ διαφωνούσε και αντιπρότεινε άλλο σχήμα διασκέψεως, εν τούτοις δεν εκφράστηκε ως διαθέτων υπερέχουσα αυθεντία βάσει της οποίας υποχρεούται η Εκκλησία και οι λοιποί Πατριάρχες να πειθαρχήσουν στην άποψή του, όπως ισχυριζόταν παλαιότερα ο Λέων Α΄ ή ο Κελεστίνος. Ούτε ασφαλώς έθεσε θέμα αντικανονικότητος ή ακυρότητος της Συνόδου λόγω της διαφωνίας και απουσίας του.Αντίθετα μάλιστα θεωρούσε δίκαια την κατ’ αυτού καταδικαστική απόφαση της συνόδου σε περίπτωση που αθετήσει την υπόσχεσή του¹⁸⁶ !

Από τα πρακτικά των Οικουμενικών Συνόδων προκύπτει ότι η άμεση και πρωταρχική φροντίδα των Συνοδικών Πατέρων εντοπιζόταν κυρίως στη διατήρηση της εκκλησιαστικής ενότητος με την ομόφωνη διατύπωση της πίστεως και την ομόφωνη καταδίκη των κακοδοξιών και των αιρετικών από τους Επισκόπους όλων των Εκκλησιών και ιδιατέρως των κυριοτέρων Θρόνων και τις εξέχουσες θεολογικές προσωπικότητες. Για το λόγο αυτό οι Πατέρες δεν ασχολούνται καθόλου με τις υπερβολικές αυτές φράσεις των παπικών λεγάτων, ορισμένες από τις οποίες στερούνται και ιστορικής βάσεως (πχ. αναφορά του Λουκενσίου στη Δ΄ Οικουμενική),

¹⁸² Πρακτικά, τ. Α, σ. 332 ¹⁸³ Β. Σταυρίδου, Ο Συνοδικός θεσμός εις το Οικουμενικόν Πατριαρχείον, εκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1986, σ. 238. ¹⁸⁴ Πρακτικά, τ. Α, σ. 604-605. ¹⁸⁵ Πρακτικά, τ. Β, σ. 65. ¹⁸⁶ πράξη 2^η § 5,8, στο Μελετίου, Μητροπολίτου Νικοπόλεως, Η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος, Εισαγωγή, Πρακτικά, Σχόλια, Αθήναι 1985, σ. 212.

αλήθειά της. Αντιθέτως, τυχόν προσπάθεια αποκαταστάσεως της ιστορικής ακριβείας θα δημιουργούσε σοβαρότερες παρενέργειες στο σώμα της Εκκλησίας στις πολύ κρίσιμες περιστάσεις που καλούνταν οι Οικουμενικές Σύνοδοι να αποφανθούν. Όλες οι Οικουμενικές Σύνοδοι συνεδρίασαν, ενώ υπήρχε σοβαρή κρίση ενότητος της Εκκλησίας, με αποκορύφωση τις φοβερές και τραγικές καταστάσεις που είχαν προηγηθεί της Δ΄ Οικουμενικής (ληστρική Σύνοδος, δολοφονία του Κωνσταντινουπόλεως Φλαυιανού), ώστε η τυχόν διατάραξη των λεπτών ισορροπιών για κάποια «εγκώμια άνευ ιδιαιτέρου περιεχομένου, epitheta ornantia, πομπώδη, ασυνήθη»¹⁸⁷ να κρίνεται μάλλον ως άκριτη και επικίνδυνη, διότι σίγουρα θα δημιουργούσε πρόβλημα στην εκκλησιαστική ενότητα και κοινωνία, που ήταν τόσο απαραίτητη στις κρίσιμες στιγμές της Εκκλησίας.

Μόνο στην Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως 879-880, όπου στην ουσία κρίθηκε και απορρίφθηκε η απαίτηση του πάπα για δικαιοδοσία εφ’ όλης της Εκκλησίας, μόνο σε αυτή τη Σύνοδο, οι Συνοδικοί Πατέρες δεν άφησαν να «περάσουν» οι υπέρ του πάπα υπερβολικές εκφράσεις των παπικών λεγάτων. Έτσι, σε κάθε φράση παπικού αντιπροσώπου που υπονοείτο υπεροχική δικαιοδοσία του πάπα επί των άλλων τοπικών Εκκλησιών, υπήρχε σαφής αντίλογος είτε από τον Μ. Φώτιο, είτε από άλλους Πατέρες.¹⁸⁸

b.ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΣΥΝΟΔΙΚΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ : Επίσης, από τα πρακτικά των Οικουμενικών Συνόδων προκύπτει σαφώς ότι πέραν της αυξημένης τιμής ως πρωτοθρόνου κατά τάξιν πατριάρχου κανένα πρωτείο αποκλειστικής και αλαθήτου εκφράσεως του «διδακτικού σώματος της Εκκλησίας» (magisterium)¹⁸⁹ δεν αποδίδεται στον πάπα στις Οικουμενικές Συνόδους. Διότι στα θέματα πίστεως προηγείται το «πρωτείο της αληθείας»,¹⁹⁰ η ακριβής τήρηση της αποστολικής πίστεως, και έπονται η πρωτοκαθεδρία και τα πρεσβεία των θρόνων. Όποιος και αν είναι ο φορέας της αποστολικής παραδόσεως στη συγκεκριμένη και κρίσιμη για την Εκκλησία στιγμή, ανεξάρτητα από τη θέση την οποία κατέχει στο εκκλησιαστικό σώμα, αυτός γίνεται ο κανόνας πίστεως, το στόμα της καθολικής πίστεως, ο εκφραστής του αλαθήτου της εκκλησιαστικής συνειδήσεως¹⁹¹, στον οποίο στηρίζεται η Εκκλησία. Και εάν ο πρωτόθρονος Επίσκοπος ορθοτομεί τον λόγον της αληθείας η χαρά της Συνόδου είναι έκδηλη, εάν όχι, τότε υφίσταται και αυτός τις κανονικές συνέπειες, όπως κάθε επίσκοπος που παρεκκλίνει της αληθείας.

Τα περιστατικά που έχουν καταγραφεί στα πρακτικά των Οικουμενικών Συνόδων τεκμηριώνουν απολύτως τα ανωτέρω. Ενδεικτικά :

i.Στην Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο (1^η πράξη) ο ιερός Κύριλλος θέτει στην κρίση των Πατέρων της Συνόδου την προς τον Νεστόριον επιστολή του με την παράκληση «παρακαλώ την υμετέραν οσιότητα ειπείν, πότερον πότε ορθώς

¹⁸⁷ Aθ. Δεληκωστόπουλος, Αι εκκλησιολογικαί θέσεις της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας ως δογματικόν πρόβλημα του Θεολογικού Διαλόγου, εν Αθήναις 1970, σ. 88. Κατά τον Ι. Παναγιωτίδη, «Οι Βυζαντινοί, προκειμένου να κερδίσουν την ουσίαν, θυσίαζαν τον τύπον … προκειμένου να εξασφαλίσουν οι Βυζαντινοί την κατά βάθος επιτυχίαν, εθυσίαζον το κατ’ επιφάνειαν κέρδος ^. διά τούτο αντιπαρήρχοντο τας εκ μέρους της Ρώμης αντιρρήσεις και διαμαρτυρίας ^. εκώφευον εις τας απειλάς και τας βροντάς και τουυς κεραυνούς της. Ηγωνίζοντο όμως να μη παρεκκλίνουν ποσώς από την βάσιν και την ουσίαν των απόψεών των», Ι. Παναγιωτίδου, « Το δογματικόν και κανονικόν έργον της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου», Ορθοδοξία, τ. 26(1951), σ. 511-512. ¹⁸⁸ Ενδεικτικά : Πρακτικά, τ. Γ΄ σ. 435-443, 447, 453, 457, αναλυτικά βλ. ομιλία του Θεοφ. Επισκόπου Αβύδου Κυρίλλου (Κατερέλλου), στην Ι.Μ. Πεντέλης την 7.2.2010, με θέμα «Ο Μ. Φώτιος και το παπικό πρωτείο», Θεολογία, τ. 81(2010), σ.σ. …

¹⁸⁹ Κατήχηση, § 890. ¹⁹⁰ Στ. Παπαδόπουλου, Πατρολογία, τ. Β΄ Αθήνα 1990, σ. 381 ¹⁹¹ Έτσι, στην Α΄ Οικουμενική ήταν ο διάκονος Μ. Αθανάσιος, στην Β΄ ο Καισαρείας Μ. Βασίλειος, στην Γ΄ ο Αλεξανδρείας Κύριλλος, στην Δ΄ ο Αλεξανδρείας Κύριλλος και ο Ρώμης Λέων, στην Ε΄ και πάλι η θεολογία του Κυρίλλου («Η Ε΄ Σύνοδος κατηγορήθη ότι είναι μονομερώς και εις βαθμόν ανεπίτρεπτον κυριλλική (ultracyrillienne). Όμως δεν επιτρέπετο να γίνη κάτι άλλο. Αι Σύνοδοι Γ΄ και Δ΄ ήσαν κυριλλικαί” (Μελετίου, Μητροπολίτου Νικοπόλεως, Η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος, Εισαγωγή, Πρακτικά, Σχόλια, Αθήναι 1985, σ. 586, σημ. 50a), στην Στ΄ ο Ιεροσολύμων Σωφρόνιος και η θεολογία του μοναχού Αγ. Μαξίμου Ομολογητού, και στην Ζ΄ η θεολογία του πρεσβυτέρου Ιωάν. Δαμασκηνού.

τοιαύτα γέγραφα ή μη»¹⁹² και όλοι οι πατέρες την έκριναν ως ορθόδοξη.¹⁹³ Μετά από αυτό (στη 2^η πράξη) «πάντες οι ευλαβέστατοι επίσκοποι άμα ανεβόησαν ^. αύτη δικαία κρίσις ^. νέω Παύλω Κελεστίνω, νέω Παύλω Κυρίλλω, Κελεστίνω τω φύλακι της πίστεως, Κελεστίνω τω ομοψύχω της συνόδου, Κελεστίνω ευχαριστεί πάσα σύνοδος ^. εις Κελεστίνος ^. εις Κύριλλος ^. μία πίστις της συνόδου ^. μία πίστις της οικουμένης»¹⁹⁴

ii.Στην Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο ο σεβασμός προς το ορθόδοξο φρόνημα του Κυρίλλου είναι έκδηλος: Στην 1^η πράξη διαβάζουμε : «ούτω πιστεύομεν ως ο Κύριλλος ^. Κυρίλλου αιωνία η μνήμη … πάντες οι ευλαβέστατοι επίσκοποι εβόησαν ^. ημείς ως Κύριλλος πιστεύομεν ^. ανάθεμα τω μη ούτως πιστεύοντι … Φλαυιανός ούτως επίστευε ^. Φλαυιανός ταύτα εξεδίκει … Λέων ούτως πιστεύει ^. Ανατόλιος ούτω φρονεί … πάντες ούτω φρονούμεν»¹⁹⁵ Μάλιστα ένας επίσκοπος ομολογεί την ορθόδοξη πίστη του με τη χαρακτηριστική φράση : «ως Κύριλλος φρονώ»¹⁹⁶.

iii.Στη 2^η πράξη της Συνόδου η επιστολή του πάπα Λέοντος προς τον Κωνσταντινουπόλεως Φλαυιανό, ο «τόμος του Λέοντος», τίθεται ως κριτήριο Ορθοδοξίας. Ας προσέξουμε όμως ότι η αποδοχή του «Τόμου» έγινε όχι επειδή ήταν του Ρώμης και συνεπώς όφειλαν όλοι να τον κάνουν αποδεκτό, αλλά διότι πρώτα τέθηκε στην κρίση της Συνόδου και ελέχθηκε ότι είναι σύμφωνος με την πίστη των 318 της Νικαίας και των 150 Πατέρων της Κωνσταντινουπόλεως και με τη διδασκαλία των Πατέρων «Γρηγορίου, Βασιλείου, Ιλαρίου, Αθανασίου, Αμβροσίου» και προπαντώς του Κυρίλλου Αλεξανδρείας και τότε έγινε αποδεκτή. Στην υπογραφή ενός εκάστου εκ των Πατέρων γίνεται ρητή αναφορά ότι εξετάστηκε η επιστολή του Λέοντος και βρέθηκε σύμφωνη¹⁹⁷ με τη διδασκαλία των Α΄και Β΄ Οικουμ. Συνόδων και τις επιστολές του Κυρίλλου¹⁹⁸. Συνεπώς η διδασκαλία των Α΄ και Β΄ Οικουμ. Συνόδων και οι επιστολές του Κυρίλλου τέθηκαν ως κανόνας πίστεως για τον έλεγχο της διδασκαλίας του Πάπα Λέοντος.¹⁹⁹ Αξιοσημείωτη είναι η κριτική στάση δύο ομάδων επισκόπων (33 επισκόπων του Ιλλυρικού και 16 της Παλαιστίνης) που αρχικά διατύπωσαν «από χάρτου διά σημείων» κάποιες επιφυλάξεις για την ακρίβεια της δογματικής διατυπώσεως του Τόμου του Λέοντος και μόνο μετά από τις διευκρινήσεις των παπικών λεγάτων πείστηκαν και τον προσυπέγραψαν ως ορθόδοξο.²⁰⁰ Προφανώς στη συνείδηση των Πατέρων δεν υφίσταται κανένα προσωπικό αλάθητο, ούτε και αλάθητο κάποιου θρόνου !

¹⁹² Πρακτικά, τ. Α΄ σ. 565. ¹⁹³ Πρακτικά, τ. Α΄ σ. 565-573. ¹⁹⁴ Πρακτικά, τ. Α΄ σ. 603. ¹⁹⁵ Πρακτικά, τ. Β΄ σ. 85. ¹⁹⁶ Πρακτικά, τ. Β΄ σ. 88. ¹⁹⁷ στoυς «τύπους υπογραφής» (formula subscriptionis) διαβάζουμε ενδεικτικά : «συνάδουσαν ευρών», «σύμφωνος εστί», «σύμφωνον ευρών», «ευρών την επιστολήν … συμφωνούσαν», «ομόλογος εστί η επιστολή», «συνάδει η επιστολή», «ως καταλαβείν ηδυνήθην συμφωνεί, όσον κατ’ έννοιαν», «αστράπτει τη συμφωνία», «συνωδά η επιστολή» , «ουδέν ήττον περιέχει η επιστολή», «ουδεμίαν εναλλαγήν ευρίσκω», « εχούσαις συνωδά», «συνάδουσιν πάσιν», «συνάδει η επιστολή», «ουδενί απάδει», «εύρων ουκ απάδουσαν», «εύρον συνωδά λέγουσαν», «συνάδει τη πίστη». ¹⁹⁸ Οι επιστολές προς Νεστόριον «Καταφλυαρούσι» και «Του Σωτήρος ημών εναργώς». ¹⁹⁹ Πρακτικά, τ. Β΄ σ. 151-162. ²⁰⁰ «σαφηνισάντων ημίν, α η φράσις διϊσταν ηνίττετο … οφείλοντες περί ων αμφιβάλλομεν ολίγων πληροφορηθήναι, εύρωμεν αυτών την αγιότηταετοιμότατα την αμφιβολίαν εκβάλουσαν… διά τοι τούτο πληροφορηθέντες και συμφωνείν ηγούμενοι κατά πάντα τοις προγεγραμμένοις αγίοις πατράσι την επιστολήν, συν ηνέσαμεν αυτή, και υπογράψαμεν» (Β-158). «Αναγνωσθείσης ημίν της επιστολής του μακαριωτάτου,και θεοφιλεστάτου αρχιεπισκόπου της Ρωμαίων Λέοντος, τοις πλείοσι ορθώς έχουσι προσετέθημεν, και τοις ειρημένοις συνάδουσι. Τινές δε ημίν εξ αυτής προσέστησαν λέξεις, ως μερισμόν τινά, και χωρισμόν τοις ούτω φρονείν εθέλουσιν εμφαίνουσαι, περί ων και επί της υμετέρας εξ αρχής αμφιβάλλομεν φιλανθρωπίας, και εξελθείν από της υμετέρας κελευθέντες φιλανθρωπείας, ηκούσαμεν παρά των αγιωτάτων πατέρων, επισκόπων τε και πρεσβυτέρων των επεχόντων τον τόπον του θεοφιλεστάτου και αγιωτάτου αρχιεπισκόπυ Λέοντος, ως ουδένα λέγουσι μερισμόν επί του Κυρίου και Θεού, και σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, αλλ’ ένα και τον αυτόν Κύριον τον Υιόν του Θεού. Διό συνεθέμεθα, και τω τόμω καθυπογράψαμεν» (Πρακτικά, τ. Β΄ σ. 158)

Λέοντος, οι επιφημίες των Πατέρων περί της ακριβείας της ορθοδόξου πίστεως του πάπα είναι ιδιαίτερα έντονες : «αύτη η πίστις των Πατέρων ^. αύτη η πίστις των Αποστόλων ^. πάντες ούτω πιστεύομεν ^. οι Ορθόδοξοι ούτω πιστεύουσι ^. ανάθεμα τω ούτω μη πιστεύοντι ^. Πέτρος διά Λέοντος ταύτα εξεφώνησεν ^. οι Απόστολοι ούτως εδίδαξαν ^. ευσεβώς, και αληθινώς Λέων εδίδαξε». Οι Πατέρες όμως δεν αρκούνται στην επιφημία του Λέοντος και συνεχίζουν : «Κύριλλος ούτως εδίδαξε ^. Κυρίλλου αιωνία η μνήμη ^. Λέων και Κύριλλος ομοίως εδίδαξαν».²⁰¹ «Ο μακάριος Κύριλλος ούτως εδίδαξεν ^. αύτη η αληθινή πίστις ^. αύτη η αγία πίστις ^. αύτη η αιωνία πίστης ^. εις αυτήν εβαπτίσθημεν ^. εις αυτήν βαπτίζομεν ^. πάντες ούτω πιστεύομεν ^. ο πάπας Λέων ούτω πιστεύει ^. Κύριλλος ούτω επίστευε».²⁰² «πάντες ούτω πιστεύομεν ^. ο πάπας Λέων ούτω πιστεύει ^. ανάθεμα τω μερίζοντι και τω συγχέοντι ^. αύτη η πίστις Λέοντος του Αρχιεπισκόπου ^. Λέων ούτω πιστεύει ^. Λέων και Ανατόλιος ούτω πιστεύουσιν ^. πάντες ούτω πιστεύομεν ^. ως Κύριλλος ούτω πιστεύομεν ^. αιωνία η μνήμη Κυρίλλου ^. ως αι επιστολαί Κυρίλλου έχουσι, ούτω φρονούμεν ^. ούτω πιστεύσαμεν ^. ούτω πιστεύομεν ^. Λέων ο Αρχιεπίσκοπος ούτω φρονεί, ούτω πιστεύει, ούτως έγραψεν».²⁰³ Είναι λοιπόν σαφές από τα πρακτικά της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου ότι ο ήδη κεκοιμημένος Κύριλλος²⁰⁴ και ο πάπας Λέων, θεωρούνται ως ισότιμοι αυθεντικοί φορείς της αποστολικής παραδόσεως και γι’ αυτό επευφημούνται μαζί από το σύνολο των Πατέρων της Συνόδου. v.Τέλος, στην 5η πράξη της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου σημειώνεται : «ο αρχιεπίσκοπος Λέων, ως πιστεύομεν ούτω πιστεύει ^. ο όρος υπογραφέσθω ^. ο όρος πάντα έχει ^. ο όρος την πίστιν έχει ^. Λέων είπε τα Κυρίλλου ^. Κελεστίνος τα Κυρίλλου εβεβαίωσε ^. Ξύστος τα Κυρίλλου εβεβαίωσεν».

Ακούγονται ίσως υπερβολικοί οι επιφημισμοί, αλλά ας σκεφτούμε ότι σε μια τόσο κρίσιμη Σύνοδο, όπως η Δ΄ Οικουμενική, όταν έχουν προηγηθεί τραγικά γεγονότα είναι πολύ φυσικό να υπάρχει τέτοια έξαρση ενθουσιασμού και χαράς εκ μέρους των Πατέρων και να ξεσπούν σε ζητωκραυγές, όταν βλέπουν ότι ο πρωτόθρονος Επίσκοπος Ρώμης συμμερίζεται και «συνάδει Κυρίλλω»!

Μελετώντας προσεκτικότερα την περίπτωση της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου²⁰⁵, παρατηρούμε πως παρά τις θερμές επιφημίες του Λέοντος από το σύνολο των Πατέρων²⁰⁶, όταν η Σύνοδος εκλήθη να αποφανθεί επί συγκεκριμένων θεμάτων, ο Λέων δεν αντιμετωπίστηκε ούτε «ως κεφαλή πασών των Εκκλησιών», ούτε ως «Αρχιεπίσκοπος όλων των Εκκλησιών», ούτε ως έχων «εξουσία επάνω σε ολόκληρη την Καθολική Εκκλησία». Οι απόψεις και προτάσεις του ετέθησαν υπό την κρίση της Συνόδου και ορισμένες από αυτές απορρίφθηκαν με την πλέον χαρακτηριστική την ψήφιση του Δ-28²⁰⁷.

²⁰⁵ Η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος προβάλλεται ιδιαιτέρως από τους Ρωμαιοκαθολικούς, διότι «καμία Σύνοδος της Ανατολής δεν έδωκεν αφορμήν όπως και από τα δύο μέρη (Ανατολικούς και Δυτικούς) κατά τρόπο τόσον σαφή βεβαιωθή το ποντιφικόν (παπικόν) πρωτείον», Ι. Bois, Dictionnaire de Theologie catholique, τ. Β΄ στ. 2193-2194, στο Γενναδίου, Μητρ. Ηλιουπόλεως και Θείρων, «Η οριστική διαμόρφωσις του Οικουμενικού Πατριαρχείου και η εν Χαλκηδόνι Σύνοδος», Ορθοδοξία, 26(1951), σ. 416-417. ²⁰⁶ Και μετά τη λήξη των εργασιών της Συνόδου : «Όθεν και ημείς ως αρχηγώ σοι του καλού προς ωφέλειαν χρησάμενοι, της αληθείας τοις της Εκκλησίας τέκνοις τον κλήρον εδείξαμεν … συ μεν, ως κεφαλή μελών, ηγεμόνευες εν τοις την σην τάξιν επέχουσιν» (η Σύνοδος προς Λέοντα, στο Πρακτικά, τ. Β΄ σ. 41). «Ο γαρ θρόνος της Κωνσταντινουπόλεως έχει πατέρα τον αποστολικόν θρόνον υμών κατ’ εξαίρεσιν αυτόν συνάψας ημίν, ίνα και διά της υμών περί αυτόν φροντίδος άπαντες μεν τοι πεισθείεν, ότι γνησίως άνωθεν προνοησάμενοι, και νυν την αυτήν έχοντες διαμένετε περί αυτόν φροντίδα» (επιστολή πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Ανατολίου πριος πάπα Λέοντα Α΄, στο Πρακτικά, τ. Β΄ σ. 44) ²⁰⁷ Πολύ εύστοχα επισημαίνει ο Μητρ. Σάρδεων Μάξιμος : «Πρόκειται μάλλον περί φιλοφρονητικών εκφράσεων, περί διπλωματικής γλώσσης, μεγάλης λεπτότητος και ευστροφίας, δια της οποίας οι Ανατολικοί επεχείρησαν να κάμψωσι την αντίστασιν της Δύσεως, εξοικονομούντες την κατάστασιν και τας περιστάσεις, χωρίς όμως να παρεκκλίνωσί ποσως από την βάσιν και την ουσίαν του βαθυτέρου πνεύματος των αποφάσεων της Συνόδου, διακρίνοντες μεταξύ ιδιάζοντος ηθικού κύρους της Ρώμης, όπερ

εκ μέρους των Οικουμενικών Συνόδων κάποιου πρωτείου δικαιοδοσίας και εξουσίας του παπικού θρόνου εφ’ όλης της Εκκλησίας, αλλά καθιστούν σαφές, αφ’ ενός μεν το αυξημένο κύρος και την απήχηση που είχε η προσωπικότητα των συγκεκριμένων παπών στην Καθολική Εκκλησία και αφ’ ετέρου το σεβασμό και την τιμή στην «Αποστολική καθέδρα», τον «Αποστολικό θρόνο», στην Εκκλησία της «μεγίστης Ρώμης» και στον επίσκοπό της που κάθεται επί της «Πέτρου καθέδρας». Τα πρεσβεία τιμής που αποδίδονται στον Επίσκοπο Ρώμης είναι σαφή στα πρακτικά των Οικουμενικών Συνόδων. Ακόμα και στην ακκραία περίπτωση της καταδίκης του πάπα Βιγιλίου στην Ε΄ Οικουμενική Σύνοδο, η Σύνοδος «δεν ελησμόνησε την προς τον πρωτόθρονον εποφειλομένη τιμήν και επί τη ελπίδι της μετανοίας και υποταγής του διετύπωσε την απόφασίν της όσον ηδύνατο περισσότερον ανωδύνως δι’ αυτόν και χωρίς αιχμάς»²⁰⁹. Αντίθετα σύνοδος επισκόπων της Β. Αφρικής το 550 αφόρισε και αναθεμάτισε ρητώς τον πάπα Βιγίλιο ως προδότην της πίστεως με την «ακόμη περισσότερον εξευτελιστικήν δι’ αυτόν ως πρωτόθρονον παρατήρηση «Reservato ei poenitentiae loco» ²¹⁰.

3. ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΩΝ ΣΥΝΟΔΩΝ

a.Στις Οικουμενικές Συνόδους έχουν ληφθεί αποφάσεις εν τη απουσία των παπικών λεγάτων :

i.

Η Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος στην 1^η συνεδρίαση αποφάσισε την καταδίκη και καθαίρεση του Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Νεστορίου²¹¹ πριν έλθουν οι παπικοί αντιπρόσωποι του Ρώμης Κελεστίνου, οι οποίοι δέχθηκαν τις αποφάσεις της (2^η και 3^η συνεδρίαση)²¹².

ii.

Εν τη απουσία των παπικών αντιπροσώπων εψηφίσθη στην 15^η πράξη της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου ο Δ-28.²¹³

b.

Επίσης, στις Οικουμενικές Συνόδους έχουν ληφθεί αποφάσεις παρά την έντονη αντίθεση του πάπα²¹⁴ και μάλιστα έχουν καταδικαστεί ακόμα και πάπες. Ενδεικτικά : i.Κατά την έναρξη της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου οι «ενδοξότατοι άρχοντες και η η υπερφυής σύγκλητος είπεν ^. εισίτω και ο ευλαβέστατος Θεοδώρητος (Κύρου), κοινωνήσων τη συνόδω επειδή και αποκατέστησεν αυτώ και την επισκοπήν ο αγιώτατος αρχιεπίσκοπος Λέων, και ο θειότατος και ευσεβέστατος βασιλεύς παρείναι αυτόν τη αγία συνόδω εθέσπισεν» (1^η πράξη)²¹⁵. Η αντίδραση των πατέρων είναι κατηγορηματική : «εισελθόντος Θεοδωρήτου του ευλαβεστάτου επισκόπου, οι Αιγύπτιοι, και οι Ιλλυρικιανοί,

κατείχε αύτη και ως εκ της αποστολικότητος αυτής, και εκ της δικαιοδοσιακής αυτής εξουσίας, ήτις ανεγνωρίσθη εις αυτήν, διότι ακριβώς ήτο η Εκκλησία της πρωτευούσης του Κράτους», Μαξίμου, Μητρ. Σάρδεων, Το Οικουμενικόν Πατριαρχείον εν της Ορθοδόξω Εκκλησία, εκδ. ΠΙΠΜ, Θεσσαλονίκη 1989², σ. 226.

²⁰⁸ Κατά τον C. J. Von Hefele «Οι Έλληνες εγγνώριζον λίαν καλώς ότι οι Σύνοδοί των και οι Πατριάρχαι των, όταν ήθελον να επιτύχουν παραχώρησιν τινά παρά του Πάπα, απέδιδον εις αυτόν τους φιλοφρονεστέρους τίτλους» ! (C.J.Von Hefele, Conciliengeschichte, 7 Freiburg i. Br. 1874, 737, στο Αu. Leidl, «Αι περί πρωτείου διαπραγματεύσεις κατά τη Σύνοδον της Φλωρεντίας ως απάντησις προς την δυτικήν θεωρίαν της υπερτάτης αυθεντίας της Οικουμενικής Συνόδου και την ανατολικήν θεωρίαν της Πενταρχίας», μετφρ. Φ. Αγγελάτου, Γρηγόριος ο Παλαμάς, τ. 61(1978), σ. 172). Σχετικώς αναφέρει και ο Ηλίας Μηνιάτης : «και αν είναι και τινας των Αγ. Πατέρων όστις γράφων προς τον Ρώμης επίσκοπον ηθέλησεν να τον εγκωμιάση … τα εγκώμια πρέπει να νομίζονται δόγματα ; Όχι», Σεραφείμ, Επισκόπου πειραιώς, Αι αιρέσεις του Παπισμού, Αθήναι 2009, σ. 59. ²⁰⁹ Μελετίου, Μητροπολίτου Νικοπόλεως, Η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος, Εισαγωγή, Πρακτικά, Σχόλια, Αθήναι 1985, σ. 563 ²¹⁰ Μελετίου, Μητροπολίτου Νικοπόλεως, Η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος, Εισαγωγή, Πρακτικά, Σχόλια, Αθήναι 1985, σ. 563, 113 ²¹¹ Πρακτικά, τ. Α΄ σ.575, 584-587 ²¹² Πρακτικά, τ. Α΄ σ. 606, Β. Στεφανίδου, «Οι πάπαι Κελεστίνος Α΄ και Λέων Α΄», ΕΕΒΣ, τ. 1(10924), σ. 6062. ²¹³ βλ. ανωτέρω, σ. 12 κεξ. ²¹⁴ Β. Στεφανίδου, «Οι πάπαι και αι Οικουμενικαί Σύνοδοι», ΕΕΒΣ τ. 3(1926), σ. 251. ²¹⁵ Πρακτικά, τ. Β΄ σ. 67.

απόλλυται ^. οι κανόνες τούτον εκβάλλουσι ^. τουτον έξω βάλε». Παρά την επιμονή των αρχόντων ότι «Θεοδώρητος ο ευλαβέστατος επίσκοπος τον οικείον απολαβών τόπον παρά του αγιωτάτου αρχιεπισκόπου της μεγαλωνύμου Ρώμης» οι επίσκοποι αρνούνταν να τον αποδεχθούν ως Επίσκοπον : «μη λέγετε αυτόν επίσκοπον ^. ουκ έστιν επίσκοπος … οι κανόνες τούτον εξέβαλον ^. τούτον ο Θεός απεστράφη»²¹⁶. Με άλλα λόγια οι Πατέρες της Συνόδου αρνούνται την πρόταση του πάπα, αρνούμενοι το δικαίωμα να ακυρώνει ο πάπας συνοδικές αποφάσεις. Τελικά στην 8^η πράξη της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου ο Θεοδώρητος Κύρου προσέρχεται και καλείται να καταδικάσει ρητώς το Νεστόριο ως αιρετικό και έτσι αφού «διά πάντων μεν ορθόδοξος απεδείχθη, και δι’ αυτού δε του αναθεματίσαι Νεστόριον και Ευτυχή δικαίως τοίνυν και την εαυτού απολήψεται εκκλησίαν» (πράξη 8^η).²¹⁷ Δηλ. η Σύνοδος δεν απεδέχθη την παπική απόφαση, αλλά έκρινε η ιδία τον Θεοδώρητο και κατόπιν της δικής της αποφάσεως αυτός απεκατεστάθη. ii.Την πλέον χαρακτηριστική περίπτωση άρνησης των παπικών απαιτήσεων έχουμε στην ψήφιση του 28^ου κανόνα της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου. Ο κανόνας αυτός εψηφίσθη παρά τη ρητή αντίθεση του πάπα Λέοντα Α΄ που δηλώθηκε από τον παπικό αντιπρόσωπο στη 16^η πράξη της Συνόδου²¹⁸ και την έντονη αντίδραση και των λοιπών παπικών λεγάτων κατά τη διάρκεια της Συνόδου και στη συνέχεια του ιδίου του Πάπα Λέοντος Α΄. iii.Στην Ε΄ Οικουμενική Σύνοδο δεν έγιναν δεκτές οι προτάσεις του πάπα Βιγιλίου, ο οποίος προσπαθούσε να αποτρέψει τη σύγκλισή της και αντ’ αυτής να αντιμετωπισθεί το πρόβλημα των «Τριών Κεφαλαίων» σε δύο χωριστές συνοδικές αποφάσεις των Επισκόπων Δύσεως και Ανατολής ή σε μια ολιγομελή Διάσκεψη με εκπροσώπηση της Εκκλησίας της Δύσεως από τον πάπα μαζί με τρεις εγκρίτους Επισκόπους και της Ανατολής από τους τέσσερεις Πατριάρχες²¹⁹. Ακολούθως, επειδή ο πάπας αρνήθηκε να παραστεί στη Σύνοδο παρά το γεγονός ότι προσεκλήθη τέσσερεις φορές, η Σύνοδος στην πράξη 2^α §19²²⁰ αποφάσισε να τον θέσει υπό κατηγορία, η οποία εξετάστηκε στην 7^η πράξη και τελικώς ο πάπας Βιγίλιος καταδικάστηκε και διεγράφη από τα δίπτυχα διότι κατέστησεν εαυτόν αλλότριον της αγίας Καθολικής Εκκλησίας (§14-17)²²¹. Μόνο μετά τη συμμόρφωσή του και την πλήρη αποδοχή του όρου της Συνόδου με δεύτερη επιστολή του στον Κωνσταντινουπόλεως Ευτύχιον²²² έγινε δεκτός σε κοινωνία. Η έντονη προσπάθεια της Συνόδου να εξασφαλίσει την σύμφωνη γνώμη και συμμετοχή του πάπα Βιγιλίου δεν σημαίνει αναγνώριση και ιδιαιτέρου

²¹⁶ Πρακτικά, τ. Β΄ σ. 67. ²¹⁷ Πρακτικά, τ. Β΄ σ. 188 ²¹⁸ «Βονιφάτιος ο ευλαβέστατος πρεσβύτερος είπεν . Ο μακαριώτατος, και Αποστολικός επίσκοπος μέντοι πολλά, και τούτο ημίν ενετείλατο. Και από του χάρτου ενέγνω ^. τον όρον των αγίων Πατέρων μηδεμιά προπετεία ελλαττούσθαι ή μειούσθαι ^. φυλαττέσθω τοιγαρούν του ημετέρου προσώπου η αξία πάσι τρόποις εν υμίν ^. καν τινές τυχόν πεπεοιθότες δυνάμει των ιδίων πόλεων, παρασαλεύσαι επεχείρησαν, τούτους εκβάλλεσθαι κατά το τω δικαίω πρέπον» (Πρακτικά τ. Β΄ σ. 228). ²¹⁹ 1^η §3, 13 και 2^α πράξη, Τα πρακτικά της Αγίας Πέμπτης Οικουμενικής Συνόδου, § 5, 1-11, στο Μελετίου, Μητροπολίτου Νικοπόλεως, Η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος, Εισαγωγή, Πρακτικά, Σχόλια, Αθήναι 1985, σ. 170, 202-213. ²²⁰ Μελετίου, Μητροπολίτου Νικοπόλεως, Η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος, Εισαγωγή, Πρακτικά, Σχόλια, Αθήναι 1985, σ. 221 ²²¹ Μελετίου, Μητροπολίτου Νικοπόλεως, Η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος, Εισαγωγή, Πρακτικά, Σχόλια, Αθήναι 1985, σ. 559-562. ² Στην επιστολή του ο πάπας αφού δέχεται ότι ο διάβολος «τοις σοφίσμασι της ούτω πονηράς αυτού πανουργίας επεχείρησε διελείν» τον ίδιο από της Συνόδου και ομολογεί με ταπείνωση ότι «πάσης συγχύσεως της ημών διανοίας αποκινηθείσης» καταλήγει με την αποδοκιμασία των δικών του κειμένων : «Άτινα δήποτε, είτε παρ’ εμού, είτε παρ’ άλλων προς εκδίκησιν των προειρημένων τριών κεφαλαίων γεγένηται, τη διατυπώσει του παρόντος ημών γράμματος καταργούμεν ^. πάσας γαρ τας εμφερομένας ανωτέρω βλασφημίας απέστω της Καθολικής Εκκλησίας», Μελετίου, Μητροπολίτου Νικοπόλεως, Η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος, Εισαγωγή, Πρακτικά, Σχόλια, Αθήναι 1985, σ.605-609.

ομοφωνία των Πατριαρχών. iv.Στην Στ΄ Οικουμενική Σύνοδο ο αναθεματισμός του πάπα Ονωρίου μαζί με άλλους έξι πατριάρχες (Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας και Αντιοχείας) για έκπτωση στην αίρεση του Μονοθελητισμού, επιβεβαιώνει ότι κατά την περίοδο αυτή ο πάπας αντιμετωπιζόταν ως ένας από τους πέντε πατριάρχες και υπέκειτο στην αυθεντία της Συνόδου. v.Στην Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδο η Εκκλησία καταδικάζει ρητώς ήθη που είχαν επικρατήσει στην Εκκλησία της Ρώμης : μεταξύ άλλων, τη γενική αγαμία του κλήρου (με τον 13^ο κανόνα, στον οποίο μνημονεύονται οι κανόνες ΚΑΡΘΑΓΕΝΗΣ-4 και ΚΑΡΘΑΓΕΝΗΣ-34) και τη νηστεία του Σαββάτου (με τον 55^ο κανόνα, με τον οποίο υποχρεώνει «κρατείν και επί τη Ρωμαίων Εκκλησία απαρασαλεύτως τον κανόνα», τον οποίο αυτή παραβίαζε).

ii . ΜΕΤΑ ΤΗ ΣΥΝΟΔΟ

1.ΕΠΙΚΥΡΩΣΗ ΣΥΝΟΔΟΥ

Η επιδίωξη εξασφάλισεως της σύμφωνης γνώμης από τους πάπες δε σημαίνει αναγνώριση και ιδιαιτέρου πρωτείου στον παπικό θρόνο, διότι πάντοτε η Εκκλησία αναζητούσε την ομοφωνία των Πατριαρχών²²⁴, που ήταν απαραίτητη για την αποτροπή σχισμάτων. Γι’ αυτό και η αναγνώριση των αποφάσεων των Οικουμενικών Συνόδων από όλους τους Πατριάρχες και ιδιαιτέρως από τον πρωτόθρονο της «μεγίστης Ρώμης» εθεωρείτο αναγκαία, όχι βέβαια για την κατοχύρωση της αλήθειας των αποφάσεων, αλλά για τη διαφύλαξη της ενότητος της Καθολικής Εκκλησίας²²⁵. Η μέριμνα αυτή δεν περιοριζόταν μόνο στον Επίσκοπο Ρώμης, διότι η διαφωνία και του τελευταίου Πατριάρχη στην τάξη της Πενταρχίας των Πατριαρχών δημιουργούσε το ίδιο εκκλησιαστικό πρόβλημα, το οποίο δημιουργούσε και η διαφωνία οποιουδήποτε άλλου Πατριάρχη. Έτσι, στην Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο «η αντίδραση του Αντιοχείας Ιωάννου εις τας αποφάσεις της ωδήγησε σε μακρά διαδικασία για την επίτευξη ομοφώνου δογματικής αποφάσεως, ήτις και επιτεύχθη δια του όρου των διαλλαγών του Θεοδωρήτου Κύρου»²²⁶, ενώ σοβαρό εκκλησιαστικό πρόβλημα προκάλεσε η «περίπτωση της οξύτατης διαφωνίας του πατριάρχη Ιεροσολύμων Σωφρονίου προς τη μονοθελητική πολιτική του αυτοκράτορα Ηρακλείου Α΄, παρά την καιρική συμφωνία στο σχετικό διάταγμα («Έκθεσις») των Πατριαρχών της Πρεσβυτέρας και Νέας Ρώμης».²²⁷

Με άλλα λόγια «η εκπροσώπηση ή η συναίνεση (στις Οικουμενικές Συνόδους) ήταν κοινή υποχρέωση όλων των Πατριαρχικών θρόνων και όχι ειδικό προνόμοιο του παπικού θρόνου»²²⁸

²²³ Κατά την κρίσιν της Συνόδου η παρουσία του πάπα Βιγιλίου δεν είναι απαραίτητη, αλλά «ενδεδειγμένη και θεάρεστη» : «προετρέψαμεν τον οσιώτατον πάπαν της πρεσβυτέρας Ρώμης Βιγίλιον να έλθη να συνεδριάση μαζί με ημάς επί του ανακινηθέντος θέματος των Τριών Κεφαλαίων, επειδή [εξακολουθούμεν να] φρονούμεν, ότι και ενδεδειγμένον είναι και θεάρεστον να έλθη – έστω και τώρα - και συνεδρεύων με ημάς να διατυπώσει ένα - συμβαδίζοντα εις την ορθήν πίστιν – τύπον» (1^η πράξη, § 8, Μελετίου, Μητροπολίτου Νικοπόλεως, Η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος, Εισαγωγή, Πρακτικά, Σχόλια, Αθήναι 1985, σ.184-185).

²²⁴ «Η αρχή της πλειονοψηφίας, η οποία ισχύει εις το κοσμικόν δίκαιον των δημοκρατικών καθστώτων κινδυνεύει να μεταβάλει τον συνοδικόν θεσμόν εις καθαρώς νομικόν θεσμόν, διό και εις τας συνόδους της αρχαίας Εκκλησίας δεν εφηρμόζετο, παρά μόνον όταν εντατικαί προσπάθειαι ομοφωνίας απεδικνύοντο άκαρποι» (Ι. Ζηζιούλας, «Ο συνοδικός Θεσμός, ιστορικά, εκκλησιολογικά και κανονικά προβλήματα», στο Τιμητικό αφιέρωμα εις τον Μητροπολίτην Κίτρους Βαρνάβαν, Αθήναι 1980, σ. 176). ²²⁵ Σημειώνει ο Μ. Βασίλειος προς τους Δυτικούς : «Ο μεν γαρ παρ’ ημών λόγος ύποπτος εστι τοις πολλοίς, ως τάχα διά τινα ιδιωτικάς φιλονικίαν προς αλλήλους ελομένων ^. υμείς δε όσον μακράν αυτών απωκισμένοι τυγχάνετε, τοσούτω πλέον παρά τοις λαοίς το αξιόπιστον έχετε, προς τω και την παρά Θεού χάριν συναίρεσθε υμίν εις την υπέρ των καταπονουμένων επιμέλειαν. Εάν δε και συμφώνως πλείονες ομού τα αυτά δογματίσητε, δήλον ότι το πλήθος των δογματισάντων αναντίρρητον πάσι την παραδοχήν κατασκευάσει του δόγματος» (Μ. Βασιλείου, επιστολή 263, 2 «τοις Δυτικοίς». ²²⁶ Βλ. Φειδά, Ιουστινιανός και πενταρχία, Αθήναι 1968, σ.14, 22. ²²⁷ Βλ. Φειδά, Βυζάντιο, Αθήναι 1990³, σ. 295, 299. ²²⁸ Βλ. Φειδά, «Η αυθεντία του Πρώτου και ο συνοδικός θεσμός στην περίοδο των Οικουμενικών συνόδων», Επίσκεψις, τ. 709(2010), σ. 17.

Οικουμενικών Συνόδων, αλλά στη διαφύλαξη της ενότητος της Εκκλησίας. Ασφαλώς, η υπό του πάπα αναγνώριση της οικουμενικότητος μιας Συνόδου ήταν άκρως επιθυμητή ^. πώς θα μπορούσε άλλωστε να ήταν αδιάφορη η Εκκλησία στην άρνησή του «Πατριάρχου της Δύσεως», της μεγαλυτέρας από απόψεως εκτάσεως Τοπικής Εκκλησίας ; Παρά ταύτα, υπήρχαν αποφάσεις Οικουμενικών Συνόδων οι οποίες αν και δεν έγιναν αποδεκτές από τον πάπα, ουδόλως μειώθηκε η οικουμενική τους ισχύς. Υπήρχαν ακόμα και Οικουμενικές Σύνοδοι οι οποίες αν και δεν είχαν γίνει αποδεκτές από τον πάπα, εν τούτοις είχε αναγνωριστεί η οικουμενικότητά τους από την εκκλησιαστική συνείδηση και στη συνέχεια συμμορφώθηκε και ο πάπας και τις απεδέχθη και αυτός ως Οικουμενικές. Οι Β΄²²⁹, Ε΄²³⁰, και Πενθέκτη²³¹ Οικουμενικές Σύνοδοι είχαν αναγνωριστεί ως Οικουμενικές προ της παπικής αποδοχής, η οποία ακολούθησε.

2.ΕΠΙΚΥΡΩΣΗ ΚΑΝΟΝΩΝ

Βέβαια πολύ ορθά έχει επισημανθεί ότι «άπαξ και μία σύνοδος αναγνωριστεί ως Οικουμενική, τότε αυτομάτως και αναγκαίως αναγνωρίζεται και η οικουμενικότητα των ι. Κανόνων της και η αυθεντικότητά τους και η ορθότητά τους. Αλλιώς και η εν λόγω σύνοδος δεν θα ήταν αλάθητη και επομένως ούτε οικουμενική, ούτε ορθόδοξη. Σχετικώς ο καθηγητής Ι. Καρμίρης έγραφε : «Η αποδοχή συνόδου τινός ως Οικουμενικής συνεπάγεται την αποδοχήν αυτής ως αλαθήτου».²³² Συνεπώς, το σύνολο των αποφάσεων μιας Οικουμενικής Συνόδου (σε δογματικό και κανονικό επίπεδο) αποτελεί την έκφραση της εκκλησιαστικής αυτοσυνειδησίας. Αυτή ήταν η πάγια θεολογική προσέγγιση της Ορθοδόξου Εκκλησίας και αυτό γιατί οι κανόνες των Οικουμενικών Συνόδων θεωρούνται ως «εξ ἑνὸς γὰρ ἅπαντες καὶ τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος αὐγασθέντες» (Ζ-1), διότι οι Πατέρες των Συνόδων «θεία επινεύσει ομοθυμαδόν συνελθόντες … κανόνες εξέδωκαν

²²⁹ Η Δύση καθυστέρησε να αποδεχθεί την Οικουμενικότητα της Β΄Οικουμενικής Συνόδου εξ αιτίας του Β-3. (V.Monachino S.I., Genesi storica del Canone di Chalcedonia, Gregorianum, τ. 33(1925), σ. 270-271. Η Ρώμη ενοχλήθηκε από το κύρος της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου, χωρίς όμως ο πάπας Δάμασος να το εκφράσει ρητώς «και ανέλαβε την πρωτοβουλία να συγκαλέσει «μεγίστην αυτόθι σύνοδον», ασφαλώς διά να «υπερφαλαγγίση» την Σύνοδον της Κωνσταντινουπόλεως, την εκ ταύτης προβολήν της Ανατολής υπέρ την Δύσιν και την προώθησιν του Επισκόπου της Κωνσταντινουπόλεως παραλλήλως προς τον της Ρώμης» (Χρ. Κωνσταντινίδου, «Αι ιστορικο-δογματικαί προϋποθέσεις της Οικουμενικότητος της Αγίας Β΄ Οικουμενικής Συνόδου», Θεολογία, τ. 52(1981), σ. 711). Οι πατέρες της Συνόδου «πεπεισμένοι, ότι ουδέν νεώτερον υπήρχε να λεχθή ή προστεθή εις τα ενταύθα ορισθέντα και θεσπιθέντα, εν πλήρει δε συνειδήσει, ότι η εαυτών σύνοδος ήτο ήδη καθ’ εαυτήν «μεγίστη» και δη και «οικουμενική», ως αδιστάκτως αυτοί αποκαλούν αυτήν εις την απαντητικήν επιστολήν των, ηρνήθησαν, με όλην την απαιτουμένην λεπτότητα και με την προβεπλομένην τυπικήν όσον και ουσιαστικήν δικαιολόγησιν της αρνήσεώς των, ηρνήθησαν να παραστώσιν» (αυτόθι). Είναι σημαντικό «αυτό τούτο το γεγονός της αρνήσεως των Πατέρων της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου να μετάσχωσιν άλλης συνόδου επί του ιδίου θέματος. Εθεώρουν την Σύνοδόν των αυτάρκη και έχουσαν ευρύτερον κύρος δι’ ολόκληρον την Εκκλησίαν, και άρα και διά την Δύσιν … Ουδεμία αμφιβολία υπάρχει ότι η τοιαύτη απόδοσις του χαρακτηρισμού «οικουμενική» εις την Σύνοδον της Κωνσταντινουπόλεως υπό των Πατέρων αυτής, είναι περίπτωσις σπανία, αν μη και μοναδική. Μαρτυρεί δε εξ αυτής την πλήρην αυτοσυνειδησίαν τούτων περί της οικουμενικότητος του σώματος όπερ είχον απαρτήσει και ήδη εκπροσώπουν … παρά τα υπάρχοντα περιοριστικά τινά της οικουμενικότητος ταύτης δεδομένα γεωγραφικώς, αριθμητικώς κλπ» (Χρ. Κωνσταντινίδου, ενθ’ ανωτ. σ. 712). Αργότερα οι πάπες Φήλιξ Γ΄(483-492), και Γελάσιος Α΄ (492-496) αρνήθηκαν να την χαρακτηρίσουν Οικουμενική, ενώ οι πάπες Βιγίλιος (538-555), Πελάγιος Α΄(555-560) και Γρηγόριος Α΄(590-604) αναγνωρίζουν το κύρος και την οικουμενικότητά της. Από του 6ου αι. και εξής δεν αμφισβητείται εν Δύσει η Οικουμενικότης της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου, η πλήρης αναγνώρισις της οποίας, συμπεριλαμβανομένου και του 3ου κανόνος αυτής ως γνησίου, εγένετο υπό της Δ΄ εν Λατερανώ Συνόδου, του έτους 1215, ίσως διότι είχε δημιουργηθεί εν τω μεταξύ εν Κωνσταντινουπόλει το Λατινικόν Κράτοςκαι το Λατινικόν Πατριαρχείον, ο δε 3ος Κανών της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου ωφέλει τότε την όλην υπόθεσιν» (Χρ. Κωνσταντινίδου, «ενθ’ ανωτ. σ. 721) ²³⁰ Η Ε΄ Οικουμενική Σύνοδος αυτοχαρακτηρίστηκε ως Οικουμενική παρά την έντονη διαφωνία για τη σύγκλισή της και την απουσία του πάπα Βιγιλίου. Και αργότερα, ενώ έγινε αποδεκτή από τον πάπα Βιγίλιο «ο πάπας Πελάγιος Α΄(555-561 μΧ) διάδοχος του Βιγιλίου, κατά την ενθρόνισή του διεκήρυξε την ευλάβειά του προς τους «μακαρίους Ορθοδόξους επισκόπους Θεοδώρητον και Ίβαν», τους οποίους καταδίκασε η Ε΄ Οικουμενική και … «τους συναριθμεί μεταξύ των μεγάλων ορθοδόξων αγίων Πατέρων. Έτσι δι’ εν χρονικόν διάστημα η Ρώμη και οι πάπαι της τελούν υπό τα επιτίμια της Ε΄ Συνόδου» (555-579 μΧ)» (Μελετίου, Μητροπολίτου Νικοπόλεως, Η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος, Εισαγωγή, Πρακτικά, Σχόλια, Αθήναι 1985, σ.130) ²³¹ Βλ. Φειδά, «Η Οικουμενικότητα της Πενθέκτης εν Τρούλλω Συνόδου», Επίσκεψις, τ.486(1992), σ. 20. ²³² Π. Μπούμη, «Η Οικουμενικότητα μιας Συνόδου και συγκεκριμένως της εν Τρούλλω ή Πενθέκτης,Θεολογία τ. 80(2009), σ. 61

την Πενθέκτη²³³.

Η επιχειρηματολογία των Ρωμαιοκαθολικών ότι ορισμένοι κανόνες Οικουμενικών Συνόδων δεν έχουν εγκριθεί από τον Πάπα και ως εκ τούτου δεν τον δεσμεύουν δεν ευσταθεί, διότι οι αποφάσεις των Οικ. Συνόδων δεν είναι συμβάσεις οι οποίες είναι δεσμευτικές μόνο στο μέτρο που τα μέρη συμβληθούν διά της υπογραφής τους. Είναι απολύτως έγκυρες και εν ισχύει εν συνόλω, ανεξάρτητα αν είναι αρεστές ή όχι. Συνεπώς δεν έχει κανένα νόημα η δήθεν επικύρωση των κανόνων των Οικουμενικών Συνόδων από κάποια άλλη αυθεντία εκτός αυτής. Δεν υπάρχει άλλη αυθεντία υπερτέρα της Οικουμενικής Συνόδου. Η άρνηση αποδοχής αποφάσεως Οικουμενικής Συνόδου επισύρει κανονικά επιτίμια, όπως στην Ε΄ Οικουμενική, τα οποία για λόγους οικονομίας η Εκκλησία μπορεί να μην επιβάλλει άμεσα προσβλέποντας στην επιστροφή του παρεκτρεπομένου στην κανονική τάξη.

Υπό αυτό το πρίσμα οι επιφυλάξεις που εξέφρασσαν οι παπικοί λεγάτοι στην Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο (Mansi 7, 441) και ακολούθως ο πάπας Λέων Α΄ και ενίοτε επαναλαμβάνονται ακόμα και σήμερα για τον Β-3 και για τον Δ-28 δεν έχουν κανένα νόημα και καμία θεολογική και κανονική βαρύτητα.

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι στις Οικουμενικές Συνόδους όταν τίθενται θέματα πίστεως και εκκλησιαστικής τάξεως τότε παρά τον σεβασμό στην πρωτόθρονη Εκκλησία της Ρώμης και τον Επίσκοπό της οι Οικουμενικές Σύνοδοι αποφαίνονται ρητώς και κατηγορηματικώς, χωρίς να αφήνουν καμία δυνατότητα άλλης ερμηνείας. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά είναι τα όσα αναφέρει ο Όρος της Ε΄ Οικουμενικής Συνόδου σε ευθεία αναφορά με τη στάση του Πάπα Βιγιλίου : Αφού μνημονεύει της Αποστολικής Συνόδου συνεχίζει λέγοντας : «Ωσαύτως και οι άγιοι Πατέρες, οι οποίοι κατά διαφόρους εποχάς συνήλθον εις τας τέσσαρας αγίας Συνόδους, ακολουθούντες τα παλαιά πρότυπα διετύπωσαν από κοινού εις ένα σαφές θέσπισμά τους τα περί των αιρέσεων και των (θεολογικών) προβλημάτων. Και πράγματι ^. κατά τας κοινάς συνδιασκέψεις το φως της αληθείας διαλύει τα σκότη του ψεύδους, αφού εκεί τίθενται υπό κρίσιν τα εξ εκατέρου μέρους προτεινόμενα προς συζήτησιν. Διότι εις τα ζητήματα πίστεως κανείς δεν έχει το δικαίωμα να προδικάσει κάτι διά λογαρισμό του συνόλου της Εκκλησίας καθ’ όσον όλοι μας έχομεν την ανάγκη του πλησίον μας» (πράξη 8η §4, 3-5)²³⁴. Δεν θα ήταν υπερβολικό να λέγαμε ότι το Άγιο Πνεύμα στην Ε΄ Οικουμενική Σύνοδο προείδε την εξέλιξη της Δύσεως και κατεδίκασε τον παπικό θεσμό εν τη γενέσει του. Ο πάπας αντιμετωπίστηκε ως ένας από τους πέντε πατριάρχες και υποχρεώθηκε έτσι να συμμορφωθεί και να πολιτευτεί υπακούοντας απολύτως . Η σύνοδος εν Αγίω Πνεύματι εδογμάτισε ότι «κανένας δεν έχει το δικαίωμα να υπαγορεύει στην Εκκλησία το περιεχόμενο της πίστεώς της ^. ότι του αλαθήτου της Εκκλησίας φορεύς δεν είναι πρόσωπον, αλλά σύνοδος επισκόπων ^. και ότι ο πάπας δογματίζων μόνος του πλανάται εις τα σκότη του ψεύδους»²³⁵.

Η κανονική παράδοση της Μίας, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας της α΄ χιλιετίας είναι σαφής και κατηγορηματική : με κανένα τρόπο δε μπορεί να δικαιολογήσει το πρωτείο του Επισκόπου Ρώμης, όπως αναπτύχθηκε και θεσμοθετήθηκε ως δόγμα πίστεως στη β΄ χιλιετία. Δεν μπορεί να βρεθεί κανένα έρεισμα στην κανονική παράδοση της Εκκλησίας του Χριστού ^. είναι εντελώς ασυμβίβαστοι οι ιεροί κανόνες των Οικουμενικών Συνόδων με την παπική εκκλησιολογία, όποια λεκτική αναδιατύπωση και αν της δοθεί, σε οποιαδήποτε μορφή και αν παρουσιαστεί !

²³³ 6^η πράξη της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου (Πρακτικά τ. Γ΄ σ. 280, 330). ²³⁴ Μελετίου, Μητροπολίτου Νικοπόλεως, Η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος, Εισαγωγή, Πρακτικά, Σχόλια, Αθήναι 1985, σ. 571-572 ²³⁵ Μελετίου, Μητροπολίτου Νικοπόλεως, Η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος, Εισαγωγή, Πρακτικά, Σχόλια, Αθήναι 1985, σ. 135

Οικουμενικών Συνόδων: Να τους καταργήσουμε, ή επί το «κομψότερον», να τους … «υπερβούμε» και στη θέση τους να συντάξουμε άλλους προσαρμοσμένους στις σύγχρονες επιθυμίες και σχεδιασμούς μας ! Αυτό το έκανε με εξαιρετική «συνέπεια» η Ρωμαϊκή Έδρα : ουδεμία αναφορά στο κανονικό δίκαιο της α΄ χιλιετίας. Ωσάν να μην υπήρξε ποτέ ! Κατ’ αυτόν τον τρόπο πολιτεύτηκε στην Α΄και Β΄ Βατικανή Σύνοδο, με αυτό το σκεπτικό συνέταξε τον Κώδικα Λατινικού Δικαίου, έτσι απεφάνθη στην επίσημη «Κατήχηση της Καθολικής Εκκλησίας»! Ένα απομένει να κατορθώσει πλέον : να γίνει το ίδιο και στον επίσημο Θεολογικό Διάλογο με την Ορθόδοξη Εκκλησία.

Στην Κύπρο (16-23.10.09) τέθηκε προς συζήτηση και έγκριση ένα κείμενο που συνέταξε η Συντονιστική Επιτροπή του Διαλόγου με τίτλο «Ο ρόλος του επισκόπου Ρώμης στην κοινωνία των Εκκλησιών κατά την πρώτη χιλιετία» (Αγ. Νικόλαος Κρήτης 2008) («Προσχέδιο της Κρήτης»). Και αυτό το κείμενο σε αυτή τη βάση κινείται : στην περιφρόνηση των Ι. Κανόνων των Οικουμενικών Συνόδων και στην εξίσωσή τους με μεμονωμένες γνώμες παπών ή εκκλησιαστικών συγγραφέων ή μικρών τοπικών Συνόδων, οι οποίες ουδέποτε έγιναν αποδεκτές από την καθολική εκκλησιαστική συνείδηση²³⁶ της α΄ χιλιετίας !

Το ότι εισάγεται προς συζήτηση και επεξεργασία ένα τέτοιο Προσχέδιο είναι ασφαλώς σημαντική επιτυχία της «Αγίας Έδρας» ! Η διοίκουσα σκέψη του προσχεδίου είναι ότι στην Εκκλησία της α΄ χιλιετίας (δηλ. προ του Σχίσματος) δεν υπήρχε ενιαία αντιμετώπιση της διδασκαλίας για το Παπικό Πρωτείο στην Ανατολή και στη Δύση, αλλά πίστευε η κάθε πλευρά ό,τι νόμιζε ως σωστό και παρ’ όλα αυτά είμαστε ενωμένοι (παραγρ. 15, 22, 32) ! Στο υπό συζήτηση και έγκριση, λοιπόν, Προσχέδιο προτείνεται ακόμα και στα σοβαρά θέματα πίστεως να λειτουργήσει «η ἀρχὴ τῆς ποικιλίας ἐν τῇ ἑνότητι» ως μοντέλο και «ὡς πρότυπο γιὰ τὴν ἀποκατάσταση τῆς πλήρους κοινωνίας» (παράγρ. 32) ! Δηλαδή, εκτός από ένα minimum συμφωνίας, η κάθε Εκκλησία να πιστεύει ακόμα και σε δογματικά θέματα ό,τι νομίζει ως σωστό και εν τούτοις να είμαστε ενωμένοι ! Είναι προφανές ότι δεν έχουμε ενότητα «εν τη αληθεία», αλλά υποταγή της αλήθειας σε μια εξωτερική, επίπλαστη ένωση ! Στο Προσχέδιο έχουμε την ουσιαστική αποδοχή και από τους Ορθοδόξους του «περί Οικουμενισμού Διατάγματος»²³⁷ της Β΄ Βατικανής Συνόδου !

Και ασφαλώς η επιχειρηματολογία του Προσχεδίου προσαρμόζεται σε αυτό το στόχο :

1.Αναφέρεται κατ’ επανάληψιν σε «Πέτρειο παράδοση, Πετρίνειο καταγωγή, Πετρίνειο ιδέα, Πετρίνειο λειτούργημα, Πέτρειο διαδοχή» (παρ. 13, 16, 17, 18), για να θεμελιώσει την Παπική θεώρηση του Πρωτείου. Για το σκοπό αυτό μνημονεύει απόφαση Τοπικής Συνόδου στη Ρώμη (οι αποφάσεις της οποίας έχουν εν τοις πράγμασι ακυρωθεί από Οικουμενικές Συνόδους), τις απόψεις ορισμένων Παπών και τις πλαστές Ψευδο-Ισιδώρειες Διατάξεις (αναγνωρίζει την πλαστότητά τους και όμως τις αποδέχεται) ! Με αυτήν την επιχειρηματολογία και

²³⁶ Κατά τον Βικέντιο Λυρίνου «Catholicum est quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est» ( δηλ. Καθολική πίστη της Εκκλησίας είναι ό,τι παντού, πάντοτε και υπό πάντων επιστεύθη) (Commonitorium 2,3). πρβλ. «τούτο το κήρυγμα παρειληφυία και ταύτην την πίστιν η Εκκλησία, καίπερ εν όλω τω κόσμω δισπαρμένη, επιμελώς φυλάσσει, ως ένα οίκον οικούσα, και ομοίως πιστεύει τούτοις, ως μίαν ψυχήν και την αυτήν έχουσα καρδίαν, και συμφώνως κηρύσσει και παραδίδωσιν, ως έν στόμα κεκτημένη. Και ούτε αι εν Γερμανίαις ιδρυμέναι εκκλησίαι άλλως πεπιστεύκασι ή άλλως παραδιδόασιν, ούτε εν ταις Ιβηρίαις, ούτε εν Κελτοίς, ούτε κατά τας Ανατολάς, ούτε εν Αιγύπτω, ούτε εν Λιβύη, ούτε αι κατά τα μέσα του κόσμου ιδρυμέναι» (Ειρηναίου, κατά αιρέσεων, Ι, 10,2). ²³⁷ «Εκ των πρώτων ήδη αιώνων, αι Εκκλησίαι της Ανατολής ηκολούθησαν ιδιαιτέρους κανόνας, θεσπισθέντας υπό των Αγίων Πατέρων και των Συνόδων, και δη και των Οικουμενικών. Επειδή η ποικιλία των ηθών και εθίμων δεν αντιτίθεται, ως προελέχθη, εις την ενότητατης Εκκλησίας, έτι δε περισσότερον η ποικιλία αύτη αυξάνει την καλλονήν της Εκκλησίας και συμβάλλει ισχυρώς εις την εκπλήρωσιν της αποστολής αυτής, η Αγία Σύνοδος διακηρύττει, προς άρσιν πάσης αμφιβολίας, ότι αι Εκκλησίαι της Ανατολής αι οποίαι είναι μνήμονες της αναγκαίας ενότητος της όλης Εκκλησίας, διαθέτουν την εξουσίαν να κυβερνούν εαυτάς συμφώνως προς ιδίους νόμους, ως πλέον αρμόζοντας εις τον χαρακτήρα του λαού αυτών και ως πλέον καταλλήλους διά την προαγωγήν του συμφέροντος των ψυχών. Η τελεία τήρησις της παραδεδομένης ταύτης αρχής, η οποία δεν ετηρήθη πάντοτε, είναι μία εκ των απολύτως αναγκαίων προϋποθέσεων προς αποκατάστασιν της ενότητος. Όσα ελέχθησαν ανωτέρω περί της εννόμου ποικιλίας επιθυμούμεν να διακηρύξωμεν και περί της διαφόρου θεολογικής διατυπώσεως των δογμάτων», «Διάταγμα περί Οικουμενισμού», §16-17, στο Ι. Μαραγκού, Οικουμενικά Α΄, Αθήνα 1986², σ. 44-45.

προσπαθεί το Προσχέδιο να αποδείξει ότι, όχι απλώς κάποια πρόσωπα, αλλά εν συνόλω η Δυτική Εκκλησία της πρώτης χιλιετίας δεχόταν το δόγμα περί Παπικού Πρωτείου και αντίστοιχα η αντίληψη αυτή ήταν ανεκτή από την Ανατολική Εκκλησία !

2.Για να οδηγηθούμε σε αυτό το συμπέρασμα, το βάρος της διαπίστωσης της πίστεως της Εκκλησίας κατά την α΄ χιλιετία δε δίδεται στις αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων. Επίσης δεν προσεγγίζεται με την πρέπουσα βαρύτητα η σχετική περί δικαιοδοσιών και Πρεσβείων των Θρόνων διδασκαλία των Οικουμενικών Συνόδων. Αποσιωπάται στο Προσχέδιο ότι οι Οικουμενικές Σύνοδοι σε θέματα που έχουν αποφανθεί, αυτές και μόνο αυτές ήταν και είναι το κριτήριο της αληθούς εκκλησιαστικής διδασκαλίας. Αυτές και μόνο αυτές εξέφραζαν την ενιαία εκκλησιαστική συνείδηση της Μίας Εκκλησίας σε Ανατολή και Δύση και ασφαλώς ήταν αποδεκτές από ολόκληρη την Εκκλησία, την Ανατολική και Δυτική κατά την α΄ χιλιετία. Οι αναφορές στη διδασκαλία των Οικουμενικών Συνόδων στο Προσχέδιο είναι πολύ λίγες και το σημαντικότερο, ιδιαίτερα υποβαθμισμένες. Εξισώνονται οι αποφάσεις τους με τις προσωπικές γνώμες διαφόρων Παπών ή εκκλησιαστικών συγγραφέων, οι οποίες ουδέποτε έγιναν αποδεκτές στην Εκκλησία της α΄ χιλιετίας! Στο Προσχέδιο υποτιμάται συστηματικά το οικουμενικό κύρος των Οικουμενικών Συνόδων και παρουσιάζονται εμμέσως πλην σαφώς ότι απηχούν τις απόψεις και εκφράζουν μόνο την Ανατολή και όχι τη Δύση.

3.Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο υποβιβασμός της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου στην παράγρ. 16 του Προσχεδίου. Δεν χαρακτηρίζεται ως «Οικουμενική», αλλά ως «Σύνοδος της Κωνσταντινουπόλεως το 381», η οποία αντιδιαστέλλεται με «Σύνοδο συγκληθείσα στη Ρώμη το 382 υπό την προεδρία του Πάπα Δαμασίου» ! Στο Προσχέδιο οι αποφάσεις των δύο Συνόδων παρουσιάζονται ως της αυτής τυπικής και κανονικής ισχύος : η μεν Σύνοδος της Κωνσταντινουπόλεως αφορά μόνο στην Ανατολή, η δε της Ρώμης αφορά αποκλειστικά στη Δύση ! Το γεγονός ότι η μεν πρώτη είναι αποδεκτή από όλη την Εκκλησία ως Οικουμενική, η δε δεύτερη ως Τοπική (της οποίας οι αποφάσεις έχουν πλήρως αναιρεθεί από Οικουμενικές Συνόδους) δε φαίνεται να βαρύνει στην εξαγωγή των συμπερασμάτων του Προσχεδίου.

4.Ασφαλώς δεν είναι της παρούσης, ο σχολιασμός ολοκλήρου του Προσχεδίου. Αξίζει όμως να επισημανθεί ότι αποσιωπώνται εντελώς στο Προσχέδιο δύο καταλυτικές για τον παπικό θεσμό αποφάσεις Οικουμενικών Συνόδων : η καταδίκη του πάπα Βιγιλίου στην Ε΄ Οικουμενική Σύνοδο και στη συνέχεια η πλήρης συμμόρφωσή του με τις αποφάσεις της και η καταδίκη του πάπα Ονωρίου στην Στ΄ Οικουμενική Σύνοδο ως αιρετικού ! Όταν λοιπόν οι σαφείς αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων ούτε καν μνημονεύονται, ή αντιμετωπίζονται ως της αυτής ισχύος με τις απόψεις κάποιων Παπών ή και των πλαστών ΨευδοΙσιδωρείων Διατάξεων πολύ εύκολα καταλήγει στα συμπεράσματα που θέλει η Παπική Εκκλησιολογία !

Και αυτά μεν περί των σχεδιασμών της «Αγίας Έδρας». Το φοβερότερο όμως είναι ότι σε αυτό της το σχεδιασμό υπάρχουν και φωνές Ορθοδόξων που «συνευδοκούν τη αναιρέσει» των ι. κανόνων!²³⁸ Βέβαια από πλευράς τους έχουν ένα «δίκαιο» ! γιατί όσο η Εκκλησία μας έχει σε ισχύ και σέβεται και εφαρμόζει τους Ι. Κανόνες των Οικουμενικών Συνόδω είναι αδύνατον να υπάρξει συμβιβασμός με τη Ρώμη σε

²³⁸ βλ. την πρόταση για «κωδικοποίηση» των ιερών Κανόνων ώστε «διά της κοινότητος όσο το δυνατόν περισσοτέρων όψεων του εκκλησιαστικού βίου παρά τοις Ορθοδόξοις και τοις Ρωμαιοκαθολικοίς επέρχεται μεγαλυτέρα προσέγγισις αυτών και διευκολύνεται το έργο της καταλλαγής και της ενότητος, της υπ’ αμφοτέρων των πλευρών διακαώς επιθυμουμένης και επιδιωκομένης … Το Εκκλησιαστικόν Δίκαιον και διά της ως άνω οδού και δι’ άλλων καλείται να διαδραματίση σημαντικόν ρόλον εις τον οικουμενικόν διάλογον και την δι’ αυτού μείωσιν της αποστάσεως μεταξύ των Εκκλησιών Ανατολής και Δύσεως», Β. Αρχοντώνη, Περί την κωδικοποίησιν των Ι. Κανόνων και των κανονικών διατάξεων εν τη Ορθοδόξω Εκκλησία, έκδ. ΠΙΠΜ, Θεσσαλονίκη 1970, σ. 87.

Όμως το ερώτημα που πρέπει να απαντήσουμε εμείς οι Ορθόδοξοι είναι : Θέλουμε λοιπόν να σεβαστούμε την παράδοσή μας, να σεβαστούμε τα Πανορθοδόξως συμφωνηθέντα ; Ή μήπως, χάριν μιας «συμφωνίας» και «ένωσης», τα περιφρονούμε όλα αυτά ; αλλά τότε η έκβαση ενός τέτοιου διαλόγου είναι βεβαία : όχι μόνο πλήρης αποτυχία, αλλά θα συσσωρεύσει πολλή πικρία. Τα παραδείγματα της Λυώνος και της Φερράρας-Φλωρεντίας ήταν τραγικά και οπωσδήποτε παραδείγματα προς αποφυγήν !

Θα ήθελα να τελειώσω με δύο σκέψεις - προτάσεις του σημερινού πάπα Βενεδίκτου XVI :

1. «Τό 1976 σέ ἓνα ἀπό τά συμπόσια τοῦ Pro Οriente στό Πανεπιστήμιο τοῦ Graz ὁ καθηγητής τῆς Δογματικῆς Joseph Ratzinger διετύπωσε μία πρόταση γιά τή λύση τοῦ ἐπίμαχου θεσμοῦ τῆς δικαιοδοσίας τῆς Ρώμης καί τῆς ἕνωσης τῶν Ἐκκλησιῶν, τῆς Καθολικῆς καί τῆς Ὀρθόδοξης. Ἡ ἑνότητα θά μποροῦσε – εἶπε ὁ Ratzinger – “νά ἐπιτευχθεῖ πάνω στή βάση ὃτι ἡ Ἀνατολή θά παραιτεῖτο ἀπό τό νά πολεμᾶ τή δυτική ἐξέλιξη τῆς β΄χιλιετίας ὡς αἱρετική καί θά ἀναγνώριζε τήν Καθολική Ἐκκλησία μέ ἐκείνη τή μορφή ὡς νόμιμη καί ὀρθή ἀπό ἂποψη πίστης, στήν ὁποία ἡ Καθολική Ἐκκλησία βρέθηκε μέσα ἀπό τήν ἐξέλιξη τῆς β΄χιλιετίας, ἐνῶ ἀντίστροφα ἡ Δύση θά ἀναγνώριζε τήν Ἀνατολή ὡς νόμιμη καί ὀρθή στήν πίστη σέ ἐκείνη τή μορφή τήν ὁποία αὐτή διατήρησε στήν ἱστορία της”»²⁴⁰ !

Με πολύ πόνο ας επιτραπεί μια διαπίστωση :

• είναι ιδιαίτερα τραγικό μια ολόκληρη Τοπική Εκκλησία, η μεγαλύτερη, η ενδοξότερη και ευκλεέστερη της α΄ χιλιετίας, να έχει περιέλθει σε τέτοια σύγχυση, ώστε να θεωρεί θετική θεολογική εξέλιξη και πρόοδο τα όσα έχουν συντελεστεί στη β΄ χιλιετία αναφορικά με το παπικό πρωτείο.
• Να θεωρεί ως θεολογική πρόοδο την άρνηση της θεόπνευστης, κανονικής, εκκλησιαστικής τάξεως και παραδόσεως των Οικουμενικών Συνόδων !
• Να θεωρεί ως θεολογική πρόοδο το θεμελιωμένο πάνω στις πλαστογραφίες του ζοφερού Μεσαίωνα (την ψευδο-Κωνσταντίνειο Δωρεά και τις ψευδο-Ισιδώρειες Διατάξεις) παπικό θεσμό²⁴¹ ! Παρακαλώ ας μην εκληφθεί η διαπίστωση αυτή ως εχθρική ή πολεμική κατά των Ρωμαιοκαθολικών, αλλά μόνο ως έκφραση θλίψεως και πόνου, αλλά ταυτόχρονα και ανησυχίας και εγρηγόρσεως για εμάς τους Ορθοδόξους, με το καίριο ερώτημα πού μπορούμε να οδηγηθούμε και εμείς αρνούμενοι την κοινωνία με τους λοιπούς αδελφούς μας και έχοντας εμπιστοσύνη στην αξία και την ψευτο-αυτάρκειά μας ! Τότε φυγαδεύουμε από πάνω μας τη Θεία Χάρη και η πτώση ημών των Ορθοδόξων θα είναι μεγάλη !

2. Και η δεύτερη σκέψη του Πάπα Βενεδίκτου : «η Ρώμη δεν δύναται να απαιτήσει από την Ανατολή εις ότι αφορά εις το «πρωτείον» περισσότερον εκείνου, το οποίο διετυπώθη και εφηρμόσθη κατά την διάρκεια της πρώτης χιλιετίας»²⁴².

²³⁹ Δ. Σαλάχας, Προοπτικές και προβλήματα του Θεολογικού Διαλόγου Καθολικής και Ορθοδόξου Εκκλησίας, έκδ. Αδελφότητος Πνευματικού Οικουμενισμού, Αθήναι 1981, σ. 14, πρβλ. Vasilios von Aristi, “Das Papsttum und die Zukunftder Ökumene“, στο Vasilios von Aristi, Das Papsamt: Dienst oder Hindernis fur die Okumene ? Regensburg 1985, σ.σ. 170. Το ότι η Ρώμη όταν ομιλεί περί επαναδιατυπώσεως των παπικών δογμάτων περί πρωτείου δικαιοδοσίας και αλαθήτου δεν ομιλεί για ουσιατική κατάργηση και επιστροφή στην εκκλησιαστική παράδοση της α΄χιλιετίας βλ. τις απόψεις εγκρίτων Ρωμαιοκαθολικών θεολόγων Pottmeyer, K. Pahner, H.-J. Schulz στο άρθρο του Paul Wess, στο Vasilios von Aristi, Das Papsamt: Dienst oder Hindernis fur die Okumene ? Regensburg 1985, σ.σ. 124-134. ²⁴⁰ Σύμφωνα με μαρτυρία του καθηγητού Αθ. Βλέτση στήν ἐπιστημονική ἡμερίδα πού διοργάνωσε ἡ Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης μέ θέμα «Ὁ θεολογικός Διάλογος μεταξύ τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας καί τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς Ἐκκλησίας» (Θεσσαλονίκη 20.5.2009), στο Αν. Γκοτσόπουλος, Η συμπροσευχή με αιρετικούς, εκδ. Θεοδρομία, Θεσσαλονίκη 2009, σ. 235, Joseph Cardinal Ratzinger, Principles of Catholic Theology, στο Ι. Λότσιου, Η σύνθεση Παγκοσμίου Πρωτείου και συνοδικότητας στο Κείμενο της Ραβέννας στον Θεολογικό Διάλογο Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών, Βέροια 2009, σ. 122. Στο ίδιο πνεύμα είναι και η πρόταση του Σεβ. Μητροπολίτου (τότε) Ελβετίας κ. Δαμασκηνού (D. Papandreou, “Ein Beitrag zur Uberwindung der Trennung zwischen der romisch-katholischen und der orthdoxen Kirche” στο Vasilios von Aristi, Das Papsamt: Dienst oder Hindernis fur die Okumene ? Regensburg 1985, σ.σ. 162, 166-167). ²⁴¹ Προσχέδιο Κρήτης § 15. ²⁴² Joserh Ratzinger, Die oekumenische Situation-Othodoxie, Katholizismus und reformation”, Theologische Prinzipienlehre: Bausteine zur Funtamentaltheologie, εκδ. E. Wewel, Munich 1982, σ. 209, του ιδίου

! Τον διαβεβαιώνουμε ότι ούτε μπορούμε αλλά ούτε και επιθυμούμε να δεχθούμε και δεν θα δεχθούμε κάτι περισσότερο από ό,τι «διετυπώθη και εφηρμόσθη κατά την διάρκεια της πρώτης χιλιετίας». Αλλά, ας μας επιτρέψει ο «Αγιώτατος», να δηλώσουμε και εμείς με τη σειρά μας ότι «και η Ανατολή δεν δύναται να ανεχθεί από την Ρώμην εις ότι αφορά εις το «πρωτείον» περισσότερον εκείνου, το οποίο διετυπώθη και εφηρμόσθη κατά την διάρκεια της πρώτης χιλιετίας». Και σε αυτό θα είμαστε, οφείλουμε να είμαστε, απολύτως κατηγορημαστικοί !

Ευχαριστώ !

Εάν κάποιος λοιπόν πει, ότι ο μακάριος απόστολος Πέτρος δεν ορίστηκε από τον Κύριο Χριστό ως πρώτος όλων των αποστόλων και ορατή κεφαλή ολοκλήρου της Εκκλησίας, είτε, πάλι (κάποιος πει) γι’ αυτόν (τον Πέτρο), που είναι τόσο τιμημένος, ότι δεν έχει λάβει το πρωτείο στη γνήσια και μόνιμη δικαιοδοσία του από τον ίδιο τον κύριό μας Ιησού Χριστό άμεσα και έμμεσα, ανάθεμα.

Εάν κάποιος επομένως πει, ότι δεν είναι θεσμοθετημένο από τον ίδιο τον Κύριο Χριστό, θείω δικαίω, ώστε ο μακάριος Πέτρος να έχει αδιάλειπτους διαδόχους ως προς το πρωτείο σε ολόκληρη την Εκκλησία, είτε ότι ο Ρωμαίος ποντίφηκας δεν είναι διάδοχος του μακαρίου Πέτρου

^{ως προς το ίδιο το πρωτείο, ανάθεμα έστω}._{Caput III.}

De vi et ratione primatus Romani Pontificis

Επειδή το θείο δίκαιο του αποστολικού πρωτείου θέτει τo Ρωμαίο ποντίφικα στην κορυφή της Eκκλησίας, διδάσκουμε και κηρύττουμε ακόμη ότι είναι υπέρτατος δικαστής των πιστών και ότι και ότι για όλα τα θέματα που άπτονται της εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας επιτρέπεται να γίνει προσφυγή στην κρίση του. Η κρίση της Αποστολικής Έδρα, από την οποία καμία εξουσία δεν είναι ανώτερη, δεν μπορεί να αμφισβητηθεί υπό ουδενός. Κανένας δεν έχει το δικαίωμα να κρίνει τις αποφάσεις της. Γι’ αυτό, όσοι υποστηρίζουν ότι μπορεί να γίνει έκκληση κατά των κρίσεών της στην οικουμενική σύνοδο ως σε ανώτερη από τον πάπα εξουσία παρεκκλίνουν από την οδό της αλήθειας. Εάν λοιπόν κάποιος ισχυρίζεται ότι η εξουσία του Ρωμαίου ποντίφικα περιορίζεται στον έλεγχο και στη διοίκηση και ότι δεν είναι πλήρης και υπέρτατη εφ’ όλης της Εκκλησίας, όχι μόνο σε ό,τι

Church, Ecumenism and Politics. New essays in Ecclesiology, εκδ. St. Paul Publications New York 1988, σ. 29-45 ²⁴³Μετάφραση από το λατινικό πρωτότυπο : Kl. Schatz, Το πρωτείο του πάπα, μετφρ. Μ. Ρούσσος-Μηλιδώνης, εκδ. Ροές Δοκίμια, 2005, σ. 266-267, Χρ. Παπαδοπούλου, Το Πρωτείον του Επισκόπου Ρώμης, Αθήναι 1964, σ. 309-310, 310-313 και φιλολόγου Κοσμά Κούλη.

Εκκλησίας, ή ακόμη ότι έχει το πιο σημαντικό μέρος, όχι όμως και στην πληρότητα της υπέρτατης αυτής εξουσίας, ή ότι η εξουσία του δεν είναι τακτική (δηλαδή όχι εκχωρούμενη αλλά ex officio) εφ’ όλων των κληρικών και των πιστών, ανάθεμα έστω.

Caput IV.

De Romani pontificis infallibili magisterio

Ο Ρωμαίος ποντίφικας, όταν ομιλεί ex cathedra, όταν δηλαδή εκπληρώνοντας την αποστολή ποιμένα και διδασκάλου όλων των χριστιανών, ορίζει, επικαλούμενος την υπέρτατη αποστολική εξουσία του, ότι μια αλήθεια περί πίστεως ή περί ηθών οφείλει να γίνει δεκτή από όλη την Εκκλησία, χαίρει, με τη συμπαράσταση που ο Θεός του υποσχέθηκε στο πρόσωπο του Αγίου Πέτρο, του αλάθητου, με το οποίο ο θείος Λυτρωτής προίκισε την Εκκλησία του, όταν ορίζει τις επί πίστεως και των ηθών αλήθειες. Κατά συνέπεια, οι ορισμοί αυτοί του Ρωμαίου ποντίφικα είναι αλάθητοι αφ’ εαυτών και όχι από τη συγκατάθεση της Εκκλησίας. Εάν κάποιος, είθε ο Θεός να αποτρέψει κάτι τέτοιο, από προκατάληψη διανοηθεί να αντισταθεί σε αυτή τη δική μας απόφαση, ανάθεμα έστω»

22. Όπως ο Άγιος Πέτρος και άλλοι Απόστολοι, σύμφωνα με το θέλημα του Κυρίου, αποτελούν ένα και μόνον Αποστολικό Σύλλογο, έτσι και Επίσκοπος Ρώμης, διάδοχος του Πέτρου, με τους Επισκόπους, διαδόχους των Αποστόλων, συνδέονται μεταξύ τους. Η πανάρχαια τάξη, σύμφωνα με την οποία οι Επίσκοποι όλου του κόσμου επικοινωνούσαν μεταξύ τους και με τον Επίσκοπο Ρώμης, με τον σύνδεσμο της ενότητας, της αγάπης και της ειρήνης, όπως και η σύγκλιση Συνόδων, για να αντιμετωπίσουν μαζί τα σοβαρότερα προβλήματα και να βγάλουν απόφαση μετά από ώριμη σκέψη των πολλών, μαρτυρούν το συλλογικό χαρακτήρα και της φύσης Επισκοπικής τάξης, πράγμα που επιβεβαιώνουν οι Οικουμενικές Σύνοδοι, που συγκλήθηκαν στους περασμένους αιώνες. Το ίδιο φανερώνει και η αρχαία παράδοση, να καλούνται πολλοί Επίσκοποι για τη χειροτονία του νέου εκλεγμένου στη διακονία της αρχιερωσύνης. Μέλος του Επισκοπικού Σώματος γίνεται κανείς με τη μυστηριακή χειροτονία και με την ιεραρχική κοινωνία με την Κεφαλή και τα μέλη του Συλλόγου. Αλλά ο Σύλλογος, ή το Σώμα των Επισκόπων, δεν έχει εξουσία, αν δεν βρίσκεται σε κοινωνία με τον Επίσκοπο Ρώμης, το διάδοχο του Πέτρου και κεφαλή του Συλλόγου, διότι παραμένει ακέραιη η εξουσία του πρωτείου πάνω στους ποιμένες και τους πιστούς. Πραγματικά, ο Επίσκοπος Ρώμης με το αξίωμά του ως αντιπρόσωπος του Χριστού και ποιμένα όλης της Εκκλησίας, έχει πλήρη, υπέρτατη και παγκόσμια εξουσία μέσα στην Εκκλησία, την οποία μπορεί πάντοτε να εξασκεί. Αλλά και η τάξη των Επισκόπων, που διαδέχεται το Σύλλογο των Αποστόλων στο διδακτικό και ποιμαντικό του ρόλο και η οποία μάλιστα διαιωνίζεται στην υπόστασή της το Αποστολικό Σώμα, μαζί με την Κεφαλή της, τον Επίσκοπο Ρώμης και ποτέ χωρίς αυτήν την Κεφαλή, είναι επίσης φορέας της υπέρτατης και ολοκληρωτικής εξουσίας μέσα στην παγκόσμια Εκκλησία, η οποία όμως δεν μπορεί να εξασκηθεί χωρίς τη σύμφωνη γνώμη του Επισκόπου Ρώμης. Ο Κύριος έλαβε μόνο τον Σίμωνα σαν πέτρα και κλειδούχο της Εκκλησίας, ορίζοντάς τον ποιμένα όλου του ποιμνίου του. Είναι όμως γνωστό ότι το αξίωμα που δόθηκε στον Πέτρο, να δένει και να λύνει μέσα στην Εκκλησία, δόθηκε επίσης και στο Σύλλογο των Αποστόλων, ενωμένο με την Κεφαλή του. Ο Σύλλογος αυτός σαν σύνθεση πολλών, εκφράζει την ποικιλία και την παγκοσμιότητα του Λαού του Θεού και με την συνάθροισή του κάτω από μία Κεφαλή, εκφράζει την ενότητα του ποιμνίου του Χριστού. Μέσα σ’ αυτόν οι Επίσκοποι, τηρώντας πιστά το Πρωτείο και την αρχηγία της Κεφαλής, εξασκούν την εξουσία τους για το καλό των πιστών τους και μάλιστα όλης της Εκκλησίας, ενώ το Άγιο Πνεύμα ενισχύει διαρκώς την οργανική της δομή και την ομόνοιά της. Η υπέρτατη εξουσία του Συλλόγου πάνω σ’ όλη την Εκκλησία, εξασκείται μ’ επίσημο τρόπο στην Οικουμενική Σύνοδο. Αλλά δεν μπορεί να υπάρξει Οικουμενική Σύνοδος, αν δεν

²⁴⁴ Β΄ Σύνοδος Βατικανού, Δογματική Διάταξη Περί Εκκλησίας 1 (Lumen Gentium), μετφρ. Αθ. Αρμάου, Γραφείο Καλού Τύπου, αχ. σ. 43-52

Επίσκοπος Ρώμης έχει την αρμοδιότητα να συγκαλεί αυτές τις Συνόδου, να προεδρεύει σ’ αυτές και να τις επικυρώνει. Η ίδια συλλογική εξουσία μπορεί να εξασκηθεί από τους σκορπισμένους σ’ όλον τον κόσμο επισκόπους, μαζί με τον Πάπα, όταν η Κεφαλή του Συλλόγου τούς καλεί σε συλλογική δραστηριότητα, ή τουλάχιστον αναγνωρίζει ή ελεύθερα δέχεται την κοινή ενέργεια των Επισκόπων, ώστε να προκύπτει μια αληθινή συλλογική ενέργεια.

23. … Ο Επίσκοπος Ρώμης, σαν διάδοχος του Πέτρου είναι η διαρκής και ορατή Αρχή και το θεμέλιο της ενότητας τόσο των Επισκόπων, όσο και του πλήθους πιστών… Χάρη στη θεία Πρόνοια συνέβηκε ώστε διάφορες Εκκλησίες, ιδρυμένες από τους Αποστόλους και του διαδόχους τους, σε διάφορους τόπους, να σχηματίσουν στο πέρασμα των αιώνων διάφορες ομάδες, οργανικά ενωμένες μεταξύ τους. Διατηρώντας αμείωτη την ενότητα της πίστης και τη μοναδική θεία δομή της παγκόσμιας Εκκλησίας, οι Εκκλησίες αυτές έχουν τη δική τους εκκλησιαστική τάξη, τις δικές τους λατρευτικές συνήθειες, τη δική τους θεολογική και πνευματική κληρονομιά. Μερικές από αυτές, ιδιαίτερα οι παλαιές Πατριαρχικές Εκκλησίες, σαν μητέρες στη πίστη, εγέννησαν σαν θυγατέρες τους άλλες Εκκλησίες, με τις οποίες μένουν μέχρι σήμερα συνδεδεμένες με ένα πιο στενό σύνδεσμο αγάπης στη μυστηριακή ζωή και στον αμοιβαίο σεβασμό των δικαιωμάτων και των καθηκόντων. Η ποικιλία αυτή των τοπικών Εκκλησιών, που τηρούν την ενότητα, αποδεικνύει πιο φανερά την καθολικότητα της αδιαίρετης Εκκλησίας. Έτσι και οι Σύνοδοι της Ιεραρχίας μπορούν σήμερα να συμβάλουν με πολλούς και γόνιμους τρόπους, ώστε η συλλογική αγάπη να φτάνει στη συγκεκριμένη της εφαρμογής.

24. … Η ανάθεση των επισκοπικών καθηκόντων (Missio Canonica) στους επισκόπους μπορεί να γίνει με τις κανονικές συνήθειες, που δεν έχουν ανακληθεί από την υπέρτατη και παγκόσμια εξουσία της Εκκλησίας, είτε με νόμους θεσπισμένους από την ίδια αυτή εξουσία, ή αναγνωρισμένους από αυτήν, είτε άμεσα από τον Διάδοχο του Πέτρου ^. αν αυτός έχει αντίρρηση ή αρνείται την αποστολική κοινωνία, οι Επίσκοποι δεν μπορούν να γίνουν δεκτοί στην άσκηση του αξιώματός τους.

25. … Αλλά το θρησκευτικό αυτό σεβασμό της θέλησης και της διάνοιας τον χρωστούν ιδιαίτερα στην αυθεντική διδασκαλία του Επίσκοπου Ρώμης, ακόμα και όταν δεν μιλεί σαν υπέρτατη διδακτική αυθεντία (Ex Cathedra) έτσι ώστε να αναγνωρίζεται με σεβασμό ο πιο σημαντικός διδακτικός του ρόλος, και να γίνονται ειλικρινά δεκτές οι κρίσεις που βγάζει, ανάλογα με τη γνώμη του και τις προθέσεις του, που γίνονται γνωστές από το είδος των κειμένων, από τη συχνή επανάληψη της ίδιας διδασκαλίας κι από τον τρόπο της διατύπωσής της.

Αν και οι Επίσκοποι, χωριστά ο καθένας, δεν έχουν το προνόμιο του αλάθητου, όταν όμως, σκορπισμένοι στον κόσμο, αλλά ενωμένοι σε κοινωνία μεταξύ τους και με τον Διάδοχο του Πέτρου, στην αυθεντική διδασκαλίας τους γύρω από θέματα πίστης και ηθικής θεωρούν ομόφωνα μια ορισμένη γνώμη σαν οριστική, τότε κηρύττουν αλάθητα τη Διδασκαλία του Χριστού. Τούτο είναι ακόμη πιο φανερό, όταν, συγκεντρωμένοι σε Οικουμενική Σύνοδο, γίνονται δάσκαλοι και κριτές στην πίστη και στην ηθική, για όλη την Εκκλησία, και στους ορισμούς τους αρμόζει η υπακοή της πίστης.

Αυτό το αλάθητο, με το οποίο ο θείος Λυτρωτής θέλησε εφοδιασμένη την Εκκλησία του, όταν αυτή καθορίζει τη διδασκαλία της πίστης και της ηθικής, επεκτείνεται τόσος όσο και η παρακαταθήκη της θείας Αποκάλυψης, που πρέπει να φυλαχθεί με ζήλο και πιστά να ερμηνευτεί. Αυτό το αλάθητο έχει ο Επίσκοπος Ρώμης, κεφαλή του Συλλόγου των Αποστόλων, χάρη στο αξίωμά του, όταν σαν πρώτος ποιμένας και διδάσκαλος όλων των πιστών, που στηρίζει στην πίστη τους αδερφούς του, (βλ. Λουκ. 22,32) , διακηρύττει με οριστική πράξη μια διδασκαλία σχετική με την πίστη και την ηθική. Γι΄αυτό οι ορισμοί του, από δικό τους χαρακτήρα κι όχι από συναίνεση της Εκκλησίας, πολύ σωστά ονομάζονται αμετάκλητοι, επειδή γίνονται με τη συμπαράσταση του Αγίου Πνεύματος, που ο Χριστός υποσχέθηκε στο πρόσωπο του Αγίου Πέτρου. Γι΄αυτό δεν έχουν ανάγκη από την επικύρωση των άλλων, ούτε δέχονται έκκληση σε άλλο κριτήριο. Γιατί στην περίπτωση αυτή ο Επίσκοπος Ρώμης διακηρύττει μια διδασκαλία όχι σαν ιδιωτικό πρόσωπο, αλλά σαν κορυφαίος δάσκαλος της παγκόσμιας Εκκλησίας, εφοδιασμένος ιδιαίτερα με το χάρισμα του αλάθητου της Εκκλησίας, ερμηνεύει και προστατεύει τη διδασκαλία της καθολικής πίστης. Το αλάθητο, που υποσχέθηκε ο Χριστός στην

ΚΑΝΩΝ 330

Ακριβώς όπως ο Άγιος Πέτρος και οι Άγιοι Απόστολοι αποτελούν, σύμφωνα με την απόφαση του Κυρίου, μοναδικό Kολέγιο, με τον ίδιο τρόπο ο Ρωμαίος Ποντίφικας, διάδοχος του Πέτρου και οι Eπίσκοποί, διάδοχοι των Αποστόλων είναι ενωμένοι μεταξύ τους.

ΑΡΘΡΟ 1. ΚΑΝΩΝ 331

Ο Επίσκοπος της Εκκλησίας της Ρώμης, στον οποίον παραμένει το αξίωμα που εδόθη με ιδιαίτερο τρόπο από τον Κύριο στον Πέτρο, τον πρώτο των Αποστόλων, και που πρέπει να μεταβιβάζεται στους διαδόχους του, είναι κεφαλή του Κολεγίου των Αποστόλων, ο βικάριος του Χριστού και ποιμήν της Οικουμενικής Εκκλησίας σ’ αυτή τη γη. Έτσι, δυνάμει του αξιώματός του, απολαμβάνει ανωτάτη, πλήρη, άμεση και παγκόσμια κανονική εξουσία στην Εκκλησία, που μπορεί πάντα ελεύθερα να ασκεί.

ΚΑΝΩΝ 332

1. O Ρωμαίος Ποντίφικας έχει και ανωτάτη εξουσία στην Εκκλησία λόγω της νομίμου εκλογής που έγινε αποδεκτή απ’ αυτόν, μαζί με την εις Επίσκοπον χειροτονία. Έτσι, κάποιος που εξελέγη στο Υπέρτατο Ποντιφικικό Αξίωμα και είναι ήδη Επίσκοπος αποκτά αυτή την ίδια δύναμη από τη στιγμή που αποδέχεται την εκλογή του στο ανώτατο αξίωμα του Ποντίφικα. Εάν ο εκλεγείς δεν έχει το επισκοπικό αξίωμα πρέπει να χειροτονηθεί Επίσκοπος αμέσως.
2. Εάν συμβεί ο Ρωμαίος Ποντίφικας να αποποιηθεί το αξίωμά του είναι απαιτούμενο για την εγκυρότητα ότι η παραίτηση είναι ελεύθερη και πρέπει να δηλωθεί δεόντως, αλλά δεν χρειάζεται να γίνει αποδεκτή από κανένα.

ΚΑΝΩΝ 333

1. Ο Ρωμαίος Ποντίφικας έχει από το αξίωμά του όχι μόνο εξουσία σε όλη την Εκκλησία, αλλά επίσης διαθέτει ένα πρωτείο τακτικής εξουσίας πάνω σε όλες τις επί μέρους Εκκλησίες και ομάδες Εκκλησιών, το οποίο πρωτείο εγγυάται και διασφαλίζει την τακτική και άμεση εξουσία την οποία διαθέτουν οι Επίσκοποι επί των επί μέρους Εκκλησιών που έχουν αναλάβει τη φροντίδα τους.
2. Ο Ρωμαίος Ποντίφικας εκπληρών το αξίωμα του ανωτάτου ποιμένος της Εκκλησίας, βρίσκεται πάντοτε σε κοινωνία με τους άλλους Επισκόπους σε ολόκληρη την Εκκλησία. Οπωσδήποτε έχει

²⁴⁵ Mετάφραση Χρ. Μοσχόβη (θεολόγου-φιλολόγου), από τη γαλλική έκδοση “Code de droit Canonique”, Cite du Vatican 1983 (pure le texte latin), Paris 1984 (puer la texte francaise), σ. 57-59.

είτε συλλογικό, στην άσκηση της ευθύνης αυτής.

3. Δεν προβλέπεται έφεση, ούτε προσφυγή κατά αποφάσεως ή διατάγματος του Ρωμαίου Ποντίφικος.

ΚΑΝΩΝ 334

Οι Επίσκοποι βοηθούν τον Ρωμαίο Ποντίφικα στην άσκηση της ευθύνης του, προσφέροντας τη βοήθειά τους υπό διάφορα σχήματα, μεταξύ άλλων της Συνόδου των Επισκόπων. Εκτός των άλλων, βοηθείται από τους Καρδιναλίους καθώς επίσης και από άλλα πρόσωπα και διαφόρους Οργανισμούς σύμφωνα με τις ανάγκες των καιρών. Όλα αυτά τα πρόσωπα και οι Οργανισμοί εκπληρώνουν στο όνομά του και υπό τη δική του αυθεντία το έργο που τους έχει ανατεθεί προς το συμφέρον όλων των Εκκλησιών σύμφωνα με τις διατάξεις του δικαίου.

ΚΑΝΩΝ 335

Όταν η Ρωμαϊκή Έδρα είναι κενή ή ολικώς παρακωλυομένη τίποτε δεν μπορεί να καινοτομηθεί στη διακυβέρνηση της Παγκόσμιας Εκκλησίας. Οπωσδήποτε οι ειδικοί νόμοι για τις περιστάσεις αυτές πρέπει να λαμβάνονται υπ’ όψιν.

ΑΡΘΡΟ 2. ΚΑΝΩΝ 336

Το Κολέγιο των Επισκόπων, του οποίου αρχηγός είναι ο Ανώτατος Ποντίφικας και του οποίου μέλη είναι οι Επίσκοποι χάρις στην μυστηριακή καθιέρωση και ιεραρχική σχέση με την κεφαλή και τα μέλη του Κολεγίου και στο οποίο το αποστολικό σώμα διαιωνίζεται είναι σε ενότητα με την κεφαλή του και ποτέ χωρίς αυτή, έχει επίσης αρμοδιότητα ανωτάτης και πλήρους εξουσίας πάνω στην Παγκόσμια Εκκλησία.

ΚΑΝΩΝ 337

1. Το Κολέγιο των Επισκόπων ασκεί εξουσία επί της Παγκοσμίου Εκκλησίας με μοναδικό τρόπο στην Οικουμενική Σύνοδο.
2. Το Κολέγιο ασκεί την ίδια εξουσία δια μέσου της ενωμένης πράξεως των Επισκόπων που είναι διασκορπισμένοι στον κόσμο, η οποία εξουσία ως τοιαύτη έχει ζητηθεί, ή έχει γίνει ελευθέρως αποδεκτή από το Ρωμαίο Ποντίφικα, ώστε να είναι πραγματικά συνοδική πράξη.
3. Στο Ρωμαίο Ποντίφικα ανήκει, ανάλογα με τις ανάγκες της Εκκλησίας, η αρμοδιότητα να εκλέγει και να προάγει τα σχήματα με βάση τα οποία οφείλει το Κολέγιο των Επισκόπων να ασκεί συνοδικά το έργο του αναφορικά με ολόκληρη την Εκκλησία

ΚΑΝΩΝ 338

1. Μόνο ο Ρωμαίος Ποντίφικας έχει εξουσία να συγκαλεί την Οικουμενική Σύνοδο, να προεδρεύει σ’ αυτήν προσωπικά ή δι’ αντιπροσώπου, να μεταφέρει, να αναβάλει, ή να διαλύει αυτή και να επικυρώνει τις αποφάσεις της.
2. Στον ίδιο Ρωμαίο Ποντίφικα ανήκει η εξουσία να καθορίζει τα θέματα που θα συζητηθούν και να καταρτίζει την ημερησία διάταξη που θα τηρηθεί σε μία Σύνοδο. Στα θέματα που προτείνονται από τον Ρωμαίο Ποντίφικα οι Πατέρες της Συνόδου μπορούν να προσθέσουν άλλα θέματα με τη δική του συναίνεση.

ΚΑΝΩΝ 339

1. Όλοι οι Επίσκοποι που είναι μέλη του Κολεγίου των Επισκόπων και μόνο αυτοί, έχουν το δικαίωμα και την υποχρέωση να λάβουν μέρος σε μία Οικουμενική Σύνοδο με δικαίωμα ψήφου. Η ανωτάτη εξουσία της Εκκλησίας μπορεί να προσκαλέσει άλλους που δεν είναι Επίσκοποι σε μία Οικουμενική Σύνοδο και να καθορίσει το βαθμό συμμετοχής τους.

ΚΑΝΩΝ 340

Εάν η Αποστολική Έδρα κενωθεί κατά τη διάρκεια μιας Οικουμενικής Συνόδου, αυτή διακόπτεται αυτοδικαίως, μέχρις ότου ο νέος Ανώτατος Ποντίφικας διατάξει να συνεχισθεί ή να την διαλύσει.

ΚΑΝΩΝ 341

1. Τα συνοδικά διατάγματα ουδεμία τελική δεσμευτική ισχύ έχουν, άνευ αφενός της επικυρώσεώς τους υπό του Ρωμαίου Ποντίφικος μαζί με τους Πατέρες της Συνόδου, και αφετέρου της δημοσιεύσεώς τους με διάταξή του.
2. Για να αποκτήσουν δεσμευτική ισχύ οι αποφάσεις οι οποίες εκδίδονται από το Κολέγιο των Επισκόπων, όταν αυτό αποφαίνεται συνοδικά υπό άλλη μορφή που έχει προταθεί από το Ρωμαίο Ποντίφικα ή έγινε ελεύθερα αποδεκτή από αυτόν, έχουν ανάγκη της αυτής επικυρώσεως και δημοσιεύσεως.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Εισαγωγή 1 Η αξία των κανονικών διατάξεων 2 Το παπικό πρωτείο κατά τους Ρωμαιοκαθολικούς

5

Το παπικό πρωτείο και οι Ιεροί Κανόνες.

7

Α. Το παπικό πρωτείο και ο Απ. Πέτρος

71. Η γένεση των «πρεσβείων τιμής» 7

2. Τα «πρεσβεία τιμής» της Εκκλησίας της Ρώμης 9

3. De jure divino ή de jure canonico ; 11

4. Ο Δ-28 και η διαφωνία των παπικών λεγάτων - παπικού θρόνου 12

Β. Το παπικό πρωτείο-ο Επίσκοπος Ρώμης και η Τοπική Εκκλησία

16

1. Η αυτοτέλεια – επάρκεια των Τοπικών Εκκλησιών – Συνόδων17 α) Δίκαιο χειροτονιών (jus ordinandi). 18 β) Δίκαιο κρίσεως (jus jurandi). 19 i. Κανόνες Συνόδου Σαρδικής 20

Γ. Το παπικό πρωτείο και οι Οικουμενικές Σύνοδοι

32

α) Προ της Συνόδου

Σύγκλιση – συμμετοχή 35

β) Κατά τη Σύνοδο

1. Προεδρία των Συνόδων 35
2. Αποδοχή υπεροχής του πάπα ; 36

γ) Μετά τη Σύνοδο

1. Επικύρωση Συνόδου 42
2. Επικύρωση Κανόνων

Επιλεγόμενα – Το «προσχέδιο Κρήτης» (Κύπρος 2009 – Βιέννη 2010)

45

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α΄ : Α΄ Βατικανή «Pastor aeternus» (κεφ. I-IV) 49 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β΄ : B΄ Βατικανή «Lumen Gentium» § 22-25 50 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ΄ : Codex Juris Canonici, άρθρα 330 – 341 52

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

55

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

59