Οι μαθητές του σήμερα είναι οι εργαζόμενοι του αύριο

Σε ένα από τα μηνύματα που διαδίδονται μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, διαβάζουμε ένα «ανέκδοτο» για έναν τεχνικό που επισκεύασε έναν πανάκριβο υπολογιστή γυρίζοντας απλώς μια βίδα. Όταν ζήτησε ως αμοιβή από τον πρόεδρο της εταιρείας 1000 ευρώ, εκείνος διαμαρτυρήθηκε και ζήτησε αναλυτικό λογαριασμό. Το τιμολόγιο που έλαβε την επόμενη μέρα έγραφε «Στρίψιμο βίδας: 1€. Γνώση του ποια βίδα ήθελε στρίψιμο: 999€». Αυτό το παράδειγμα μας παραπέμπει στις αλλαγές που συντελούνται στην οικονομία και την αγορά εργασίας, όπου η γνώση συνιστά θεμελιώδη παράγοντα οικονομικής, κοινωνικής αλλά και προσωπικής ανάπτυξης. Η γνώση αλλά και η διάθεση διαρκούς ανανέωσής της, λόγω ταχείας απαξίωσης, είναι ένα μόνο από τα στοιχεία που συνθέτουν το πολύπλοκο περιβάλλον του σημερινού και αυριανού εργαζομένου. Η ραγδαία ανάπτυξη και ενοποίηση των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών και η εφαρμογή τους σε ποικίλους τομείς της επιστήμης, της παραγωγής και της κοινωνίας μεταβάλλουν ριζικά την εργασία αλλά και τη ζωή μας. Πρόσφατες προβλέψεις μιλούσαν για αύξηση της ζήτησης εργαζομένων με υψηλού επιπέδου γνώσεις και δεξιότητες και αντίστοιχη αυτοματοποίηση των επαναλαμβανόμενων εργασιών και μείωση της ζήτησης εργαζομένων χαμηλών δεξιοτήτων. Ωστόσο, κάποιοι διαπιστώνουν μια διαρκώς αυξανόμενη «πόλωση», με υψηλή ζήτηση αφενός για επαγγελματίες με υψηλές δεξιότητες και αφετέρου για εργαζομένους δεξιοτήτων χαμηλού επιπέδου. Το βέβαιο είναι ότι οι ανεπτυγμένες χώρες αντιμετωπίζουν έλλειμμα εργαζομένων υψηλής εξειδίκευσης και δεξιοτήτων υψηλής τεχνολογίας, ενώ οι κορυφαίοι ειδικοί σε κάθε τομέα μπορούν, χάρη στο μειωμένο κόστος επικοινωνίας και αναζήτησης ευκαιριών κέρδους, να κυριαρχήσουν σε πολλαπλές επιχειρήσεις-εργοδότες και ευρύτερες γεωγραφικές περιοχές. Το ηλεκτρονικό επιχειρείν, η παγκοσμιοποιημένη αγορά και η δυνατότητα εργασίας στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρά τα ρίσκα και τις δυσκολίες που μπορεί να ενέχουν, δημιουργούν ευκαιρίες ασύλληπτες σε προηγούμενες εποχές. Ταυτόχρονα, παρατηρείται αποβιομηχάνιση και μεταφορά της βιομηχανικής παραγωγής στις αναπτυσσόμενες χώρες, τηλεπαροχή εργασίας από τρίτες χώρες, αλλά και συνεχής διόγκωση του κλάδου των υπηρεσιών. Παράλληλα, η καινοτομία αναδεικνύεται σε βασικό μοχλό ανάπτυξης και κέρδους, με την εμφάνιση πρωτότυπων προϊόντων ή προϊόντων υψηλότερης ποιότητας που αντικαθιστούν παλαιότερα. Πού όμως εντοπίζονται οι κύριες και καίριες εξελίξεις και οι ευκαιρίες για τους εργαζομένους του άμεσου και του μακρινότερου μέλλοντος; Θα επιχειρήσουμε εδώ, μέσω παραδειγμάτων, να δείξουμε τις τάσεις της ανάπτυξης και της αγοράς εργασίας, απλοποιώντας ασφαλώς τον «θαυμαστό καινούριο κόσμο». Τεχνολογίες πληροφορικής-επικοινωνιών. Η επανάσταση της πληροφορικής, που σχετίζεται στενά με την ηλεκτρονική και τις τηλεπικοινωνίες, αν και προκάλεσε φόβους για μείωση της απασχόλησης, οδηγεί μάλλον σε μετατόπιση της απασχόλησης με τη δημιουργία πληθώρας νέων επαγγελμάτων. Ενδεικτικά αναφέρονται οι ερευνητές στον σχεδιασμό νέων ηλεκτρονικών συσκευών και σύνθετων μηχανημάτων αυτοματισμού και ρομποτικής, οι προγραμματιστές λογισμικού, οι προγραμματιστές στην εφαρμογή του λογισμικού σε
1

Επικοινωνία: lizekkek@otenet.gr

συγκεκριμένες επιχειρησιακές ανάγκες, πολλές κατηγορίες εκπαιδευτικών σε επιμέρους αντικείμενα, οι ειδικευμένοι υπάλληλοι σε επιχειρήσεις που παράγουν, εμπορεύονται, προσαρμόζουν, συντηρούν και επισκευάζουν τη μεγάλη ποικιλία των προϊόντων της ψηφιακής τεχνολογίας. Η ανάπτυξη της ευρυζωνικότητας, η τεχνολογία των οπτικών ινών, η διαδικτυακή παρουσία επιχειρήσεων και φορέων, τα πρωτοφανή κοινωνικά δίκτυα τύπου Facebook, ο υπερβολικός όγκος πληροφοριών στο Διαδίκτυο, η ανάγκη για ασφάλεια των δεδομένων και η ανάγκη ταχύτατου και αποτελεσματικού εκσυγχρονισμού των επιχειρήσεων καθιστούν περιζήτητα για το άμεσο μέλλον τα αντίστοιχα επαγγέλματα: του μηχανικού δικτύων υπολογιστών, του τεχνικού οπτικών ινών, του σχεδιαστή και συντηρητή δικτυακών τόπων, του αναλυτή κοινωνικών δικτύων, του διαχειριστή-ταξινομητή πληροφοριών, του ειδικού ασφάλειας υπολογιστών, του συμβούλου απλοποίησης τεχνολογικών λύσεων για τις επιχειρήσεις. Και αυτά είναι μόνο μερικά παραδείγματα… Γενετική μηχανική. Μετά την χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος (αλλά και εκείνου φυτών και ζώων), ο ερευνητής Craig Venter «παρασκευάζει» ένα γονίδιο ζωντανού οργανισμού με τεχνητό τρόπο! Παρά τα ηθικά διλήμματα και τους φόβους που έχει προκαλέσει η «επέλαση» της γενετικής μηχανικής, οι εφαρμογές που ανοίγονται για την ανθρωπότητα είναι πολλές. Στον τομέα της μοριακής ιατρικής, αναμένεται να αναπτυχθούν βελτιωμένες μέθοδοι για τη διάγνωση ασθενειών, την πρώιμη διαπίστωση γενετικής προδιάθεσης για εμφάνιση νοσημάτων και τη γονιδιακή θεραπεία. Ένα πρόσφατο παράδειγμα εμπορικής εφαρμογής είναι ένα test DNA που με λίγο σάλιο εκτιμά την προδιάθεση για περισσότερες από 90 ασθένειες ή παθήσεις Στον τομέα της ενέργειας και του περιβάλλοντος, εκτιμάται ότι θα είναι δυνατή η δημιουργία συνθετικών ζωντανών οργανισμών που θα επιτρέπουν την παραγωγή νέων πηγών ενέργειας (π.χ. καύσιμο υλικό με πρώτη ύλη το διοξείδιο του άνθρακα) και τη μείωση των τοξικών αποβλήτων (π.χ. οργανισμοί που θα καταναλώνουν πετρελαιοκηλίδες). Στον τομέα της γεωργίας και της κτηνοτροφίας, αναπτύσσονται φυτά ανθεκτικά σε ασθένειες και έντομα, παράγονται τα αμφιλεγόμενα «γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα», ενώ προβλέπεται η καλλιέργεια λαχανικών και η εκτροφή ζώων που θα παράγουν θεραπευτικές πρωτεΐνες. Περιβάλλον. Οι προβληματισμοί για το «μέλλον του πλανήτη», την κλιματική αλλαγή και την πετρελαϊκή κρίση είναι στο προσκήνιο της έρευνας και της πολιτικής των ανεπτυγμένων χωρών. Οι λεγόμενες «ήπιες» μορφές ενέργειας αναμένεται να οδηγήσουν σε «απεξάρτηση» από το πετρέλαιο και μείωση της περιβαλλοντικής ρύπανσης. Τα βιοκαύσιμα είναι μία από τις εναλλακτικές πηγές ενέργειας. Για παράδειγμα, ερευνητές στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνα προσπαθούν να παραγάγουν βιοκαύσιμα από φύκια, πανομοιότυπα με τη βενζίνη, τα οποία θα είναι μη επιβαρυντικά για το περιβάλλον, καθώς τα φύκια καταναλώνουν διοξείδιο του άνθρακα. Η διάδοση των εναλλακτικών μορφών ενέργειας αναδεικνύει ως συμφέρουσα επένδυση αλλά και επαγγελματική δραστηριότητα την παραγωγή και μεταπώληση ενέργειας, π.χ. με χρήση φωτοβολταϊκών συστημάτων. Άλλα σχετικά ανερχόμενα επαγγέλματα είναι ο μηχανικός γεωθερμικών έργων, ο τεχνικός αιολικών εγκαταστάσεων, ο μηχανικός δικτύων ανανεώσιμης ενέργειας αλλά και ο σύμβουλος επενδύσεων παραγωγής ενέργειας. Οι τεχνολογίες αφαλάτωσης υπόσχονται λύση στα τρέχοντα και μελλοντικά προβλήματα λειψυδρίας, καθιστώντας ανερχόμενο το επάγγελμα του τεχνικού των εν λόγω εγκαταστάσεων. Επίσης, λόγω της συνεχούς αύξησης της παραγωγής αστικών και βιομηχανικών αποβλήτων προβάλλει η ανάγκη εφαρμογής αποτελεσματικών και φιλικών προς το περιβάλλον τεχνολογιών διαχείρισής τους, ενώ αναπτύσσεται η θερμική

επεξεργασία απορριμμάτων για την παραγωγή ενέργειας. Οι μηχανικοί περιβάλλοντος, οι τεχνολόγοι ελέγχου ποιότητας, προστασίας και διαχείρισης περιβάλλοντος, καθώς και οι ειδικοί της διαχείρισης φυσικών πόρων και της βιώσιμης ανάπτυξης είναι οι εργαζόμενοι του σήμερα και του αύριο που καλούνται να συμβάλουν στην αντιμετώπιση των πιεστικών περιβαλλοντικών προβλημάτων και τη φιλική προς το περιβάλλον ανάπτυξη και ευημερία. Βιονική-βιοϊατρική μηχανική. Το 2008 κυκλοφόρησε στο εμπόριο το πρώτο βιονικό χέρι, το οποίο λαμβάνει μηνύματα από τον ανθρώπινο εγκέφαλο και διαθέτει ξεχωριστό μηχανισμό για κάθε δάχτυλο. Τεχνητά μέλη που μοιάζουν όλο και περισσότερο με αληθινά, τεχνητό δέρμα που «αισθάνεται» την πίεση, τεχνητά συστήματα όρασης, κοχλιακά εμφυτεύματα, τεχνητά ζωτικά όργανα σχεδιάζονται και δοκιμάζονται σε ερευνητικά εργαστήρια. Η βιονική ή βιομιμητική είναι η επιστήμη που μελετά και μιμείται μεθόδους, σχέδια και διαδικασίες της φύσης με εφαρμογές, εκτός από την ιατρική, στην αεροναυπηγία και τη ναυπηγία, καθώς και στην πληροφορική (π.χ. τεχνητά νευρωνικά δίκτυα). Επίσης, η Αναπαραγωγική Ιατρική και η Ιστομηχανική συνδυάζουν τους κλάδους της βιολογίας και της βιοϊατρικής μηχανικής βλαστοκυττάρων για την επαναφορά και δημιουργία ιστών και οργάνων. Τεχνητή νοημοσύνη. Ο προγραμματιστής ρομπότ, ο μηχανικός τεχνητής νοημοσύνης, ο σχεδιαστής «έξυπνων σπιτιών» (με αυτοματοποιημένο έλεγχο των οικιακών συστημάτων και συσκευών), ο σχεδιαστής εικονικής πραγματικότητας, ο τηλεϊατρός και ο χειρουργός ρομποτικής χειρουργικής είναι μερικά μόνο από τα επαγγέλματα που αναδύονται από συναρπαστικούς διεπιστημονικούς τομείς όπως η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική. Η τεχνητή νοημοσύνη, ως κλάδος της επιστήμης των υπολογιστών, επιδιώκει την κατασκευή συστημάτων με νοήμονα συμπεριφορά (μάθηση, επίλυση προβλημάτων κτλ.) και βρίσκει εφαρμογές σε πεδία που συχνά ξεπερνούν τα ανθρώπινα όρια επεξεργασίας πληροφοριών, όπως η ρύθμιση της εναέριας κυκλοφορίας. Η δε ρομποτική ασχολείται με τη σύλληψη, το σχεδιασμό, την κατασκευή και τη λειτουργία ρομπότ, μηχανών δηλαδή που αντικαθιστούν τους ανθρώπους στην εκτέλεση έργων, με εφαρμογές, ενδεικτικά, στη βιομηχανία, στη χειρουργική, στη γεωργία, ακόμα και στην εκπαίδευση. Νανοτεχνολογία. Υφάσματα που δεν λεκιάζονται και δεν τσαλακώνονται, μικροκάψουλες ενυδατικών συστατικών που διεισδύουν βαθιά στο δέρμα, επίδεσμοι που απελευθερώνουν φάρμακα σε εσωτερικά τραύματα είναι λίγες από τις εμπορικές εφαρμογές της νανοτεχνολογίας. Η αναδυόμενη αυτή τεχνολογία, η οποία συγκεντρώνει σημαντικές επενδύσεις και στην Ε.Ε., περιγράφει οτιδήποτε συμβαίνει στις διαστάσεις του νανομέτρου (το νανόμετρο είναι περίπου 80.000 φορές μικρότερο από τη διάμετρο μιας ανθρώπινης τρίχας). Ως σκοπό έχει να προσχεδιάζει και να ελέγχει τις φυσικές διεργασίες χρησιμοποιώντας ως θεμελιώδη δομική μονάδα το άτομο, κατόπιν να συνθέτει τα μόρια και τις χημικές ενώσεις και τέλος να προχωρά σε πιο σύνθετες «κατασκευές» με ελεγχόμενες ιδιότητες. Οι «προφητείες», με βάση ήδη διενεργούμενες έρευνες, μιλούν για νανορομπότ που θα εντοπίζουν τα καρκινικά κύτταρα, νανοσωματίδια που θα κατευθύνονται με ακρίβεια στα πάσχοντα κύτταρα, μικρότερους και ταχύτερους υπολογιστές με μεγαλύτερη πυκνότητα μνήμης, αυτοκαθαριζόμενα τζάμια και ρούχα, νέα δομικά υλικά, αυτοκίνητα «έξυπνα», ασφαλέστερα και με φιλικά προς το περιβάλλον καύσιμα, βελτιωμένο αθλητικό εξοπλισμό και πολλά άλλα. «Τρίτη ηλικία». Η γήρανση του πληθυσμού, σε συνδυασμό με τη βελτίωση των υπηρεσιών υγείας και την άνοδο του βιοτικού επιπέδου στις ανεπτυγμένες χώρες, δημιουργούν τις συνθήκες για ζήτηση επαγγελμάτων και υπηρεσιών για την «τρίτη ηλικία», όχι μόνο στους τομείς της πρόνοιας και της κοινωνικής

εργασίας (νοσηλευτής, φυσιοθεραπευτής, κοινωνικός λειτουργός) αλλά και στους τομείς της αναψυχής και του τουρισμού (διοίκηση και υπηρεσίες ξενοδοχείων, εστιατορίων, θέρετρων, λεσχών, ξενάγηση, ανάπτυξη και διαχείριση γηπέδων γκολφ, «ζωντανή» ψυχαγωγία, τουρισμός υγείας κτλ.). Επίσης, η ανάγκη των υγιών ανθρώπων που πρόκειται να συνταξιοδοτηθούν, για ψυχολογική προετοιμασία και υποστήριξη στη λήψη αποφάσεων (απασχόληση μετά τη σύνταξη, οικονομική διαχείριση, διαχείριση χρόνου κτλ.) ανέδειξε το επάγγελμα του συμβούλου (προ) συνταξιοδότησης. Τουρισμός. Ο τομέας του τουρισμού δεν μένει ανεπηρέαστος από τις εξελίξεις. Οι νέες τεχνολογίες (διαδίκτυο, υπολογιστές, λογισμικό, πολυμέσα κτλ.) διεισδύουν σε όλες τις πτυχές του τουρισμού. Παραδείγματα εφαρμογών είναι οι δικτυακοί τόποι και πύλες με ταξιδιωτικούς οδηγούς, η έκδοση ηλεκτρονικών εισιτηρίων, οι on-line κρατήσεις σε ξενοδοχεία, το Google Earth, τα εικονικά μουσεία, οι «ψηφιακές πόλεις» (δικτυακοί τόποι που ενσωματώνουν πληροφορίες, αναπαραστάσεις και on-line υπηρεσίες που σχετίζονται με τη μορφή και τις λειτουργίες των αντίστοιχων πραγματικών πόλεων). Η μηχανοργάνωση των διαδικασιών των τουριστικών επιχειρήσεων μπορεί να κυμαίνεται από απλά πληροφορικά συστήματα για τη διαχείριση της υποδοχής και εξυπηρέτησης εντολών έως σύνθετα συστήματα πώλησης, τιμολόγησης, λογιστικών, διαχείρισης αποθηκών, ασφάλειας κ.ά. Σαφείς άξονες προτεραιότητας για την ανταγωνιστικότητα στον τουρισμό συνιστούν οι ποιοτικές υπηρεσίες και εξυπηρέτηση, η εξειδίκευση και διαφοροποίηση του τουριστικού προϊόντος, η ευαισθησία απέναντι στο περιβάλλον, η εκπαίδευση των εργαζομένων και η δικτύωση και συνεργασία μεταξύ επιχειρήσεων αλλά και μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. Ειδικότερα για την Ελλάδα, ευκαιρίες εντοπίζονται στις εναλλακτικές μορφές τουρισμού. Προβλέπεται, τέλος, ότι, καθώς η τουριστική βιομηχανία εισέρχεται στην εποχή του «ηλεκτρονικού τουρισμού», το Διαδίκτυο και σταδιακά οι φορητές συσκευές αλλά και η Διαδραστική Ψηφιακή Τηλεόραση θα αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σπουδαιότητα. Εκπαίδευση. Η εκπαίδευση, από τις αρχαιότερες «επαγγελματικές» δραστηριότητες, δέχεται ποικίλες επιδράσεις από τις σύγχρονες εξελίξεις. Καταρχάς, είναι σαφής η ζήτηση για ποιοτικότερες υπηρεσίες εκπαίδευσης σε όλα τα επίπεδα αλλά και η ανάγκη για διαρκή επιμόρφωση και εξειδικευμένη κατάρτιση, καθιστώντας την εκπαίδευση ένα πεδίο αιχμής. Ως επαγγελματική δραστηριότητα, ωστόσο, διαφοροποιείται, όπως παρατηρούμε από την ανάπτυξη και την αύξηση της δημοτικότητας που εμφανίζει η εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Ταυτόχρονα, η διάχυση των νέων τεχνολογιών στη διδασκαλία όλων των γνωστικών αντικειμένων δημιουργεί πληθώρα επαγγελματικών ευκαιριών, για παράδειγμα στη δημιουργία ψηφιακού εκπαιδευτικού υλικού. Ανάπτυξη, σύγχρονη αγορά εργασίας και επαγγελματική επιλογή. Η παραπάνω παρουσίαση είναι σαφώς επιλεκτική και εξαιρετικά απλουστευτική. Είναι επίσης σχετικά «προσγειωμένη», με την έννοια ότι δεν έγινε αναφορά σε προβλέψεις εφικτής «επιστημονικής φαντασίας», και έχει μια διεθνή οπτική, όπως διεθνής είναι και η σημερινή αγορά εργασίας. Δεν θα ήταν ίσως άδικο να πούμε ότι σε όλες τις εκπληκτικές σημερινές εξελίξεις οι Έλληνες είναι παντού και η Ελλάδα πουθενά (μια ένδειξη είναι η παρουσία Ελλήνων σε πολλά κορυφαία πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα του κόσμου και η χαμηλή θέση της Ελλάδας σε πολλούς δείκτες ανάπτυξης και ανταγωνιστικότητας). Ωστόσο, κάθε χώρα έχει αναξιοποίητους πόρους, άρα και περιθώρια ανάπτυξης. Και η ανάπτυξη, ιδίως σήμερα, είναι συνάρτηση της επίγνωσης, της γνώσης, της δεκτικότητας σε νέες ιδέες, της ενεργητικότητας, της διάθεσης για καινοτομία, της προθυμίας αντικατάστασης παρωχημένων ιδεών και συμπεριφορών με πιο δημιουργικές. Είναι συνάρτηση της ειρήνης, των πολιτικών και κοινωνικών

ελευθεριών, των επιπέδων εκπαίδευσης και κοινωνικής οργάνωσης, της καινοτομίας και της αφομοίωσης της τεχνολογίας. Σε πιο βασικό επίπεδο, όμως, η ανάπτυξη συνιστά άμεση έκφραση της αξίας που δίνει μια κοινωνία στην εξέλιξη των μελών της και της ικανότητας των ίδιων των ατόμων να φανταστούν, να θέσουν στόχους και να προσπαθήσουν να υπερβούν ό,τι έχει ήδη επιτευχθεί. Σε αυτό το πλαίσιο των αλλαγών, των εξελίξεων και των ευκαιριών, μία από τις βασικές προϋποθέσεις για να πάρει ένας μαθητής Λυκείου μια «καλή» απόφαση για τις σπουδές και τη σταδιοδρομία του είναι η πληροφόρηση, η γνώση των επιλογών του, «παραδοσιακών» και νέων. Μια απλή ανάγνωση του μηχανογραφικού δελτίου του 2008 θα του δώσει τα πρώτα ερεθίσματα, καθώς πολλά σύγχρονα αντικείμενα έχουν ενταχθεί στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Στη συνέχεια, μπορεί να αναζητήσει πληροφορίες για τα μαθήματα, τις μεταπτυχιακές ειδικότητες, τα επαγγελματικά δικαιώματα και τις προοπτικές των τμημάτων που του ελκύουν το ενδιαφέρον. Απαραίτητο «συμπλήρωμα» για μια συνειδητή επιλογή σπουδών είναι να πάρει πληροφορίες «από μέσα» για τις επαγγελματικές προοπτικές, κάνοντας επαφές με επαγγελματίες του τομέα που τον ενδιαφέρει. Οι γονείς, πολύτιμοι σύμβουλοι και σημαντικές πηγές επιρροής, θα πρέπει να υποστηρίζουν τους μαθητές να γνωρίσουν την εκπαίδευση και την αγορά εργασίας όπως είναι σήμερα και να σχεδιάσουν το μέλλον, διαμορφώνοντας τους προσωπικούς τους στόχους.
Πηγές: Jacobs, G., Asokan, N, Venkatesh, R. (2000). Approach paper for the Youth Employment Summit: Toward full employment. Ανακτήθηκε 10 Φεβρ. 09 από http://www.icpd.org/employment/ Approach%20Paper%20for%20YES.htm Καφαντάρης, Τ. (χωρίς ημερ.). Νέα επαγγέλματα από τις Νέες Τεχνολογίες. Ανακτήθηκε 10 Φεβρ. 09 από http://sep.pi-schools.gr/pdf/pr_yliko/Future%20jobs.doc Φλώκας, Γ. (24 Δεκ. 08). Οι 12 κορυφαίες ανακαλύψεις-εφευρέσεις του 2008. Ανακτήθηκε 10 Φεβρ. 09 από http://www.in2life.gr/everyday/modernlife/articles/161680/article.aspx http://www.biology.upatras.gr/pdf/presentation_08_09_st.swf Βλαστός, Γ. Βιοϊατρική μηχανική βλαστοκυττάρων, παρουσίαση μαθήματος «Εισαγωγή στη βιοϊατρική μηχανική». Ανακτήθηκε 10 Φεβρ. 09 από http://www.materials.uoc.gr/el/ undergrad/courses/ETY494/notes/BioengCourse-Stem_Cell_Bioengineering01.pdf Νανοτεχνολογία: Τα προϊόντα της. (21 Νοεμβρ. 04). Ανακτήθηκε http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=33&artid=162604 10 Φεβρ. 09 από

http://www.go-online.gr (Επίσημος δικτυακός τόπος του προγράμματος «ΔΙΚΤΥΩΘΕΙΤΕ»). 4ο Γυμνάσιο Αμπελοκήπων (2005). Τα επαγγέλματα της πληροφορικής. Ανακτήθηκε 10 Φεβρ. 09 από http://1kesyp-v.thess.sch.gr/4oGSAmpelokipon/technol_apasxol.htm Αγγελίδου, Μ. (2006). Νέες τεχνολογίες πληροφορίας και επικοινωνιών (ΤΠΕ) στην υπηρεσία του τουρισμού: Ευκαιρίες και απειλές σε ένα δυναμικά μεταβαλλόμενο επιχειρησιακό περιβάλλον. Ανακτήθηκε 10 Φεβρ. 09 από http://www.sidsete.gr/files/M.AggelidouErgasia.doc