Ι -Οικολογία και Περιβάλλον: Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

Sections

show all« prev | next »

Δρ. Θεόδωρος Σ. Κουσουρής

Με την Οικολογία

Με την Οικολογία
& το Περιβάλλον

& το Περιβάλλον

‘‘’Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις,

’Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις,
Απόψεις’’

Απόψεις’’

(Ι)
(Ι)

Αθήνα, 2008

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

Δρ. Θεόδωρος Σ. Κουσουρής

(Ι). Με την Οικολογία & το Περιβάλλον
‘’Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις’’

………..μέσα από επίκαιρα και έγκυρα κείμενα γίνεται προσπάθεια ώστε να
σκιαγραφηθούν, μέσα από την οπτική της βιώσιμης ανάπτυξης, τα ζητήματα του
περιβάλλοντος στην Ελλάδα, αλλά και οι συνθέσεις της Φύσης και οι σχέσεις
συνύπαρξης της Φύσης με τον Άνθρωπο, με προοπτικές καλύτερης ποιότητας ζωής!

________________________

Ο Θεόδωρος Σ. Κουσουρής, διετέλεσε πάνω από μια δεκαετία εκλεγμένος Διευθυντής στο
Ινστιτούτο Εσωτερικών Υδάτων, του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ),
επιστημονικός σύμβουλος σε ΟΤΑ, αναπτυξιακές & τεχνικές εταιρίες, Δ/ντής ερευνών στο
ΕΛΚΕΘΕ, ΕΚΘΕ & ΙΩΚΑΕ. Κατέχει διδακτορικό δίπλωμα στην οικολογία & προστασία του
περιβάλλοντος από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Master of Science στους πόρους του
περιβάλλοντος από το Salford University, U.K., μεταπτυχιακό δίπλωμα στην περιφερειακή ανάπτυξη
από το Πάντειο Πανεπιστήμιο Πολιτικών Επιστημών & μεταδιδακτορική ειδίκευση στην υδρο-
οικολογία από το Zurich University, Switzerland. Άρθρα του με περιβαλλοντικό προβληματισμό
δημοσιεύονται στον ημερήσιο έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο, σε ιστοχώρους & σε weblogs, ενώ έχει
συγγράψει βιβλία με οικολογικό και περιβαλλοντικό περιεχόμενο για το σχολείο & το ελεύθερο
εμπόριο. Έχει λάβει μέρος σε εθνικά & ευρωπαϊκά ερευνητικά προγράμματα ως επιστημονικός
υπεύθυνος ή ως συμμετέχον, σε πραγματογνωμοσύνες, σε μελέτες σκοπιμότητας & περιβαλλοντικών
όρων - επιπτώσεων. Οι εκπαιδευτικές & επιμορφωτικές του δραστηριότητες καλύπτουν αντικείμενα
οικολογικών και περιβαλλοντικών ζητημάτων, μεταξύ των άλλων στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου,
Πολυτεχνείο Κρήτης, εκπαιδευτικών της πρωτοβάθμιας & δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, νέων
επιστημόνων, Κέντρων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης κ.ά.

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

Περιεχόμενα

Πρόλογος

Σελ.
4

Εκείνη η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση που Δημιουργεί και η άλλη η Δήθεν

Ποιά Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Αναζητούμε; ( Οράματα, Δράσεις,, Αλλαγή Συνηθειών )

Όταν η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Γίνεται Περιτύλιγμα

Ας Αρχίσουμε με τη Φροντίδα της Γειτονιάς μας

Για να Βλαστήσει ο Σπόρος Πρέπει Πρώτα να Πεθάνει το Λουλούδι

Ζήτημα Αρχής & Ζήτημα Ζωής η Ανακύκλωση των Απορριμμάτων

Η Αναγκαιότητα της Διαχείρισής & της Ανακύκλωσης των Σκουπιδιών
(Πληροφόρηση, Ευαισθητοποίηση και Παιχνίδι)

Γιατί Ανάμεσα σε Μπάζα;

Φυσικό Λίπασμα από Φυτικά Υλικά - Κομποστοποίηση

Οι ΄Οψεις των Πηγών της Ενέργειας

Το Νερό & Γονιμοποιεί & Καταστρέφει

Λεονάρντο ντα Βίντσι - Περιβάλλον και Φύση

Περιήγηση στα Αντικύθηρα

Η Πρόληψη Προέχει της Καταστολής

Παρέμβαση Πολιτικής με…Χρώμα Οικολογικό. Να το Επιδιώκουμε

Επιλογές & στην Ικανότητα Μαζί με τη Ζωντάνια

Περιβαλλοντικός Παραβατισμός, Αυθαιρεσίες, Απαξίωση (Αν έχεις 2 αγελάδες …!)

Για τη Βιοποικιλότητα & τη Δυναμική του Παράκτιου Χώρου

H Παράκτια Ζώνη, o Αιγιαλός & η Αναγκαιότητα Διαχείρισή του

Υπαίθρια Περιβαλλοντικά Κέντρα-Πρόκληση του Μέλλοντος

Για τις Λιμνούλες της Βροχής και του Χιονιού – Μεσογειακά Εποχικά Τέλματα

Μετά τις Πυρκαγιές Ζήστε το Μύθος τους

Τα Μυστικά της Αναγέννησης των Φυτών

Του Καιρού τα Γυρίσματα, όταν το Κλίμα Αλλάζει

104

Η Λειψυδρία και τα Συνεπακόλουθα (Η Κρίση του Νερού)

109

Βιώσιμη Ανάπτυξη & Αειφορία

112

Υγρότοποι & Υγροτοπικές Περιοχές –Αξίες & Λειτουργίες

121

Βιβλιογραφικές Πηγές & Δικτυακοί Τόποι

138

Πρόλογος
Η συγγραφική αυτή προσπάθεια, ‘’(Ι). Με την Οικολογία & το Περιβάλλον –Περιηγήσεις,
Περιπλανήσεις, Απόψεις’’, συγκροτείται από κείμενα πρόκλησης, κείμενα που οριοθετούν
τοπικά και πλανητικά περιβαλλοντικά ζητήματα, κείμενα που συμβάλλουν στην απόκτηση
κάποιας διαφορετικής γνώσης, κείμενα με επιστημονική εγκυρότητα. Εξάλλου, περιλαμβάνονται
και κείμενα για την περιβαλλοντική εκπαίδευση για τη σχετική ευαισθητοποίηση, μέσα στις

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

προκλήσεις των σημερινών και αυριανών περιβαλλοντικών και όχι μόνο ζητημάτων. Για τους
πλέον ειδικούς, η περιβαλλοντική εκπαίδευση είναι καταρχήν μάθηση. Αλλά η μάθηση,
σύμφωνα με τους παιδαγωγικούς κανόνες διαπιστώνεται και εδραιώνεται όταν μια εμπειρία ή ένα
σύνολο από εμπειρίες μπορούν και είναι ικανές, να μεταβάλλουν συμπεριφορές και στάσεις,
παρότι όλες οι μεταβολές στην συμπεριφορά δεν μπορούν να αποδοθούν μόνο στη μάθηση.
Εξάλλου, σε αυτήν τη παιδαγωγική διαδικασία, σημαντικό ρόλο οφείλουν να παίζουν εκτός από
την παρατήρηση, το ψάξιμο, η αναζήτηση, η περιγραφή και ο διάλογος πάνω στην ανάλυση των
ευρημάτων. Και για να ριζώσει, σε βάθος χρόνου, το βιωματικό κάποιας συνεχιζόμενης
δραστηριότητας δεν αρκεί μόνο η πρακτική εφαρμογή, αλλά να επιδιώκεται ώστε να οικοδομηθεί,
η σύνδεση των ζητημάτων του περιβάλλοντος με τις τοπικές κοινωνίες. Με οδηγό τα παιδιά
μπορούν να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για καλύτερη ποιότητα ζωής, μέσα όμως από την
πραγματικότητα, με ρεαλισμό, με οράματα και προοπτικές για το σύνολο της κοινωνίας ως
αναπόσπαστο κομμάτι του περιβάλλοντος. Ωστόσο, τα κείμενα αυτού του βιβλίου πιστεύουμε ότι
είναι χρήσιμα και για τον εκπαιδευτικό εκείνο που βιώνει καθημερινά την περιβαλλοντική
προβληματική μέσα και έξω από το χώρο του σχολείου και που οφείλει να εντάξει στις
δραστηριότητες του σχολείου βιωματικά εφόδια για καλύτερη ποιότητα ζωής. Μόνο έτσι
μπορούμε να συμβάλλουμε με διάλογο και τεκμηριωμένες απόψεις σε όσα διαδραματίζονται
στον περίγυρό μας και στα παγκόσμια περιβαλλοντικά ζητήματα γιατί οφείλουμε να έχουμε
άποψη και προτάσεις ώστε να συμβάλλουμε στην προώθηση της ευαισθητοποίησης για τα κοινά
και ειδικότερα για τα ζητήματα του περιβάλλοντος. Και όπως επικαλούνται και διατείνονται τα
σχετικά παιδαγωγικά κείμενα για την Περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση, έχουμε χρέος να
υπενθυμίζουμε ότι αυτή η διαδικασία έχει διαπιστώσει ότι:

‘’- αν πεις στα παιδιά κάποια λόγια, άντε και να τα θυμούνται μέχρι το βράδυ,
- αν συνομιλήσεις και τους δείξεις στην πράξη τι σημαίνουν αυτά τα λόγια, θα τα θυμούνται
γύρω στη βδομάδα,
- αν όμως αφήσεις τα παιδιά να φτιάξουν κάτι σχετικό με αυτά τα λόγια, να το
περιεργαστούν και να το αγγίξουν, θα θυμούνται τα πιο πάνω λόγια για μια ζωή’’.

Δρ. Θεόδωρος Σ. Κουσουρής (2008)

Εκείνη η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση που Δημιουργεί
και η άλλη, η Δήθεν

Από καιρού σε καιρό, είναι χρήσιμος ο απολογισμός και η αξιολόγηση για το έργο της
Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στα σχολεία μας. Απολογισμός όμως από τους ίδιους τους

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

εμπλεκόμενους σε αυτήν τη διαδικασία. Απλά εμείς, μπορούμε να προτείνουμε τα επιστημονικά
κριτήρια. Η υιοθέτηση ή όχι αυτής της μεθοδολογίας επαφίεται στην εκπαιδευτική κοινότητα.
Ωστόσο, οφείλει αυτή να συμπορεύεται με την τοπική κοινωνία και τα ζητήματά της, την Τοπική
Αυτοδιοίκηση, τους ενεργούς πολίτες και τις αντίστοιχες κινήσεις και ασφαλώς τους κατά
περίπτωση γνώστες των επιμέρους ζητημάτων. Αναρωτηθείτε αν κατά τη διάρκεια μιας
δραστηριότητας σε, μια σχολική χρονιά, μπορέσατε και αλλάξατε στα παιδιά συνήθειες,
συμπεριφορές και νοοτροπίες ως προς το περιβάλλον; ‘Η πάλι από τα ίδια στη σπάταλη χρήση
του νερού και της ηλεκτρικής ενέργειας, στην ουσιαστική απουσία μας από την ανακύκλωση και
τη δενδροφύτευση; Εδώ και μερικά χρόνια ζούμε κρίση αξιών, κρίση οικονομική, κρίση
κοινωνική, κρίση πολιτική, κρίση της φιλίας, κρίση περιβαλλοντική. Πως είναι δυνατό να
κατανοηθούν όσα συμβαίνουν στη Φύση και στο γειτονικό τοπικό περιβάλλον, όταν αυτά
προσεγγίζονται επιφανειακά, αποσπασματικά και χωρίς διασύνδεση; Διασύνδεση με την
κοινωνία, καθώς οι κυρίαρχες διεργασίες του περιβάλλοντος χαρακτηρίζονται από επιρροές,
αλληλεξαρτήσεις, αλληλεπιδράσεις, συνθέσεις και σχέσεις. Άλλωστε, το περιβάλλον είναι πηγή
της ζωής μας, αλλά και αποδέκτης των εκδηλώσεων της ζωής. Οι συσσωρεμένες παρενέργειες
των δραστηριοτήτων μας, ορθώνονται πλέον απειλητικές και τούτο γιατί αργήσαμε να
κατανοήσουμε τις λειτουργίες της φύση, τις αλληλεξαρτήσεις των συστατικών της, τις ευαίσθητες
ισορροπίες που μπορεί να καταρρέουν σε κάθε αλόγιστη δραστηριότητά μας. Εδώ καλείται να
συμβάλλει αποτελεσματικά η άλλη διάσταση, η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, η οποία και μόνο
όταν ενσωματώνει φιλικές προς το περιβάλλον καλές πρακτικές και προωθεί αντίστοιχες
συλλογικές δραστηριότητες, μέσα στην κοινωνία για την κοινωνία και το περιβάλλον, τότε μπορεί
να διαμορφώνει στάσεις ζωής και συμπεριφορές που αποβλέπουν στην καλύτερη ποιότητα ζωής.
Και οι δήθεν ειδικοί, ομιλούν για αξιολόγηση των αντίστοιχων προγραμμάτων περιβαλλοντικής
εκπαίδευσης, λαμβάνοντας υπόψη αν και κατά πόσο οι μαθητές έχουν αφομοιώσει στεγνές
έννοιες και πληροφορίες, παρά μια μετρήσιμη αλλαγή στον τρόπο ζωής ή και στην συμπεριφορά
των αυριανών ενεργών πολιτών, ως προς τα περιβαλλοντικά ζητήματα. Δυστυχώς, είναι επόμενο
η μονοδιάστατη οπτική τους, χωρίς πολυδιάστατες δράσεις με δικτύωση στην κοινωνία, να έχει
φέρει σε αδιέξοδα την περιβαλλοντική εκπαίδευση, αφού παραμένει ξεκομμένη από το τοπικό
περιβάλλον και την κοινωνία. Μια ουσιαστική και ζωντανή Π.Ε., οφείλει να περιλαμβάνει την
έγκυρη περιβαλλοντική ενημέρωση, την ευαισθητοποίηση, την κινητοποίηση και τη
συμμετοχικότητα σε δραστηριότητες που αναβαθμίζουν-και όχι μόνο, την ποιότητα ζωής. Είναι
αδιανόητο η Π.Ε., να στηρίζεται ακόμη στα θρυμματισμένα στοιχεία μιας αναλυτικής διαδικασίας
(βλέπε δομή και σύνταξη των προγραμμάτων Π.Ε.), να έχει παραμείνει απολιθωμένη η
αξιολόγηση των προγραμμάτων περιβαλλοντικής σε όλα εκείνα που πρέσβευαν οι παιδαγωγικές
επιταγές πριν από τριάντα χρόνια, ενώ το χαοτικό γίγνεσθαι με τις αντιμαχόμενες ειδικότητες και

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

τις αντικρουόμενες πληροφορίες, να καλύπτει αρνητικά ή και επιφανειακά την ανάγκη
διασύνδεσης του σχολείου με τη κοινωνία. Και κάπου εκεί κοντά, ανασύρονται πρώην
εκπαιδευτικοί, κατά τα άλλα συμπαθείς και φιλότιμοι. Λέγεται ότι, προσπαθώντας να
αιτιολογήσουν την ύπαρξή τους, στηρίζονται σε παλιομοδίτικες παιδαγωγικές συνταγές, με
αταβιστικές συμπεριφορές, λες και η ανθρωπιά, η φιλία, η συντροφικότητα δεν τους έχει αγγίξει,
παρά μόνο επιδερμικά.
Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση μπορεί να επιτυγχάνει, όταν κινητοποιεί και διασυνδέεται με την
τοπική κοινωνία. Όταν, μπορεί και ευαισθητοποιεί την κοινωνία για τα ζητήματα του
περιβάλλοντος και ότι την αφορούν άμεσα. Όταν στις δραστηριότητές της ενσωματώνει
έμπρακτες δραστηριότητες για να τονιστεί το εφικτό και η αναγκαιότητα σε ορισμένες
πρωτοβουλίες. Απ’εκεί και πέρα –επειδή καλύπτει τη ζητούμενη ολοκληρωμένη πρόταση, οι
προοπτικές είναι ευοίωνες, επειδή πείθει και προσδοκά αποτελεσματικότερη συμμετοχικότητα
στα κοινά. Και κάτι το ελκυστικό που σπανίζει στις μέρες μας. Μέσα από την περιβαλλοντική
εκπαίδευση, είναι δυνατό να αναπτυχθούν σε κάθε σχολείο οι κατάλληλοι πυρήνες εθελοντισμού,
τόσο για τον περίγυρό μας και τη γειτονιά, όσο και για ευπαθείς και οικολογικά ευαίσθητες
περιοχές του τόπου μας, συμμετέχοντες έτσι ενεργά στο κοινωνικό και περιβαλλοντικό γίγνεσθαι.

Ωστόσο, πιστεύουμε ότι θα είναι χρήσιμο να απαριθμήσουμε ορισμένες σύγχρονες πρακτικές και
τρόπους με τους οποίους μπορεί να βελτιωθεί η Π.Ε. και να επιχειρηθεί, από χαρισματικούς και
μόνο εκπαιδευτικούς, η ζητούμενη υπέρβαση στην καθημερινότητα. Τουλάχιστον μακριά από
επαγγελματίες βερμπαλιστές με ψευδεπίγραφες αραχνιασμένες περγαμηνές και αμφιλεγόμενα
προσωπεία.
1. Οι εκπαιδευτικοί και κατ’επέκταση οι μαθητές πρέπει και να μάθουν και να διδάσκονται ότι η
Φύση δομείται από σχέσεις πολύπλοκες, πολυδιάστατες και δικτυωτές, αλλά όχι γραμμικές.
Δεν μπορείς να διδάσκεις Π.Ε., όταν για εντυπωσιασμό και μόνο παραμένεις προσηλωμένος στο
ότι για παράδειγμα με την ανακύκλωση μιας φιάλη κρασιού, έχεις εξοικονομήσει τόσες
εκατοντάδες λίτρα νερό. ‘Η ότι η διατήρηση ενός δένδρου μπορεί να μας εφοδιάζει καθημερινά
με τόσες χιλιάδες κυβικά μέτρα οξυγόνο. Αυτή η λογική και η διαδικασία μάθησης είναι
γραμμική και δεν προσφέρει τις βάσεις για να αντιληφθούν οι μαθητές και να συλλογιστούν τις
πολυδιάστατες σχέσεις της Φύσης και την αναγκαιότητα της αλλαγής του τρόπου ζωής και
συμπεριφορών, που οφείλει να επιδιώκει η Π.Ε.
2. Η σύνθετη σκέψη είναι το πρώτο και κυρίαρχο στοιχείο για την Π.Ε. Όταν θέλουμε να
δημιουργήσουμε περιβαλλοντικά συνειδητοποιημένους πολίτες, οφείλουμε αναπτύξουμε στα
παιδιά την κριτική σκέψη. Να είναι δηλαδή ικανοί οι μαθητές να αξιολογούν σύνθετες
πληροφορίες και να συμμετέχουν με τις αποφάσεις τους προβλέποντας, ακόμη και τα χειρότερα
και με ποια μέτρα οφείλουν να πορευτούν στην πορεία τους. Δεν λέμε όχι στον εννοιολογικό

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

εξοπλισμό των παιδιών που θα τους κάνει ικανούς να απαντήσουν σε πολύπλοκα ερωτήματα.
Αλλά, δεν πρέπει να μένουμε μόνο σε στεγνές ή και άκαμπτες έννοιες. Δεν υποχρεώνουμε τα
παιδιά να μαθαίνουν ή να αποστηθίζουν δεδομένα, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να
διαχειρίζονται αυτά και να τα αναλύουν.
3. Η νέα αντίληψη για τη διαδικασία μάθησης οφείλει να συμπεριλάβει τη θεώρηση των
ζητημάτων της τοπικής κοινωνίας, του τοπικού περιβάλλοντος, αλλά και τη θεώρηση
ολόκληρου του κόσμου με τα πλανητικά ζητήματα. Όπως λέγουν οι ειδικοί του
περιβαλλοντικού κινήματος, το σύνθημα ‘’σκέψου πλανητικά, δράσε τοπικά’’ δεν είναι πλέον
αποτελεσματικό, γιατί έχουμε καθυστερήσει υπερβολικά. Στις σημερινές δυσκολίες και τα
εμπόδια που προκύπτουν οφείλουμε ως άτομα και χώρα να δεχτούμε κάποιους περιορισμούς,
ώστε να έχουμε τη δυνατότητα να ζούμε σε ένα βιώσιμο περιβάλλον. Για παράδειγμα, οι
διαμαρτυρίες και η προβληματική για τα απορρίμματα και τους οριοθετημένους χώρους διάθεσης
τους δεν είναι ρεαλιστικοί, καθώς εμπλέκονται όχι μόνο τοπικοί φορείς, αλλά και τα ζητήματα της
ανακύκλωσης, των κλιματικών αλλαγών, της διαχείρισης των υδατικών πόρων, του δασικού
πλούτου, των φυσικών πόρων του περιβάλλοντος και άλλα.
4. Στις μέρες μας, η αναγκαιότητα της σύνθεσης και η γοητεία των σχέσεων δεν είναι μόνο
χρήσιμες, αλλά και απαραίτητες. Για τούτο καλείται η Π.Ε., να παίξει το ρόλος της σε
πολυδιάστατο χώρο και δικτυωτή αντιμετώπιση των προκλήσεων, δηλαδή τη συνθετική οπτική με
όσα καταγίνεται. Η βαθειά αντίληψη και η κατανόηση ενός τοπικού περιβαλλοντικού ζητήματος
δεν επιμετρείται με βάση τη δυνατότητα ενός μαθητή να απομνημονεύσει βασικά στοιχεία της
πληροφορίας ενός αντικειμένου, γιατί τότε η Π.Ε., αποτυγχάνει στο ρόλο της. Και πελαγοδρομεί
η Π.Ε., όταν δεν έχει συγκεκριμένους στόχους, προσωπικές δεσμεύσεις και μετρήσιμες θετικές
επιρροές στον περίγυρό μας, την τοπική κοινωνία.
5. Μόνο αν προσπαθήσουμε να οικοδομήσουμε ένα περιβαλλοντικό μανιφέστο για τον τόπο
μας –που θα μας βοηθήσει ουσιαστικά να υπερνικήσουμε μερικές από τις κακές συνήθειες, τότε
έχουμε μπροστά μας το αυθεντικό όραμα για το περιβάλλον. Και κάτι άλλο σημαντικό. Η
περιβαλλοντική κοινότητα οφείλει να σταματήσει να θεωρεί την κριτική ως κάτι το αρνητικό και
να εκκινήσει από τώρα την πολιτική της συνεχούς αυτοκριτικής και αξιολόγησης ως προς την
αποτίμηση και τα προσδοκώμενα αποτελέσματα.
Ωστόσο, οι στόχοι της Π.Ε., δεν ολοκληρώνονται από τη μια μέρα στην άλλη, στην πορεία ενός ή
περισσότερων σχολικών ετών. Οι στόχοι της Π.Ε., καλύπτουν ένα μεγάλο πλέγμα
δραστηριοτήτων χωρίς ημερομηνία λήξης. Είναι τρόπος ζωής και συμπεριφορών προς το
περιβάλλον, μέσα στο οποίο ζούμε όλοι. Δεν αφορά μόνο στο τώρα, αλλά και στο αύριο και στο
μεθαύριο, γιατί πασχίζεται για την ‘’ουσία’’. Και να θυμηθούμε μια γνωστή παραίνεση προς
τους εκπαιδευτικούς. ‘’Αν μέσα στο σχολείο δεν διαμορφώσετε παιδιά ώστε να είναι ικανά να

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

θέτουν ερωτήματα, να διατυπώνουν υποθέσεις και προτάσεις και να συμμετέχουν συλλογικά στη
λήψη των αποφάσεων, τότε έχετε διαμορφώσει μαλθακούς, άβουλους και ευάλωτους πολίτες
στους όποιους καιροσκοπισμούς και στην εκμετάλλευση, ενώ έχετε αποτύχει και ως παιδαγωγοί
Αυτό που οφείλουμε να δώσουμε στη νέα γενιά είναι εφόδια γνώσεων και ενημέρωσης
συνδυαστικά με βιωματικές δραστηριότητες και έργα επίδειξης. Άλλωστε, με παρόμοιες
πρακτικές μπορούν να προωθηθούν τα ζητούμενα που μεταξύ των άλλων περιλαμβάνουν :

⇒έγκυρη πληροφόρηση και ευαισθητοποίηση των παιδιών και κατ’ επέκταση της τοπικής

κοινωνίας για τις αξίες, τη σημαντικότητα και τα αποθέματα του πολιτισμικού και του φυσικού
περιβάλλοντός τους,

⇒ενεργός συμμετοχή των παιδιών, μέσα από προσιτές και εύκολες περιβαλλοντικές

δραστηριότητες, που μπορούν να πραγματοποιηθούν μέσα και γύρω από το σχολείο τους
(υιοθεσία και συνεχή φροντίδα του περίγυρού μας, προτάσεις και πρωτοβουλίες αναβάθμισης του
περίγυρού μας, αλλά και των υποβαθμισμένων περιοχών, υποστηρικτικές δραστηριότητες,
ομιλίες, εκθέσεις φωτογραφίας και ζωγραφικής, δρώμενα, θεατρική ημέρα για την άνοιξη,
μουσική ημέρα για το νερό, κ.ά.).

⇒δημιουργία κινήτρων, μέσων και μηχανισμών για τη σταδιακή βελτίωση του τοπικού

περιβάλλοντος -του περίγυρου-, με τη συνδρομή και συμμετοχή της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, των
φορέων της περιοχής, αλλά και της εθελοντικής εργασίας όλων μας,

⇒σταδιακή αλλαγή των παραδοσιακών στάσεων και αντιλήψεων στον ευρύτερο κοινωνικό

ιστό, ως προς το περιβάλλον, την προστασία, την ανάδειξή του..
Μέσα από ποικίλες έμπρακτες περιβαλλοντικές δραστηριότητες στο πεδίο επιδιώκεται όπως οι
μαθητές (Unesco, 1999-2000):

-οικοδομήσουν γνώσεις,
-εξοικειωθούν με τη συλλογή των πληροφοριών,
-αναπτύξουν δεξιότητες και ασκηθούν στην παρατήρηση,
-ενισχύσουν τη συλλογικότητα, τον εθελοντισμό και τη συνεργασία,
-προσαρμοστούν στη λειτουργία και τους κανόνες της ομάδας,
-διευρύνουν τους ορίζοντές τους μέσα από τη συζήτηση, την επιχειρηματολογία και την
επικοινωνία,
-αναπτύξουν κριτική και δημιουργική σκέψη για την αναβάθμιση του περιβάλλοντος.
-δημιουργήσουν στάσεις, συμπεριφορές και προωθήσουν ανάλογα μηνύματα προς την
οικογένεια, τους φίλους, την κοινωνία και τους φορείς της.

Εξάλλου, οι έμπρακτες δραστηριότητες ‘’Περιβαλλοντικής Αγωγής και Εκπαίδευσης’’, οφείλουν
μεταξύ των άλλων να αποτελούν:

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

διαδικασία μάθησης και εργαλείο ζύμωσης των παιδιών με τα σημερινά
περιβαλλοντικά ζητήματα,

αποτελεσματικότερης ανάδειξης της τοπικής περιβαλλοντικής προβληματικής, αλλά

και

ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης όλων, για το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε,
αναπνέουμε, δραστηριοποιούμαστε, δημιουργούμε.

Οι πιο πάνω στόχοι δεν ολοκληρώνονται από τη μια μέρα στην άλλη. Δεν είναι μία ή πολλαπλές
δράσεις. Είναι ένα πλαίσιο δραστηριοτήτων χωρίς ημερομηνία λήξης. Είναι τρόπος ζωής και
συνολικότερης συμπεριφοράς προς τον περιβάλλοντα γειτονικό χώρο στον οποίο ζουν οι μαθητές,
οι δάσκαλοι, οι γονείς, όλοι μας. Δεν αφορά μόνο στο τώρα, αλλά και στο αύριο. Όχι “ για τους
τύπους” αλλά “ για την ουσία”.

Ξεκινώντας τις δραστηριότητες από πολύ μικρή ηλικία, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα παιδιά είναι
το αύριο, αλλά και οι καλύτεροι “μεταφορείς-κομιστές” των περιβαλλοντικών ζητημάτων προς
την κοινωνία μέσα στην οποία ζουν και δημιουργούν.

Έτσι, με οδηγό τους μαθητές, προσπαθούμε να ευαισθητοποιήσουμε την κοινωνία συνολικότερα
για το περιβάλλον, που μας αφορά όλους. Απ’εδώ μπορούμε να σχεδιάσουμε και να
υλοποιήσουμε την πλέον πρόσφορη διάδοση της ευαισθητοποίησης προς την κοινωνία, όπως
είναι για παράδειγμα η παρουσίαση των εργασιών των μαθητών με εκδηλώσεις, με εκθέσεις
ζωγραφικής και φωτογραφίας, με δρώμενα, με ουσιαστική παρέμβαση στο τοπικό γίγνεσθαι.

Αυτή όμως η αλληλουχία των διαδικασιών – δηλαδή μαθαίνω, νοιάζομαι, συμμετέχω και
δραστηριοποιούμαι - δεν είναι απλή. Είναι πολυσύνθετη, με πολλά εμπόδια, με συχνές
απογοητεύσεις. Αν κατορθώσουμε και δημιουργήσουμε στα παιδιά το ζητούμενο όραμα, τότε
υπάρχουν πολλές πιθανότητες να δούμε αύριο περισσότερους ενεργούς πολίτες.

Τέσσερα βασικά βήματα-αλληλουχίες της Περιβαλλοντικής Αγωγής

4ο

Κρίνουμε & Αξιολογούμε
μέσα από την
πραγματικότητα, αλλά με
φαντασία και οράματα

3ο

Σκεφτόμαστε,
Συνδέουμε,
Ερμηνεύουμε

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

2ο

Ψάχνουμε,
Αναζητούμε,
Αναλύουμε

1ο

Παρατηρούμε,
Συνομιλούμε,
Περιγράφουμε

Η συμμετοχή των μαθητών - μέσα από τα φύλλα εργασίας και απαραίτητα σε περιβαλλοντικές ή
και σε φίλο-περιβαλλοντικές δραστηριότητες -, αποτελεί τη βάση για να γνωρίσουν το
περιβάλλον μέσα στο οποίο ζουν και δραστηριοποιούνται, αλλά και για να ευαισθητοποιηθούν
στα περιβαλλοντικά ζητήματα. Τα παιδιά, φροντίζοντας ότι τα περιβάλλει ή και υιοθετώντας
προτάσεις-μέτρα-δράσεις για καλύτερο περιβάλλον, τα παιδιά, που ζουν και εμπλέκονται σε
βιωματικές δραστηριότητες εδώ στο περιβάλλον τους, αποτελούν εγγύηση για καλύτερο αύριο,
το μέλλον τους, το μέλλον όλων μας.

Ωστόσο, αυτό που θα πρέπει να τονιστεί και να διαχυθεί, σε όλα τα επίπεδα, είναι αυτό που
επισημαίνει ο Corneill (1994), ότι δηλαδή:

‘’ Προτού αναλάβουμε εμείς οι εκπαιδευτικοί το ρόλο μας ως εμψυχωτές και ξεκινήσουμε τις
οποιεσδήποτε δραστηριότητες περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης με τα παιδιά, την εξερεύνηση του
περίγυρού μας, του περιβάλλοντός μας ή και της φύσης σε κάποια επίσκεψη στο ύπαιθρο, ας
σκεφθούμε για ένα λεπτό το ρόλο μας ως δάσκαλοι ή ως υπεύθυνοι κάποιας ομάδας παιδιών. Η
βάση των πέντε αρχών της διδασκαλίας-δραστηριοτήτων στο πεδίο-φύση, είναι ο σεβασμός από τα
παιδιά, προς τη φύση και προς το περιβάλλον. Μια τέτοια συμπεριφορά κερδίζει σίγουρα την
ανταπόκριση των παιδιών.

----------

Ποιά Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Αναζητούμε;
( Οράματα, Δράσεις,, Αλλαγή Συνηθειών )

Όταν η περιβαλλοντική εκπαίδευση ενσωματώνει φιλικές προς το περιβάλλον καλές πρακτικές
και προωθεί αντίστοιχες συλλογικές δραστηριότητες μέσα στην κοινωνία για την κοινωνία, τότε
μόνο μπορεί να διαμορφώνει στάσεις ζωής για καλύτερο αύριο και αντιστάσεις στα καταναλωτικά
πρότυπα. Άλλωστε, η φροντίδα και έγνοια των εκπαιδευτικών πέρα από τη μάθηση των μαθητών,
οφείλει να περιλαμβάνει την έγκυρη περιβαλλοντική ενημέρωση τους, την ευαισθητοποίησή τους,

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

την κινητοποίηση και τη συμμετοχή τους σε δραστηριότητες που αναβαθμίζουν-και όχι μόνο, την
ποιότητα ζωής. Πόσο όμως απέχουμε από την πραγματικότητα και γιατί έχει αποτύχει η
περιβαλλοντική εκπαίδευση ;

Είναι γνωστό ότι η νομοθεσία που ισχύει σήμερα για το περιβάλλον, αναπτύχθηκε εξαιτίας ενός
οικολογικού κινήματος που ξεκίνησε εδώ και αρκετά χρόνια και ευαισθητοποίησε ορισμένους
τότε. Πολύ αργότερα η περιβαλλοντική εκπαίδευση (Π.Ε.) προτάθηκε ως θεσμός και
εκπαιδευτική διαδικασία στη σχολική ζωή, με πρωτοβουλίες της UΝESCO. Η περιβαλλοντική
όμως εκπαίδευση, κατακτήθηκε με πολυετείς προσπάθειες σε ένα θολό τοπίο που εξακολουθεί να
παραμένει γκρίζο, όταν παραμένει στη ζωή μας η μονοδιάστατη οπτική και οι μίζερες
καταστάσεις. Και δεν είναι λίγες οι φορές όπου η κεντρική εξουσία, οι προϊστάμενοι της
εκπαίδευσης και μερίδα διευθυντών, ακόμη και σήμερα αμφισβητούν την αναγκαιότητά της, αλλά
και τη συνεισφορά της -στα έστω και μικρά βήματα, ως προς την περιβαλλοντική
ευαισθητοποίησης της μαθητικής κοινότητας. Άλλωστε, η πάλαι ποτέ αντιπαράθεση με τις
άκαμπτες δομές στο σχολείο, των ευαισθητοποιημένων και χαρισματικών εκπαιδευτικών, πάντοτε
απέδιδε είτε μέσα από τη χημεία, τη βιολογία και τη φυσική, είτε μέσα από τα κλασσικά κείμενα,
την ιστορία, ακόμη και με την αγωγή υγείας, τα μαθηματικά, την τέχνη και την αναψυχή.

Για τους πλέον ειδικούς σήμερα, η περιβαλλοντική εκπαίδευση είναι καταρχήν μάθηση. Αλλά η
μάθηση, σύμφωνα με τους παιδαγωγικούς κανόνες διαπιστώνεται και εδραιώνεται όταν μια
εμπειρία ή ένα σύνολο από εμπειρίες μπορούν-είναι ικανές, να μεταβάλλουν συμπεριφορές και
στάσεις, παρότι όλες οι μεταβολές στην συμπεριφορά δεν μπορούν να αποδοθούν μόνο στη
μάθηση. Εξάλλου, στη νέα παιδαγωγική διαδικασία της Π.Ε., σημαντικό ρόλο παίζουν σε πρώτη
φάση η παρατήρηση, η περιγραφή και ο διάλογος, ενώ ακολουθούν το ψάξιμο, η αναζήτηση και η
ανάλυση των ευρημάτων. Σε άλλες δύο επόμενες φάσεις –πάντοτε σε αλληλουχία με τις
προηγούμενες, ακολουθείται η πρακτική εφαρμογή, η σύνδεση και η ερμηνεία, για να
καταλήξουμε στην κρίση και αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας, μέσα όμως από την
πραγματικότητα, με ρεαλισμό, με οράματα και προοπτικές για το σύνολο της κοινωνίας ως
αναπόσπαστο κομμάτι του περιβάλλοντος.

Παρότι έχουν περάσει αρκετά χρόνια, η περιβαλλοντική εκπαίδευση στην Ελλάδα δεν έχει κάνει
το αναμενόμενο άλμα, τη διαφορετικότητα ως προς την αποτελεσματικότητά της. Εξάλλου, για
ευνόητους λόγους συνήθως απουσιάζει και η αυτοκριτική της, παρά τις όποιες
δακτυλοδεικτούμενες περιπτώσεις που δυστυχώς δεν έχουν ανάλογους συνοδοιπόρους. Χιλιάδες
είναι οι εκπαιδευτικοί που ασχολούνται με την Π.Ε. Λίγες όμως δεκάδες επιδεικνύουν σοβαρό
έργο και υπευθυνότητα, ενώ οι πλειονότητα «πλατσουρίζει» περί την περιβαλλοντική. Και τα

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

παιδαγωγικά τμήματα των Πανεπιστημίων διαθέτουν ομάδες που ασχολούνται με την Π.Ε., πάνω
όμως σε στερεότυπα παρελθόντων ετών. Επίσης, περισσότερα από σαράντα σε αριθμό είναι τα
Κέντρα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης που έχουν ιδρυθεί σε ολόκληρη την Ελλάδα. Πόσα όμως
από αυτά λειτουργούν με την απαραίτητη στελέχωση, τις αναγκαίες υποδομές, την επιστημονική
εγκυρότητα και τη σοβαρότητα; Τα χρηματικά ποσά που έχουν δαπανηθεί –για υποδομές, μισθούς
και επιμορφώσεις, είναι πράγματι τεράστια. Ωστόσο, τα προβλήματα που δείχνουν την αποτυχία
της Π.Ε., δεν εστιάζονται μόνο στο τι έχουν διδαχθεί, οι περί την περιβαλλοντική ασχολούμενοι,
αλλά και με τον τρόπο με τον οποίο τα προγράμματα σπουδών τους, έχουν αναπτυχθεί και
αξιολογηθεί.

Μήπως θα ήταν προτιμότερο, αν βεβαίως επιθυμούμε να εκπαιδεύσουμε ευαισθητοποιημένους
περιβαλλοντικά πολίτες, τα γνωστικά αντικείμενα να είχαν ένα διαφορετικό τρόπο προσέγγισης,
μέσα από τη σημερινή πραγματικότητα των περιβαλλοντικών ζητημάτων; Ωστόσο, οι
περιβαλλοντικές απειλές μας βομβαρδίζουν καθημερινά. Για παράδειγμα, ένας από τους πυρήνες
της περιβαλλοντικής κρίσης βρίσκεται στην υπερκατανάλωση. Άραγε, είναι σε θέση και μπορεί η
Π.Ε., να διδάξει τον έλεγχο της κατανάλωσης και ότι μεταβάλλοντας τα πρότυπα της
κατανάλωσης θα βοηθήσουμε να διατηρηθεί η βιοποικιλότητα, τα αποθέματα του νερού και η
περιβαλλοντική ευημερία μας; Άραγε, μπορεί η Π.Ε., να διαμορφώσει οικολογικά ενήμερους και
περιβαλλοντικά ευαισθητοποιημένους πολίτες, ώστε τα περιβαλλοντικά ζητήματα και
προβλήματα, να επιλυθούν ή και να ελαχιστοποιηθούν;

Κάποιες μετρήσεις αξιολόγησης της πορείας των προγραμμάτων περιβαλλοντικής έχουν δείξει
ότι, αρκετοί από τους διαθέσιμους πόρους έχουν σπαταληθεί, αφού οι μαθητές έξω από την τάξη
τους, αδυνατούν να συνδέσουν την ατομική συμπεριφορά τους με τα περιβαλλοντικά ζητήματα.
Επίσης, αν και υπάρχουν τύποις πολλές επιστημονικές προσεγγίσεις στην αξιολόγηση της
αποτελεσματικότητας της Π.Ε., είτε δεν λαμβάνονται υπόψη για την παραπέρα πορεία της, είτε
γίνονται περιστασιακά, με μικρό δείγμα και για μικρό χρονικό διάστημα. Έτσι, τα στοιχεία που
προκύπτουν είναι αμφιλεγόμενα, έως και ανώφελα για να μας δώσουν, έστω και κάποια βήματά
της.

Παρόλα αυτά και ενώ υποστηρίζουμε ότι η περιβαλλοντική εκπαίδευση έχει αποτύχει, δεν
διαθέτουμε όμως, μια κατάλληλη ομάδα ή και ανάλογους δείκτες από τα οποία μπορούμε να
αξιολογήσουμε πόσο χειρότερα θα ήταν τα πράγματα για το περιβάλλον αν δεν υπήρχε καμία
εκπαιδευτική προσπάθεια. Συνήθως, η αξιολόγηση των προγραμμάτων περιβαλλοντικής έχει
παραμείνει απολιθωμένη σε όλα εκείνα που πρέσβευαν οι παιδαγωγικές επιταγές πριν από
τριάντα χρόνια. Και είναι πράγματι λυπηρό, όταν η αξιολόγηση εστιάζεται αν και κατά πόσο

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

έχουν αφομοιώσει οι μαθητές στεγνές έννοιες και πληροφορίες, παρά μια μέτρηση των αλλαγών
στον τρόπο ζωής ή και την συμπεριφορά τους, ως προς τα περιβαλλοντικά ζητήματα. Και αυτός
δεν είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους έχει αποτύχει η περιβαλλοντική εκπαίδευση.
Εξάλλου, η αποτυχία της Π.Ε., φαίνεται όταν δεν μπορούμε ως κοινωνία να εστιαστούμε για
παράδειγμα στη μεταβολή των προτύπων κατανάλωσης, καθώς μέσα απ΄ αυτή έχουμε τη
δυνατότητα να ασκήσουμε τη μεγαλύτερη δυνατή επίδραση στο περιβάλλον μας. Όμως, η
παραπάνω προσέγγιση και η γενικότερη μαθησιακή διαδικασία στο σχολείο, έχει οδηγήσει στην
επιφανειακά ενημερωμένη μαθητική κοινότητα που είναι αδύνατον να πράξει κάτι παραπάνω, για
να αλλάξουν νοοτροπίες και στάσεις ζωής.

Ασφαλώς και θα πρέπει να ανησυχούμε όλοι – κυρίως οι εκπαιδευτικοί σε όσα παραπάνω
αναφέραμε. Γιατί οι μαθητές πολύ γρήγορα αποσυνδέουν την περιβαλλοντική εκπαίδευση από
την προσωπική ευθύνη. Αυτό το γεγονός είναι όντος εξαιρετικά ανησυχητικό. Μήπως ήρθε ο
καιρός, ώστε να ζητηθεί και απαιτηθεί η επαναξιολόγηση τόσο της διαδικασίας της Π.Ε., όσο και
των αντικειμένων της;

Αναμφίβολα, υπάρχουν κάποιες επιτυχίες που όμως στηρίχθηκαν και στηρίζονται στο αστείρευτο
μεράκι κάποιων υπευθύνων Π.Ε., εμπνευσμένων δασκάλων –και όχι εκπαιδευτικών, κάποιων
Κέντρων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης που παράγουν έργο ουσίας. Και κάπου εκεί κοντά, ως
συνήθως, κάποιοι γνωστοί «μαϊντανοί», σιτεμένοι μέντορες κομματικά ευνοούμενοι,
βερμπαλίζουν με το γνωστό μιμητισμό τους περί την περιβαλλοντική εκπαίδευση, πάνω σε
ξεθωριασμένα πρότυπα τις τελευταίας εικοσαετίας. Και συνήθως πασχίζουν για το καλύτερο
αύριο, στο μοναχικό τους δρόμο, οι κατά τόπους πρωτοβουλίες πολιτών, οι ποδηλατάδες, οι
περιπατητές και αναρριχητές, οι χελωνάδες, οι ευαισθητοποιημένοι πολίτες για τη ρύπανση και τα
σκουπίδια, τις καθαρές παραλίες και αμμουδιές, τα ψάρια και τα πουλιά, τα ενδημικά φυτά, τα
γύρω οικοσυστήματα, τον πλανήτη Γη. Και τα σχολεία με τους μαθητές που βρίσκονται, τι
προσπαθούν να αποδείξουν, τους αναλογεί μερίδιο ευθύνης για τη σημερινή περιβαλλοντική
κατάσταση ;

Όλοι εσείς που από μεράκι κυρίως ασχολείστε με την Π.Ε., οφείλετε να ρίχνετε συχνές και
ρεαλιστικές ματιές στις μεθόδους σας, όταν αποτυγχάνουν να προκαλέσουν -μέσα στην τάξη και
κατόπιν στην κοινωνία, την προσοχή και τους κραδασμούς για όσα διδάσκετε μέσα στην τάξη και
εφαρμόζεται απαραίτητα στην πράξη. Οι προσπάθειές σας, οφείλουν και αποσκοπούν να φέρουν
τα περιβαλλοντικά ζητήματα πάντοτε στην επιφάνεια, στο άπλετο φως. Να ενθαρρύνουν πάντοτε
όχι τη μεμονωμένη δράση, αλλά τη συλλογική προσπάθεια. Να αυξήσουν, την ευαισθητοποίηση
της οικογένειας, των γνωστών και φίλων, της γειτονιάς, της κοινωνίας. Να οικοδομήσουν και να

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

δημιουργήσουν μετρήσιμες αλλαγές. Οι στόχοι της Π.Ε., δεν ολοκληρώνονται από τη μια μέρα
στην άλλη, στην πορεία ενός ή περισσότερων σχολικών ετών. Οι στόχοι της Π.Ε., καλύπτουν ένα
μεγάλο πλέγμα δραστηριοτήτων χωρίς ημερομηνία λήξης. Είναι τρόπος ζωής και συμπεριφορών
προς το περιβάλλον, μέσα στο οποίο ζούμε όλοι. Δεν αφορά μόνο στο τώρα, αλλά και στο αύριο
και στο μεθαύριο, γιατί πασχίζεται για την «ουσία».

Τελειώνοντας αυτές τις διαπιστώσεις, θα ήταν χρήσιμο να παραφράσουμε μια αρχαιοελληνική
παιδαγωγική πρακτική, προσαρμόζοντάς την για παράδειγμα σε ένα σύγχρονο περιβαλλοντικό
ζήτημα, αυτό της ανακύκλωσης. «Αν η ανακύκλωση διδαχθεί στους μαθητές ως αυτοτελές
μάθημα, θα θυμούνται τα παιδιά, μόνο στοιχεία της και αυτά μόνο για δύο με τρεις μέρες. Αν
εκτός από τα βασικά για την ανακύκλωση, τους δείξεις και πως επιτυγχάνεται και ποια είναι τα
οφέλη για το περιβάλλον, θα θυμούνται την ανακύκλωση μόνο για μερικές βδομάδες ή μήνες και
αυτό είναι όλο. Αν όμως, πέρα από τα πιο πάνω, τους μάθεις πώς να συμμετέχουν, προωθούν
ενεργά και διαχειρίζονται την ανακύκλωση –στο σπίτι και στο σχολείο, τότε όχι μόνο έχουν
επιτύχει οι εκπαιδευτικοί και ως προς την πορεία της ανακύκλωσης, αλλά και έχουν δημιουργήσει
ενεργούς και περιβαλλοντικά ευαισθητοποιημένους πολίτες για μια ζωή».

Με απλά λόγια αυτό σημαίνει, τι είναι και πως προωθείται η οικολογική συνείδηση και η
περιβαλλοντική δράση ως αναπόσπαστα σύνολα της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Ωστόσο τα
προσχήματα και ο καιροσκοπισμός καλά κρατούν.

----------