Όταν η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Γίνεται Περιτύλιγμα

Μόλις τα τελευταία χρόνια η έγκριση ερευνητικών προγραμμάτων που αφορούν τοπικό
περιβάλλον προϋποθέτει, έστω και τυπικά, τη συμμετοχή τοπικού φορέα, την κοινωνική διάσταση
της περιοχής, καθόσον επιζητείται η συναίνεση και αποδοχή της τοπικής κοινωνίας, ενώ η
περιβαλλοντική εκπαίδευση, εγκαλείται όπως διασυνδεθεί με την κοινωνία μέσα από την
περιβαλλοντική συνιστώσα. Δυστυχώς όμως η πραγματικότητα και η ουσία του ζητήματος είναι
διαφορετική. Για πολλούς παραμένει ανεξήγητο, όταν στις σχετικές δραστηριότητες-
προγράμματα που αφορούν το τοπικό Περιβάλλον και τη Φύση δεν συμμετέχουν ενεργά, μαζικά
και συμμετοχικά οι τοπικές κοινωνίες, μαζί με τις ειδικευμένες ερευνητικές ομάδες. Εξάλλου,
μετά τη λήξη των προγραμμάτων αυτών, δεν διασφαλίζονται ούτε η ουσιαστική συνέχεια
δράσεων της προστασίας του τοπικού περιβάλλοντος, ούτε και η ενεργός συμμετοχή τοπικών
φορέων σε ότι αφορά το μέλλον της περιβαλλοντικής κληρονομιάς τους. Μπορεί, οι επί μέρους
μελέτες να χαρακτηρίζονται από επιστημονική αρτιότητα, αλλά όταν απουσιάζει η ουσία του

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

ζητήματος που αφορά τη διασύνδεση του έργου με τις τοπικές κοινωνικές συνιστώσες και την
περιβαλλοντική εκπαίδευση, τότε καθώς λέει και ένα τραγούδι ‘’…τα χρόνια φεύγουν, θες δε θες,
σαν των ματιών σου τις βαφές. Και συ φοβάσαι! Να με θυμάσαι!‘’ Και οι ντόπιες κοινωνίες
θυμούνται πολύ καλά τις ανεκπλήρωτες υποσχέσεις.

Και, ασφαλώς είναι επόμενο, αυτές οι δραστηριότητες να ξεθωριάζουν σύντομα ή και να
λησμονούνται πριν από τη λήξη τους ως συνέπεια των εγωκεντρικών μηχανισμών διεξαγωγής του
έργου, της στρεβλής πολιτικής των οργάνων χρηματοδότησης, της απουσίας ουσιαστικής
αξιολόγησης, αλλά και του πλήθους των αυθαιρεσιών που καλύπτουν οι υπεύθυνοι φορείς. Και
αναρωτούνται οι ντόπιοι γιατί ο φορέας χρηματοδότησης δεν μπορεί να ελέγξει επί της ουσίας, αν
υπάρχει ή όχι τοπική κοινωνική αποδοχή ή και αν ενσωματώνονται ή εναντιώνονται αυτά τα
περιβαλλοντικά προγράμματα και οι δράσεις τους, στον ευρύτερο σχεδιασμό της περιβαλλοντικής
και αναπτυξιακής προοπτικής κάθε περιοχής ξεχωριστά. Έτσι, σοβαρά τοπικά ζητήματα δεν
αγγίζονται, ενώ τα προγράμματα αποστασιοποιούνται γρήγορα από τον τοπικό περίγυρο. Και η
απόσταση μεταξύ μελετητών και κοινωνίας πλαταίνει και βαθαίνει. Η απαξίωση γιγαντώνεται.
Εξάλλου, στο ίδιο ‘’μότο’’ κινούνται και οι ανερυθρίαστες αυθαιρεσίες των επιστημονικά
υπευθύνων ή και διευθυντικών στελεχών, οι οποίοι κατασπαταλούν κονδύλια που προορίζονται
για κοινωνικές και περιβαλλοντικές υποδομές και τοπικές επενδύσεις. Και βεβαίως θέλουν και
ξεχνούν, ότι στα περιβαλλοντικά ζητήματα και προγράμματα είναι προαπαιτούμενα η ευθυκρισία,
η γνώση και εμπειρία για το αντικείμενο μαζί με την αναγκαιότητα των συνεργιών με το
κοινωνικό γίγνεσθαι, καθώς και η μεγαλύτερη δυνατή σύγκλιση ιδεών, απόψεων και τοπικής
ευαισθησίας. Όμως, αυτά τα αυτονόητα είναι επόμενο να παρέρχονται ειδικότερα στις μέρες μας,
καθόσον η αναξιοκρατία έχει ταυτιστεί ως συνώνυμο της αξιοκρατίας και η μεροληψία της
αμεροληψίας. Ωστόσο, τα τελευταία φαινόμενα της όποιας διαφθοράς δεν είναι τυχαία και
μεμονωμένα. Και σ’αυτήν την ατμόσφαιρα συμβάλλουν τα μέγιστα και η ακαταλληλότητα των
στελεχών, και η έλλειψη εμπειρίας, γνώσεων και δεξιοτήτων και οι προσωρινοί καιροσκοπικοί
χειρισμοί τους, ενώ αραχνιασμένες συνταγές αναδύονται μέσα από ανύπαρκτους ελεγκτικούς
μηχανισμούς και απουσία αξιολόγησης. Αλλά, και οι ίδιες οι ομάδες εργασίας δεν είναι
διασφαλισμένες μέχρι τη λήξη του προγράμματος, καθόσον κατά τη διάρκεια ενός έργου, αυτές
μπορεί να ορίζονται ‘’εκ των άνωθεν’’, ανάλογα με τις όποιες ορέξεις αυθαιρεσιών,
μισαλλοδοξίας, ρεβανσισμού και μιζέριας των ‘’ αυτοδιορισμένων’’ επιστημονικά υπευθύνων.
Για παράδειγμα, προκαλεί θλίψη και αγανάκτηση και γιαυτό καταγγέλλονται δημόσια, όταν
κονδύλια που οφείλουν να επενδυθούν σε τοπικό επίπεδο για το περιβάλλον, την κοινωνική
συναίνεση και την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση, ξοδεύονται σε ταξίδια αναψυχής ή όπως
λέγεται τεχνηέντως για ‘’επιστημονική ενημέρωση’’. Έτσι, η τοπική περιβαλλοντική επένδυση-

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

ενημέρωση γίνεται στον… Καναδά, αντί για τον Κουρνά, ενώ σχεδιάζονται αποστολές, για…
Μονακό αντί για τον Ομαλό, στην …Άνδρο αντί για τη Γαύδο. Και συνεχίζουν το παιχνίδι πίσω
από τις πλάτες της τοπικής κοινωνίας. Μέχρι και στην πρόσληψη συγγενικού προσώπου
προχώρησαν από την παρακράτηση κάποιου περιβαλλοντικού προγράμματος. Και, το λυπηρό
-που δεν μπαίνουν στον κόπο να ελέγξουν οι αρμόδιοι μηχανισμοί- είναι ότι οι σκοπιμότητες,
τέτοιων ταξιδιών ή και προσλήψεων ημετέρων αιτιολογούνται με σαθρές και διάτρητες
τεκμηριώσεις. Άλλωστε, ως συνήθως, τα αρμόδια όργανα της Ε.Ε. απλά εγκρίνουν για το
νομότυπο των διαδικασιών, χωρίς να εξετάζουν σε βάθος τις αυθαίρετες και ζημιογόνες για το
σκοπό του προγράμματος διφορούμενες δαπάνες.

Παρόλα αυτά, η παράσταση ‘’καλά κρατεί’’, οι συνέπειες για τους όποιους αναντιστοίχους
υπευθύνους είναι ανύπαρκτες, οι ενημερωτικές πινακίδες για την ταυτότητα του έργου αρχίζουν
να ξεθωριάζουν και κάθε αρχή έχει και ένα τέλος. Η διαπίστωση; Η λήξη του περιβαλλοντικού
προγράμματος αφήνει συνήθως στις τοπικές κοινωνίες την ίδια γεύση. Μια από τα ίδια. Και
κάπου ανάμεσα η πολυπαθούσα Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, ως αναλώσιμο περιτύλιγμα. Αλλά,
και για να την επικαλεστείς και για να την εφαρμόσεις την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση
χρειάζονται πολλές δεξιότητες. Χρειάζονται, μεράκι, δουλειά, τόλμη και καινούριες ιδέες,
σύνθεση στη διαφορετικότητα, συμμετοχή σε έμπρακτες δραστηριότητες, ολοκληρωμένη
παιδαγωγική πρόταση, οράματα, συμμετοχικότητα και αντίστοιχες συγγραφές. Όχι λόγια,
συνήθως προκλητικά και κούφια.
Και για την ουσία. Ο Γυπαετός στην Κρήτη, η Καρέτα-καρέτα στη Ζάκυνθο, η Μεσογειακή
Φώκια στην Αλόννησο, και η Δαδιά και η Μικρή Πρέσπα, και ο Έβρος και το Φοινικόδασος στο
Βάι, και μερικά άλλα περιβαλλοντικά προγράμματα πέτυχαν και ως έργα ουσίας και ως
κοινωνικο-περιβαλλοντικές επενδύσεις. Πέτυχαν, γιατί ενσωμάτωσαν με επιδεξιότητα τις τοπικές
κοινωνίες, τους γεωργούς, κτηνοτρόφους και ψαράδες, τους επαγγελματίες, τους εκπαιδευτικούς,
τους μαθητές και νέους, τους ντόπιους. Άλλωστε, δραστηριότητες καθαρά καιροσκοπικές ή και
επιφανειακές, ή και εκείνες που υπονομεύουν τις περιουσίες και την παραγωγική δυναμική μιας
περιοχής είναι αδύνατο να ενσωματωθούν στις επιδιώξεις του Α ή Β περιβαλλοντικού
προγράμματος που σήμερα είναι και αύριο θα ξεχαστεί και θα χαθεί. Ωστόσο, χωρίς τη
συμμετοχικότητα, τις αναγκαίες συνέργιες, αλλά κυρίως την κοινωνική συναίνεση και αποδοχή,
αποτελούν τα όποια περιβαλλοντικά προγράμματα ‘’οδούς κατασπατάλησης χρημάτων και
δυσφήμισης του περιβάλλοντος’’. Έτσι, είναι επόμενο οι περιβαλλοντικές δραστηριότητες και
πρακτικές να ξεθωριάζουν, όταν παραμερίζεται η πλειονότητα των ντόπιων, απουσιάζει η
οικολογική ευαισθητοποίηση, όταν μετριότητες προσπαθούν να διευθύνουν περιβαλλοντικά
προγράμματα, ενώ η βιωματική προσέγγιση αποτελεί πρόσχημα, καθώς υπολείπονται και ο

Με την Οικολογία & το Περιβάλλον

-Ι. Περιηγήσεις, Περιπλανήσεις, Απόψεις

παιδαγωγικός ρόλος και ο κοινωνικός στόχος για καλύτερη ποιότητα ζωής και διατήρηση της
περιβαλλοντικής κληρονομιάς.
Παρόμοιες -χωρίς κοινωνική διάσταση, χωρίς βάθος, χωρίς πνοή και χωρίς μέλλον-
δραστηριότητες είναι απορριπτέες-αποβλητέες από τις τοπικές κοινωνίες. Και μέσα σε όλα,
‘’κερασάκι εις τούρταν’’ πομπωδώς προσπαθούν να ενσωματώσουν την Περιβαλλοντική
Εκπαίδευση, προσπαθώντας να ξεγελάσουν την τοπική κοινωνία, τους φορείς της, τους
εκπαιδευτικούς και κυρίως τα παιδιά. ‘’Τα πιο μεγάλα ψέματα, στα πιο αθώα βλέμματα. Τι με
κοιτάς! Τι με ρωτάς! Ποιες αλήθειες να μάθεις ζητάς! ‘’ μας ξαναφέρνει στην πραγματικότητα
γνωστός τραγουδοποιός.

_________________