ΜΙΜΗΣ ΑΝΔΡΟΥΛΑΚΗΣ

Η ΕΒΔΟΜΗ ΑΙΣΘΗΣΗ
troika Μοίρα

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ© Copyright Μίμης Ανδρουλάκης – Εκδόσεις Καστανιώτη Α.Ε.,Αθήνα 2010 Έτος 1ης έκδοσης: 2010 Aπαγορεύεται η αναδημοσίευση ή αναπαραγωγή του παρόντος έργου στο σύνολό του ή τμημάτων του με οποιονδήποτε τρόπο, καθώς και η μετάφραση ή διασκευή του ή εκμετάλλευσή του με οποιονδήποτε τρόπο αναπαραγωγής έργου λόγου ή τέχνης, σύμφωνα με τις διατάξεις του ν. 2121/1993 και της Διεθνούς Σύμβασης Βέρνης-Παρισιού, που κυρώθηκε με το ν. 100/1975. Επίσης απαγορεύεται η αναπαραγωγή της στοιχειοθεσίας, σελιδοποίησης, εξωφύλλου και γενικότερα της όλης αισθητικής εμφάνισης του βιβλίου, με φωτοτυπικές, ηλεκτρονικές ή οποιεσδήποτε άλλες μεθόδους, σύμφωνα με το άρθρο 51 του ν. 2121/1993. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Α.Ε.Ζαλόγγου 11, 106 78 ΑθήναT: 210-330.12.08 – 210-330.13.27 FAX: 210-384.24.31e-mail: info@kastaniotis.com www.kastaniotis.com ISBN 978-960-03-5226-9 Αντί προσευχής«Χριστιανική πίστη»: Η ορθολογική επιλογή στην αναγκαστική μας προσθαλάσσωσηΕίμαστε στην επινίκια πανηγυρική πτήση. Οι επιβάτες της πρώτης θέσης έχουν χάσει τα μυαλά τους. Ο κόσμος όλος είναι δικός τους. Στο κάτω κάτω αυτές τις διακριτές θέσεις τις κατέκτησαν, δεν τους χαρίστηκαν. Ο πιλότος υπόσχεται ένα ξεκούραστο και δωρεάν ταξίδι σ’ οποιονδήποτε προορισμό, ακόμα και πολύ μακρινό, καταπράσινο, εξωτικό. Έτσι κι αλλιώς η εταιρεία του είναι η μόνη που δικαιούται να πετά, όλες οι άλλες έχουν χρεωκοπήσει κι εγκατέλειψαν στα αεροδρόμια τους ατυχείς επιβάτεςμε το εισιτήριο στο χέρι. Η ευτυχισμένη ατμόσφαιρα είναι μεταδοτική. Οι επιβάτες της τουριστικής θέσης κάνουν τα δικά τους όνειρα, δεν είναι και λίγο να ταξιδεύεις σ’ αυτή την πτήση. Όπως και να το κάνουμε είναι αναβάθμιση κοινωνική. Ένας τύπος όμως ανήσυχος, σαν τη μύγα μέσα στο γάλα, κάτι προσπαθεί να φωνάξει, κανείς δεν του δίνει σημασία, θα ’ναι κανένας προβληματικός, ίσως φοβάται το αεροπλάνο. Το πλήρωμα μοιράζει ποτά, οι επιβάτες της πρώτης και της business class έχουν σηκωθεί όρθιοι, τσουγκρίζουν τα ποτήρια τους και αλληλοσυγχαίρονται, η ευφορία έχει κορυφωθεί, αλλά ο μυστήριος τύπος φαίνεται να τα ’χει παίξει και βγάζει μια κραυγή «Προσδεθείτε! Προσευχηθείτε!». Κι ύστερα πιο δυνατά «Ε, πιλότε, πού πας;» Οι πιο πολλοί μειδιούν, έπεσαν σε θρησκόληπτο υστερικό. Δεν έχουν διανύσει ούτε το ένα όγδοο της διαδρομής όταν τρία πολεμικά, απ’ ό,τι βλέπω δύο Εurofighter κι ένα F16, έχουν πλαισιώσει τριγωνικά το επιβατικό μας και την επίσημη αποστολή. «Τιμητική συνοδεία», σχολίαζαν οι επιβάτες φουσκωμένοι από αυτοϊκανοποίηση. Πάντως τα δύο πολεμικά προσεγγίζουν λίγο ριψοκίνδυνα το αεροπλάνο μας από τη δεξιά και την αριστερή πλευρά και επιχειρούν με αδιακρισία να ελέγξουν την κατάσταση στο εσωτερικό του, θαρρείς και θέλουν να κάνουν καμάκι στα 30.000 πόδια και άνω. Ένας μόνο επίσημος, αθυρόστομος, σχολιάζει ζωηρά: «Τι διάολο φαντάζονται, οι μαλάκες, ότι είμαστε σε αποσυμπίεση;» Ο πιλότος του επιβατικού αρχίζει να ανησυχεί. Η τιμητική συνοδεία δεν υπήρχε στο πρόγραμμα πτήσης, αλλά τα πολεμικά δεν φαίνονται εχθρικά, το αντίθετο κινούνταν προστατευτικά. Επιχειρεί να έλθει σε επαφή μ’ ένα από τα Κέντρα Ελέγχου των ευρωπαϊκών αεροδρομίων και τότε διαπιστώνει ότι τα ηλεκτρονικά του συστήματα επικοινωνίας και προσανατολισμού είναι εκτός λειτουργίας. Ο πιλότος του μπροστινού Eurofighter του κάνει σήμα να τον ακολουθήσει, σε μια προσπάθεια να τον επαναφέρει στον καθορισμένο αεροδιάδρομο. Έχει χαθεί. Η απόκλισή του σε μοίρες και ύψος είναι προφανώς μεγάλη. Το υπερμοντέρνο Airbus τελευταίας γενιάς, που μόλις σήμερα πρώτη μέρα το οδηγεί ο δικός μας πιλότος, παρελήφθη από τον προηγούμενο ασυντήρητο, με ξεχαρβαλωμένα συστήματα και το χειρότερο, τώρα το διαπιστώνει, με σχεδόν άδεια ντεπόζιτα, με έλλειμμα καυσίμων! Δεν πρέπει, κάνει γρήγορες σκέψεις, να παραδοθεί τουλάχιστον αυτός στον πανικό, ενημερώνει με το εναλλακτικό σύστημα έκτακτης ανάγκης τον πιλότο του μπροστινού Eurofighter για το τραγικό του πρόβλημα, αυτός επικοινωνεί με το κέντρο του, αρχίζουν αγωνιώδεις συζητήσεις και διαμεσολαβήσεις, τα λεπτά κυλούν πολύ γρήγορα και τα καύσιμα εξαντλούνται. Οι επιβάτες ενημερώνονται κατά δόσεις. «Επιστρέψετε στις θέσεις σας». Ο «θρησκομανής» επιμένει, αλλά τώρα ήρεμα, παροτρυντικά επαναλαμβάνει «Προσευχηθείτε! Προσευχηθείτε!» Ο αθυρόστομος επίσημος έχει ένα βίαιο αγχολυτικό ξέσπασμα κατά του άμοιρου χριστιανού. «Σκάσε, αχρείε! Εδώ είναι προοδευτική πτήση κι έχουμε ελευθερία συνείδησης! Εγώ είμαι άθεος, παλιομαλάκα! Σκάσε, επιτέλους!» Ο επίσημος λοιπόν δεν εμπιστεύεται το Θεό, ενώ κάποιοι άλλοι, ευτυχώς λίγοι, χάνουν την ψυχραιμία τους, επιδεικνύουν επιπόλαιο πνεύμα αστάθειας και ανταρσίας, αμφισβητούν τον κακότυχο πιλότο και διαμαρτύρονται «Άλλα μας είχες υποσχεθεί!» Ή «Φταις και συ, αμέλησες να ελέγξεις έγκαιρα!»Ο μυστηριώδης «θρησκόληπτος», προς έκπληξή μου όρθιος στη μέση του διαδρόμου, παρά το ταρακούνημα, αποδεικνύεται εξαιρετικά ορθολογιστής και αγορεύει στρεφόμενος τη μια στον αθυρόστομο της πρώτης θέσης, την άλλη στους διαμαρτυρόμενους συνεπιβάτες:«Πιστεύετε ή όχι στο Θεό ή στον πιλότο δεν έχει πλέον και πολλή σημασία. There is no alternative! Δεν υπάρχει εναλλακτική λύση! Είμαστε αβοήθητοι στη μέση του πουθενά και μια ψυχρή ανάλυση κόστους-οφέλους αποδεικνύει ότι είναι συμφερότερο και ορθολογικότερο να “πιστεύουμε”. Αν μεν υπάρχει Θεός, θα μας βοηθήσει να σωθούμε κι όσοι πιστεύουμε θα ανταμειφθούμε στη μέλλουσα ζωή. Αν πάλι δεν υπάρχει και συντριβούμε, δεν έχουμε κανένα κέρδος από την απιστία μας. Τι νόημα έχει να επιβεβαιωθεί η άρνηση της ύπαρξης του Θεού, αφού θα είμαστε νεκροί και δεν θα έχουμε ούτε καν μια μεταθανάτια ελπίδα ανταμοιβής για τη σωστή μας πρόγνωση; Συνεπώς η ύπαρξη του Θεού ανταποκρίνεται πλήρως στο νόμο των Ορθολογικών Προσδοκιών!»Να, που μας προέκυψε ένας νέος Πασκάλ στα 30.000 πόδια! Μ’ εντυπωσίασε, αλλά με δόση καχυποψίας τον ρώτησα επιδεικτικά ενώπιον όλων: «Και συ πού το ήξερες ότι υπάρχει πρόβλημα στο αεροπλάνο;» Όλοι έστρεψαν το βλέμμα καταπάνω του, μερικοί μάλιστα απειλητικά. Περίμενα να το αποδώσει στη Θεία Χάρη, σε κάποια δωρεά της Θείας Πρόνοιας. «Έβδομη Αίσθηση», πέταξε! «Ίσως με ανησύχησε η αμεριμνησία», συμπλήρωσε. Εκεί που δεν το περιμένεις, σου εμφανίζεται ένας τύπος και παρουσιάζει τη χριστιανική πίστη σαν ορθολογική επιλογή με βάση τη μεγιστοποίηση των προσδοκώμενων ωφελειών. Απίθανος.Όμως τώρα ο πιλότος παίρνει μια απότομη στροφή, υπό την επιτήρηση της τρόικας των συμμαχικών αεροπλάνων, μας καλεί να βάλουμε τα σωσίβια και τις μάσκες του οξυγόνου όταν πέσουν και με ύφος αφοπλιστικά ήρεμο, ελαφρά εκστατικό, ανθρώπου που προπονεί νεαρές τουρίστριες στις καταδύσεις, μας αναγγέλλει ότι θα κάνουμε όλοι μαζί ό,τι δεν κάναμε εδώ και δεκαετίες, θα ζήσουμε μια μοναδική, μια αξέχαστη εμπειρία, ικανή να δώσει νόημα στην υπόλοιπη ζωή μας, θα καταπλήξουμε επιτέλους θετικά την Ευρώπη και τον κόσμο, ότι ακόμα ο καιρός είναι καλός, ο άνεμος έχει κοπάσει, έχουν ειδοποιηθεί όλα τα περιπλέοντα πλοία και κατεβαίνουμε ομαλά, απαλά, για την αναγκαστική μας προσθαλάσσωση.Κατεβαίνουμε όμως κάπως απότομα. Δεν θα ’λεγα πέφτουμε. Αρκετοί προσεύχονται. Μια αυθόρμητη ομολογία πίστεως πλανάται μέσα στο αεροσκάφος. Πιάνω τον αθυρόστομο να αναφωνεί «Πιστεύω! Πιστεύω!» Ένας από τους στασιαστές βγάζει την κραυγή «Πιστεύω στο Θεό! Πιστεύω και στον πιλότο». Άκουγες και κανένα κουφό «Πιστεύω στα Eurofighters!» ή «Πιστεύω στην εταιρεία!» Μέχρι και γω που κρατούσα την ψυχραιμία μου ψιθύρισα «Πιστεύω στη στατιστική!» ή «Πιστεύω στο νόμο των Πιθανοτήτων! Είναι μαζί μας, στο πλευρό μας». Ναι, μέσα στο χαμό καθώς πέφτουμε υπολόγισα ότι έχουμε 40% μεγαλύτερες πιθανότητες να σωθούμε σε σχέση με το διάσημο Sally, τον 57χρονο πιλότο Chesley Sullenberger, που οδήγησε με ασφάλεια στον ποταμό Χάντσον το τζετ της Usairways με 155 επιβάτες χωρίς να πάθει κανείς το παραμικρό. Άλλο το Αιγαίο κι άλλο ο παγωμένος ποταμός. Πέφτουμε κι αποποιούμαι οριστικά τον αιώνιο αγνωστικισμό μου με την τελευταία μου κραυγή «Πιστεύω ακόμα και στην Τρόικα Μοίρα!» «Πιστεύω!» Πιστεύω και καθώς πέφτουμε, πέφτουμε, πέφτουμε, η έγνοια μου είναι πως όταν περάσει ο κίνδυνος ο «Θεός» λησμονάται! Η πολιτική οικονομία του Ιησού Η πολιτική οικονομία του Ιησού με απασχολούσε παιδιόθεν. «Αχ, για όλα φταίει ο Χριστός», βαριαναστέναζε ο πατέρας μου όταν δεν είχε «μία», δηλαδή πολύ συχνά. «Ο Χριστός ήταν ξυπόλυτος όπως και οι μαθητές του οι ψαράδες και έτσι ξέχασε να ευλογήσει το επάγγελμα του τσαγκάρη. Δεν βλέπεις τι κονομάει ο κουνιάδος μου ο μαραγκός; Η ευλογία του Ιησού έπεσε περίσσια στους μαραγκούς γιατί ήταν η τέχνη του πατέρα του και του ίδιου».Ίσως αυτή είναι η εξήγηση που τα τσαγκαράδικα σ’ όλη την Ευρώπη, όπως αποδεικνύει ο ιστορικός Έρικ Χομπσμπάουμ, έγιναν οι πρώτες γιάφκες στην εξάπλωση του κομμουνιστικού κινήματος στο 19ο και 20ό αιώνα. Έτσι, όταν κάποιος δεξιός, ευκατάστατος και καλός ενορίτης κατέφθανε στο τσαγκαράδικό μας να του κολλήσουν το τακούνι, να επισκευάσουν τις σόλες ή να πάρουν μέτρα για καινούργια παπούτσια άρχιζε το δούλεμα: «Α, ρε, δεν θα έρθει η Ημέρα της Κρίσεως; Τότε ο Χριστός θα πει: εκ δεξιών μου οι αριστεροί, οι προλετάριοι, οι τσαγκάρηδες και εξ αριστερών μου οι δεξιοί, οι καπιταλιστές». Αν ο έρμος πελάτης έκανε το λάθος να τσιμπήσει και να ισχυριστεί ότι οι «δεξιοί θα πάνε στο δεξί χέρι του Χριστού», άρχιζε ο μακρύς κατάλογος των αριστερών φρονημάτων του Ιησού: «Είπε ναι ή ου ο έχων δύο χιτώνας να δώσει τον ένα; Είπε στον πλούσιο να πουλήσει όλα τα υπάρχοντά του και μετά να τον ακολουθήσει; Είπε ότι είναι πιο εύκολο να περάσει η καμήλα από την τρύπα της βελόνας παρά ο πλούσιος στον Παράδεισο; Έδιωξε τους εμπόρους από το ναό; Σας το έτριψε στη μούρη ότι δεν μπορεί να έχετε δύο αφεντικά και το Θεό και τον Μαμμωνά του χρήματος; Είπε: “Μακάριοι οι φτωχοί! Αλίμονο στους πλούσιους”!» Τέτοια.Η ιδεολογική καθαρότητα όμως κι ο μανιχαϊσμός της πόλωσης μάλλον δεν με τραβούσαν από μικρό και έτσι όλο και ξέθαβα κάποια «δεξιά» ή «καπιταλιστική» δήλωση του Ιησού και οι τσαγκάρηδες μου γκρίνιαζαν να μην τα σκαλίζω, όπως και ο άγιός μας δεσπότης μου απέδιδε το «αμάρτημα της περιέργειας». Έπαθαν σοκ από την επιστολή του Παύλου στους Εφέσιους: «Οἱ δοῦλοι ὑπακούετε τοῖς κυρίοις κατὰ σάρκα μετὰ φόβου καὶ τρόμου ἐν ἁπλότητι τῆς καρδίας ὑμῶν ὡς τῷ Χριστῷ». Ήταν βέβαιοι πλέον στο τσαγκαράδικο για την ιδεολογική λιποταξία του Παύλου. «Ρίχνει γέφυρες στους Ρωμαίους και τους πλούσιους, ο...!»Σ’ αυτή τη χαλαρή και μάλλον εύθυμη μισοϊδεολογική, μισοθρησκευτική ατμόσφαιρα άρχισα να μελετώ σχολαστικά τη γλώσσα των Ευαγγελίων, να καταγράφω τις εμφανείς διαφορές τους, το ιστορικό, κοινωνικό και αξιακό υπόστρωμά τους, οπότε μια μέρα αιφνιδιάζω τους τσαγκάρηδες με τη δήλωση ότι τελικά ο Ιησούς τάσσεται υπέρ του καπιταλισμού και μάλιστα υπέρ του επενδυτικού ρίσκου και υπέρ του ελεύθερου ανταγωνισμού! Έπεσε παγωνιά καθώς άρχισα να τους διαβάζω την παραβολή των «ταλάντων». Ο Κύριος επιβράβευσε τους δούλους του που «επένδυσαν» τα τάλαντα τα οποία τους παραχώρησε και μάλιστα με ποσοστό κέρδους 100%, ενώ τιμώρησε το δούλο που έθαψε το τάλαντο και το επέστρεψε ανέπαφο. Ο ανόητος δεν το ’βαλε ούτε στην τράπεζα να πάρει τόκο! Του αφαίρεσε λοιπόν το τάλαντο και το χάρισε σ’ αυτόν που έκανε τα πέντε τάλαντα δέκα. Δηλαδή τα λεφτά πάνε στα λεφτά, η εξουσία στην εξουσία και η τύχη στους τυχερούς. Να το «σωρευτικό σύνδρομο» στην ανθρώπινη ιστορία! Να και η περιφρόνηση του Ιησού στους ανθρώπους που δεν αναλαμβάνουν ρίσκο! Δεν τους άφησα σε χλωρό κλαρί. Άρχισα να τους αφηγούμαι από τον Λουκά την ιστορία του ανόητου καλλιεργητή με την τεράστια σοδειά, ο οποίος αποφάσισε να αποθηκεύσει τα αγαθά του, να «ακινητοποιήσει» το κεφάλαιό του και να αράξει, να τρώει, να πίνει, να το γλεντάει, δίχως να χρειαστεί να ξαναδουλέψει ή να επενδύσει και να διακινδυνεύσει. Η καταδίκη της συμπεριφοράς του από τον Ιησού ήταν αμείλικτη.Οι τσαγκάρηδες χτυπούσαν ακούσια πιο δυνατά τα σφυριά πάνω στα καλαπόδια, σαν να μην ήθελαν ν’ ακούσουν άλλα. Ο Μήτσος, μέγας τεχνίτης στη γόβα και τη συρτή, ψιθυρίζει στον πατέρα μου: «Λες, ρε σύντεκνε, να ’ταν σοσιαλδημοκράτης ο Ιησούς;»Ο Χριστός μέσα μου εγγράφηκε σαν πραγμάτωση της ελευθερίας, της ισότητας και της αγάπης και ο λόγος του επιχειρεί να συγκεράσει την κοινωνική δικαιοσύνη με το ρίσκο, την εργατικότητα, τη δημιουργία, την καινοτομία. «Ναι, αλλά δεν είναι μόνο πραγμάτωση της αγάπης ο Χριστός, είναι και Θεός, μην το ξεχνάς!» μου διαμαρτυρήθηκε τρυφερά ο σεβαστός Πατριάρχης Βαρθολομαίος.  Από το θαύμα των εφτά άρτων στο θαύμα με τον παραλυτικό της Καπερναούμ Η Έβδομη Αίσθηση φαίνεται πως με οδήγησε έγκαιρα στην πολιτική οικονομία του Ιησού. Θα ήταν ανέφικτο να κατανοήσει κάποιος πριν από δέκα δεκαπέντε χρόνια το μυστικό των καινοτομιών στο νέο χρηματοοικονομικό καπιταλισμό και στην επερχόμενη φούσκα του, αν δεν συνειδητοποιούσε την απεριόριστη γοητεία που ασκεί στο φαντασιακό των ανθρώπων το θαύμα του Γάμου της Κανά ή το θαύμα των εφτά άρτων που έθρεψαν χιλιάδες στην έρημο. Έτσι κι εγώ πήρα το θέμα ξεροσφύρι: Η μεταβολή της φύσης του πλούτου στον 21ο αιώνα υπό το φως του Γάμου της Κανά, της μετατροπής του ύδατος σε οίνο! Ή του πολλαπλασιασμού των άρτων στην έρημο! Με εφτά άρτους χόρτασαν 4.000! Στο επόμενο θαύμα με πέντε άρτους 5.000!Τι είναι πλούτος λοιπόν; Καθένας αυθόρμητα θα πει πως είναι τα αγαθά που καταναλώνουμε και κείνα τα αντικείμενα (εργοστάσια, μηχανήματα, κτήρια, πλοία, αυτοκίνητα κ.λπ.) που χρησιμοποιούμε για να παράγουμε και να διανέμουμε άλλα αγαθά και υπηρεσίες. Υπάρχει και μία τρίτη κατηγορία πλούτου. Εξοικονομείτε από την κατανάλωσή σας, βάζετε κάτι στην άκρη και αποκτάτε καταθέσεις, μετοχές, ομόλογα, αμοιβαία, ασφάλιστρα. Αυτά είναι χρηματοοικονομικά αγαθά, δεν τρώγονται άμεσα, δεν πίνονται, δεν είναι χειροπιαστός πλούτος, αλλά μ’ αυτά εγγράφετε ένα δικαίωμα σε μελλοντικό πλούτο.Ας πάρουμε λοιπόν ένα πολύτιμο αγαθό ίδιο μ’ αυτό του Ιησού, έναν άρτο ή μια πίτσα αν σας φαίνεται βλάσφημο το πείραμά μας. Κόβετε τον άρτο σε τέσσερα κομμάτια και εκδίδετε για καθένα απ’ αυτά μετοχή του ενός ευρώ. Ύστερα τεμαχίζετε στη μέση κάθε κομμάτι κι έχετε οκτώ κομμάτια, διπλάσιες δηλαδή μετοχές, αλλά οι προσδοκίες είναι θετικές στην αγορά κι αυξάνει γρήγορα η τιμή της κάθε μετοχής. Αρχίζουμε τώρα να τεμαχίζουμε τις μετοχές σε νέες, εκδίδονται ασφάλειες έναντι πιθανής πτώσης τους (παράγωγα προϊόντα), οι μέτοχοι δανείζονται όλο και περισσότερα ευρώ για ν’ αγοράζουν μετοχές, που εκτοξεύονται έτσι στα ύψη. Πάνω στον ένα άρτο κτίζονται μετοχές, «παράγωγα», χρέη, ενώ αυτός ο άρτος μένει πάντοτε ο ίδιος, στην ίδια θέση, δεν σε χορταίνει περισσότερο, ο «πραγματικός πλούτος» δεν αυξήθηκε και ξαφνικά ανακαλύπτεις ότι πάνω στο ένα ευρώ που άξιζε αρχικά το κάθε κομμάτι έχει δημιουργηθεί χρηματοοικονομικός πλούτος 64 ευρώ και πάνω στον άρτο που άξιζε 4 ευρώ έχει οικοδομηθεί ένας αντεστραμμένος κώνος αξίας 256 ευρώ! Ένα προς εξήντα τέσσερα το φούσκωμα! Ένα πρωινό όμως, εσύ που δανείστηκες, ας πούμε, 50 ευρώ για ν’ αγοράσεις αντίστοιχης αξίας μετοχές του άρτου, έκπληκτος διαπιστώνεις ότι, άγνωστο γιατί, αρχίζει να κατρακυλά η τιμή τους και να πέφτει η αξία τους στα 40, 30, 20 ευρώ και δώστου πιο κάτω και συ μένεις με το ίδιο κερατιάτικο δάνειο στο χέρι, που συνεχίζει να φουσκώνει. Μπορείτε άνετα να αντικαταστήσετε το 1 ευρώ με το 1 δισεκατομμύριο, οπότε η φούσκα του «άρτου» θα γίνει 256 δισεκατομμύρια! Και τότε ένας πανσοφολογιότατος, που τον προσκυνούσε όλη η υφήλιος, θα αποφανθεί με ύφος εκατό καρδιναλίων irrational exuberance, παράλογη επέκταση!Το φούσκωμα του άρτου στο νέο χρηματοοικονομικό καπιταλισμό υστερεί σε σχέση με τα θαύματα του Ιησού. Στο θαύμα με τους εφτά άρτους ο πολλαπλασιαστής, η μόχλευση όπως λέμε, είναι 286 φορές! Στο θαύμα με τους πέντε άρτους είναι 500 φορές!Επαναλάβετε το πείραμα και αντί για το ιδιωτικό βάλτε το δημόσιο χρέος, και αντί για μετοχές ομόλογα και ασφάλιστρα κινδύνου. Η αντεστραμμένη πυραμίδα του χρέους από ιδιωτική γίνεται δημόσια και καταρρέει πάνω στα δικά μας κεφάλια. Irrational exuberance, σου λέει! «Πιστεύω γιατί είναι παράλογο», ομολογεί ο Άγιος Αυγουστίνος.Οι γάμοι καταλήγουν συνήθως σε δάκρυα και το χρηματοοικονομικό σουξέ των δύο θαυμάτων, του Γάμου της Κανά και του πολλαπλασιασμού των άρτων (leverage, μόχλευση το λέμε) θα υποχωρήσει στη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα. Μην ανησυχείτε όμως, θα επανεμφανιστούν ανανεωμένα σε νέες παραλλαγές στο άμεσο μέλλον. Προς το παρόν όλες μας οι ελπίδες κρέμονται από το θαύμα της Καπερναούμ. «Σήκω και περπάτα», λέει ο Ιησούς στον παραλυτικό και η πίστη του είναι μεταδοτική. Ἔγειρε καὶ περιπάτει, περιμένω μια θαυματουργή φωνή για την Ελλάδα. «Σὺ λέγω, ἔγειρε καὶ ἆρον τὸν κρέββατόν σου καὶ ὕπαγε εἰς τὸν οἶκον σου».  Από τα 30.000 πόδια στις παραισθήσεις της «εντατικής» «Ξυπνήσατε;» Έχω μισανοίξει τα μάτια, το κεφάλι μου θολό, βαρύ κι ασήκωτο όταν άκουσα τη φωνή της κοπέλας με την άσπρη μπλούζα. Αφύσικος χώρος, αφύσικες και οι ερωτήσεις όπως, «Ξέρετε ποιος είστε;» ή «Θυμάστε το όνομά σας;» Νεύω με τα μάτια μου «ναι». «Μην ανησυχείτε, είστε σε καλά χέρια», με διαβεβαιώνει και ειδοποιεί κάποιους στο τηλέφωνο. Καταφθάνουν τρεις τύποι με λευκές μπλούζες, λευκές μάσκες, η κοπέλα τους ενημερώνει, προδοσία εκ μέρους της, έτσι το αισθάνομαι, κι ύστερα ένας απ’ αυτούς μου λέει στ’ αγγλικά: «Θα ακολουθήσουμε ένα θεραπευτικό χρονοδιάγραμμα μέχρι την αποσωλήνωσή σας». Η λευκή τρόικα μου προκαλεί πανικό, πρέπει να έχω πέσει σε διεθνή συμμορία αφαίρεσης οργάνων, κάνω να σηκωθώ να τους επιτεθώ, μα είμαι ανήμπορος και δεμένος, προσπαθώ να φωνάξω, αλλά μ’ εμποδίζει ο αναπνευστήρας κι αυτό είναι το χειρότερο, επιστρέφει ο παλιός τρόμος από τις παιδικές μου δύσπνοιες, που εξαφανίστηκαν μόνο όταν πάτησα τα δεκάξι. Ο τύπος μου τονίζει αργά αργά τις λέξεις: «Ηρεμήστε, δεν είστε μόνο εσείς σ’ αυτή την κατάσταση. Είναι όλη η Ελλάδα! Η ανυπομονησία είναι το μεγαλύτερο ελάττωμά σας, των Ελλήνων!» Η «τρόικα» αποχωρεί κι εγώ κάνω μούτρα στην προδότρα με το γλυκό χαμόγελο. Αρνούμαι ν’ απαντήσω σε οποιαδήποτε ερώτησή της. Την τέχνη αυτή την έχω ξεσκολίσει. «Είμαι η προσωπική γιατρός σας, εντατικολόγος». Πώς διάολο βρέθηκα εδώ, καθηλωμένος, εξαρτημένος από ένα σωρό σωλήνες και σωληνάκια, παντελώς αβοήθητος, έρμαιο στα χέρια τους! «Η κλινική σας εικόνα είναι πολύ καλή, αλλά πρέπει να βοηθήσετε και να απαντάτε στις ερωτήσεις μου. Δεν θα σας ρωτήσω τίποτα για την “πτήση”. Αυτή σας αγχώνει. Ας την ξεχάσουμε». Αρνήθηκα να συνεργαστώ και προσπάθησα να ξανακοιμηθώ. Δεν μ’ άφησε. «Κοιμάστε 33 μερόνυχτα». Τρελάθηκα! Μου ανακοινώνει την ημερομηνία και επαναλαμβάνει να ξεχάσω την πτήση, ποια γαμημένη πτήση, δεν μπορώ να καταλάβω. Ήμουν σαν ένα νήπιο, απόλυτα εξαρτημένος απ’ αυτήν για τις ανάγκες μου. Ήταν η τροφός μου, μόνο το στήθος της δεν ήταν στο στόμα μου, κι αυτή η υπερεξάρτηση παράγει αμφιθυμία, ανάμικτα συναισθήματα αγάπης-μίσους. Προσπαθούσε να διαπιστώσει αν έχουν διαταραχθεί οι γνωστικές και μνημονικές μου λειτουργίες. Την εκβίαζα με τα μάτια να μου βγάλει τον αναπνευστήρα και τα σωληνάκια και αρνιόμουν να γράψω οτιδήποτε με το στυλό που μου έβαλε στο χέρι. Δεν ξέρω αν είναι μέρα ή νύχτα, είμαι σε απόλυτη αισθητηριακή αποξένωση από τον κόσμο, το μυαλό μου έχει εξαντληθεί σαν μια μπαταρία που καίγεται από ένα ντελίριο φαντασιώσεων, ονειροπολήσεων, ίσως και παραισθήσεων τόσες μέρες σε καταστολή. Ο τροϊκανός είχε ψιθυρίσει στην κοπέλα να ελέγξει κάτι, μου φάνηκε πως άκουσα τον όρο «έκπλυση εγκεφάλου» και ανησύχησα μήπως είχα εκδηλώσει παρανοειδή συμπτώματα. Η λέξη «κώμα» σχηματίστηκε στο μυαλό μου. Η γιατρίνα όμως είχε ωραίο χαμόγελο και δεν άντεξα. Έκανα το πρώτο άνοιγμα έπειτα από διήμερη άρνηση. Όταν μου ζήτησε να μετρήσω τουλάχιστον μέχρι το 20 της σημείωσα την ακολουθία των αριθμών: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21... Δεν κατάλαβε και φώναξε το λευκό «τροϊκανό». Απογοητεύθηκε. Δεν ανταποκρίνομαι στο πρόγραμμα της θεραπείας διέγνωσε. Μου σημείωσε τους αριθμούς που είχα υποτίθεται ξεχάσει και ύστερα πέταξε το χαρτάκι στο καλάθι. Η κοπέλα έσκυψε και το πήρε. Μου ζήτησε παρακλητικά να ξαναγράψω σωστά την αρίθμηση. Έγραψα την ίδια ακολουθία και της συμπλήρωσα για να καταλάβει: 3+5=8, 8+13=21. Ήταν αμήχανη, κοίταζε και ξανακοίταζε το χαρτάκι κι απορούσε για τη διακεκομμένη μνήμη μου. Ολοκλήρωσα την επίθεσή μου με την εξίσωση eiπ+1=0! Ο «τροϊκανός» ευτυχώς δεν έπιασε το νόημα. «Παρανοειδές μαθηματικό παραλήρημα», πρέπει να αποφάνθηκε. «Καθηγητή» τον έλεγε και να πω την αλήθεια τον είχα αδικήσει. Σκέφθηκα μάλιστα ότι ίσως η εχθρότητά μου στο πρόσωπό του δεν ήταν παρά ένας ζηλότυπος ανταγωνισμός για τα μάτια της γιατρίνας. Τέτοιες βέβηλες φαντασιώσεις διασωληνωμένος σ’ όλο μου το σώμα!Ήταν Κυριακή, όπως με ενημέρωσε η νοσοκόμα, κι όμως η γιατρίνα διέκοψε το γουήκεντ της και ήρθε αιφνίδια πριν από το μεσημέρι στην εντατική βάζοντας πρόχειρα τη λευκή ρόμπα πάνω από το ωραίο της ντύσιμο. Ήταν σε έξαψη. «Έδωσα το χαρτί σου σ’ ένα μαθηματικό, καθηγητή Πανεπιστημίου», είπε κι έλαμψε στο πρόσωπό της η διπλή επιβεβαίωση, της γυναίκας και της γιατρίνας. Ο τόνος της ήταν θριαμβευτικός. Με την ακολουθία στην οποία κάθε αριθμός είναι άθροισμα των δύο προηγούμενων, τη γνωστή ως ακολουθία Φιμπονάτσι, της είπα πόσο όμορφη είναι. Είναι η ακολουθία της ιδανικής ομορφιάς. Με την εξίσωση του Όιλερ eiπ+1=0, εξύμνησα την κομψότητά της, ενώ με το i στον εκθέτη, το φανταστικό αριθμό, δηλαδή την τετραγωνική ρίζα του –1, της δήλωσα «είσαι φανταστική». Το ιατρικό απόρρητο πήγε περίπατο. Μου αποκάλυψε το ιστορικό μου στις 33 ημέρες του «ύπνου». «Μερικές φορές φωνάζατε παράλογα πράγματα. “Τρόικα Μοίρα!”, “Έβδομη Αίσθηση!” Τις τελευταίες μέρες μιλάγατε για το Χριστό και τα θαύματα! Πριν για τον Πλάτωνα κι έναν Διονύσιο, μα πιο πολύ απ’ όλους φωνάζατε το όνομα Επιμενίδης και μας παραξένεψε». Τώρα εξηγείται. Ένιωθα σαν να ξυπνούσα από έναν Μακρύν Ύπνο, τον Επιμενίδειο Ύπνο. Οι παραισθήσεις μου από την καταστολή μπερδεύονταν με πραγματικά περιστατικά και επίμονες σκέψεις μου. Αυτό με καθησύχαζε. Μέσα σ’ αυτή τη λυκοφωτική ονειρική κατάσταση οι φαντασιώσεις μου δεν συγκροτούσαν παθολογικά ένα ψυχικό σύνολο διασπασμένο, αποκομμένο από τη γενικότερη συνειρμική κυκλοφορία. Ήταν ενσωματωμένες στις συνήθεις ψυχικές λειτουργίες μου. Τα όνειρα, μας έμαθε ο Φρόιντ, είναι η «βασιλική οδός» για το ασυνείδητο. Κάτι με ρώτησε για τη μηχανή του αεροπλάνου, η μόνη μηχανή που άκουσα στον ύπνο μου ήταν της υδροφόρας που εξασφάλισε τη ριψοκίνδυνη διαφυγή μου τον Αύγουστο του 1972, όπως θα διαβάσετε στο «Ο λαθρεπιβάτης με το κόκκινο και το μαύρο». Είχα ονειρευτεί ακόμα και την καταστροφή του μινωϊκού πολιτισμού από την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας. Κι άλλα απίθανα.Μάταια προσπαθούσα ν’ ανακαλέσω κάτι στη μνήμη μου από το «συμβάν» και όλο μου ’λεγε για ένα αεροπλάνο και την πτώση του στη θάλασσα. «Αναγκαστική προσθαλάσσωση» την αποκάλεσε. Φοβάμαι ότι εγώ ήμουν σε καταστολή, στην εντατική, αλλά αυτή έχει απώλεια συνείδησης και σχιζοειδείς ονειροπολήσεις. Να το ομολογήσω όμως, στον ψυχικό μου κόσμο υπάρχει μια ελεύθερη πτώση, πέφτω, πέφτω, το δέρμα μου μένει ψηλά, το σώμα περιστρέφεται με ιλιγγιώδη επιτάχυνση προς τα κάτω! Ίσως να έχω επηρεαστεί από την πτώση του ανθρώπου από τους Δίδυμους Πύργους, εκατό πατώματα ψηλά. Κι ακόμη ένας ίλιγγος μου ’χει μείνει, θαρρείς κι ακολούθησα στο τεντωμένο σχοινί τον ακροβάτη στο εξώφυλλο του Ε, Πρόεδρε! Το «συμβάν», αν υπήρξε ποτέ, το ’σβησε η αμνησία μου. Με τούτα και με τ’ άλλα που μου αποκαλύπτει η όμορφη γιατρίνα αρχίζω ν’ ανησυχώ μήπως και το Η Έβδομη Αίσθηση δεν είναι παρά μια φαντασίωση στο πίσω μέρος του μυαλού μου έπειτα από 33 μέρες σε καταστολή. Ναι, σε λίγο θα έρθει η λευκή τρόικα για την τελική μου εξέταση και έχω μεγάλες πιθανότητες να υπογράψει το εξιτήριό μου από την εντατική.Αντί προλόγουΜε την τέχνη του εγγαστρίμυθου«Μη γράφεις, είναι μάταιο!» με αποτρέπει η Φωνή. «Ούτε γω κι ο Πυθαγόρας, μα ούτε ο Σωκράτης, αν και πολύ νεότερος, δεν γράψαμε λέξη».«...»«Μη μιλάς!» επιμένει. «Κι αν σου είναι δύσκολο να ασκηθείς στην Πυθαγόρεια Σιωπή, μάθε τουλάχιστον την τέχνη του Ευρικλή, του αρχαίου εγγαστρίμυθου από τη Λέσβο, και μεταβίβαζε, δίχως να φαίνεσαι, τη φωνή σου στους άλλους. “Βοήθα κρυφά” κατά τη μέθοδο του Ευρικλή, όπως την εφάρμοσε ο διαβολικός Αριστοφάνης και τη μνημονεύει ο Πλάτων».«Το μήνυμα ν’ ακούγεται, ο αγγελιαφόρος να εξαφανίζεται, έτσι που να διερωτώνται οι άνθρωποι: “Μωρέ, τι απόγινε αυτός, πού χάθηκε;” και να εικάζουν διάφορα όπως για μένα: “Εκοιμήθη επτά και πεντήκοντα έτη”».Όχι, δεν είμαι σχιζοφρενής, επικαλούμαι μάλιστα τη μαρτυρία του ίδιου του Σωκράτη, στην Απολογία του Πλάτωνα, ο οποίος ισχυρίζεται ότι ακούει «κάτι σαν φωνή που τον αποτρέπει» και αυτή του «πρωτοεμφανίστηκε στην παιδική ηλικία». Εμένα, αντίθετα, επειδή δεν είμαι θεόπνευστος σοφός, η Φωνή με επισκέφθηκε απροσδόκητα σε μια τραγικά δύσκολη στιγμή στα είκοσι ένα μου, στα χρόνια της δικτατορίας, ύστερα χάθηκε επί δεκαετίες, για να επανεμφανιστεί τα τελευταία δυο τρία χρόνια εν μέσω της μεγάλης παγκόσμιας κρίσης και της νέας ελληνικής τραγωδίας, οικονομικής και κοινωνικής.Η ασυνέχεια της Φωνής, το μακρύ χρονικό διάστημα της απουσίας της, είχε εκπλήξει τους Έλληνες, που την ονόμασαν Μακρύν Ύπνον ή, καλύτερα, Επιμενίδειον Ύπνον. Ναι, τώρα, ακούσια μου ξέφυγε κι ονομάτισα, παράβασις μεγάλη, αφού ο ίδιος ο Ιησούς μ’ έχει επιπλήξει αυστηρά να μη χρησιμοποιώ επί ματαίω το Όνομα. Επιμενίδης είναι το όνομα της εσωτερικής μου φωνής, του προσωπικού δαιμόνιου, του πνευματικού οδηγού μου και... γιατί να το κρύψω, του υποβολέα μου. Ω, μην καταφεύγετε σε εύκολες εξηγήσεις, ότι τάχα μεροληπτώ επειδή ο έβδομος σοφός της Αρχαιότητας είναι συμπατριώτης μου από τη Φαιστό, άλλοι λένε από την Κνωσσό, της Κρήτης. Άλλωστε μας έφερε σε αμηχανία επί είκοσι έξι αιώνες με τον ανεπανάληπτο γρίφο «Όλοι οι Κρητικοί είναι ψεύτες», που τον εκφωνεί ένας Κρητικός, άρα ψεύτης, και εισάγει έτσι τη μεγαλύτερη πρόκληση και αμφιβολία στα μαθηματικά και στη Λογική για την αλήθεια ή το ψεύδος των «αδιαμφισβήτητων» προτάσεών μας. Ναι, αυτό το γνωστό ως Παράδοξο του Επιμενίδη μας έχει βάλει σε μεγάλους μπελάδες.Οι άνθρωποι αδυνατούν να τον κατανοήσουν. Η ζωή και η φωνή του Επιμενίδη, του γιου του Φαιστίου, έχουν διακεκομμένο καθαρτήριο χαρακτήρα. Επιστρέφει μόνο όταν υπάρχει υπέρτατη ανάγκη για τους Έλληνες. Εκλήθη από την Κρήτη προσκεκλημένος του Σόλωνα για τον καθαρμό και τη λύτρωση της Αθήνας από το «Κυλώνειον Άγος», που άπλωνε σαν επιδημία το μίσος και την καταστροφή στην πόλη-κράτος. Ναι, ο Επιμενίδης δεν δίστασε να γίνει advisor, όπως λένε οι Νεοέλληνες, δηλαδή σύμβουλος του σοφού νομοθέτη Σόλωνα, για τον κατευνασμό των παθών, την εξάλειψη της μάστιγας των χρεών με τη σεισάχθεια, την επιβολή του αληθινού Πόθεν Έσχες στο δημόσιο βίο και τη δημοκρατική και κοινωνική ανασύνταξη της ανερχόμενης ηγετικής πόλεως των Ελλήνων, των άλλοτε αρχαϊκών ανταγωνιστών του μινωικού κόσμου και της Τριπλής Θεάς του. Επιμενίδης είναι το όνομα μιας ελληνικής εικασίας ανοιχτής σε πολλές ερμηνείες. Μάταια επιχειρούν οι άνθρωποι να ταυτοποιήσουν την ηλικία του, τις ζωές του, τις μετενσαρκώσεις του. Οι Κρήτες ισχυρίζονται ότι έζησε τριακόσια χρόνια παρά ένα, ενώ οι Αθηναίοι τα περιορίζουν σε εκατόν πενήντα εφτά! Είναι σ’ έναν αιώνα, ταυτόχρονα και σ’ έναν άλλο, εδώ κι εκείθε, σε διαφορετικές εποχές και τοποθεσίες με το χάρισμα της πολλαπλής εμφάνισης, όπως ο Πυθαγόρας, ο οποίος εθεάθη την ίδια μέρα και ώρα ταυτόχρονα στον Κρότωνα και στο Μεταπόντιο της ελληνικής Σικελίας! Ο Πλάτων γράφει με δέος για το «Επιμενίδειον άλιμον», τη λιτοδίαιτη αγωγή και αυτοπειθαρχία του. Ο Αριστοτέλης υπογραμμίζει την αναλυτική του δεινότητα στο να δίνει εξηγήσεις στα ανεξήγητα στη φύση και την κοινωνία. Οι Έλληνες θαύμαζαν την ικανότητά του να «μαντεύει» τα μελλούμενα και να προειδοποιεί για τους επερχόμενους κινδύνους.  Δύο φωνές για το ανέφικτο-εφικτό της «Εβδόμης» Την τέχνη του εγγαστρίμυθου Ευρικλή, αργά ή γρήγορα, θα την ολοκληρώσω, πού θα μου πάει, αλλά, προς το παρόν, ταπεινός μαθητευόμενός της, ξεκινώ να αφηγούμαι ό,τι είναι ανείπωτο, αυτό που σκοντάφτει στα όρια της γλώσσας, την Έβδομη Αίσθηση. Ξεκινώ και μέσα μου διασταυρώνονται δύο φωνές, μία στο δεξί μου αφτί, διακεκομμένη σαν χρησμός του Επιμενίδη από τη Φαιστό και μία δεύτερη, σταθερή, συνεχής στο αριστερό, του Αινησίδημου από την Κνωσσό, που αναβίωσε στον καιρό του τη δημιουργική αμφιβολία του παλαιού ελληνικού σκεπτικισμού του Πύρρωνα και του Καρνεάδη.Ναι, η γλώσσα αδυνατεί να αναπαραστήσει την Έβδομη Αίσθηση και οι δικές μου σπονδυλωτές μικροαφηγήσεις φιλοδοξούν μόνο να προκαλέσουν εντός σας την Επιμενίδεια αφύπνιση, ώστε να ξεγεννήσετε δικές σας εκατοντάδες μικροϊστορίες, αισθήματα, σπαράγματα της μνήμης, σκέψεις και διαισθήσεις που μπορεί να έμειναν μετέωρες, ίσως και ημιτελείς, αλλά συνθέτουν δίχως να το γνωρίζετε το μυστήριο της «Εβδόμης». Στους δύσκολους καιρούς για την πατρίδα μας προσφεύγουμε στην Έβδομη Αίσθηση για να διεισδύσουμε στην ανθρώπινη κατάσταση με το ψυχικό και πνευματικό βάθος και κυρίως με τον «τρόπο» των Ελλήνων που έζησαν τριάντα πέντε και πάνω διαδοχικές ανθρώπινες ζωές πριν από μας με εβδομήντα χρόνια καθεμιά. Αντίδραση, θα πείτε, στην ταπείνωση που βρεθήκαμε κυρίως από δικά μας σφάλματα; Είναι δύσκολο να το αποδεχθώ, αλλά ομολογώ ότι πάντα ζήλευα το μακαρίτη καθηγητή Ζολώτα που, πάλι σε δύσκολη εποχή, πριν από εξήντα χρόνια, ανέλυσε το παγκόσμιο οικονομικό πρόβλημα στα αγγλικά χρησιμοποιώντας αποκλειστικά... ελληνικές λέξεις!Η Έβδομη Αίσθηση, με αφετηρία τις «ελληνικές σκέψεις», μπορεί να «δει» πολύ πιο μακριά, πολύ πιο καλά απ’ όλες τις συμβατικές αισθήσεις, όπως ο «νάνος» του ποιητή, που «βλέπει σε πολύ μεγαλύτερη απόσταση απ’ όλους τους γίγαντες, καθώς πατά στους δικούς τους ώμους».Έβδομη Αίσθηση, μια μεταφορά, δυο μόνο λέξεις, για να μην καταφύγουμε σε χιλιάδες άλλες, τις περισσότερες από τις οποίες αγνοούμε. Οι σελίδες που ακολουθούν είναι μόνο το πρόσχημα, για να ξεκινήσει ο αναγνώστης τη δική του πνευματική και κυρίως ψυχική εξερεύνηση σε μια «σκοτεινή ήπειρο», να σκεφθεί το άσκεπτο, να ομολογήσει το ανομολόγητο, να «κτίσει» το άκτιστο και να καταστήσει εφικτό το ανέφικτο της Έβδομης Αίσθησης. Κι αν κάτι τον ξενίσει σ’ αυτή την περιπλάνηση, ο μαθητευόμενος στην τέχνη του Ευρικλή συγγραφέας τον ικετεύει να μην επαναλάβει το Κρῆτες ἀεὶ ψεῦται, Κρήτες πάντα ψεύτες, του ποιητή Καλλίμαχου, ο οποίος αδυνατούσε να κατανοήσει το παράδοξο να ισχυρίζονται οι Κρητικοί ότι ο Δίας είναι αθάνατος και ταυτόχρονα να του επιδεικνύουν με σεβασμό και περηφάνια τον τάφο του! Αυτή η άδικη, ίσως και κακοήθης, ετυμηγορία σε βάρος των συμπατριωτών μου θα είχε περιπέσει σε αφάνεια αν ο Απόστολος Παύλος, τον οποίο μάλιστα φιλοξενήσαμε στη Μεγαλόνησο σαν έπεσε το πλοίο του σε μεγάλη τρικυμία, δεν έσπευδε να τη διασώσει στην αιωνιότητα.Η Έβδομη Αίσθηση όμως αποκαθιστά την αλήθεια: Το παράδοξο του Επιμενίδη, του υποβολέα μου, είναι ένα όνομα για το παράδοξο της ανθρώπινης κατάστασης σε δύσκολους καιρούς. ΤΑ ΕΙΣ ΕΑΥΤΟΝ Ο λαθρεπιβάτης με το κόκκινο και το μαύροΕπιστρέφω σ’ ένα μακρινό πια Αύγουστο και βλέπω ξανά τον εαυτό μου, δίχως να το πολυσκεφτεί, να πηδά στην υδροφόρα που είχε λύσει τους κάβους και ζέσταινε τις μηχανές. Οι διώχτες μου είχαν στήσει καρτέρι στα κρητικά βαπόρια και είχαν αποκλείσει το λιμάνι του Ηρακλείου. Σφηνωμένος ανάμεσα σε κουλούρες συρματόσχοινα ένιωθα το μελτέμι να με μαστιγώνει καθώς βγαίναμε στο Κρητικό πέλαγος. Την είχα πάθει. Υπέθεσα ότι πήγαινε κάπου κοντά, σε κάποιο παραλιακό ξενοδοχείο, το πολύ μέχρι την Ντία, το νησί με τους αίγαγρους. Αν το μελτέμι αγρίευε θα μ’ έπαιρνε η θάλασσα κι έπρεπε τότε να βρεθώ «καβάλα στο δελφίνι» αντί για την υδροφόρα, σαν τον Αρίωνα όταν τον πέταξαν από το καράβι στη θάλασσα. Δώδεκα ώρες την έβγαλα δίχως νερό, όταν επιτέλους το κήτος έκοψε ταχύτητα και έστριψε ίσια κατά τα φώτα του λιμανιού. Στα πεντακόσια μέτρα από την ακτή, τρεις το πρωί, έπεσα στο νερό αφού ασφάλισα τα γυαλιά μου στην κωλότσεπη κι έσφιξα τις μαύρες σαγιονάρες μου στη ζώνη. Έχασα τη δεξιά. Αξία έχει, έλεγε ο Αρίστιππος, μόνο ό,τι μπορείς να διασώσεις μαζί με τη ζωή σου σ’ ένα ναυάγιο. Τράβηξα αριστερά από τα φώτα. Κανείς, ούτε οι χίπηδες που ήταν στρωματσάδα στην παραλία ούτε οι νεαροί που τύφλα άλλαζαν χέρια μια τσιγαριά, δεν έδωσαν σημασία σε έναν τύπο που έβγαινε τρέμοντας με τα ρούχα βουρίδι από τη θάλασσα. Η εκκεντρικότητα ήταν η σύμβαση της εποχής και ίσως μόνο μια αναδυόμενη Αφροδίτη μπορούσε να τραβήξει την προσοχή τους.Τους βούτηξα μια μπίρα για ν’ αντιμετωπίσω την υποθερμία και «απαλλοτρίωσα» μιαν αδέσποτη δεξιά σαγιονάρα. Βγήκε κόκκινη. Με μια σαγιονάρα ίσως να μ’ έπαιρναν για ξεχασμένο στο χρόνο Αιτωλό πολεμιστή, γιατί αυτοί φορούσαν μόνο ένα αριστερό σανδάλι, ή θα μ’ έπιαναν στα πράσα, όπως τον Ιάσονα, καθώς ένα σύγχρονο μαντείο θα έχει προειδοποιήσει τον Πελία να φυλάγεται από τον μονοσάνδαλο άνδρα. Δεν ήξερα πού βρισκόμουν, αλλά και ποιον να ρωτήσω δίχως να κινήσω υποψίες; Είχε σηκωθεί αρκετά ο ήλιος στην παραλία όταν αποτόλμησα να κάνω την παράλογη ερώτηση σε μια τουρίστρια περίπου στην ηλικία μου. Γαλλίδα φοιτήτρια στη Σορβόνη, διατριβή για τον Καραγκιόζη από την Κίνα ως την Ελλάδα όπως θα μάθαινα αργότερα, μια κουλτουριάρικη εκδοχή των κοριτσιών της nouvelle vague. «Το πιο πρωτότυπο καμάκι που μου έχουν κάνει στη Μύκονο!» σχολίασε. «Πήρα θάρρος γιατί άπλωσες το κεφάλι σου στο αγαπημένο μου μυθιστόρημα, το Le Rouge et le Noir. Το Κόκκινο και το Μαύρο του Σταντάλ». Η αξιοπιστία μου κορυφώθηκε όταν διαπίστωσε τα χρώματα στις σαγιονάρες. Το βράδυ, λαθρεπιβάτης στο πλοίο της γραμμής, έφυγα για τον Πειραιά. Αυτή ήταν η πρώτη και η τελευταία κρουαζιέρα μου στη Μύκονο, η οποία κρατά, σκέφτηκα τότε με συγκίνηση, το ίδιο όνομα εδώ και χιλιετίες. Το διμελές πλήρωμα της υδροφόρας θα πληροφορηθεί το περιστατικό τρία χρόνια μετά. Αν είχα παρουσιαστεί τότε θα με διευκόλυνε; Θα με παρέδιδε στο Λιμεναρχείο; Θα με πέταγε πανικόβλητο στη θάλασσα; Εκ των υστέρων η απάντηση είναι δεδομένη. Ποιος ξέρει γιατί πρώτη φορά φέτος ανακάλεσα αυτή την ανάμνηση από τον Αύγουστο του ’72 σε σχετική ερώτηση του γιου μου Νικόλα για μια καλοκαιρινή μου εμπειρία. Ίσως εξήγηση δίνει το απελπιστικό αίσθημα του αβοήθητου που βιώνει ο Έλληνας καθώς πασχίζει με αδέξιες κι αμήχανες προσπάθειες να κρατήσει το κεφάλι έξω από το νερό.  Συνειρμικό ημίφως * Ο νόμος της Εντροπίας από τη Φυσική με είχε διδάξει ότι ο χρόνος εμπεριέχει το πάγωμα, την απώλεια της ενέργειας, τη φθορά του πάθους, της αγωνίας και του φόβου. Έτσι, κοντά σαράντα χρόνια μετά, ανακαλώ με ειρωνική απόσταση τους ελεύθερους συνειρμούς μου από τις εφιαλτικές ώρες που πέρασα κολλημένος θανατερά σαν πεταλίδα στη θαλασσοδαρμένη υδροφόρα. Έρχεται ο καιρός που κάθε λεπτό, όσο έντονα κι αν το έζησες, θα γίνει ανάμνηση.* «Πάρ’ το φιλοσοφικά!» ακούστηκε η φωνή του γενειοφόρου πνευματικού μου μέσα από τον αφρό. «Πά’ να πει με καρτερία. Στο κακό που σε βρήκε υπάρχει πάντα ένα πολύ χειρότερο κακό. Μην πανικοβάλεσαι. Γίνε στωικός. Θυμήσου τον Επίκτητο». Ήταν ο Επιμενίδης, όχι ο Μαρξ. Τιμωρία μου, καθώς στον άμετρο σκεπτικισμό μου ειρωνευόμουν την αρχή της αταραξίας των στωικών και σάρκαζα πως πρέπει να ευχαριστήσω τη χούντα που με βασάνισε αλλά δεν με σκότωσε.* Μύηση στην τραγική γνώση. Κράτα μόνο γερά τα συρματόσχοινα, τίποτα άλλο μην κάνεις, μη σπαταλάς τις δυνάμεις σου, η τραγικότητά σου αυτές τις ώρες είναι απόλυτη, οι εναλλακτικές λύσεις μηδενίζονται, συνειδητοποίησε ότι είσαι παντελώς αβοήθητος, ρίξε τη μικρή εσωτερική σου άγκυρα στη μέση της καταιγίδας, αφέσου στη ροή των πραγμάτων κι αν επιζήσεις και ωριμάσεις ίσως μια μέρα αναγνωρίσεις στο ναυαγισμό το πανηγύρι της ανθρώπινης ύπαρξης.* Σπουδή στην ενεργητική αναμονή. Ζω σημαίνει περιμένω κάτι. Περιμένω κάτι άρα ζω. Waiting for Godot, μέσα από τα κύματα. Απελευθερώσου στο ρεύμα μιας άγρυπνης εγκατάλειψης. Τίποτα δεν είναι πια στο χέρι σου. Επέπλεε.* Ευκαιρία να ασκηθείς πειραματικά στη διαχείριση της αβεβαιότητας πάνω στο αγαπημένο σου μαθηματικό μοντέλο για τα θαλάσσια κύματα, που περιλαμβάνει τις διαφορές των φάσεων και του μήκους τους, το βάθος και την ταχύτητά τους, τα «προβατάκια» στο όρος των κυμάτων που σκάζουν πάνω σου, τη διασπορά του κυματισμού, τις επικαλύψεις και υπερθέσεις των ημιτονοειδών κυμάτων, τα κυματοπακέτα και τα παλίνδρομα κύματα που μπορεί από στιγμή σε στιγμή να σε καταπιούν.* Το κόκκινο και το μαύρο στο βαθύ πράσινο μπλε σκοτάδι καθώς πέφτει το σούρουπο και μαζί του το καταραμένο μελτέμι. Κόκκινο κρασί από τα όρη. Μαυρομάνικο μαχαίρι για το κακό μάτι. Οι μανάδες να κάθονται πάνω σε μαυρομάνικα μαχαίρια για να βγάζουν γιους. Όμορφες μαυροφόρες, μαυρομάτες να μαζεύουν μαυρολιές. Το Κόκκινο και το Μαύρο. Επανάσταση και Ελευθερία. «Ρόδα φυτεύω κόκκινα και μαύρα ξετελεύουν». Ο νόμος της Αντιστροφής του Νοήματος στις ιδεολογίες και στην πολιτική. Η μαγική μυστική γλώσσα των χρωμάτων. Λευκό μαυροπούλι. Μαύρος κύκνος. Λευκό κοτσύφι. Μπλε δέντρο. Μαύρο καράβι.* Κολυμπούσα κι απόδιωχνα από τη σκέψη μου την κακή μοίρα του Νικηφόρου Μανδηλαρά, που ρίχτηκε από το πλοίο στα κύματα, και το νου μου θέρμαινε σαν ακτίνα ελπίδας, όπως και τώρα, ο μονοσάνδαλος Ιάσονας και με πικρό παράπονο διερωτώμαι αν ο Έλληνας, που αποκοιμήθηκε σιτιζόμενος με δανεικά στο «Πρυτανείο», βαυκαλιζόμενος με την ψευδεπίγραφη «προοδευτικότητα», θα ξαναβρεί μέσα του το ένστικτο του Αργοναύτη, του ανθρώπου της εξερεύνησης, του ταξιδιού, της δημιουργίας, της καινοτομίας, του αγώνα της ζωής, και αρχίζω να ονειρεύομαι μια συνάθροιση των νέων Αργοναυτών και διερευνώ ποιος μπορεί να πάρει τη θέση του Φαλήρου από την Αθήνα, του Φάνου από την Κρήτη, του Λαέρτη από το Άργος, ποιος του Ιφικλή του Αιτωλού, του Κάστορα και του Πολυδεύκη από τη Σπάρτη, του Κάνθου από την Εύβοια, ποιος θα είναι ο Άργος, ο Θεσπιεύς, ο ναυπηγός της νέας Αργώς, ποιος; Αυτό είναι το Νέο Ελληνικό Ζήτημα! Παρασύρθηκα σε εφτά ελεύθερους συνειρμούς. Η Έβδομη Αίσθηση είναι το συνειρμικό ημίφως που πέφτει στα ανθρώπινα. Μια ελεύθερη περιπλάνηση του νου σαν το καρυδότσουφλο που αφήνεται να παρασυρθεί στα κύματα δίχως να χάνει την επαφή με την πραγματικότητα.Ο λαβύρινθος με τα διαβολικά κάτοπτρα«Καθρέφτη, καθρεφτάκι μου αν ποτέ σε ξεχάσω θα καταστραφώ, είτε είμαι Νάρκισσος είτε Περσέας!» Αυτό ήταν το ξόρκι του κάθε φορά που τρύπωνε στην Αίθουσα με τους Καθρέφτες. Δεν θα έπεφτε τόσο έξω αυτός, ένας ορθολογιστής, μπασμένος στα κόλπα του 21ου αιώνα, όπως ο ανόητος Νάρκισσος που πήρε για σώμα τον αντικατοπτρισμό του στο νερό. Στη λαμπρή του καριέρα μιμήθηκε την τεχνική του Περσέα, που δασκαλεμένος από την Αθηνά απόστρεψε τα μάτια από τη Μέδουσα, την κοίταξε για να την αποκεφαλίσει μόνο μες στο καθρέφτισμα της καλογυαλισμένης ασπίδας του. Διαφορετικά θα πέτρωνε. Έτσι κι αυτός, ποτέ δεν θέλησε να δει καταπρόσωπο την πραγματικότητα, ένιωθε ασφαλέστερος με τους αντικατοπτρισμούς της, τα είδωλα και τις οπτικές της αυταπάτες στην Αίθουσα των Κατόπτρων. Εκεί, γοητευμένος από το alter ego του στους καθρέφτες, ξανάβρισκε τον εαυτό του και τους ομοίους του, σιγούρευε τις ταυτίσεις και τις απορρίψεις του, χαλάρωνε με ευτυχισμένους συνειρμούς, απολάμβανε ένα σπάνιο αίσθημα ενότητας της ύπαρξής του κι αγαπούσε, ναι μπορούσε και ν’ αγαπήσει, ό,τι νόμιζε ότι ήταν, ό,τι ήθελε να είναι, ό,τι θεωρούσε μέρος του εαυτού του, της ιδιοκτησίας και της εξουσίας του, πρόσωπα και πράγματα του δικού του αστερισμού.Ένας κόσμος αυτο-ειδωλολατρίας, μακάριας έως θανάσιμης αποχαύνωσης, ωστόσο συνεκτικός, στέρεος, με τις θέσεις και τις προοπτικές του να έχουν προεξοφληθεί, κι αν περιοδικά δοκίμαζε αναταράξεις, ήταν προσωρινές και σύντομα επανερχόταν στο σημείο ισορροπίας. Κι όμως την τελευταία φορά που πάτησε το πόδι του –παράλογο! παράλογο!– λες και μια αιφνίδια ηφαιστειακή θερμότητα έλειωσε τους επίπεδους καθρέφτες, τους παραμόρφωσε σε πολυδιάστατους κρυστάλλους, σε κοίλα και κυρτά κάτοπτρα, με σφαιρικές ή ανώμαλες επιφάνειες διαφορετικής καμπυλότητας, κι οι ωραίοι αντικατοπτρισμοί μεταμορφώθηκαν σε κακομούτσουνα τεμαχισμένα τέρατα, σε άπειρες μεταλλαγές, χειρότερα κι απ’ το κεφάλι της Γοργόνας-Μέδουσας με τα φίδια για μαλλιά, τα μεγάλα δόντια, φάτσες αποκρουστικές που έτσι και τις ατένιζες πέτρωνες από το φόβο. Ένας υπαρξιακός εφιάλτης, κανείς δεν μπορούσε να αναγνωρίσει τον εαυτό του, ο ένας έδειχνε με αποτροπιασμό τον άλλο, «το τέρας είσαι εσύ, όχι εγώ», και η συμμετρική ωραία Αίθουσα με τους Καθρέφτες, που πρόσφερε υψηλές ναρκισσιστικές απολαύσεις, μεταμορφώθηκε στο Λαβύρινθο με τα διαβολικά κάτοπτρα, πιο περίπλοκο κι αδιέξοδο κι από εκείνον που έκρυβε το σκάνδαλο και τις ντροπές από το ανόσιο πάθος της Πασιφάης για τον ταύρο.Ο Άνθρωπος της Στιγμής, στερημένος από βαθιά μνήμη, από κάθε αίσθηση ιστορικής συνέχειας, εκείνος που ανασήκωνε αλαζονικά τους ώμους σε κάθε προμήνυμα κινδύνου με το This time is different, καθηλωμένος στο στάδιο του καθρέφτη, ο νάρκισσος του «εδώ και τώρα» με ανήμπορη οργή απαιτεί από την επιστήμη και την πολιτική να αποκαταστήσει πάραυτα τις παλιές του βεβαιότητες, από τα μαθηματικά ζητά ένα γεωμετρικό σημείο διαφυγής, έναν αλγόριθμο, έναν κανόνα, έναν κωδικό, σαν το κλικ στην Google ή όπως στον αριθμό του κινητού, που να μετατρέπει αυτόματα τους τερατώδεις κατοπτρισμούς του Λαβύρινθου στις παλιές ωραίες οπτικές ψευδαισθήσεις του. Μάταιο φίλε, μάταιο, το πρόβλημά σου ανήκει στα μη επιλύσιμα θεωρήματα. Η παραμόρφωση των καθρεφτών θα συνεχίζεται αμείωτη με δικό της ρολόι, μαζί και οι οβιδιακές σου μεταμορφώσεις. Μόνος, αβοήθητος, χαμένος στο Λαβύρινθο, δίχως κανένα μίτο της Αριάδνης, δίχως το κουράγιο να αναγνωρίσεις τον κοινό παρονομαστή των τεράτων. Ένα ορφανό θεώρημα  Ένα ξημέρωμα, καθώς μηρύκαζα για πολλοστή φορά τη ματαιότητα των προσπαθειών μου να στείλω έγκαιρα σήμα κινδύνου για την επερχόμενη χρεωκοπία, ο νους μου γύρισε για πρώτη φορά σαράντα χρόνια πίσω, σ’ ένα μετα-εφηβικό μου μαθηματικό επινόημα με το φιλόδοξο τίτλο Το Άλυτο Παράδοξο Θεώρημα των Κατόπτρων. Έμεινε κι αυτό στη μέση, όπως τόσα άλλα, από την απότομη και αμετάκλητη στροφή που πήρε η ζωή μου στα δεκαοχτώ. Το «θεώρημα», αν το θυμάμαι καλά, ζητούσε να προσδιορίσει τα ελάχιστα αναγκαία κάτοπτρα α) της ίδιας, β) διαφορετικής καμπυλότητας, για να ανασυνθέσουμε με τη μέγιστη δυνατή προσέγγιση το ανάγλυφο ενός ανθρώπινου σώματος. Πιστός στα διαλεκτικά μαθηματικά των Ελλήνων, στο διανοητικό και αισθητικό τους παιχνίδι, απαιτούσα μάλιστα η λύση να μην είναι αλγοριθμική, υπολογιστική, με διαδοχικές προσεγγίσεις και σταδιακές διορθώσεις των σφαλμάτων στρογγύλλευσης ή με τη μέθοδο των ηλεκτρονικών υπολογιστών, που τότε μόλις ξεμύτιζαν στη χώρα μας με δεινοσαυρική μορφή. Τι κι αν έμαθα πώς αποτυπώνουμε τη γήινη σφαίρα σε επίπεδους χάρτες, πωώς από δορυφορικές φωτογραφίες ανασυνθέτουμε το ανάγλυφο της Γης και των άλλων πλανητών! Τι κι αν μελέτησα τις σύγχρονες τεχνικές της φωτογραμμετρίας, ακόμα και τη μέθοδο της πολυφασματικής απεικόνισης με την οποία φωτογραφίζουμε ψηφιακά ένα αντικείμενο με διαφορετικά μήκη κύματος του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος, όχι μόνο του ορατού από το ανθρώπινο μάτι αλλά του υπεριώδους και του υπέρυθρου και στη συνέχεια απ’ αυτές τις φωτογραφίες ανασυνθέτουμε αλγοριθμικά την εικόνα του! Το δικό μου επινόημα το λησμόνησα παντελώς τόσες δεκαετίες και το ανακάλεσα αιφνίδια ένα πρωινό, όταν την ευφορία των ανθρώπων διαδεχόταν βίαια, εν μέσω της κρίσης, ο φόβος και ο πανικός κι έκαναν την εμφάνισή τους με νέα έκφραση παλιές υστερίες και νευρώσεις – αγχώδεις, ναρκισσιστικές, τραυματικές, ιδεοληπτικές, εγκατάλειψης, αποτυχίας. Η μεγάλη κρίση, που συντάραζε ταυτόχρονα τους «πάνω» και τους «κάτω», κάθετα και οριζόντια, διασάλευε όλες τις καθιερωμένες απεικονίσεις και ταυτίσεις, διέγειρε την αξιοθρήνητη μανία να δείχνει ο ένας τον άλλο, έφερνε στην επιφάνεια μια ψυχολογία ερήμου με τις αμμοθύελλές της, που άλλαζαν μόνο το σχήμα της ερήμου δίχως ν’ αλλάζει τίποτα, κι ακόμα κοινωνικές επιθυμίες ολέθρου και ενορμήσεις καταστροφής και «αυτοκτονίας».Οι καθρέφτες και τα κάτοπτρα, σ’ ανάλογους καιρούς αναταράξεων, πρόσφεραν μια χρήσιμη μεταφορά. Ο Ζαρατούστρα του Νίτσε σ’ ένα εφιαλτικό όνειρο βλέπει «το παιδί με τον καθρέφτη». «Κοίταξα τον εαυτό μου στον καθρέφτη κι είδα ένα διάβολο να μου κάνει γκριμάτσες». Ο ψυχαναλυτής Ζαν Λακάν απέδωσε την πρώιμη ναρκισσιστική εμπειρία διάπλασης του Εγώ με τον όρο στάδιο του καθρέφτη. Είχε επηρεαστεί άμεσα από τα οπτικά πειράματα του φυσικού Μπουαζέ μ’ ένα κοίλο κι ένα επίπεδο κάτοπτρο που σχημάτιζαν δυο τύπους κατοπτρικών ειδώλων μιας ανθοδέσμης: τα «πραγματικά» είδωλα και τα «φανταστικά». Ο καταραμένος Ζενέ, ο άγιος Ζενέ κατά τον Σαρτρ, που εξύψωσε την ελεεινότητα και την προδοσία δίχως όρια στο επίπεδο του μάρτυρα-ευαγγελιστή, ο αγαπημένος μου Ζενέ, που έβλεπε στους πάντες και στα πάντα το δικό του επίφοβο είδωλο, μας μεταφέρει στο αυτοβιογραφικό Το ημερολόγιο ενός κλέφτη την προσωπική του τραγική εμπειρία, καθώς βρέθηκε παγιδευμένος στο πολυδαίδαλο «Ανάκτορο με τους Καθρέφτες», ένα παλαιό παιχνίδι των πανηγυριών. Ο Μπόρχες παρακαλεί το φύλακα άγγελό του να μην ονειρευτεί καθρέφτες, τους τρέμει. Και το «κορίτσι» του τρελαίνεται και στην κρεβατοκάμαρά της οι καθρέφτες σκεπάστηκαν, γιατί βλέπει το δικό του είδωλο να ιδιοποιείται το δικό της και πανικόβλητη λέει πως την καταδιώκει και της κάνει μάγια. «Ζεις και πεθαίνεις μπροστά σ’ έναν καθρέφτη», έλεγε ο Μπωντλαίρ. Ξέχασε μόνο να συμπληρώσει ότι δεν βλέπεις τον εαυτό σου αλλά αποκλειστικά την εικόνα που παράγει το δικό σου βλέμμα. Το πιο τρυφερό κείμενο που γράφτηκε ποτέ για καθρέφτη είναι νομίζω «Ο καθρέφτης στην είσοδο» του Καβάφη. «Ένα ομορφότατο παιδί υπάλληλος σε ράπτη», που έφερε ένα δέμα, κοιτάχτηκε στον μεγάλο παλαιό καθρέφτη στην είσοδο του πλούσιου σπιτιού. Μα ο παλαιός καθρέπτης που είχε δει και δει,κατά την ύπαρξίν του την πολυετή,χιλιάδες πράγματα και πρόσωπα·μα ο παλαιός καθρέπτης τώρα χαίρονταν,κ’ επαίρονταν που είχε δεχθεί επάνω τουτην άρτιαν εμορφιά για μερικά λεπτά. Αχ, πόσο λίγες φορές στη ζωή θα μπορούσαμε να ομολογήσουμε με τη γλώσσα του Καβάφη «Το κάτοπτρο δεν μ’ απατά, είν’ αληθής η θέα...». Εννιά στις δέκα φορές ο καθρέφτης βγαίνει ψεύτης κι εγώ σαράντα χρόνια τώρα άφησα ορφανό κι άλυτο το Παράδοξο Θεώρημα των Κατόπτρων!Μυστική αίσθηση: Από το μηδέν στο άπειροΆσκηση συστολής. Έβλεπε τον εαυτό του να μικραίνει, πρώτα άρχισε να μαζεύει το κεφάλι στους ώμους και συνάμα αργά αργά, αδιόρατα, το σώμα του, συμμετρικά και στις τρεις διαστάσεις. Για μια στιγμή κάτι σαν φόβος πήγε να γεννηθεί μέσα του, μα ηρέμησε και συνέχισε, η αναπνοή του έσβηνε απαλά, δεν ανυπομονούσε, επαναλάμβανε μόνο το όνομά του σαν να παρότρυνε την ίδια την ύπαρξή του σε μια συστολή δίχως όρια, αποσύρεται απ’ όλα, καμιά σκέψη, διέγερση ή αγωνία, τα πάντα κι ο ίδιος σε απόσβεση, θαρρείς κι ένα εσωτερικό αλεξικέραυνο εκφόρτιζε την ενέργειά του στο σημείο μηδέν, σ’ ένα κέντρο εντός του σαν να ’ταν αυτό το κέντρο του κόσμου. Γαλήνη και ευδαιμονία τον κυρίευε σ’ αυτή την αργή εκμηδένιση, τώρα κρατά τρυφερά στην παλάμη ό,τι έχει απομείνει από τον εαυτό του και παρακολουθεί την καταληκτική του συρρίκνωση σε κουκκίδα. Πόσα λεπτά θα μείνει απορροφημένος στη μηδενική κατάσταση; Δεν θα θυμάται. Ένα εσωτερικό ρολόι τα ρυθμίζει. Άσκηση διαστολής. Προτιμά τις νύχτες με αστροφεγγιά στην ύπαιθρο ή στην άκρη της θάλασσας. Κάθεται χάμω, ηρεμεί, μετά ξαπλώνει ασάλευτος σε απόλυτη απομόνωση από το κοινωνικό περιβάλλον, με τα μάτια στον ουρανό αφήνεται να τον νικήσει η απεραντοσύνη του, καταλαμβάνεται από τη συμπαντική μουσική, περνά ώρα όταν νιώθει την ύπαρξή του να λύνεται, να ελαφραίνει, να απελευθερώνεται αθόρυβα σαν αιθέρας, να βγαίνει έξω από τον εαυτό του, να τον εγκαταλείπει, να εναντιώνεται στην εξουσία της βαρύτητας, κι όλο να χάνει βάρος, να διαστέλλεται, να αραιώνει, να αιωρείται –τίποτα ορατό, τίποτα ακουστό, ούτε δάκρυα, ούτε ίλιγγος, ούτε ναυτία– να εξαϋλώνεται σ’ ένα αόρατο σύννεφο που απλώνεται στο σύμπαν, να ατενίζει τον εαυτό του από κει ψηλά, να εκκενώνει την ενέργειά του στο διάστημα, να διαλύεται και να χάνεται με γαλήνη κι ευτυχία στο άπειρο κι εκεί, στο τέλος δίχως τέλος, στα ακραία όρια δίχως όρια, επανέρχεται στο απειροελάχιστο, στη μηδενική κατάσταση, ναι εκεί στο άπειρο ξανασυναντά το μηδέν. Πόσες ώρες διαρκεί αυτή η ηδονική εγκατάλειψη στο μηδέν και το άπειρο; Εξαρτάται. Είναι φορές που τον ξυπνά το πρώτο κελάηδημα των κοτσυφιών.Πιστεύω ότι η άσκηση συστολής-διαστολής του δασκάλου μου αποτελεί μια διαδικασία αυτοκάθαρσης, ένα αναζωογονητικό άδειασμα, μια πράξη κενώσεως και «ταπεινώσεως» εαυτού, που τη συναντάμε από τον Εμπεδοκλή ως τον Απόστολο Παύλο, ο οποίος θεωρεί ότι ο Ιησούς «ἑαυτὸν ἐκκένωσεν ἐν μορφῇ δούλου λαβὼν καὶ ἐν σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου». Δεν είπα όμως λέξη. Η μαθητεία μου έπρεπε να είναι σιωπηλή.  Συνέντευξη για το Τίποτα Ο γερο-μαλλιάς συμπατριώτης μου δεν σήκωνε συζήτηση γι’ αυτή του τη μυστική εμπειρία. Ασκήθηκα κι εγώ στην «πυθαγόρεια σιωπή». «Καιρὸς τοῦ σιγᾶν, καιρὸς τοῦ ἐῥωτᾶν». Έπρεπε να περάσει αρκετός καιρός για να μπορέσω να του αποσπάσω μερικές πρόσθετες πληροφορίες. Δεν είναι σωκρατικός να προσποιείται άγνοια και ταπεινοφροσύνη, είναι Κρητικός και παρασύρεται.  Δάσκαλε, τα φόρεσες τελικά και συ τα φτερωτά σανδάλια του Περσέα!Επιμενιδης: Μη γίνεσαι ασεβής. Ξέχνα το μαγικό πέταγμα των παραμυθιών με φτερωτά σανδάλια, φτερά του Έρωτα, αερικά, ιπτάμενα χαλιά, ιπτάμενα καράβια ή άλογα πουλιά. Ούτε λόγος βέβαια για τον περιστρεφόμενο ιπτάμενο κουβά του Κάφκα. Είναι μια εσωτερική διαλεκτική εμπειρία από το άπειρα μικρό, το άτομο, μέχρι το άπειρα μεγάλο, το συμπαντικό, από την ύπαρξη στη μη ύπαρξη. Να αποκαλέσουμε Νιρβάνα αυτή την εμπειρία;Επιμενιδης: Είμαι Έλληνας όχι βραχμάνος. Το πνευματικό μου ταξίδι ανήκει στην «επιμέλεια εαυτού», στην τέχνη του «ευ ζην». Είναι μια καθαρτήρια διαδικασία. Η ατομικότητα δεν καταργείται μέσα σε μια συλλογική συμπαντική ψυχή όπως στη Νιρβάνα. Συστέλλεται-διαστέλλεται από το μηδέν ως το άπειρο αλλά επανέρχεται πλουσιότερη, σοφότερη, απελευθερωμένη από το βάρος της ζωής, ελαφρότερη αλλά πυκνότερη, πάσχουσα, αγαπητική. Ο Φρόιντ θα ονόμαζε αυτή την ανθρώπινη κατάσταση ενόρμηση θανάτου...Επιμενιδης: Πες τη χαρούμενο ξαλάφρωμα. Ίαση από κάθε τραυματικό συναίσθημα. Αποφόρτιση του εγκεφάλου από παραπανήσιο ενεργειακό φορτίο. Ωδή στη ζωή. Ελευθερία από τους περιορισμούς της ανθρώπινης ύπαρξης. Όχι σ’ εμένα, τον Κρητικό με τις δεκάδες ζωές, αυτές τις ενοχικές θανατίλες της εβραϊκής κουλτούρας! Ακούγεται παράδοξο, αλλά οι Έλληνες που δημιούργησαν το θαύμα της μαθηματικής σκέψης δεν ανακάλυψαν το μηδέν. Αυτό ταξιδεύει καθυστερημένα από την Ανατολή στη Δύση με τη διαμεσολάβηση των Αράβων.Επιμενιδης: Πέφτεις στην παγίδα των Δυτικών, που θέλουν να μειώσουν την οφειλή τους στους Έλληνες. Το μηδέν είναι το όμικρον του ουδέν. Θυμήσου το όμικρον στο Οὐκ ή στο Οὔτις, ο Κανένας, το όνομα που χρησιμοποίησε ο Οδυσσέας στον Πολύφημο, το μεθυσμένο Κύκλωπα. Το νόημα του Τίποτα κυριαρχεί επί αιώνες στις φιλοσοφικές συγκρούσεις των Ελλήνων, προσωκρατικών, σοφιστών, σκεπτικιστών, στωικών. Στα μαθηματικά όμως; Στον αριθμό 0 σαν σύμβολο αναφέρομαι, όχι στη λέξη.Επιμενιδης: Είναι αλήθεια ότι έτσι ρητά ο αριθμός μηδέν καθυστερεί να εμφανιστεί. Ο άδειος κύκλος φαίνεται ότι έδωσε στους Έλληνες την πρώτη ιδέα. Χρησιμοποιούσαν τον κύκλο με άμμο σαν πίνακα και μετρούσαν με βότσαλα. Όταν τα αφαιρούσαν όλα προέκυπτε το μέγεθος ουδέν σαν άδειος κύκλος. Όμως ο Διόφαντος, ο μεγάλος Αλεξανδρινός, χρησιμοποιούσε το σύμβολο Μ° από το Μο, μονάδα, κι έτσι είχαμε το 01, 10, 20, 30... ή από Μ, μυριάδα. Η μυριάδα των μυριάδων είναι το αστρονομικό 108. Νωρίτερα, στον καιρό του Αρχιμήδη, οι Έλληνες αστρονόμοι χρησιμοποιούσαν ένα μικρό 0 στο μ° για να δηλώσουν τις μοίρες. 90° η ορθή γωνία, 360° ο κύκλος. Αυτό το σύμβολο χρησιμοποιείτε κι εσείς είκοσι δύο αιώνες μετά. Και οι ανατολίτες; Οι Σουμέριοι, οι Ινδοί;Επιμενιδης: Υπάρχει ένα διαρκές πάρε δώσε με τους Έλληνες. Ο Πυθαγόρας όπως κι εγώ ταξιδεύαμε στην Ανατολή. Οι Αλεξανδρινοί μαθηματικοί όπως ο Ήρων, ο Πάππος και ο Διόφαντος επηρέασαν καταλυτικά τους Ινδούς. Με τα μάτια μου είδα ένα «ωροσκόπιο των Ελλήνων» στα σανσκριτικά, όπου το μηδέν αναφέρεται με τις λέξεις «bindu» και «kha». Ο Επιμενίδης έμεινε αμίλητος για λίγο σαν κάτι να τον βασάνιζε και συνέχισε: Στη Μεσοποταμία όμως διάβασα μια αρχαία πήλινη πινακίδα όπου ο πατέρας ρωτά το γιο: «Πού πας;» «Πουθενά», του απάντησε εκείνος. «Τότε γιατί αργοπορείς;» Φαντάζεσαι λοιπόν ότι 5.000 χρόνια πριν οι Σουμέριοι είχαν συλλάβει το μηδέν στο χώρο και το χρόνο; Πάντως, δάσκαλε, το zero, το μηδέν των Δυτικών, δεν ήρθε από τους Έλληνες. Λένε ότι είναι αραβικό.Επιμενιδης: Οι Άραβες ήταν μεταπράτες. Μετέφρασαν από τους Ινδούς το Sunya, κενό, σε Sifr και οι Εβραίοι σε Sifra. Απ’ αυτούς φτάνει τον 8ο μ.Χ. αιώνα στους Ιταλούς ως zephyrs, zefiro, zefro και σταδιακά εξασθενεί στη Βενετία σε zero. «Βάλε μια τζίφρα», το έλεγαν στην Κρήτη επί αιώνες. Το cipher επίσης είναι το μηδέν, το μονόγραμμα και σήμερα ο κρυπτογραφικός αλγόριθμος. Μα και το άπειρο δεν προκαλούσε κάποια αμηχανία στους Έλληνες;Επιμενιδης: Η μαθηματική και φιλοσοφική σκέψη των Ελλήνων σημαδεύτηκε από διαρκή ένταση ανάμεσα στο πεπερασμένο και το άπειρο του κόσμου. Ο Αρχύτας από τον Τάραντα είπε την πιο έξυπνη ειρωνεία εναντίον του πεπερασμένου του σύμπαντος και υπέρ του απείρου: «Αν φτάσω στα ακρότατα όρια του σύμπαντος μπορώ να απλώσω το ραβδί μου έξω απ’ αυτό;» Δάσκαλε, αυτή η μυστική άσκησή σου δεν έχει βέβαια σχέση με τον «Επιμενίδειον Ύπνο» που σου αποδίδουν; Λένε ότι νεαρός στην Κρήτη εκοιμήθης επί «επτά και πεντήκοντα έτη». Έκανε πως δεν άκουσε. Σημάδι πως πρέπει να σταματήσω. Ούτε είχε όρεξη να συνεχίσει τη συζήτηση όταν τον ρώτησα για την ξακουστή έκσταση του Σωκράτη. Στο Συμπόσιο του Πλάτωνα ο Αλκιβιάδης, που ήταν δίπλα του στην εκστρατεία της Ποτίδαιας, διηγείται πως μια μέρα ο Σωκράτης στεκόταν όρθιος και ακίνητος από τα ξημερώματα, βυθισμένος σε σκέψεις. Ως το μεσημέρι άρχισαν να τον παρατηρούν κι άλλοι. Το βράδυ εξακολουθούσε να είναι καρφωμένος στο ίδιο σημείο, οπότε μερικοί Ίωνες έβγαλαν τα στρώματά τους έξω από τις σκηνές, περίεργοι αν θα παρέμενε έτσι όλη τη νύχτα. Πράγματι, μόνο το ξημέρωμα κινήθηκε, φάνηκε σαν να προσευχήθηκε στον Ήλιο κι ύστερα έφυγε. «Δεν είναι παράλογο, δάσκαλε, να μένει επί 24 ώρες ακίνητος σε πλήρη αφαίρεση από το περιβάλλον; Πού βρήκε τόση αντοχή;»  Επιμενίδης: Wi-Fi θεραπευτής Ηρεμούσε. Προετοίμαζε όλη του την ύπαρξη να υποδεχτεί κάτι. Έκλεινε τα μάτια. Ανασήκωνε τα χέρια ως το ύψος του κεφαλιού, να σχηματίζεται μια ισοϋψής τρίαινα. Όρθιος, ακίνητος στην ίδια θέση. Όχι δεν ήταν η στάση της προσευχής ή της ικεσίας προς μια ανώτερη ουράνια δύναμη. Το λευκό πατριαρχικό του κεφάλι ίσια μπροστά.Πέρασαν αρκετά λεπτά μέχρι η «τρίαινα», σαν αντένα, ν’ αρχίσει να μαγνητίζει τα διάχυτα ραδιοκύματα της ατμόσφαιρας, να ξαφρίζει κυριολεκτικά την ενεργειακή «σούπα» του περιβάλλοντος, να τη συγκεντρώνει, να την πυκνώνει σ’ ένα αόρατο ενεργειακό σύννεφο κι ύστερα να ’ρχεται αυτή η μοναδική αίσθηση της εσωτερικής ροής του «ρεύματος» από τα δάχτυλα στα χέρια, στους ώμους κι ένας εσωτερικός «θερμοστάτης» να την κατανέμει κατά προτεραιότητα στα όργανα που την έχουν μεγαλύτερη ανάγκη. Εκεί που υπάρχει ατονία, δυσλειτουργία ή αδικαιολόγητος πόνος. Ο γέροντας με τις τριάντα ζωές γίνεται ένας γιγάντειος φορτιστής, ένας μετασχηματιστής κυματικής ενέργειας, μια γραμμή μεταβίβασης «ρεύματος». Ο σωματικός και ψυχικός τόνος αυξάνει. Το ίδιο και η αντοχή του. Τα αντανακλαστικά οξύνονται. Οι νευρώνες στον εγκέφαλο καθαρίζουν, ανανεώνονται, διευκολύνονται οι συνδέσεις τους. Δυνάμωνε το κουράγιο και η φαντασία του.«Μπορώ κι εγώ;» τον ρώτησα.«Η Μούσα μιλά στους λίγους που πραγματικά την αποζητούν». «Τίποτα δεν προσφέρεται δωρεάν. Χρειάζεται πίστη, καλλιέργεια, επιμονή, εξάσκηση, δύναμη της θέλησης», συμπλήρωσε μετά από σύντομη παύση.Μπορούσε να μεταβιβάζει θετική ενέργεια με το άγγιγμα, για να θεραπεύσει μια χρόνια κόπωση ή έναν πόνο που δεν ανάγονταν σε παθολογικά αίτια. Απορροφούσε αρνητική ενέργεια από μια περιοχή του σώματος όπου τα συμπτώματα ήταν σωματοποιημένες εκφράσεις ψυχικού πόνου και ανεπίλυτων ψυχικών συγκρούσεων, όπως συμβαίνει στην υστερία. Εκφόρτιζε με το άγγιγμα και το λόγο και έδινε θετική διέξοδο σε λιμνάζουσες τραυματικές ψυχικές καταστάσεις. Στο καχύποπτο υλιστικό βλέμμα μου απαντούσε με τις φράσεις «Αποσυμφόρηση, συγχωριανέ μου, αποσυμφόρηση προκαλεί η ροή του ρεύματος. Καμιά μαγεία, καμιά μεταφυσική. Τίποτα παραπάνω από μια συμπληρωματική θεραπευτική αγωγή».«Τι ένιωσες;» ρώτησα μια έξυπνη μορφωμένη κυρία που βίωσε τη «θεραπεία» του. Μην πάει βέβαια ο νους σας σε τίποτα ιδεοληπτικά άτομα που συχνάζουν σε θρησκόληπτους ή μεταφυσικούς κύκλους!«Ένιωθα εδώ και καιρό να σβήνει το κερί μέσα μου. Καμιά επιθυμία. Ατονία και ήπια κατάθλιψη με χρόνιους πονοκεφάλους. Έζησα μια εσωτερική εμπειρία μετάδοσης ενέργειας, ζωτικής δύναμης. Κάτι σαν φευγαλέο παιχνίδισμα ηλεκτρικού ρεύματος μέσα μου, ένα ενεργειακό μικρο-στρόβιλο που με ζωογονεί και με αναταράσσει. Επανέρχεται η όρεξή μου για ζωή».  Μεταβίβαση: Η άλλη αίσθηση  Ύπνωση; Υποβολή; Φαινόμενο placebo όταν οι θετικές προσδοκίες ίασης από το ψευδοφάρμακο ενεργοποιούν τα ανάλογα ορμονικά συστήματα και επιτυγχάνουν θεραπευτικά αποτελέσματα;Καλύτερα να σταθούμε στο φαινόμενο μεταβίβαση στην πνευματική, ψυχική αλλά και φυσική σφαίρα. Μαθησιακή μεταβίβαση, θετική ή αρνητική, είναι η σχέση καθηγητή-μαθητή. Μεταβίβαση είναι η σχέση πνευματικού-εξομολογούμενου ή του ασθενούς με το γιατρό του. Η θεραπευτική αγωγή στην ψυχανάλυση βασίζεται στη μεταβίβαση. Ο ασθενής μεταβιβάζει στον αναλυτή ασυνείδητες επιθυμίες και αναπαραστάσεις, αρνητικά ή θετικά συναισθήματα, φορτίσεις και φαντασιώσεις που δημιουργούν παθογόνα συμπλέγματα. Επαναφέρει κάτι από το παρελθόν που τον «αρρωσταίνει» και το μεταθέτει στο πρόσωπο του γιατρού, ο οποίος υποκαθιστά άλλα πρόσωπα, συνήθως γονεϊκά, που αγαπά ή φοβάται ο αναλυόμενος. Είναι μια λειτουργία απελευθέρωσης (κάθαρσις) και εκφόρτισης συναισθημάτων που έχουν παραμορφωθεί και εγκλωβιστεί.Ξεχάστε τώρα τον ψυχαναλυτή. Καθένας μας γίνεται γιατρός του εαυτού του, με μεγαλύτερη ή μικρότερη επιτυχία, και ελαττώνει την ενέργειά του σε μια περιοχή ή σ’ ένα αντικείμενο που του προκαλεί φόβο και επώδυνη ένταση και την αυξάνει εκεί που η ένταση και ο ψυχικός πόνος γίνονται ανεκτά. Επενδύουμε και αποεπενδύουμε ψυχική ενέργεια για να επιτύχουμε μια βιώσιμη κατάσταση. Ο ψυχικός μας κόσμος είναι ένα σύστημα κυκλοφορίας και κατανομής ενέργειας που μπορεί να αυξάνει, να μειώνεται, να ισορροπεί, να μεταμφιέζεται, να μεταστρέφεται, να μετατίθεται από μια περιοχή σε μια άλλη, να απωθείται ή και να αποσβένεται. Είναι μια καθημερινή ασυνείδητη διεργασία. Γίνεται χωρίς να το ξέρετε. Στα όνειρά σας σίγουρα. Εδώ, σ’ αυτή τη μεταβίβαση και την ανακατανομή της ενέργειας, στηρίζεται η ενδοψυχική μας άμυνα. Η επινοητικότητά της είναι ασύλληπτη.Ας επιστρέψουμε όμως στο γέροντα δάσκαλο, που τον αφήσαμε με υψωμένα χέρια να τραβά ενέργεια από τον αέρα! Παράλογο; Δεν θα περάσει πολύς καιρός και το κινητό σας τηλέφωνο, το ipod που ακούτε μουσική, το ηλεκτρονικό σας βιβλίο, θα φορτίζονται απευθείας από τον αέρα, από τη διάχυτη, φυσική και ανθρωπογενή, κυματική ενέργεια. Ελεύθερη ανακύκλωση ενέργειας από το σύμπαν. Γιγάντεια διαστημικά φωτοβολταϊκά κάτοπτρα θα παράγουν gigawatts ηλιακής ενέργειας 24 ώρες τη μέρα και θα την εκπέμπουν στη Γη με κυματική μορφή. Ξαναγυρίζω σ’ ένα πείραμα ηλικίας εκατό ετών που με γοήτευσε στην πρώτη νεότητά μου αλλά ξεχάστηκε διεθνώς. Είναι το όνειρο του Νικολά Τέσλα για ένα παγκόσμιο δίκτυο ασύρματης μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Το ηλεκτρικό ρεύμα από έναν υψηλό πύργο μετασχηματίζεται σε μικροκύματα, μεταβιβάζεται σ’ ένα δέκτη και «πακετάρεται» ξανά σε ηλεκτρικό ρεύμα. Μόνο ο τραπεζίτης J.P. Morgan φιλοτιμήθηκε να χρηματοδοτήσει την καινοτομία, αλλά οι εταιρείες παραγωγής ρεύματος την απέρριψαν γιατί έτσι κανείς δεν θα πλήρωνε το ρεύμα, όλοι θα έκλεβαν!Δεν ξέρω πόσοι από μας θα τα καταφέρουν να βιώσουν αυτή τη Wi-Fi ασύρματη ενεργειακή θεραπευτική αγωγή του δασκάλου μου, αλλά για ένα πράγμα είμαι βέβαιος: η μεταβίβαση αποτελεί μια άλλη, θεμελιώδη αίσθηση της ανθρώπινης κατάστασης σ’ όλους τους τομείς της ζωής.  Παρεκκλίσεις και παρεκτροπές της εσωτερικής εμπειρίας «Τίποτα δεν δίνεται δωρεάν», μας είπε ο δάσκαλος. Και τίποτα δεν είναι δίχως κινδύνους. Η εσωτερική βίωση της «συστολής-διαστολής» του Εγώ ανάμεσα στο μηδέν και το άπειρο, στο πεπερασμένο και το απεριόριστο, μπορεί σε ανώριμα ή ιδεοψυχαναγκαστικά άτομα να παρεκκλίνει σε δύο ακραίους πόλους που περιγράφουν η φιλοσοφία, η ψυχανάλυση και κυρίως η ποίηση του Ρομαντισμού. Από τη μία σε μια αχαλίνωτη ενδοσκόπηση, σ’ έναν εγωκεντρισμό δίχως όρια που στη γλώσσα του Φίχτε συμβουλεύει: «Άκου μόνο τον εαυτό σου: πάψε να κοιτάς γύρω σου, κοιτά μόνο μέσα σου· αυτό είναι το πρώτο πράγμα που ζητά η Φιλοσοφία από τους μαθητές της».Από την άλλη έχουμε την απόσβεση της ανθρώπινης επιθυμίας, την ελάττωση των διεγέρσεων στο μηδέν, την εκμηδένιση της ατομικότητας, το γλίστρημα σε κατάσταση νιρβάνα, σε «ενόρμηση θανάτου», στη φροϊδική γλώσσα, και την υπερίσχυσή της έναντι των ενορμήσεων του Έρωτα και της Ζωής. Ο Βέρθερος του Γκαίτε αποτελεί το μοιραίο έρωτα με την υποσυνείδητη ορμή προς την αυτοκαταστροφή και την αυτοκτονία. Ο Τσάιλντ Χάρολντ του Μπάιρον, με τη λαχτάρα για θλίψη και τους απεριόριστους, ανεκπλήρωτους πόθους, θρηνεί: «Αλίμονο! Δεν ξέρω τι ψάχνω, αλλά η ανάγκη να ψάχνω δεν με εγκαταλείπει. Είναι δικό μου λάθος που συναντώ παντού όρια και που το πεπερασμένο δεν έχει για μένα καμιάν αξία;»Ο Μπωντλαίρ στο «Ο Πόθος της Εκμηδένισης» θα πει: Σκέψη πικρή, που μια φορά ριχνόσουν στην πάληη Ελπίδα που σπιρούνιαζε την αόρατη ορμή σουδε σε κεντάει τώρα πια. Δίχως ντροπή, κοιμήσουπαλιάλογο, που σου ’ρχεται σε κάθε εμπόδιο ζάλη. Η μεταβίβαση μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές παρεκτροπές: από τη διδασκαλία, την ιατρική και την πολιτική μέχρι τον έρωτα και τη θρησκεία. Ο Πλωτίνος, ο νεοπλατωνιστής, ομολογεί πως ο εκστατικός θείος Έρωτας, η μυστική ένωση του ανθρώπου με το θείο, μιμείται την ερωτική πράξη –μίμησις δὲ τούτου καὶ οἱ ἐνταῦθα ἐρασταὶ καὶ ἐρώμενοι– και περιγράφει τα στάδια αυτής της μυστικής εμπειρίας με τη σειρά «έκστασις, άπλωσις, παράδοσις, προσαρμογή του κέντρου της ψυχής στο μεγάλο κέντρο, αγαλλίασις, γαλήνη». Όμως ο προσευχόμενος ιδεοληπτικός μεταβιβάζει και προβάλλει στο ανώτερο ον τις δικές του ασυνείδητες επιθυμίες και σ’ ορισμένες ακραίες περιπτώσεις η μυστικιστική αγάπη παρεκτρέπεται διά της αυθυποβολής σε ξέφρενη φαντασιακή συνεύρεση και η Ιερή Μέθη και η συνάντηση με το Νυμφίο εκφυλίζεται σε «γαμήλια» ένωση και σε οργασμικά ατυχήματα. Θρησκόληπτα άτομα με ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση μας καταπλήσσουν με τις βλάσφημες έμμονες ιδέες και τις πολυδιεστραμμένες ερωτοληψίες τους. Το «βακχεύειν», δηλαδή η ένωση με το θείο, έχει τους κινδύνους του.Έχω έναν πόνο κίτρινο-λεμονί«Τι τρέχει;» ρώτησε μιας και με είδε κακόκεφο.«Έχω πονοκέφαλο».«Πού τον αισθάνεσαι;» «Ανεβαίνει από το σβέρκο προς τα πάνω».«Τι χρώμα έχει;»Τον κοίταξα αμήχανα.«Τον νιώθεις καφε-κίτρινο, κίτρινο, πορτοκαλή, τι;» Με δουλεύει ο «θεόπνευστος» αγύρτης, σκέφτηκα.«Για να τον ακούσω...» είπε και κράτησε απαλά με τις δυο παλάμες του το πίσω μέρος του κεφαλιού μου. Έπειτα από δύο τρία λεπτά μου λέει ανακουφισμένος: «Ευτυχώς είναι κίτρινος-λεμονί».«Αν ήταν πορτοκαλί;»«Θα είχε μεγάλη ένταση και διάρκεια».Ακούει με τα χέρια χρώματα! Θα μας τρελάνει, σκέφτηκα. Έγχρωμη ακοή με την αφή. Έχει μπερδέψει τις αισθήσεις ο αρχαίος σοφός.Δεν έδωσα ιδιαίτερη σημασία, μέχρι πρόσφατα που μια γνωστή, και μάλιστα οδοντίατρος με υψηλό βαθμό ευφυΐας, μου εξομολογήθηκε ότι κατά τη διάρκεια του βελονισμού τα τσιμπήματα σε διαφορετικά σημεία του σώματος, ή με διαφοροποιημένη ένταση του πόνου, διέγειραν διαφορετικά χρώματα στον εγκέφαλό της και μάλιστα με τα μάτια κλειστά. Πράσινο και πράσινο κάνει κόκκινο  Όταν ήθελε να βεβαιώσει με κατηγορηματικό τρόπο μια άποψη επαναλάμβανε αυθόρμητα: «Πράσινο και πράσινο κάνει κόκκινο». Ύφος ανθρώπου που λέει: «Δύο και δύο κάνουν τέσσερα».Κουφό, δεν ξέρει τη χημεία των χρωμάτων, σκέφτηκα όταν το πρωτάκουσα. Τα περιστατικά αυτά των αριθμητικών πράξεων με χρώματα πολλαπλασιάζονταν και αναγκάστηκα να παραβιάσω τον κανόνα της διακριτικότητας και να τον ρωτήσω. Έπαθα σοκ με την απάντησή του. Στο μυαλό του οι αριθμοί έχουν χρώματα. Το πράσινο ήταν το δύο και το κόκκινο το τέσσερα!Επιστρέφω ξανά σαράντα χρόνια πίσω. Μια μαθήτρια του είκοσι αδυνατούσε να παρακολουθήσει την έξοχη διδασκαλία του πατέρα Μικρούτσικου στη Γεωμετρία. Μυστήριο. Κελεπούρι βέβαια: ατομικό φροντιστήριο για έναν άφραγκο φοιτητή του Πολυτεχνείου που συνεργαζόταν με τα φροντιστήρια Μανωληκίδη λόγω του συγχωριανού μου χημικού Νίκου Πάγκαλου. Είχα μείνει άφωνος από την υψηλή απόδοσή της. Το μυστήριο γινόταν ακόμα μεγαλύτερο. Με εντυπωσίασε ωστόσο ότι επέμενε να χρησιμοποιεί χρωματιστά στυλό στα γεωμετρικά σχήματα και τα σύμβολά τους, γράμματα και αριθμούς, κάτι που απεχθάνομαι.Η μαθηματική αφαίρεση για μένα είναι άχρωμη και τα σχήματα έχουν μόνο παραλλαγές του μαύρου-γκρι σε λευκό ή αντίστροφα. «Μα το ίδιο κάνει και ο Μικρούτσικος», θύμωσα. Χρησιμοποιούσε δηλαδή έγχρωμες κιμωλίες σε πράσινο πίνακα απλώς για να τονίσει το νόημα, ιδιαίτερα στην επίλυση γεωμετρικών τόπων.Το κορίτσι αντέδρασε: «Ναι, αλλά χρησιμοποιεί εντελώς λάθος χρώματα και μου τη σπάει, αποδιοργανώνει τη σκέψη μου». Παρακολούθησα ένα μάθημα του Μικρούτσικου. Πράγματι το κορίτσι ταύτιζε τους αριθμούς, τα γράμματα και τα σχήματα με δικά της συγκεκριμένα χρώματα. Ψαρεύοντας στην ιστορία των μαθηματικών βρήκα ότι ο Ινδός μαθηματικός Μπραμαγκούπτα, 630 μ.Χ., χρησιμοποιούσε χρώματα, όπως μαύρο, μπλε, κίτρινο, λευκό, κόκκινο, για να υποδηλώσει τους αγνώστους x, y, z... στην επίλυση ενός αριθμητικού προβλήματος.  Ακούει χρώματα Πέρασε καιρός για να του αποσπάσω την ομολογία: «Οι λέξεις για μένα έχουν χρώμα».«Το νόημά τους έχει χρώμα, δάσκαλε, ή μόνο τα γράμματά τους;» Το μυαλό μου γύρισε σ’ ένα παλιό περιστατικό στα χρόνια της δικτατορίας. Είχα ανέβει πάνω σ’ έναν τηλεφωνικό θάλαμο, ο οποίος μάλιστα έτρεμε, για να μιλήσω. «Πώς τον λένε, μωρέ, αυτόν;» ρώτησε μια φοιτήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών που κατοικοέδρευε τότε στο Μετσόβιο. «Δεν θυμάμαι τ’ όνομά του μα μου βγαίνει σε κόκκινο!» της απάντησε η διπλανή της.Εννοούσε κομμουνιστής; Εννοούσε Ολυμπιακός; Ή μήπως γνώριζε τη σπάνια πληροφορία ότι τους Κρητικούς τους αποκαλούσαν στον αρχαϊκό κόσμο «κόκκινους» λόγω επιδερμίδας, όπως και τους Φιλισταίους και τους Κάρες; Τίποτα απ’ όλα αυτά. Στον περίγυρο που την κοίταξε περίεργα, εξήγησε ότι σε κάθε όνομα έδινε ένα χρώμα, ανάλογα με το αίσθημα που της προκαλούσε. Κόκκινο σήμαινε θερμή συμπάθεια. Αντιπάθεια το κίτρινο. Παστέλ γκρι αποκαλούσε τα ήπια παιδιά που περνούσαν αδιάφορα στα μάτια της. Λαχανί τους ξενέρωτους.Ο Δάσκαλος μου το ξεκαθάρισε:«Όχι το νόημα της λέξης, ο ήχος κάθε γράμματος έχει στο μυαλό μου χρώμα και κάποιο σχήμα».Ο εγκέφαλός του έχει έγχρωμο αλφάβητο.«Παραμένει ίδιο και απαράλλαχτο αυτό το αλφάβητο από την πρώτη ζωή σου στην αρχαία Κρήτη;»«Αυξήθηκαν οι αποχρώσεις, αλλά μειώθηκε η φωτεινότητα και ο τόνος των χρωμάτων».  Ο συγγραφέας της «Λολίτα»: «Το a έχει χροιά ξεραμένου ξύλου» Τον Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ τον ξέρετε; Οι περισσότεροι βιάζονται να απαντήσουν: «Α, τον κοσμοπολίτη εμιγκρέ που έγραψε τη Λολίτα». Και την Άντα συμπληρώνω. Σπεύδω να αποκαλύψω τα αμφίθυμα αισθήματά μου στο πρόσωπό του. Όχι επειδή δήλωσε ότι δεν καταφρονεί την Οκτωβριανή Επανάσταση για τη χαμένη μυθώδη περιουσία του, τα χαμένα τραπεζογραμμάτιά του, αλλά για την υπερτροφική αίσθηση χαμένης παιδικότητας. Όχι για τις σχοινοτενείς αναφορές στις Ελβετίδες, Γερμανίδες και Αγγλίδες γκουβερνάντες και τους εξήντα και πάνω υπηρέτες στο αρχοντικό της οικογένειάς του. Με ενόχλησε που προσευχόταν από παιδί στο Θεό όχι στη γλώσσα του αλλά στα αγγλικά! Αυτό με μάρανε, αφού ακόμα και τον αντιντοστογιεφσκισμό του δέχτηκα ψύχραιμα. Είναι από τους αγαπημένους μου συγγραφείς, αν και με ξένιζε πάντα η λεπτομερειακή ακριβής αλλά, νομίζω, καταχρηστική παράθεση των χρωμάτων στις περιγραφές του, που δεν αφήνει πολύ χώρο στη δική μας φαντασία και με κάνει να νοσταλγώ την ξηρότητα και αχρωμία του Κάφκα. Τέτοια λύσσα με τα χρώματα, ώστε αφιέρωσε όλη τη ζωή του στη συλλογή πεταλούδων! Το αίνιγμα λύθηκε όταν διάβασα το αυτοβιογραφικό του Μίλησε Μνήμη (Speak Memory). Εκεί ο Ναμπόκοφ αναφέρεται σε ορισμένες «οπτικές και ακουστικές του παραισθήσεις» και κάνει την παρακάτω συγκλονιστική εξομολόγηση, συναφή με το θέμα μας: Παρουσιάζω, επιπλέον, μια κλασική περίπτωση έγχρωμης ακοής, audition colorée – αν και ίσως δεν πρόκειται περί «ακοής» ακριβώς, εφόσον η αίσθηση του χρώματος φαίνεται ότι παράγεται από τον ήχο που αποδίδω σε ένα δεδομένο γράμμα, την ώρα που φαντάζομαι το περίγραμμά του. Το μακρό a του αγγλικού αλφάβητου (περί αυτού θα πρόκειται, πλην εξαιρέσεων) έχει για μένα τη χροιά του ξεραμένου ξύλου – το γαλλικό a, όμως, θυμίζει λουστραρισμένο έβενο. Η ομάδα αυτή του μαύρου συμπεριλαμβάνει το σκληρό g (επεξεργασμένο καουτσούκ) και το r (καπνισμένο κουρέλι που σκίζεται) [...]. Πάντα με προβλημάτιζε το γαλλικό on, όπου έβλεπα την τεταμένη επιφάνεια του αλκοόλ που έχει γεμίσει ως τα χείλη χαμηλό ποτήρι. Στα μπλε, τώρα, έχουμε το χαλυβδόχρωμο x, το z του σωρείτη, το k του μυρτιδίου. Και εφόσον ήχος και σχήμα επικοινωνούν διακριτικά, βλέπω το q πιο καφέ από το k και στο s ένα περίεργο κράμα γαλανού και μάργαρου, ενώ το c κρατάει το γλαυκό. Οι γειτονικές αποχρώσεις δεν συγχωνεύονται, οι δε δίφθογγοι δεν έχουν δικά τους χρώματα, εκτός και αν αναπαρίστανται με ένα μόνο γράμμα σε άλλη γλώσσα (όπως στην περίπτωση του ρωσικού γράμματος για το sh, παλιού σαν του Νείλου τους κυματισμούς, με το σταχτί του χνούδι και τους τρεις μίσχους του, που επηρεάζει το αγγλικό sh).Βιάζομαι να ολοκληρώσω τον κατάλογο πριν με διακόψουν. Στην πράσινη ομάδα είναι το f, φύλλο της σκλήθρας, το άγουρο μήλο του p, και το φιστικί του t. Μουντό πράσινο, συνδυασμένο κάπως με βιολετί, είναι η καλύτερη δυνατή προσέγγιση του w. Τα κίτρινα συμπεριλαμβάνουν τα διάφορα e και i, το κρεμ του d, το χρυσαφένιο y καθώς και το u, του οποίου η αλφαβητική αξία αποδίδεται μόνο ως «μπρούντζινο σε τόνο πράσινο της ελιάς». Στην ομάδα του καφέ έχουμε έναν πλούσιο τόνο καουτσούκ στο παχύ g, το κάπως χλομότερο j και, στο h, μουντό καφέ από κορδόνι παπουτσιού. Στα κόκκινα, τέλος, το b έχει τον τόνο που οι ζωγράφοι αποκαλούν σιένα, το m είναι πτυχή ροζ φανελένιου υφάσματος και, σήμερα πλέον, έχω φτάσει να αναγνωρίζω καθαρά στο v τον «ροδόχρωμο χαλαζία» [...]  «Είμαι συναισθητικός», θα δηλώσει χωρίς περιστροφές ο Ναμπόκοφ. Όταν δηλαδή διεγείρεται μια αίσθηση, αυτόματα στον εγκέφαλό του διεγείρεται και μια άλλη αίσθηση, έστω κι αν οι περιοχές τους είναι απομακρυσμένες. Η συναισθησία του, η έγχρωμη ακοή, έχει νευρολογική βάση. Αντίθετα, στον Επιμενίδη και σε άλλους είναι επίκτητη ιδιότητα του εγκεφάλου.  Επιμενίδειο video clip: «Παίξ’ το βαθύ πράσινο» Πρόβα του Μάνου. Κάτι τον δυσαρεστεί στο φλάουτο. «Παίξ’ το, κορίτσι μου, προς το βαθύ πράσινο του κυπαρισσιού, όχι τόσο φωτεινό». Ορχήστρα Χρωμάτων!Ο ξακουστός συνθέτης και βιρτουόζος πιανίστας Φρανς Λιστ, μέγας σταρ του 19ου αιώνα, φωνάζει στην Ορχήστρα: «Κύριοι, παρακαλώ λίγο μπλε παραπάνω. Το κομμάτι εδώ είναι βαθύ βιολετί! Το παίζετε πολύ ροζ! Συγκεντρωθείτε, το μπλε είναι το κλειδί για να το πιάσετε σωστά».Ο γερο-δάσκαλός μου «έβλεπε» τη μουσική σαν γράφημα είτε γραμμικό, είτε με μορφή κυματική ή και σπειροειδή, με εναλλασσόμενα χρώματα και αυξομειούμενο μήκος-πλάτος. Στην 5η του Μπετόβεν βλέπει σε μαύρο φόντο γραμμές οριζόντιες, κεκλιμένες, κάθετες σε πορφυρό, κυρίως βιολετί, βαθύ πράσινο και γκρι-μπλε. Στο κονσέρτο του Βιβάλντι Four Seasons «έβλεπε» έναν αφηρημένο πίνακα με λευκό, με κλιμακούμενη αντανάκλαση, μετά το χρώμα της σκουριάς όπως των φθινοπωρινών φύλλων και ύστερα πινελιές από χρώματα ενός λιβαδιού δίχως ίχνος νατουραλισμού. Ο Επιμενίδης τελικά «έβλεπε» σε κάθε μουσικό έργο ένα δικό του, εντελώς προσωπικό, video-clip. Πέρασε από το νου μου μήπως το ψυχεδελικό του άκουσμα οφειλόταν σε μια σύγχρονη εκδοχή του ιερού αμανίτη και των ιερών οπιοειδών στις τελετές της Αρχαιότητας, ό,τι δηλαδή ήταν το LSD για τις ροκ μπάντες των sixties! Pink Floyd! Θεοσοφιστικές και μυστικιστικές σέχτες μέσα στην ιστορία παρήγαγαν εντυπωσιακά εκστατικά ψυχεδελικά αποτελέσματα με έντεχνα show που συνδύαζαν μουσική, ποίηση, χορό, φωτισμούς και οπιοειδή θυμιάματα, καμιά φορά και ιερό όργιο, όπως έχω περιγράψει στο Η γυναίκα της όγδοης μέρας.Οι πυθαγόρειοι πρώτοι διατύπωσαν τη μαθηματικο-μουσική αρχή της συμπαντικής αρμονίας. Το πρόβλημα των Ελλήνων φιλόσοφων ήταν πώς να ποσοτικοποιήσουν και να μετρήσουν το «χρώμα» της μουσικής, για να επιτύχουν τη μαθηματική αντιστοίχιση της μουσικής κλίμακας με το φάσμα των χρωμάτων. Ο Πλάτων αντιστοίχισε τα χρώματα των οκτώ ουράνιων σφαιρών με οκτώ μουσικούς τόνους. Ο ρεαλιστής Αριστοτέλης ταξινόμησε τα χρώματα με μοναδικό κριτήριο τη φωτεινότητά τους και δημιούργησε μια κλίμακα από το μαύρο στο λευκό και την αντιστοίχισε με τη μουσική κλίμακα από τις υψηλές έως τις χαμηλές νότες, με τις ενδιάμεσες να κυμαίνονται από το σκοτεινό ως το φωτεινό γκρι.Θα πρέπει να περιμένουμε δεκατρείς περίπου αιώνες για να πιάσει το νήμα από τους Έλληνες ο Ισαάκ Νεύτων. Αυτός συνδέει τα ηχητικά κύματα (νότες) με τα κύματα του φωτός (χρώματα). Βρίσκει τις κοινές συχνότητες. Αντιστοιχίζει τα εφτά χρώματα στο φάσμα του λευκού φωτός με τις εφτά μουσικές νότες σε μια οκτάβα. Οι εφτά νότες ξεδιπλώνονται στο πορφυρό, λουλακί, μπλε, πράσινο, κίτρινο, πορτοκαλί, κόκκινο.Ο μυημένος αναγνώστης, συναισθητικός και μη, μπορεί να δημιουργήσει το δικό του προσωπικό αλγόριθμο, δηλαδή το δικό του κανόνα μετατροπής της μουσικής σε χρώματα και σχήματα ή σε εικόνες και τοπία και να συνθέσει video-clip με προσωπική ταυτότητα. Μπορεί να αναμειγνύει από τάνγκο και χασαποσέρβικο μέχρι συμφωνική μουσική και τζαζ, ροκ, hip hop. Ορισμένων ανθρώπων ο εγκέφαλος το κάνει αυτόματα δίχως software είτε από νευρολογική παρέκκλιση είτε από επίκτητο ταλέντο και χάρισμα.  Το παιχνίδι ανάμεσα στο πράσινο και το κόκκινο «Κάτι δεν πάει καλά, βλέπω το κόκκινο πράσινο έπειτα από παρατεταμένη επίμονη παρατήρηση ενός κόκκινου αντικειμένου»! Όταν ένας κομμουνιστής και Ολυμπιακός βιώνει το κόκκινο σαν πράσινο, το πρόβλημα φαίνεται σοβαρό, «γιατρέ» μου. Κι όμως δεν είναι παρά μια οπτική πλάνη, μια αντίληψη που γεννιέται από την κόπωση των νευρώνων στο μάτι του. «Αρνητικά μετεικάσματα» («negative afterimages») αποκαλούνται.Το παιχνίδι ανάμεσα στο πράσινο και το κόκκινο μας επιφυλάσσει πολλές εκπλήξεις και βάζει σε δοκιμασία τους πολιτικούς και ιδεολογικούς συνδυασμούς ανθρώπων σαν και μένα. Αν αναμείξουμε το πράσινο με το κόκκινο δυστυχώς βγαίνει κίτρινο. Ένα χρώμα που δεν μπορεί να αντιπροσωπεύσει τη μείξη του κόκκινου (κοινωνική δικαιοσύνη) με το πράσινο (οικολογία). Αν μάλιστα σ’ αυτά προσθέσουμε το μπλε που αντιπροσωπεύει τον πατριωτισμό, την Ελλάδα, η μείξη των τριών θεμελιωδών χρωμάτων μας δίνει το λευκό! Μηδέν συμβολισμός! «Αποτυχία» η χρωματική μείξη του πατριωτισμού, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της οικολογίας! Το πολιτικό μου σχέδιο χρωματικά μένει μετέωρο!Το ορατό φάσμα του φωτός περνά βαθμιαία από το μπλε στο πράσινο, στο κόκκινο. Είναι η τριμεταβλητή έγχρωμη όραση. Η μείξη των βασικών χρωμάτων μπορεί να μη μας δίνει ενδιαφέροντα συμβολικά ιδεολογικά αποτελέσματα, αλλά το πράσινο δείχνει πολύ καλύτερα αν το βάλετε σε κόκκινο φόντο. Εστιάζουμε λοιπόν στο ένα χρώμα, το πράσινο ή το κόκκινο, βάζουμε φόντο το άλλο και έχουμε έναν εντυπωσιακό συμβολισμό για μια νέα σύνθεση της Αριστεράς!Τι γίνεται όμως με το 1% του πληθυσμού που έχει αχρωματοψία στο κόκκινο; Τι με το 2% που έχει αχρωματοψία στο πράσινο; Αυτή η αχρωματοψία στο πράσινο ή το κόκκινο έχει γονιδιακή βάση. Οφείλεται σε μετάλλαξη χρωστικών γονιδίων στο χρωμόσωμα Χ και έχει ενδιαφέρον να ερευνήσουμε τις ποδοσφαιρικές ή πολιτικές επιλογές όσων έχουν αχρωματοψία στο πράσινο ή το κόκκινο!Η αχρωματοψία όμως σε ακραίες περιπτώσεις οδηγεί σε δράματα. Ένας σπουδαίος ζωγράφος, που δεν επιτρέπει να χρησιμοποιούμε το ονοματεπώνυμό του, είχε αυτοκινητικό ατύχημα. Όταν την επομένη, μια ηλιόλουστη μέρα, οδηγούσε προς το εργαστήριό του ο κόσμος όλος φαινόταν στα μάτια του ασπρόμαυρος. Το χρώμα των ανθρώπων ήταν όμοιο με το χρώμα των αρουραίων. Ο γαλανός ουρανός γκρίζος. Τα δέντρα μαύρα. Το φαγητό του, οι ντομάτες, τα πορτοκάλια, τα κεράσια, όλα μαύρα. Η ζωή του έγινε εφιαλτική. Έκλεινε τα μάτια για να φάει. Έγινε ανορεξικός. Ήταν αδύνατο να κάνει έρωτα. Ήταν αδύνατο ακόμη και να φανταστεί τα χρώματα. Υπήρχαν μόνο διαβαθμίσεις ανάμεσα στο μαύρο και το λευκό. Ζούσε μόνο τη νύχτα, όπως τα νυκτόβια πλάσματα που δεν είχαν ποτέ έγχρωμη όραση και συνεπώς καμιά έγχρωμη ανάμνηση. Σ’ έναν κόσμο του σεληνόφωτος. Η αχρωματοψία του δεν είχε σχέση με καμιά βλάβη στον αμφιβληστροειδή του. Δυστυχώς γι’ αυτόν η ζημιά είχε γίνει στα τμήματα του εγκεφάλου που εξειδικεύουν τις αντιλήψεις των χρωμάτων και γι’ αυτό περιέπεσε σε χρωματική λήθη. Το μαρτύριό του δεν είχε τέλος. Μόνη διέξοδος στον απομονωμένο νυχτόβιο τρόπο ζωής του ήταν η μουσική. Κι όμως μόλις έχασε την ικανότητα να διακρίνει τα χρώματα, έχασε και την ικανότητα ν’ ακούει μουσική. Ήταν αδύνατο ν’ απολαύσει τις μουσικές νότες δίχως τη χρωματική τους συζυγία. Ήταν συναισθητικός!Η χρωματική και μουσική μας περιπλάνηση μάς υπενθυμίζει δραματικά ότι τα χρώματα, οι ήχοι, οι οσμές, οι γεύσεις δεν είναι παρά αισθητικές επεξεργασίες του εγκεφάλου, δημιουργήματα νοητικά του μυαλού. Δεν υπάρχουν έξω από τον εγκέφαλό μας! Δεχόμαστε ηλεκτρομαγνητικά κύματα διαφορετικών συχνοτήτων, αλλά αντιλαμβανόμαστε κόκκινο, πορτοκαλί, κίτρινο, πράσινο, μπλε... Εφτά εκατομμύρια χρωματικές διαβαθμίσεις! Το μυστηριώδες Εφτά δεν θα μας αφήσει ποτέ ήσυχους! Δεχόμαστε κύματα πιέσεων και ακούμε λέξεις και μουσική. Δηλαδή οι αισθήσεις μας δεν αποτελούν αντικειμενική τρισδιάστατη φωτογραφία του κόσμου που μας περιβάλλει. Δεν είναι αντίγραφά του. Τι κοινό υπάρχει ανάμεσα σ’ αυτές τις αισθήσεις; Ποιο κοινό μέσο διαβίβασης σημάτων έχουν μέχρι να καταλήξουν αυτά σε διαφορετικές θέσεις στον εγκέφαλό μας; Απλούστατα μετατρέπουν την ενέργεια από ερεθισμούς –ηλεκτρομαγνητική, μηχανική, θερμική, χημική– σε ηλεκτροχημικά νευρικά σήματα, σε νευρικές κωδικοποιήσεις.Καθώς προχωρούμε στην αινιγματική ζώνη της Έβδομης Αίσθησης δεν αφήνουμε να αιωρείται καμιά μεταφυσική ψευδαίσθηση. Όλες μας οι αισθήσεις και οι παραισθήσεις, όλες οι νοητικές και ψυχικές μας διεργασίες, ακόμα κι όταν επηρεάζονται από κοινωνικούς παράγοντες, έχουν μια νευροβιολογική και γονιδιακή βάση.Το παράδοξο του Κρητικού ψεύτη και η χρυσή τριάδα του μουσικού, του ζωγράφου, του μαθηματικούΘα ’ταν τέλη της δεκαετίας του ’90 όταν ο Λέων Καραπαναγιώτης μου ζήτησε να τα πούμε. Σπίτι του, πίσω από τον Εθνικό Κήπο, όχι όπως συνήθως στο μαγέρικο «Δίκτυννα».«Θέμα;» τον ρώτησα.«Θα σου φανεί τρελό, αλλά είναι ο δεσμός Μπαχ, Έσερ, Γκέντελ. Θα σου στείλω κάτι μοναδικό».Ήταν το Gödel Escher, Bach: Un Eternal Golden Braid. Το βιβλίο αυτό του Douglas R. Hofstadter για το μαθηματικό, το ζωγράφο και το συνθέτη είχε απ’ ό,τι κατάλαβα συνεπάρει το μουσικόφιλο Χρήστο Λαμπράκη, ο οποίος είχε μεταδώσει τον ενθουσιασμό του στον Λέοντα με την ξεχωριστή πνευματικότητα. Όμως το βιβλίο παραήταν μαθηματικό για τον κύριο Χρήστο και ο Λέων τον έπεισε ότι είχε τον κατάλληλο άνθρωπο να δώσει απαντήσεις σε ορισμένους γρίφους του. Πράγματι ήταν για μένα έκπληξη ο ιδιοκτήτης του «Συγκροτήματος» και ο διευθυντής της εφημερίδας Τα Νέα να έχουν διαλόγους με ανάλογη θεματολογία. Με τον πρώτο διατηρούσα, αν και «Λαμπράκης» στην εφηβεία μου και Κρητικός, μια μεγάλη αλλά ευγενική απόσταση. Με τον Λέοντα είχα σχέση φιλίας και εμπιστοσύνης κι έτσι απότο-μα με λίγο πειρακτικό τρόπο, με μια αλληγορία περί «μαικήνα», προσπάθησα να ρίξω τον πυρετό και την κοινή τους υπερβολική προσδοκία ότι ανακαλύφθηκε επιτέλους η μυστική ενιαία αρχή μαθηματικών, μουσικής και ζωγραφικής.«Ο Μπαχ, Λέων, μπορεί να μας οδηγήσει στο Πότσδαμ, στην αυλή του Φρειδερίκου του Μεγάλου, βασιλιά της Πρωσίας, που ήταν τότε το μεγαλύτερο πνευματικό κέντρο της Ευρώπης. Εκεί, στα φιλοσοφικά δείπνα του βασιλιά, προστάτη των τεχνών, θα βρίσκαμε, πέρα από τον Μπαχ, διασημότητες όπως ο Βολταίρος και ο μεγαλοφυής μαθηματικός Όιλερ. Καθένας έκανε ό,τι μπορούσε για να εντυπωσιάσει τον άλλο κι όλοι μαζί το μεγιστάνα προστάτη τους. Ο Μπαχ αφιερώνει στον Φρειδερίκο, τον παθιασμένο μουσικόφιλο φλαουτίστα και συνθέτη αυτοκράτορα, μια μελωδία με “απεριόριστο ανοδικό κανόνα”, όπως είναι και “η δόξα του βασιλιά μας”. Η ίδια μελωδία επαναλαμβάνεται σε τακτά χρονικά διαστήματα, έχουμε την εντύπωση μιας άπειρης εξέλιξης και απροσδόκητα επιστρέφουμε στην αφετηρία της. Το πεπερασμένο και το άπειρο είναι η υπονοούμενη ιδέα».Ο ζωγράφος Έσερ, με τα γραφήματα και τις λιθογραφίες του, με τα παράδοξα, τις ψευδαισθήσεις και τις άπειρες συμμετρικές επαναλήψεις, μας επαναφέρει απροσδόκητα, όπως οι μελωδίες του Μπαχ, στο αρχικό σημείο. Μπαχ και Έσερ παίζουν ένα κοινό θέμα σε δύο διαφορετικές πραγματικότητες και διεγείρουν τη φαντασία των μαθηματικών.Το άπειρο όμως κρύβει πολλά παράδοξα και προκαλεί αμηχανία στις βεβαιότητες των μαθηματικών. Ξεκινήσαμε με τον Λέοντα Καραπαναγιώτη για το Παράδοξο του Ζήνωνα του Ελεάτη, το παράδοξο δηλαδή με τον Αχιλλέα και τη χελώνα, που δηλώνει ότι ο Αχιλλέας δεν θα φτάσει ποτέ τη χελώνα, γιατί πρέπει πρώτα να φτάσει στο σημείο που μόλις εγκατέλειψε εκείνη και επομένως η χελώνα βρίσκεται διαρκώς μπροστά.Ολοκληρώσαμε τη συζήτησή μας με το Παράδοξο του Επιμενίδη ή το λεγόμενο Παράδοξο του Ψεύτη, το οποίο αποδέχθηκε ο Ράσελ, ο φιλόσοφος, μαθηματικός και ειρηνιστής, ως τη μεγαλύτερη πρόκληση στα μαθηματικά και έτσι μετονομάστηκε σε Παράδοξο Ράσελ: «Ο Κρητικός Επιμενίδης, που υποστήριζε ότι όλοι οι Κρητικοί είναι ψεύτες, έλεγε αλήθεια ή ψέματα;» Ο Ράσελ αφιέρωσε όλη του τη ζωή για ν’ αντιμετωπίσει τη θεμελιώδη ανασφάλεια που έφερνε στη μαθηματική λογική το Παράδοξο του Επιμενίδη και να την απαλλάξει από αντινομίες, παγίδες, αβεβαιότητες και από τα αυταπόδεικτα και αυτοαναφερόμενα χαρακτηριστικά της. Η υπερλογική του κατασκευή όμως απέτυχε μπροστά στο δαιμόνιο του Επιμενίδη.«Ο Γκέντελ πού κολλάει σ’ όλα αυτά;» διερωτήθηκε ο Λέων.Ο Σλοβάκος Γκέντελ με το θεώρημά του της «μη πληρότητας» απέδειξε ότι και στο πιο συνεκτικό λογικό σύστημα υπάρχει τουλάχιστον μια πρόταση που δεν μπορεί ποτέ να αποδειχθεί αν είναι αληθής ή ψευδής. Πρόκειται για αναδρομικό θρίαμβο του Επιμενίδη!«Είναι τελικά, δάσκαλε, όλοι οι Κρητικοί ψεύτες;» ρώτησα μια μέρα το σοφό γερο-φρικιό μου. Απάντησε μ’ ένα αινιγματικό χαμόγελο, όπως και ο μακαρίτης Λέων Καραπαναγιώτης εκείνο το απόγευμα όταν, με πειρακτική διάθεση, τον ρώτησα αν ο προστάτης των τεχνών Χρήστος Λαμπράκης, μια ελληνική εκδοχή, τηρουμένων των αναλογιών, του Μεγάλου Φρειδερίκου, μπορούσε να έχει στα φιλοσοφικά δείπνα του μια αντίστοιχη σύγχρονη τριάδα με τους Βολταίρο - Μπαχ - Όιλερ ή Μπαχ - Έσερ - Γκέντελ!Το χαμόγελό του μετατράπηκε σε εκρηκτικό γέλιο όταν στην πόρτα, καθώς με αποχαιρετούσε, του πέταξα:«Λέων, μεταξύ μας, η πρωταρχική ρίζα της μουσικής δεν βρίσκεται στα μαθηματικά αλλά στη σεξουαλική επιλογή και αποπλάνηση!»«Α, τότε έτσι εξηγούνται οι μεγάλες επιτυχίες του φίλου σου!» μου ανταπέδωσε το πείραγμα.Ο πατέρας μου ήταν σίγουρος ότι τα κοτσύφια με το καλύτερο κελάηδημα έχουν μεγαλύτερες σεξουαλικές επιτυχίες. Μυστήριο, υπάρχουν και πουλιά που τα τυφλώνουν για να κελαηδούν καλύτερα! Και ο Σαίξπηρ θεωρούσε τη μουσική τροφή του έρωτα. Τι γίνεται όμως ερωτικά με το 4% περίπου του πληθυσμού που έχει κληρονομική αμουσία; Αναπάντητο ερώτημα.  Από τον Όμηρο στον Μίκη: Το μεθύστερο βίωμα Ο Μπαχ μπορεί να δίνει μαθηματική δομή στη σύνθεσή του αλλά ο ζωγράφος Βαν Γκογκ ακούει μουσική και βλέπει χρώματα. Το ίδιο και ο Ρώσος ζωγράφος Σκριάμπιν καθώς και ο ποιητής Μπωντλαίρ, όπως και άλλοι άνθρωποι της Τέχνης που μετέχουν στο παρισινό Κλαμπ του Χασίς βλέπουν ψυχεδελικές πεταλούδες και ακούν τον ήχο του πράσινου, του κόκκινου, του μπλε, του κίτρινου.Ο Όμηρος; Μ’ έτρωγε να ρωτήσω το δάσκαλο, αλλά φοβόμουν μη μου απαντήσει ξερά και κοινότοπα ότι ο θρύλος τον θέλει τυφλό. «Τι παράξενο, η Ιλιάδα με τόσες εκπληκτικές περιγραφές να στερείται χρωμάτων! Θαρρείς πως είχε αχρωματοψία ο Όμηρος», σχολίασα με κάποια απογοήτευση.Η απάντηση ήταν απροσδόκητη: «Οι γελοιογραφίες σας έχουν χρώμα; Ο Όμηρος είναι πνευματικός κληρονόμος των ποιητών των μινωικών αυλών, ταυτιζόταν με τη χαμένη δόξα της Κνωσσού και των Μυκηνών κι έβλεπε με αποστροφή τα βαρβαρικά φύλα των μεταγενέστερων Ελλήνων που κατέβαιναν από το βορρά. Βλέπει τους ηγέτες τους σαν άθλια ξεδιάντροπα υποκείμενα, σε αντίθεση με τη συμπάθεια που δείχνει στον Πρίαμο και γενικά στους Τρώες. Μεταμφιέζει την αηδία του για την υστερική οργή του Αχιλλέα, που πουλά τους Έλληνες για μια γκόμενα, ξεσηκώνεται μόνο όταν σκοτώνεται ο εραστής του και επιχειρεί νεκροφιλικό βιασμό στην Πενθεσίλεια. Η Ιλιάδα παρωδεί τον κόσμο των Ελλήνων. Είναι μια γελοιογραφία του με ψευτοηρωική επένδυση. Οι Ομηρίδες, δηλαδή οι “Γιοι του Τυφλού”, οι ποιητές που απάγγελλαν τα έπη, είχαν έδρα τους την ιωνική Δήλο και ανέπνεαν πάντα την ατμόσφαιρα του λεπτοφυούς νησιώτικου μινωικού πολιτισμού, κι αυτή τους η διαφοροποίηση διατηρήθηκε, εξασθενημένη βέβαια, έως και τη δική μου εποχή, για να χαθεί όταν φτάσαμε στο Χρυσό Αιώνα της Αθήνας».Έχουμε φιλόσοφους που βιώνουν έγχρωμα τις ιδέες τους ή με μουσική, όπως ο Νίτσε και συνθέτες όπως ο Στράους, που καθώς γράφει μουσική δονείται από τις φράσεις του Ζαρατούστρα του Νίτσε! Άλλοι συνθέτες έχουν αφετηρία στην έμπνευσή τους το λόγο, όπως ο Μίκης, που διαβάζει το ποίημα και ακούει μουσική η οποία τον κατακυριεύει σαν να εισβάλει από μια μακρινή συμπαντική αρμονία, που μπορεί ακόμα και να εκφραστεί με μια ακαθόριστη κυματική εξίσωση. Κλασική πυθαγόρεια προσωπικότητα.Επειδή όμως «Κρης τον Κρήτα...», ο Επιμενίδης με διακόπτει απότομα. «Πρόσεξε οι άνθρωποι του λόγου και της τέχνης πολλές φορές συγχέουν την αυθεντική στιγμή της δημιουργίας με το εκ των υστέρων αίσθημα».Η παρατήρηση είναι καίρια. Είναι το «μεθύστερο βίωμα» για το οποίο κάνει λόγο ο Φρόιντ. Η αναδρομική φαντασίωση, κατά τον Γιουνγκ. Το εκ των υστέρων του Επιμενίδη. Δεν ξέρουμε πώς συμβαίνει. Ίσως η ναρκισσιστική πλημμυρίδα που βιώνει ο δημιουργός όταν προσεγγίζει μια νέα ιδέα ή μελωδία χαλαρώνει τα φράγματα του ασυνείδητου και διαρρέουν απ’ αυτό στη συνειδητή ζωή χρώματα, εικόνες, σκηνές και ουράνιες γεωμετρίες. Δημιουργείται η αναδρομική αυταπάτη του πρωθύστερου, της πρόταξης του αποτελέσματος έναντι της αιτίας. Η δημιουργία απελευθερώνει μια συμπιεσμένη ενορμητική ενέργεια (libido) που έχει μετουσιωθεί σε τέχνη, προσφέρει σπάνια ναρκισσιστική απόλαυση στο Εγώ και πραγματώνει την επικράτηση των ενορμήσεων του Έρωτα έναντι αυτών του Θανάτου, οι οποίες είναι πολύ ισχυρές, και οι δύο, σε προσωπικότητες όπως ο Μίκης Θεοδωράκης. Ίσως αυτή είναι η δωρεά της Μούσας. «Τα πιο μεγάλα αγαθά», λέει ο Σωκράτης στον Φαίδρο, μας έρχονται διά της μανίας: τὰ μέγιστα τῶν ἀγαθῶν ἡμῖν γίγνεται διὰ μανίας.«Πολύ το ψάχνεις. Είναι πολύ δύσκολο να καταλάβετε εσείς αυτούς που σκέφτονται με χρώματα, εικόνες, μελωδίες. Κι αυτοί πάλι δύσκολα κατανοούν αυτούς που σκέφτονται αποκλειστικά με λέξεις», σχολιάζει ο υποβολέας και δάσκαλός μου.Ο νομπελίστας φυσικός Φαίνμαν βλέπει τα γράμματα στις εξισώσεις έγχρωμα και έχει οπτικό στυλ σκέψης. Ο Αϊνστάιν ξεκινούσε στο πρώτο στάδιο της σκέψης του με ασαφείς εικόνες, τις οποίες ανασυνέθετε ελεύθερα και εκούσια μέχρι να γεννήσει μια καινούργια ιδέα και να της δώσει μετά μια τελική μορφή με τη συμβατική συμβολική γλώσσα.Η μυστική αίσθηση που παράγει η συν-αισθησία στις ποικίλες παραλλαγές της μας δίνει μια ισχυρή μεταφορά για να περιγράψουμε την Έβδομη Αίσθηση. Ο συνδυασμός εντυπώσεων, γνώσεων, ιδεών, διαφορετικών «γωνιών» και διαφορετικών «γλωσσών» σε διαφορετικά επίπεδα της πραγματικότητας, η ελεύθερη αναδιοργάνωση και ανασύνθεσή τους σε μια νέα ποιότητα που κυοφορεί το υβριδικό νέο, είναι μια από τις θεμελιώδεις διαστάσεις της Έβδομης Αίσθησης.«Σπρώξε την πόρτα!»Η απλότητα της κρυφής αίσθησηςΠώς βρέθηκα εδώ, μέρες του τρύγου, στερημένος από τα αρώματα της ρίζας μου, να συνομιλώ με τα μεγάλα πνεύματα των πεθαμένων; Στην ένταση της ματιάς του Δασκάλου μου διαβάζω «μάταιη, περιπεπλεγμένη, πεπλανημένη γνώση». Η φωνή του αόρατου μυστικοσύμβουλου ακούστηκε επιτιμητική:«Χάνεις την κρυφή αίσθηση των πραγμάτων». «Τι είναι αυτή;»«Απλή», απάντησε.Έπρεπε να ξέρω πότε να κάνω τις ερωτήσεις και πότε να σταματώ.Ο Δάσκαλος συνέχισε: «Είμαι δεν είμαι δεκαεπτά χρόνων. Καλοκαίρι. Ένα ολομόναχο ηλιοκαμένο κορίτσι με λευκό λαιμό μαζεύει σταφύλια για τη γιορτή της “Αμβροσίας” στους απέραντους αμπελώνες έξω από τη Φαιστό κι αφήνεται σ’ ένα λυπητερό τραγούδι για τον έρωτα, ξανά και ξανά. Το άγγιγμά της, το ξεδιάλεγμα στις ρώγες, η χορευτική της κίνηση πέρα δώθε, το τραγούδι της, είναι σαν μυστικό κάλεσμα. Ρίχνει ματιές σαν φοβισμένη πέρδικα δεξιά κι αριστερά στην πλαγιά μην είναι κανένας, θαρρείς κι ετοιμάζεται να ξεγυμνωθεί στο ρέμα, εκεί που κρυφακούω, στις καλαμιές. Συνέργεια της Αφροδίτης και του Βάκχου στις φλέβες της, σκέφτηκα. “Είναι στις μέρες της”, όπως θα ’λεγε ο πατέρας μου και για ένα αγριοκάτσικο της Ίδης».Ο σατανικός γερο-μάντης είχε βουτήξει σε μια δική μου καλοκαιρινή ανάμνηση τόσους αιώνες μετά:Το κορίτσι είναι μια ανάσα πίσω μου καθώς οδηγώ το μουλάρι φορτωμένο με τα κοφίνια του τρύγου. Ακούω το άρωμά της, ένα μείγμα ιδρώτα και θηλυκής επιθυμίας με τις μυρωδιές που κόλλησαν στα ρούχα της, του σχίνου, του θυμαριού, του δενδρολίβανου, της ρίγανης, της λεβάντας, του μάραθου, του ξερού αγριόχορτου. Η γιαγιά μου έχει ξεμείνει πιο πίσω να κορφολογεί ανθούς από τις κολοκυθιές για τους ντολμάδες. Ανεβαίνουμε προς το χωριό μέσα απ’ τα περιβόλια στο πνιγμένο με τα αγριόβατα μονοπάτι. Το σάπιο μαύρο μούρο μάς ζάλιζε, σαν να βιάζεται να ζυμωθεί σε ρακί, σκέτη φωτιά. Αν έκοβε το μάτι μου ένα γινωμένο δαμάσκηνο στα δέντρα σταματούσα να της το προσφέρω κι επινοούσα ένα σωρό ιστορίες για να απολαμβάνω το θαυμασμό και το γέλιο της παράξενης και άγριας ελευθερίας της, που έκανε το χωριό να σταυροκοπιέται και να βιάζεται να τη στεφανώσει, μη γίνει κανένα κακό. Η πομπή έφτασε στο σπίτι, οι άντρες βγήκαν για το ξεφόρτωμα κι έτρεξα ν’ ανοίξω βιαστικά την αποθήκη με το πατητήρι, λες και θα επιτάχυνα τη σκηνή που θα σήκωνε το φουστάνι, θα ’πλενε τα πόδια της σε δημόσια θέα και θα ’τρεχε πρώτη στο οργιαστικό πάτημα. Γυρίζω το κλειδί μια από δω, μια από κει, καθυστερώ, αναζητώ το μυστικό μαθηματικό συνδυασμό. Να πάρει και να σηκώσει, αυτές οι αναθεματισμένες κλειδαριές που κουβάλησε δώρο από την Ιαπωνία ο μπαρκαρισμένος ανιψιός του πατέρα μου έγιναν το σκάνδαλο του χωριού, μέχρι κι ο παπα-Γιώργης έκανε τον Όρθρο, το Δεκαπενταύγουστο, στην αυλή της εκκλησίας κι έριχνε «καντήλια», μια και στάθηκε αδύνατο να ξεκλειδώσει. Μα εγώ τώρα χάνω την ψυχραιμία μου, κρύος ιδρώτας με λούζει, καθώς καταρρακώνεται το είδωλο της πολυμάθειάς μου στα μάτια της, ώσπου ακούστηκε σαν χωρατό η κεφάτη κραυγή του πατέρα μου «Σπρώξε, μωρέ, την πόρτα!» συνοδευόμενη από το δικό της σκανδαλιάρικο περιπαιχτικό γέλιο. Η πόρτα ήταν ανοιχτή! Ποτέ δεν κλείδωσε πόρτα ο πατέρας μου και το δικό της αμφίσημο γέλιο με ακολουθεί επί δεκαετίες σαν σκληρή αλληγορική υπενθύμιση μιας βαθύτερης υπαρξιακής αποτυχίας των ανθρώπων της αφηρημένης σκέψης. Η κρυφή αίσθηση –το ξέρω καλά– είναι απλή, βιωματική, συγκεκριμένη, αλλά είμαι καταδικασμένος, σαν μικρός Σίσυφος δίχως πέτρα, ν’ αναζητώ απάντηση σ’ έναν αινιγματικό γρίφο για να ξεκλειδώσω μια πόρτα ανοιχτή.  Από τον ευνουχισμό στη μεταμόρφωση Διπλή η αποτυχία. Συνάντησα γιαγιά το κορίτσι του τρύγου. Την πείραξα για τη χαμένη ευκαιρία εκείνου του κοινού καλοκαιρινού μας πυρετού. «Εσύ φταις. Δεν ξέρω τι έκανα, τι σε πείραξε κι απομακρύνθηκες». Με σκότωσε. Κι όταν άρχισα να ψελλίζω πως με αποξένωσε το περιπαικτικό της γέλιο στη σκηνή με την κλειδαριά, έμεινε: «Τι χαζός είσαι. Τότε ήθελα να πεταχτώ να σε φιλήσω μπροστά σ’ όλους, έτσι που κοκκίνισες σαν κορίτσι». «Σύμπλεγμα ευνουχισμού», αποφάνθηκε ο εσωτερικός μου Φρόιντ, μόνο που η εκτομή του πέους αφορούσε το αγόρι κι όχι το κορίτσι.Έκτοτε την κάθε ώριμη γυναίκα τη βρίσκω όμορφη, ποθητή, ο σεβασμός της ηλικίας υποχωρεί, την κρυφοκοιτάζω στο πρώτο της φιλί κι ύστερα ξεσκολισμένη στης κλινοπάλης την ηδονή, μοιράζομαι εκ των υστέρων τις παλιές της στιγμές, τις απερισκεψίες, τις ερωτικές προσευχές και τις κρυφές της χάρες, κι αφού παραβλέψω μερικές απαίσιες μισογύνικες διατυπώσεις του Μπωντλαίρ, όπως «... τ’ απαίσια ετούτα σκέλεθρα, Λαΐδες, γυναίκες ήταν μια φορά», τραγουδώ μαζί σας μόνο μια στροφή του καταραμένου ποιητή από Τα Άνθη του Κακού: Ν’ ανοίγουν βλέπω, ως λούλουδα, τους νέους παθιασμούς σας·ζω, φωτεινές ή σκοτεινές τις μέρες τις παλιές σας·μεθώ με χίλιες δυο καρδιές απ’ τους εκφυλισμούς σας,και μου ακτινοβολεί η ψυχή από τις αρετές σας. Ο Μπόρχες, αντίθετα, δεν μπορεί να δει αναδρομικά την Ελβίρα: «Είχε τα πάντα, αλλά αργά αργά όλα την εγκατέλειψαν. Την είδα με τη δωρεά της ομορφιάς».Στην Έβδομη Αίσθηση ανήκει η μυστική βίωση μιας μεταμόρφωσης και ξανακερδισμένης ομορφιάς και νιότης.Το ΕφτάΤο 7 είναι ο αριθμός της ιερότητας, της «παρθενίας», του σχηματισμού, της διάρκειας. 7 πλανήτες. 7 μέρες της εβδομάδας. 7 νότες της μουσικής κλίμακας. 7 βασικά χρώματα. 7 μαθήματα των αρχαίων σχολών (γραμματική, ρητορική, διαλεκτική, αριθμητική, γεωμετρία, αστρονομία, μουσική). 7 αρετές. 7 θανάσιμα αμαρτήματα. 7 σοφοί της Ελλάδας, με πρώτο και καλύτερο τον Επιμενίδη. 7 θάλασσες.7 στερεώματα. 7 εποχές του ανθρώπου. 7 χορδές στη λύρα του Ορφέα. 7 ιεροί χορευτές της Σεληνοθεάς στη μινωική Κρήτη. 7 επί Θήβας. 7 γενιές το θείο χάρισμα της μαντείας. 7 νεαροί Αθηναίοι αφιερώνονται στον Μινώταυρο. 7 γιοι, 7 θυγατέρες της Μήδειας και του Ιάσονα. 7 δωρεές του Αγίου Πνεύματος. 7 χριστιανικά μυστήρια. 7 άρχοντες της Κολάσεως. 7 Εκκλησίες, 7 σφραγίδες, 7 άγγελοι, 7 σάλπιγγες, 7 πληγές στην Αποκάλυψη του Ιωάννου. 7 πληγές του Φαραώ.Η Έβδομη Ημέρα συμβολίζει τη συμμαχία με το Θεό, που ολοκλήρωσε το έργο του και ανεπαύθη.Ο Άνθρωπος της Έβδομης Αίσθησης ξεκινά το δικό του έργο της αναδημιουργίας του κόσμου την επομένη. Είναι ο Άνθρωπος της «Όγδοης Ημέρας».Επτά είναι οι πρόσθετες αισθήσεις πέραν των πέντε, δηλαδή της όρασης, της ακοής, της γεύσης, της οσμής, της αφής. Είναι η αίσθηση της αυτοκίνησης, της ισορροπίας, της θερμότητας, του λόγου, της φαντασίας, η αίσθηση εαυτού και η αίσθηση της ζωής.Η Έβδομη Αίσθηση είναι μια σύνθεση αισθήσεων με αυστηρά προσωπικό και ελεύθερα μεταβαλλόμενο συνδυασμό τους σε κάθε κατάσταση, η οποία ξεπερνά τον ίδιο τον εαυτό της και απεχθάνεται όλες τις συστηματοποιήσεις και τους ορισμούς. Είναι η εσπεράντο των αισθήσεων, μια μεταφορά για να ειπωθεί αυτό που συνήθως δεν μπορεί να λεχθεί. Είναι μια συνειρμική καταιγίδα στις συνειρμικές περιοχές του φλοιού των εγκεφαλικών μας ημισφαιρίων. Είναι η δύναμη που αναπλάθει το πασίγνωστο σε πρωτάκουστο.  «Κάτι ασυνήθιστο συμβαίνει με τον αριθμό 7» «Ή είμαι σχιζοφρενής και έχω παραισθήσεις ή κάτι ασυνήθιστο συμβαίνει με τον αριθμό 7», λέει ο καθηγητής του Χάρβαρντ Τζορτζ Α. Μίλερ σ’ ένα από τα κλασικά πειράματα στην ιστορία της εργαστηριακής Ψυχολογίας με τη συνδρομή της Πληροφορικής.Ο καθηγητής είχε ν’ αντιμετωπίσει ένα κοινό σε όλους μας πρόβλημα: Πόση πληροφόρηση μπορεί να συγκρατήσει άμεσα, να επεξεργαστεί, να απομνημονεύσει και να ανακαλέσει ο εγκέφαλός μας; Ένας πολιτικός το βιώνει μαρτυρικά με τις χαιρετούρες και τις στιγμιαίες γνωριμίες, που αδυνατεί στη συνέχεια να τις ανακαλέσει, ιδιαίτερα ονομαστικά, πράγμα που προκαλεί ένα σωρό παρεξηγήσεις ή και φάρσες.Υπάρχουν περιορισμοί από τη λειτουργία του εγκεφάλου μας. Αν αυξάνουμε διαρκώς τη ροή των πληροφοριών φτάνουμε σ’ ένα όριο πέρα από το οποίο έχουμε «θόρυβο», σύγχυση και το γνωστό φαινόμενο της συμφόρησης στο στενό λαιμό του μπουκαλιού. Ποιο είναι αυτό το όριο; Πόσες μονάδες πληροφόρησης μπορούμε να διαχειριστούμε ανά μονάδα χρόνου; Ο καθηγητής σκόνταφτε σ’ όλα τα πειράματά του στον αριθμό 7. Εφτά είναι οι κατηγορίες για τις οποίες μπορούμε να εκφέρουμε απόλυτη κρίση δίχως ακούσια να παραμορφώσουμε την πραγματικότητα, όπως κάνουν συχνά οι «αυτόπτες μάρτυρες». Εφτά αντικείμενα συγκρατούνται στο εύρος της προσοχής μας. Εφτά στοιχεία στο φάσμα της άμεσης μνήμης μας. «Ίσως κάτι πιο βαθύ υπάρχει πίσω απ’ όλα αυτά τα “εφτά”, που πρέπει να το ανακαλύψουμε, αλλά μάλλον υποπτεύομαι ότι πρόκειται για μια φοβερή πυθαγόρεια σύμπτωση!» δηλώνει ο καθηγητής Μίλερ στο τέλος της ξακουστής του μελέτης The Magical Number Seven, Plus or Minus Two: Some Limits on our Capacity for Processing Information.Θα έλεγα ότι η φύση δεν έχει τον αριθμό 7, όπως δεν διαθέτει χρώματα. Αυτά, τα «εφτάρια» και τα χρώματα, υπάρχουν αποκλειστικά στο δικό μας εγκέφαλο, στη νευροβιολογική του δομή και τη «χημεία» του.Θα προσθέσω μερικά ακόμα εφτάρια που αποτελούν όρια στα μαθηματικά αλλά σπάνια αναφέρονται. Ο καθηγητής Φιοντόροφ απέδειξε το 1891 ότι υπάρχουν μόνο εφτά διαφορετικοί τύποι συμμετρικών ομάδων που δίνουν τα εκπληκτικής ομορφιάς γραμμικά διαζώματα στην τέχνη των αρχαίων Ελλήνων, στις αρχαίες κινέζικες πορσελάνες, στα μωσαϊκά της Πομπηίας, στα χαλιά των Ασιατών, στα αραβουργήματα και τα τζάμια των καθεδρικών ναών της Αναγέννησης.Οι υπερσφαίρες με τέσσερις και άνω διαστάσεις ξεφεύγουν ασφαλώς από τις οπτικές και φαντασιωτικές εικόνες που δίνει ο εγκέφαλός μας. Είναι αφύσικες και εξωπραγματικές. Ωστόσο, ένα «προϊόν» του εγκεφάλου, η προωθημένη μαθηματική αφαίρεση επιχειρεί να λύσει προβλήματα με n-διάστατα αντικείμενα σε n+1 διαστάσεις του χώρου, όπου n > 3. Εδώ όμως θα συναντήσουμε ξανά το όριο του εφτά, στην 7-διάστατη σφαίρα του αγαπημένου μου Πουανκαρέ, που το όνομά του φέρει το αντίστοιχο άλυτο, ανοιχτό πρόβλημα, από τα πιο σημαντικά των υπερ-σύγχρονων μαθηματικών.  Το 7 στους μύθους της δημιουργίας Ο Επιμενίδης, χαμένος στους συλλογισμούς από τις προηγούμενες ζωές του, δεν αντιδρούσε τόσην ώρα στις αξιολογήσεις του αριθμού 7, ώσπου άρχισε μια αφήγηση έντονα φορτισμένη, ιδιαίτερα από τους προελληνικούς πελασγικούς μύθους της Δημιουργίας, όπως διασώθηκαν αιώνες μετά την επικράτηση των ελληνικών φύλων στα προηγμένα πολιτιστικά κέντρα που επηρεάζονταν από το μινωικό κόσμο.* Εφτά περιστροφές του Οφίωνα στο «αβγό» της Ευρυνόμης, εφτά οργασμοί, εφτά εκσπερματώσεις κι ας ήθελαν τον Βορέα, το βόρειο άνεμο, το «άγιο πνεύμα» της εποχής, να γονιμοποιεί τη θεά δίχως επιβήτορα. Εν αρχή η Ευρυνόμη, η Θεά των Πάντων, που αναδύεται γυμνή από το Χάος. Η Ευρυνόμη χόρευε παράφορα για να ζεσταθεί, όλο και πιο έξαλλα, ώσπου ο Οφίων, ο μέγας όφις, διεγέρθηκε, κυριεύτηκε από λαγνεία, κουλουριάστηκε γύρω από τη Θεά κι έσμιξε εφτά φορές μαζί της.* Εφτά πλανητικές δυνάμεις δημιούργησε η Θεά των Πάντων ορίζοντας εφτά ζεύγη, μια Τιτανίδα και έναν Τιτάνα για καθεμιά. Τη Θεία και τον Υπερίωνα για τον Ήλιο, τη Φοίβη και τον Άτλαντα για τη Σελήνη, τη Διώνη και τον Κρίο για τον πλανήτη Άρη, τη Μήτι και τον Κοίο για τον πλανήτη Ερμή, τη Θέμιδα και τον Ευρυμέδοντα για τον πλανήτη Δία, την Τηθύ και τον Ωκεανό για την Αφροδίτη, τη Ρέα και τον Κρόνο για τον πλανήτη Κρόνο.* Εφτά θεότητες, αντίστοιχες των Τιτάνων-Τιτανίδων, κυβερνούσαν τις εφτά ημέρες της ιερής πλανητικής εβδομάδας και στην πρώιμη βαβυλωνιακή αστρολογία.* Ο αριθμός εφτά απέκτησε ξεχωριστή ιερότητα επειδή ο βασιλιάς πέθαινε κατά την έβδομη πανσέληνο, μετά τη μικρότερη μέρα. Ο χρόνος υπολογιζόταν με το σεληνιακό κύκλο, όχι τον ηλιακό.* Εφτά σπόροι ροδιού που έφαγε στα κλεφτά η Κόρη την καταδίκασαν να συζεί τρεις μήνες το χρόνο με τον ερωτευμένο μαζί της Άδη, σαν βασίλισσα του Τάρταρου, με τον τίτλο Περσεφόνη, και τους υπόλοιπους εννέα με τη μάνα της τη Δήμητρα στην Ελευσίνα. Οι τροφές με χρώμα κόκκινο ήταν πρωτόγονο ταμπού: προσφέρονταν μόνο στους νεκρούς, όπως σήμερα τα σπόρια του ροδιού στα κόλλυβα. Οι εφτά σπόροι του ροδιού αντιπροσώπευαν τις εφτά φάσεις της σελήνης. Η ροδιά φύτρωσε από το αίμα του Διόνυσου.* Εφτά αέρινες «ψυχές» στο Πιθάρι της Πανδώρας με τα έξι δεινά (Γερατειά, Κούραση, Αρρώστια, Τρέλα, Κακία, Πάθος) και έβδομη την απατηλή Ελπίδα.* Εφτά Ηράκλειες Στήλες, συνέχισε ο Επιμενίδης, ρίχνοντας αυθόρμητα το βλέμμα δυτικά προς τη χαμένη Ατλαντίδα και θυμήθηκε τις Εφτά Πλειάδες, τις παρθένες κόρες του Άτλαντα, που τον καταδίκασε ο Ζευς να στηρίζει στους ώμους του τον ουρανό, ώσπου τον ξεκούρασε ο Ηρακλής. Οι Εφτά Πλειάδες, σύμβολα της παρθενίας, δεν ήταν και τόσο παρθένες, αφού τρεις απ’ αυτές είχαν πλαγιάσει με τον Δία, δύο με τον Ποσειδώνα, μία με τον Άρη και η έβδομη παντρεύτηκε τον Σίσυφο, ένα θνητό από την Κόρινθο, κι έτσι αποκλείστηκε από τον αστερισμό τους.Ο σοφός Επιμενίδης δεν μπορεί να ξέρει ότι κάπου στη δεύτερη χιλιετία π.Χ. το έβδομο άστρο εξαφανίστηκε από την ομάδα και ο μύθος εκλογίκευσε την απώλειά του επινοώντας ένα γάμο της Έβδομης Πλειάδας – και μάλιστα με Κορίνθιο.* Εφτά Αλκυονίδες ημέρες, που προηγούνται από το χειμερινό ηλιοστάσιο, εφτά που έπονται, όταν ο Αίολος απαγορεύει στους ανέμους να φυσούν, καθώς η κόρη του Αλκυόνη μεταμορφωμένη σε πουλί κλώσσαγε τα αβγά της στη θάλασσα.Μανιφέστο της ΕβδόμηςΈνας στιγμιαίος άνεμος * Είναι μια πεταλούδα με εφτά χρώματα σ’ άπειρες παραλλαγές, που πετά γύρω από τη φωτιά, κινδυνεύει ανά πάσα στιγμή, μα τελικά δεν καίγεται.* Είναι το κάρβουνο που πάει να σβήσει κάτω από τη στάχτη, μα ένας αόρατος στιγμιαίος άνεμος του δίνει ακόμα μια φευγαλέα ανάσα και σιγοκαίει για λίγο, ξανά και ξανά, εκεί που σβήνει ξανανάβει, κι είναι ετούτος ο ασταθής άνεμος εντός του ανθρώπου, όχι του Προμηθέα, ο οποίος μετέφερε στους ανθρώπους το αναμμένο κάρβουνο κρυμμένο στο κουφόξυλο.* Είναι μια μελωδία που σβήνει και χάνεται σ’ ένα τέλος δίχως τελεία, μα αιφνίδια παίρνει μια τελευταία ανάσα, ξαναζωντανεύει, και εντέλει ανταμώνει την αφετηρία, ξανασυνδέει όλες της τις στιγμές, ακούγεται σαν διαρκής επανάληψη, μα δεν είναι ποτέ η ίδια.  Το ράγισμα Είναι ένα ράγισμα στην πραγματικότητα, μα κι οι πρώτες ασθενικές ακτίνες που περνούν μέσα του για να εντοπιστεί ένας σκοτεινός τόπος, πριν τον αναγνωρίσει το ανθρώπινο μάτι.Είναι ο δημιουργικός μετεωρισμός πάνω από τα πράγματα, μα και το ξαφνικό ερωτικό βύθισμα εντός τους.Είναι μόνο το κάλεσμα, μια παρουσία, που υπογραμμίζει μια απουσία, ένα κενό, το αποκαλύπτει, δεν το καλύπτει, δείχνει πως λείπει κάτι, δεν λέει τι, δεν το προσφέρει.  Η μεταμόρφωση Είναι το βλέμμα που αρνείται τις συμβάσεις, μαζί και την άρνηση των αρνήσεών τους, που κομματιάζει την πραγματικότητα στις διαφορετικές της διαστάσεις, την παραμορφώνει μόνο για να βρει το χαμένο νόημα και να εναντιωθεί στην επίπλαστη επιφάνειά της, δεν την ερμηνεύει με θεωρίες, συμμετέχει στη μεταμόρφωσή της, δεν αντιγράφει τη ζωή, δανείζεται μόνο το σφρίγος και την ενέργειά της, δεν ξεχνά τον ποιητή που προειδοποιεί πως όταν ο άνθρωπος ήθελε να μιμηθεί το βάδισμα έφτιαξε τον τροχό, δεν ζωγράφισε πόδι. Η σχέση της με την πραγματικότητα είναι της ίδιας τάξης με αυτήν του πίνακα του Πικάσο Οι Δεσποινίδες της Αβινιόν, με τις γυναίκες στη βιτρίνα ενός μπορντέλου της Βαρκελώνης που αναπαριστά.  Η φωτιά Είναι η μαγεία της φωτιάς μέσα στη νύχτα, που μεταβάλλει τα χρώματα, τα σώματα, τα αισθήματα, μακραίνει και λεπταίνει τα κορμιά όπως στους πίνακες του Γκρέκο, κάνει για λίγο τα καυτά χρώματα να θριαμβεύουν πάνω στα ψυχρά κι ύστερα να ηττώνται, τα χλομά χρώματα της αυγής να επικρατούν πάνω στα έντονα του σούρουπου, ένα διαρκές πέρασμα από το πάθος στη συμπάθεια, από τους υψηλούς πυρετούς στα δέκατα. Το σημείο τομής Είναι το εκάστοτε σημείο τομής ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία, αυτό που δίνει νόημα σε μια εξωπραγματική τετραγωνική ρίζα του -1 και την ονομάζει φανταστικό αριθμό i για να δημιουργήσει ένα μιγαδικό, αυτό που δίνει μυθιστορήματα και ποιήματα, φώτιση για νέες δημιουργίες, εκεί που το μηδέν διαστέλλεται και επεκτείνεται για να συναντήσει εντός μας ένα άπειρο που συστέλλεται και μικραίνει στα ανθρώπινα μέτρα. Είναι η σταγόνα που συνομιλεί με τον ωκεανό, το λεπτό που διαλέγεται με την αιωνιότητα, το άτομο που ψιθυρίζει στο σύμπαν.  Η ειρωνεία δίχως είρωνα Είναι η ειρωνική θεώρηση των ανθρωπίνων πραγμάτων, μια εφεύρεση ελληνική, «σωκρατική ειρωνεία» ή «σοφόκλεια» ή «αριστοφανική» ή όπως αλλιώς αγαπάτε –Ειρωνεία Καταστάσεων, Ειρωνεία του Λόγου, Ειρωνεία Χαρακτήρων, Αυτο-ειρωνεία–, που λέει ό,τι δεν λέει και δεν λέει ό,τι λέει, προσποιείται μακάρια άγνοια όταν γνωρίζει και ξέρει τα πάντα όταν δεν έχει ιδέα, καμώνεται πως είναι ό,τι δεν είναι και καμώνεται πως δεν είναι ό,τι είναι, εμφανίζεται κοντά όταν είναι σε απόσταση και πολύ μακριά όταν είναι μόλις δίπλα, φτάνει πολύ μακριά και βρίσκει τον προορισμό της όταν δεν ξέρει πού πάει κι όταν ξέρει χάνεται σε άσκοπη περιπλάνηση, λέει να χαμογελάσει μα το χαμόγελο συγκρατείται και δεν φτάνει στα χείλη και πάει να δακρύσει μα το δάκρυ στερεύει και σκάει χαμόγελο, ένα διαρκές παιχνίδισμα ανάμεσα στον πόνο και στη χαρά.  Το μαρτύριο του αμετάκλητου Είναι το βίωμα του Άπαξ και διά Παντός, της μοναδικής στιγμής που δεν επανεμφανίζεται, το μαρτύριο του αμετάκλητου –ποτέ πια!– της μη αντιστροφής του χρόνου, ξέρει ότι μπορεί να επιβραδύνει, να επιταχύνει αλλά όχι να σταματήσει την ηρακλείτεια ροή του, τα ξέρει καλά αυτά κι όμως –παράλογο!– αποτολμά να ξαναζεί ανάποδα τα λεπτά, τις μέρες, τους μήνες, τους χρόνους, παίρνει το τρένο της επιστροφής, κάθε φορά και μια καινούργια εμπειρία, ίδια η διαδρομή, το τοπίο αλλάζει, το παράθυρο τώρα βλέπει αντίθετα, στην αντίπερα όχθη της ζωής. Δεν είναι ψυχαγωγία σε κυριακάτικη εκδρομή, ούτε τα δάκρυα της νοσταλγίας των κυριών καθώς ξεφυλλίζουν τα πολυκαιρισμένα κοριτσίστικά τους λευκώματα με τα πρώτα χτυποκάρδια και τα ξεραμένα άνθη. Είναι άσκηση πόνου για το ασυγχώρητο και τις χαμένες ευκαιρίες, μια επώδυνη ευχαρίστηση που δεν καταδέχεται να προσφύγει για την εξαγορά της ποινής της, δεν καθηλώνεται σε μαζοχιστική ηθική αυτοφαγία αλλά συνηγορεί υπέρ της ζωής και κερδίζει μια νέα εσωτερικότητα. Κι όταν κάθε στιγμή βιώνει το σταυραναστάσιμο ή το διονυσιακό συμβάν της ύπαρξης και την αντιμετωπίζει ως εάν ήταν η τελευταία και ταυτόχρονα η απαρχή μιας νέας ζωής, και τότε ακόμη δεν παρασύρεται σε αναστάσιμες χίμαιρες, είναι σοβαρή, που σημαίνει έχει πλήρη επίγνωση του αμετάκλητου.  Το σταυροδρόμι Είναι ο διανοητικός κόμβος, το σταυροδρόμι ανάμεσα σε διαφορετικούς κλάδους της γνώσης και της τέχνης. Δεν αποδέχεται τους απροσπέλαστους κόσμους. Ρίχνει τα τείχη ανάμεσα στις διαφορετικές κουλτούρες. Υποβάλλει στο μαθηματικό ή στο μοριακό βιολόγο να θέσει κρίσιμα ερωτήματα, σε μια κοινή γλώσσα, στο μυθιστοριογράφο ή στον ψυχαναλυτή και στον ιστορικό. Ή στον οικονομολόγο να δεχθεί διεγερτικές προκλήσεις από το μαθηματικό ή από τον ιστορικό και τον ψυχολόγο. Δεν είναι απεριόριστος ο αριθμός των κλάδων της γνώσης που μπορεί να νιώθουμε μια σχετική οικειότητα και να βρίσκουμε κοινή γλώσσα στο σταυροδρόμι της Έβδομης Αίσθησης. Παράδοξο, αλλά ο άριστος αριθμός πάνω από τον οποίο παράγεται «θόρυβος» είναι το Εφτά. Καθένας έχει το δικό του αυστηρά προσωπικό συνδυασμό του «Εφτά».  Η αγράμματη Μούσα Είναι η βιοσοφία που υποκλίνεται στην αγράμματη Μούσα. Δεν είναι ελιτίστικη και ταξική. Μένει κατάπληκτη, όπως ο Σωκράτης μπροστά στη δεξιοτεχνία, τη μαστοριά, την επινοητικότητα των έμπειρων τεχνιτών, που τους ακολουθεί ως μαθητευόμενος στην αγορά καθώς ασκεί τη μαιευτική του διαλεκτική μέθοδο των ερωταποκρίσεων με τον παπουτσή, το σιδερά, το μαραγκό, το γεωργό, τον οπλοποιό, τον έμπορο, το ναυπηγό και τον πλοηγό. Άνθρωπος δίχως γράμματα με «γνώση» και με «τρόπο» κάνει και κλαίνε και γελούν τα μάτια των ανθρώπων, τραγουδάει ο Ερωτόκριτος. Ο «τρόπος» είναι η τέχνη του βίου. Η Έβδομη Αίσθηση είναι πολύτροπος.  Η τέχνη της Σεχραζάτ Είναι η τέχνη που μετέφερε ο Επιμενίδης από τα ταξίδια του στην Ανατολή. Η τέχνη της Σεχραζάτ, που διηγείται μια ιστορία στην οποία κάποιος άλλος αφηγείται μιαν άλλη ιστορία, στην οποία κάποιος άλλος, ένας τρίτος, αφηγείται πάλι μια άλλη ιστορία και ούτω καθεξής. Η τέχνη αυτή σώζει τη ζωή της Σεχραζάτ, αφού ξέρει να συνδέει με χάρη τη μια ιστορία με την άλλη και να διακόπτει την αφήγησή της την κατάλληλη στιγμή, για να διατηρεί αμείωτη την επιθυμία ν’ ακούσεις τη συνέχεια. Η Έβδομη Αίσθηση είναι μια αφήγηση που διαστέλλει το χρόνο, πολλαπλασιάζει τις ιστορίες σε μια ιστορία και μαζί μ’ αυτές και τις δυνατότητες της ύπαρξής μας.  Λαθραία εισχώρηση Είναι η μαγική παιγνιώδης ικανότητα να παρεισδύεις σαν νέος ρόλος στο μυθιστόρημα που διαβάζεις ή στην ταινία που βλέπεις και να δίνεις μια νέα τροπή στην πλοκή. Να τρυπώνεις στον πίνακα που θαυμάζεις και να βιώνεις την περιπέτειά του, έστω κι αν είναι η δραματική βία των βουβών χρωμάτων, η τραγική τους αντίθεση που σε κάνει να αισθανθείς το αμείλικτο βάρος του πεπρωμένου, όπως στη μάχη του Νανσύ που αναπαριστά ο Ντελακρουά δίχως να διακρίνει τις αιματηρές λεπτομέρειες, αφήνοντας εσένα να τις φανταστείς ελεύθερα. Μπορείς ακόμα να εισχωρήσεις λαθραία στις ζωές των άλλων, αν θες μάλιστα τις πολλαπλασιάζεις απεριόριστα και αυθαίρετα, έχεις τη δυνατότητα ακόμα και να κοιμηθείς με άνδρες αν είσαι γυναίκα, ή με γυναίκες αν είσαι άνδρας, που δεν το κατάφερες και δεν το φαντάστηκες ποτέ. Βάλτε, αν σας διασκεδάζει, στο βουβό το Δελτίο των Οκτώ και συντάξτε με τη φαντασία σας τα δικά σας νέα της ημέρας απ’ όλο τον κόσμο. Αν έχετε τις ξεχωριστές μαντικές ικανότητες του Επιμενίδη, μπορείτε να παρουσιάσετε το δικό σας δελτίο της επόμενης ημέρας και να πέσετε μέσα τουλάχιστον κατά 80%! Όλα αυτά ανήκουν στην Έβδομη Αίσθηση με μία προϋπόθεση: να μην ξεχαστείς και παραβλέψεις τη διαχωριστική γραμμή με την πραγματική ζωή.Είναι αυτά που συνέβησαν και αυτά που θα μπορούσαν να έχουν συμβεί και δεν συνέβησαν ποτέ στη ζωή σου.Είναι η Σεναριακή Σκέψη, όπως την έχουμε παρουσιάσει αναλυτικά στο Ε, Πρόεδρε! η οποία αφηγείται τις εν δυνάμει μελλοντικές ιστορίες στην εξέλιξη και την πλοκή του δράματος που ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μας. Δεν είναι τα μαθηματικοποιημένα μοντέλα προσομοίωσης ούτε το επιθυμητό μέλλον μιας «επίσημης» αφήγησης.  Η σκιά των προδρόμων  Είναι η αναγνώριση της οφειλής, το κρυφό μονοπάτι για να φτάσεις στις πηγές, να βρεις σε κάθε σκέψη μια άλλη σκέψη, σε κάθε ποίημα ένα άλλο ποίημα, να αναζητήσεις τους προδρόμους, να ξεκουραστείς στη μεγάλη σκιά τους. Ακόμα κι αν θεωρείς ότι είσαι πατέρας του εαυτού σου, σίγουρα δεν μπορείς να είσαι και παππούς και προπάππος έβδομης γενεάς. Τον πρόδρομο που αρνείσαι τον έχεις αφομοιώσει. Η Μούσα σου έχει πάει με πολλούς πριν από σένα κι αυτό θα κάνει μαζί μ’ εσένα και μετά από σένα. Αγνοεί μονογαμίες και αποκλειστικότητες. Αν απωθήσεις το συναίσθημα της οφειλής αυτό μεταλλάσσεται κι επιστρέφει ως βασανιστική αγωνία. «Αυτό συνέβη με τον θρασύτατο Εμπεδοκλή, που προσποιήθηκε το Θεό, αγνόησε τους προδρόμους του και έντρομος από τα φαντάσματά τους οδηγήθηκε σε κακό τέλος», επαναλαμβάνει ο Επιμενίδης. Και ο Νίτσε, συμπληρώνω. Άσε λοιπόν τις ματαιοδοξίες και τις προσποιητές μετριοφροσύνες ότι έχεις αφιχθεί πολύ αργά στον κόσμο όταν όλα έχουν ειπωθεί. Οικειοποιήσου τα πλούτη των άλλων για να δημιουργήσεις νέο δικό σου πλούτο. «Κλέβεις» τον «κλέφτη» κι αν έχεις ταλέντο και είσαι δημιουργικός επινοείς έναν καινούργιο κόσμο. Αν μάλιστα «κλέψεις» τον «κλέφτη» την ώρα που σου «κλέβει» το πορτοφόλι, προσεγγίζεις την τέχνη της Εβδόμης στην ειρωνική κορύφωση των Ελλήνων.  Ανέστια και μεθοριακή Είναι η αίσθηση της μεθορίου, να ζεις αταξινόμητος στα σύνορα, σε μια ζώνη υψηλού κινδύνου, αφού μπορείς να δεχτείς διασταυρούμενα πυρά. Κατανοείς τις διαφορές των «στρατοπέδων», αλλά δεν συμμερίζεσαι τη στείρα τους έξαρση, αφήνεις με εσωτερική συγκέντρωση και ηρεμία να επιδρούν τα γεγονότα πάνω σου. Γίνεσαι Έλληνας κατά τη λεπτή «αίσθηση του μέτρου».Είναι η αίσθηση του ανέστιου. Πατρίδα το ταξίδι. Είναι οι αιώνιοι ταξιδιώτες, οι εξερευνητές, οι πλάνητες, οι Αργοναύτες, οι ναυαγοί συχνά με δική τους θέληση. Ωστόσο κι αυτοί, όταν εμφανιστεί μια υπέρτατη ανάγκη, όπως η ελευθερία, ή όταν η κούραση τους καταβάλλει είτε γίνεται ακατανίκητη η δίψα για θερμή κι ανθρώπινη παρουσία, αναζητούν τότε ένα λιμάνι, μια πατρίδα, μια παράταξη ή μια οικογένεια. Κι αυτοί ακόμα, θαλασσοδαρμένοι, καταπονημένοι από την περιπλάνηση σε ξένες θάλασσες, ξεσπούν με την κραυγή «στεριά, στεριά», καθώς αντικρίζουν στον ορίζοντα μια ακτή και ονειρεύονται ένα αραξοβόλι. Είναι η στιγμή που ακόμα κι ένας πλάνης δίχως όρια, όπως ο Πικάσο, ανακοινώνει την προσχώρησή του στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα στην κορύφωση του αντιφασιστικού αγώνα και την κατάρρευση του Άξονα με την εξής δήλωση: «Βιαζόμουν τόσο να ξαναβρώ μια πατρίδα, ήμουν πάντα ένας εξόριστος. Τώρα πια δεν είμαι, δεν είμαι πια μόνος. Είμαι ανάμεσα στους Ζολιό, Αραγκόν και Ελυάρ, τους μεγάλους σοφούς και ποιητές, ανάμεσα στα ωραία επαναστατημένα παρισινά πρόσωπα που είδα τις μέρες του Αυγούστου».  Αποδέσμευση από την προδοσία Είναι μια υπέρβαση, μια αποδέσμευση από το αίσθημα της προδοσίας, μια κάθαρση από τις τοξίνες της. Απελευθερώνεσαι κατά καιρούς επαναλαμβάνοντας τοτεμικά την παλιά κραυγή: «Κανείς δεν μπορεί να με προδώσει αν δεν προδώσω ο ίδιος τον εαυτό μου. Κανείς σας δεν με πρόδωσε. Εγώ σας ικέτεψα να φύγετε μακριά μου, να με απαρνηθείτε για να βρείτε τους εαυτούς σας σαν αυτόφωτα άστρα. Έπρεπε να χωρίσουμε για να ξανασμίξουμε με μια καινούργια αγάπη».  Η ζαριά Είναι η μαγική ζαριά που βγάζει το μοιραίο αριθμό με τον οποίο κερδίζεις ακόμα κι όταν τα έχεις χάσει όλα.Είναι η αίσθηση των αισθήσεων, η στιγμή των στιγμών. Είναι μια επικράτεια δίχως σύνορα που περιφρονεί τις ταξινομήσεις.Η «Εβδόμη σφραγίδα» ή το τραγούδι του «Ναι»Η θερινή ασκητική μου προβλέπει τρία απαράβατα καθήκοντα: τόσα δέντρα πότισμα τη μέρα, τόσες σελίδες γράψιμο και τόσα μέτρα κολύμπι ώστε να καλύψω, λίγο δύσκολο, απόσταση ίση με τη διαδρομή Σητεία-Χανιά μέχρι να τελειώσει το βιβλίο. Ούτε μια μέρα παραπάνω απ’ όσο διαρκεί ο τρύγος και το μάζεμα πρώτα του χαρουπιού και στη συνέχεια των σύκων, των αμυγδάλων και των καρυδιών. Ούτε μια μέρα παραπάνω από την αιχμή του τουρισμού στην Κρήτη – από παιδί, διακοπές σήμαινε καιρός για δουλειά.Η μεσημεριανή καλοκαιρινή μπόρα έχει ξεθυμάνει. Κολυμπώ κάτω από γαλανό ουρανό. Ένα σύννεφο νοτιοδυτικά στον ορίζοντα δεν φαίνεται ύποπτο. Δεν είχα απομακρυνθεί ούτε οκτακόσια μέτρα όταν το κέντρο της καταιγίδας, με κεραυνούς να μαστιγώνουν τη θάλασσα, λυσσομανούσε ένα δυο μίλια μπροστά μου κι έτρεχε στην ευθεία μου πολύ πιο γρήγορα από μένα. Μπέρδεψα τα σημάδια. Αυτά που ξέρω παπαγαλία από τον παππού μου για τον καιρό ισχύουν μόνο για τα σημεία του ορίζοντα στο Κρητικό πέλαγος, όχι εδώ. Λησμόνησα ότι το «αθώο, σιωπηλό σύννεφο φέρνει την καταιγίδα». Είναι κωμικοτραγικό, αλλά καθώς αλλάζω διαδρομή, κόβω όλο δεξιά ν’ αποφύγω τα αστροπελέκια –αν τρέξω ίσια πίσω, πάω χαμένος–, συνειδητοποιώ, μες στο χαμό, καθώς συγχέω τη συννεφιά με την ακτή, ότι ξεστόμισα μια φράση του Ζαρατούστρα. Σκέφτηκα ότι είχα ξεχάσει το «Η Εβδόμη Σφραγίδα» από το Τάδε έφη Ζαρατούστρας, που το εμπνεύστηκε ο Νίτσε σε λουτρόπολη μες στην καταιγίδα. Το μοναδικό «7» του Νίτσε! Το νέο πνεύμα, το προφητικό, περιπλανιέται ανάμεσα σε δύο θάλασσες, ανάμεσα σε παρελθόν και μέλλον, σαν ένα βαρύ σύννεφο, εχθρός του καθετί που, κουρασμένο, ούτε να πεθάνει, μα ούτε και να ζήσει, έτοιμο για τον κεραυνό που κουβαλά στα σκοτεινά του στήθια και για τη λυτρωτική λάμψη της αστραπής, φορτωμένο μ’ αστροπελέκια που το Ναι βεβαιώνουν! Που το Ναι γελάνε! Ευλογημένος είναι, όποιος είν’ έτσι φορτωμένος! Και στ’ αλήθεια, όποιος το φως του μέλλοντος θέλει ν’ ανάψει πρέπει για πολύ να κρεμιέται πάνω απ’ τα βουνά σαν βαριά καταιγίδα!...[...] Κολύμπησα μέσα σε βαθιά μάκρη και το πουλί-σοφία ήρθε στη λευτεριά μου: «Κοίτα! Δεν υπάρχει ούτε πάνω ούτε κάτω! Πέταξε μόνος γύρω, έξω, πίσω ανάλαφρο πουλί! Τραγούδα! Μα μη μιλάς πια! Τραγούδα το Τραγούδι του Ναι!» Σκέψεις σαν αστραπή ή «οι ήρεμες σκέψεις με περπατησιά περιστεριού» θα «κυβερνήσουν» τον κόσμο; Τι είναι το Ναι του Νίτσε που το ονομάζει Ναι του Διονύσου; Τι είναι η διονυσιακή κατάφαση; Εδώ το παραμιλητό του Νίτσε σηκώνει μετάφραση.  Η γελοιογραφία του «Ναι» Δεν είναι το Ναι του γαϊδάρου που σηκώνει όλα τα φορτία δίχως ποτέ να λέει όχι. Δεν είναι ούτε το Ναι της καμήλας, που επωμίζεται ακόμα μεγαλύτερα βάρη και μόλις τη φορτώσεις βιάζεται να τραβήξει κατά την έρημο. Ο κατάλογος των «χριστιανικών» αρετών, στη σκέψη του «βλάσφημου» Νίτσε, και των χαρακτηριστικών του γαϊδάρου και της καμήλας συγγενεύουν όπως το πιστό κουβάλημα των φορτίων, η ταπεινοφροσύνη, η αποδοχή του πόνου και της τιμωρίας, η υπομονή έναντι του τιμωρού. Η ζωή γίνεται ένα βαρύ φορτίο! Ο άνθρωπος, κατά μίμηση του θεανθρώπου, δεν έχει ανάγκη πλέον να τον φορτώνουν στην πλάτη, φορτώνεται από μόνος του το φορτίο ιδεών και αξιών που θεωρούνταν ανώτερες από την αξία της ζωής. Το κέντρο βάρους της ζωής του δεν βρίσκεται εντός της ζωής του αλλά στο επέκεινα, στο μηδέν. Το Ναι του γίνεται Ναι στη μηδενιστική υποτίμηση της ζωής, ταυτίζεται με μια ριζική έχθρα στη ζωή, στο όνομα κάποιου υπερβατικού επέκεινα, υπεραισθητού ή γήινου, ιουδαϊκο-χριστιανικού ή «σοσιαλιστικού». Η διαρκής επινόηση μύθων για έναν «άλλο» κόσμο ξεκινά από κάποιο ένστικτο δυσφήμισης, υποτίμησης και εκδίκησης της ζωής. Ο άγιος που αρέσει στο Θεό είναι ο ιδεώδης ευνούχος. Η μνησικακία αυτή δεν είναι παρά η ηθική του οίκτου, η ηθική του δούλου, η εξέγερση και η νίκη του δούλου που παραμένει πάντα δούλος. Αυτός είναι ο μηδενισμός, κατά τον Νίτσε, η άρνηση της ζωής, που εμπνέεται από το «χριστιανισμό» ακόμα κι όταν είναι «σοσιαλιστικός» ή «αναρχικός».Ο Νίτσε γελοιογραφεί το Ναι των καθιερωμένων ιδεολογιών σαν το Ναι του γαϊδάρου και της καμήλας. Ένα Ναι στην υπηρεσία του μηδενισμού. Το Ναι του Νίτσε είναι αντίθετα η διονυσιακή μεταμόρφωση των αρνήσεων σε μια μεγάλη κατάφαση, σ’ ένα Ναι στο ένστικτο της ζωής, ένα Ναι του Διονύσου που μεταστοιχειώνει το βαρύ σε ανάλαφρο, το χαμηλό σε υψηλό, την οδύνη σε χαρά. Ο «χορός», το «παιχνίδι», το «γέλιο» αλαφραίνουν τα βάρη μιας δυστυχισμένης συνείδησης, καθηλωμένης στην ενοχή και την τιμωρία. Το Ναι του εμπεριέχει πολλά Όχι στην υπηρεσία μιας μαχόμενης κατάφασης στη ζωή.Η Έβδομη Αίσθηση, έστω κι αν εμπεριέχει μόνο το «7%» της «Εβδόμης Σφραγίδας» του Νίτσε, διαθέτει τη λεπτή και ελεύθερη τέχνη του ζυγίζειν και του αξιολογείν τα βάρη, αναλαμβάνει την ευθύνη, επωμίζεται το χρέος που της αναλογεί και έχει την ικανότητα να ξεζεύει, να απαλλάσσεται από το περιττό βάρος, να ελαφραίνει, να αδειάζει το χώρο από άχρηστες αποσκευές για να υποδεχθεί τις νέες. Είναι η κατάφαση της δημιουργίας.Αντιφώντας: Ο άνθρωπος που έλεγε πάντα «Όχι»«Ήταν μια φορά ένας Αντιφώντας», άρχισε ο Επιμενίδης.«Ποιος, δάσκαλε, ο σοφιστής, ο οποίος ήταν και ο πρώτος στην ιστορία ψυχαναλυτής μια και θεράπευε τις ψυχικές ασθένειες ή τις σωματοποιημένες ψυχικές με το λόγο;»Ήταν ο δάσκαλος του εκλεπτυσμένου διανοητικού ισοζυγίου ηδονής-πόνου. Η ήρεμη ικανοποίηση που επιζητούσε, η λεγόμενη αλυπία, μπορεί να συγκριθεί με την ευθυμίαν του Δημόκριτου και την αταραξίαν του Επίκουρου.«Όχι, δεν αναφέρομαι στο σοφιστή ούτε στον ρήτορα Αντιφώντα, τον Ραμνούσιο, τον ολιγαρχικό που ήταν μέλος των Τετρακοσίων, ούτε σ’ έναν άλλο Αντιφώντα, τραγικό ποιητή. Μα ούτε στον Αντιφώντα τον ετεροθαλή αδερφό του Πλάτωνα, ούτε στον Αντιφώντα τον ονειροκρίτη και τον τερατοσκόπο που κακώς τον ταυτίζετε με το σοφιστή. Φαίνεται μάλιστα πως ο Αντιφώντας που αναφέρομαι εγώ “έπαιξε” με τις συνωνυμίες των προγενέστερων και επωφελήθηκε από τη σύγχυση του ονόματος. Ξέρεις τους μεγαρικούς; Εκεί, στα Μέγαρα, γύρω από το γέρο Ευκλείδη, όχι το διάσημο μαθηματικό, αλλά το στενό φίλο του Σωκράτη, που του στάθηκε μέχρι τις τελευταίες ώρες του, δημιουργήθηκε μια σφηκοφωλιά σωκρατικών μετά την εκτέλεσή του. Αργότερα, ο Αριστοτέλης βάφτισε τους μεγαρικούς ως φιλοσοφική σχολή ασχολούμενη με την ανάπτυξη της Λογικής. Ένας απ’ αυτούς, ο Ευβουλίδης, εκμεταλλεύτηκε το φιλοσοφικό και λογικό σχήμα που εγώ πρώτος έθεσα και σας ταλανίζει μέχρι σήμερα: δηλαδή το ερώτημα αν κάποιος που λέει “ψεύδομαι” λέει αλήθεια ή όχι. Έκανε λοιπόν καριέρα πουλώντας λογικούς γρίφους βασισμένους σ’ αυτό το σχήμα, δίχως ποτέ να με αναφέρει. Καθαρός λογοκλόπος. Άλλαξε μόνο, ο αγύρτης, το όνομά του και από Εύβουλος έγινε Ευβουλίδης, δηλαδή οικειοποιήθηκε από μένα το “-ίδης”. Δισέγγονός του είναι ο μεταγενέστερος Αντιφώντας, το μήλο έπεσε κάτω από τη μηλιά, ο οποίος οδήγησε στα άκρα, στον παραλογισμό, στη γελοιoποίηση τις θεωρίες των παλαιών σοφιστών ότι δεν υπάρχει κριτήριο αλήθειας-ψεύδους και έφτασε μάλιστα να αποδεικνύει ότι κάθε πρόταση είναι ψευδής, ακόμα κι ότι είναι μέρα αυτή τη στιγμή. Υιοθετούσε την απόλυτη άρνηση σε όλα. Ήταν ο άνθρωπος του Όχι, δεν είπε ποτέ του Ναι. Είχε μάλιστα το θράσος να εμφανίζεται ως κληρονόμος του Αντισθένη, μαθητή του Σωκράτη και δασκάλου του Διογένη, ο οποίος φέρεται να ίδρυσε τη Σχολή των Κυνικών και κατά τη γνώμη μου ήταν ο πιο “σωκρατικός” από τους “σωκρατικούς”. Κυνηγημένος από τους δανειστές του, ο Αντιφώντας κατέφυγε στη Χαλκηδόνα του Βοσπόρου, την παλαιά αποικία των Μεγαρέων, όπου συνέχισε τη διδασκαλία της απόλυτης άρνησης των πάντων, περισσότερο ως παραδοξολόγος διασκεδαστής της αγοράς και λιβελλογράφος επί πληρωμή. Στη Χαλκηδόνα ήταν θρύλος ο συντοπίτης τους ρήτορας Θρασύμαχος, που αναφέρεται κριτικά στην Πολιτεία του Πλάτωνα, ο οποίος καλούσε τους Αθηναίους να προσαρμόσουν την πολιτική τους στη νέα πραγματικότητα που διαμόρφωσε η ήττα στον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Ο Αντιφώντας εδώ βρήκε το μάστορή του. Εμ φέσωσε το γέροντα τοπικό άρχοντα, που έκανε το λόγιο, εμ αρνήθηκε το χρέος και διακωμωδούσε στην αγορά τις φιλοσοφικές και πολιτειακές θεωρίες του δανειστή του ηγεμόνα. Έφθασε στο σημείο με το Εγκώμιον Τυράννου να τον γελοιοποιεί διά της υπερβολής και να μαζεύει τα προς το ζην από τους εχθρούς του άρχοντα. Λέγεται ότι έγραψε κατ’ απαίτηση εμπόρου-αγελαδοτρόφου τον Ύμνο εις την Αγελάδα, για να παίρνει ελεύθερα τυρί και κρέας. Είναι η πρώτη επί πληρωμή διαφήμιση που συνέταξε φιλόσοφος! Ο άρχων, που υλοποιούσε τη θεωρία του Θρασύμαχου ότι “δίκαιο είναι το συμφέρον του ισχυρού”, έστειλε τους μπράβους του να συλλάβουν τον Αντιφώντα, του έβαλε το μαχαίρι στο λαιμό και απαίτησε απ’ αυτόν να πει επιτέλους ένα Ναι για να του χαρίσει τη ζωή και τα χρέη. “Διαφορετικά, όσο σε κρατώ ζωντανό θα με υπηρετείς σαν σκλάβος. Λέγε λοιπόν, Ναι ή Όχι;” Ο Αντιφώντας δεν είπε ποτέ Ναι, βουβάθηκε κι άρχισε να υπηρετεί τυφλά σαν σκλάβος τον άρχοντα, πάλι με γελοία υπερβολή, πιο δούλος από τους δούλους. Ο άρχοντας, καθώς περνούσε ο καιρός, ένιωθε αμήχανα κι άρχισε να τον παρακαλεί να πει επιτέλους ένα Ναι, έστω προσχηματικά, για να διασώσει το κύρος της εξουσίας του στην κοινή γνώμη. Ο Αντιφώντας έχασε τη φωνή του, οι περισσότεροι πίστεψαν ότι πράγματι βουβάθηκε από το σοκ που πέρασε. Η περίοδος αυτή καθιερώθηκε στη Χαλκηδόνα ως τα βουβά έτη του Αντιφώντα. Την ώρα που ξεψυχούσε ο άρχοντας, λέγεται ότι ο υπηρέτης Αντιφώντας έβγαλε μια σπαρακτική κραυγή: “Όχι! Όχι!” και βουβάθηκε έκτοτε οριστικά και αμετάκλητα. Κανείς δεν ξανάκουσε τη φωνή του, ούτε καν ένα Όχι».  Η γελοιογραφία του «Όχι» Ο Δάσκαλος μας αφηγήθηκε με την αλληγορική του μέθοδο ότι το απόλυτο Όχι του Αντιφώντα, του νεότερου, ισοδυναμεί με μια κατάφαση στην υπάρχουσα τάξη πραγμάτων, στο χαμηλότερο επίπεδο. Το ΄Οχι του ρήτορα των Αντιλογιών εκφυλίστηκε στο έμπρακτο Ναι του σκλάβου. Ο Αντιφώντας ο Μεγαρικός δεν προκύπτει σαν ένας εκκεντρικός από το πουθενά. Οι ρίζες του βρίσκονταν στον παλαιό αγνωστικισμό, στον άμετρο σκεπτικισμό και στην απόλυτη σχετικοκρατία που έδωσε μεγάλους δασκάλους, όπως ο Πρωταγόρας και ο Γοργίας. Μα κι αυτοί πήγαν πιο πίσω, στη θέση του Παρμενίδη ότι κάθε δήλωση είναι ψευδής, ο κόσμος των φαινομένων είναι μια ψευδής αίσθηση, ή στον Ηράκλειτο περί της αναξιοπιστίας των αισθήσεων και στη δογματοποίηση της ηρακλείτειας αρχής για τη ροή του χρόνου, στη θέση δηλαδή ότι καθετί είναι αποκλειστικά στιγμιαίο και πρόσκαιρο. Ή στον Ξενιάδη από την Κόρινθο, που δίδασκε ότι «όλα είναι ψευδή, το καθετί που γεννιέται γεννιέται από το τίποτε, και καθετί που καταστρέφεται επιστρέφει στο τίποτε». Βέβαια η ελληνική σκέψη είχε ως αδιαφιλονίκητη αρχή «από το τίποτα δεν γίνεται τίποτα».Ο Αντιφώντας της απόλυτης άρνησης με φέρνει στις μέρες του ’60, στον αναρχισμό, στην απόλυτη αμφισβήτηση, τη σουρεαλιστική επανάσταση, την ψυχεδέλεια της ροκ επανάστασης, όπου κανένας δεν μπορούσε να σοκάρει κανέναν, ακόμα και αστό, κι ήταν έτοιμος να αφομοιώσει κάθε αταξία, οτιδήποτε οργιαστικό και φαντασμαγορικό. Η αμφισβήτηση και η σουρεαλιστική βλασφημία έγινε σαν τη συζυγική απιστία, ο κανόνας. Ο Αντιφώντας και οι παππούδες του μεγαρικοί, ερετριακοί και κυνικοί μου θύμισαν μια σπάνια σκηνή. Ο Αντρέ Μπρετόν, γερασμένος πια, συναντά έναν παλιό σύντροφο της σουρεαλιστικής επανάστασης. «Μπρετόν, έχεις ύφος τραγικό. Τι σου συμβαίνει;» «Μου συμβαίνει, φίλε μου, ότι στον κόσμο που ζούμε, έτσι που τον φτιάξαμε εμείς οι ανατρεπτικοί, δεν μπορεί κανείς να σκανδαλίσει κανέναν! Όλα έχουν αμφισβητηθεί, όλα έχουν υβριστεί!»Η αμφισβήτηση ως εξαρτημένο αντανακλαστικό έγινε σκέτη σύμβαση, η κουλτούρα της απόλυτης άρνησης έγινε ο νέος κομφορμισμός που ανανεώνει τη βιομηχανία της διαφήμισης, της μόδας, του στυλ, της επικοινωνίας. Ο Αντιφώντας του Όχι θα έγραφε σήμερα διαφημιστικό ποίημα για την Google, όχι για την αγελάδα, όπως ο Μπρεχτ έγραψε διαφημιστικό ποίημα για αυτοκίνητα μάρκας Στάγιερ, για να πάρει δωρεάν ένα αυτοκίνητό της! Ο Ευριπίδης έκανε κάτι πιο χοντρό. Δωροδοκήθηκε από τους Κορίνθιους με δεκαπέντε αργυρά τάλαντα για να αλλοιώσει το μύθο και να τους απαλλάξει από το βαρύ αδίκημα που είχαν διαπράξει, ρίχνοντας τα εγκλήματα στην πλάτη της Μήδειας!Ο Πλάτων με ψυχαναλυτική διάθεση εμφανίζει την άρνηση του κόσμου σαν μια άμυνα του Εγώ: «Είναι πιο εύκολο να βρίσκομαι διαρκώς σε αντίθεση μ’ όλο τον κόσμο αντί να βρίσκομαι διαρκώς σε αντίθεση με τον εαυτό μου». Αυτή την παρατήρηση του Πλάτωνα την εκτιμούσε ιδιαίτερα ο Αριστοτέλης.Στην ιστορία της Σκέψης εμφανίζονται αρκετές παραλλαγές του Ναι και του Όχι. Η «πληγή» του Ναι, το «μαχαίρι» του Όχι. Το Όχι του Μεφιστοφελή, του πνεύματος που πάντα αρνείται. Υπάρχει το «και Ναι και Όχι», αλλά και το «ούτε Ναι, ούτε Όχι», μια άρνηση επιλογής, μια απουσία, ένα ωκεάνιο αίσθημα απόλυτης αδιαφορίας, εκμηδένισης και έλλειψης ζωτικότητας και επιθυμίας. Το τελευταίο εμπίπτει μερικές φορές στη δικαιοδοσία της ψυχιατρικής.Σήμερα, εν μέσω κρίσης, η απόλυτη άρνηση των πάντων και του τίποτα, που ενώνει σε μια γενικευμένη ομοιομορφία από τον παπά και τον αστό μέχρι τον έκπτωτο επαναστάτη και την κουλτουριάρα κομμώτρια, η αιώνια στηλίτευση που θάβει το καθετί μέχρι να θάψει το επόμενο καινούργιο σε χρόνο μηδέν, η ανηλεής καταδίκη που γίνεται αυτοσκοπός και μόδα, μπορεί να εκληφθεί μόνο ως το τελευταίο στάδιο μιας πτωχευμένης συνείδησης δίχως ψυχή και ιδέες, ανίκανης να αναστοχαστεί στη νέα κατάσταση, και ακόμη ένδειξη μιας έλλειψης στοιχειώδους γούστου και πνευματικότητας. Η στείρα και αντανακλαστική αρνητικότητα είναι η αντιστροφή της παθητικής προσαρμογής στο status quo. Η γελοιογραφία του Όχι γίνεται αντεστραμμένο είδωλο της καρικατούρας του Ναι, της «παπαδίστικης» κατάφασης της «καμήλας» και του «γαϊδάρου». «Μπορεί ο γάιδαρος να είναι τραγικός;» Στο παλιό ερώτημα απαντάμε αρνητικά.Νερό της λήθης - Νερό της λησμοσύνης στην εποχή του internetΟ δάσκαλός μου, ο Επιμενίδης, μ’ έχει πετάξει σε βαθιά νερά. Συνομιλώ με μια φωνή που μπορεί να κοινοποιήσει μόνο «σχήματα» και ιδέες της βαθιάς μνήμης. Τίποτα άλλο. Στην εποχή του internet, της Google, του Twitter, του κινητού, συνομιλώ με το πνεύμα ενός σοφού που στην πρώτη του ζωή δεν γνώρισε τη γενίκευση του γραπτού λόγου και η σιωπηλή, κατά μόνας, ανάγνωση ενός βιβλίου ήταν εξαιρετικά σπάνια εμπειρία μιας πνευματικής ελίτ. Θα περάσουν πολλά χρόνια για να φτάσουμε στον Σωκράτη, τον «προφορικό» διανοούμενο και τον «γραπτό» μαθητή του τον Πλάτωνα κι ακόμα περισσότερα χρόνια για τον «υπερλογικό» Αριστοτέλη.Είμαι βέβαιος ότι ο θεμελιώδης τύπος του εγκεφάλου μας παραμένει ίδιος από τον Επιμενίδη, τον Ηράκλειτο και τον Παρμενίδη, μέχρι τον Ευριπίδη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη κι ύστερα μέχρι τον Ευκλείδη και τον Αρχιμήδη. Κι όμως ταυτόχρονα τώρα είμαστε κάτι παραπάνω από βέβαιοι ότι τα νευρικά κυκλώματα στον εγκέφαλό μας αλλάζουν, αναδιοργανώνονται και επαναπρογραμματίζονται καθώς μεταβάλλονται οι τρόποι απομνημόνευσης, μάθησης, επικοινωνίας και σκέψης. Η φυσιολογία και η γενετική του εγκεφάλου παραμένει η ίδια εδώ και 2.500 χρόνια, αλλά τα «μυαλά» μας είναι σχετικά διαφορετικά. Οι αισθήσεις, οι μνήμες, τα αισθήματα, οι σκέψεις, όλα αναδύονται από ηλεκτροχημικές αντιδράσεις των νευρώνων και στον Σωκράτη και σ’ εμάς. Κι όμως κάτι διαφορετικό συντελείται στις δικές μας σε σχέση με τις δικές του. Είναι επίσης σήμερα γνωστό ότι ο εγκέφαλός μας διαθέτει πλαστικότητα και ικανότητα προσαρμογής σε νέες διεγέρσεις.Συλλαμβάνω τώρα τελευταία τον εαυτό μου σε βλάσφημες απορίες: Είναι λοιπόν εξυπνότερος ο άνθρωπος του internet από τους μαθητές του Σωκράτη; Οι νεαροί Πρωταγόρας, Γοργίας, Κριτίας, Αλκιβιάδης τι διαφορές θα εντόπιζαν στον τρόπο σκέψης των συνομηλίκων τους πιτσιρικάδων που σερφάρουν στην Google ή ανταλλάσσουν κάθε ένα δυο λεπτά γραπτά μηνύματα με το κινητό; Πόσο διαφορετική είναι η διάταξη των νευρώνων, των «χημικών» αντιδράσεων, των πρωτεϊνών και των ορμονών, που υποστηρίζουν την Έβδομη Αίσθηση, ανάμεσα στον Πυθαγόρα, τον Αριστοφάνη, τον Θουκυδίδη ή τον Περικλή και τον Μέγα Αλέξανδρο με τους σύγχρονους μαθηματικούς, ποιητές, ιστορικούς και πολιτικούς της ψηφιακής εποχής;Απορώ. Το μόνο που βιώνω είναι ότι η φωνή του Δασκάλου μου αδυνατεί να ανακαλέσει συμβάντα και λεπτομέρειες της προσωπικής του ζωής. Σαν να έχει εξαντλήσει τους «αποθηκευτικούς» του χώρους, τις μνημονικές ικανότητες στα «σχήματα» των ιδεών και της αφηρημένης σκέψης και δεν περισσεύει χώρος για τίποτε άλλο. Κερδίζει κάτι σημαντικό, αλλά χάνει κάτι άλλο. Η αυτοβιογραφική του μνήμη είναι ελάχιστη.Ικέτες κι εμείς λοιπόν στο μαντείο, πρέπει να πιούμε πρώτα από την πηγή που αποκαλείται Νερό της Λήθης –για να λησμονήσουμε, να αντισταθούμε στο βάρος των περασμένων, που δυσκολεύουν το βάδισμά μας σαν ζοφερό φορτίο, να γλυτώσουμε από ένα διαρκή μηρυκασμό, από μια πληγή που αιμορραγεί συνεχώς– και μετά από την άλλη πηγή το Νερό της Μνημοσύνης, για να θυμηθούμε ό,τι είδαμε, ακούσαμε, μάθαμε. Μνήμη και Λήθη, όπως δίχως μέρα και νύχτα δεν υπάρχει ζωή. Ύστερα, καθώς θα πέφτουμε μέσα από το χάσμα του μαντείου στη δίνη του γρήγορου ποταμού, ένας αόρατος ομιλητής μες στο σκοτάδι θα μας φανερώσει το μέλλον κι άλλα μυστηριώδη μυστικά. Μαντείο στην εποχή της Google και του Facebook; Ναι!  Ο ταξιτζής κι ο ιππόκαμπος Αφήνω τον Επιμενίδη για ένα λεπτό και πάω σ’ ένα άλλο φαινόμενο: το μόνιμο νεαρό ταξιτζή μου στη δεκαετία του ’80. Όταν τον χρειάστηκα πάλι σε καθημερινή βάση το 2000, έπειτα από είκοσι χρόνια στο τιμόνι, έμεινα εμβρόντητος από τις ικανότητές του να βρίσκει αυτόματα, δίχως χάρτη ή άλλη βοήθεια, οποιονδήποτε δρόμο σε Αθήνα-Πειραιά. Αν του έλεγες π.χ. Κυθήρων, σου αράδιαζε καμιά δεκαριά στο Λεκανοπέδιο. Ένας ζωντανός Χρυσός Οδηγός για υπηρεσίες, κέντρα, εστιατόρια. Η φήμη του είχε εξαπλωθεί σ’ όλη την πιάτσα. Κι όμως κάτι είχε αλλάξει πάνω του. Αυτός που κάποτε ήταν ευδαιμονία να κάθεσαι δίπλα του και να απολαμβάνεις τις αφηγήσεις του με πικάντικες λεπτομέρειες για πρόσωπα και πράγματα, ιδιαίτερα στα ερωτικά, είχε γίνει στεγνός, λίγο βαρετός παρά τις φιλότιμες προσπάθειες να μιμηθεί το παλιό του στυλ. Κελεπούρι, σκέφτηκα, για όποιον μελετά την αναδιοργάνωση των νευρικών κυκλωμάτων του εγκεφάλου. Ήμουν στη φάση που ερευνούσα με πάθος τη συσχέτιση των οπτικο-χωρικών δεξιοτήτων με τα επίπεδα ικανότητας στα μαθηματικά του γυναικείου εγκεφάλου. Αυτή η δουλειά μου, πείτε το ψώνιο μου, αξιοποιήθηκε αργότερα στο Θηλυκό πόκερ. Ήμουν συνεπώς σε εγρήγορση για θέματα λειτουργίας του εγκεφάλου, μελετούσα τον Καντέλ σαν τρελός κι έτσι δεν άφηνα σε ησυχία τον Γιάννη, τον ταξιτζή. Είδα κι έπαθα να τον πείσω να σκανάρουμε με λειτουργικό μαγνητικό τομογράφο τον εγκέφαλό του. Ο Εγγλέζος καθηγητής δήλωσε: «Αυτό δεν το έχω ξαναδεί ζωντανά, παρά μόνο σε μελέτες. Ο οπίσθιος ιππόκαμπος (posterior hippocampus) είναι αφύσικα υπερμεγέθης!» «Δηλαδή, γιατρέ;»«Είναι η περιοχή του εγκεφάλου που ρυθμίζει την αποθήκευση, αποτύπωση και διαχείριση των παραστάσεων του ευρύτερου χώρου. Ένας ρόλος-κλειδί για τον εσωτερικό μας χαρτογράφο και γεωδέτη. Αν συνεχίσει το επάγγελμα του ταξιτζή αυτή η περιοχή θα μεγαλώνει». Ο καθηγητής σταμάτησε για λίγο και ύστερα συνέχισε μ’ έναν τόνο ελαφράς ανησυχίας: «Τίποτα δεν είναι χωρίς κάποιο τίμημα. Το πρόσθιο μέρος του ιππόκαμπου είναι μικρότερο από το μέσο όρο».«Δηλαδή, γιατρέ μου, η “αποθήκη” του γέμισε από τις χωρικές ιδιότητες και περιορίστηκε για όλες τις άλλες;»«Ακριβώς, ίσως περιοριστεί το μνημονικό του σε άλλους τομείς».Το μόνο που ανησυχούσε τον Γιάννη, καθώς του μετέφραζα, ήταν μήπως η «πρόσθια μείωση» του ιππόκαμπου του προκαλέσει στο μέλλον στυτική δυσλειτουργία! Έχουμε εδώ μια περίπτωση ανακατανομής νευρικού δυναμικού και ενέργειας στο ίδιο όργανο, τον ιππόκαμπο, στη διάρκεια μόλις είκοσι χρόνων επαγγελματικής ζωής ενός ταξιτζή. Έχει ενδιαφέρον να δούμε σε μια δεκαετία τι νέα αναδιανομή μνημονικών ικανοτήτων θα προκύψει, αφού τον έπεισα ν’ αρχίσει να χρησιμοποιεί GPS, ώστε να χαλαρώνει και ν’ αφήνει χώρο στη μνήμη του για άλλες, πιο προσωπικές και κοινωνικές πλευρές της ζωής.Ο ιππόκαμπος μετατρέπει στιγμή με στιγμή τις εμπειρίες μας σε μνήμη και μαζί με την αμυγδαλή, που προωθεί την άμεση αντίδρασή μας σε φοβικά συμβάντα, αποτελούν το μεταιχμιακό σύστημα του εγκεφάλου.  Άμυνα και φυγή Ο Γιάννης ο ταξιτζής αποκάλυψε στον καθηγητή ότι έχει αντιμετωπίσει σοβαρά μπλακ άουτ στη χαρτογραφική και γενικά στη μνημονική ικανότητά του, που δυσκόλεψαν επί μέρες τη δουλειά του. Οι περιπτώσεις αυτές ήταν μία σε μεθύσι, δυο τρεις φορές σε ακραίους καβγάδες που τον έβγαλαν εκτός εαυτού και μια σε σοβαρό ατύχημα, που αδυνατούσε στη συνέχεια να περιγράψει στην Τροχαία οτιδήποτε. «Τέθηκε εκτός λειτουργίας ο ιππόκαμπός σου. Σε περιπτώσεις ειδικά υψηλού στρες ή τρόμου απελευθερώνονται υψηλά επίπεδα κορτιζόλης, γεγονός που μπλοκάρει τη λειτουργία του ιππόκαμπου και συνεπώς της μνήμης. Αυτή η αυτόματη αποσύνδεση καμιά φορά μας προστατεύει από ψυχικά τραύματα που εγγράφονται στη βαθιά μνήμη. Είναι μια άμυνα».Έχω βιώσει προσωπικά μια έντονη ανακατανομή «φαιάς ουσίας» στον εγκέφαλό μου. Εμφάνισα στην αρχή της εφηβείας για μερικά χρόνια αλλεργικό άσθμα, το οποίο περιόρισε την κινητικότητά μου, ιδιαίτερα την άνοιξη. Σταδιακά και ύστερα με επιτάχυνση υποχώρησαν οι δεξιότητες των χεριών μου στην τσαγκαρική και σε κάθε είδους κατασκευές, αλλά και οι οπτικο-χωρικές ικανότητες προσανατολισμού στο χώρο, οι οποίες ήταν ιδιαίτερα ανεπτυγμένες μια και μετείχα από παιδί στο ψάρεμα και το κυνήγι των ενηλίκων. Σε αντιστάθμισμα, φαίνεται, εξελίχθηκε γρήγορα μια ροπή στην αφηρημένη σκέψη. Η αναγκαστική αλλαγή τρόπου ζωής οδήγησε σε μεταβολή της ροής χημικής ενέργειας στις συνάψεις των νευρικών κυττάρων, άλλαξε τον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου και της σκέψης μου. Είναι χαρακτηριστικό ότι αγάπησα τις αφηρημένες άλγεβρες και γεωμετρίες και όχι την πρακτική αριθμητική ούτε στη συνέχεια τα εφαρμοσμένα μαθηματικά του μηχανικού. Η προσφυγή στην αφηρημένη σκέψη δεν ήταν μόνο αναπλήρωση μιας χαμένης ικανότητας αλλά και μια ασύνειδη ευφυής φυγή από τα στρεσογόνα στοιχεία, τους περιορισμούς και τις στρεβλώσεις που προκαλεί η ακραία οικονομική φτώχεια του οικογενειακού και ευρύτερου περιβάλλοντος.Είδαμε εδώ δύο περιπτώσεις μεταβολής του τρόπου ζωής σύντομης διάρκειας, από πέντε έως είκοσι χρόνια, αλλά με δυσανάλογα μεγάλες επιπτώσεις στη λειτουργία της σκέψης. Τι γίνεται όμως μέσα σε είκοσι και πάνω αιώνες;  Είμαστε πιο έξυπνοι; Ο Επιμενίδης πρέπει ν’ ακούει τη φωνή του όταν διαβάζει ή σκέφτεται. Ο τρόπος σκέψης του είναι προφορικός κι έτσι τον ακούω να μονολογεί: «Νομίζουν πως είναι οι εξυπνότεροι άνθρωποι στην ιστορία, ενώ οι παλιοί ήταν ηλίθιοι ή προληπτικοί μυθολόγοι. Πόσοι όμως απ’ αυτούς τους σύγχρονους μπορούν να διαβάσουν το χρόνο στις κινήσεις του ήλιου, της σελήνης και των άστρων και να προγραμματίσουν την αγροτική και θρησκευτική τους ζωή; Αντίθετα, οι καλλιεργητές στην Κρήτη ή την Αττική του 6ου π.Χ. αιώνα ήξεραν πως όταν ανατέλλει κι όταν δύει ο αστερισμός του Ωρίωνα πέφτει βροχή. Οι παλιοί ναυτικοί παρακολουθούσαν τις Πλειάδες και ήξεραν πως στην ανατολή τους αρχίζει το ναυτιλιακό έτος, ενώ με τη δύση τους έρχονται στο Αιγαίο ισχυροί βοριάδες και πρέπει να προσέχουν τις διαδρομές τους. Τα ρολόγια και οι χάρτες ατρόφησαν το μυαλό των συγχρόνων, εξασθένισαν το μνημονικό τους. Τα βρίσκουν όλα έτοιμα κι εύκολα. Τεμπέλιασε η μνήμη τους».Ο Επιμενίδης στο παραμιλητό του μας υπογραμμίζει κάτι. Κι είναι αλήθεια άλλωστε ότι οι τεχνολογίες δεν αλλάζουν μόνο την οικονομία και την κοινωνία, δεν μεταβάλλουν μόνο τη δομή των ανθρωπίνων αναγκών αλλά και τη διάρθρωση και τη «χημεία» του εγκεφάλου μας. Δεν είναι εργαλειακά ουδέτερες για την ανατομία του. Ο χάρτης και το προσωπικό ρολόι εξασθενίζουν κάποιες περιοχές του εγκεφάλου, αλλά ενισχύουν άλλες που υποστηρίζουν μια αφηρημένη και μαθηματικοποιημένη αίσθηση του χώρου και του χρόνου και αυξάνουν την προσωπική μας αυτονομία, την παραγωγικότητά μας και μας εξασφαλίζουν περίσσευμα χρόνου για άλλες πνευματικές και πρακτικές δραστηριότητες. Καταγράφουμε κέρδη - απώλειες.Πρέπει να έχουμε πλήρη επίγνωση αυτού που χάνεται, ώστε να το αναπληρώνουμε για την ανθρώπινη ολοκλήρωσή μας, έστω κι αν ένα μέρος των απωλειών μεταλλάσσεται αυτόματα, ασυνείδητα, σε άλλες ικανότητες. Είμαστε σαν τον άνθρωπο που τυφλώνεται και το μέρος του εγκεφάλου του που επεξεργάζεται τις οπτικές διεγέρσεις δεν νεκρώνεται, δεν σβήνει, αλλά περνά στην υπηρεσία του νευρικού συστήματος της ακοής ή της αφής όταν ο τυφλός διαβάζει με το σύστημα Braille.  Το αλφάβητο Στις ακριτομυθίες του ο γερο-σοφός αφήνει να διαρρέουν μυστικά: «Το αλφάβητο ήταν ο δαίμονας που τάραξε τον αρχαίο κόσμο». Όταν μου ξέφυγε η λέξη «φοινικικό» για την καταγωγή του έγινε έξαλλος. «Το ελληνικό αλφάβητο ήταν απλοποίηση», ισχυρίζεται, «των κρητικών ιερογλυφικών. Υπό την κρητική επιρροή άρχισαν και οι Αιγύπτιοι να επεξεργάζονται αλφάβητο, για να εισαχθεί στη συνέχεια τροποποιημένο από τους Φοίνικες στην Ελλάδα. Πολύ νωρίς διαμορφώθηκε το πελασγικό αλφάβητο με δεκαοχτώ γράμματα. Το άλφα ήταν το πρώτο επειδή αλφή σημαίνει τιμή και το αλφαίνειν επινοώ. Αλφειός είναι ο πιο σημαντικός ποταμός. Οι τρεις Μοίρες, λένε, επινόησαν τα πέντε φωνήεντα και τα σύμφωνα Β και Τ. Τα άλλα σύμφωνα ο Παλαμίδης. Ο Ερμής μετέτρεψε τους ήχους σε χαρακτήρες και χρησιμοποίησε τα σχήματα σφήνας στη γραφή επειδή οι γερανοί πετούν σε σχήμα σφήνας. Αυτός μετέφερε το πελασγικό αλφάβητο από την Ελλάδα στην Αίγυπτο».Σκέφτομαι πως όταν εμφανίστηκε ο Επιμενίδης στην πρώτη του ζωή η υιοθέτηση του ολοκληρωμένου αλφάβητου ήταν σχετικά πρόσφατη, το πολύ να είχαν περάσει ένας δυο αιώνες και θα τρέξουν κι άλλοι αιώνες για να περάσει ο αρχαίος κόσμος από την προφορική στη γραπτή κουλτούρα. Κι όταν έγραφαν, έγραφαν όπως άκουγαν, με τις λέξεις κολλητά. Σίγουρα το φωνητικό αλφάβητο δέσμευε μικρότερες περιοχές του εγκεφάλου σε σχέση με την ιερογλυφική συμβολική γλώσσα κι έτσι επέκτεινε τις πνευματικές δυνατότητες του ανθρώπου. Κάτι βαθύ, βιωματικό, συναισθηματικό και διαισθητικό, χάθηκε βέβαια με τη μετάβαση στο γραπτό λόγο, αλλά είναι πολύ δύσκολο να το συλλάβουμε σήμερα. Μ’ αυτή τη μετάβαση όμως η γνώση των ανθρώπων ξεπέρασε τα όρια της προσωπικής τους μνήμης και απεξαρτήθηκε από τα παλιά συστήματα απομνημόνευσης με ρυθμική σύνταξη και απαγγελία. Πέρασαν πολλοί αιώνες για να εξαπλωθεί η σιωπηλή κατά μόνας ανάγνωση, που σίγουρα οδήγησε σε υψηλότερο βαθμό κατανόησης, δημιούργησε νέα μονοπάτια για τη σκέψη, τη δημιουργικότητα και τη φαντασία. Η πλαστικότητα του εγκεφάλου μας ανταποκρίθηκε με επιτυχία σ’ αυτήν τη μακράς διάρκειας προσαρμογή. Ο Σωκράτης όμως θα συμφωνούσε ή όχι μ’ αυτά τα συμπεράσματα; Ή μήπως πρέπει να ασκηθούμε περισσότερο στο τι εννοούσε η σωκρατική ειρωνεία και όχι στο τι δήλωνε;  Google: Η ανησυχία του Σωκράτη βγαίνει αληθινή; Ο Επιμενίδης, που όταν προφέρει το όνομα Σωκράτης δεν γεμίζει ποτέ το στόμα του, αφήνει να του ξεφύγει ένας ψίθυρος σαν θετική παραδοχή: «Να δεις που βγαίνει αληθινή η ανησυχία του γιου του Σωφρονίσκου και της Φαιναρέτης, της μαίας!» Πράγματι, ο Πλάτων εμφανίζει, και μάλλον πιστά, τον Σωκράτη να θεωρεί ότι η εξάρτηση από το γραπτό λόγο και τα «βιβλία» θα αδυνατίσει τη μνήμη των ανθρώπων και θ’ αλλάξει προς το χειρότερο το μυαλό τους. Γνώση σημαίνει ό,τι θυμάμαι και αναπαράγω ελεύθερα. Ο ίδιος ο Πλάτων κάνει λόγο για την «οχλοβοή των βιβλίων» (βίβλων ὅμαδος). Η γραφή στην ψυχή είναι προτιμότερη από τη γραφή στον πάπυρο. Οι διατυπώσεις αυτές οδηγούν σήμερα αρκετούς μελετητές ν’ απλοποιούν τον Σωκράτη, ότι γι’ αυτόν η γνώση ήταν μια σκέτη απομνημόνευση. Όταν εκείνος όμως λέει ότι η μάθηση είναι ανάμνησις, αναφέρεται στη βαθιά συνειδητοποίηση γνώσεων, αισθημάτων, εντυπώσεων που λανθάνουν μέσα μας. Γνώση είναι η αυτογνωσία που αναπτύσσεται με τη μαιευτική του μέθοδο. Είναι το ἐπιμελεῖσθαι ἑαυτόν. Είναι η «ομορφιά», η «αρετή» και η «αλήθεια». Είναι το φρονεῖν, δηλαδή η φροντίδα για την «ψυχή», την «επιστήμη», το «νου». Η μέθοδός του είναι το ψυχῶν σοφῶν φροντιστήριον, όπως εύστοχα την αποκάλεσε ο Αριστοτέλης, ο οποίος γεννήθηκε δεκαπέντε χρόνια μετά το θάνατο του Σωκράτη, αλλά είχε την τύχη να δουλέψει επί είκοσι χρόνια στην Ακαδημία, με σχολάρχη τον ίδιο τον Πλάτωνα.Διαβάζω Φαίδρο και Πολιτεία, η Ελένη της βιβλιοθήκης έχει συγκεντρώσει ό,τι της ζήτησα, όμως το τι θέλει να πει ο Σωκράτης δεν το βρήκα στον Πλάτωνα, αλλά μου αποκαλύπτεται στο ίδιο το περιβάλλον της βιβλιοθήκης. Είμαι ο μόνος αυτή τη στιγμή που έχει βιβλία μπροστά του, κρατά σημειώσεις και πέφτει σε περισυλλογή. Οι άλλοι σερφάρουν. Η βιβλιοθήκη με την κατανυκτική ηρεμία και τη γαλήνη είναι πια παρελθόν. Ένα ομαδικό κλικ, κλικ, κλικ δυσκολεύει την αυτοσυγκέντρωσή μου. Η «ενοχλητική αλογόμυγα» δίπλα μου δεν είναι ο Σωκράτης αλλά μια συμπαθής νεαρή, η Σοφί, που ετοιμάζει τη διατριβή της. Πληκτρολογεί με το ρυθμό και τον ψυχαναγκασμό εφηβικού αυνανισμού, κάνει γρήγορες αρπαχτές τριών τεσσάρων το πολύ γραμμών σε κάθε θέμα από δω κι από κει, πολλαπλασιάζει τις συνδέσεις και τις έξτρα συνδέσεις της, γυρίζει σε video, διακόπτει για να δει τα emails και τα μηνύματα στο κινητό ή κόβει ψηφιακές βόλτες, ψωνίζει, ερευνά τι παίζουν τα σινεμά, πετάγεται στα πικάντικα sites για τα νέα και τις κακίες της ημέρας, για να ξαναγυρίσει σε λίγο στο θέμα της, πάλι με την ίδια ξέφρενη εναλλαγή. Η Σοφί μελετά με διακεκομμένη προσοχή και σκέψη, όπως μια γίδα βόσκει βιαστικά, νευρικά, τσιμπολογά δώθε κείθε, μετακινείται διαρκώς, αλλά αυτή η γρήγορη εναλλαγή βέβαια έσωζε της γίδας τη ζωή από τα σαρκοβόρα. Η σκέψη της Σοφί απλώνεται στις πληροφορίες με την ταχύτητα κηλίδας λαδιού στη θάλασσα, αλλά στο ίδιο μ’ αυτήν βάθος. Έχουμε πιάσει φιλία. Ανήκουμε σε δύο απομακρυσμένες ηλικίες και σε πολύ διαφορετικά στυλ διανοητικότητας, ζηλεύω την ικανότητά της στη γρήγορη πρόσβαση σε πληροφορίες και στον τρόπο που τις κατηγοριοποιεί, αλλά κι αυτή συμφωνεί, τελικά, μαζί μου ότι περισσότερη, πιο γρήγορη, πιο εύκολη και κυρίως ευκολομάσητη πληροφόρηση δεν σημαίνει υποχρεωτικά περισσότερη γνώση. Μήπως ο φόβος του Σωκράτη αποκτά νέα επικαιρότητα στην εποχή του e-book, του Facebook και της Google; Η Σοφί, που έλκεται από καθετί νέο και ερεθιστικό, βιάζεται να δηλώσει ότι ο θείος Socrates έχει δίκιο. Εγώ το σκέφτομαι. Πρέπει να το ψάξω περισσότερο. Δεν εμπιστεύομαι τις δικές μου προκαταλήψεις.  Κρίση δημιουργικότητας Όλοι γνωρίζετε το δείκτη γενικής ευφυΐας (IQ). Λιγότερο γνωστός είναι ο δείκτης δημιουργικότητας (CQ), που επινόησε ο καθηγητής Έλις Πωλ Τόρανς πριν από πενήντα χρόνια. Το βέβαιο είναι ότι τα επιτεύγματα της ενήλικης ζωής των ανθρώπων σ’ όλους τους τομείς έχουν τρεις φορές υψηλότερη συσχέτιση με το δείκτη δημιουργικότητας (CQ) στις παιδικές ηλικίες παρά με το IQ, όπως αποδεικνύει το σχετικό μακρόχρονο πείραμα σε μαζική κλίμακα. Έχει σημασία να παρακολουθήσουμε την απόκλιση IQ - CQ σε κάθε γενιά (Flynn effect). Ε, η μεγάλη έκπληξη είναι ότι από το 1990 μέχρι σήμερα, 2010, μια περίοδο που σημαδεύεται από τη διάδοση του κομπιούτερ και του internet, ο δείκτης δημιουργικότητας (CQ) έχει υποχωρήσει στις ΗΠΑ και σε άλλες χώρες σε σχέση με το δείκτη γενικής ευφυΐας (IQ). Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν δουλεύει όπως το κομπιούτερ. Έχει διαφορετική γλώσσα. Το σχολικό σύστημα της στείρας παράθεσης πληροφοριών και η γρήγορη πρόσβαση στο πληροφοριακό χάος του internet προκαλεί information overload, πληροφοριακή συμφόρηση, στα παιδιά και δεν αυξάνει αυτόματα την επινοητικότητά τους στην επίλυση προβλημάτων. Η υπερεξάρτηση της γνώσης από την εύκολη προσφυγή ανά πάσα στιγμή στην Google, δίχως να συνοδεύεται από βαθιά σκέψη και ενόραση, καλλιεργεί τη ροπή προς τις συμβατικές καθιερωμένες γνώσεις και απωθεί τις νέες ανατρεπτικές.«Μα είναι φυσικό», μου είπε η Σοφί, «αφού η αξιολόγηση μιας ιδέας για την Google καθορίζεται από την επισκεψιμότητα στη σχετική ηλεκτρονική της σελίδα. Αυτή η αριθμητική φέρνει διαφήμιση και χρήμα». Η μόδα όμως και ο κανόνας της πλειοψηφίας δεν είναι ο πιο κατάλληλος οδηγός στα θέματα της γνώσης. Η γενίκευση του internet στους μαθητές την τελευταία δεκαετία δεν συνοδεύτηκε επίσης από αύξηση των επιδόσεων στα σχετικά τεστ. Στις ΗΠΑ υπήρξε πτώση και στα μαθηματικά και στην κατανόηση κειμένου. Στις σκανδιναβικές χώρες και στη Βρετανία, που προηγούνται στο υψηλής ταχύτητας internet και στα κινητά πολλαπλών υπηρεσιών, σημειώνεται στασιμότητα ή και πτώση στο δείχτη IQ. Μη βιαστούμε να ενοχοποιήσουμε αποκλειστικά το internet. Οι αιτίες είναι σύνθετες. Ωστόσο, κάτι λέει και για το internet αυτή η πτώση. Οι παιδαγωγοί, τα λαϊκά μέσα ενημέρωσης και τα σχετικά με το θέμα bestsellers έχουν έτοιμη τη συνταγή: να δουλέψει περισσότερο το δεξιό ημισφαίριο του εγκεφάλου, εκεί βρίσκεται το μυστικό της φαντασίας και της δημιουργικότητας! Είναι όμως έτσι;  Click! Click! Συν Σωκράτης, συν ελληνική μούσα! Αυτή είναι η δική μας πρόταση! Internet για περισσότερη πληροφόρηση, Σωκράτης με την επαγωγική μαιευτική αναζήτηση της αλήθειας. Και ελληνική μούσα για την ελεύθερη ενόραση και τη φαντασίωση των «παρακόσμων», όπως στο παιχνίδι των παιδιών. Αν μας πουν ότι ο Σωκράτης δούλευε περισσότερο με τη δεξιά πλευρά του εγκεφάλου, είναι καθαρή ανακρίβεια. Ο Σωκράτης ξεκινούσε κάθε πρωί να «σερφάρει» στην αγορά κατευθείαν στους τόπους των πληροφοριών: κατ’ αρχάς στο τσαγκαράδικο του Σίμωνα, ο οποίος μάλιστα κράτησε τις ξακουστές αλλά χαμένες σημειώσεις του με τις ερωταποκρίσεις του Σωκράτη, όπως μας αποκαλύπτει ο Διογένης ο Λαέρτιος. Μετά πήγαινε σε κάποιο ναυπηγείο ή άρπαζε έναν αστρονόμο, ένα γεωμέτρη ή έναν ποιητή και τον παρέλυε με κρίσιμες ερωτήσεις. Αυτές οι επικοινωνίες ισοδυναμούν με επίσκεψη στην Google της εποχής. Στη συνέχεια από το μερικό ανέβαινε σε υψηλότερο επίπεδο γενίκευσης και αφαίρεσης. Όλα αυτά δραστηριοποιούν κυρίως το αριστερό ημισφαίριο του Σωκράτη. Τα «τι είναι;» και τα «γιατί;» του φιλόσοφου ανήκουν στο αριστερό. Αν όμως οι απαντήσεις δεν έρχονται από την άμεση καθιερωμένη πληροφόρηση, τότε ο Σωκράτης ενεργοποιεί τα νευρικά κυκλώματα του δεξιού ημισφαίριου κι εκεί «σκανάρει» σε μακρινές μνήμες μη λεκτικές πληροφορίες, εικόνες, μεταφορές, αισθήματα κι ό,τι άλλο είναι απαραίτητο για να τροφοδοτήσει το αριστερό ημισφαίριο, ώστε ν’ αρχίσει αυτό να δοκιμάζει νέα απροσδόκητα νοήματα και υψηλότερες αφαιρέσεις. Μέσα απ’ αυτή την επαναλαμβανόμενη συνεργασία αριστερού-δεξιού ημισφαίριου κάποια στιγμή ανάβει το flash μιας νέας ιδέας, αλλά κι αυτήν ο Σωκράτης δεν βιάζεται να την προσφέρει έτοιμη, αλλά την αφήνει να προβάλει μέσα από ένα πλαίσιο συμφραζομένων. Εδώ βρίσκεται η κρίσιμη διαφορά της μεθόδου της Google με τη μέθοδο του Σωκράτη. Εκείνος δεν μεταβίβαζε έτοιμη γνώση. Δεν έκανε τον παντογνώστη. Γίνεται συν-ερευνητής μαζί σου. Ασκεί το επάγγελμα της μάνας του. Ξεγεννά. Εφαρμόζει την τέχνη της μαίας και, όπως ο ίδιος λέει, τη συνδυάζει με την τέχνη της προξενήτρας και τελικά με την τέχνη της προαγωγού. Σε μια στιγμή αυτοειρωνείας για τα γουρλωτά μάτια του, σ’ ένα διασκεδαστικό διαγωνισμό ομορφιάς με τον ομορφονιό Κριτόβουλο, όπως τον περιγράφει ο Ξενοφών, ο Σωκράτης αποκαλύπτει μεταφορικά μια άλλη διάσταση της μεθόδου του, την πλάγια σκέψη. «Τα δικά σου μάτια βλέπουν μόνο μπροστά, ενώ τα δικά μου, επειδή είναι τόσο πεταμένα προς τα έξω, βλέπουν και πλάγια». Τα μάτια της Google είναι μάλλον όμοια με του Κριτόβουλου.Το βέβαιο είναι ότι η κρίση δημιουργικότητας, παρά την αύξηση του IQ και της ψηφιακής πληροφόρησης, οφείλεται ανάμεσα στα άλλα σε ελλείμματα της συναισθηματικής, διαπροσωπικής και κοινωνικής ευφυΐας. Η επίλυση προβλημάτων, η δημιουργικότητα και ιδιαίτερα η στρατηγική σκέψη δεν στηρίζονταν μόνο στα τμήματα της λογικής επεξεργασίας του εγκεφάλου αλλά, σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό,τι πιστεύαμε στο παρελθόν, σ’ εκείνα που επεξεργάζονται τα αισθήματα, τις διαισθήσεις και την κοινωνική αντήχηση των σκέψεων και των πράξεών μας στους άλλους. Το «ψηφιακό σχολείο», που θεοποιείται σήμερα, δίχως το σωκρατικό φροντιστήριον θα είναι μια σκέτη αποτυχία, ένα εναλλασσόμενο φως που τυφλώνει, αν δεν εξελιχθεί σε εφιάλτη για τη δημιουργικότητα και το ἐπιχειρεῖν των νέων γενεών. Ο «ψηφιακός άνθρωπος» τότε θα μοιάζει με τον Φιουνές τον Μνήμονα, όπως τον περιγράφει ο Μπόρχες, με τη μνήμη τηλεφωνικού καταλόγου. Τη μνήμη σκουπιδοντενεκέ! Ο Φιουνές ο Μνήμων ξεπερνούσε σε ικανότητα τον Σιμωνίδη, τον αρχαίο εφευρέτη της μνημοτεχνικής, και τον Μητρόδωρο, που μπορούσε να επαναλάβει ό,τι άκουσε μία και μόνη φορά. Μα και το βασιλιά Κύρο της Περσίας, που ήταν σε θέση να θυμάται όλα τα ονόματα των στρατιωτών του Μιθριδάτη. Κι όμως ο Φιουνές ήταν ανίκανος για βαθιές σκέψεις. Σκέφτομαι σημαίνει «ξεχνώ», γενικεύω, προχωρώ σε αφαιρέσεις, επινοώ, δημιουργώ.Η Έβδομη Αίσθηση γνωρίζει το ψυχολογικό Παράδοξο της Εκπαίδευσης. Και του Έρωτα, προσθέτω. Όσο πιο ευκολομάσητη είναι μια πληροφορία, τόσο δυσκολότερα «χωνεύεται» σε γνώση. Δίχως ένα βαθμό δυσκολίας, χωρίς προσπάθεια, ο μαθητής (και ο εραστής) δεν μαθαίνει! Κάντε λίγο πιο δύσκολα τα βιβλία και την ερωτική επικοινωνία!  Ο Επιμενίδης στο internet: «ωδίνες» και «σχήματα» Η μαιευτική μέθοδος μάθησης κι επίλυσης προβλημάτων δεν έχει την ευκολία μιας αρπαχτής στην Google. Εμπεριέχει τις «ωδίνες του τοκετού». Ο «πόνος», η επίμονη προσοχή και διερεύνηση, οι επαναλήψεις και η δημιουργία ιδεών διεγείρουν τους νευρώνες του εγκεφάλου μας και τις σχετικές ηλεκτροχημικές αντιδράσεις, παράγουν νέες πρωτεΐνες, απελευθερώνουν υψηλότερες συγκεντρώσεις νευροδιαβιβαστών, αυξάνουν τις συνάψεις των νευρώνων, ενισχύουν τις υπάρχουσες, ή ακόμα και προκαλούν την ανάπτυξη μιας νέας γενιάς νευρώνων. Έτσι επιτυγχάνεται σε βάθος χρόνου η νευροβιολογική εγγραφή σχημάτων στη βαθύτερη μακροπρόθεσμη και άδηλη μνήμη, που δίνουν βάθος και πλούτο στη σκέψη και μπορούν να ανακληθούν ανά πάσα στιγμή στην τρέχουσα έκδηλη μνήμη μας για να επιλύσουμε προβλήματα της καθημερινότητας. Αν με επίμονη προσπάθεια μάθεις να καβαλάς άλογο, αυτή η εμπειρία και ικανότητα κωδικοποιείται σε σχήμα στη μακροπρόθεσμη μνήμη και μπορεί να ανακληθεί. Αν όμως έχεις ρίξει μια ματιά στην Google για την ιππασία, κινδυνεύει η ζωή σου έτσι και πας να καβαλήσεις άλογο. Το σχήμα ταξινομεί, κωδικοποιεί, συνδυάζει και συμπυκνώνει εμπειρίες από ομοιόμορφα φαινόμενα και είναι ισοδύναμο με τη σωκρατική έννοια ανάμνησις. Δίχως την προσοχή και την επεξεργασία η οποία διαμορφώνει σχήματα, οι άμεσες εντυπώσεις, αισθήσεις και πληροφορίες από τη ζωή ή το internet έχουν πολύ σύντομη διάρκεια και δεν μπορούν να ανακληθούν ως πραγματική γνώση. Το σχήμα έχει μοναδικό και προσωπικό χαρακτήρα, δεν αποτελεί άκαμπτη τυποποίηση. Είναι ανοιχτό και η σχετική σταθερότητά του έχει ευελιξία και προσαρμογή στη διαρκή ροή ενέργειας και πληροφοριών. Δίχως αυτό, στο μυαλό μας συνωστίζεται ασύντακτο υλικό, κυκεώνας αμάσητων «γνώσεων», αχώνευτα λιθάρια πληροφοριών, που αναβροντούν χαοτικά σαν «θόρυβος».Το internet πρέπει να συναντήσει τον Σωκράτη και βέβαια το δάσκαλό μου τον Επιμενίδη, που μιλά συνήθως με γρίφους, χρησμούς και λογικά αινίγματα. Το αντίστροφο όμως είναι πιθανό; Μπορεί ένας αρχαίος σοφός, όπως ο Επιμενίδης, να εξοικειωθεί με τη γλώσσα του internet; Το αρχαίο ρητό «ο παλιός σκύλος δεν μαθαίνει νέα κόλπα» διαψεύδεται από τη νευροβιολογία του εγκεφάλου. Η παραγωγή νέων πρωτεϊνών, που συνδέεται με τις νέες εμπειρίες, η συναπτογένεσις και η νευρογένεσις είναι εφικτές ακόμα και σε μεγάλες ηλικίες.Εφτά ολοκληρώσειςΗ Έβδομη Αίσθηση μπορεί να διαχειριστεί με επιτυχία τις προκλήσεις του ερχόμενου νέου internet στη διάρκεια δύο τριών γενεών. Είναι, όπως είπαμε, η «αίσθηση των αισθήσεων», μια εσπεράντο των αισθήσεων, ένα ανοιχτό ολοκλήρωμα που ξεπερνά τον εαυτό του. Η Έβδομη Αίσθηση είναι η ικανότητα του «μυαλού» να ανακαλύπτει το «αρχιμήδειο σημείο» εντός του, για να μπορεί να αυτοπαρατηρείται, σαν να ήταν «απέξω», να «ελέγχεται» και να προσανατολίζεται με οξυδέρκεια, ευαισθησία, εγκαρδιότητα, διαίσθηση, ανοιχτότητα και αντικειμενικότητα. Είναι ένα διανοητικό και αισθητικό ταλέντο που υποστηρίζεται από μια σειρά ολοκληρώσεις στα νευρικά κυκλώματα του εγκεφάλου μας. Το παράδοξο είναι ότι οι θεμελιώδεις αυτές ολοκληρώσεις είναι πάλι εφτάδα! Ολοκλήρωση συνειδητής - ασυνείδητης ζωής. Αυτή η ολοκλήρωση δίνει τη δυνατότητα στο μυαλό να σταθεροποιεί και να κεντράρει την προσοχή του, να επιλέγει και ν’ αποφασίζει. Να υποδέχεται, να φιλτράρει και να μετουσιώνει τις «εικόνες» και τις «σκηνές» του ασυνειδήτου. Να προσλαμβάνει και να επεξεργάζεται τις πληροφορίες από το σώμα μας, τις προσωπικές σχέσεις μας, το ευρύτερο περιβάλλον. Να κατανοεί ό,τι πράγματι είμαστε σαν προσωπικότητες, δίχως πανικό, να επιτυγχάνει αυτογνωσία, ρύθμιση των διαθέσεων και των αισθημάτων και να χαλιναγωγεί τις ανεξέλεγκτες εσωτερικές ψυχο-σωματικές καταιγίδες.Οριζόντια ολοκλήρωση – κάθετη ολοκλήρωση. Οριζόντια είναι η διαρκής ώσμωση και συνεργασία ανάμεσα στο αριστερό και το δεξιό ημισφαίριο του εγκεφάλου. Το «αριστερό» αγαπά τη γραμμική, λεκτική και επακριβή επικοινωνία, εξειδικεύεται στη συλλογιστική, χρησιμοποιεί λογικές αλυσίδες και αναγνωρίζει τη σχέση αιτίας-αποτελέσματος. Το «δεξιό» αναπτύσσεται νωρίτερα και είναι ολιστικό, μη λεκτικό, με εικόνες και μεταφορές και δίνει μια συνολική αίσθηση του σώματός μας, συγκεντρώνει τα ακατέργαστα αισθήματα και διαμορφώνει την αυτοβιογραφική μνήμη. Η κάθετη ολοκλήρωση αναφέρεται στη ροή των διεργασιών ανοδικά από το σώμα προς τον εγκέφαλο και αντίστροφα από το κεφάλι μέχρι τα πόδια. Ολοκλήρωση της μνήμης. Είναι η διαλεκτική επικοινωνία ανάμεσα στα διαφορετικά στρώματα της μνήμης, γεγονός που δίνει συνοχή και συνέχεια στη σκέψη και την προσωπικότητά μας. Αφηγηματική ολοκλήρωση. Η ανθρώπινη κατάσταση είναι συνώνυμη με τη δημιουργία και αφήγηση των ιστοριών της ζωής μας και πραγματώνεται με τη διαπλοκή του λεκτικού αφηγητή στο αριστερό ημισφαίριο με την αυτοβιογραφική μνήμη του δεξιού ημισφαίριου. Διαπροσωπική ολοκλήρωση. Είναι η ικανότητα των νευρικών κυκλωμάτων να αισθανόμαστε τον εαυτό μας μέσα από την αντήχησή μας στους άλλους, να αναπτύσσουμε νέες ανθρώπινες σχέσεις δίχως να αγκιστρωνόμαστε αποκλειστικά στις παλιές, να αγαπάμε και ν’ αγαπιόμαστε δίχως να χάνουμε την αίσθηση της προσωπικής αυτονομίας και ελευθερίας, να ολοκληρωνόμαστε μέσα μας και ταυτόχρονα ανάμεσα στους άλλους. Ολοκλήρωση με αίσθηση της παροδικότητας. Ο μετωπιαίος λοβός διαχειρίζεται τις προκλήσεις της αβεβαιότητας, της διακοπής της συνέχειας, της θνητότητας και του αμετάκλητου και μας προσφέρει μια ρεαλιστική αίσθηση του χρόνου καθώς και την πρόβλεψη του βέβαιου, αλλά αβέβαιου στην ώρα του, θανάτου, του δικού μας και των άλλων αγαπημένων προσώπων. Η Έβδομη Αίσθηση είναι η ολοκλήρωση εαυτού με τη βαθύτερη επίγνωση ότι πάντα μένει κάτι μη ολοκληρώσιμο. Η ίδια η ζωή είναι ένα ημιτελές ανέφικτο ολοκλήρωμα.Ω, εαυτέ! Βλέπε τους πιθανούς «εαυτούς» σου!«Βλέπε εντός σου», παροτρύνει τον εαυτό του ένας μεγάλος αυτοκράτορας, στωικός από χαρακτήρα, παιδεία και φιλοσοφία, ο Μάρκος Αυρήλιος. Με Τα εις εαυτόν «ξεγυμνώνει με στοργήν την ψυχή του» σε μια δημόσια εξομολόγηση, με την οποία εξωτερικεύει το «ενδόμυχον μαρτύριό του». Ω, εαυτέ, εαυτέ κάνε επιτέλους ό,τι και ο αυτοκράτορας, επανέλαβε την προτροπή του ἀφήσας τὰς κενὰς ἐλπίδας βοήθει τὸν ἑαυτό σου. Μη σκιαχτείς να κοιτάξεις εντός σου, ν’ αναγνωρίσεις τις ψυχικές σου διαφοροποιήσεις, τους διχασμούς σου και να συνομιλήσεις με τους πιθανούς «εαυτούς» σου, σημερινούς και μελλοντικούς.Τι αντιδράς, τι εκνευρίζεσαι; Δεν σου είπα δα ότι είσαι διασπασμένος Τζέκιλ και Χάιντ, μήτε ο Γκολιάτκιν, Ο διπλός άνθρωπος του Ντοστογιέφσκι, που αλληλογραφούσε με τον εαυτό του. Ούτε ο Ουίλσον στο Διπλό άνθρωπο του Πόε, που δολοφόνησε το σωσία του. Ούτε καν είσαι διχασμένος όπως στο Εγώ και Αυτός του Μοράβια, όπου «αυτός» είναι το πέος σου, η σεξουαλική σου επιθυμία. Πολύ περισσότερο δεν σε θεωρώ τόσο πολυδιασπασμένο για να γράψει ο Πιραντέλλο Ένας, κανένας και εκατό χιλιάδες. Οι Έλληνες πρώτοι μας έμαθαν τα δύο ή τα τρία πρόσωπα σε ένα.Μην προσποιείσαι το συμπαγή και ξοδεύεσαι σε άσκοπες άμυνες. Ευτυχώς που δεν είσαι. Πρόσεξε, με αγάπη, τα διαφορετικά ρεύματα εντός σου, τις αντίθετες τάσεις και συμπεριφορές ακόμα κι απέναντι στο ίδιο αντικείμενο. Η αμφιθυμία σου είναι βουλητική: θες και δεν θες κάτι, θέλεις και το αντίθετό του. Η αμφιθυμία σου είναι διανοητική: πιστεύεις και δεν πιστεύεις σε μια γνώμη, υιοθετείς και την αντίθετή της. Η αμφιθυμία σου είναι συναισθηματική: αγαπάς κάτι και το αντίθετό του, αγαπάς και μισείς το ίδιο πρόσωπο.Εντάξει, εαυτέ, το ξέρουμε, είσαι ψυχικά υγιής, αν και τα σύνορα εδώ δεν είναι και τόσο ευδιάκριτα, ωστόσο πρέπει να ομολογήσεις ότι το πρόσωπο που αποκαλείς με σιγουριά «ο εαυτός μου» είναι αρκετοί «εαυτοί». Τα μνημονικά ίχνη τους, τα πρωταρχικά σχήματά τους, τις «ικανότητες», τα «αισθήματα» και τα «πιστεύω» τους θα τα βρεις στα νευρικά σου κυκλώματα, στα ορμονικά σου συστήματα, από παλιές καταστάσεις, παλιά τραύματα, παλιές διαφοροποιήσεις, σημάδια παλιά στα οποία αντανακλαστικά επιστρέφεις ανάλογα με τις προκλήσεις της ζωής. Μη μου λες να σ’ το θεμελιώσω με ασφάλεια «επιστημονική». Είναι τρισεκατομμύρια υπολογισμοί και θα χρειαστούν εκατομμύρια χρόνια για να επιλύσω όλες τις ηλεκτροχημικές εξισώσεις που συνιστούν τη φυσιολογία των «εαυτών» σου. Ο Φρόιντ αποτόλμησε μια απλουστευτική, σχεδόν λογοτεχνική, απεικόνιση των διχασμών στο ψυχικό σου όργανο ανάμεσα στο ασυνείδητο και το προσυνειδητό-συνειδητό ή το Υπερεγώ-Εγώ-Αυτό. Κι όμως η ανακάλυψη του ασυνείδητου από τον Βιενέζο ιδρυτή της ψυχανάλυσης είναι μια επανάσταση ισοδύναμη μ’ αυτήν του Δαρβίνου. Καμιά φορά υποπτεύομαι, εαυτέ, ότι ακόμα και σήμερα κάτι μένει από την πρωταρχική νηπιακή αμορφία σου, τον πρωταρχικό αμοιβαδικό κατακερματισμό σου μέχρι, μήνα το μήνα, από τον έκτο ως το δέκατο όγδοο, να αποκτήσεις μια αρχαϊκή «συνείδηση» της κατοπτρικής σου εικόνας, μια πρώτη υβριδική αίσθηση ενότητας και ταυτότητας του εαυτού σου, στο «στάδιο του καθρέφτη». Ω, εαυτέ, να μπορούσες να θυμηθείς τι χαρά σε πλημμύριζε καθώς αποκτούσες μια εικόνα του εαυτού σου, μια πρωταρχική αίσθηση της ολότητας και της ενότητάς του! Κι όμως δεκαετίες μετά, ενήλικος, είναι στιγμές που βιώνεις αγχωτικά τον ασυντόνιστο, ελλειπτικό και χαοτικό χαρακτήρα της εμπειρίας του εαυτού σου.Εαυτέ, μην το πολυψάχνεις, διόλου δεν σου συστήνω μια ψυχαναγκαστική διαρκή αυτοανάλυση. Τίποτα παραπάνω από το να συνειδητοποιήσεις την πολλαπλότητά σου, την ετερογένεια των εκδηλώσεών σου στα διαφορετικά πεδία της ζωής, τις αντιφατικές ροπές στην ανάγκη σου για αποδοχή, διάκριση ή κυριαρχία, στη διάθεση να τραβάς το ενδιαφέρον, στην «επιστημοφιλή» περιέργειά σου, στη σεξουαλικότητα, στην ανοιχτότητα, τη συνεργασία και την κοινωνικότητά σου, στις σπουδές, στην οικογένεια, στην εργασία. Λες και ξαναλές Εγώ, Εγώ... αλλά αυτό το Εγώ είναι ο τόπος μιας δυνάμει ταυτότητας, ένα πεδίο διαφορετικών δυνατοτήτων της ύπαρξης, όπου εκτυλίσσονται ταυτίσεις, απορρίψεις, έλξεις, απωθήσεις, εντάσεις, συγκρούσεις, συνθέσεις.Ω, εαυτέ, πώς είναι δυνατόν έπειτα από τόσο καιρό που συνυπάρχουμε να με παρεξηγείς με τέτοια ωμότητα, για να μη σου πω να με προσβάλεις; Θα ήμουν ο τελευταίος που θα σου υποδείκνυα να γίνεις συμπαγής, ομοιογενής, μονοδιάστατος. Αυτό θα ήταν αυτοκτονία. Θα δηλητηρίαζα την εσωτερική σου ζωή και τις σχέσεις σου με τους άλλους αν σ’ έβαζα μπροστά στο δίλημμα: Χάος ή Ακαμψία. Ίσα ίσα υπερασπίζομαι την ανοιχτότητα, τη διαφοροποίηση, την ευελιξία και προσαρμοστικότητά σου, τις μετατοπίσεις και τις αντιθέσεις σου, σου ζητώ μόνο, μέσα στην πολλαπλότητα και την κινητικότητά σου, να διαμορφώσεις έναν εσωτερικό πυρήνα, ένα κέντρο βάρους, μια ψυχική άγκυρα μέσα στις καταιγίδες, μια θεμελιώδη αφήγηση για «Τι είμαι; Τι θέλω; Πού πάω;» μια σταθεροποίηση ανάλογη με τη σεισμικότητα του υπεδάφους. Αναζήτησε μια πυκνότητα εαυτού –γνωστική, συναισθηματική, αξιακή, ηθική, κοινωνική–, αλλά όχι τόσο μεγάλη που να σε οδηγεί σε κορεσμό και ακαμψία. Ίσα ίσα, σου λέω πέτα μερικές περιττές αποσκευές πότε πότε ή πήγαινέ τες στην υπόγεια αποθήκη, άφηνε ανοιχτούς ελεύθερους χώρους να υποδεχθείς το νέο, το αδιαμόρφωτο, το υβριδικό. Θα μπορούσα ποτέ να σου συστήσω έναν εσωτερικό πυρήνα ερμητικό καταφύγιο ή περίκλειστο φρούριο; Κάθε άλλο, μάλλιασε η γλώσσα μου να σ’ το υπενθυμίζω: άκου όποιον σου χτυπά την πόρτα, γίνε ένας χώρος δεκτικός και καταδεκτικός, ανοιχτός σε νέες προκλήσεις, νέες ανασυνθέσεις και ολοκληρώσεις.Και, επιτέλους, τι σου ζητάω για ν’ αντιδράς με τόση αμηχανία; Τίποτα παραπάνω από τη βασική ικανότητα ν’ αναγνωρίζεις τις διαφοροποιήσεις σου και τη στοιχειώδη τέχνη της ψυχικής σύνθεσης και ενοποίησης εαυτού, για να σε προφυλάξω από το ανεξέλεγκτο άγχος, την κατάθλιψη, το θρυμματισμό, την αποσύνδεση και την πολλαπλή παραμόρφωση των «εαυτών» σου και την καταστροφική και αυτοκαταστροφική κρίση της θεμελιώδους ταυτότητας και υπόστασής σου.Εαυτέ, απαιτώ ν’ αγαπάς τον εαυτό σου με μια καινούργια αγάπη, που κατανοεί την πραγματικότητά σου, πάσχουσα και συμπάσχουσα, ανοιχτή και ανανεωτική, αγάπη που διαστέλλει, πλαταίνει και απλώνει την ύπαρξή σου ώστε ν’ αγκαλιάζεις τον κόσμο. Και κόφ’ τα σ’ εμένα αυτά, ότι δεν είναι ώρα για εσωτερικά στοχαστικά βλέμματα εν μέσω οικονομικής και κοινωνικής κρίσης και εξελισσόμενης ελληνικής τραγωδίας! Το ξέρω, έχουμε «πόλεμο», αλλά άσε τις αυτοδικαιολογίες, μην ξεχνάς ότι ο στωικός αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος έγραφε Τα εις εαυτόν, και μάλιστα ελληνικά, εν μέσω πολεμικής εκστρατείας και διαρκών μαχών, πορευόμενος, με τα μέσα εκείνης της εποχής, από τον Έλβα ποταμό μέχρι τη Συρία.        ΤΡΟΪΚΑ ΜΟΙΡΑ   Πόσες γενιές εδώ και πέρατούτ’ η υπέροχη σκηνήθα παίζεται σε πολιτείεςαγέννητες και γλώσσες άγνωστες.Σαίξπηρ«Είμαι ο Πυλάδης»: Ο «πλείων οφθαλμός» στην τραγική θέασηΚαθυστερούσα κι ανέβαλα να το πω, μα τώρα, καθώς ξαναγίνομαι δεκαεπτά ετών κι επιστρέφω σ’ ένα λησμονημένο αίσθημα, το ξεστομίζω: Η Έβδομη Αίσθηση στοιχειώνεται από την τραγική θέαση του υπάρχειν, την τραγική γνώση. Είμαι ο Πυλάδης! Παίζω σταθερά το ρόλο σε Ηλέκτρα, Ορέστεια, Ιφιγένεια εν Ταύροις. «Ο Ορέστης έπρεπε να είναι ψηλός, επιβλητικός, να φαίνεται ότι είναι από αρχοντική και πλούσια γενιά», θα πει ο καθηγητής μας. Απαιτούσα από τους συμμαθητές να σταθούν στη ζωή στο ύψος του ρόλου τους. Ο Ορέστης του σχολικού θεάτρου μπάρκαρε και περιπλανήθηκε στον κόσμο όπως ο τραγικός συνονόματός του ταξίδευε εξόριστος με σαλεμένο το μυαλό μέχρι να κατευναστούν οι διώκτριες Ερινύες. Στο τέλος, πήγε κι αυτός από «δάγκωμα φιδιού», πολύ νεότερος από το γιο τού Αγαμέμνονα, που έφτασε τα εβδομήντα. «Μην ξεχνάς ότι υπήρξες Ιφιγένεια», συμβούλευα μάταια την αγαπημένη μου θεατρική του κόρη. Ο Θόας από βασιλιάς έγινε μουσικός. Ο βοσκός τραπεζικός. Η Ηλέκτρα, ευτυχώς, δεν παντρεύτηκε τον Πυλάδη, δίχως να χρειαστεί να πατήσω την υπόσχεσή μου στην αδερφή της, γιατί δεν θα άντεχα να κοιμάμαι με μια ανέπαφη παρθένα έπειτα από τόσα χρόνια στον πρώτο της γάμο, βραχυκυκλωμένη στο αντεστραμμένο της οιδιπόδειο, ερωτευμένη με τον Πατέρα, με άσβεστο μίσος για τη μητέρα-Κλυταιμνήστρα, να ζει μόνο για την εκδίκηση και να είμαι στα μάτια της το φαλλικό υποκατάστατο πατέρα κι αδερφού.Κι εγώ, πιστός στο ρόλο του Πυλάδη μέχρι τέλους, καταδικάστηκα ν’ αναζητώ το συνομήλικο και φίλο Ορέστη, δεμένος με όρκο, συνεργός στο «φονικό», για να πάρουν τα όνειρα εκδίκηση. Τότε, στο υπό εξέλιξη δράμα στο ρόλο του καταπατητή Αίγισθου ήταν ο συνταγματάρχης Παπαδόπουλος και η χουντική παρέα του. Συνέβησαν πολλά στα σαράντα και πάνω χρόνια που μεσολάβησαν. Σωπαίνω τώρα γι’ αυτά που πρέπει να μείνουν βουβά. Καιρὸς τοῦ σιγᾶν καὶ τοῦ σκέπτεσθαι καὶ καιρὸς τοῦ ἐρωτᾶν. Αυτό επιβάλλει η τραγική ατμόσφαιρα. Τὰς γὰρ ἐν μέσῳ σιγῷ τὰς τύχας, «για όσα στο μεταξύ γινήκανε, σωπαίνω», λέει η Ηλέκτρα στον Ορέστη του Ευριπίδη. Ύστερα, μετά το «φονικό», όλα αυτά τα χρόνια ο Πυλάδης μέσα μου ξεχάστηκε, κρύφτηκε κάπου στο βάθος της εσωτερικής μου σκηνής. Καινούργιοι σοφοί κι ήρωες πλημμύρισαν την καρδιά μου. Πρώτος, εδώ και δέκα χρόνια, επανεμφανίστηκε ο παλιός μου δάσκαλος, καθαρό προμήνυμα κινδύνου, ο Επιμενίδης, που με βαριά υπόκωφη φωνή εγγαστρίμυθου μου ψιθύριζε επίμονα στ’ αφτί «Ύβρις - Νέμεσις» στην Αθήνα και στον κόσμο. «Αλλοτινά και νέα “κακουργήματα” φέρνουν τη νέα τραγωδία!» Ξαναγίνομαι Πυλάδης, η τρίτη φωνή, το τρίτο επιπλέον μάτι, ο πλείων ὀφθαλμός», που δεν είναι δικός μου αλλά της τραγικής θέασης. Ξαναγίνομαι κι επιχειρώ να φυσήξω ζωή στο Παλιό Λεξιλόγιο, να συναρμολογήσω διαφορετικά το στίχο και, προς έκπληξη του Μαρξ, να δανειστώ τα ονόματα, τις φορεσιές, τις έριδες και τα πάθη, τους μηχανισμούς της καταστροφής της γενιάς του Ατρέα, για να περιγράψω, δίχως τις κιτς αναγωγές στο παρελθόν, τη νέα σκηνή μιας ριζικά διαφορετικής τραγωδίας, τη Νέα Ορέστεια, που θα βάλει οριστικά τέλος στο θυσιαστικό κύκλο του «Άργους» και της «Θήβας» και μαζί στους Οίκους των Ατρειδών και των Λαβδακιδών. Κι απορώ κι εγώ μαζί με τον Μαρξ, πότε, ποιοι άνθρωποι, πόσο διαφορετικοί από μας, δεν θα αισθάνονται πια την ανάγκη να ανατρέχουν χιλιάδες χρόνια πριν στην τραγική ποίηση και γνώση για ν’ απαντήσουν στα νέα αινίγματα της Σφίγγας. Η ζήλια του Μαρξ και του Φρόιντ Η κουκουβάγια της θεάς Αθηνάς θ’ ανοίγει πάντα τα φτερά της με το σούρουπο κι αυτή η βεβαιότητα προκαλεί τη ζήλια του Φρόιντ προς τον Σοφοκλή, τον Σαίξπηρ και τον Ντοστογιέφσκι και του Μαρξ στον Αισχύλο. Ξέρουν ότι η τραγική αίσθηση αποκαλύπτει τα καλά κρυμμένα, τα σκοτεινά μυστικά της ανθρώπινης συνθήκης, που αδυνατεί να προσεγγίσει και η πιο πλήρης θεωρία. Είναι κρυμμένη φιλοσοφία και ψυχανάλυση. Κρυμμένη πολιτική και ιστορία.Η τραγική γνώση δεν μεταφράζεται ολοκληρωτικά στις υπάρχουσες έννοιες. Πάντα μένει κάτι ανεξιχνίαστο, ανείπωτο. Αποκαλύπτει τη μεταμόρφωση του ανθρώπου σε ακραίες, οριακές καταστάσεις, τις δυνατότητες και τους κινδύνους, την ελευθερία και την εξάρτησή του από ανεξέλεγκτες δυνάμεις, το μεγαλείο και τη μηδαμινότητά του. Επαναφέρει πάντα τα παλιά ερωτήματα: Τι μας κινεί και τι μας περιορίζει; Τι είναι η Μοίρα; Γιατί ενώ βλέπουμε την κίνηση προς το χαμό προκαλούμε την εμπλοκή μας ως εάν υπήρχε μια άφευκτος αναγκαιότητα προς την καταστροφή;Το τραγικό απελευθερώνεται μέσα από λυσσώδεις συγκρούσεις, μα δεν υπόκειται στις κατηγορίες της νίκης και της ήττας. Στο ναυαγισμό μπορεί να φανερωθεί ο θρίαμβος του ήρωα. Η τραγική γνώση είναι η ορμή προς τη λύτρωση-κάθαρση, αλλά αυτή παραμένει μέχρι τέλους αβέβαιη, μετέωρη και βρισκόμαστε καθηλωμένοι στην αμφιβολία μέχρι την ύστατη στιγμή, έκθετοι σ’ ένα χαοτικό, αποτρόπαιο, ανοίκειο κι απρόβλεπτο κόσμο.  Άτη «Όπως του διώξει ας κάνει, κι αμέριμνος στον όλεθρό του ας τρέχει», λέει για την άτη του Αγαμέμνονα η Θ΄ ραψωδία της Ιλιάδας. Μ’ αυτός, στην απολογία του για την έριδα που έσπειρε στους Έλληνες αρπάζοντας την ερωμένη του Αχιλλέα, τα ρίχνει σε πλάνη θεϊκή. «Αίτιος δεν είμ’ εγώ· αλλά είναι ο Ζευς κι η Μοίρα που την άγρια άτη έβαλαν στο νου μου». Αιφνίδια συσκότιση του νου, προσωρινή παραφροσύνη, μεταβίβαση κακής ψυχικής ενέργειας, επικίνδυνη απερισκεψία; Από τον πατέρα του τον Ατρέα κι από τον Οδυσσέα ως τον Αίαντα και την Ελένη, η προσφυγή στον Δία ή στον «αλάστορα δαίμονα» είναι η καλύτερη δικαιολογία για την αποποίηση της ευθύνης.Το σύμπλεγμα «Ύβρις - Νέμεσις»Αμετάφραστο σ’ όλες τις γλώσσες. Η ελληνική παραμένει η πλέον νοηματοφόρος γλώσσα στις επιστήμες του ανθρώπου. Η Έβδομη Αίσθηση είναι κατεξοχήν η συναίσθηση των ορίων της ανθρώπινης συνθήκης, πέραν των οποίων εισερχόμαστε στην περιοχή της Ύβρεως και εμπίπτουμε στην ευθύνη της «θεάς» Νέμεσης που τιμωρεί τον υβριστή. Η λέξη Νέμεσις είναι παράγωγο του ρήματος νέμω (= μοιράζω) και σημαίνει ότι αποδίδω στον καθένα αυτό που του αξίζει.«Αν προκαλώ τη Νέμεση, βουβαίνομαι», φωνάζει ο Αίγισθος, αλλά είναι αργά γι’ αυτόν. Εἰ δ’ ἐπέστι νέμεσις, οὐ λέγω (Ηλέκτρα, Σοφοκλής).Η Ύβρις αναφέρεται σ’ ένα ευρύ φάσμα προσβολών διά πράξεων και λόγων, παραείναι ανοιχτή έννοια. Ο Αριστοτέλης στην εμμονή του για ακριβείς ορισμούς την περιόρισε στις περιπτώσεις που υπάρχει θύμα και στρέφεται η ύβρις προς έτερον, δηλαδή κατά προσώπου. Αλλά η ύβρις μπορεί να συντελεστεί απρόσωπα και να προσβάλει τις αξίες που δίνουν νόημα και συνοχή σε μια κοινότητα, να σπείρει το φθόνο, τη σύγχυση και τον πανικό, να διασαλεύσει και να αποδιοργανώσει τις κοινωνικές σχέσεις και τις καθιερωμένες ιεραρχίες, να απλώσει σαν επιδημία τις δυνάμεις της κακουργίας. Παραθέτουμε έναν κατάλογο συμπεριφορών που εντάσσονται, κατά τους Έλληνες, στην Ύβρι, αλλά από μόνος του δεν λέει πολλά πράγματα, γιατί το νόημά της βρίσκεται στην έμφαση, στην υπέρβαση των ορίων και των διαχωριστικών γραμμών, στο πλαίσιο αναφοράς και στη βαρύτητα των συνεπειών: αμετροέπεια, αλαζονεία, πλεονεξία, αφροσύνη, παραφορά, ολιγωρία, επιδειξιμανία, κομπορρημοσύνη, αναίσχυντη φιλοχρηματία, το αδικείν, τυφλότητα, έκλυτη τρυφηλότητα, μοχθηρία, μνησικακία, υπερβολική αυτοπεποίθηση, μεγαλομανία, μιμητική αντιζηλία κ.ά.Είναι λανθασμένη πάντως η ταύτιση της ύβρεως με την υπέρβαση του μέτρου. Το μέτρον για τους Έλληνες είναι υψηλός δείκτης αξιολόγησης, δεν είναι ο μέσος όρος του στατιστικού ανθρώπου. Λανθασμένη επίσης είναι η αναγνώριση της ύβρεως μόνο όταν είναι σκόπιμη, εκούσια. Η Ύβρις εμπεριέχει το νόμο των Ακούσιων Συνεπειών των Πράξεων, ιδιαίτερα των δημοσίων προσώπων.  Η ύβρις της εξουσίας Ύβρις στην πολιτική και την ηγεσία δεν είναι μόνο η εκτροπή του χαρίσματος προς την αλαζονεία, το μεσσιανισμό, τη δημαγωγία, το φανατισμό, την τυφλή πόλωση, τη γενίκευση της διπλής γλώσσας και της διπλής ηθικής, τη σωτηριολογία και την ταύτιση του εγώ με το έθνος και το κράτος, την ασυγκράτητη επιθετικότητα, το διασυρμό και την ταπείνωση του ηττημένου αντιπάλου. Ύβρις υπάρχει κι όταν ένας ηγέτης τυπικά «σεμνός και ταπεινός» ολιγωρεί, χάνει την επαφή με την πραγματικότητα, αρνείται τα προβλήματα, αψηφά τις προληπτικές προειδοποιήσεις, είναι ανίκανος να αναλύσει και να αξιολογήσει τους κινδύνους, επιδεικνύει ξεροκεφαλιά και εμμένει σε σχήματα που έχουν αποδειχθεί αντιπαραγωγικά. Ύβρις συντελείται όταν ένας ηγέτης, ο οποίος δεν επιδεικνύει ο ίδιος προσωπικά υβριστική συμπεριφορά, την ανέχεται από υστεροβουλία ή ανικανότητα στο «περιβάλλον» του και στο μηχανισμό της εξουσίας, με ολέθριες συνέπειες από τη διάχυση της υπεροψίας, της αναξιοκρατίας, της ημετεροκρατίας, της αυθαιρεσίας, της αρπακτικότητας, του φατριασμού, του συντεχνιασμού, του νεποτισμού και της καρτελοποίησης της πολιτικής και κοινωνικής ζωής.Οι δυτικοί πολιτικοί επιστήμονες χειρίζονται επιλεκτικά την έννοια Ύβρις. Την αποδίδουν σε ακραίες περιπτώσεις, όπως στον Χίτλερ και τον Μουσολίνι ή τον Στάλιν και τον Σαντάμ Χουσεΐν, άντε να φτάσουν μέχρι τον Νίξον για το Γουότεργκεϊτ. Το σύνδρομο όμως Ύβρις - Νέμεσις αφορά στην οικογένεια Κένεντι, το πιο λαμπρό ψέμα στην πρόσφατη διεθνή πολιτική ιστορία. Η αποδέσμευση ορισμένων μόνο απομνημονευμάτων συνεργατών του Προέδρου Κένεντι αποκαλύπτουν τον κυνισμό, την αμετροέπεια και τις μηχανορραφίες που φτάνουν μέχρι και στο «πράσινο φως» για τη δολοφονία του Προέδρου του Νοτίου Βιετνάμ και του αδελφού του, στενών συνεργατών των ΗΠΑ. Δεν αναφέρομαι στις συνωμοσίες για τη δολοφονία του Κάστρο, στην απόβαση στον Κόλπο των Χοίρων, στις σχέσεις συνεργασίας με τη Μαφία, ιδιαίτερα του υπουργού Δικαιοσύνης Ρόμπερτ Κένεντι, και τη μαζική χρήση μαριχουάνας, LSD, στεροειδών από τον Πρόεδρο, πέραν του άνευ ορίου χαπακώματος λόγω των σοβαρών και καλά κρυμμένων προβλημάτων της υγείας του. Το σύνδρομο Ύβρις - Νέμεσις χτύπησε επίσης το δίδυμο Μπους - Μπλερ στο θέμα του Ιράκ.Οι Έλληνες ήταν πιο αμερόληπτοι στην απόδοση της Ύβρεως. Ο Αισχύλος στους Πέρσες παρουσιάζει έξοχα την Ύβρι του Ξέρξη με τα λόγια του ίδιου του νικημένου επιδρομέα και του πατέρα του Δαρείου. Αλλά και ο Θουκυδίδης αποκαλεί Ύβρι την άθλια συμπεριφορά των Αθηναίων, οι οποίοι μεταχειρίστηκαν σαν σκλάβους τους συμμάχους τους. Το σύνδρομο Ύβρις - Νέμεσις έπληξε τον πιο επιφανή ηγέτη της Αθήνας, τον Περικλή.    Ύβρις: Καταλογισμός στη διαχωριστική ζώνη τρέλα - μη τρέλα Η Ύβρις αποδίδεται από τους Έλληνες και σε ακραίες περιπτώσεις αυτοπροσβολής, όταν υβριστής και θύμα της ύβρεως είναι το ίδιο πρόσωπο. Έτσι, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, η αυτοκτονία εθεωρείτο Ύβρις, όπως ο Χορός αποκαλεί την αυτοκτονία της Δηιάνειρας, η οποία κρεμάστηκε αφού έδωσε ακούσια στο σύζυγό της Ηρακλή το δηλητηριασμένο χιτώνα που του κατέτρωγε τις σάρκες.Η Ύβρις δεν έχει θρησκευτική έννοια στους Έλληνες, ακόμα και στην περίπτωση που η προσβολή αφορά θεό ή τιμωρείται από θεό. Όταν ο μέγας Αίας καυχιέται για την πολεμική του παντοδυναμία και κομπάζει ότι μόνο οι τιποτένιοι έχουν ανάγκη τη βοήθεια των θεών, η ύβρις του προκαλεί την οργή των θεών, αλλά δεν είναι θρησκευτική η παράβασή του.Το κρίσιμο ερώτημα, το οποίο παραμένει αναπάντητο, αφορά στη συσχέτιση του καταλογισμού της ύβρεως με την ψυχική κατάσταση του υβριστή, όταν γνωρίζουμε πόσο ρευστά είναι τα σύνορα ανάμεσα στην υγεία και την ασθένεια. Η γνώμη μου είναι ότι ύβρις δεν μπορεί να καταλογιστεί στον ψυχωσικό και σχιζοφρενή, σ’ όποιον δηλαδή όχι μόνο αρνείται την πραγματικότητα αλλά κατασκευάζει ψυχωσικά μια δική του ψευδαισθησιακή πραγματικότητα και γενικά σ’ ό,τι θεωρείται επιστημονικά τρέλα. Στην περίπτωση αυτή ο εγκέφαλος παρουσιάζει παθολογικές ανατομικές αλλαγές. Ποιες όμως ψυχικές διαταραχές θα υπάγουμε στη μη τρέλα και επομένως θα καταλογίζουμε την Ύβρι; Και ακόμα πιο δύσκολο ερώτημα: σε ποιες περιπτώσεις καταλογίζουμε Ύβρι στην ευρύτερη και ασαφή διαχωριστική ζώνη ανάμεσα στην τρέλα και στη μη τρέλα; Αξιολογούμε ως Ύβρι, και υπό ποιες προϋποθέσεις, συμπεριφορές των λεγόμενων «οριακών καταστάσεων», όταν λανθάνουν ψυχώσεις και ο υβριστής βρίσκεται στα όρια της ψύχωσης, στα όρια της σχιζοφρένειας; Ας τα συζητήσουν κι ας καταλήξουν οι ψυχαναλυτές, οι ψυχολόγοι, οι νευρολόγοι. Η δική μου εκτίμηση είναι ότι δεν εξαιρούνται από την απόδοση της ύβρεως:  οι πάσης φύσεως νευρώσεις που αποτέλεσαν τον κύκλο έρευνας του Φρόιντ. Οι πάσχοντες από το σύνδρομο της Ναρκισσιστικής Διαταραχής της Προσωπικότητας (Narcissistic Personality Disorder) με τις φαντασιώσεις της απεριόριστης κυριαρχίας, ευφυΐας, δημιουργικότητας και γοητείας. Εκείνοι που εμφανίζουν τα συμπτώματα της διπολικής διαταραχής, δηλαδή της μανιοκατάθλιψης με εναλλαγή επεισοδίων ευφορίας και υπερενεργητικότητας και απώλειας του ενδιαφέροντος και της ενέργειας. Μια σειρά κατηγορίες διαταραχών όπως παλινδρομήσεις από την αδικαιολόγητη μακαριότητα στο φόβο και τον πανικό, από τις εξιδανικεύσεις στις δαιμονοποιήσεις και μια σειρά εκδηλώσεις ψευδούς εαυτού, δηλαδή μιας προσποιητής εικόνας εαυτού στην αρχή σύμφωνα με τις επιθυμίες της μαμάς και ύστερα σύμφωνα με τις επιθυμίες ενός άλλου προσώπου ή και του κοινού. Ακόμα οι παθιασμένοι ιδεοληπτικοί, θρησκευτικού ή πολιτικού τύπου, που εξιδανικεύουν το μίσος και την καταδίωξη και εξωθούν το ιδεώδες τους πέρα από τα όρια της ανθρώπινης συνθήκης και αξίας ως την Ύβριν. Η πολιτική επικαιροποίηση της έννοιας Ύβρις, όπως και η θρησκευτικοποίησή της, η ιατροποίηση και ηθικοποίησή της, κρύβει κινδύνους. Προσωπικά αντιστέκομαι στον πειρασμό να χαράξω τα σύνορα του συμπλέγματος Ύβρις - Νέμεσις με την Ηθική των Ορίων, την Ηθική της Ευθύνης. Η Ύβρις ανήκει στην τραγική θέαση των ανθρωπίνων πραγμάτων και δεν είναι εύκολο να τη στείλουμε στο Κοινοβούλιο ή στην TV ή να την καθίσουμε στο ντιβάνι του ψυχαναλυτή.«Κοιμάσαι, γιε μου;» Η φωνή του πατέραΚοιμάσαι, Ορέστη; Μη με ξεχνάς! «Τα ονόματα των νεκρών τα τέκνα σώζουν!» (Αισχύλος). Το φάντασμα του Αγαμέμνονα δεν χρειάζεται καν να εμφανιστεί. Η φωνή του είναι διαρκώς παρούσα. Ο Ορέστης δεν έχει άλλη επιλογή. Θα εκπληρώσει το χρέος του, για να ξαναδώσει ζωή στον πατέρα. Αν αφήσει το έγκλημα ατιμώρητο δεν θα έχει πρόσωπο, ταυτότητα, υπόσταση, η πατρική κατάρα από τον τάφο θα τον αφανίσει. Μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα. Το αντίτιμο θα είναι βαρύ. Κι αν αναποφάσιστος αφήνεται στους ενδοιασμούς του, υπάρχει πάντα το τρίτο πρόσωπο, ο Πυλάδης, που του υπενθυμίζει τον όρκο του στον Απόλλωνα να πάρει εκδίκηση.«Τι έκανες, Ξέρξη;» το φάντασμα του Δαρείου εμφανίζεται από τον τάφο και ελέγχει το γιο για την τυφλότητά του, την αποκοτιά του, τις φρούδες ελπίδες και την ελαφρομυαλιά του και διερωτάται ποιος θεός του σάλεψε τα φρένα (Αισχύλος). Το φάντασμα πληροφορεί τον Άμλετ για τη δολοφονία του πατέρα-βασιλιά και συνεπώς τη μοίρα του και την αποστολή του να πάρει εκδίκηση. Το τρίτο πρόσωπο στον Άμλετ, ο διπλός-όμοιός του, είναι ο Οράτιος, δηλαδή ο Πυλάδης του Δανού πρίγκιπα.Ο γιος, παρά τον οιδιπόδειο ανταγωνισμό του, πραγματώνει μια ναρκισσιστική ταύτιση με το φαλλοφόρο πατέρα, τη μεγεθυσμένη εικόνα του εαυτού του. Το κύρος της πατρικής προσταγής είναι ανάλογο της υπόστασης και της απουσίας του πατέρα.Από την παρθενογέννητη θεά Αθηνά, που απαρνήθηκε την καταγωγή της από την Τριπλή Θεά κι εμφανίζεται πάντα υπέρ του «μπαμπά», κι από τον Αισχύλο, τον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη ως τον Φρόιντ, η πρωτοκαθεδρία του πατέρα έχει εμπεδωθεί. Είμαστε πια μακριά από το μινωικό κόσμο και το φάντασμα της Μητέρας-Θεάς έχει θαφτεί μαζί με τον Μινώταυρο κάτω από τα ερείπια της Κνωσσού.Οι πατριαρχικοί Έλληνες, οι Αχαιοί και ύστερα οι Δωριείς, έχουν καταλάβει πάνω από τρεις χιλιάδες χρόνια το ιερό της Μητέρας-Θεάς Γης στη μητριαρχική Κρήτη.«Εις το όνομα του Πατρός!» Η ιστορία και μαζί της η τραγωδία αρχίζει.Προσοχή όμως. Αυτό το «Εις το όνομα του Πατρός» δεν είναι το ίδιο στην τραγική θέαση και στην εβραϊκή και χριστιανική κουλτούρα. Στην εποχή μας μάλιστα, φιλόσοφοι, ψυχαναλυτές και λογοτέχνες περιγράφουν με ανιστόρητο τρόπο το «πρόβλημα του πατέρα» στην τραγωδία, με το βλέμμα του Κάφκα, ο οποίος εξομολογήθηκε σ’ ένα φίλο του πως θα τιτλοφορήσει όλο το έργο του με τον τίτλο «Πειρασμός απόδρασης από την πατρική σφαίρα». Η σχέση του εβραίου Κάφκα με τον πατέρα του είναι έκφραση της ίδιας αμφιλογίας που χαρακτηρίζει τη σχέση του με την επίσημη κοινωνία και θρησκεία. Ο «πατέρας» εδώ είναι μια μεταφορά για την αλλοτριωμένη κοινωνία που πνίγει την ιδιαιτερότητα του ατόμου. Ο Κάφκα δεν είναι ούτε Ορέστης ούτε Άμλετ. Και το ξέρει.  Ο πατέρας κοράλλι, μα ο χαμός δεν θα αργήσει Όσο η πατρική αυθεντία και το προγονικό παρελθόν μεταβιβάζονται και ανανεώνονται ομαλά από γενιά σε γενιά ως παράδοση, οι κοινωνίες απολαμβάνουν τις ξέγνοιαστες και ήρεμες Αλκυονίδες ημέρες και τα παλιά «φονικά» περιορίζονται στην Επίδαυρο.Ας απολαύσουμε τον Σαίξπηρ στην Τρικυμία, όταν ο πατέρας γίνεται κοράλλι: Πέντε οργιές βαθιά κείτεται ο πατέρας σουτα κόκκαλά του έγιναν κοράλια,να, τα μαργαριτάρια τα μάτια του.Τίποτε δικό του δεν χάθηκε,μα όλα τ’ άλλαξε η θάλασσα,τα ’κανε κάτι πλούσιο και παράξενο. Η μεγάλη όμως τρικυμία που επίκειται είναι τρικυμία εν κρανίω. Σ’ ένα πλοίο που παρασύρθηκε από τη θύελλα και βουλιάζει ξεσπά μια παράλογη σύγκρουση για την εξουσία και οι αντίπαλοι συνταξιδιώτες επισπεύδουν την καταστροφή και το ναυάγισμα, που με μια στοιχειώδη συνεργασία θα είχαν αποφευχθεί.Οι καιροί αλλάζουν. Ο Σοφοκλής διαισθάνεται την επερχόμενη καταιγίδα που προκαλεί η άτη και «οδηγά το νου στο χαμό, κι ο χαμός δεν θ’ αργήσει να φτάσει». Καλότυχοι που δεν γευτούνστη ζωή τους κανένα κακό·γιατί για κείνους που οργή θεϊκιάτα σπίτια των σείσει δε λείπει καμιά συφορά (άτας)που να μην πέφτει σε πλήθος γενεές τους. Από παλιούς βλέπω καιρούςτα πάθη των Λαβδακιδώννα πέφτουν απάνω στα πάθη εκείνωνπου σβήσανε κι ούτε καμιάδε γλυτώνει γενιά την άλλη γενιά των.(Αντιγόνη) Ποια κακότυχη γενιά θα πληρώσει; Ιδού το κρίσιμο ερώτημα!  Στην τρίτη γενιά η παλιά κατάρα Ίσως και να ’ναι η μια ζωή τιμωρίαΓια κάποια άλλη, όπως του γιου η ζωήγια κείνη του πατέρα. Ποιος θα πληρώσει το ανεξόφλητο χρέος του γονέα; Οι απόγονοι ή ο ίδιος σε μεταθανάτια ζωή; Η τραγική ποίηση ψιθυρίζει αυτό που το δίκαιο και ο πολιτισμός έχουν απορρίψει, εκείνο το ίχνος της σκοτεινής αρχαϊκής πίστης που στοιχειώνει στο ασυνείδητο του ανθρώπου. Ο Σόλων στη νομοθεσία του, με τις συμβουλές του Επιμενίδη, απορρίπτει την τιμωρία ηθικά αθώων, των αναιτίων, όπως αποκαλεί τα θύματα της Νεμέσεως εκ κληρονομίας. Το κοσμικό δίκαιο της Αθήνας αναγνωρίζει την προσωπική ευθύνη και όχι την οικογενειακή και απελευθερώνει το άτομο από τα δεσμά της φυλής και της οικογένειας. Όμως η τραγική ποίηση διασώζει την αρχαϊκή πίστη: ο γιος είναι επιμήκυνση της ζωής του πατέρα κι όπως κληρονομεί το βασίλειο ή την περιουσία, ή και γονίδιά του θα λέγαμε σήμερα, κληρονομεί και τα παλιά ηθικά χρέη. Η παλιά κατάρα επιστρέφει, το μίασμα είναι κολλητικό και μπορεί να εμφανιστεί όπως και οι κληρονομικές ασθένειες αρκετές γενιές μετά. Οι αποφράδες ημέρες είναι εκείνες της επιστροφής των νεκρών με τη φωνή και τα ενδύματα των ζωντανών.Ποια κακότυχη γενιά –«γενιά Ιφιγένεια»– έχει το αρνητικό προνόμιο να επιβαρυνθεί με τα προγονικά βάρη; Μέχρι ποια γενιά κρατά η παλιά κατάρα; Ο Αισχύλος δεν διστάζει να την ονομάσει στους Επτά επί Θήβας: Γιατί ως την τρίτη λογαριάζω γενιάτο παλιό εκείνο κρίμα βαστάει. Ο Οιδίποδας πληρώνει τα λάθη του πατέρα του Λαΐου και του παππού του Λάβδακου. Είναι η κατάρα του Οίκου των Λαβδακιδών.Ο Ορέστης πληρώνει «κακά» χρέη του πατέρα του Αγαμέμνονα και του παππού του Ατρέα. Η κατάρα του Οίκου των Ατρειδών! Μέχρι το εγγόνι φτάνει η υποχρέωση καταβολής του χρέους, λέει ο Αισχύλος, κι όποιος κατάλαβε κατάλαβε.Ο παππούς Ατρέας, ο γιος του ξακουστού Πέλοπα, στον ολέθριο ανταγωνισμό με τον αδελφό του Θυέστη για το θρόνο διέπραξε το πλέον ανόσιο έγκλημα: πρόσφερε στον αδελφό του για το καλωσόρισμα τα μαγειρεμένα κομμάτια της σάρκας των παιδιών του. Μα και η γιαγιά του Ορέστη, η Κρητικιά Αερόπη ή κατ’ άλλους Ευρώπη, δεν πήγε πίσω. Είναι το πιο ακραίο πρότυπο θηλυκής απιστίας και κάθε είδους προδοσίας. Αναρίθμητα τα λάθη και τα κρίματα του Αγαμέμνονα, όχι μόνο τα κατορθώματά του, αλλά και της Κλυταιμνήστρας. Κι όμως ο αναίτιος Ορέστης, ο εγγονός, καλείται να εξοφλήσει το βαρύ χρέος από τα σφάλματα της γενιάς του Ατρέα.Ο μύθος έχει να πει κάτι και σ’ εσένα σύγχρονε, που σηκώνεις αδιάφορα κι υπεροπτικά τους ώμους με το this time is different. Η Έβδομη Αίσθηση, προικισμένη από την τραγική γνώση, διαθέτει την προαίσθηση για το χρέος από το παρελθόν που θα πληρωθεί στο παρόν. Είναι το τρίτο μάτι στο πίσω μέρος του κεφαλιού, που βλέπει ό,τι δεν μπορεί να δει ο επιστημονικός ορθολογισμός. Αυτό είναι το νόημα της επανεμφάνισης του Επιμενίδη εν όψει της χρεωκοπίας και της καταστροφής. Να σπάσει την κληρονομική κατάρα. Να μη φτάσει στην τρίτη γενιά. Αυτό είναι το «επάγγελμά» του. Καθαρτής, και μ’ αυτή την ιδιότητα προσλήφθηκε από τον Σόλωνα για ν’ απαλλάξει την Αθήνα από ένα διαφορετικό άγος, μίασμα.Η Νέμεσις, η κόρη της Τύχης, έχει την προσωνυμία Αδράστεια, δηλαδή αναπόδραστη. Η ανησυχία μου για τους εγγονούς, για την τρίτη γενιά, έχει κορυφωθεί τα τελευταία χρόνια. Το κακό «τριτώνει». Και να ’θελα να ειρωνευτώ ως προληπτικούς τους φόβους μου και να το ξεχάσω, πάντα κάποιος ποιητής με προειδοποιεί, όπως τώρα ο Μπρεχτ: «Η τρίτη φορά φέρνει την καταστροφή. Η μεγάλη Καρχηδών διεξήγαγε τρεις πολέμους. Εξακολουθούσε να είναι μεγάλη δύναμη μετά τον πρώτο, κατοικήσιμη μετά τον δεύτερο. Δεν μπορούσες ούτε να την εντοπίσεις στο χάρτη μετά τον τρίτο». Κι όταν σ’ άλλους ζοφερούς καιρούς ξεσπούσε η παλιά κατάρα μ’ ανόσια κακουργήματα και φώναζαν στον Μπρεχτ ότι «αναίτιοι» και «αθώοι» θα την πληρώσουν, ο ειρωνικός ποιητής με την τραγική αίσθηση των καιρών θα πει αινιγματικά «όσο πιο αθώοι είναι, τόσο πιο πολύ τους πρέπει να πεθάνουν». Σε κάθε γενιά η Σφίγγα θέτει ένα δικό της διαφορετικό αίνιγμα.  Ο αναίτιος εγγονός και το κάλεσμα της Τρόικας Μοίρας Ο άνθρωπος της τρίτης γενιάς, ο «εγγονός», μπορεί εύλογα να χλευάζει την ειμαρμένη των Ελλήνων ως ποιητικό επινόημα, ή το άγχος του Αβραάμ που πάει να θυσιάσει το γιο του, και να πιστεύει ότι εκείνος ελέγχει το πεπρωμένο του κι όχι η Τριπλή Μοίρα, η Κλωθώ που κλώθει το νήμα της ζωής, η Λάχεσις που το μετρά και η Άτροπος που το κόβει με το ψαλίδι. Έτσι κι εγώ πολύ νωρίς, στην πρώτη μου νεότητα, εγκατέλειψα, μαζί με τον Επιμενίδη και τον Πυλάδη, τη συμπατριώτισσά μου Τριπλή Σεληνοθεά με τις τρεις φάσεις και τα τρία πρόσωπα κι αναζήτησα σ’ άλλες αφηγήσεις τα μυστικά της ζωής. Ο Ζαν Πωλ Σαρτρ στο πρώτο άρθρο του Μανιφέστου για τον Υπαρξισμό δήλωνε: «Ο άνθρωπος εκλέγει τον εαυτό του, τον επιλέγει και τον φτιάχνει ελεύθερα». Πιο πειστικός μου φάνηκε ο Μαρξ, ο οποίος έναν αιώνα νωρίτερα είχε συμπληρώσει: «Ναι, αλλά δεν τον φτιάχνει όπως του αρέσει, δεν τον φτιάχνει υπό συνθήκες που έχει επιλέξει, αλλά υπό συνθήκες που έχει βρει, έχει κληρονομήσει και έχει αποκτήσει από το παρελθόν». Ο Μαρξ θέτει τα όρια των επιλογών και αναγνωρίζει τα πολλαπλά βάρη της «κληρονομιάς».Ο Ηράκλειτος μου φάνηκε να αποσταθεροποιεί την Τριπλή Μοίρα των Ελλήνων ακόμα πιο αποφασιστικά: «Ο χαρακτήρας του ανθρώπου είναι το πεπρωμένο» (ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων). Κι όμως εν μέσω κρίσης, καθώς γυρίζουν οι καιροί και διστάζουμε μαζί με τον Ορέστη ή ταλαντευόμαστε με τον Άμλετ για μια χλομή, νοθευμένη εκδίκηση ή ολοκληρωτική και ριζική, βλέπουμε ξαφνικά τα διαβολικά γεγονότα να συνωμοτούν σε μια καταστροφική αλυσίδα κι ο αναίτιος «εγγονός» της ιστορίας, ο παντελώς αδιάφορος για παλιά κακουργήματα και χρέη, τη μια να ολιγωρεί και να αφήνει τα πράγματα να πάρουν το δικό τους δρόμο, την άλλη στιγμή να κάνει τη μια επιλογή μετά την άλλη σε πρόσωπα, σχήματα και καταστάσεις, να παρασύρεται σαν ακούσιο θύμα από σφάλμα σε σφάλμα στη δίνη της αυτοκαταστροφής, να παραγνωρίζει τα «σημάδια» και τις προειδοποιήσεις, έτσι που να λες έκπληκτος, «μα δεν είναι στο χαρακτήρα του!» ή μωραίνει κύριος ὃν βούλεται ἀπολέσαι, θαρρείς και υπακούει σε μια ανεξιχνίαστη εσωτερική προτροπή από πολύ μακριά, σ’ ένα κρυφό κάλεσμα της Μοίρας, ενώ ταυτόχρονα, όπως ο Αγαμέμνονας, ρίχνει αλλού το φταίξιμο κι αναφωνεί ἐγὼ δ’ οὐκ αἴτιος εἰμὶ ἀλλὰ Ζεύς.Ο «εγγονός», ο τραγικός πρωταγωνιστής κάθε ιστορικής εποχής, εκούσια ή ακούσια ή κατά κανόνα ημιακούσια, παρεμβαίνει και διαμεσολαβεί για να πραγματωθεί ο «χρησμός» και το πεπρωμένο του ως αυτοεπιβεβαιούμενη προφητεία. Ακόμα κι όταν δεν συναισθάνεται τη θέση του και κινείται ως πρωταγωνιστής παρωδίας, τα γεγονότα τον ξεπερνούν και γίνεται τελικά παίγνιο περιστάσεων, που τον μεταμορφώνουν παρά τη θέλησή του σε ήρωα τραγωδίας.«Πατέρα, μ’ ακούς;» – Η από μηχανής Τρόικα ΘεάΗ παράσταση βρίσκεται σε εξέλιξη και παραμένουμε αβέβαιοι αν θα ολοκληρωθεί η καταστροφή ή θα επέλθει η λύτρωση. «Πένθιμος θίασος», σχολιάζει ο Ευριπίδης. Ο Χορός θρηνεί ότι πάνε οι δόξες και τα πλούτη, άλλαξε η τύχη για τους Ατρείδες, κι είναι πανάρχαια η κατάρα, από φόνο σε φόνο ακολουθώντας το αίμα έφτασε ως τους δύο τελευταίους Ατρείδες.Η Ηλέκτρα οδύρεται για τη Μοίρα: «Κοιτάχτε πώς η μοίρα βγαίνει πάντοτε έξω από τις ελπίδες σας. Αλλιώτικα πληρώνει τον καθένα, καθώς περνά ο καιρός, με δυστυχίες κι η τύχη των ανθρώπων πάντα απρόβλεπτη». Οι Αργείοι άλλαξαν την αρχική τους απόφαση να λιντσάρουν και να σκοτώσουν τα δύο αδέλφια με λιθοβολισμό. Τώρα πρέπει μόνοι τους να θανατώσουν τον εαυτό τους. «Ετοίμασε μαχαίρι ή θηλιά», ενημερώνει ο αγγελιαφόρος την Ηλέκτρα.Η σκηνή είναι συγκλονιστική και θα επαναλαμβάνεται στη ζωή άπειρες φορές, σε άπειρες παραλλαγές της ανθρώπινης κατάστασης σε ζοφερούς καιρούς. Ορεστης: Ω! πατέρα που ζεις στης σκοτεινής νύχτας το δώμα σε κράζει ο γιος σου Ορέστης να συντρέξεις αυτούς που σε παρακαλούν. Ο δόλιος πάσχω άδικα για σένα. Ηλεκτρα: Έλα, λοιπόν, πατέρα, αν τα παιδιά σου μέσ’ απ’ το χώμα ακούς που σε φωνάζουν και για χάρη σου χάνουν τη ζωή τους. Έχουμε δει προηγούμενα την Ηλέκτρα να προσφέρει χοές στον τάφο του πατέρα και να καλεί τον Ερμή να μεσολαβήσει ώστε να εισακουστεί η ευχή της από την παλιά Τριπλή Θεά, τη Μητέρα-Γη. Κι ενώ είναι λογικό να αναμένουμε ως από μηχανής θεό την Τρόικα Θεά, ο Ευριπίδης παραλλάσσει το μύθο με βάση το πατριαρχικό καθεστώς κι εμφανίζει τον Απόλλωνα ως από μηχανής θεό που προσφέρει τελικά τη λύτρωση.Ο «εγγονός», ο άνθρωπος της τρίτης γενιάς στο δικό μας αιώνα, θα ζήσει μαζί μ’ εμάς το δράμα ως το τέλος μέσα στη βασανιστική αμφιβολία αν η «Τρόικα Θεά» θα αποδειχθεί η σωτήρια Μητέρα-Γη ή η Μέδουσα-Γοργώ.  Ο ανήξερος που ξέρει, ο τυφλός που βλέπει Ο «εγγονός», ο άνθρωπος της τρίτης γενιάς, αρχαίος ή σύγχρονος, οιδιπόδειος Ορέστης ή Ορέστιος Οιδίποδας –οι δρόμοι τους συγκλίνουν, τέμνονται, αποκλίνουν και οι κύκλοι τους εφάπτονται– τελικά λειτουργεί ως όργανο της Μοίρας, ακόμα κι όταν φαίνεται ότι παίρνει προληπτικά τον εντελώς αντίθετο δρόμο από αυτόν που είναι γραμμένος σαν πεπρωμένο του.Ο Ορέστης ξέρει τα πάντα και, παρά τους δισταγμούς και τον τρόμο του, διαπράττει με πλήρη διαύγεια τη μητροκτονία. Ο Οιδίποδας έχει προειδοποιηθεί, ξέρει, θέλει να μάθει περισσότερα απ’ όσα μπορεί να κατέχει και να αντέξει, η ροπή του για ερωτήσεις είναι ανελέητη, αλλά μια ανεξιχνίαστη προτροπή, μια ασύνειδη έλξη τον οδηγεί στο δρόμο της καταστροφής και φαίνεται ότι διαπράττει την πατροκτονία εν αγνοία του.Ο τυφλός Τειρεσίας τον προκαλεί: «Εσύ δεν βλέπεις σε ποιο σκαλί κακού πατάς». Βλέπει ο τυφλός ό,τι δεν βλέπει αυτός που έχει τα μάτια του; «Εσύ έχεις το φως σου, όμως δεν βλέπεις σε ποιο κακό είσαι μέσα, μήτε πού κατοικείς, μήτε με ποιους αντάμα». Ο Σοφοκλής αναδεικνύει την τύφλωση του τραγικού ήρωα. Αρχίζει να βλέπει μόνο όταν είναι αργά, αφού έχει βγάλει μόνος τα μάτια του.Ο «ανήξερος εγγονός» έχει καθαρές προθέσεις κι όμως ένα παιχνίδι τυφλών δυνάμεων τον μετατρέπει σε αθώο-ένοχο. Έχει επιλογές, δεν υπάρχει κανένας υπερκαθορισμένος μονόδρομος, καμιά άκαμπτη Μοίρα. Το «αναπόφευκτο» του πεπρωμένου επιβάλλεται μέσα από ελεύθερες επιλογές. Απ’ την Κόρινθο δεν παίρνει το δρόμο για την Αχαΐα ή δεν μπαρκάρει για την Κρήτη. Πάει στους Δελφούς σπρωγμένος από τη μανιακή περιέργειά του να μάθει περισσότερα και τελικά πέφτει στη μοιραία στενή διασταύρωση Δελφών-Δαυλίδας. Η διχάλα με τις επιλογές που έχει στη διάθεσή του ο άνθρωπος είναι ο κοινός τόπος της τραγικότητας του υπάρχειν.Τέλος, ο «εγγονός» έχει υψηλό βαθμό ευφυΐας. Δεν έχει το ακαταλόγιστο του ηλίθιου ή του σχιζοφρενούς. Ο Οιδίποδας συνεχίζοντας το δρόμο προς τη Θήβα, μετά το φόνο του Λαΐου, στη διασταύρωση βρέθηκε αντιμέτωπος με το αίνιγμα της τρομερής Σφίγγας: «Ποιο ον έχει μόνο μια φωνή, δυο πόδια, άλλοτε τρία ή τέσσερα, και είναι πιο αδύναμο όσο περισσότερα πόδια έχει;» Ο Οιδίποδας έλυσε το αίνιγμα κι επέζησε: «Ο άνθρωπος είναι, γιατί ως νήπιο μπουσουλάει στα τέσσερα, ως άντρας στέκεται στα δυο του πόδια, ενώ ως γέρος στηρίζεται σε μπαστούνι».Τρεις φάσεις της ζωής του ανθρώπου. Τριπλή η Θεά με τρία πρόσωπα σε ένα, στις τρεις φάσεις της ζωής, Παρθένα, Νύμφη, Γριά. Τριπλό, τριγωνικό το οιδιπόδειο σύμπλεγμα και το παιχνίδι της διαδοχής και της εξουσίας. Τρόικα Μοίρα! Το «τρία» είναι ο συμβολικός αριθμός του τραγικού! Ο πανέξυπνος Σοφοκλής εισχωρεί στο ανεξιχνίαστο της τραγικής γνώσης και εισάγει μια σημαντική θεατρική καινοτομία: οι ηθοποιοί από δύο γίνονται τρεις.Κι όμως, ο ευφυής «εγγονός» που θέλει ν’ αποφύγει τη μοίρα του, ο ανήξερος που ξέρει, εμφανίζεται ανίκανος να αποκωδικοποιήσει τα σημάδια που συγκλίνουν και προαναγγέλλουν το χαμό του. Σκότωσε έναν άνδρα σε ηλικία που θα μπορούσε να ήταν πατέρας του. Παντρεύτηκε μια γυναίκα που θα μπορούσε να ήταν μητέρα του. Γιατί; Ποια δύναμη τον κινεί; Η ασύνειδη επιθυμία, η απωθημένη, η απαγορευμένη υπερφαλαγγίζει τη συνειδητή σκέψη και οδηγεί στον όλεθρο. Σύγχυση του επιθυμητού σεναρίου με τα πιθανά σενάρια και κάτι παραπάνω λέει το Ε, Πρόεδρε! γι’ αυτές τις διακρίσεις. Ο «εγγονός», ο άνθρωπος της τρίτης γενιάς, παραγνώρισε την πιθανότητα, το νόμο γι’ «αυτά που μπορεί να συμβούν», που είναι κατά τον Αριστοτέλη η ουσία της τραγικής γνώσης.«Ιδρυτικός φόνος»: Μια νέα τάξη πραγμάτων γεννιέταιΗ τραγωδία δεν τελειώνει απλώς με την εξάλειψη του «ελέους και του φόβου» των θεατών, όπως εκτίμησε ο Αριστοτέλης. Δεν είναι στον πυρήνα της απλώς ένα ψυχοσεξουαλικό οικογενειακό μυθιστόρημα για τις ασύνειδες επιθυμίες, όπως με μεγαλοφυή διαίσθηση υπέθεσε ο Φρόιντ. Ο «εγγονός», δηλαδή ο πρωταγωνιστής της τρίτης γενιάς –αρχαϊκός, αρχαίος, σύγχρονος–, διά πράξεων, κυρίως ημιακούσιων, ή διά ολέθριων παραλείψεων καταλύει σταδιακά, ήπια, μέσω συμβιβασμών, ή απότομα και βίαια, μια παλιά τάξη πραγμάτων μαζί με τις θρησκευτικές και άλλες συμβολικές της εκφράσεις. Ο «φόνος» είναι ιδρυτικός και υποδηλώνει ένα βαθύ πολιτειακό μετασχηματισμό, που την εξασθενισμένη και μεταμφιεσμένη αντήχησή του συγκρατεί ο μύθος και η τραγωδία. Περσέας (εξολοθρευτής), Οιδίποδας, Ορέστης, Θησέας, όλοι οι «εγγονοί» σηματοδοτούν τη μετάβαση από ένα καθεστώς, στο οποίο η πηγή της εξουσίας προέρχεται από τη βασίλισσα ιέρεια της Τριπλής Σεληνοθεάς, σ’ ένα άλλο με πατρογραμμική διαδοχή της κυριαρχίας.Ο Θησέας, όταν σκοτώνει τον «Ταύρο», δηλαδή τον Κρητικό Διόνυσο, κι απρόσκλητος βιάζει τη σύζυγό του Αριάδνη, δηλαδή τη Σεληνοθεά, κι ύστερα την παντρεύεται, σηματοδοτεί το τέλος της κρητικής κυριαρχίας στην Ελλάδα και την ίδρυση ενός νέου καθεστώτος στην Αθήνα. Ο Θησέας ενοποίησε τις φυλές και τις κοινότητες της Αττικής, θεμελίωσε «συνταγματικό» καθεστώς, ίδρυσε Βουλευτήριο και Πρυτανείο, έκοψε νόμισμα, αλλά όλες αυτές οι μεταρρυθμίσεις είναι προφανώς εκ των υστέρων επινοήσεις του Κλεισθένη και άλλων μεταρρυθμιστών του 5ου αιώνα, που τις προβάλλουν στον αρχαϊκό πρόγονο για πρόσθετη ιστορική νομιμοποίηση!Η Ιοκάστη, σύζυγος-«μητέρα» του Οιδίποδα, ήταν η βασίλισσα ιέρεια της Σεληνοθεάς και η δολοφονία του Λαΐου δεν ήταν παρά μια τελετουργική απεικόνιση του φόνου, κατά το μύθο, του εκάστοτε βασιλιά-συζύγου, τον οποίο πετούσαν από το άρμα κι άφηναν τα άλογα να τον σύρουν μέχρι να πεθάνει. Οι «Αργίτες-Πελασγοί», που θέλουν να λιντσάρουν το «μητροκτόνο» Ορέστη, θα καταλάβουν ότι οι καιροί με τις μεθυσμένες για εξουσία Κλυταιμνήστρες έχουν αλλάξει.Το νέο καθεστώς μπορεί να απορροφήσει το παλιό με αμοιβαίους συμβιβασμούς. Ο μύθος για να καλύψει το γεγονός εμφανίζει την Αθηνά να βγαίνει από το κεφάλι του Δία, ο οποίος είχε καταπιεί προηγούμενα τη μάνα της Μήτι, τη Μεγάλη Θεά. Αυτή την παράξενη «γέννα» μπορούμε να την παρακολουθήσουμε σε πολλούς κοινωνικούς και πολιτικούς μετασχηματισμούς στην ιστορία μέχρι σήμερα.Ο Σαίξπηρ με τη μοναδική οξυδέρκειά του «πιάνει» όσο κανείς το ιδρυτικό στοιχείο που πλανιέται στην τραγική ατμόσφαιρα. Ο φόνος του Ιούλιου Καίσαρα είναι ιδρυτικός. Παράγει μια νέα τάξη. Και ο Άμλετ μας ενημερώνει πως ο «φόνος, μολονότι δεν έχει γλώσσα, έχει θαυμάσια φωνή για να μιλήσει».Ο «εγγονός» σε εποχές μεγάλων κρίσεων και αναταράξεων που φθείρουν την παλιά τάξη, ακόμα κι αν είναι αμλετοποιημένος, γίνεται στη δίνη των εξελίξεων, ακόμα και παρά το χαρακτήρα του, Killer, επιταχύνει αντικειμενικά τη διάλυση και θέτει στην ημερήσια διάταξη ένα ιδρυτικό πρόβλημα.Ο εγγονός εκείνου που άλλαξε την τροχιά του ήλιου και κατοχύρωσε έτσι την εξουσία του έναντι του ανταγωνιστή αδελφού του, ο εγγονός του Ατρέα, φαίνεται να ολοκληρώνει και να επεκτείνει το βασίλειο των Ατρειδών, στην πραγματικότητα όμως το τελειώνει.Όταν η τραγική αίσθηση χάνεται«Θλιβερή η μοίρα των βασιλιάδων και των πατεράδων», ακούγεται απελπισμένη η φωνή του βασιλιά Ληρ. Το κοινό σε ήσυχες εποχές, όταν η τραγωδία αντιμετωπίζεται απλώς σαν μια θεατρική παράσταση, αντιλαμβάνεται μόνο το «βασιλιάδων», κι «εμείς» αφού δεν είμαστε βασιλιάδες και πρίγκιπες ούτε Ορέστηδες ούτε Οιδίποδες μπορούμε να κοιμόμαστε ήσυχοι μετά την παράσταση. Η άτη φαίνεται να είναι απλά μια έκφραση του φθόνου και της μνησικακίας προς τους διακεκριμένους. Η Τροφός στη Μήδεια συνδέει την άτη με την ιδέα του φθόνου: όσο ψηλότερα στέκεται ένα σπιτικό, τόσο μεγαλύτερη η άτη και η επακόλουθη τιμωρία· μονάχα οι αφανείς τη γλυτώνουν. Την ίδια περίπου εποχή το Tao te Ching λέει: «Αν είσαι πλούσιος και στέκεις ψηλά κι αρχίζεις να υπερηφανεύεσαι, εκθέτεις τον εαυτό σου. Όταν όλα πηγαίνουν καλά, είναι σοφό να βάζεις τον εαυτό σου στην αφάνεια!» Η αυταπάτη ότι η αφάνεια σώζει! Όταν τραγωδία σημαίνει απλά μια κοσμική γιορτή στην Επίδαυρο, το κοινό «συμπράττει ανενεργώς»: «Ευτυχώς αυτό το δράμα δεν συμβαίνει σ’ εμένα», λέει. Κοιτά από απόσταση. Συμπαθώ τον ήρωα, αλλά δεν μπορώ να κάνω τίποτα. Δεν αναγνωρίζω τίποτα δικό μου στη δική του μοίρα. Ανατριχιάζω, αλλά κρατιέμαι μακριά από την τραγική πραγματικότητα. Η τραγική θέαση μεταμορφώνεται έτσι σε μια πρόσκαιρη αισθητική απόλαυση και κανένα τραγικό φορτίο δεν βαραίνει πάνω στους ανθρώπους. Οι «αφανείς» τη βγάζουν καθαρή.Τι γίνεται όμως όταν η σύγχυση και ο φθόνος εξαπλώνονται σαν επιδημία, κάθετα και οριζόντια, στους «πάνω» και στους «κάτω»; Τι, όταν η παλιά κατάρα περνά σαν «πανούκλα», σαν κολλητικό μίασμα στην κοινότητα κι οι παλιές συμφορές είναι μόνο το φόντο για να μιλήσουμε και να κατανοήσουμε τις καινούργιες εν μέσω κρίσεων και καταστροφών; Τι, όταν το αίσθημα του αβοήθητου, του ανυπεράσπιστου διαχέεται στην κοινωνία, όταν παύεις ν’ αντικρίζεις τα δρώμενα από το ασφαλές σου καταφύγιο και τότε βιώνεις δραματικά ότι η τραγική γνώση αφορά εσένα; Τι, όταν εν δεινή αμηχανία συνειδητοποιείς την εξάρτηση του ανθρώπου από τυφλές δυνάμεις, όταν το αίσθημα της απελπισίας, της ενοχής και του φόβου πλημμυρίζει και τους «αναιτίους» και τους «αφανείς»; Τι, όταν το κοινό περνά από τη μεγαλειώδη κακότητα και αθλιότητα των τραγικών ηρώων στην αθλιότητα της καθημερινής μικρότητας; Τραγικό σημαίνει συμμετέχω, ακόμη κι όταν προς στιγμή παραλύω από το θέαμα. Μετέχω μιας καθολικής οδύνης, αισθάνομαι βαθιά την ηθική, ψυχολογική και κοινωνική διαταραχή των καιρών. Το κοινό ως Χορός συμμετέχει, παρεμβαίνει, υποκινεί, «συνωμοτεί», γίνεται «συνένοχο», βρίσκεται διαρκώς παρόν. Ο Αισχύλος έξυπνα αφήνει να διαφανεί διαχρονικά ότι το «κοινό» είναι συνένοχο στην καταστροφή. Στον Αγαμέμνονα το κοινό ακούει τα ουρλιαχτά του ηγεμόνα από τα χτυπήματα, αλλά δεν κουνά ούτε το δαχτυλάκι του.Η ελληνική τραγωδία ήταν μια τελετουργική πράξη σε συνάφεια με την «εσωτερική σκηνή» των θεατών και το δράμα των καιρών. Η επιστροφή στα παλιά τραγικά θέματα γίνεται για να διεκτραγωδήσει τα νέα δεινά της ήττας, της ταπείνωσης, της πείνας και της εξαθλίωσης, του μιάσματος, που συνοδεύουν τις καταστροφές από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Οι μεγάλοι ποιητές δεν ήταν απλοί διασκεδαστές αλλά παιδαγωγοί του λαού τους, «προφήτες» του καιρού τους. Οι ακροατές δεν συνεπαίρνονταν μόνο, αλλά μετασχηματίζονταν εσωτερικά.Όταν σε καιρούς μεγάλης κρίσης η αντιμετώπισή της εξελίσσεται σε λογιστική διευθέτηση υψηλά ισταμένων και no drama προϊσταμένων· όταν η μεγάλη Τρόικα Μοίρα παραμερίζεται και περιφρονείται κι η υπόθεση περιορίζεται σε μια αναγκαστικά ψυχρή τρόικα, που κάνει μόνο «ταμείο», διόλου αμελητέο· κι όταν οι «ποιητές» σιωπούν, στην καλύτερη περίπτωση, ή παντελώς ετεροχρονισμένοι ως προς το κάλεσμα των καιρών μαζεύουν υπογραφές κάτω από αντιποιητικά μπαγιάτικα ιδεολογικά λείψανα· ε, τότε εξατμίζεται η τραγική αίσθηση του ναυαγισμού, το τραγικό δεν μεταμορφώνει εσωτερικά τους ανθρώπους, το κοινό δεν ταυτίζεται και δεν συμμετέχει, η ορμή για λύτρωση και απελευθέρωση στερείται ψυχικού βάθους και τραγικού ενθουσιασμού και η κοινωνία διασπάται στον πόλο της παθητικής προσαρμογής και σ’ αυτόν μιας ανερμάτιστης αρνητικότητας και μαζοχιστικής απόλαυσης της καταστροφής για την καταστροφή.  Γιατί σωπαίνουν οι ποιητές; «Κοιμάσαι, Ορέστη;» είναι η ερώτηση που περιλαμβάνεται στο μύθο, και όμως σπεύδει να απαντήσει ο σύγχρονος άνθρωπος. Σ’ αυτούς τους καιρούς των αναταράξεων κάθε άνθρωπος, θα πει ο Σαίξπηρ με τη φωνή του Βρούτου, γίνεται ένα ομοίωμα μιας μεγάλης κρίσης, πάσχει ως ένα «μικρό βασίλειο». Η κρίση και η έρημος εξατομικεύονται σ’ ένα διαρκές μπρος πίσω στο χρόνο. Ο τραγικός χρόνος δεν είναι ο ημερολογιακός. Ο τραγικός τόπος δεν είναι ο γεωγραφικός, είναι ο τόπος ψυχής. «Κάτι σάπιο συμβαίνει στο βασίλειο της Δανίας!» μα δεν μιλά για τη Δανία ο ποιητής.Το τραγικό είναι η εξάρθρωση του χρόνου. Time is out of joint! Κι όταν ο Άμλετ πέφτει στα δίχτυα του αναφωνεί: «Εξαρθρώθη ο καιρός· της μοίρας πείσμα ή πόσο πικρόν, εγώ να γεννηθώ να τον διορθώσω».Στο τραγικό, το παλιό ξαναζεί καθώς το νέο εκτυλίσσεται. Είναι ο χρονο-χώρος μιας διαρκούς μετάβασης. Το τραγικό, φίλε αναγνώστη, μην παρασυρθείς, δεν είναι η φωτογραφία, η απεικόνιση μιας ιστορικής ή επίκαιρης κατάστασης, είναι η μεγάλη μήτρα από την οποία κατάγεται άπειρο πλήθος τραγικών καταστάσεων σε διαφορετικούς χρόνους.Να γιατί Η Έβδομη Αίσθηση στρέφεται στον ποιητή, δεν σταματά στον ιστορικό, τον πολιτικό, τον οικονομολόγο ή τον ψυχίατρο μπροστά στη μεγάλη κρίση.Ο Μπρεχτ στο ποίημα «Σε σκοτεινούς καιρούς» συμπύκνωνε με λίγες λέξεις το χρέος της τέχνης μπροστά στο χαμό: Μα δε θα λένε: Ήτανε σκοτεινοί καιροί.Θα λένε: Γιατί σωπαίνουν οι ποιητές τους;  Η πτώση Πώς μιλάει ο ποιητής σε δύσκολους καιρούς; Όπως ο Καβάφης! Πώς μπορεί καλύτερα να συναισθανθούμε την τραγική αίσθηση της επικείμενης πτώσης παρά όπως την αποδίδει ο Καβάφης στους «Τρώες»; Είν’ οι προσπάθειές μας, των συφοριασμένων·είν’ οι προσπάθειές μας σαν των Τρώων.Κομμάτι κατορθώνουμε· κομμάτιπαίρνουμ’ επάνω μας· κι αρχίζουμενα ’χουμε θάρρος και καλές ελπίδες. [...] Αλλ’ όταν η μεγάλη κρίσις έλθει,η τόλμη κ’ η απόφασίς μας χάνονται·ταράττεται η ψυχή μας, παραλύει·κι ολόγυρα απ’ τα τείχη τρέχουμεζητώντας να γλυτώσουμε με την φυγή. Όμως η πτώσις μας είναι βεβαία. Επάνω,στα τείχη, άρχισεν ο θρήνος.Των ημερών μας αναμνήσεις κλαιν κ’ αισθήματα.Πικρά για μας ο Πρίαμος κ’ η Εκάβη κλαίνε.  Περιμένοντας τους βαρβάρους — Τι περιμένουμε στην αγορά συναθροισμένοι; Είναι οι βάρβαροι να φθάσουν σήμερα.  — Γιατί μέσα στην Σύγκλητο μια τέτοια απραξία;Τι κάθοντ’ οι Συγκλητικοί και δεν νομοθετούνε; Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα.Τι νόμους πια θα κάμουν οι Συγκλητικοί;Οι βάρβαροι σαν έλθουν θα νομοθετήσουν. [...] — Γιατί κ’ οι άξιοι ρήτορες δεν έρχονται σαν πάντανα βγάλουνε τους λόγους τους, να πούνε τα δικά τους; Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα·κι αυτοί βαρυούντ’ ευφράδειες και δημηγορίες. — Γιατί ν’ αρχίσει μονομιάς αυτή η ανησυχίακ’ η σύγχυσις. (Τα πρόσωπα τι σοβαρά που εγίναν).Γιατί αδειάζουν γρήγορα οι δρόμοι κ’ οι πλατέες,κι όλοι γυρνούν στα σπίτια τους πολύ συλλογισμένοι; Γιατί ενύχτωσε κ’ οι βάρβαροι δεν ήλθαν.Και μερικοί έφθασαν απ’ τα σύνορα,και είπανε πως βάρβαροι πια δεν υπάρχουν.  Και τώρα τι θα γένουμε χωρίς βαρβάρους.Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μια κάποια λύσις. Αυτός είναι ο Καβάφης! Αντίθετα, οι «ποιητές» δίχως αίσθηση του τραγικού και της ποιητικής κατάστασης θα μαζεύουν απλώς υπογραφές κάτω από κοινότοπες καταγγελίες των «βαρβάρων»!Ένας κλέφτης, μια πουτάνα κι ο... Λάιος!Είναι ένα αποχαυνωμένο αυγουστιάτικο μεσημέρι κι ο ίσκιος της μουριάς δεν λέει να διώξει τη νύστα μου. Κορεσμός ίσως από την ποιητική μονοτονία του τραγικού; Έβδομη Αίσθηση, σκέφτομαι, είναι μια ποιητική κατάσταση που ενώνει τουλάχιστον εφτά σκέψεις ή εντυπώσεις ή συνειρμούς σε μια και μόνη στιγμή. Αυτοί είναι οι δικοί μου εφτά συνειρμοί αυτή τη στιγμή, στις τρεις το μεσημέρι, μέσα σ’ ένα περίπου λεπτό.* Η παράσταση με την τραγική αίσθηση έχει φτάσει σ’ εκείνο το σημείο που αρκεί ένα ειρωνικό βήξιμο του θεατή ή του αναγνώστη για να μεταστραφεί η ατμόσφαιρα σε κωμικοτραγική.* Ένας σομιές τρίζει κάπου μακριά, είναι ένας ξεχασμένος ήχος του ’60, τέτοια κρεβάτια δεν πουλιούνται πια, κι ένας ρυθμός πολύ παλιού ζευγαριού. Σπάω το κεφάλι μου τίνος ποιητή είναι ο στίχος: Στη σύζυγο θα αποζητούσαΑυτό που βρίσκεις πάντα στις πουτάνες –Τα δείγματα του κορεσμένου πόθου. * Ένας νεαρός αλλοδαπός που σκάβει σε διπλανό χωράφι και τον έκοψε η πείνα κι η δίψα πήδηξε τη μάντρα μου και, αντί να πάει στα άφθονα αρωματικά πεπόνια, κόβει τα μόλις πέντε απίδια της δίχρονης αχλαδιάς που φύτεψα δίπλα στη ρίζα της παλιάς, που άφησε η πυρκαγιά. Τον μπαγάσα, και τα φύλαγα για μια ξεχωριστή περίπτωση.* Ο νους μου γύρισε σε μια παλιά ταινία της εποχής του σοσιαλιστικού ρεαλισμού με τίτλο «Ο κλέφτης των ροδακίνων» και, παράδοξο, αυτόματα θυμήθηκα τον προηγούμενο ποιητή, τον Μπλέηκ, που έχει γράψει ένα καταπληκτικό ποίημα για την ιερότητα της ασέλγειας μ’ έναν κλέφτη ροδακίνων, που το αφιερώνω στον κουρασμένο αναγνώστη: Ζήτησα από έναν κλέφτη ένα ροδάκινο να μου κλέψει:Και στα ουράνια ύψωσε τη ματιά τουΖήτησα από μια γυναίκα ελαφρών ηθών να πλαγιάσει:Και κείνη έκλαψε, γεμάτη ευσέβεια κι υποταγή.Μόλις έφυγα ήρθε ένας άγγελος:Στον κλέφτη έκλεισε το μάτιΚαι στη γυναίκα χαμογέλασε,Χωρίς να πει μια λέξηΠήρε απ’ το δέντρο ένα ροδάκινοΚαι μισοαστεία, μισοσοβαράΓλέντησε τη γυναίκα. * Ήρθε κάποτε στο σχολείο του χωριού μου ο επιθεωρητής και ρώτησε: «Πείτε μου ποιος έκλεψε τα μήλα των Εσπερίδων;» Αμηχανία, το ένα παιδί κοίταζε το άλλο καχύποπτα, μερικά με γρυλλίσματα διαμαρτυρίας αποποιήθηκαν την άδικη κατηγορία κι ας ήταν κλέφτες οι περισσότεροι από την κούνια τους. Ο δάσκαλος, που είχε κιτρινίσει από το φόβο του και κοίταζε διερευνητικά και απειλητικά τους μαθητές, είπε: «Κύριε επιθεωρητά, μπορεί τα παιδιά να έχουν ένα σωρό ελαττώματα, αλλά σας διαβεβαιώ ότι δεν είναι κλέφτες». Εδώ και πενήντα σχεδόν χρόνια έκλεισε το ορεινό αυτό σχολείο στις κορφές της Δίκτης.* Σκέφτονται, λέει, στην Πάρο! Αυγουστιάτικες σκέψεις κυβερνούσαν πάντα την Ελλάδα! Θυμήθηκα τη φράση του χωριού μου «Εγώ ’μαι από την Κρήτη μα συ ’σαι από την Πάρο (εκ του παίρνω)», για τους ανθρώπους που έχουν μάθει μόνο να παίρνουν και να μην ανταποδίδουν τις φροντίδες! «Εγώ ’μαι από την Τήνο (δίνω) και συ ’σαι από την Πάρο (παίρνω)», λένε στις Κυκλάδες. Τοπικιστικές μεροληψίες! Μα εγώ μέσα στο καταμεσήμερο ακούω τη λύρα του Αρχίλοχου του Πάριου να τραγουδά δίχως ντροπή ό,τι του καίει την καρδιά, του πρώτου που βάζει το προσωπικό αίσθημα στους ιάμβους του είτε είναι το μίσος που πλημμυρίζει την ψυχή του είτε η λαχτάρα του έρωτα που απλώνει πυκνή ομίχλη πάνω από τα μάτια μου... κι αξιολύπητος, έχω βυθιστεί στον πόνο μου, με τα κόκκαλά μου να διαπερνούν πικροί πόνοι...* Ξέχασα, άφησα ξεκρέμαστη την υπόθεση ότι τέμνονται οι μύθοι του Οιδίποδα και του Ορέστη κι αίφνης επέστρεψα στην αίθουσα του εξατάξιου Γυμνασίου μου και παρακολουθώ το φιλόλογό μας, δεινό στο άροτρο, Φαρνάβαζο τον είχαν βαφτίσει οι μαθητές του, καμιά σχέση με τον Πέρση σατράπη, να επιχειρεί να δημιουργήσει κατανυκτική ατμόσφαιρα με την ανάγνωση του Οιδίπους Τύραννος, ώστε να γίνει η διανομή των ρόλων. Ο αχρείος συμμαθητής και στενός μου φίλος, που έπαιζε μονίμως τους ρόλους των βασιλιάδων λόγω ύψους, πήρε το λόγο και δήλωσε, μ’ ένα ύφος σεμνής παρθένας που προοιωνιζόταν ό,τι επρόκειτο ν’ ακολουθήσει, πως αρνείται να παίξει το ρόλο του Λαΐου.«Γιάντα, μωρέ;»«Δεν μπορώ να το πω, κύριε. Και μάλιστα μπροστά στα κορίτσια». «Γιάντα;» άρχισε να κινείται απειλητικά ο καθηγητής.«Είναι θέμα ηθικής τάξης, κύριε».«Ήντα;» Ανήκουστο. Ανήθικος ο Λάιος! Τα πρώτα σπαραξικάρδια γέλια των μαθητών και το γρονθοκόπημα του Φαρνάβαζου δεν εμπόδισαν ν’ ακουστεί η κραυγή του συμμαθητή μου: «Ήταν ανώμαλος!»Η άμυνά του για να μη φάει δεκαπενθήμερη αποβολή για χυδαία και αντεθνική συμπεριφορά ήταν να προσκομίσει την πηγή των πληροφοριών του, δηλαδή εμένα αυτοπροσώπως, που είχα ξεθάψει μια γιγάντεια και διεθνώς ξακουστή μυθολογία στη Δημοτική Βιβλιοθήκη. Μέχρι τότε το μαθηματικό μου κύρος αντιστάθμιζε με επάρκεια τον παιδιόθεν αιρετικό και αριστερό λόγο μου στα μάτια των καθηγητών, κατά κανόνα δημοκρατικών, κι εκεί πήγε να πατήσει στην απολογία του ο άθλιος υβριστής του αδικοχαμένου Λαΐου!Ο Λάιος λοιπόν, ο πατέρας του Οιδίποδα, είχε φιλοξενηθεί από τον προπάππο του Ορέστη Πέλοπα. Εκείνος όμως ερωτεύτηκε το γιο του Πέλοπα Χρύσιππο, δηλαδή τον αδελφό από άλλη μάνα του Ατρέα, του παππού του Ορέστη, τον απήγαγε και τον έφερε ως εραστή του στη Θήβα. Κακό τέλος είχε ο Χρύσιππος, αλλά τελικά ο Λάιος τη γλύτωσε, μια κι ο Πέλοπας του αναγνώρισε το ελαφρυντικό του παράφορου έρωτα.Στη «δίκη» που διεξήχθη στο συμβούλιο των καθηγητών, ο συμμαθητής μου συνέχισε να βγάζει φόρα-παρτίδα όλες τις πληροφορίες που του είχα κοινοποιήσει κατονομάζοντας με σαδιστική έμφαση την πηγή. «Ο Λάιος θεωρείται ο αρχαιότερος παιδεραστής, παλιότερος κι από το δικό μας τον Μίνωα!» Σοκ, στα πρόθυρα εγκεφαλικού οι παλιοί καθηγητές! «Γι’ αυτό οι Θηβαίοι ανέχτηκαν την παιδεραστία και διατήρησαν τον Ιερό Λόχο, ο οποίος απαρτιζόταν αποκλειστικά από τους νεαρούς πολεμιστές και τους εραστές τους!»Το φοβερό σκάνδαλο που ξέσπασε, χειρότερο κι από τη μιμητική γελοιοποίηση των συνταγματαρχών στις αυτοσχέδιες μαθητικές επιθεωρήσεις μας, ήταν η αιτία που δεν παίχτηκε ποτέ στο γυμνάσιό μας ο Οιδίπους Τύραννος του Σοφοκλή.«Αδελφές» ο Ιερός Λόχος, το αιώνιο σύμβολο της γενναιότητας και του ηρωισμού; Πάει πολύ.  Λαμόγιο, βαράς τον πατέρα σου; Η Αθήνα πενθεί. Ευριπίδης. Η Αθήνα ξεκαρδίζεται στα γέλια. Αριστοφάνης.Χορός: «Θα χυθούνε δάκρυα πλήθος· η θλίψη παντού για τους άξιους απλώνεται πάντα». Ο Θησέας μπαίνει στο παλάτι. Τον ακολουθούν οι σκλάβοι με το σώμα του νεκρού γιου του Ιππόλυτου. Λίγο πριν ο αγγελιαφόρος θα φέρει τα μαύρα μαντάτα στον πατέρα. «Τον σκότωσε το ίδιο του το άρμα κι οι κατάρες που είπες». «Αχ, ο δόλιος εγώ, που οι κατάρες οι άδικες μ’ αφανίσαν του γονιού μου του άδικου», θρηνούσε καθώς ξεψυχούσε ο Ιππόλυτος.Την ίδια στιγμή οι Αθηναίοι ακούν τον πατέρα Στρεψιάδη να ωρύεται καθώς τις τρώει από το γιο του Φειδιππίδη. «Ωχ, ωχ, βρομερέ, τον πατέρα σου χτυπάς; Πατροκτόνε, λωποδύτη! Πηγαδόκωλε!» Ο Φειδιππίδης εξοπλισμένος με το Νέο Λόγο, τη Νέα Σκέψη του Σωκράτη και των σοφιστών, όπως φιλοδοξούσε ο πατέρας του, του απαντά: «Και θα αποδείξω ότι δίκαια σε χτυπώ. Θα σε νικήσω με το λόγο μου». Ο πατέρας Στρεψιάδης συμβούλευε το γιο του να αποκτήσει «αττική ματιά», δηλαδή να είναι αρνητικός σε όλα, να αμφισβητεί και να περιφρονεί τους θεσμούς, να αρνείται την ύπαρξη του Δία, να αντιστρέφει το άδικο σε δίκαιο και να αποκτήσει την επιτηδευμένη φαυλότητα των φαρδόκωλων κουλτουριάρηδων. Ο Στρεψιάδης στο τέλος θα βάλει φωτιά στο Φροντιστήριον του Σωκράτη, ο οποίος στις Νεφέλες μετατρέπεται σε αποδιοπομπαίο τράγο για τις υποτιθέμενες ανηθικότητες των σοφιστών, των ρητόρων και των ποιητών. «Ω, πόσο παλιοκαιρήσιος είσαι!» ειρωνεύεται ο γιος τον πατέρα, ενώ πρόκειται για μια πονηρή αυτοειρωνεία του Αριστοφάνη, ο οποίος εμφανίζεται υπερασπιστής των παλιών ηθικών προτύπων που παρακμάζουν.Η πέτρα του σκανδάλου στη σύγκρουση πατέρα-γιου στις Νεφέλες είναι η Νέα Σκέψη. Στην τραγωδία Ιππόλυτος του Ευριπίδη το «ανείπωτο μίασμα» που προκαλεί την κατάρα του πατέρα στο γιο είναι ένα φανταστικό επινόημα της Φαίδρας, της γυναίκας του Θησέα. Η κρητικιά Φαίδρα, ερωτοχτυπημένη με τον αθώο και αδιάφορο στα ερωτικά Ιππόλυτο, το γιο του Θησέα με μια Αμαζόνα, τον συκοφάντησε άδικα ότι τη βίασε, για να τον εκδικηθεί επειδή αρνήθηκε τον «αιμομικτικό» της έρωτα. Η τραγική ηρωίδα ξέρει. Η Φαίδρα δηλώνει ότι ξέρει ποιο είναι το σωστό, αλλά το θεωρεί βαρετό κι επιθυμεί κάτι άλλο. Η φράση είναι όμοια με της Μήδειας, που επίσης ξέρει, όπως λέει, ότι είναι οικτρό αυτό που πάει να κάνει, αλλά ο θυμός της είναι ισχυρότερος από τη γνώση της. Επιθυμία και θυμός, τα δαιμονικά πάθη υπερισχύουν απέναντι στη γνώση και τη συνείδηση. Η Φαίδρα αυτοκτονεί.Ο Ευριπίδης ασφαλώς έχει προσωπικό πρόβλημα με την αστάθεια των γυναικών μια κι απέτυχε και στους δυο γάμους του, αρέσκεται στις μισογυνικές δηλώσεις, αλλά ο μύθος «Φαίδρα - Ιππόλυτος» είναι μακρινός απόηχος της μετάβασης από τη μητρογραμμική στην πατρογραμμική μορφή κυριαρχίας και βέβαια στη σταδιακή εκτόπιση της κρητικής Σεληνοθεάς. Ακόμα μια φορά δαιμονοποιείται η κρητικής καταγωγής γυναίκα και ο Θησέας μπορεί να φορτώσει την αυθαιρεσία της πατρικής αυθεντίας και της πατρικής εξουσίας του σε μια παλιά κατάρα: «Από καιρούς αλαργινούς τις αμαρτίες κάποιου προγόνου μου ο Θεός φορτώνει απάνω μου μ’ αυτή την τύχη». Ο Ευριπίδης δεν μασά τις θεολογικές τερατολογίες. Ο στόχος του είναι βαθιά πολιτικός.Η σύγκρουση των γενεών παρεισφρέει στην τραγωδία και στην κωμωδία όπως και στη φιλοσοφία και την πολιτική. Βαμπίρ και κανίβαλοι 2.500 χρόνια πριν. Κάθε γενιά διαμορφώνει την ταυτότητά της από τα συμβάντα –ιστορικά, πολιτιστικά, πολιτικά, οικονομικά, τεχνολογικά– και τις κρίσεις που σημαδεύουν το ξεμύτισμά της. Ο Αισχύλος ζει τους Περσικούς Πολέμους και μετέχει στη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Ο Ευριπίδης όλα αυτά τ’ ακούει από τις πατρικές αφηγήσεις. Η Έβδομη Αίσθηση είναι ένας ευαίσθητος σεισμογράφος που καταγράφει τις δονήσεις στη διαδοχή των γενεών και τους κινδύνους από μια ανεξέλεγκτη σύγκρουσή τους. Επίκαιρη, καθώς η ανερχόμενη Γενιά της Χιλιετίας γίνεται η Γενιά της Μεγάλης Κρίσης.Σύνδρομα αυτοκαταστροφήςΗ Έβδομη Αίσθηση δεν εξαπατάται.Οι εξουσίες είναι ευάλωτες.Έλκονται από την αυτοκαταστροφή τους  Το σύνδρομο της Κασσάνδρας ή η βαρηκοΐα της εξουσίας «Τι φοβερό να ξέρεις την αλήθεια και να είναι ανώφελη», ακούγεται με απελπισία η φωνή του μάντη Τειρεσία. Η Κασσάνδρα ξέρει τα μελλούμενα, μα είναι καταδικασμένη να μην την πιστεύει κανείς. Αλλά «Κασσάνδρα» είναι μόνο το όνομα που δίνουμε στη βαρηκοΐα της εξουσίας απέναντι στις προειδοποιήσεις για κινδύνους. Ο ηγέτης ακούει ό,τι θέλει ν’ ακούσει. Είναι η κουφαμάρα της κορυφής που αναλύουμε στο Ε, Πρόεδρε! Ο Σαίξπηρ έξυπνα εκμεταλλεύεται μια πληροφορία του Πλούταρχου κι εμφανίζει τον Ιούλιο Καίσαρα βαρήκοο ενώπιον της τραγικής του μοίρας. Δεν έχει το κουράγιο να δει το προμήνυμα κινδύνου, όπως τα μάτια του δεν αντέχουν ν’ αντικρίσουν τον ήλιο. Η «μυστική βοή του επερχόμενου», θα πει ο Καβάφης, είναι μόνο για λίγους εκλεκτούς. Η εξουσία φοβάται τη διάχυση της πληροφορίας και των προγνώσεων. Ο ίδιος ο Πρίαμος φυλακίζει την κόρη του Κασσάνδρα σε μια πέτρινη πυραμιδική ντουλάπα, για να μη φτάνουν οι χρησμοί της στο πλήθος. Υπάρχει βέβαια εδώ κι ένας λογικός φόβος. Ο χρησμός της Κασσάνδρας ότι η πόλη της, η Τροία, θα πέσει, μπορεί, στο βαθμό που διαδίδεται σε Τρώες και Έλληνες, τελικά να πραγματωθεί ως αυτοεπιβεβαιούμενη προφητεία.Η άρνηση, η απώθηση της αλήθειας είναι ισοδύναμη με μια άλλη πρωταρχική απώθηση, της ασύνειδης επιθυμίας, της libido, της σεξουαλικής ενόρμησης. Δεν είναι, πιστεύω, τυχαίο ότι ο μύθος συνδέει την απόκτηση της μαντικής τέχνης μ’ ένα σεξουαλικό συμβάν. Η Κασσάνδρα υποσχέθηκε στον Απόλλωνα να του «καθίσει» αν της πρόσφερε τη μαντική τέχνη. Αθέτησε όμως την υποχρέωσή της να κοιμηθεί μαζί του κι εκείνος της έριξε την κατάρα να μη γίνεται ποτέ πιστευτή. Ο Τειρεσίας είτε είδε γυμνή την Αθηνά είτε τσάντισε την Ήρα με τη δήλωσή του ότι οι γυναίκες παίρνουν τα εννέα δέκατα της ηδονής στη συνουσία κι ο άνδρας μόνο το ένα δέκατο, το βέβαιο πάντως είναι πως η τύφλωση κι η μαντική του ικανότητα εμπεριέχουν κάποιο σεξουαλικό υπονοούμενο.Το σύνδρομο της Κασσάνδρας διαφέρει από το σύνδρομο «Λύκος! Λύκος!» των κατ’ επάγγελμα υποτιθέμενων προφητών της κρίσης και της καταστροφής. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο μόνος ειλικρινής απ’ αυτούς στο χρηματοοικονομικό σύστημα, ο Τζορτζ Σόρος, σε μια κρίση αυτοειλικρίνειας θα πει: «Επί είκοσι χρόνια έβγαζα ουρλιαχτά λύκου». Εννοείται όχι με το αζημίωτο. Κάθε ουρλιαχτό «Λύκος!» του απέφερε μερικά δισεκατομμύρια δολάρια. Μέτρησα δεκάδες δηλώσεις του από το ’80 μέχρι σήμερα με τις οποίες «προβλέπει» επικείμενη κρίση ισοδύναμη με του 1929! Ε, κάποτε θα συμβεί κι αυτή, και το παίζεις προφήτης!  «Κομματιάστε τον αγγελιαφόρο» Στο μύθο και στην ιστορία εμφανίζεται σε πολλές παραλλαγές το σύνδρομο του «σκοτώστε» τον αγγελιαφόρο ή το μάντη ή τον ποιητή-προφήτη των δεινών. Στην πιο κλασική εκδοχή του το σύνδρομο εμφανίζεται με το ες αύριον τα σπουδαία, με την αναβολή της ανάγνωσης του «γράμματος» που προειδοποιεί για την επερχόμενη καταστροφή, όπως στην περίπτωση του Ιούλιου Καίσαρα. Κανείς δεν έχει εκφράσει τελειότερα το θέμα από τον Καβάφη στο «Μάρτιαι Ειδοί»: Τα μεγαλεία να φοβάσαι, ω ψυχή.Και τες φιλοδοξίες σου να υπερνικήσεις [...] Κι όταν θα φθάσεις στην ακμή σου, Καίσαρ πια·έτσι περιωνύμου ανθρώπου σχήμα όταν λάβεις,τότε κυρίως πρόσεξε σαν βγεις στον δρόμον έξω,εξουσιαστής περίβλεπτος με συνοδεία,αν τύχει και πλησιάσει από τον όχλοκανένας Αρτεμίδωρος, που φέρνει γράμμα,και λέγει βιαστικά «Διάβασε αμέσως τούτα,είναι μεγάλα πράγματα που σ’ ενδιαφέρουν»,μη λείψεις να σταθείς· μη λείψεις τους διαφόρουςπου χαιρετούν και προσκυνούν να τους παραμερίσεις(τους βλέπεις πιο αργά)· ας περιμένει ακόμηκ’ η Σύγκλητος αυτή, κ’ ευθύς να τα γνωρίσειςτα σοβαρά γραφόμενα του Αρτεμιδώρου. Είναι η αλαζονεία της εξουσίας που γυρίζει την πλάτη στον Αρτεμίδωρο. Ο Σαίξπηρ, μέσα απ’ την κραυγή του πλήθους, θα επαναλάβει το «κομματιάστε τον για τα κακά του ποιήματα». Μήτρα της περιφρόνησης ή του λιντσαρίσματος των αγγελιαφόρων ή των μάντεων ποιητών είναι ο διαμελισμός του Ορφέα από τις Μαινάδες. Ακόμα κι ο Απόλλωνας δεν άντεξε στο τέλος την κομμένη κεφαλή του Ορφέα, που συνέχισε να κοινολογεί τα μελλούμενα, και τον καταδίκασε οριστικά και αμετάκλητα στη σιωπή.Η νευροβιολογία του ανθρώπου είναι σοφότερη και παίρνει τα μέτρα της. Τα κύτταρά μας διαθέτουν και «δεύτερο αγγελιαφόρο», που δρα μέσω φωσφορυλίωσης των πρωτεϊνών!  Το σύνδρομο του Ίκαρου «Παιδί μου, πρόσεχε! Να μην πετάς ούτε πολύ ψηλά, γιατί μπορεί ο ήλιος να λειώσει το κερί με το οποίο έχω κολλήσει τις φτερούγες σου, ούτε πολύ χαμηλά, γιατί η θάλασσα μπορεί να βρέξει τα φτερά σου», συμβουλεύει ο Δαίδαλος το γιο του Ίκαρο. Ο Δαίδαλος θέτει τα όρια στη διαχείριση του κινδύνου. Δεν απαγορεύει το τόλμημα.Η Έβδομη Αίσθηση διακρίνει τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην Ύβρι και την τόλμη, την επινόηση, την καινοτομία, την ανατροπή των καθιερωμένων, το επιχειρείν, την ανάληψη εύλογων κινδύνων. Διαφορετικά, η αντίληψη για το σύμπλεγμα Ύβρις - Νέμεσις και η αναφορά στο «σύνδρομο Ίκαρου» οδηγεί στη συντηρητική αποδοχή του status quo και της «πατρικής» αυθεντίας. Ο Δαίδαλος, κατά την κοινή τους πτήση από την Κρήτη, κοίταξε πίσω του και δεν έβλεπε πουθενά το γιο του, παρά μόνο κάτω στα κύματα είδε να επιπλέουν σκόρπια φτερά. Ο Ίκαρος απερίσκεπτα υπερέβη τα όρια. Κι όμως ακόμα μια φορά διαμεσολαβεί μια κληρονομική κατάρα. Η Ύβρις του Ίκαρου είναι τιμωρία για προηγούμενη Ύβρι του πατέρα Δαίδαλου, ο οποίος στον τυφλό ζηλότυπο ανταγωνισμό με το μαθητευόμενό του Τάλως, για τεχνολογικές καινοτομίες, τον σκότωσε. Τον οδήγησε στο Ναό της Αθηνάς στην Ακρόπολη και τον έσπρωξε στο κενό καθώς του έδειχνε τη θέα. Η πνευματική ιδιοκτησία για το πριόνι, τον κεραμικό τροχό, το διαβήτη και άλλες καινοτομίες αποτέλεσαν το επίδικο αντικείμενο της ζηλοτυπίας.  Το σύνδρομο του Φαέθοντα Η πρόωρη παράδοση της εξουσίας από τον πατέρα στον «άψητο» γιο αποτελεί την ουσία του μύθου. Η απόκλισή του είναι μάλλον συντηρητική, αφού παρακινεί στη διαιώνιση της κυριαρχίας των έμπειρων «πατεράδων», δηλαδή των παραδοσιακών δομών της εξουσίας. Ένα πρωί ο πατέρας Ήλιος ενέδωσε στις συνεχείς παρακλήσεις του γιου του Φαέθοντα, που του ζητούσε την άδεια να οδηγήσει το ηλιακό άρμα. Ο Φαέθων ήθελε να κάνει τη φιγούρα του, αλλά η επιδειξιμανία του δεν του βγήκε σε καλό, αφού δεν ήταν αρκετά δυνατός στα χέρια για να συγκρατήσει το φρενιασμένο καλπασμό των αλόγων. Έτσι, πρώτα οδήγησε πολύ ψηλά, οπότε πάγωσε η Γη, ύστερα κατέβηκε πολύ χαμηλά κι έκαψε τα χωράφια και τα δάση. Ο οργισμένος Ζευς τον εξόντωσε μ’ έναν κεραυνό. Ποια χέρια είναι τα ικανά να κρατήσουν τα γκέμια της εξουσίας;  Το σύνδρομο της ματαίωσης Ο άνθρωπος καμιά φορά μας αιφνιδιάζει με την ανεξήγητη συμπεριφορά του. Φτάνει κοντά στον καρπό που ήταν ο διακαής του πόθος κι όμως την τελευταία στιγμή δεν απλώνει το χέρι να τον κόψει. Αρνείται τελικά την ικανοποίηση μιας προσωπικής επιθυμίας. Καταρρέει από την επίτευξη των στόχων του. Σε ακραίες περιπτώσεις φαίνεται σαν να σκηνοθετεί ασύνειδα την αποτυχία του. Υποβαθμίζει τα προσόντα του, κάνει επιλογές αντίθετες με τα συμφέροντά του, αυξάνει τα σφάλματα και εμφανίζει μια ατολμία που δεν είναι συνήθως στο χαρακτήρα του. Αν τα εμπόδια ήταν κυρίως εξωτερικά, η συμπεριφορά του θα ήταν κατανοητή. Αυτά που συγκρατούν όμως το άτομο από το να δρέψει τον καρπό της επιτυχίας είναι άλλα εμπόδια, εσωτερικά, ψυχικά. Άλυτες εσωτερικές ψυχικές συγκρούσεις, που δεν είναι πάντα εύκολο να αναγνωρίσουμε τη φύση και την προέλευσή τους, προκαλούν αυτή την εσωτερική ματαίωση που οδηγεί το άτομο να αποποιείται τη χαρά της επιτυχίας σε πολύ διαφορετικά πεδία της ζωής, από τον έρωτα και την επαγγελματική δραστηριότητα μέχρι την πολιτική. Στο Ζητούνται αλχημιστές και σε άλλα βιβλία μας παρουσιάσαμε ηγετικές προσωπικότητες που τελικά σκηνοθετούν την αποτυχία τους και αποτυγχάνουν εν όψει επιτυχίας.Ο Φρόιντ στάθηκε ιδιαίτερα σε μια αποκαλυπτική φράση της λαίδης Μάκβεθ από το σχετικό έργο του Σαίξπηρ: «Όλα χαμένα, δίχως κέρδος, όταν η επιθυμία πραγματοποιείται δεν νιώθουμε ευτυχία καμία».Είναι το παράδοξο «ενός υποκειμένου που αρρωσταίνει τη στιγμή ακριβώς που φτάνει στην επιτυχία», θα παρατηρήσει ο ιδρυτής της ψυχανάλυσης. Η εξήγησή του είναι αναμενόμενη και στερεότυπη. Ένα συναίσθημα ενοχής που έχει την προέλευσή του στο οιδιπόδειο σύμπλεγμα του στερεί τη χαρά της επιτυχίας. Εμείς πιστεύουμε πως σε επίπεδο νευρικών κυκλωμάτων, όταν το άτομο προσεγγίζει τους στόχους του ενεργοποιούνται ασύνειδα μνήμες από παλιά τραύματα και επανειλημμένες διαψεύσεις, που του προκαλούν αγχογόνο ορμονική καταιγίδα, το συγχύζουν, το οδηγούν σε σφάλματα της τελευταίας στιγμής ως εάν να επιθυμεί την αποτυχία του. Η τραγική ποίηση προσφέρει περισσότερες γωνίες θέασης της αποτυχίας μέσα στην επιτυχία, την οποία δεν πρέπει να συγχέουμε με την ανέστια περιπλάνηση ούτε με τη νιτσεϊκή δίχως τέλος προσπάθεια να φτάσεις στην κορυφή, στο αδύνατο ή με την καβάφεια αποποίηση της Ιθάκης ή με την αποθέωση του πολιτικού ρεφορμισμού «η διαδικασία είναι το παν, ο σκοπός δεν είναι τίποτα». Η ματαίωση διαφέρει επίσης από το σύνδρομο του ανικανοποίητου και της επαναλαμβανόμενης διάψευσης, όπου το άτομο απογοητεύεται κάθε φορά που εκπληρώνει τους στόχους του και δηλώνει πένθιμα «δεν είναι αυτό που προσδοκούσα». Η ανολοκλήρωτη ή χαμένη απόλαυση, η συνεχής διάψευση ωθεί το άτομο σε νέες αναζητήσεις και νέες περιπέτειες.  Το σύνδρομο της «ταύτισης με τον επιτιθέμενο» Όταν είμαστε παιδιά η διαδικασία της «ταύτισης με τον επιτιθέμενο» είναι μια συνηθισμένη φάση προστατευτικής άμυνας και ομαλής ανάπτυξης του Εγώ και του Υπερεγώ, δηλαδή του ηθικού «λογοκριτή» μας. Με λίγα λόγια τα παιδιά μετατρέπουν σε παιχνίδι ό,τι τους προκαλεί άγχος και τρόμο. Έτσι γίνονται γιατροί, δάσκαλοι, κλέφτες κι αστυνόμοι, τέρατα, φαντάσματα. Στα μέρη μας για να περάσει ένα παιδί το τεστ «ανδρισμού», να διαβεί δηλαδή ολομόναχο μέσα στη νύχτα τη χαράδρα με τα φαντάσματα και το αρχαίο νεκροταφείο, μεταμφιεζόταν σε φάντασμα με λευκό σεντόνι, με τις ανάλογες χειρονομίες και κραυγές, που πολλαπλασίαζε η ηχώ της χαράδρας. Τα παιδιά, επίσης, όταν συναισθάνονται την εύλογη ενοχή τους και προεξοφλούν την τιμωρία, ταυτίζονται με τις αναμενόμενες επικρίσεις των ενηλίκων, τους αντιγράφουν και μετατρέπουν τον εαυτό τους από απειλούμενο πρόσωπο σε πρόσωπο που απειλεί τους συμπαίκτες του, πραγματικούς συνομιλητές τους ή και φανταστικούς στο παιχνίδι. Αντιστρέφουν έναν παθητικό ρόλο σε ενεργητικό.Αν όμως τα άτομα δεν ολοκληρώσουν ομαλά αυτή την παιδική διαδικασία εσωτερίκευσης της αξιολόγησης και της κριτικής και καθηλωθούν σε μια ανελέητη επιθετική στάση προς τους άλλους, επειδή ασύνειδα συναισθάνονται τη δική τους ενοχή, τότε μπαίνουμε σε μια ψυχοπαθολογική περιοχή που μπορεί να φτάσει σε παρανοειδές παραλήρημα μίσους και επιθετικότητας. Στην ερωτική ζωή μεταθέτει τότε το άτομο τη δική του (της) παθιασμένη επιθυμία για απιστία στο (στη) σύντροφό του και πέφτει σε ζηλότυπο παραλήρημα. Η ακραία επιθετικότητα προς την ομοφυλοφιλία υποκρύπτει συχνά μια παρανοειδή απώθηση ασύνειδων ομοφυλοφιλικών επιθυμιών.Η εμπειρία μου, ιδιαίτερα από την πρώτη μη μαζική περίοδο της αντιδικτατορικής αντίστασης, είναι ένα «θησαυροφυλάκιο» ψυχικών καταστάσεων μετατροπής του διωκόμενου σε διώκτη ή καταδότη, ή του βασανιζόμενου σε βασανιστή, ιδιαίτερα σε πρόσωπα ευάλωτα σε παθολογικές μορφές «ταύτισης με τον επιτιθέμενο».Η βία και ο τρόμος παράγουν συναίνεση σε ορισμένες ψυχοκοινωνικές καταστάσεις. Ο Στάλιν διέθετε επίπεδα πρωτοφανούς συγκατάθεσης. Μικρές επιθετικές σέκτες, της Δεξιάς ή της Αριστεράς ή θρησκευτικές, αποκτούν μια δυσανάλογα αξιοσημείωτη επιρροή, ακόμα και σε δημοκρατικές συνθήκες, λόγω του μηχανισμού «ταύτισης με τον επιτιθέμενο».Στην ελληνική κοινωνία, καθώς καταρρέει η αντεστραμμένη πυραμίδα με τα δανεικά, βρίσκεται σε εξέλιξη μια μιμητική φρενίτιδα επιθετικότητας, ο ένας αντιγράφει τον άλλο με υψωμένο το δάχτυλο του δημόσιου κατήγορου, από τον τηλεπαρουσιαστή ως τον αναρχικό, από τον καθιερωμένο πολιτικό ως τη συμβατική νοικοκυρά, ένας παροξυσμός συχνά κούφιας επιθετικότητας, που υποκρύπτει αίσθημα ενοχής, θολώνει τα πραγματικά μέτωπα και καταλήγει μέχρι στιγμής στην αμοιβαία εξισορρόπηση και αλληλοεπικάλυψη των «οργισμένων». Ωστόσο, σε εποχές μεγάλης κρίσης, πέρα από τα καθιερωμένα κοινωνικά και πολιτικά μέτωπα, εμφανίζονται απρόβλεπτοι παράγοντες, που μπορούν να μεταβάλουν απότομα και βίαια το σκηνικό, όπως η συνάντηση των συγκυριακά αγανακτισμένων, με καταγγελτικούς και ηθικολογικούς όρους, με τους προσωρινά ξεσηκωμένους αδιάφορους γιατί χάλασε η «βολή» τους και με μια νέα γενιά που εγκαταλείπει απότομα τα εφηβικά «πριγκιπικά» της όνειρα και καλείται να αποδεχθεί de facto μια υποτιθέμενη μέτρια τύχη και να προσαρμοστεί σε μια δυσάρεστη κατάσταση που δεν την έφτιαξε η ίδια.Όταν επικρέμεται κάποια μεγάλη απειλή, όπως πόλεμος ή οικονομική χρεωκοπία, μια απροετοίμαστη ως προς το μέγεθος του κινδύνου κυβέρνηση, ακόμα και ακραίας δημοκρατικής ευαισθησίας, έστω κι αν η ίδια φοβάται πολύ περισσότερο απ’ αυτούς που φοβίζει, μπορεί να καταλάβει εξαπίνης την κοινωνία, να επιβάλει μια de facto στρατηγική των τετελεσμένων και να εξασφαλίσει για κάποια περίοδο σχετικά υψηλά επίπεδα παθητικής προσαρμογής και ανοχής σε αναγκαία και μη μέτρα, αδιανόητα σε κανονικούς καιρούς, μέσω του μηχανισμού «της ταύτισης με τον επιτιθέμενο». Επίσης, μια αναγκαστική στήριξη από τη διεθνή κοινότητα λόγω του τρόμου της μολυσματικής επέκτασης της χρεωκοπίας.Η μέθοδος του Ε, Πρόεδρε! είναι διαφορετική. Βασίζεται στην έγκαιρη προειδοποίηση και προετοιμασία για τους κινδύνους, στη μετουσίωσή τους σε εθνικό συναγερμό με αίσθημα του τραγικού, σε κυβέρνηση εθνικής ανάγκης, ευρείας βάσης με ισχυρό κεντρικό κορμό, πειστική για το έκτακτο των συνθηκών, σε ειλικρινή και διαυγή προγραμματική κοινωνική και πολιτική συμμαχία και συναίνεση, που αγγίζει το ιδεολογικό, φαντασιωτικό και μυθολογικό υπόστρωμα της λαϊκής ψυχής.  Το σύνδρομο της Στοκχόλμης Είναι η περίπτωση που οι όμηροι ταυτίζονται συναισθηματικά με τους απαγωγείς τους. Αυτό συνέβη με τους υπαλλήλους μιας σουηδικής τράπεζας τον Αύγουστο του 1973, που κρατήθηκαν όμηροι από τους ληστές επί έξι ημέρες. Επίσης, η Πάτυ Χιρστ, κληρονόμος της γνωστής οικογένειας πολυεκατομμυριούχων, μετά από δύο μήνες ομηρίας πήρε πρόθυμα μέρος σε ληστεία μαζί με τους απαγωγείς της κι αργότερα στο δικαστήριο εκφράστηκε θετικά γι’ αυτή την εμπειρία. Το θύμα βρίσκεται ανυπεράσπιστο, αβοήθητο και η ζωή του κρέμεται από τη διάθεση του απαγωγέα. Περιπίπτει στην κατάσταση νηπιακής υπερεξάρτησης και νιώθει αισθήματα ευγνωμοσύνης στον εγγύτερο ενήλικα που του εξασφαλίζει τα στοιχειώδη για την επιβίωση, όπως νερό, τροφή, τουαλέτα. Οι αυταπάτες του μπορεί να φτάσουν στο σημείο να πιστεύει ότι διαθέτει κάτι ξεχωριστό κι έχει κερδίσει τη συμπάθεια του απαγωγέα ή ακόμα και το γνήσιο ερωτικό ενδιαφέρον του! Η πρόσωπο με πρόσωπο επαφή εγκληματία-θύματος μπορεί να κρύβει εκπλήξεις, ανάλογα βέβαια με την προσωπικότητα και των δύο πλευρών, τις χρονικές φάσεις και τη διάρκεια της απαγωγής, τη γλώσσα της επικοινωνίας και τη συμπεριφορά των αρχών. Είναι εντελώς διαφορετικό αν ο εγκληματίας είναι ψυχωσικός και ανεξέλεγκτος ή επαγγελματίας ορθολογιστής που δουλεύει με αυτοκυριαρχία το νόμο των Πιθανοτήτων.Προσωπικά έχω βιώσει μια αντίστροφη εμπειρία. Την ψυχική αποδόμηση του φρουρού-βασανιστή στην πρόσωπο με πρόσωπο επαφή στο λεγόμενο «γερμανικό νούμερο», δύο με τέσσερις το πρωί.  Don’t look back: Το σύνδρομο Ορφέα - Ευρυδίκης Η καθήλωση σε σχήματα και τραύματα του παρελθόντος, η αντανακλαστική κίνηση να κοιτάζουμε βιαστικά πίσω για ν’ αντιμετωπίσουμε ένα ριζικά νέο πρόβλημα αποτελεί μια πνευματική και ψυχολογική νεύρωση, που μας υπενθυμίζει το μύθο του Ορφέα και της Ευρυδίκης. Ο Ορφέας κατέβηκε στον κόσμο των νεκρών για να πάρει πίσω την αγαπημένη του και κατάφερε με τη μαγευτική μουσική του να εξασφαλίσει τη συγκατάθεση του Άδη υπό έναν όρο: ότι δεν θα κοίταζε πίσω ώσπου η Ευρυδίκη να βρεθεί σώα και αβλαβής κάτω από το φως του ήλιου. Ανεβαίνοντας στον απάνω κόσμο η Ευρυδίκη ακολουθούσε τον Ορφέα ακούγοντας τους ήχους της λύρας του. Όμως εκείνος, μόλις βρέθηκε ο ίδιος στο φως του ήλιου, βιάστηκε να κοιτάξει πίσω να δει αν τον ακολούθησε και την έχασε για πάντα.Πολιτικές ηγεσίες, νομπελίστες, ακαδημαϊκοί, παγκόσμιοι τραπεζίτες, διεθνείς οικονομικοί οργανισμοί επέδειξαν μιαν εντυπωσιακή ανικανότητα να προβλέψουν την επερχόμενη κρίση και στη συνέχεια πιάνονταν αντανακλαστικά, σαν σωσίβιο, από έτοιμα σχήματα οικονομολόγων που εγκατέλειψαν το μάταιο κόσμο πάνω από μισόν αιώνα. Ο εγκέφαλός μας είναι «τεμπέλης» και μπορεί να προδώσει την ευφυΐα μας καθώς ακολουθεί την αρχή της ελάχιστης κατανάλωσης ενέργειας και τείνει φωτοτυπικά να επιστρέφει με αυτοματισμό σε έτοιμα από το παρελθόν νευρικά κυκλώματα, που αποτυπώνουν μνήμες, παλιές εικόνες, γνώσεις και εμπειρίες και συνεπώς περιορίζει την πρωτότυπη και εικονοκλαστική μας σκέψη. Να γιατί χρειάζεται μια επίμονη διανοητική και ψυχική προσπάθεια να «ξαναφτιάχνουμε» το μυαλό μας, να ανανεώνουμε και να αναπτύσσουμε την ταυτότητά μας, για να μη χάσουμε από τα μάτια μας την «Ευρυδίκη». Το παρελθόν δεν είναι μια άκαμπτη Μοίρα, να σκοτεινιάζει τη σκέψη και την ψυχική μας διάθεση. Το don’t look back, μην κοιτάζεις πίσω, με τη φωνή του Τζον Λη Χούκερ είναι το δικό μας απελευθερωτικό μοτίβο στο Χαμένο μπλουζ. Η μνήμη δεν είναι η φυλακή μας. Ακραία παραλλαγή αυτού του σύνδρομου είναι το «Αφήστε τους νεκρούς να θάψουν τους ζωντανούς!»«Ως πότε, Κύριε;»Είπα μέρα που ’ναι να ξεσύρω το μυαλό μου από το γράψιμο και να πάω τα βασιλικά μου στον ξεχασμένο Προφήτη Ηλία, δυόμισι ώρες ανηφόρα. Κανείς, μήτε βοσκός, δεν σιμώνει πια στο απόκρημνο ξωκκλήσι της αραβοκρατίας. Κοντοζύγωνα, όταν άκουσα να ’ρχονται, κραυγές πόνου, θρήνος αρσενικός, ανάμικτος με κατηγόριες. «Γιατί σ’ εμένα αυτό; Γιατί; Δεν σε υπηρέτησα πιστά εδώ κι εξήντα χρόνια; Αν είσαι παντοδύναμος, όπως λες, αν είσαι πανάγαθος, πώς επέτρεψες ένα τόσο μεγάλο κι άδικο κακό; Θεός είσαι ή Διάολος;» Γνώρισα τη φωνή της οργής και της βλασφημίας. Ήταν ο παπα-Γιώργης, που έθαψε πριν από μια βδομάδα την εικοσιπεντάχρονη εγγονή του από λευχαιμία. Λεύτερος από τ’ αφτιά των ανθρώπων, ο ασκητής κι άγιος παπάς μας συνέχισε το βογγητό κι όταν εξαντλήθηκε, σαν να τρόμαξε από τις βαριές του κουβέντες, άρχισε να διαβάζει απ’ το βιβλίο των Ψαλμών τα όλο κλάμα παραπονεμένα λόγια των ανθρώπων προς το Θεό. Όταν έβγαζε την κραυγή «Ως πότε, Κύριε;» του ψαλμωδού ράγισαν κι οι πέτρες. Περίμενα πολύ, να μη βάλει στο νου του ότι τ’ άκουσα όλα. Όταν μπήκα δεν είπα λέξη, προσκύνησα στο αρχαίο καπνισμένο τέμπλο, είδα το καμηλαύκι του ποδοπατημένο κάτω κι ύστερα διάλεξα το βιβλίο του Ιώβ και του το έβαλα στα χέρια. Παρηγόρια, έτσι κι αλλιώς, δεν παίρνει ο Ιώβ στο δικό του προσωπικό πόνο, στο άδικο μαρτύριό του, αυτή αναβάλλεται και παραπέμπεται στο έσχατο μυστήριο κι ο ίδιος πέφτει σε μετάνοια και ταπείνωση και δηλώνει ότι συνεχίζει να πιστεύει στο Θεό για το τίποτα, «παρά...», εις πείσμα του κακού, κάνοντας το Σατανά να χάσει το στοίχημα. «Ανακαλώ όσα είπα και ντρέπομαι γι’ αυτά. Μέσα στο χώμα και στη στάχτη ταπεινώνομαι», θρηνεί ο Ιώβ. Λάθος μου, αντί για παρηγοριά ο παπα-Γιώργης γλίστρησε το παράπονό του σε αυτοκατηγόρια, στην αυγουστίνεια αποδοχή του βασανισμού ως τιμωρία για την αμαρτία του, ως παιδευτική και καθαρτήρια διαδικασία του κακού. Η ψυχή του παπά δεν ρίχτηκε άδικα στη δυστυχία και η ηθική του Σταυρού μεταλλάσσεται σε μια ποινική αντίληψη της ιστορίας!Ο θρήνος του παπά με οδήγησε, μέσα από την κοιλάδα των στεναγμών, στο Ζήτημα του Κακού. Ο θρήνος της Ηλέκτρας φαίνεται να μοιάζει με του ψαλμωδού, αλλά είναι διαφορετικός. Η κραυγή-παράπονο «Πατέρα!» του Ορέστη προς το νεκρό Αγαμέμνονα θυμίζει το «πατέρα ίνα τι με εγκατέλειπες;» του Ιησού από το Σταυρό κι όμως διαφέρει ριζικά. Η ιουδαιο-χριστιανική παράδοση μετατοπίζει ριζικά τη συζήτηση για το κακό. Το μέτρο της αμαρτίας και του ηθικά μεμπτού είναι ο βαθμός απόκλισης του «δημιουργήματος», με δική του ελεύθερη συνείδηση, από το «δημιουργό», τον οποίο ο αδαμικός μύθος αθωώνει και συγκεφαλαιώνει την καταγωγή του κακού αποκλειστικά στον άνθρωπο: στη βρώση του απαγορευμένου καρπού, στο προπατορικό αμάρτημα. Ο Ιησούς Χριστός εκμηδενιζόμενος στο Σταυρό είναι το αιώνιο σύμβολο της θυσίας και της ταπείνωσης, αλλά δεν είναι τραγικός κατά την ελληνική έννοια. Η λύτρωση στο χριστιανισμό συντελείται διά της χάριτος. Η τραγικότητα, αντίθετα, αφορά στον άνθρωπο, στην οριακή του κατάσταση, ο οποίος φτάνει στον έσχατο σπαραγμό και μεταμορφώνεται εσωτερικά μέσα από το ναυαγισμό, παραμένοντας πάντα σε ριζική αμφιβολία για την τελική του μοίρα. Είναι αδιανόητο για τους Έλληνες να προσβλέπουν στο Θεό ως πηγή του αγαθού και της αγάπης. Κι όπως πολύ σωστά παρατηρεί ο Φρόιντ, όσο λιγότερη εμπιστοσύνη δείχνουν οι Έλληνες στο Θεό, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτά η ανθρώπινη τάξη πραγμάτων, που είναι η ουσία της τραγικότητας. Το ιουδαϊκό σύμπλεγμα «αμαρτία - ενοχή - πόνος» φαίνεται να μοιάζει με το ελληνικό «Ύβρις - Νέμεσις», αλλά το πλαίσιο αναφοράς είναι διαφορετικής υφής και ποιότητας. Η συγκλονιστική κοινή θεματολογία «καλό - κακό, πτώση, απώλεια, καταποντισμός, άβυσσος, τόπος θυσίας, λύτρωση κ.ά.» έχει διαφορετική αντήχηση στο υπάρχειν. Το ίδιο ισχύει με τον Εσταυρωμένο Διόνυσο, το θνήσκοντα και αναγεννώμενο θεό, και τον Εσταυρωμένο Χριστό, του σταυραναστάσιμου μηνύματος της αγάπης. Η διαφορά τους είναι θεμελιώδης.Ο γέροντας σιγοθρηνούσε με το Βιβλίο του Ιώβ κι εγώ σκεφτόμουν ότι η Έβδομη Αίσθηση δεν αποστρέφει το βλέμμα από το κακό, το κατονομάζει, το φωτίζει, το μεταστοιχειώνει σε καλό και με τη γλώσσα της τραγικής ποίησης περιγράφει τα δεινά των ανθρώπων κάτω από ένα φως που μας αποζημιώνει για τη φρίκη που νιώθουμε. Ο νόμος της Αντιστροφής του Νοήματος παίρνει το θετικό πρόσημο, από το κακό στο καλό. Ο ήλιος ανατέλλει ξανά κι ας υπάρχει τόσο κακό στον κόσμο!  Agamemnon Park: DNA και troika Μοίρα Ίσως για να ξαλαφρώσω το γέροντα από το βάρος της «βλασφημίας» αναστέναξα, όπως βγαίναμε στο προαύλιο, στην άκρη του ανεμοδαρμένου βράχου, «Αχ, άγιε, κανείς δεν είναι αθώος, ούτε υπεράνω υποψίας!» «Ούτε ο Θεός;» ρώτησε. «Ούτε, αφού επέτρεψε ένα τόσο φρικιαστικό κακό όπως το Άουσβιτς. Έτσι λένε. Μα ούτε ο λαός είναι αθώος, άσε τι σου ’λεγα παλιότερα», συνέχισα, «αφότου ψήφισε τη θανατική καταδίκη του Σωκράτη». Πήγα να το πω μα δεν το ’πα: «Ούτε η κουλτούρα είναι αθώα, αφού ακούστηκε πως αυτοί που έδιναν τις εντολές να στέλνονται άνθρωποι στους θαλάμους των αερίων διάβαζαν στο πρωτότυπο τον Πλάτωνα και έπαιζαν στο πιάνο τον Μότσαρτ και τον Βάγκνερ».Κατεβαίναμε αμίλητοι, η κατεβασιά είναι δύσκολη, έχει γλίστρες κι ο παπάς ήταν χαμένος στις πένθιμες σκέψεις του. Στα μισά της διαδρομής κοντοστάθηκε και μου λέει: «Πολλές φορές έφερα στο νου μου την κουβέντα που είπες στον τάφο του γέρου σου». Ο γερο-βοσκός, μόνος μόνιμος κάτοικος με τον παπά, είχε ανοίξει πριν από δυο χρόνια τον τάφο του παππού μου για να θάψουμε τον πατέρα μου. «Έλα επειγόντως να δεις κάτι», με ειδοποίησε. Είδα τι διάβασε στα κόκκαλα ο γερο-βοσκός, που ήξερε να βλέπει τη μοίρα του ανθρώπου στις σπάλες των λαγών και των αγριοκάτσικων και στα κόκκαλα των προγόνων του, και είχα ψιθυρίσει τότε: «Οι τάφοι είναι το μυστικό μας, τα κόκκαλά μας, η μοίρα μας». Ο παπα-Γιώργης το θυμήθηκε και με αίσθημα ενοχής για μια κληρονομική κατάρα πρόσθεσε: «Είχα ακουστά ότι η αδελφή της γιαγιάς μου πέθανε νιόπαντρη από την κακή αρρώστια».«Άκου, παπά, σε πολλές πλευρές του χαρακτήρα μας ή της σωματικής και ψυχικής υγείας μας είμαστε έντονα εξαρτημένοι από το γενετικό υλικό μας. Σ’ άλλες λιγότερο. Εσύ για παράδειγμα, σε θυμούμαι από παιδί, στοιχηματίζω ότι έχεις γενετική προδιάθεση στο άγχος. Παίζει σημαντικό ρόλο η ανατροφή, ο τρόπος της ζωής μας, η προσαρμογή στο περιβάλλον και... κάτι άλλο». Ο παπάς ανησύχησε, ο νους του πήγε στις αμαρτίες των προγόνων. «Όχι, είναι αυτό που λέτε στο χωριό το τυχερό του ανθρώπου, η τύχη». Του μίλησα για την Τρίτη Μοίρα, την Άτροπο και για την Τύχη, τη θυγατέρα του Δία που είναι απόλυτα ανεύθυνη στις παροχές της, ό,τι βγάλει η μπάλα που παίζει καθώς τρέχει πέρα δώθε. «Μπορεί δυο στενοί συγγενείς να μοιράζονται το μεγαλύτερο μέρος του γενετικού τους υλικού κι όμως μια ασήμαντη τυχαία μικροκίνηση σε μια διάταξη του DNA να κάνει τον έναν Αϊνστάιν και τον άλλο κουτό, τον ένα μαραθωνοδρόμο και τον άλλο μαλθακό με έμφραγμα σε νεαρή ηλικία».«Λοταρία, δηλαδή...»«Ακριβώς, παπά, λοταρία η διάταξη του DNA μας. Μπορεί δυο συγγενείς να έχουν όμοιο καρκίνο, στο ίδιο όργανο κι όμως να προέρχεται από διαφορετικές γενετικές αιτίες και να απαιτείται διαφορετική θεραπεία. Μην ακούς τι λένε. Υπάρχει πολύ σκοτάδι ακόμη σ’ αυτή την ιστορία με το γενετικό μας υλικό».Άρχισα να του λέω, μπας και ξεχαστεί, για τον πολυγονιδιακό συνδυασμό που καθορίζει μόνο την πιθανότητα να αρρωστήσουμε. Για τους γενετικούς και μη παράγοντες που προσδιορίζουν την πιθανότητα της τρέλας η οποία, εδώ που τα λέμε, ευδοκιμεί στο νησί μας. Για τις σπάνιες μονογονιδιακές αρρώστιες, όπως η νόσος του Χάντιγκτον. «Λοταρία, παπά μου!»Πιο πολύ για να μαλακώσω την καρδιά του γέροντα από το βάρος μιας κληρονομικής ενοχής, του υπενθύμισα ότι ο Ιερεμίας και ο Ιεζεκιήλ αρνούνται ότι τα παιδιά πληρώνουν τα λάθη των γονιών τους. Εκεί κλείσαμε την κουβέντα και συνεχίσαμε τη σιωπηλή κάθοδο, οπότε μπορούσα να αφεθώ στην ελεύθερη ονειροπόλησή μου.Διακόσια χρόνια μετά τον Δαρβίνο, πενήντα μετά την ανακάλυψη της δομής του DNA, δέκα χρόνια μετά την αποκωδικοποίησή του, λίγους μήνες μετά τη «σύνθετη ζωή», συλλογίζομαι τη σχέση του DNA με την Τριπλή Μοίρα και τα φαντάσματα που κρύβονται ακόμη στα τρισεκατομμύρια «γράμματα» του γονιδιακού μας υλικού. Η πληροφορία που κωδικοποιεί το DNA σίγουρα δεν είναι μια τυφλή μοίρα, αλλά είναι καθοριστική για το στόρι της δικής μας προσωπικής Τρόικας Μοίρας. Καθώς κατεβαίνω την πλαγιά της Δίκτης, που ανάθρεψε τον Δία, ξανακάνω νοερά το ταξίδι του προγόνου μου πριν από 60.000 χρόνια από τις στέπες της βορειοανατολικής Αφρικής, τον βλέπω να ταλαντεύεται για τον προσανατολισμό του, ενώ έχει παγιδευτεί στο στενό του Bab el Mandeb, κι ύστερα να κινείται βορειοδυτικά, αφήνοντας τα ξαδέρφια του στο δρόμο τους για την Ασία κι από κει για τη Βόρειο Αμερική, και να φτάνει στην Κρήτη από διαφορετικούς δρόμους, σε διαφορετικές εποχές. Την κίνησή του, καθώς πλημμυρίζει τον πλανήτη, μπορούμε σήμερα να την αποκρυπτογραφήσουμε αφού κουβαλά μαζί του σαν Τρόικα Μοίρα τα μιτοχόνδρια που κληρονόμησε από τη μάνα του και το μέρος του Υ χρωμοσώματος που παίρνει αποκλειστικά ο γιος από τον πατέρα. Στην πορεία, μέσα από τη διαδικασία της φυσικής επιλογής και της δαρβίνειας προσαρμογής, μεταβάλλει σ’ ένα βαθμό το γενετικό του υλικό, αναπτύσσει διαφορετικά επίπεδα ευφυΐας και συμπεριφοράς, ανάλογα με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σε κάθε περιοχή, καθώς μάλιστα περνά από τη συλλεκτική και κυνηγετική φάση στην αγροτική.Μακάρι να ήταν μόνο το γενετικό υλικό λοταρία. Λοταρία σ’ ένα σημαντικό βαθμό είναι και το προσδόκιμο της ζωής, η εκπαίδευση, η υγεία και η ποιότητα της ζωής, αφού σχετίζονται με τη χώρα και την περιοχή που γεννήθηκες, την κοινωνική τάξη και την οικογένεια που μεγάλωσες. Υπάρχουν πολλές περιπτώσεις που ο τόπος και η οικογένεια σε καταδικάζουν σαν μοίρα σε ενδημική φτώχεια, αμορφωσιά κι εξαθλίωση, ακόμα και σε παραίτηση.Σκέφτομαι τι διαφορετικές πιθανότητες στη ζωή κατά μέσο όρο έχει ένας νέος που γεννιέται στη Φινλανδία, τη Σουηδία, τη Νορβηγία ή τη Δανία, δηλαδή σε μικρές, κρύες και βαρετές αλλά πλούσιες χώρες και σε μια Ελλάδα στα όρια της χρεωκοπίας, ή πολύ χειρότερα στην Υεμένη, τη Ζάμπια και τη Νιγηρία. Ο κόσμος είναι άδικος γι’ αυτούς που ξεκινούν στη ζωή με το νόμο των Πιθανοτήτων εναντίον τους.Η ονειροπόλησή μου παρασύρεται και γίνεται βλάσφημη. Θυμήθηκα το φιλμ Jurassic Park κι άρχισα να φαντασιώνομαι το Agamemnon Park, που θα ξαναζωντανέψει με τη μέθοδο της «σύνθετης ζωής» τα πρόσωπα της γενιάς του Ατρέα, καθότι διαθέτουμε περισσότερο και νεότερο γενετικό υλικό της σε σύγκριση με τον Νεάντερταλ και τους δεινόσαυρους. Στο Agamemnon Park ίσως βρούμε την απάντηση στη νέα ελληνική τραγωδία με τίτλο: Hybris - Nemesis in Athens. * * * Η Έβδομη Αίσθηση αφήνει πάντα κάτι στο ημίφως. Αν γίνει απόλυτα διαφανής μοιάζει με πεταλούδα που έχει χάσει τα χρώματά της.ΠΟΠΠεσιμισμός - Οπτιμισμός - Παράλογο Don’t worry!Βαρυγγωμούσα, μάλλον ντρεπόμουν, έλεγα να την κοπανήσω διακριτικά από τις τουαλέτες του νεοϋoρκέζικου ξενοδοχείου, βλαστημούσα την ώρα και τη στιγμή που ενέδωσα στις πιεστικές της παρακλήσεις «να το ζήσω». Υποχωρώ προσωρινά μπροστά στην αξιοπιστία, την ευφυΐα και τη γοητεία μιας γυναίκας, εφόσον προβλέπω βάσιμα ότι η τρέλα της δεν ξεπερνά το απαγορευτικό όριο του 20%. Πρέπει πάντως να μετέδιδα αρνητική ενέργεια στο περιβάλλον, γιατί στράφηκαν κιόλας τα πρώτα βλέμματα πάνω μου με εχθρική απορία, θαρρείς και διαισθάνθηκαν την ένταση του παρείσακτου που συνόδευε τη Μαρία. Εκείνη μου το ξέκοψε: «Σταμάτα τις αρνητικές σκέψεις. Είναι τοξικές. Είναι γρουσουζιά. Αυτό είναι το πρόβλημά σου. Κάνε θετικές σκέψεις, μόνο θετικές! Positive Thinking!»Η αίθουσα έλαμπε από φωτεινά χρώματα, κυρίαρχο το ροζ, σαν γαμήλια τελετή χιλίων μωρών παρθένων. Στο κέντρο της πίστας κάτι σαν Ιερή Πύλη με τα τρία επιφανή πρόσωπα που ηγούνται της «συνεδρίας». «Είναι ο σούπερ σταρ της Νέας Σκέψης. Success guru! Ο πρύτανης της θετικής ψυχολογίας», μου είπε η Μαρία για τον μεσαίο στην κορυφαία θέση. «Την κυρία, δεξιά του, πρέπει να την ξέρεις. Life coach του Τζακ και του Στηβ, όλων των διάσημων! Καθηγήτρια και συγγραφέας της Θετικής Σκέψης». Η Μαρία, βλέπεις, κατονόμαζε με τα μικρά τους τα πανίσχυρα τότε αφεντικά της General Electric και της Apple. Το επάγγελμα life coach το άκουγα πρώτη φορά. «Ο τρίτος αριστερά είναι ο motivator, θα τον ξέρεις κι αυτόν». Δηλαδή ο διάσημος ηθοποιός εδώ στην τελετή ήταν ο κράχτης που συμπύκνωνε το νόημα της «συνεδρίας» σε συνθήματα και παρότρυνε το κοινό να τα επαναλαμβάνει ρυθμικά. Λόγος, κατάλληλη μουσική και απαλές ρυθμικές κινήσεις των ρητόρων και του κοινού ήταν η τελετουργία του Positive Thinking.Ο «πρύτανης», ο γκουρού της επιτυχίας έλεγε ένα ένα τα δώδεκα «άρθρα της πίστεως» του Positive Thinking, η καθηγήτρια συμπλήρωνε με τα κατάλληλα παραδείγματα που έδιναν το επιστημονικό και ψυχικό βάθος και ο motivator έλεγε το κατάλληλο σύνθημα με συγχορδία του κοινού και της μουσικής. Η αίθουσα δονούνταν από χαρούμενες φωνές σαν να ήσουν σε γιορτή κομμουνιστικής νεολαίας της δεκαετίας του ’70. Don’t worry! Don’t worry! Don’t worry, «μην ανησυχείς» τρεις φορές ήταν μάλλον το κυρίαρχο σύνθημα μαζί με το Smile! Smile! Smile! Χαμογέλα, είναι μεταδοτικό! Καμιά φορά όμως τα χαμόγελα πήγαιναν περίπατο κι ακουγόταν σε κατάσταση αμόκ το σύνθημα «Get rid of the negative people in your life!» «Ξεφορτώσου τους αρνητικούς ανθρώπους από το περιβάλλον σου». Η Μαρία ήταν σε έκσταση, φώναζε και κουνιόταν στο ρυθμό και δεν έπιασε το νόημα από το σκούντημά μου.Στο δωδέκατο «άρθρο» ο γκουρού συμπύκνωσε τις οδηγίες για το πώς να γίνεις εκατομμυριούχος μέσα σ’ ένα χρόνο, έβαλε το χέρι στη θέση της καρδιάς και κάλεσε το κοινό να βοήξει μαζί του: «Θα γίνω πλούσιος! Θα γίνω πλούσιος! Θα γίνω πλούσιος!» Η ιέρεια της Θετικής Ψυχολογίας δίπλα του έκλεισε την πρώτη φάση της τελετής κι επανέλαβε τις δώδεκα θεμελιώδεις αξίες (core values) του «κινήματος» και τα Εφτά(!) βήματα της νέας στρατηγικής για την επιτυχία. Seven step strategy, τελείωσε με μια μακάρια βεβαιότητα στο χαμογελαστό της πρόσωπο. Προς Θεού, το «εφτά» αυτό είναι ριζικά αντίθετο με αυτό της Έβδομης Αίσθησης.Είμαστε στα 1999, στην καρδιά του κινήματος: Don’t worry! Εδώ είναι το new gospel, το νέο ευαγγέλιο, της Θετικής Σκέψης! Εδώ ακούμε τα spirituals του νέου καπιταλισμού!«Feel Good!», μα τώρα μπαίνουμε στο πιο σημαντικό μέρος της τελετής.  Don’t blame! Τώρα το λόγο έχουν τα μέλη της αδελφότητας του Positive Thinking. Η εγγραφή των ομιλητών γινόταν με ηλεκτρονική κάρτα και η επιλογή των δώδεκα τυχερών απ’ αυτούς με αυτόματη κλήρωση. Καθένας, σε τρία περίπου λεπτά, παρουσίαζε με την ανάλογη θεατρικότητα την προσωπική διδακτική εμπειρία του, η ιέρεια του Positive Thinking έκανε κάποιο «βαθύ» σχόλιο ενός λεπτού και ο κράχτης, ο motivator, το εκφωνούσε σαν σύνθημα μαζί με το κοινό!«Έχασα τη δουλειά μου», λέει ένας σαραντάρης, κάτι σαν μεσαίο στέλεχος εταιρείας. «Δικό μου το σφάλμα. Έκανα πάντα αρνητικές σκέψεις. Τώρα δεν κατηγορώ κανέναν. Κάνω μόνο θετικές σκέψεις και είμαι σίγουρος: θα βρω δουλειά με περισσότερα λεφτά». Η ιέρεια με κάποια διανοητική λεπτότητα εξήγησε πως οι «αρνητικές προσδοκίες» μπορούν να εγκλωβίσουν κάποιον στην παγίδα της μακρόχρονης ανεργίας. Όμως ο motivator δεν «μάσαγε» και ξέσπασε με κραυγές συμπαρασύροντας το κοινό: «Don’t blame the system! Don’t blame the boss! Μην κατηγορείς το σύστημα, μήτε το αφεντικό, θετική σκέψη, θετική δράση!»«Optimism! Optimism! Optimism!» χαιρέτησε πανηγυρικά ο νεαρός απόφοιτος του ΜΙΤ, παρακαλώ, ο ιδρυτής του περίφημου «Good news blog», «Απαγορεύονται τα κακά νέα! Όταν είμαστε αισιόδοξοι δεν υπάρχει άλυτο πρόβλημα». Για φαντάσου, σκέφτηκα, λογοκρισία αλά Positive Thinking! Δέκα χρόνια μετά ίσως μόνο το «Bad news blog» μπορεί να επιζήσει! Τώρα το λόγο πήρε η γυναίκα με το καπέλο, δεξιά μου, που την «έκοβα» εδώ και ώρα. Η Μαρία μπροστά της φαινόταν νυμφίδιο. Νόμιζες ότι βγήκε από μυθιστόρημα του Χένρυ Τζέημς. Το κάπως βικτωριανό ντύσιμο ολοκλήρωνε την ευγένεια και την ομορφιά του οβάλ προσώπου της. Ξεκίνησε αργά αλλά σταθερά: «I feel healthy! I feel happy! Νιώθω υγιής κι ευτυχισμένη. Επέζησα! Νικώ τον καρκίνο με θετική σκέψη. Είμαι ένας άλλος άνθρωπος. Η ζωή μου απόκτησε επιτέλους νόημα! Είμαι υπερήφανη για τον καρκίνο μου. Γνώρισα καινούργιους ανθρώπους. Είναι ό,τι καλύτερο μου συνέβη. New Life! Κι αν είχα δεύτερη ζωή θα ήθελα να ξαναζήσω αυτή την εμπειρία. Ποτέ δεν ήμουν πιο ευτυχισμένη», έβγαλε μια παράφωνη κραυγή που με ανησύχησε, ένας μυοσπασμός αλλοίωσε το πιο εκπληκτικό πρόσωπο που είδα ποτέ μου κι ύστερα με μια αιφνίδια κίνηση έβγαλε το καπέλο, τράβηξε την περούκα, άφησε σε κοινή θέα το αποτέλεσμα της χημειοθεραπείας και ρώτησε προστακτικά το εμβρόντητο κοινό «Είμαι επιθυμητή;» «Ναι», ακούστηκε η ιαχή του πλήθους, «είσαι θεά!» και πολλοί έσπευδαν να τη φιλήσουν στο στόμα, στο μάγουλο, στα χέρια. «Αυτή είναι η νέα αισθητική, κύριοι!» κατέληξε μαλακά κι επέστρεψε στην προηγούμενη ευγενική της διακριτικότητα.Η Μάρθα έγινε η super star της βραδιάς. Κανονικά έπρεπε να σταματήσει μέσα στην ιερή σιωπή η τελετή του Positive Thinking. Όμως ο γκουρού, ο life coach δεν θα άφηνε ανεκμετάλλευτη τη στιγμή. Με επιπόλαια επιστημονικοφάνεια άρχισε να αναλύει πώς η θετική σκέψη ενίσχυσε το ανοσοποιητικό σύστημα της Μάρθας και επιτέθηκε στον καρκίνο της. Μα το ανοσοποιητικό μας σύστημα, σκεφτόμουν, δεν επιτίθεται, απ’ ό,τι ξέρουμε, παρά μόνο σε μικρόβια και ιούς που εισέρχονται στο αίμα μας, δηλαδή σε εξωτερικούς εχθρούς. Ο καρκίνος όμως είναι μια εσωτερική μετάλλαξη των κυττάρων και μάλιστα πρόσφατα είχα διαβάσει στο Harvard Medical Review ότι μπορεί το ανοσοποιητικό να «τρελαθεί» και να συνδράμει τα άρρωστα κύτταρα του καρκίνου κι όχι τα υγιή. Τέλος πάντων, η καλή ψυχική διάθεση γενικά βοηθά την ίαση, αλλά παραπάει να ισχυρίζεται ο γκουρού ότι με τα ψυχοθεραπευτικά μέσα του feel Good μπορεί να νικηθεί ο καρκίνος.  Win! Win! Τις σκέψεις μου διέκοψε η ρητορεία ενός πάστορα, που επαναλάμβανε ρυθμικά ακολουθώντας με το σώμα του τη μουσική «The Devil is Negative!» Ο διάβολος είναι αρνητικός, ο Θεός είναι θετικός. «God is Positive!» «Οι ευτυχισμένοι δεν αρρωσταίνουν ποτέ. Η Θετική Σκέψη είναι η γιορτή του Θεού μέσα στην ψυχή μας». Το τελευταίο έβγαλε το νέο σύνθημα που αποζητούσε ο motivator.Τώρα τα βλέμματα τράβηξε ο Boss, αυτοπροσώπως το μεγάλο αφεντικό. Η αίθουσα κράτησε την ανάσα της από σεβασμό. Αυτός ο δυναμικός επιχειρηματίας με ύφος τριακοσίων Κοέλιο, τονίζοντας μια μια τις λέξεις, είπε πως ό,τι ονειρευτείς μπορεί να γίνει πραγματικότητα, θα συνωμοτήσει όλο το σύμπαν για να ευοδωθεί η επιθυμία σου! «Σκέψου σαν νικητής!» είπε κι αμέσως ο motivator και το κοινό ξέσπασαν σ’ ένα νικηφόρο παροξυσμό με τις ιαχές: Win! Win! Win! O Boss όμως κάποια στιγμή σήκωσε το χέρι και επήλθε αυτομάτως σιωπή. Κοίταξε δεξιά αριστερά σαν να αναζητούσε τους κρυφούς εχθρούς του Positive Thinking και με απειλητικό ύφος στρίγγλισε: «Μην έχετε πάρε δώσε με αρνητικούς ανθρώπους. Πετάξτε τους έξω από τις δουλειές σας. Θέλουμε χαμογελαστά πρόσωπα».Τρόμαξα, πογκρόμ κατά των «αρνητικών»; Εξοστρακισμός των γκρινιάρηδων ήταν το πρόσταγμα του motivator.Μια εβδομηντάρα κυρία πρόσθεσε τη δική της συνηγορία στο λόγο του Boss: «Έσφαλα, έζησα τη ζωή μου με τον αρνητικό άνθρωπο. Η ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι η τιμωρία μου. Η Θετική Σκέψη είναι η θεραπεία μου. Χώρισα και ξεκινώ μια νέα ζωή, επιτέλους απελευθερωμένη». Ευτυχώς ο γκουρού δεν είπε τίποτα για την ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος, γιατί αυτό ως γνωστόν επιτίθεται στα υγιή κύτταρα στα αυτοάνοσα νοσήματα όπως είναι η ρευματοειδής αρθρίτιδα. Τι να πεις όμως για την άλλη που στα εβδομήντα της θυμήθηκε να χωρίσει στο όνομα του Positive Thinking;  Ο νέος κήπος του Επίκουρου: Από το «ηδέως ζην» στο Positive Thinking Η Μαρία όμως δεν μπορούσε να κρατηθεί. Είναι αυτή η παράξενη ανυπομονησία που καταλαμβάνει μερικές γυναίκες, τα ναρκισσιστικά θηλυκά, ν’ ανοίξουν βιαστικά τα φτερά τους σαν το παγώνι, πράγμα που δημιουργεί φαινόμενα σύγχυσης ακόμα και στον οργασμό, μάλλον από άγνοια της τέχνης του σπεύδε βραδέως. Ήθελε να μιλήσει, το πήγαινε φιρί φιρί να με κάνει ρεζίλι, λύσσαξε να με εμφανίσει σαν πρόδρομο του Positive Thinking. Είχε ακούσει φοιτήτρια τις ραδιοφωνικές μου εκπομπές για το «φιλοσοφικό τουρισμό» δώδεκα μήνες το χρόνο. Τότε συνιστούσα την ανασύσταση του Κήπου του Επίκουρου κάπου στον Ελαιώνα ή στον τόπο γέννησής του, τη Σάμο ή έστω στη Μυτιλήνη, όπου είχε ιδρύσει επίσης φιλοσοφικό κύκλο. Στη Ρόδο την επανίδρυση της Σχολής του στωικισμού του Ποσειδώνιου, εκεί που πήρε μαθήματα ο Κικέρωνας. Στον Κεραμεικό της Στοάς του Ζήνωνα. Η Λέσχη «Αινησίδημος», δηλαδή η Σχολή του Σκεπτικισμού θα ιδρυόταν στην Κρήτη ή στα καμένα της Ηλείας προς τιμήν του προδρόμου του Πύρρωνα ή έστω στην Αθήνα προς τιμήν του Καρνεάδη. Η διεθνής λέσχη «Διογένης», δηλαδή η Νέα Σχολή Κυνικών, στα Εξάρχεια ή στα Μάταλα θα γνώριζε μεγάλες δόξες, θα προσείλκυε όλους τους φιλοσοφημένους αναρχικούς απ’ όλο τον κόσμο, όπως στη δεκαετία του ’60 τους χίπις και τα παιδιά των λουλουδιών. Η διδασκαλία θα γινόταν και στα αγγλικά και θα αξιοποιούσε ό,τι καλύτερο διέθετε η Ελλάδα σε φιλόσοφους, φιλόλογους και λογοτέχνες. Η Μαρία λοιπόν ταύτιζε την αμερικανιά του Positive Thinking με το ηδέως ζην του Επίκουρου, ο οποίος έκανε «την ηδονή αφετηρία και τελικό σκοπό του μακαρίως ζην». Η ηδονή είναι το τελικόν αγαθόν και το θεμέλιο της ευδαιμονίας και σχετίζεται με την απουσία πόνου, σωματικού ή ψυχικού, που εθεωρείτο και ο ισχυρότερος. Ο Επίκουρος προσπαθούσε να εξαλείψει τη θεμελιώδη αγωνία του ανθρώπου για το ζήτημα του θανάτου του, καθώς και το περιττό άγχος για οποιεσδήποτε μεταθανάτιες κρίσεις του, αφού δεν είναι εφικτή καμιά μεταθανάτια ζωή και καμιά μετενσάρκωση. Ο Επίκουρος ήταν υπέρμαχος της απλής ζωής, η ηδονή στη σκέψη του δεν είχε να κάνει με την ασωτεία και τον πολυτελή βίο αλλά με το νηφάλιο στοχασμό, τη γαλήνη του νου, την ψυχική προετοιμασία ν’ αντιμετωπίζουμε με καλή διάθεση, δίχως φόβο και πανικό, τις μεταστροφές της τύχης.Εδώ πάντως, στην τελετουργία του Positive Thinking, αντί για γαλήνη βλέπω έναν ιδεοληπτικό ψυχαναγκασμό, ένα είδος τυραννίας της θετικής σκέψης –για να θυμηθούμε τη φράση του Ρουσώ «τυραννία του λόγου»–, ένα φετιχισμό του εμπορεύματος «Θετική Σκέψη». Συλλογική αυτοεξαπάτηση και αυτοΰπνωση. Η χαρούμενη απλότητα του Επίκουρου ήταν ασυμβίβαστη με τις καθιερωμένες αξίες της εποχής του, όπως ο πλούτος, η πολιτική δύναμη και η λατρεία των φυσικών χαρισμάτων, ενώ η λέσχη του Positive Thinking βασίζεται στην αποθέωση των τρεχουσών συμβατικών αξιών του αμερικανικού καπιταλισμού και του status quo. Μ’ ενοχλεί ιδιαίτερα εδώ η απουσία ανοχής και κάποιας φιλελεύθερης χαλαρής προσέγγισης, αφού υπάρχει μια ημιθρησκευτική προσηλυτιστική πόλωση του τύπου «ή με τη Θετική Σκέψη ή εξοστρακισμός». Η περίπτωση της καρκινοπαθούς Μάρθας με ανησύχησε. Η απάρνηση της πραγματικότητας, η ακραία απώθηση και συμπίεση των αισθημάτων του πόνου και του πένθους, αντί για την εκτόνωση και την ομαλή διαχείριση του κύκλου τους, συσσωρεύει παθογόνα στοιχεία και ανισορροπίες στον ψυχικό κόσμο και πολλαπλασιάζει το άγχος και την αγωνία, έστω κι αν προσωρινά τα μεταμφιέζει. Μακάρι να πέφτω έξω και να μην έχουμε ένα επώδυνο σπάσιμο στο Εγώ της ανάμεσα στην ψευδαισθησιακή πραγματικότητα και την πραγματική της κατάσταση.Πώς να πω τώρα σε μια νέα χαρισματική κοπέλα, που είχε με ταχύτητα αναδειχθεί σε Νύμφη του Νέου Χρηματοοικονομικού σύμπαντος, ότι στην όλη ατμόσφαιρα του Positive Thinking υπήρχε το άρωμα μιας «ιδεολογίας της κλιμακτηρίου», θηλυκής και κυρίως αρσενικής; Η «κλιμακτήριος» στην Ευρώπη έχει κατά κανόνα διαφορετικό κοινό. Συνδέεται με τις γεροντοεφηβικές καθηλώσεις και εμμονές στα απομεινάρια του μύθου των sixties και των seventies. Έξι χρόνια αργότερα ένας Αμερικανός σχολιαστής θα αποκαλέσει το Positive Thinking, που εν τω μεταξύ είχε ενισχυθεί με συμπληρώματα διατροφής, μπόλικο «πράσινο» και μεγάλες ποσότητες Viagra, «θεολογία της εμμηνόπαυσης».  Τα «δομημένα» στην Ψυχολογία Η τελευταία ομιλήτρια με επανέφερε στην αίθουσα. Είχα ξεχαστεί στον Κήπο του Επίκουρου. Κόντευε τα πενήντα και δούλευε υπάλληλος σε εμπορικό με οπτικά είδη.«Η Θετική Σκέψη μ’ έβγαλε από τη μιζέρια μου. Πήρα δάνειο 500.000 δολάρια και αγόρασα δικό μου σπίτι στα προάστια. Ο συνταξιούχος σύζυγος και τα παιδιά μου γκρινιάζουν ότι δεν θα τα βγάλω πέρα με τις δόσεις γιατί είμαι χαμηλόμισθη. Κι όμως όχι μόνο τα καταφέρνω, αλλά με εγγύηση το σπίτι παίρνω άνετα καταναλωτικά δάνεια. Το σπίτι έγινε το ιδιωτικό μου ΑΤΜ. Ποτέ πια αρνητικές σκέψεις!»Μ’ έζωσαν τα μαύρα φίδια τι θα συμβεί αν η κυρία χάσει τη δουλειά της ή αν πέσουν οι αξίες των σπιτιών, που είχαν κιόλας φουσκώσει. Και να της το πάρει πίσω η τράπεζα δεν θα ξέρει τι να το κάνει.Η Μαρία, που άκαρδα της έκοψα τον οίστρο πριν από λίγο, αφού την τράβαγα από τον αγκώνα να μη σηκωθεί, βιαζόταν για το πρώτο μου σχόλιο καθώς τα μαζεύαμε. «Το κίνημα don’t worry, Μαρία μου, είναι το ιδεολογικό και ψυχολογικό εποικοδόμημα της οικονομικής φούσκας που βρίσκεται σε εξέλιξη». Είμαστε στο 1999 και η μόνη σχετικά ορατή φούσκα ήταν στα Χρηματιστήρια, κυρίως με τις μετοχές των τηλεπικοινωνιών και της νέας τεχνολογίας. «Το Positive Thinking, Μαρία, είναι τα “παράγωγα”, τα “swaps” και τα “futures”, τα “δομημένα ομόλογα” στο χώρο της καθημερινής ιδεολογίας». Απογοητεύτηκε και ίσως πρώτη φορά της μπήκε η ιδέα ότι δεν θα είναι ανέφελη η συνάντησή μου με το «θεό» σε μερικές μέρες, στην οποία είχε επενδύσει μάλλον υπερβολικές προσδοκίες όταν οργάνωνε το ταξίδι μου στη Νέα Υόρκη.«Το κίνημα αυτό, Μαρία, που μοιάζει με τις τελετουργίες των γνωστικών και των άλλων μυστικών της ύστερης αρχαιότητας, αναπτύσσει μια μοναδική ικανότητα: να διώχνει από τη σκέψη κάθε προμήνυμα κινδύνου, να μπλοκάρει τη φαντασία για καθετί απρόβλεπτο».Το μόνο που ήθελα εκείνο το βράδυ ήταν να κοιμηθώ. Δεν μ’ έφτανε το jet lag του υπερατλαντικού ταξιδιού, είχα και την καταπόνηση από την τετράωρη κράτησή μου στο αεροδρόμιο Κένεντι. Την προηγούμενη φορά είχε καθαρίσει με τρίωρες διαδικασίες ο μακαρίτης ο Κρανιδιώτης, που συνταξιδεύαμε σε κοινή αποστολή στη Σοσιαλιστική Διεθνή. Ό,τι γράφει στο κομπιούτερ τους δεν ξεγράφει ποτέ. Και για μένα είχαν γραφτεί, απ’ ό,τι φάνηκε αργότερα, παραποιημένες πληροφορίες για την προ του ’72 επαναστατική μου δραστηριότητα.Ήθελα να μείνω μόνος μέχρι τη συνάντηση με το «θεό». Η γοητευτική Μαρία είναι πάντα στην πρίζα και δεν είναι η κατάλληλη συντροφιά σ’ αυτές τις περιπτώσεις. Της υποσχέθηκα πάντως να απαντήσω την επομένη στις ερωτήσεις μιας συμπαθέστατης καθηγήτριας Φιλοσοφίας, ιρλανδικής καταγωγής, από τη διεύθυνση του ηλεκτρονικού περιοδικού της Θετικής Ψυχολογίας.Ένα όνειρο καταστροφής σ’ ένα άλλο όνειροΕίμαστε στο μήνα Υακίνθιο και μ’ ένα άλλο παιδί βγήκαμε έξω από την πόλη, στο ρέμα του Αρμυρού, να μαζέψουμε μύρτα, αγριοστάφυλα και λουλούδια για τη γιορτή της Βριτόμαρτης, της Σεληνοθεάς. Άκουγα να λένε οι μεγάλοι ότι είναι κόρη της θεάς μας, της Λητώς, κι ότι συντρόφευε την Άρτεμη στα κυνήγια. Πολλοί θεωρούσαν ότι αυτή ήταν η Άρτεμις. Η μάνα μου κουτσομπόλευε ότι η Βριτομάρτις ήταν κρυφή φιλενάδα του Μίνωα και είχε σκάσει από τη ζήλια της η σκύλα η Πασιφάη. Εκεί, καθώς παίζαμε κυνηγητό στα νερά και κόβαμε μύρτα, εμφανίστηκε ένας άγνωστος επιβλητικός γέροντας με κατάλευκη γενειάδα και μας ρώτησε προς τα πού να πάει για τη Λατώ προς Καμάρας (σημερινό Άγιο Νικόλαο).«Είναι στην πίσω πλαγιά αυτών των λόφων και βλέπει στη θάλασσα», απαντήσαμε.«Μμ, πανέμορφοι λόφοι», σχολίασε ο ξένος.«Η πλευρά τους που βλέπει στη θάλασσα είναι καταπράσινη από τα αρμυρίκια», ενίσχυσα τον ενθουσιασμό του.«Ναι, αλλά από κάτω υπάρχει ηφαίστειο», είπε εκείνος και κατατρομάξαμε.«Μα δεν έχει σκάσει ποτέ», διαμαρτυρήθηκα για την απρόσκλητη κι ανίερη προσβολή του τόπου μας.«Θα σκάσει σύντομα, αλλά μην ανησυχείτε. Ο τόπος θα γίνει πιο όμορφος. Θα αποκτήσει κόλπους, νησιά και λίμνη».«Μα θα σκοτωθούν άνθρωποι και ζώα!»«Έτσι γίνεται πάντα, παιδιά μου, αλλά η ζωή προχωρά», κατέληξε ο παράξενος γέροντας και πήρε το μονοπάτι για τους λόφους με βαρύ βήμα, ακουμπώντας στο ραβδί του.«Είναι θεοπάλαβος», με καθησύχασε το άλλο παιδί, αλλά εμένα γεννήθηκε μέσα μου μια ανησυχία. Δεν ξέρω γιατί, αλλά έδωσα βάση στα λεγόμενα του γέροντα.«Είναι μάντης», σχολίασα.Νύχτα ακόμα, άκουσα στον ύπνο μου τις πέρδικες στην αυλή να τρέχουν πέρα δώθε αλαφιασμένες μ’ αφύσικο κακάρισμα. Η πέρδικα είναι το οικόσιτο πουλί μας –τα κοκόρια ήρθαν αργότερα στην Κρήτη, τον 6ο αιώνα π.Χ.–, αλλά και το ιερό πουλί για τη θεά μας. Με τα φτερά τους φτιάχνουμε τις φτερούγες των εφτά χορευτών της Σεληνοθεάς, που μιμούνται το κουτσό βάδισμα της αρσενικής πέρδικας όταν πλησιάζει να βατέψει τη θηλυκιά. Ίσως γι’ αυτό κούτσαιναν και οι θεοί μας, ο Ήφαιστος και ο Τάνταλος – σεξουαλικό κάλεσμα. Ο πατέρας παραξενεύτηκε με τις πέρδικες, δεν το πήρε για καλό σημάδι, αλλά τελικά σηκωθήκαμε πιο νωρίς από το συνηθισμένο για το θέρος στα πρώιμα κριθάρια. Δεν καταλάβαινα γιατί το θέρος, αφού τώρα είμαστε δύο μήνες μετά το θέρος, στον Υακίνθιο μήνα, κι έχουμε τα σταφύλια και τ’ απίδια, όχι τα δημητριακά.Ο ήλιος είχε σηκωθεί για τα καλά όταν άρχισε η γη να τρέμει. Ο κόσμος έτρεχε από τα σπαρμένα για την πόλη, μα όταν φτάσαμε εκεί τα πιο πολλά σπίτια ήταν ένας πέτρινος σωρός. Το μεσημέρι έκανε άλλο ένα σεισμό κι άνοιξε μεγάλο ρήγμα στο λόφο, τριακόσια μέτρα από το σπίτι μας. Την επομένη το πρωί ακολούθησε ο τρίτος μεγάλος σεισμός και τότε το ρήγμα άνοιξε κι ο μισός λόφος βούλιαξε, λες και τον κατάπιε η γη. Την τρίτη μέρα κύματα είκοσι μέτρων και πάνω σάρωναν τα χώματα από τις κατολισθήσεις και ο υπόλοιπος μισός λόφος έγινε μέχρι το βράδυ λίμνη. Το πρωί της τέταρτης μέρας ο ήλιος δεν ανέτειλε. Ένα μαύρο σύννεφο, που ταξίδευε βορειοανατολικά, σκοτείνιασε τον κόσμο κι άρχισε να πέφτει μαύρο χώμα στη γη. «Στάχτη!» φώναζαν οι μεγάλοι έντρομοι. Το πρώτο που κάνανε ήταν να σκεπάσουν τις στέρνες και τα πηγάδια με ξύλα για να μην πεθάνουμε από τη δίψα. Ο πατέρας μου αποφάνθηκε ότι δεν υπήρχε σωσμός πια στη Λατώ και καλύτερα ν’ ανέβουμε στη Δίκτη, στο χωριό του παππού βορειοδυτικά, εκεί τουλάχιστον θα έχουμε σίγουρα τρεχούμενο νερό από τις πηγές. «Όσο πιο ανατολικά τόσο χειρότερα», φώναζε ο πατέρας μου. «Η Ζάκρος δεν έχει σωτηρία! Το μαύρο σύννεφο έκατσε πάνω στα σητειακά βουνά». Το μεσημέρι έφτασαν τα νέα ότι η γειτονική Ολούς (Ελούντα) βυθίστηκε, «έκατσε» είπαν, ένα δυο μέτρα κάτω από τα νερά. Το πέτρινο ύψωμα Καλυδών μεταμορφώθηκε σε νησί (Σπιναλόγκα). Με δυσκολία αναπνέαμε και η στάχτη ανέβαινε στη γη μια παλάμη τη μέρα. «Μέχρι αύριο μεθαύριο θα φτάσει στο γόνατο», έκλαιγαν πολλοί. Δεν υπήρχε βοσκή πια για τα ζώα και ψοφούσαν, μα εμείς είχαμε σφάξει τα γουρούνια, κόβαμε κλαδιά από τις ελιές και τα τινάζαμε για να συντηρούμε όπως όπως δυο τρεις αίγες στην ανάβαση μέχρι τη Δίκτη. Όπως ανεβαίναμε, σ’ ένα χωριό που δεν είχαν πρώιμα σπαρμένα κι ήταν στα σπίτια τους οι άνθρωποι, δεν υπήρχαν αρκετοί ζωντανοί να θάψουν τους σκοτωμένους κι όταν σταματήσαμε να βοηθήσουμε ούρλιαξα από τον τρόμο στη θέα τόσων νεκρών. Τότε ένιωσα τη μάνα μου να με αγκαλιάζει και να μου λέει πως έβλεπα εφιάλτη. Όταν αφηγήθηκα στον πατέρα το χθεσινό περιστατικό με το γέροντα κι ύστερα το όνειρό μου, το θεώρησε προμήνυμα καταστροφής κι αποφάσισε να φύγουμε το γρηγορότερο για τα ορεινά, τις ποταμιές της Λασύνθου. «Εκεί τουλάχιστον θα μας προστατεύει η θεά Δίκτυννα», είπε.Φανταστείτε τι πνευματική και ψυχική γαλήνη μου προκάλεσε το «κίνημα» του don’t worry! που ονειρεύτηκα στο Μανχάταν, δυο χρόνια πριν από την πτώση των Δίδυμων Πύργων, την καταστροφή του μινωικού πολιτισμού! Μεγάλωσα δίπλα στη Βουλισμένη, τη λίμνη του Αγίου Νικολάου, με το θρύλο ότι επικοινωνεί με το ηφαίστειο της Θήρας κι όταν αυτό ενεργοποιείται τα ψάρια της γίνονται καυτή κακαβιά!Φυσικά ποτέ δεν πίστεψα ότι αποκλειστικά η φυσική καταστροφή έφερε το τέλος του μινωικού πολιτισμού. «Ένας τρόπος παραγωγής και διανομής έφαγε τα ψωμιά του», αποφαινόμουν με μαρξικό οίστρο ως μαθητής. Το γιγάντειο ανακτορικό διοικητικό και θρησκευτικό πυραμιδικό οικοδόμημα, με τις «διεθνείς» φιλοδοξίες, δεν μπορούσε να συντηρηθεί από τη στενή παραγωγική του βάση, συμπίεζε και στράγγιζε τα καθαυτό παραγωγικά στρώματα και κατέρρεε εν μέσω εσωτερικών συγκρούσεων και νέων κυμάτων εισβολών των Αχαιών και στη συνέχεια των Δωριέων. Η ναυτική και εμπορική του κυριαρχία στη Μεσόγειο παρήκμαζε και το εμπόριο περνούσε στα χέρια των Φοινίκων και των Χαναναίων, στα λιμάνια των οποίων κατέληγαν τα ασιατικά καραβάνια. Το φυσικό φαινόμενο επιτάχυνε και ίσως ολοκλήρωσε την πτώση του μινωικού κόσμου. Αυτό πιστεύω περίπου και σήμερα.Η εξομολόγηση ενός αισιόδοξου πεσιμιστήΑισθάνομαι να πίνω πρωινό καφέ με τη Βι, τη Φλο και τη Ρω, τις τρεις πρωταγωνίστριες στο Πήγαιν’ έλα του Μπέκετ. Είμαι με την ιρλανδικής καταγωγής Μάντυ Ρούννι, καθηγήτρια Φιλοσοφίας, μια βοηθό της δημοσιογράφο του ηλεκτρονικού περιοδικού της Θετικής Ψυχολογίας, που της έδωσα το όνομα Γουίννυ από το Τι Ωραίες Ημέρες, και τη Μαρία. Το μπεκετικό άρωμα οφείλεται στην παρουσία της Μάντυ από το Δουβλίνο.Καφέ με τρεις ενδιαφέρουσες γυναίκες και το μυαλό μου δεν πάει στις Τρεις Αδελφές του Τσέχωφ αλλά στην Τριπλή Θεά κι έτσι αιφνιδίασα θετικά την Ιρλανδέζα:«Μάντυ, το ξέρεις ότι έχουμε κοινή την Τριπλή Σεληνοθεά, μινωίτες Κρήτες και Ιρλανδοί; Η δική σας Τριπλή Θεά είναι η Άιρ, η Φοντλά και η Μπανμπχά».«Απίστευτο, απίστευτο!» κάθε τόσο διέκοπτε την αφήγησή μου για τους ιστορικούς και μυθολογικούς δεσμούς Ιρλανδών και Κρητών και ευρύτερα των Ελλήνων. Κάτι ακαθόριστο θυμήθηκε από το Βιβλίο των Επιδρομέων στην Ιρλανδία.«Οι Κρήτες από τη Μίλητο έφυγαν και ίδρυσαν τη Μίλητο στη Μικρά Ασία. Από κει μέσω Βριγαντίου, της μεταγενέστερης Κομποστέλας στη βορειοδυτική Ισπανία, έφτασαν στην Ιρλανδία μαζί με τη Σεληνοθεά. Ο Μίλητος ήταν ένα ωραίο αγόρι, πέτρα του σκανδάλου σε συγκρούσεις ζηλοτυπίας, ομοφυλόφιλου υποτίθεται χαρακτήρα, γιος του Απόλλωνα και της νύμφης Αρείας.»Οι Κέλτες είναι οι Υπερβόρειοι για τους προέλληνες και τους Έλληνες. Ο Κέλτης Ηρακλής, ο Όγμιος, είναι ο Ιδαίος Ηρακλής κι έτσι εξηγούνται από το μύθο τα ελληνικά σύμφωνα στο αρχαίο κελτικό αλφάβητο. Ο Απόλλων, ο θεός των Υπερβορείων, είναι ο ελληνικός Ώρος».Η Μάντυ κατάπληκτη από το βάρος του χρόνου στη ζωή των ανθρώπων ψιθύρισε: «Λέτε γι’ αυτό ο Τζόυς ασύνειδα να επέλεξε το Οδυσσέας για το μυθιστόρημά του;»Ένας άνδρας με τρεις γυναίκες, αρκετά μυστηριώδη ψυχολογικά τρίγωνα υφέρπουν, αλλά δεν σκόπευα, όπως θα διαβάσετε στη συνέντευξη, να ενδώσω στις πιέσεις του Positive Thinking για χάρη της προσωπικότητας της Μάντυ ή της ελληνοϊρλανδικής φιλίας, ούτε για τα γαλαζοπράσινα μάτια της «Γουίννυ», ούτε για το πάθος της Μαρίας.Μαντυ: Να σας ζητήσω, καθώς ξεκινάμε, να τοποθετήσετε τον εαυτό σας στην κλίμακα οπτιμισμού-πεσιμισμού;ΜΙΜΗΣ: Δεν σκέφτομαι μ’ αυτές τις ταξινομήσεις, αλλά στο όνομα της φιλίας που δημιουργήθηκε αυθόρμητα ανάμεσά μας δηλώνω ότι είμαι ένας αισιόδοξος πεσιμιστής ή ένας απαισιόδοξος οπτιμιστής.Μαντυ: Ακούγεται σαν λογοπαίγνιο, στους πραγματικούς ανθρώπους δεν συμβαίνουν αυτά...ΜΙΜΗΣ: Ξέρω καλλιτέχνες που ανατρέπουν όλους τους κανόνες, επαναστάτες ή αναρχικούς που δεν θέλουν να αφήσουν πέτρα πάνω στην πέτρα ή ευφάνταστους ληστές που αψηφούν κάθε νομιμότητα, κι όμως όλοι αυτοί το βράδυ επιστρέφουν σαν συμβατικοί άνθρωποι στη γυναίκα και στα παιδιά τους και ζουν μια κανονική ζωή. Σ’ ένα ορθολογικό ή και αισιόδοξο άνθρωπο μπορεί να βρίσκεται φυλακισμένο μέσα του κάτι βίαιο και τολμηρό ή ένα δυσάρεστο προαίσθημα που θέλει να εκφραστεί και να απελευθερωθεί. Εξάλλου υπάρχουν και «Διπλοί Άνθρωποι», δίχως υποχρεωτικά να είναι διαταραγμένοι ψυχικά.Μαντυ: Κι όμως αν οι αναλογίες αισιοδοξίας-απαισιοδοξίας είναι μια ψυχική σταθερά, σίγουρα υπάρχει πρόβλημα διχασμού σας.ΜΙΜΗΣ: Όχι, δεν υπάρχει ένας άκαμπτος συνδυασμός αισιοδοξίας-απαισιοδοξίας. Παλίρροια τ’ ανθρώπινα, Μάντυ, κι όταν όλοι είναι υπεραισιόδοξοι και τρέχουν σαν κοπάδι με ευφορία, καλό είναι να κρατούμε λίγο πεσιμισμό. Κι όταν πάλι οι άνθρωποι γίνονται πεσιμιστές και το βάζουν στα πόδια από φόβο, είναι χρήσιμο να κρατούμε μέσα μας το σπόρο της αισιοδοξίας πως, παρά τις κρίσεις και τους κινδύνους, κάτι καλό στο τέλος θα εμφανιστεί. Αυτός είναι ένας αισιόδοξος πεσιμισμός! Βέβαια, σε ατομικό επίπεδο υπάρχουν και γενετικοί παράγοντες που προδιαθέτουν προς την αισιόδοξη ή απαισιόδοξη ροπή.Μαντυ: Ω, μη μας το χαλάς τώρα με γονιδιακές αναλύσεις.ΜΙΜΗΣ: Όχι, δεν θα καταστρέψω την ατμόσφαιρα, αλλά ο οπτιμισμός ή ο πεσιμισμός εξαρτάται και από τα γονίδια που ρυθμίζουν τη «χημεία» του οργανισμού μας. Τα γονίδια, για παράδειγμα, που καθορίζουν τους νευροδιαβιβαστές μας, όπως τη σεροτονίνη που ρυθμίζει τη διάθεση ή την ντοπαμίνη που ελέγχει τα αισθήματα της ευχαρίστησης και της ανταμοιβής. Καθώς επίσης τις ορμόνες όπως η κορτιζόλη και η τεστοστερόνη. Τρόικα Μοίρα, σ’ ένα βαθμό, ακόμα και ο πεσιμισμός και ο οπτιμισμός μας.Μαντυ: Ας τ’ αφήσουμε τώρα αυτά. Είσαι Έλληνας και οφείλουμε να σου αποκαλύψουμε ότι το κίνημα του Positive Thinking θα κάνει και επίσημα συμβολικό σημείο αναφοράς του τον Επίκουρο. Είμαστε οι μεταμοντέρνοι επικούρειοι.ΜΙΜΗΣ: Αμφιβάλλω αν αποδεχθεί την πρόσκληση να παρευρεθεί στη διεθνή ιδρυτική συνέλευση του κινήματός σας, γιατί ακολουθεί τον κανόνα «λάθε βιώσας», της διακριτικής και απομακρυσμένης από το δημόσιο χώρο ζωής. Πάντως, αν υπήρχε τρόπος να ακούσει ο Επίκουρος για το Positive Thinking δεν θα καταλάβαινε για ποιο πράγμα μιλάτε. Ακόμα κι αν οι λέξεις που χρησιμοποιείτε φαίνεται να μοιάζουν με των επικούρειων, εννοείτε πολύ διαφορετικά πράγματα.Μαντυ: Εντάξει, υπολογίζουμε ότι το πολιτιστικό και κοινωνικό πλαίσιο αναφοράς είναι πολύ διαφορετικό...ΜΙΜΗΣ: Ο Επίκουρος είναι ένας άνθρωπος του 4ου π.Χ. αιώνα και στους επικούρειους του 3ου ή του 2ου αιώνα υπάρχουν νέες αναγνώσεις του, σχετικά διαφορετικά ερμηνευτικά πλαίσια. Ο Σωκράτης είναι ο άνθρωπος του 5ου αιώνα και οι αναβιώσεις του στον τέταρτο, τρίτο, δεύτερο αιώνα γίνονται σ’ ένα αλλαγμένο πνευματικό και ψυχικό κλίμα. Έχει ήδη συντελεστεί μια μεγάλη και πάντα αινιγματική μεταβολή της ψυχικής διάθεσης καθώς φεύγουμε από τον 5ο αιώνα. Πολύ περισσότερο είκοσι πέντε αιώνες μετά.Μαντυ: Όμως οι Έλληνες ανήκαν πάντα στον ιστορικό κύκλο του οπτιμισμού.ΜΙΜΗΣ: Αν πιστέψουμε τον Σαίξπηρ, σε μια σκηνή από το Τρωίλος και Χρυσηίδα, οι Έλληνες διακρίνονται από χαρούμενη αμεριμνησία. «Η Χρυσηίδα κλαίει και γύρω της χαρούμενοι Έλληνες». Στα αγγλικά του Σαίξπηρ το merry Greek, χαρούμενοι Έλληνες, σημαίνει κάτι σαν υπεραισιόδοξοι βετεράνοι, ελαφρά πιωμένοι, ανέμελοι μπροστά σ’ ολέθριες καταστάσεις. Ίσως κάτι απ’ αυτό το κλίμα να υπάρχει αυτή τη στιγμή, στο τέλος του αιώνα, στους σύγχρονους Έλληνες εν όψει ευρώ, φθηνού δανεικού χρήματος, χρηματιστηριακής μέθης και κυρίως Ολυμπιακών Αγώνων, αλλά νομίζω ότι οι Αμερικανοί υπερέχουν ιστορικά στο talent of happiness, φυσικό ταλέντο ευτυχίας. Αυτό δεν ήταν το American Dream; Προσωπικά δεν θα έλεγα ποτέ τη φράση «Οι Έλληνες ήταν οπτιμιστές». Διονυσιακός πεσιμισμός Μαντυ: Μη μου πείτε ότι συμμερίζεστε την πάγια θέση του Νίτσε ότι οι Έλληνες ήταν πεσιμιστές; Ο Νίτσε μιλά ξεκάθαρα για «ελληνικό πεσιμισμό».ΜΙΜΗΣ: Πράγματι ο Νίτσε, αν και βαθύς γνώστης των Ελλήνων, κάνει μια απίστευτη διανοητική χοντροκοπιά όταν γράφει ότι «ο πεσιμισμός είναι η φιλοσοφική βάση για τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή στην τραγωδία». Θα πω ξανά ότι αν υπήρχε δυνατότητα να συνομιλήσει μαζί τους θα ήταν εντελώς αδύνατον να τον καταλάβουν οι τραγικοί ποιητές. Πρόκειται για ακραίο ιστορικό αναχρονισμό. Η μια αυθαιρεσία όμως φέρνει την άλλη. Για να στηρίξει ο Νίτσε την εξίσωση «τραγική γνώση ίσον πεσιμισμός» πρέπει να βγάλει από τη μέση την έννοια «κάθαρσις», που την αποδίδει νέτα σκέτα σε αυθαιρεσία του ορθολογιστή Αριστοτέλη!Μαντυ: Πώς εξηγείται ένας φιλόσοφος του διαμετρήματος του Νίτσε να πέφτει σε τέτοια σοβαρά λάθη;ΜΙΜΗΣ: Παραβλέπω τη θεμελιώδη αιτία. Δηλαδή τα γνωσιολογικά του όρια. Είναι ιδεαλιστής και αδυνατεί να καταλάβει τη ριζική διαφορετικότητα των ιστορικών κοινωνικο-οικονομικών σχηματισμών και τις αλλαγές στο πνευματικό, πολιτιστικό και ψυχολογικό κλίμα. Κυρίως όμως μιλά «ποιητική αδεία» και μάλιστα προς χάριν της «τέχνης της εριστικής». Έτσι του αναγνωρίζουμε ευχάριστα το ποιητικό δικαίωμα να κατασκευάζει εκ των υστέρων πρόσωπα-«φαντάσματα» για τις ανάγκες των παθιασμένων του συγκρούσεων, εν κρανίω φυσικά. Ο Σωκράτης με τα λογικά ερωτήματά του μεταμορφώνεται από τον Νίτσε σε πρόδρομο του «μηδενισμού» της εποχής του, στον οποίο υποτίθεται ότι έχει κηρύξει πόλεμο μέχρις εσχάτων! Παθιάζεται να συντρίψει τον αγαπημένο του «δάσκαλο», τον πεσιμιστή Σοπενάουερ, τον οποίο έχει ενσωματώσει και είναι μέρος του εαυτού του, και έτσι επιστρατεύει τον Διόνυσο των Ελλήνων για να δημιουργήσει έναν άλλο εναλλακτικό πεσιμισμό! Το ίδιο δεν κάνει με τον Βάγκνερ, με τον οποίο ήταν δεμένοι ψυχή τε και σώματι; Όταν πρέπει να αποκολληθεί από τον Βάγκνερ, να τον μισήσει και να του κηρύξει τον «πόλεμο», επιστρατεύει, πάλι με αυθαιρεσία, έναν άλλο μεγάλο συνθέτη, τον Μπιζέ! Αυτή η ακατάπαυστη «ποιητική» επινόηση «εχθρών» και «φίλων» από τον Νίτσε είναι πολύ παραγωγική από φιλοσοφική και αισθητική άποψη, ανεξάρτητα αν υποστηρίζεται ή όχι από παθολογικές διαταραχές στον ψυχικό του κόσμο. Μαντυ: Είπατε «εναλλακτικό πεσιμισμό»! Εννοείτε το «διονυσιακό πεσιμισμό»;ΜΙΜΗΣ: Ναι, «διονυσιακός πεσιμισμός»! Είναι ένας όρος που τον χρησιμοποιώ κι εγώ με ενθουσιασμό παρά την ανιστορική του διατύπωση. Τον δέχομαι σαν μεταφορά. Είναι ένα βλέμμα στα ανθρώπινα πράγματα, που αναγνωρίζει τα όρια της πραγματικότητας αλλά δεν φυλακίζεται σ’ αυτά, υπολογίζει σ’ ένα δυναμικό αλλαγής, σε μια ενιαία ενέργεια «καταστροφής-αναδημιουργίας». Είναι ένας πεσιμισμός που καταστρέφει τις ορθολογικά κτισμένες ψευδαισθήσεις και συνάμα απελευθερώνει τη σκέψη στις κρυμμένες δυνατότητες της ύπαρξης.Μαντυ: Αντίδραση συνεπώς στον παθητικό πεσιμισμό του Σοπενάουερ;ΜΙΜΗΣ: Ο Σοπενάουερ κλαψουρίζει στα σαλόνια ότι η ζωή δεν έχει κανένα νόημα, είναι ένα σφάλμα και συστήνει εγκατάλειψη, παραίτηση ή την αυτοάρνηση του βουδισμού. Ο Νίτσε ψάχνει να αντιτάξει στο «δάσκαλό» του έναν άλλο πεσιμισμό με ενέργεια ηφαιστείου, ριψοκίνδυνο, μεγαλειώδη, δραματικό και τον βρίσκει στον «θνήσκοντα και αναγεννώμενο» Διόνυσο. Στο «ζην επικινδύνως»! Αλλά μην ξεχνάμε ότι αυτό το «ζην επικινδύνως» στον Νίτσε είναι καθαρά εγκεφαλικό. Μας λέει «κτίστε τα σπίτια σας στο Βεζούβιο», αλλά μάταιο να αναζητούμε στο «διονυσιακό πεσιμισμό» του μια θετική πρόταση ζωής, ένα ας πούμε «προγραμματικό» περιεχόμενο ή ένα φιλοσοφικό «σύστημα». Είναι μια «αισθητική» του υπάρχειν.  Το βίωμα του χρόνου: γραμμικό και κυκλικό Μαντυ: Αν καταλάβαμε, θεωρείτε λάθος να αναζητούμε στους Έλληνες προμοντέρνους οπτιμιστές και πεσιμιστές.ΜΙΜΗΣ: Υπάρχει σ’ αυτή την αναζήτηση ένα σοβαρό λάθος αλλά και μια ευαίσθητη παρατήρηση.Μαντυ: Ας ξεκινήσουμε από το υποτιθέμενο λάθος.ΜΙΜΗΣ: Πεσιμισμός και οπτιμισμός είναι δίδυμα, παραπληρωματικά αντίθετα αδελφάκια της ιδεολογίας της προόδου, δηλαδή του μοντέρνου κόσμου, του διαφωτισμού, της επιστήμης, της τεχνολογίας, του ανερχόμενου καπιταλισμού που επαναστατικοποιεί τις παραγωγικές δυνάμεις. Ενός κόσμου με γραμμική αντίληψη του χρόνου, που κινείται με ταχύτητα, σαν σιδηρόδρομος, προς τα μπρος. Εσείς οι οπτιμιστές θεωρείτε προμοντέρνο πρόδρομό σας τον Επίκουρο, οι πεσιμιστές τους στωικούς και τους κυνικούς και ο Νίτσε πάει ακόμα πιο πίσω κι αναζητεί προμοντέρνους πεσιμιστές στους προσωκρατικούς ή τους τραγικούς ποιητές! Αυτοί όμως ζουν σ’ έναν αργό κόσμο που διαπερνάται από μια κυκλική αντίληψη του χρόνου, από μια επανάληψη των ίδιων πραγμάτων, όπου οι «εποχές» όπως λένε είναι πάντα τέσσερις και κανείς ποτέ δεν περιμένει μια πέμπτη. Ο Πυθαγόρας θεωρεί τα συμβάντα κυκλικά, συνεπώς τίποτα εντελώς νέο δεν αναμένεται. Ακόμα και μεις σήμερα αισθανόμαστε καμιά φορά το: «αυτή τη στιγμή την έχω ξαναζήσει». Η κυκλικότητα του χρόνου υπονοεί κάποιον υπερκαθορισμό των εξελίξεων, μ’ ένα προκαθορισμένο σενάριο και αυτό το συλλαμβάνει έξοχα η τραγική ποίηση. Το λάθος είναι ότι στο τέλος του 18ου, του 19ου ή και του 20ού αιώνα οι άνθρωποι, οπτιμιστές ή πεσιμιστές, αισθάνθηκαν την ανάγκη ενός άλματος είκοσι τριών έως είκοσι πέντε αιώνων πίσω για να επιλύσουν προβλήματα που είχαν νόημα αποκλειστικά στο δικό τους μοντέρνο κόσμο. Ήταν ακατανόητα για τους αρχαίους.Μαντυ: Ποιες ανάγκες λοιπόν διαμορφώνουν αυτές τις αντίθετες πνευματικές τάσεις, τις αισιόδοξες και τις απαισιόδοξες; Μας εντυπωσιάζει πάντως ότι ζυγίζετε περίπου ως ισοδύναμες μια θετική στάση και μια αρνητική, καμιά φορά μάλιστα φρικιαστικά αρνητική και παράλογη!ΜΙΜΗΣ: Ο οπτιμιστής χαιρετίζει τη νέα απελευθερωτική δυναμική που παρασέρνει όλα τα εμπόδια στην ανθρώπινη πρόοδο, αναστατώνει τις καθιερωμένες αλήθειες και τους παλιούς θεσμούς και δημιουργεί μια αίσθηση απεριόριστων δυνατοτήτων και συνεχούς κίνησης από το καλό στο καλύτερο, προς ένα happy end της ιστορίας. Ο πεσιμιστής όμως αρχίζει τα «ναι μεν αλλά...», υπάρχουν παγίδες, μουρμουρίζει, βαδίζουμε στα τυφλά σε μια ακυβέρνητη βάρκα που κλυδωνίζεται από απρόβλεπτες καταιγίδες, δίχως καμιά ελπίδα να κυριαρχήσουμε πάνω στις ανεξέλεγκτες δυνάμεις οι οποίες ορίζουν τη μοίρα μας. Ο οπτιμιστής βλέπει με διαύγεια τα πράγματα, έχει πρόγραμμα για την επιτυχία, αλλά ο πεσιμιστής του υπενθυμίζει ότι, εκεί που νομίζουμε πως είμαστε μπροστά σε μια μεγάλη επιτυχία, μια σκοτεινή συμπαιγνία εχθρικών και μη δυνάμεων μας πεδικλώνει και μπορεί να οδηγήσει στην καταστροφή. Αυτός ο πεσιμιστής, υπό προϋποθέσεις, μπορεί να αποδειχθεί πολύ παραγωγικός από πολιτική και ηθική άποψη.Μαντυ: Όμως το εκ των προτέρων αρνητικό βλέμμα του πεσιμιστή μπορεί να σπρώξει στην καταστροφή ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία.ΜΙΜΗΣ: Σωστά, αλλά όχι πάντα. Μπορεί να συμβεί και το αντίστροφο. Ο οπτιμιστής συγκεντρώνει το βλέμμα στο ένα δέκατο του παγόβουνου που είναι ορατό, ενώ ο πεσιμιστής μάς υπενθυμίζει τα εννέα δέκατα, τα κρυμμένα κάτω από την επιφάνεια. Ο οπτιμιστής βλέπει το «σιδηροδρομικό χρόνο» με τις καθορισμένες στάσεις και ονειρεύεται τρένα υψηλής ταχύτητας, αλλά ο πεσιμιστής αναλογίζεται τους νέους κινδύνους και τις αβεβαιότητες κι αυτή του η συμπεριφορά δεν είναι υποχρεωτικά ανορθολογική ή απελπισμένη.  Μια ιστορική μεταβολή της ψυχικής διάθεσης Μαντυ: Θεωρήσατε λανθασμένη την αναγωγή του οπτιμισμού και του πεσιμισμού στους επικούρειους, τους στωικούς και τους κυνικούς, ωστόσο βρίσκετε και κάποιο νόημα σ’ αυτήν.ΜΙΜΗΣ: Ναι, αυτή η αναγωγή συλλαμβάνει μια μακρόχρονη μεταβολή της πνευματικής και ψυχικής διάθεσης καθώς φεύγουμε από τον 5ο αιώνα, ένα σταδιακό μετασχηματισμό των αξιών, των σκέψεων και των συναισθημάτων. Η θεματολογία του Περικλή, του Δημοσθένη, του Θουκιδίδη και των Πλάτωνα - Αριστοτέλη υποχωρεί και σημειώνεται στροφή στην ενδοσκόπηση, στα εσώτερα βάθη του ατόμου και στην ηθική των προσώπων. Αυτή η μακράς διάρκειας αλλαγή του πνευματικού κλίματος μας βάζει σε γενικότερες σκέψεις διαχρονικά.Μαντυ: Πολλοί λένε ότι οι Έλληνες αποσύρθηκαν στον εαυτό τους και άρχισαν να υποτιμούν αυτό που πια δεν είχαν, την εξουσία, τη δημόσια σφαίρα.ΜΙΜΗΣ: Πράγματι, η κυριαρχία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και στη συνέχεια των Ρωμαίων καταλύει την κυριαρχία της πόλης-κράτους, αλλά η πνευματική ζωή συνεχίζεται έντονη. Το ξαφνικό άνοιγμα του 3ου αιώνα δημιουργεί μια ανοιχτή «παγκοσμιοποιημένη» κοινωνία με κοσμοπολίτικα χαρακτηριστικά και πιέζει τον αθηναϊκό ορθολογισμό. Λάβετε υπόψη ότι τώρα όλες οι πνευματικές μορφές στην Αθήνα είναι «ξένοι» πλην του Επίκουρου, που είχε αθηναϊκή καταγωγή αν και γεννήθηκε στη Σάμο. Η υποχώρηση της πνευματικής έρευνας και η περιφρόνηση στην παιδεία σημειώνεται σχετικά γρήγορα. Σκεφθείτε ότι ο Επίκουρος λέει «παιδείαν πᾶσαν φεῦγε». Αυτό θα ήταν ύβρις στην Αθήνα του Σωκράτη και των τραγικών ποιητών.Μαντυ: Φοβήθηκε τον εαυτό της η Αθήνα;ΜΙΜΗΣ: Πείτε το κι έτσι. Μια κοινωνία φτάνει σ’ ένα κορυφαίο σημείο και πρέπει να επιχειρήσει άλμα προς τα μπρος, αλλά είτε το φοβάται είτε δεν έχει τις αναγκαίες δυνάμεις. Οι Έλληνες διέθεταν τις βασικές γνώσεις για να εξελιχθούν τεχνολογικά, όμως το δουλοκτητικό καθεστώς απέτρεπε την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Να μείνουν στάσιμοι στην κορυφή ήταν αδύνατον, οπότε το γλίστρημα προς τα πίσω και η αναδίπλωση στα «εις εαυτόν» φαίνονται αναπόφευκτα. Οι άνθρωποι αισθάνθηκαν την ανάγκη της μέριμνας για τον εαυτό τους και μιας ηθικής καθοδήγησης σ’ έναν ταραγμένο κόσμο. Η πόλις ερχόταν σε δεύτερη μοίρα. Ωστόσο δεν θα συμφωνούσα να υποτιμήσουμε συλλήβδην την ελληνιστική φιλοσοφία και σκέψη και η συζήτησή μας για τους επικούρειους και τους στωικούς το επιβεβαιώνει.Μαντυ: Υπήρξε μια ανάλογη μεταβολή ψυχικού κλίματος που σας έχει εντυπωσιάσει και αξίζει να τη σημειώσουμε για το θέμα μας περί οπτιμισμού και πεσιμισμού;ΜΙΜΗΣ: Μα βέβαια, και είναι αυτή που κάνει τους ανθρώπους είκοσι αιώνες μετά τον Ζήνωνα του στωικισμού να ανασύρουν τη λατινική λέξη pessimus (το χειρότερο) και να επινοούν μια πνευματική τάση που την ονόμασαν πεσιμισμό. Κι όταν στο 18ο και το 19ο αιώνα άρχισαν να ξαναδιαβάζουν με πάθος τους ελληνομανείς Ρωμαίους στωικούς, όπως τον Κικέρωνα, τον Σενέκα και τον Μάρκο Αυρήλιο, δεν ήταν δύσκολο να τους θεωρήσουν προμοντέρνους πρόδρομους του πεσιμισμού τους.Μαντυ: Εν μέσω μάλιστα ανερχόμενου διαφωτισμού που αποθέωνε την αισιοδοξία και την πίστη στο μέλλον!ΜΙΜΗΣ: Εν μέσω ανερχόμενου ορθολογισμού, μεγάλων επιστημονικών ανακαλύψεων, εθνικών επαναστατικών πολέμων που δημιουργούσαν τα έθνη-κράτη, επέκτασης των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής και ανάδυσης των μεγάλων αφηγήσεων, τέκνων του διαφωτισμού, δηλαδή του φιλελευθερισμού, του σοσιαλισμού και του αμερικάνικου πραγματισμού, εν μέσω όλων αυτών των αισιόδοξων κινήσεων εμφανίζεται ένα αντίθετο ρεύμα που ονομάστηκε ρομαντισμός. Τι φαινόμενα βάζουμε κάτω απ’ αυτόν το γενικό κοινό παρονομαστή; Τη νοσταλγία ενός μυθικού παρελθόντος. Την απόδραση με το φανταστικό. Τη στροφή στα σκοτεινά βάθη της ψυχής και της ιστορίας. Την πεσιμιστική πεποίθηση ότι υπάρχει κάτι στην εκρηκτική πρόοδο που δεν το βλέπουμε και μπορεί να διαψεύσει όλες τις ελπίδες μας. Τη γοητεία του μυστηριώδους, του μαγικού, του αστάθμητου, του άμετρου. Την απόρριψη της επιστημονικής γνώσης και της τεχνολογίας. Αυτή η απροσδόκητη πνευματική αντίδραση κατέπληξε και έκανε πολλούς να μιλούν για μια «πανουργία της ιστορίας». Όταν ρωτήθηκε γι’ αυτήν τη μεταστροφή μια μεγάλη πνευματική μορφή, ο Νοβάλις, είπε με νόημα: «Επιστρέφουμε πάντα στον οίκο του πατρός μας». Υπογραμμίστε το νόημα της λέξης «επιστροφή».  Βαρεμάρα: «Πυροβολήστε τα ρολόγια!» Μαντυ: Αν σας έλεγα να δώσετε με μια λέξη την εξήγηση αυτής της μεταβολής, ποια θα επιλέγατε; Ξέρω ότι είναι ιεροσυλία αυτό που σας ζητώ, αλλά δεν θα ήθελα να μου κατεβάσετε όλη την «υλιστική αντίληψη της ιστορίας».ΜΙΜΗΣ: Επιλέγω τη λέξη «βαρεμάρα» απέναντι στη μονοδιάστατη και γραμμική προοδευτικότητα. Μια αντίδραση στην «ειδωλολατρία του αύριο», που υπερκαθορίζεται όπως οι σταθμοί του τρένου. Μια επιφύλαξη απέναντι στις μεγάλες αφηγήσεις που λειτουργούσαν ως προσχέδια μιας μελλοντικής κοινωνίας αλλά αποδείχθηκαν ατελή – καμιά φορά και εφιαλτικά. Ας κρατήσουμε τη «βαρεμάρα» απέναντι στην ιδεολογικοποίηση της ανίας. Θυμήσου το Περιμένοντας τον Γκοντό του Μπέκετ, εκεί ο συμπατριώτης σου με υπόγειο παραληρηματικό χιούμορ παρουσιάζει την πλήξη της αναμονής. Σ’ ένα άλλο έργο του, τον Ακατονόμαστο, βάζει τον ήρωα να λέει: «Τα βαρέθηκα αυτά τα παραμύθια κι ακούω άλλα να με καλούν».Μαντυ: Η «βαρεμάρα» όμως μπορεί να αγγίζει όλους τους ιδεολογικούς χώρους και φυσικά το δικό σου.ΜΙΜΗΣ: Είμαι ένας ανένταχτος αριστερός, εκ βαθέων πάντα ανέστιος, που αγωνίζεται για μια νέα σύνθεση της Αριστεράς, αλλά στηρίζω τη σοσιαλδημοκρατία σαν μια ρεαλιστική, πρακτικά χρήσιμη πρόταση, αν και δεν σου κρύβω ότι μου είναι ανυπόφορη η σοσιαλδημοκρατική ύπνωση και βαρεμάρα, ειδικά σε περιόδους μακράς σταθερότητας.Μαντυ: Ο Μαρξ και γενικότερα η Αριστερά κατατάσσονται ωστόσο στους οπτιμιστές.ΜΙΜΗΣ: Με την έννοια της ιστορικής αισιοδοξίας και της προοδευτικής διαδοχής των κοινωνικών σχηματισμών, ναι. Ο Μαρξ, ο οποίος σημειωτέον έκανε διδακτορικό στον Δημόκριτο, έβλεπε με ασυγκράτητο ενθουσιασμό την ικανότητα του καπιταλισμού να επαναστατικοποιεί τις παραγωγικές δυνάμεις, να σαρώνει όλους τους κληρονομημένους παλιούς φραγμούς και να επεκτείνεται γραμμικά κατά μήκος και πλάτος. Ακόμη και τις περιοδικές κρίσεις του καπιταλισμού τις βλέπει να επαναλαμβάνονται με γραμμική κανονικότητα. Ο καπιταλισμός όμως, διαπιστώνει, μοιάζει με το μαθητευόμενο μάγο που απελευθερώνει δυνάμεις τις οποίες δημιούργησε ο ίδιος αλλά δεν μπορεί να τις ελέγξει. Ο χρόνος στον Μαρξ έχει σπειροειδή χαρακτήρα. Είναι γραμμικός, προοδευτικός, ανοδικός και κυκλικός ταυτόχρονα, λόγω των οικονομικών και επαναστατικών κρίσεων, ενώ σε κάθε κύκλο ο καπιταλισμός υπερβαίνει προσωρινά τις αντιθέσεις του καθώς τις μεταβιβάζει στον επόμενο, υψηλότερο κύκλο μέχρι εκείνο το σημείο που η δυναμική των παραγωγικών δυνάμεων δεν θα συμβιβάζεται πια με το «καπιταλιστικό τους περίβλημα». Ποιο είναι αυτό το σημείο; Πόσο μεταθετό είναι αυτό το όριο; Μέχρι πότε; Οι ερωτήσεις αυτές, που έμεναν αναπάντητες καθώς περνούσαν οι δεκαετίες, έκαναν τον άλλοτε υπεραισιόδοξο Μαρξ πιο πεσιμιστή και μελαγχολικό καθώς γερνούσε.Μαντυ: Αυθεντικός πεσιμισμός υπήρξε στην Αριστερά; Ο ύστερος πεσιμισμός του γέροντα Μαρξ μπορεί να οφειλόταν στην ηλικία ή σε άλλα προσωπικά προβλήματα.ΜΙΜΗΣ: Υπάρχουν πολλές αριστερές και πολλοί πεσιμισμοί. Κλασική περίπτωση αυθεντικού αριστερού, και μάλιστα επαναστατικού, πεσιμισμού αποτελεί ο Βάλτερ Μπένζαμιν, μια μεγάλη πνευματική φυσιογνωμία. Εκείνος σημείωσε ότι στην επανάσταση τον Ιούλιο του 1830 έπεσε αυθόρμητα το σύνθημα στους δρόμους «Πυροβολήστε τα ρολόγια!» Θαρρείς και οι επαναστάτες ήθελαν να ακινητοποιήσουν το χρόνο σ’ εκείνη τη συγκλονιστική στιγμή και να μην επιστρέψει ποτέ η ζωή στην κανονική της ρουτίνα. Υπάρχει κι ένας απελπισμένος πεσιμισμός. Η μνήμη μου καμιά φορά γλιστρά στον Μπλανκί, τον επαναστάτη αναρχικό με τη μελαγχολική σύλληψη της ιστορίας, που βασίζεται στην αιώνια επιστροφή των ηττημένων. Είναι η ποίηση μιας βαθύτερης ήττας. Όμως ο πεσιμισμός είναι μερικές φορές και αντίδραση στον τετριμμένο προοδευτικό εξελικτισμό της Αριστεράς ή στη βαρετή, κουραστική ιδεολογική πειθαρχία των κομμουνιστικών κομμάτων. Υπήρξε κι ένας άλλος «αριστερός» πεσιμισμός. Είναι Η ναυτία του υπαρξιστή Σαρτρ για την έλλειψη νοήματος στον κόσμο. Είναι Ο μύθος του Σίσυφου του Αλμπέρ Καμύ για το αίσθημα του παράλογου.Μαντυ: Δεν θα συμφωνήσω μαζί σας για τους δύο τελευταίους. Δεν πρόκειται για αριστερό πεσιμισμό, αλλά κατά κανόνα για μια καθυστερημένη «υιοθέτηση» του Κάφκα από τους εστέτ της Αριστεράς. Και μάλιστα, αν μιλάμε για τους υπαρξιστές, αυτή η καφκική επίδραση πέρασε μέσα από την «Αγωνία» του Χάιντεγκερ, του μεγάλου φιλόσοφου που τα «βρήκε», δυστυχώς, με το ναζισμό. Η Αριστερά, τουλάχιστον στην αρχή, κατάγγελλε το διαβρωτικό πεσιμισμό του «παρακμασμένου μικροαστού» στο έργο του Κάφκα, τον οποίο μεταγενέστερα ορισμένοι τον μεταμόρφωσαν ακόμα και σε πρόδρομο της εξέγερσης! Positive Thinking ήταν η Αριστερά απέναντι σ’ αυτό τον καφκικό πεσιμισμό!ΜΙΜΗΣ: Τα υπογράφω όλα αυτά, αλλά σε τίποτα δεν αλλάζουν το συγκλονιστικό γεγονός ότι ένας υπαλληλάκος του «ΙΚΑ» στο τμήμα εργατικών ατυχημάτων της Βοημίας, και μάλιστα φθισικός, βιώνει όσο κανείς άλλος την αποξένωση του ανθρώπου-γρανάζι ενός γραφειοκρατικού πεπρωμένου και προχωρεί στη Δίκη των ψευδαισθήσεων της εποχής του. Ο πεσιμισμός του Κάφκα μας μεταδίδει ένα αίσθημα ανεξέλεγκτου κι αλλόκοτου άγχους, δίχως καμιά αναγνωρίσιμη αιτία. Δεν κάνει πολιτική, δεν είναι επαναστάτης, αλλά προκαλεί εντός μας μια σπάνια αφύπνιση. Θα σας υπενθυμίσω ένα απόσπασμα με τίτλο «Νυχτερινό», που το θεωρώ κρίσιμο και για τις αρχές του 21ου αιώνα, όπως ήταν όταν γράφτηκε στις αρχές του 20ού πριν ακόμα ξεσπάσει ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος: «Βυθισμένος στη νύχτα... ολόγυρα κοιμούνται οι άνθρωποι. Μια μικρή κωμωδία, μια αθώα ψευδαίσθηση ότι κοιμούνταν σε στέρεα κρεβάτια, κάτω από στέρεες στέγες, τεντωμένοι ή μαζεμένοι, πάνω σε στρώματα, μέσα σε σεντόνια, κάτω από κουβέρτες! Στην πραγματικότητα, είναι μαζεμένοι, όπως άλλοτε κι όπως αργότερα, στην έρημο, στρατόπεδο ανοιχτό στους ανέμους [...] Κι εσύ αγρυπνάς, είσαι ένας απ’ αυτούς που αγρυπνούν, διακρίνεις πιο κοντά στη λάμψη του πυρσού που κραδαίνεις τη φωτιά που καίει στα πόδια σου [...] Γιατί αγρυπνάς; Κάποιος πρέπει ν’ αγρυπνά, λέει ένας! Κάποιος πρέπει».  Μια ακατονόμαστη απουσία Μαντυ: «Κάποιος πρέπει», σύμφωνοι, αλλά αυτός δεν πρέπει να μεταδίδει πανικό και απελπισία.ΜΙΜΗΣ: Μια φωνή πεσιμιστική, ακόμα και «παράλογη», δεν σημαίνει υποχρεωτικά αποθάρρυνση και απελπισία. Ας πάρουμε μετά τον Κάφκα τους δύο μεγάλους συμπατριώτες σου, τον Μπέκετ και τον Τζόυς. Είναι φίλοι, αλλά ανήκουν σε δύο διαφορετικούς κόσμους μ’ ένα κοινό τόπο: τη δυστυχία. Ο πεσιμισμός τους όμως αυτοϋπονομεύεται από το ιρλανδικό χιούμορ.Ο Μολλόυ του Μπέκετ εξομολογείται: «Μέσα μου υπάρχουν δυο φαιδροί τύποι, ανάμεσα σ’ άλλους: ένας που θέλει να μείνει εκεί που βρίσκεται, κι ένας που φαντάζεται ότι θα ’ναι λιγάκι λιγότερο απαίσια λίγο πιο πέρα». Αν όμως υποθέσουμε ότι υπάρχει απουσία εναλλακτικών λύσεων και ματαιότητα του ζην, οι περισσότεροι αντί ν’ αυτοκτονήσουν θα θέλουν να αδράξουν την κάθε στιγμή και να τη ζήσουν με ένταση και περιέργεια. Ο πεσιμιστής αυτοϋπονομεύεται μέσα στην ηθελημένη του ακρότητα. Αν δεν μπορούμε να δραπετεύσουμε από τα όρια της ύπαρξής μας δεν σημαίνει ότι θα φυλακιστούμε σ’ αυτά.Μαντυ: «Τίποτα δεν συμβαίνει, κανείς δεν έρχεται, κανείς δεν φεύγει, είναι τρομακτικό». (Waiting for Godot!) Η φιλοσοφία του «τίποτα» θα εκφράσει τον άνθρωπο στον ερχόμενο 21ο αιώνα; Αυτό θα πω στους φοιτητές μου; Επειδή είμαι Δουβλινέζα στην καταγωγή δεν σημαίνει ότι θα ταυτιστώ με τον πεσιμισμό του Μπέκετ.ΜΙΜΗΣ: Το «Τίποτα» υπογραμμίζει ένα μεγάλο κενό, μια ακατονόμαστη απουσία. Αν «κανείς» δεν μας περιμένει στην αποβάθρα του τρένου προς τον τερματικό σταθμό «ευτυχία», αν δεν υπάρχει κανένα πλοίο για μας στο ταξίδι προς τη «νήσο Ουτοπία», πρέπει να ξεφύγουμε από το μύθο του αλλού και να δώσουμε ένα νέο νόημα στο εδώ και τώρα, στην παράλογη θέση που βρισκόμαστε. Ο Μπέκετ δεν μας συστήνει τίποτα, δεν αναλύει τίποτα. Εμείς, με μια άλλη «αίσθηση», ας την πούμε Έβδομη Αίσθηση, αντιστρέφουμε τον πεσιμισμό σε οπτιμισμό, σε κάλεσμα για ζωή!Μαντυ: Έχετε μια απάντηση για το καθετί, αλλά δεν νομίζω ότι υποστηρίξατε επαρκώς την αισιοδοξία του πεσιμισμού σας.ΜΙΜΗΣ: Νομίζω ότι το κίνημα της Θετικής Σκέψης θα κάνει ένα ποιοτικό άλμα μόνο αν μέσα από την οπτιμιστική του προσωπικότητα εμφανίζεται ένα πεσιμιστικό outsider που επισημαίνει τις αντιφάσεις της προόδου, τους κρυφούς κινδύνους και κυρίως την απόκλιση ανάμεσα στις πράξεις των ανθρώπων και στα τελικά τους αποτελέσματα. Δηλαδή ο οπτιμισμός πρέπει να αφομοιώσει το νόμο των Ακούσιων Συνεπειών των ανθρωπίνων πράξεων. «Το σπέρνω σιτάρι, θερίζω κριθάρι», όπως λέμε στο χωριό μου.Μαντυ: Μιλάτε σαν Ευρωπαίος, αλλά οι αναγνώστες μας είναι Αμερικανοί και θεωρούν το κυνηγητό της ευτυχίας και της επιτυχίας καθώς και την αισιοδοξία για το μέλλον στοιχείο της ταυτότητας και του πατριωτισμού τους. Ο καπιταλισμός άλλωστε είναι δυναμικό και αισιόδοξο σύστημα.ΜΙΜΗΣ: Έχει όμως κι αυτός τους δικούς του μεγάλους και μικρούς κύκλους στην πνευματική και ψυχική διάθεση. Από την καλβινιστική μελαγχολία, τη σκληρή εργασία, τσιγγουνιά και αυτοτιμωρία περνά στη μέθη, την ευφορία, τον υπερκαταναλωτισμό, την απληστία, τον κεφάτο σνομπισμό και γενικά την ατμόσφαιρα του πάρτι. Στο Πανεπιστήμιο που διδάσκεις, πριν από είκοσι πέντε χρόνια ένας συνάδελφός σου οικονομολόγος, ο Μίνσκι, παρουσίασε τις πέντε φάσεις του πιστωτικού κύκλου: έξαψη, boom, ευφορία, κερδοσκοπία και πανικός. Στον καπιταλισμό έχουμε πλημμυρίδα και άμπωτη. Παράλογη υπερεπέκταση και υπερεπένδυση και πανικόβλητη αναδίπλωση. «Παράλογο» οπτιμισμό, «παράλογο» πεσιμισμό. Ο ίδιος ο Κέινς χρησιμοποίησε τον όρο «κυκλοθυμία του κτήνους» (animal spirits) που τον δανείστηκε από την Ανατομία της Μελαγχολίας ένα κλασικό βιβλίο του Μεσαίωνα! Το κίνημα του Positive Thinking αντιστοιχεί στην «έξαψη» της πρώτης φάσης του κύκλου, του boom. Εύχομαι να μη ζήσετε ποτέ το Negative Thinking. Τη στιγμή δηλαδή της μεταστροφής από την ευφορία στο φόβο και τον πανικό.Μαντυ: Πώς να χαρακτηρίσω τη δική σου αναλογία πεσιμισμού-οπτιμισμού; Ευρωπαϊκή κατάθλιψη;ΜΙΜΗΣ: Έβδομη Αίσθηση! Έβδομη Διαίσθηση έπρεπε να της πω, γιατί είμαστε στο ’99 και φαίνονται μακρινά η χρηματιστηριακή κρίση, η 9/11 με την πτώση των Δίδυμων Πύργων, ο πόλεμος στο Αφγανιστάν και μετά στο Ιράκ, ο τυφώνας Κατρίνα και βέβαια η χρηματοπιστωτική και γενικότερη παγκόσμια οικονομική κρίση, η μεγαλύτερη στην ιστορία της ανθρωπότητας από το Μεγάλο Κραχ του ’30. Το ίδιο μακρινή ίσως και απίθανη η χρεωκοπία της Ελλάδας, που ζούσε τότε έντονα το δικό της Positive Thinking.Εκ των υστέρων διαπιστώνω ότι σ’ αυτή την αμερικανική συνέντευξη παρέλειψα –τι νόημα θα είχε;– να αναφέρω ότι οι μεγάλες εναλλαγές οπτιμισμού - πεσιμισμού, δηλαδή οι μακροχρόνιοι «ψυχολογικοί κύκλοι» του καπιταλισμού, παρά τη σχετική αυτονομία τους, συνδέονται, δίχως να ταυτίζονται ή να συγχρονίζονται, με τους μεγάλους οικονομικούς κύκλους, οι οποίοι έχουν κινητήριες δυνάμεις τις θεμελιώδεις μεταβολές σε: τεχνολογία, δημογραφικό προφίλ, κοινωνικές ανάγκες, διεύρυνση των αγορών, χρηματοοικονομική διαμεσολάβηση, βαθμό παγκοσμιοποίησης, αποθέματα και αξίες των πρώτων υλών, κλίμα του πλανήτη. Και, βέβαια, στους ιστορικούς πολιτικούς και πολιτιστικούς μετασχηματισμούς. Υπάρχουν ασφαλώς και οι εφήμερες αλλαγές της ψυχικής διάθεσης, καμιά φορά ανεξήγητες. Την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές ένας αναλυτής στους Financial Times προσπαθεί να απαντήσει στο ερώτημα «γιατί ανέβηκαν απότομα χθες τα διεθνή χρηματιστήρια, αφού τα θεμελιώδη δεδομένα δεν μεταβλήθηκαν και δεν έχει υποχωρήσει ούτε στο ελάχιστο ο κίνδυνος χρεωκοπίας της Ελλάδας με τις ευρύτερες παρενέργειές του;» Η απάντηση με εξέπληξε. «Τι να πω; Φαίνεται πως οι αγορές βαρέθηκαν την ελληνική μελαγχολία. Βαρέθηκαν! Αυτό είναι». Να μια απρόβλεπτη συνηγορία στην άποψή μας για την κινητήρια δύναμη της... βαρεμάρας!  «Άλλες οι βουλές των ανθρώπων...» Μια απρόοπτη εξέλιξη με ανάγκασε να μεταθέσω μερικές μέρες την κρίσιμη συνάντηση με το «θεό» στο Μανχάταν. Δυο καθηγητές του Κολούμπια, παλιοί συμμαχητές στο ψώνιο των μαθηματικών, βρήκαν άκρη σ’ ένα οικογενειακό μυστικό μου. Οφείλω να ομολογήσω ότι ίσως οι μόνοι άνθρωποι που μιλούν ακόμα σήμερα με αγάπη και νοσταλγία για μας, που περάσαμε το δύσκολο λούκι στα χρόνια της δικτατορίας, είναι εκείνοι από τους συμφοιτητές μας που το ’φεραν τα πράγματα να κάνουν άλλη επιλογή, να σπουδάσουν πραγματικά, να ακολουθήσουν το δρόμο της επιστήμης και της τεχνολογίας και να έχουν διαπρέψει κυρίως στις ΗΠΑ. Μερικοί είναι κορυφαία ονόματα, σχεδόν άγνωστα στην Ελλάδα.Η ιστορία είναι ότι ένας μικρότερος αδελφός του παππού μου μπάρκαρε κρυφά σε ηλικία δεκατεσσάρων χρόνων σαν μούτσος, γιατί δεν περίσσευε ψωμί στο πεντάρφανο σπίτι τους. Δηλώθηκε αγνοούμενος στο Λιμεναρχείο της Νέας Υόρκης κατά το πρώτο ταξίδι του, αλλά δεν υπήχε κανείς να το ψάξει, αφού ο παππούς μου ήταν στο μέτωπο της Μικράς Ασίας. Χάθηκε κι ο μόνος που επέμενε κατηγορηματικά ότι ο Νίκος ζούσε ήταν ο μεγάλος αδελφός του. Πουθενά δεν βρέθηκε ίχνος του, ούτε σε ενορία ούτε σε δημοτολόγια. Τελικά οι πληροφορικάριοι φίλοι μου ανακάλυψαν μια γυναίκα, χήρα Ιρλανδού, στο Νιου Γιορκσάιρ με το επίθετό του. Πήγαμε και τη βρήκαμε. Δεν θα πω τίποτα για τη συναισθηματική έκρηξη. Πήρε τον πατέρα της στο τηλέφωνο, που ζούσε στην Καλιφόρνια μόνος σ’ ένα σπίτι για ηλικιωμένους. Ίδια η φωνή του παππού μου αλλά με βαριά κρητική προφορά που δεν υπάρχει πουθενά πια στην Κρήτη μετά τον πόλεμο. Μόνο οι «Τουρκοκρητικοί» τη συντήρησαν μέχρι πρόσφατα στα παράλια της Μικράς Ασίας.«Τι συνέβη στο Μανχάταν;» τον ρώτησα.«Έπεσα στη θάλασσα όταν πλησιάζαμε στο λιμάνι γιατί δεν είχα χαρτιά και θα με πιάνανε».«Γιατί δεν έγραψες;» «Δεν ξέρω ούτε ελληνικά ούτε έμαθα αγγλικά».«Μετά;»«Έζησα δίχως χαρτιά όλη μου τη ζωή. Ούτε σήμερα έχω. Έτσι θα με θάψουν».«Και πού δούλευες;»«Ξεκίνησα να πλένω πιάτα στα χοτέλια του Μανχάταν. Εκεί που μένεις ήταν το δεύτερο στη σειρά. Μετά έκανα δικές μου μπίζνες και έβγαζα καλά λεφτά, αλλά κάτι χάλαγε και ξεκινούσα πάντα από την αρχή. Με κλέβανε οι ψευτο-συνεταίροι που έβαζα μπροστά επειδή δεν είχα χαρτιά».«Γιατί δεν στράφηκες για βοήθεια σε Έλληνες;»«Θα με καρφώνανε. Παντρεύτηκα Πολωνέζα. Ύστερα, όταν έχασα τα λεφτά, ντρεπόμουν να παρουσιαστώ σ’ εσάς».Έζησε στη σκιά εβδομήντα έξι χρόνια, ένα πρόσωπο-φάντασμα, παράνομος μέχρι τέλους. Ο Έλληνας διευθυντής του King George στο Σέντραλ Παρκ προθυμοποιήθηκε και ερεύνησε το μισθολόγιο του 1920. Τον βρήκε στους μη δηλωμένους και υπέγραφε για την πληρωμή του μ’ ένα σταυρό. Προφανώς είχε κι άλλα μυστικά που δεν μου τα φανέρωσε. Αποφάσισα να πάω στην Καλιφόρνια να τον συναντήσω μόλις ξεμπλέξω με το «θεό» και τη Μαρία, γιατί δεν θα είχα άλλη ευκαιρία. Στην Αμερική, είπα, δεν θα ξαναπατήσω το πόδι μου μετά την άθλια συμπεριφορά τους για τρίτη φορά στο αεροδρόμιο Κένεντι. Τελικά το γέρο δεν τον πρόλαβα. Αχ, Μάντυ, σκέφτηκα. Άλλες οι βουλές των ανθρώπων κι άλλα τα κελεύσματα της απόκρυφης πραγματικότητάς τους. Αυτή είναι η ουσία του παράλογου της ανθρώπινης κατάστασης που τροφοδοτεί το πεσιμιστικό βλέμμα. Η τραγική περίπτωση του παππού, με τις πολλές λεπτομέρειες τις οποίες παρέλειψα συνειδητά, μου πρόσθεσε κι άλλο βάρος στο βίωμα του χρόνου που ένιωθα έντονα εκείνες τις μέρες στο Μανχάταν. Ίσως γι’ αυτό, καθώς γράφω αυτές τις γραμμές, πάω μπρος πίσω στο χρόνο.«Άνθρωπος στο κατάρτι»«Αχ, αγαπημένε μου! Το ήξερα, το ήξερα, ζεις! Αχ, καμπουράκο μου».Η ηλικιωμένη κυρία, θα έχει περάσει τα ενενήντα, σε έκσταση μ’ αγκαλιάζει με μητρική τρυφερότητα και κλαίει. Τα έχω χαμένα, μου είναι παντελώς άγνωστη, προσπαθεί να μιλήσει κυρίως γερμανικά, και όπου δυσκολεύεται καταφεύγει στα αγγλικά και τότε μόνο μπορώ ν’ αρπάξω μερικές φράσεις.«Πας και συ Φρανκφούρτη;» καταλαβαίνω ότι με ρωτά.«Όχι, Θεσσαλονίκη», απάντησα. «Αχ, αγαπημένε μου. Προσκύνημα στα αδέλφια μας! Πόσο ευαίσθητος είσαι! Κι εγώ ήμουν προσκύνημα στη Χάιφα και τώρα στο πατρικό μας στη Φρανκφούρτη».Η τρελόγρια λέει, λέει, έχει διακόψει τη ροή στον έλεγχο διαβατηρίων στο «Ελευθέριος Βενιζέλος», ο κόσμος όλος μας κοιτάζει κατάπληκτος, δεν καταλαβαίνω τίποτα, καινούργιες αγκαλιές, καινούργια κλάματα. Είχα κεραυνοβοληθεί, προσποιούμουν με τρυφερότητα ότι την καταλαβαίνω, αλλά μέσα σ’ αυτό το γερμανικό παραλήρημα ξεχώριζα μόνο μερικές λέξεις όπως «βιβλίο», «Αντόρνο», «Μπρεχτ», «Αμερική». Τουλάχιστον τρεις φορές με αποκάλεσε στα αγγλικά «προειδοποιητή κινδύνου». Ύστερα διέκοψε κι έδειξε με το δάχτυλο ψηλά. Νόμισα ότι μίλαγε για το Θεό στα γερμανικά, αλλά μετά είπε με έμφαση στα αγγλικά: «Εκεί πάντα, στο κατάρτι!» Ξανά και ξανά «στο κατάρτι!» Να υποκύψω στη ματαιοδοξία του πολιτικού, τώρα είμαστε στο 2008 και είμαι βουλευτής, ή του συγγραφέα που πάει στη Θεσσαλονίκη να παρουσιάσει το Λευκό κοτσύφι, blue tree, μαύρο καράβι, το οποίο έτσι κι αλλιώς ήταν μια προειδοποίηση κινδύνου, και να υποθέσω ότι η τρελόγρια κάτι ξέρει για μένα; Το «κατάρτι» μ’ έβαλε σε σκέψεις. Ήταν εξώφυλλο στο The Dream και μότο-μεταφορά και σε άλλα βιβλία μου. «Παράλογο, μη γίνεσαι γελοίος», είπα στον εαυτό μου, αλλά έγινα όταν με θαυμασμό η τρελόγρια επέμενε «Α, δεν έχεις αλλάξει καθόλου!» και της απάντησα αμήχανα «Δεν καπνίζω». «Το έκοψες; Επιτέλους!» στρίγγλισε με χαρά, ώσπου ένας κύριος κοντά στα εβδομήντα, που της έφερνε νερό, τη μετατόπισε ελαφρά και μου ψιθύρισε ευγενικά «Συγγνώμη, κύριε, η μητέρα μου σας πέρασε για άλλον».Ποιον άραγε; Προσπαθούσα να ξεκολλήσω το μυαλό μου απ’ αυτή την απορία, αλλά αυτή επέστρεφε με το έντονο προαίσθημα ότι αυτό τον «άλλο» όχι μόνο τον ξέρω, αλλά του έχω ιδιαίτερη συμπάθεια. Δεν κατάφερνα όμως να τον κατονομάσω, ίσως γιατί βασανιζόμουν εκείνη την εποχή, μη ακουόμενος, από τη βεβαιότητα ότι η παγκόσμια χρηματοπιστωτική φούσκα καθώς σκάει θα μετεξελιχθεί σε φούσκα και κρίση του δημοσίου χρέους φέρνοντας χώρες σαν την Ελλάδα στο χείλος της καταστροφής.Το μόνο σίγουρο πάντως ήταν ότι η «τρελόγρια» ήταν Γερμανοεβραία που πήγε στην Αμερική με τη μεγάλη φυγή και ήρθε για προσκύνημα στο Ισραήλ και στην πόλη που γεννήθηκε, τη Φρανκφούρτη. Ο φιλόσοφος Αντόρνο της περίφημης Σχολής της Φρανκφούρτης και ο Μπρεχτ διέφυγαν επίσης στην Αμερική, αλλά προφανώς ήταν αδύνατο όσο παλαβή κι αν ήταν να επικαλεστεί δική μου ομοιότητα με αυτούς. Όμως είναι πια πολύ γνωστό πως η νυχτερινή εργασία του μυαλού μας επιτυγχάνει ή ωριμάζει συσχετισμούς εκεί που αδυνατεί η άγρυπνη ζωή μας.    Σήμα κινδύνου Είμαστε σε καράβι. Ο καιρός ήταν καλός. Οι περισσότεροι το έριξαν στον ύπνο. Είμαι πολύ ανήσυχος, σαν να υπάρχει στο περιβάλλον μια νευρικότητα κάτω από τη γαλήνη. Η παράξενη ησυχία πριν από την καταιγίδα. Το άγχος μου βγήκε αληθινό. Πέφταμε σε θύελλα. Ο «πρώτος» και ο «δεύτερος» πλοίαρχος διαπληκτίζονται μπροστά στο πλήρωμα και στους επιβάτες για τη διαχείριση του κινδύνου. Να ρίξουμε άγκυρα καταμεσής στο πέλαγος, να πάμε κόντρα στον καιρό ή να κατευθυνθούμε στο κοντινότερο λιμάνι; Σύγχυση και αναρχία στο κατάστρωμα. Το πλοίο τρίζει. «Νερά στο μηχανοστάσιο», ακούγεται μια βοή. Καπετάνιος και πλήρωμα έχουν χάσει το κύρος τους και τον έλεγχο της κατάστασης. Ό,τι προλάβει κάνει ο καθένας. Πολλοί φορούν σωσίβια, άλλοι βιάζονται να μπουν στις βάρκες. Ξαφνικά ένας τύπος, σαν να μου μοιάζει, κάνει κάτι αλλόκοτο. Παίρνει ένα σκουπόξυλο, δένει σφιχτά στην άκρη ένα δυο σεντόνια κι αρχίζει να σκαρφαλώνει στο μεγάλο κατάρτι. Του πέφτουν τα γυαλιά, ο τρόπος του είναι τόσο αδέξιος, που θα στοιχημάτιζες ότι είναι πρώτη φορά στη ζωή του που σκαρφαλώνει, ούτε μικρός σε δέντρο δεν έχει δοκιμάσει, πρώτη φορά ίσως που κάνει κάτι χειρωνακτικό και βέβαια αποκλείεται να έχει μάθει να κολυμπά είτε μαζί με το ρεύμα είτε κόντρα σ’ αυτό. Κι όμως σιγά σιγά, παρά το καλικαντζαρίστικο στυλ του, πλησιάζει στην κορυφή του καταρτιού, ενώ το πλοίο βουλιάζει, βάζει με χίλια βάσανα φωτιά στα σεντόνια και κουνά σαν δάδα το σκουπόξυλο στον ουρανό. Θεέ μου, στέλνει σήμα κινδύνου! Το κατάρτι χαμηλώνει, η φωτιά πλησιάζει στα κύματα ώσπου σβήνει. Είμαι στο νερό μέσα στο σκοτάδι, δεν ξέρω αν σώθηκαν εκείνοι που μπήκαν στις βάρκες ούτε αν το σήμα κινδύνου έφερε κάποιο αποτέλεσμα. Είχα ξυπνήσει και τότε ήξερα ποιος ήταν ο «άλλος». Η ηλικιωμένη κυρία έριξε το παράλογο ημίφως της στο μυαλό μου και μέσα στην παραληρηματική της άνοια με ταύτισε μ’ έναν «άνθρωπο των γραμμάτων», Γερμανοεβραίο, που αυτοκτόνησε στα γαλλοϊσπανικά σύνορα τον Σεπτέμβριο του 1942 στη μάταιη προσπάθειά του να φτάσει στη Λισαβόνα κι από κει να πάρει το πλοίο για την Αμερική. Είναι ο «προειδοποιητής κινδύνου», ο «άνθρωπος στο κατάρτι», ο παράδοξος μαρξιστής που ήθελε να «οργανώσει τον πεσιμισμό σε κίνημα!» και κινδύνευε πάντα να συνθλιβεί ανάμεσα στους δύο φίλους του, τις δύο αντίθετες Συμπληγάδες πέτρες-τέρατα, τον Αντόρνο και τον Μπρεχτ. «Καμπουράκος»-νάνος ήταν ένα δικό του πλάσμα, δεύτερη φύση, συμβολικό της κακοτυχίας του, υποκοριστικό του. Ο Βάλτερ Μπένζαμιν! Κι είναι αλήθεια ότι καμιά φορά οι κοπέλες του βιβλιοπωλείου, όπως η τρελόγρια, μου λένε: «Μα, καλέ, εσείς μοιάζετε!» Εκείνος δεν ζήτησε ποτέ την ευγνωμοσύνη από τις επόμενες γενιές αλλά την αναμνημόνευση της ήττας της δικής του γενιάς.  Εκλεκτικές συγγένειες Τον Μπένζαμιν τον μνημονεύω σε διάφορες περιστάσεις. Αρκετοί άνθρωποι θεωρούν δείγμα έλλειψης σεβασμού στο ακροατήριο ή στοιχείο προχειρότητας όταν κάποιος, όπως η αφεντιά μου, οργανώνει τη σκέψη και το λόγο του προφορικά δίχως τη χρήση σημειώσεων. Η αλήθεια είναι ότι δεν μπορώ διαφορετικά, αλλά όταν ο Χαρίλαος μου γκρίνιαξε υπό την πίεση μερικών υποχόνδριων σοφολογιότατων του απάντησα ότι το κάνω για να μην υποχρεωθώ μια μέρα να αυτοκτονήσω όπως ένας «Γερμανός σύντροφος». Ο Μπένζαμιν, που ήταν μανιακός συλλέκτης βιβλίων, κατέρρευσε, έχασε το νόημα της ζωής και της γραφής όταν πληροφορήθηκε ότι η Γκεστάπο κατέσχεσε τη βιβλιοθήκη του και κυρίως τις χιλιάδες σελίδες των σημειώσεων με παραθέματα από την παγκόσμια σκέψη. Το μυαλό του έκανε απίθανους συνδυασμούς παραθεμάτων, όπως κάποιοι δημιουργούν έργα τέχνης με παζλ γραμματοσήμων. Ο Χαρίλαος δεν το πήρε στα σοβαρά αυτό με τον «Γερμανό», αλλά παραδόξως μου ’λεγε και μου ξανάλεγε σχετικά με τη γραπτή ομιλία, επειδή θα ήμουν ο κύριος εισηγητής σε θεωρητικό «συμπόσιο» με διεθνή συμμετοχή. «Κράτα, ρε παιδάκι μου, δυο κωλόχαρτα». Φυσικά το μεγάλο άγχος του ήταν το τι θα πω κι έκανε νευρωτική μετάθεση στο αδιάφορο γι’ αυτόν θέμα με τα χαρτιά. Ίσως, τώρα που το ξανασκέφτομαι, και να υπήρχε ασύνειδα κάποια άλλη αιτία, που θα ακουστεί σαν ανέκδοτο. Είχα μαρτυρήσει δημόσια ότι την ιδέα να μιλάς δίχως χαρτιά μου την είχε εμπνεύσει ένας βουλευτής Ηρακλείου της ΕΔΑ, που σπαρταρούσε μπροστά στο μικρόφωνο πάνω από ώρα στο μεγάλο και αιματηρό συλλαλητήριο των σταφιδοπαραγωγών – το όνομά του Λεωνίδας Κύρκος. Πρέπει να ήμουν στην πέμπτη Δημοτικού κι ένας μπάρμπας μου ψαράς με πήγε να τον ακούσω, καθώς μεταφέραμε από τον Άγιο Νικόλαο στην ψαραγορά του Ηρακλείου ξιφίες! Μετά άκουσα και το «Γέρο» Παπανδρέου στην Πλατεία Ελευθερίας στις μεγάλες στιγμές του ’64-’65.Εκείνη την ημέρα όμως που «κόλλαγε» ο Χαρίλαος έκανα μια αναλυτική διάλεξη μιάμισης ώρας με θέμα «Επιστήμη και Τέχνη της Πολιτικής», με έμφαση στη διαχείριση της αβεβαιότητας, έχοντας τέσσερις απολύτως λευκές σελίδες στο βήμα. Όταν τέλειωσα έτρεξε και τις άρπαξε, πριν προλάβω ν’ αντιδράσω, η δακτυλογράφος του Χαρίλαου και άρχισε να «γράφει»! Το παράλογο είναι ότι ακόμα και τρεις μέρες μετά, όταν της ανέθετε κάτι ο «καπετάνιος», αυτή του έλεγε με ύφος ανθρώπου που σήκωνε βαρύ φορτίο: «Έχω να τελειώσω την ομιλία του Μίμη». «Α, καλά!» απαντούσε ικανοποιημένος. «Πώς τον λένε, βρε, εκείνον που αυτοκτόνησε;» με ρώτησε με πονηρό καρδιτσιώτικο γελάκι κάμποσες μέρες μετά, αφού πίστευε ότι ήταν δημιούργημα της φαντασίας μου. «Μπένζαμιν». «Χμ, τίποτα τροτσκιστής θα ’τανε», σχολίασε αστειευόμενος.Μερικοί «αυτοκτονούν» από υπερεξάρτηση από τις σημειώσες ή το κομπιούτερ και το Power Point κι άλλοι λόγω υπερεξάρτησης από τη μνήμη, αφού κάποια μέρα αυτή μοιραία εξασθενίζει. Αυτός είναι ο προσωπικός φόβος μου. Συμβαίνει όμως κάτι παράξενο. Νιώθουμε μια αλλόκοτη εκλεκτική συγγένεια με ανθρώπους πολύ διαφορετικούς από μας στη σκέψη, στο χαρακτήρα, τον τρόπο ζωής και τον τόπο προέλευσης, ακόμα κι αν έζησαν σε ριζικά διαφορετικές εποχές. Ο Μπένζαμιν είναι μια περίπτωση για μένα. Ο Αλμπέρ Καμύ μια άλλη. Δύο «πεσιμιστές» και «παράλογοι». Κι ο δεύτερος πανικοβλήθηκε όταν έχασε το γραπτό κείμενο της επίσημης ομιλίας του κατά την τελετή που του απονεμήθηκε το Νόμπελ λογοτεχνίας στη Στοκχόλμη. Τον έσωσε από τη δύσκολη θέση ο μεταφραστής του κειμένου στα σουηδικά!Ένας παράλογος δον Ζουάν με αιτία«Άπαπα, μη μιλάς γι’ αυτόν που θεωρεί ότι το μόνο σοβαρό φιλοσοφικό πρόβλημα είναι εκείνο της αυτοκτονίας», διαμαρτυρήθηκε η Μάντυ όταν «έβγαλα» τις τρεις κοπέλες για φαγητό στο Μανχάταν. «Είναι κόκκινο πανί για το κίνημα της Positive Thinking».Οι άνθρωποι κάνουν το λάθος να παίρνουν τοις μετρητοίς αυτό που λέει ένας λογοτέχνης ή ένας φιλόσοφος, όπως στην περίπτωσή μας ο Γαλλοαλγερινός Καμύ. Αλλά τουλάχιστον οι πιο μεγάλοι απ’ αυτούς, όπως ο Ντοστογιέφσκι, ο Προυστ ή ο Τζόυς δημιουργούν ένα δικό τους μυθιστορηματικό κόσμο που σε προκαλεί να τον αποκωδικοποιήσεις. Κι ο Αλμπέρ Καμύ πειράχτηκε κάποτε από μια σουρεαλιστική απάντηση του Μπρετόν σχετικά με το τι είναι σουρεαλισμός: «Η πιο απλή σουρεαλιστική πράξη είναι να βγεις μ’ ένα περίστροφο στο δρόμο και ν’ αρχίσεις να πυροβολείς στο πλήθος». Σε κάτι τέτοια δεν δίνεις σημασία στο τι λέει κάποιος, αλλά στο τι εννοεί. «Αυτός που μίλησε έτσι για την αυτοκτονία θα σας είχε “χτυπήσει” και τις τρεις σας στη σειρά με ανάλογα προσαρμοσμένη αφήγηση και στρατηγική. Εφορμούσε σαν πιλότος καταδρομικού, χτυπούσε και απομακρυνόταν με την ίδια ταχύτητα». Ανταποκρίθηκα στις πιέσεις της Γουίννυ και της Μαρίας να φανταστώ το καμάκι του Αλμπέρ Καμύ σε καθεμιά τους ξεχωριστά, παρά τις διαμαρτυρίες της Μάντυ, που εξέφραζε τον αποτροπιασμό της για το φαλλοκράτη πεσιμιστή, ο οποίος είχε δηλώσει ότι «θα αντάλλασσε ευχάριστα δέκα συνεντεύξεις με τον Αϊνστάιν για ένα πρώτο ραντεβού με μιαν όμορφη θεατρίνα». «Πώς θα φλέρταρε τη Μάντυ;» ρώτησε με χαριτωμένο ύφος η Γουίννυ.Ανταποκρίθηκα στο κάλεσμά της. «Είσαι η μοναδική και η τελευταία ελπίδα μου να μάθω να είμαι πιστός σε μια γυναίκα. Έχουμε τόσα να πούμε οι δυο μας... θα σε “κάρφωνε”. Κι όταν θα σ’ εγκατέλειπε, Μάντυ, με αγάπη βέβαια πάντα και μόνο γιατί πόθησε μιαν άλλη, μπορεί να ψιθύριζε: “Τι να πεις με μια τόσο κουλτουριάρα γυναίκα στο κρεβάτι!”»Ο συγγραφέας για το Παράλογο έγραψε μια φράση μισονιτσεϊκή, ανοιχτή σ’ όλες τις ερμηνείες, που αφύπνισε τη φαντασία των ανθρώπων της εποχής του και του έδωσε τελικά το Νόμπελ. «Ο ίδιος ο αγώνας προς την κορυφή αρκεί για να γεμίσει μια ανθρώπινη καρδιά. Πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο». Ο Μύθος του Σίσυφου εκδόθηκε τις μέρες που έμπαιναν οι Γερμανοί στο Παρίσι. Ο παραλογισμός όμως υπάρχει στον πραγματικό κόσμο (Μεγάλο Κραχ, ανατροπή της ζωής των ανθρώπων, πόλεμος) και προέκυπτε από υπαρκτές αντιθέσεις του και «λογικές» πράξεις, τις οποίες συγχρόνιζαν «αόρατα» ή σιδερένια χέρια. Ωστόσο, η αφαιρετικότητα των φιλόσοφων οδήγησε σε μια γενικευμένη «μόδα» για το παράλογο και το κενό νοήματος του κόσμου. Στην πραγματικότητα έδιωξαν το Θεό κι έψαχναν να βάλουν κάτι αντίστοιχο στη θέση του, το κενό έμενε ακάλυπτο κι αυτό το χάσμα το ονόμαζαν Παράλογο. Κατιτίς στη θέση του Θεού, βρε παιδιά, που «πέθανε»! Νοσταλγία για την έσχατη αιτία όλων των πραγμάτων; Μια ενοποιητική αρχή πάνω στο χαώδες του κόσμου; Μια «άλλη» ζωή με νόημα και πραγματική αξία; Ένα νέο «σύστημα»; Μα από τα «συστήματα» υπήρχε ήδη μεγάλη απογοήτευση, άλλωστε στη Μόσχα συνεχίζονται οι δίκες. Επιθυμία για το απόλυτο, για έναν υπέρτατο σκοπό στο σύμπαν; Ξεχνούν όμως ότι αυτό το σύμπαν απλώς είναι, υπάρχει, εξελίσσεται και δεν έχει κανένα σκοπό. Ο Πλάτων υπέθεσε ότι ο κόσμος διοικείται από τη Νόηση για σκοπούς καλοὺς κ’ ἀγαθούς. Οι στωικοί επινόησαν το Λόγο, που ενοποιεί σε μια μοναδική έννοια την αιτία όλων των συμβάντων και των σκέψεων. Οι φυσικοί επιστήμονες ακόμα και σήμερα ψάχνουν τη Θεωρία των Πάντων. Η φιλοσοφική μόδα για το Παράλογο εξελισσόταν σε αίσθημα ματαιότητας και απώλειας, σε απελπισία μιας «θεολογίας» των ανθρώπων δίχως Θεό. Αντί για το λογικό πρόταγμα «ζήσε τη ζωή προς χάρη της ίδιας της ζωής και φρόντισε να την κάνεις ανθρώπινη και καλύτερη», υποβάλλεται το παράλογο αίτημα να υποκαταστήσουν τη ζωή με μια επινοημένη μεγάλη ελπίδα ή μεγάλη ιδέα. Οι «πεσιμιστές» υιοθετούν τους στωικούς, αλλά ξεχνούν τι υπονοούν αυτοί οι πραγματιστές του αρχαίου κόσμου: «Στο τέλος όλα μπορεί να πάνε καλά».Οι καιροί αλλάζουν, το πάρτι που ονομάστηκε «Εποχή της τζαζ» στο Μεσοπόλεμο έχει τελειώσει. Ο δυτικός άνθρωπος ανακαλύπτει ξανά τη μοίρα, την αποξένωση, το αίσθημα εγκατάλειψης, το παράλογο, την αγωνία, τη ναυτία. Η Χιροσίμα –η κατάλυση κάθε λογικής– φέρνει στην κορύφωση το Θέατρο του Παράλογου, που εμφανίζει τη μοίρα του ανθρώπου σαν διαδοχή από εναλλασσόμενα και άσκοπα μοτίβα. Όταν όλοι γράφουν για το Μηδέν, από τον Χάιντεγκερ και τον Σαρτρ μέχρι στον Κέστλερ ή για την Ανθρώπινη Μοίρα, όπως ο Μαλρώ, δηλαδή για την ψυχολογία του παράλογου, τι άλλη θεματολογία θα επέλεγε ένας μισομορφωμένος ακόμα νεαρός, φυματικός, ορφανός από πατέρα, άφραγκος, άγνωστος και μάλιστα στο Αλγέρι; Είναι ο Ξένος, ο γιος της παραδουλεύτρας, ο παρίας, κι αυτή η ιδιότητα κολλά σαν γλίτσα πάνω σου και δεν φεύγει με τίποτα, ακόμα κι αν πάρεις Νόμπελ, ακόμα κι αν οι άλλοι θα το έχουν ξεχάσει, γιατί υπάρχει κάποιος που το θυμάται πάντα κι αυτός ο κάποιος είσαι εσύ.Αυτός ο παρίας όμως δεν είναι ένας «κουλτουριάρης» όπως οι άλλοι, είναι παγανιστής, μεσόγειος. Είναι «Έλληνας», έμαθε, όπως δηλώνει, πρώτα από τους Έλληνες όχι από τους Γερμανούς φιλόσοφους. Είναι αλάνι από τους δρόμους του Οράν και τη λίγη ηθική που ξέρει τη γνώρισε στα γήπεδα του ποδοσφαίρου. Είναι μανιακός γυναικοκατακτητής. Είναι φυματικός, ξέρει το πρόσωπο του θανάτου από τα δεκαεπτά, η δύσπνοια είναι από μόνη της μια φιλοσοφική σπουδή, καθώς διαστέλλεται απελπισμένα όλη σου η ύπαρξη για μια ανάσα, ακόμα μια ανάσα.  Ακόμα μια ανάσα! Επιστρέφω σ’ εκείνο το βράδυ στο Μανχάταν με τις τρεις γυναίκες του Positive Thinking, όταν είχα ένα απροσδόκητο ξέσπασμα για τον Αλμπέρ Καμύ και τη σπάνια ευκαιρία να μιλήσω για μια άλλη ανάγνωση, που δεν στέκεται μόνο στις ιδέες, στα σχήματα, στις φιλοσοφικές και λογοτεχνικές μόδες, αλλά κοιτάζει στο πιο βαθύ, σκοτεινό και συνεπώς ανθρώπινο κομμάτι του αφηγητή, το οποίο είναι πολύ πιο ισχυρό κι από τον ίδιο.Ο «παράλογος» άνθρωπος του Γαλλοαλγερινού είναι ταυτόχρονα: ο Δον Ζουάν που αγαπά πάντα με την ίδια παραφορά την εκάστοτε μοναδική και προσωρινή· ο ηθοποιός που γεύεται ζωές που δεν είναι δικές του· ο κατακτητής που επαναστατεί ενάντια στη μοίρα του και δίνει με αξιοπρέπεια μια μάχη που είναι χαμένη. Ο δημιουργός που ζει διπλά και τριπλά μέσα από τα έργα του.Ας εφαρμόσουμε τώρα αυτή την ιδέα πάνω στη θεμελιώδη άμυνα του Καμύ απέναντι στο θάνατο:Ακόμα μια ανάσα. Ακόμα μια γυναίκα. Ακόμα ένας ρόλος. Ακόμα μια μάχη. Ακόμα ένα έργο. Ακόμα μια ανάσα. Ακόμα ένας γυναικείος σπασμός, τώρα της Σιμόν, μετά της Υβόν, της Κατρίν. Ακόμα μια ζωή, τώρα μέσα από την Άλκηστη ή τον Οθέλλο ή τη Σονάτα των φαντασμάτων ή τον Καλιγούλα. Ακόμα ένα βιβλίο, ο Ξένος, η Πτώση, ο Επαναστατημένος άνθρωπος ή ακόμα ένα άρθρο, μια νέα εφημερίδα στην ακατάπαυστη ενεργητικότητά του. Ακόμα μια ανάσα, ακόμα ένας οργασμός... ακόμα μια ανάσα, η Φρανσίν, η Μαρία Καζάρες, η Πατρίτσια, η... ανάσα με ανάσα, γυναίκα με γυναίκα, μια νέα ευκαιρία ζωής, ρόλος με ρόλο, σελίδα με σελίδα, αυτή η εναλλαγή δεν είναι διόλου το παράλογο, είναι ο θρίαμβος της ζωής πάνω στο θάνατο! Μπορεί να αγαπά πολλά πρόσωπα ταυτόχρονα με την ίδια ειλικρίνεια και τα ίδια αναπόφευκτα ζωτικά ψέματα. Το γαμήσι είναι η προσευχή του φυματικού στον ανύπαρκτο θεό του. Η κλεψύδρα αδειάζει, πόσες μέρες, πόσες γυναίκες, πόσες ιδέες απομένουν; Ηδονή και ασκητισμός, οι δυο όψεις της ίδιας στέρησης του Δον Ζουάν.Ξέρω τις ενστάσεις. «Τον συμπαθείς γιατί υπάρχει κοινό βίωμα: η φτώχεια, η παλιά δύσπνοια, η ένταξη στο Κ.Κ. και η διαγραφή, η λατρεία του στην Ελλάδα, η αδυναμία στις γυναίκες, στο ποδόσφαιρο... κι άλλα». «Δεν ξέρεις τι θα πει φτώχεια!» επαναλάμβανε στους συνομιλητές του. Αλλά η φτώχεια δεν είναι άλλοθι ούτε μας αναθέτει μια ισόβια ξεχωριστή αποστολή. Η «προσχώρηση-διαγραφή» στο Κομμουνιστικό Κόμμα είναι μια πολύ επώδυνη διαδικασία, αλλά δεν δικαιολογεί το πάθος και την απέχθεια «ενός πρώην», στην προσπάθειά του να αμυνθεί απέναντι στη σκληρότητα και στο δογματισμό ενός κόμματος, που πάει να περάσει το «σύνδρομο ενοχής» σ’ όσους πέρασαν νέοι από τις γραμμές του και πορεύονται ανεξάρτητα. Ολοφάνερα πέρασε τον Ρουβίκωνα στις σχέσεις του με το σύνολο της Αριστεράς, κομμουνιστικής και μη, αυτός που ήθελε να είναι αριστερός παρά τη θέληση της κομματικής Αριστεράς. Δεν θα σχολιάσω την πολιτική του οξυδέρκεια. Η έλλειψή της, παρά την πολιτική και κυρίως τη δημοσιογραφική πείρα, ήταν ασυγχώρητη. Έδειξε τυφλότητα απέναντι στο απελευθερωτικό κίνημα της Αλγερίας υπερασπιζόμενος τη γαλλικότητα της παραδουλεύτρας μαμάς ή τα παιδικά προλεταριακά χρόνια και τη νεότητά του στο Αλγέρι. Επικρότησε –παράλογο, παράλογο!– την αγγλογαλλική επέμβαση στη διώρυγα του Σουέζ στο όνομα κάποιων τσιτάτων του Μαρξ έναν αιώνα πριν, ο οποίος έβλεπε θετικά, για την επιτάχυνση της επέκτασης του καπιταλισμού, την επέμβαση των Εγγλέζων στην Ινδία και των Αμερικανών στο Μεξικό.Τον καταλαβαίνω όμως μέσα στην απελπιστική του απομόνωση και αισθάνομαι τις δονήσεις εντός του, που τον οδήγησαν στη συνέχεια σε μια πιο στωική σύλληψη της ζωής. «Μετά τα σαράντα περνάς από το πάθος στη συμπάθεια», έλεγε. Οι στωικοί δεν σύστηναν βέβαια την αναισθησία αλλά τον έλεγχο των παθών και των ακραίων συγκινήσεων, την περίσκεψη και τη λογική επιφυλακτικότητα. Τρεις αιώνες πριν από τους στωικούς, ο Αρχίλοχος ο Πάριος έχει προαναγγείλει την ηθική, ψυχική και διανοητική μετριοπάθεια που άρχισε με δυσκολία να προσεγγίζει ο Καμύ λίγο πριν σκοτωθεί: Ψυχή, ψυχή μου ταραγμένη απ’ ανυπόφορες φροντίδεςορθώσου και προστάτεψε κι εσύ τον εαυτό σου[...]Και μην καυχιέσαι φανερά σαν τύχει και νικήσεις·και όταν πάλι νικηθείς, μέσα στο σπίτι μη θρηνείςπάνω στη γη πεσμένος·αλλά μη χαίρεσαι πολύ για ό,τι είναι χαρωπό,και για ό,τι είναι θλιβερό συ να λυπάσαι λίγο·και μάθε ποιος τ’ ανθρώπινα ρυθμός τα κυβερνά. «Έγραψα για το παράλογο (Ο μύθος του Σίσυφου), έγραψα για την εξέγερση (Επαναστατημένος άνθρωπος), καιρός να γράψω τη Νέμεση, αλλά όχι με πολύ εκδίκηση, με συμφιλίωση και μέτρο», είναι η οδηγία που δίνει στον άλλοτε παράφορο εαυτό του. «Δεν πρόκανε» να ολοκληρώσει την πνευματική και ψυχική στροφή του. Αν αυτή η στροφή είναι «παράλογο», αν αυτή είναι μια νέα διαλεκτική οπτιμισμού-πεσιμισμού, πάθους και συμπάθειας, η Έβδομη Αίσθηση την υιοθετεί. Το Θέατρο του Παράλογου: Η «μόδα» αλλάζει Προσπαθήστε να φανταστείτε τι θα έλεγε για τους ανθρώπους ένας μορφωμένος κάτοικος άλλου πλανήτη, αν υπήρχε δυνατότητα να αποκωδικοποιήσει και να μελετήσει τα αριστουργήματα της παγκόσμιας κληρονομιάς, όπως τη μυθολογία, την τραγική ποίηση, τον Σαίξπηρ, τον Ντοστογιέφσκι ή τη λογοτεχνία και το Θέατρο του Παράλογου. Σίγουρα θα περιέγραφε τους ανθρώπους ως πλάσματα με κακότητα, πεσιμισμό, εκδίκηση, παραλογισμό, που έλκονται από την καταστροφή και την αυτοκαταστροφή τους. Όμως κάποιος έπρεπε να διδάξει στον εξωγήινο το μεταφορικό τρόπο λειτουργίας της γλώσσας των ανθρώπων. Την αμφισημία της γλώσσας. Τον ειρωνικό και παιγνιώδη χαρακτήρα της. Τότε θα καταλάβαινε ότι δεν πρέπει να δίνει τόσο μεγάλη σημασία στο τι λένε οι άνθρωποι αλλά κυρίως στο τι εννοούν. Οι άνθρωποι είναι πολύ πιο αισιόδοξοι απ’ όσο θέλουν να δείχνουν κι αυτό εκνεύριζε τον Καμύ του «παράλογου». Οι άνθρωποι έλκονται, στη λογοτεχνία ή στο θέατρο, από τις ακραίες καταστάσεις, αλλά δεν τις αντέχουν για πολύ καιρό στην πραγματική τους ζωή. Η φιλοσοφία και η λογοτεχνία του Παράλογου και κυρίως το Θέατρο του Παράλογου κάποτε κυριαρχούσαν στο στερέωμα. Ντρεπόσουν να γράψεις αν δεν έβαζες, έστω τεχνητά, μια γερή δόση πεσιμισμού και παράλογου. Κι ύστερα άλλαξε η πνευματική και ψυχική διάθεση των ανθρώπων. Εξηγήσεις πολλές. Κι όμως μένει πάντα κάτι ανεξήγητο σ’ αυτές τις στροφές της διάθεσης. Το Θέατρο του Παράλογου έκανε τον κύκλο του, άφησε τα ίχνη του, άλλαξε τον τρόπο έκφρασης της εποχής του, αλλά η «μόδα» πέρασε. Θα αναβιώσει εν μέσω της μεγάλης κρίσης και των νέων περιπετειών του ανθρώπου; Αμφιβάλλω, προς το παρόν όμως το Παράλογο έχει γίνει μόδα στα χρηματοοικονομικά. Δίχως μια γερή δόση ψυχολογίας του παράλογου δεν γίνεσαι ακουστός και διακριτός στη μελαγχολική επιστήμη των οικονομικών. Είναι μάλλον καλύτερα να βλέπουμε τα πράγματα από μια απόσταση, ούτε πολύ μακριά, ούτε πολύ κοντά, μην έχουμε τη μοίρα του Ίκαρου και του Φαέθοντα.Ο Ζαν Πωλ Σαρτρ, την ώρα που έγραφε το Είναι και το Μηδέν και τη Ναυτία και οδυρόταν για την έλλειψη νοήματος στον κόσμο, την «έβρισκε» να καμακώνει ως γεροντοφοιτητής πιτσιρίκες στα καφέ του Σαιν-Ζερμέν. Το μποέμικο χαρέμι του είναι η αντιστάθμιση της απώλειας νοήματος! Κι όταν τον πείραζε ο Καμύ για το πολύ μπλα μπλα για να ρίξει μια κοπελίτσα, ο Σαρτρ του απαντούσε: «Έχεις δει τη φάτσα μου;» Ανθρώπινο, ανθρώπινο! Η ζωή είναι πολυδιάστατη, γεμάτη αντιφάσεις και πρέπει να συμφιλιωθούμε μαζί της. Κάποτε οι φιλοσοφικές και λογοτεχνικές συγκρούσεις συγκλόνιζαν, υποτίθεται, την κοινωνία, αν και τώρα πια δεν είμαι και τόσο σίγουρος. Όταν ξέσπασε ο αδελφοκτόνος πόλεμος Σαρτρ - Καμύ χύθηκε πολύ «αίμα», λες και είχαμε επανάληψη της Γαλλικής ή της Οκτωβριανής Επανάστασης, όπου ο Καμύ εκπροσωπούσε τους γιρονδίνους και τους μενσεβίκους και ο Σαρτρ τους γιακωβίνους και τους μπολσεβίκους! Ασφαλώς, δεν ήταν τρικυμία εν κρανίω, ωστόσο το πραγματικό αίμα χυνόταν εκείνες τις μέρες στο Αλγέρι και το Βιετνάμ, ενώ μόλις είχαν σταματήσει οι εκτελέσεις στην Αθήνα.Οι φιλόσοφοι, από τον Πλάτωνα μέχρι τους πεσιμιστές στοχαστές του παράλογου, προσπαθούν να βρουν ένα σκοπό, ένα νόημα στο σύμπαν. Είναι οι εξαρτημένοι από το Θεό άθεοι. Το σύμπαν όμως κινείται επί 13,7 δισεκατομμύρια χρόνια δίχως κανένα σκοπό, δίχως να ρωτά κανέναν. Δεν ήταν στο «πρόγραμμά» του, στο «σκοπό» του να δημιουργήσει τον άνθρωπο. Αυτός ο απίθανος κατεργάρης του προέκυψε ως το αποτέλεσμα κάποιων τυχαίων συνδυασμών, ασύλληπτης σπανιότητας με βάση το νόμο των Πιθανοτήτων. Δεν εξελίχθηκε το σύμπαν επί 13,7 δισεκατομμύρια χρόνια με σκοπό να δημιουργήσει τον Όμηρο, τον Σωκράτη, τον Χριστό, τον Βούδα, τον Μωάμεθ, τον Σαίξπηρ ή τον Αϊνστάιν. Ο άνθρωπος είναι η μεγάλη έκπληξη του σύμπαντος.Πριν από μερικά χρόνια με κάλεσαν μαζί με άλλους ομιλητές σε ανοιχτή συζήτηση για τα «τρία τελευταία λεπτά της ανθρωπότητας». Υπήρχε νεκρική σιγή και τρόμος, τα σενάρια της καταστροφής τούς είχαν συνεπάρει –ματαιότης ματαιοτήτων!– αλλά όσο περνούσε η ώρα οι άνθρωποι χαλάρωναν, μια γενική ευθυμία κατέλαβε την αίθουσα, θαρρείς κι εξατμίστηκε κάθε αγωνία για την εξάντληση του υδρογόνου στον ήλιο μετά από 5 δισεκατομμύρια χρόνια! Ακολούθησε ένα μη προγραμματισμένο τρικούβερτο γλέντι. Φάγομεν, πίομεν, αὔριο γὰρ ἀποθάνομεν!  Παρωδία: «Ο Σίσυφος και τα μανιτάρια!» Ο Καμύ στο Μύθο του Σίσυφου, όπως και δεκάδες άλλοι στοχαστές πριν και μετά απ’ αυτόν, παρουσιάζει την ανθρώπινη μοίρα παγιδευμένη στο τραγικό δίλημμα: Προμηθέας ή Σίσυφος! Ή αιώνιος επαναστάτης ή αιώνιο θύμα, ή έστω ένα μείγμα Προμηθέα - Σίσυφου.Η ζωή όμως δεν αντέχεται μόνο σε ακραίες καταστάσεις. Είναι πολυφασματική. Αν εκείνο το καταραμένο μεσημέρι του Γενάρη του 1960 το αυτοκίνητο που οδηγούσε ο εκδότης Μισέλ Γκαλιμάρ δεν καρφωνόταν στον πλάτανο, ο Αλμπέρ Καμύ θα είχε αγοράσει ένα σπίτι στη Νάξο ή στη Δήλο ή ίσως στην Ύδρα, ή ακόμα και στη Μύκονο, σ’ ένα από τα νησιά που λάτρευε, και θα εμβάθυνε περισσότερο στους Έλληνες και στη μεσογειακότητα. Είμαι σίγουρος ότι με χαμογελαστή συγκατάβαση θα ανακάλυπτε τη μεταφορική, ειρωνική, χιουμοριστική, αριστοφάνεια, ανεκδοτολογική ανάγνωση του ελληνικού μύθου.Ο Σίσυφος, το σύμβολο της παράλογης αιώνιας θυσίας, θα μετασχηματιζόταν στη φαντασία του Καμύ στον πιο διαβολικό κατεργάρη του κόσμου, χωμένο μέχρι το λαιμό σε κάθε κλεψιά, ληστεία, προδοσία, αποπλάνηση και δολοφονία, και ταυτόχρονα στον απίστευτα επινοητικό τύπο που καθιέρωσε την Κόρινθο ως «παγκόσμιο» κέντρο της ναυτιλίας και του εμπορίου. Ίσως του περνούσε από το μυαλό ότι και το ανέκδοτο με τον «ανελέητο βράχο», που κατρακυλά πίσω κάθε φορά που κοντεύει να τον φτάσει στην κορυφή, είναι επινόηση του ίδιου του Σίσυφου, του ανθρώπου που «εξαπάτησε ακόμα και τον Άδη», και έχει την ίδια αξία με τον ισχυρισμό του ότι οι κάτοικοι της Εφύρας, δηλαδή της Κορίνθου, ξεφύτρωσαν από μανιτάρια! «Κορίνθιοι-μανιτάρια»! Μ’ ένα καταπληκτικό ανέκδοτο, από τη μια εξιλεώνεται με κάποια υποτιθέμενη μυθική αιώνια τιμωρία για τις ατιμίες του κι από την άλλη με το εύρημα των μανιταριών αμύνεται στις κατηγορίες και την εχθρότητα των Ελλήνων ότι εποίκιζε με μη ελληνικά φύλα το στενό ισθμό ανάμεσα σε Πελοπόννησο και Αττική! Αχ, Αλμπέρ Καμύ, ακόμα κι ο «ανελέητος βράχος» ήταν ένα «εικόνισμα» του θεού Ήλιου που ανέβαινε ως την κορυφή του λόφου της Κορίνθου, δηλαδή στο «θόλο του ουρανού», στο πλαίσιο των τελετουργιών της κορινθιακής ηλιολατρίας. Αχ, Αλμπέρ, αν ζούσες, κάποια Κορίνθια σίγουρα θα σε είχε μυήσει! Μπορούμε και μεις μαζί με τον Καμύ να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο σ’ ένα νέο Θέατρο του Παράλογου, σε μια Παρωδία στο Μπρόντγουεϊ, μερικές εκατοντάδες μέτρα από τη Wall Street, με τίτλο Ο Σίσυφος και τα Μανιτάρια, για τις κατεργαριές και τα εξωτικά προϊόντα του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού συστήματος! Η Νέα Υόρκη είναι η Κόρινθος τρεις χιλιάδες χρόνια μετά τον Σίσυφο.  Μαύρη Κωμωδία: «Ο Τάνταλος και τα απίδια!» Το σύγχρονο Θέατρο του Παράλογου, οι νέοι Μπρεχτ, Μπέκετ, Τζόυς, Σαρτρ, Καμύ, Ιονέσκο, Πίντερ, Ζενέ, ίσως γράψουν μια Μαύρη Κωμωδία για τη μεγαλύτερη «κομπίνα» του αιώνα με τίτλο Ο Τάνταλος και τα απίδια και πρωταγωνιστή ένα άλλο σύμβολο του αιώνιου θύματος. Η έκπληξή τους θα ήταν απέραντη όταν θα ανακάλυπταν ότι και ο Τάνταλος ήταν βασιλιάς της Κορίνθου!Η λέξη Τάνταλος, από το ταλάντατος, «πολύ τυραννισμένος», προέρχεται ωστόσο από το ρήμα ταλαντεύω, που σημαίνει «ζυγίζω χρήματα». Δηλαδή το εξιδανικευμένο αιώνιο θύμα, που έχει εμπνεύσει τον παγκόσμιο πεσιμισμό και το Παράλογο, σχετίζεται με το μεγάλο πλούτο και τη φιλαργυρία. Τελικά, ο Τάνταλος αποδεικνύεται ασύλληπτο λαμόγιο και, εκτός των άλλων εγκλημάτων του, έχουμε κι ανοιχτούς λογαριασμούς γιατί έκλεψε το χρυσό μαντρόσκυλο που φύλαγε τον Δία εδώ πάνω στα χωριά μας, στις κορφές της Δίκτης.Προσπαθήστε λοιπόν να φανταστείτε τη μαύρη αριστοφανική κωμωδία με τον Τάνταλο στο ρόλο του μεγαλοαπατεώνα «επενδυτή» Μέιντοφ. Βρίσκεται κρεμασμένος στο κλαδί ενός οπωροφόρου δέντρου πάνω από μια ελώδη λίμνη και πάνω από το κεφάλι του κρέμεται ένας «ανελέητος βράχος» –να τα πάλι τα κορινθιακά κόλπα– που ταλαντεύεται κι απειλεί μονίμως να του τσακίσει το κεφάλι. Το νερό φτάνει μέχρι τη μέση του, μερικές φορές ανεβαίνει έως το πιγούνι, αλλά κάθε φορά που πάει να πιει αυτό υποχωρεί κι έτσι μένει πάντα διψασμένος. Το δέντρο είναι φορτωμένο με απίδια, μυρωδάτα μήλα, γλυκά σύκα, ώριμες θρούμπες ελιές και κατακόκκινα ρόδια. Οι καρποί κοντεύουν ν’ ακουμπήσουν στους ώμους του, αλλά κάθε φορά που πάει να τους κόψει απομακρύνονται κι έτσι μένει καταδικασμένος στην πείνα. Η χιουμοριστική και παιδαγωγική επινοητικότητα του ελληνικού μύθου δεν έχει τέλος. Αν θέλετε μη Κορίνθιο πρωταγωνιστή, υπάρχει και ο Μίδας. Ο Μίδας λοιπόν, γιος της μεγάλης Τριπλής Θεάς, από το μακεδονικό Βρώμιο, προστάτεψε και φιλοξένησε επί πέντε μερόνυχτα τον πορνόγερο, τον έκλυτο σάτυρο Σειληνό, τον παιδαγωγό του Διόνυσου, που είχε ξεκόψει και χαθεί από το ρέμπελο μεθυσμένο ασκέρι του θεού. Ο θεός για να τον ανταμείψει τον ρώτησε τι δώρο να του προσφέρει κι ο Μίδας την «πάτησε» με την απληστία του και του απάντησε χωρίς δισταγμό: Κάνε ό,τι αγγίζω να γίνεται χρυσάφι! Ο Διόνυσος, που γλένταγε με το μαρτύριο του Μίδα, τον έστειλε να πλυθεί στον Πακτωλό ποταμό κι έτσι αυτός βέβαια απαλλάχτηκε από τη χρυσή κατάρα, αλλά τη φόρτωσε στους ανθρώπους που ψάχνουν εδώ και χιλιάδες χρόνια στον «Πακτωλό», εξού και η Μαύρη Κωμωδία στο Μπρόντγουεϊ, δίπλα στη Wall Street.  «Για όλα φταίει ο Μίδας!» Στον Μίδα οφείλουμε και κάτι άλλο πέρα από την «πρωταρχική συσσώρευση του κεφαλαίου», όπως θα έλεγε ο Μαρξ: την ανακάλυψη της Αμερικής από τον Κολόμβο, όπως προηγούμενα και την κατάκτηση της Ασίας από τον Μέγα Αλέξανδρο. Ο γερο-σάτυρος Σειληνός παραμύθιασε τον Μίδα ότι πέρα από το ρεύμα του ωκεανού βρίσκεται μια απέραντη ήπειρος της αφθονίας με ευτυχισμένους και μακρόβιους ανθρώπους. Ο νεαρός Κολόμβος συγκλονίστηκε όταν άκουσε την πληροφορία του πορνόγερου μέσα από μια θεατρική εκδοχή της Μήδειας του Σενέκα! Ο Μίδας διαδέχθηκε στο θρόνο τον Γόρδιο και έγινε θεματοφύλακας στον περίφημο Γόρδιο Δεσμό, που είχε δέσει εκείνος προς τιμήν του Δία. Δυστυχώς, ο ασεβής Αλέξανδρος έκοψε με το σπαθί του τον ιερό κρυπτογραφικό κόμπο και προκάλεσε την ψιθυριστή κατάρα από τον τάφο του άτεκνου Γόρδιου και του θετού γιου του Μίδα.Δεν χρειάζεται μεγάλη θεατρική φαντασία για να εντοπίσεις το τελικό αίτιο της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, που ξεκίνησε από την Αμερική αλλά κατέληξε στη χρεωκοπία της Ελλάδας! Η Μαύρη Κωμωδία, που η πρώτη πράξη της διαδραματίζεται στο Μπρόντγουεϊ και η τελευταία στην Αθήνα, θα αποκαλύψει δίχως δισταγμό την αλήθεια: για όλα φταίει ο Μίδας και η εκδικητική μάνα του, η Τρόικα Θεά! Η τιμωρία του θα είναι το ίδιο «σκληρή» μ’ αυτήν που του επιβλήθηκε στον αρχαϊκό κόσμο: θα έχει μεγάλα αφτιά γαϊδάρου!Προτρέξαμε, αλλά είμαστε ακόμη με τις τρεις κοπέλες σε ελληνικό εστιατόριο του Μανχάταν, τον Νοέμβρη του 1999 –δεν έχει σκάσει ακόμα η πρώτη φούσκα, πολύ περισσότερο η δεύτερη και η τρίτη– κι ενώ ξεκίνησε η βραδιά με το διασκεδαστικό θάψιμο της αμερικανιάς του Positive Thinking, κατέληξε με το θρίαμβό της χάρη στον άφθονο ελληνικό οίνο και στο κέφι που σκόρπισε η αντιστροφή του νοήματος από τον παράλογο πεσιμιστή Σίσυφο του Καμύ στον αυθεντικό χαριτωμένο κατεργάρη της Κορίνθου. Και καθώς εγώ σχολίαζα το παράδοξο ότι ο οίνος είναι λέξη κρητική ενώ η Κρήτη είναι ελληνική, η Μαρία με μη κρυπτόμενη δόση ζηλοτυπίας μουρμούριζε ότι για τα γαλαζοπράσινα μάτια της Γουίννυ μέχρι και διάλεξη υπέρ της Θετικής Σκέψης θα έδινα.Ίσως, σκέφτηκα, καθώς χωρίζαμε αλλά, τσαντισμένος με τους Αμερικανούς ασφαλίτες στο αεροδρόμιο, συμπλήρωνα μέσα μου ότι ποτέ δεν θα έκανα το ολέθριο λάθος του Αλμπέρ Καμύ. Εκείνος στην ερώτηση των αμερικανικών υπηρεσιών, για να του δοθεί βίζα, αν υπήρξε ποτέ μέλος Κομμουνιστικού Κόμματος απάντησε σαν τον Πέτρο τρεις φορές «όχι».ΤΑ ΜΑΓΙΚΑ ΣΑΝΔΑΛΙΑΨυχολογικοί μηχανισμοί αυτοδικαιολόγησης - αυτοεξαπάτησηςΗ Έβδομη Αίσθηση εμπεριέχει μια λεπτή δυσπιστία στις πέντε αισθήσεις μας, στην αξιοπιστία αυτών που βλέπουμε και ακούμε, στην αλήθεια των εντυπώσεων και των κρίσεών μας. Ο «αυτόπτης μάρτυρας», ακόμη κι αν είναι ο εαυτός μας, μπορεί ακούσια να μεταδίδει ανακριβείς πληροφορίες πρώτα απ’ όλα σ’ εμάς τους ίδιους. Κάθε μέρα, κάθε ώρα έχουμε έτοιμη μια αυτόματη αυτοδικαιολογία στο στόμα για οτιδήποτε κάνουμε. Αναφερόμαστε συνεπώς στην αυτοδικαιολόγηση που κλιμακώνεται από τις ήπιες και αθώες μορφές μέχρι τις πιο σοβαρές και μπορεί να εξελίσσεται σε μηχανισμό αυτοεξαπάτησης. Η ανάγκη αυτοδικαιολόγησης παραμορφώνει τις εντυπώσεις μας από τα συμβάντα ή τη μνήμη μας. Δύο συμφοιτητές ή δύο εραστές αφηγούνται το ίδιο συμβάν σχετικά διαφορετικά, δίχως να ψεύδονται. Ή συγχέουν ακούσια τις μνήμες ανάμεσα σε διαφορετικά περιστατικά. Το μυαλό ασύνειδα απορρίπτει, υποβαθμίζει ή στρεβλώνει πληροφορίες, ενδείξεις ή σκέψεις που αμφισβητούν τις προκαταλήψεις και τις αυτοδικαιολογητικές κατασκευές μας. Η αυτοδικαιολόγηση μας τυφλώνει και μπορεί να μας παρασύρει σε κάθε είδους παγίδες αυτοεξαπάτησης με μικρότερες ή μεγαλύτερες συνέπειες για τον εαυτό μας και τους άλλους.Σ’ ένα βαθμό είναι ανθρώπινο. Επινοούμε μικρο-αυτοδικαιολογητικές ιστορίες για τα μικροσυμβάντα και τις καθημερινές αποφάσεις μας, ώστε να μπορούμε να κοιμηθούμε ήσυχα και να μην καταλήξουμε ψυχαναγκαστικοί αμείλικτοι δικαστές του εαυτού μας και των γύρω μας, και μάλιστα για ασήμαντα ζητήματα. Είναι ανθρώπινο. Οι αυτοδικαιολογητικές ιστορίες δίνουν ιδιαίτερο χρώμα, μια ατμόσφαιρα κι ένα εύλογο παραμύθιασμα στην προσωπικότητα και στον τρόπο ζωής μας. Τα πράγματα όμως σοβαρεύουν όταν η αυτοδικαιολόγηση μας εμποδίζει να δούμε την πραγματικότητα και να διορθώσουμε έγκαιρα τα λάθη μας, οδηγεί σε δυσαρμονία με τον εαυτό μας και τους άλλους και στερεοποιεί τις πρόσκαιρες αυτοδικαιολογητικές εντυπώσεις μας σε παραμορφωμένες μνήμες και προκαταλήψεις.«Τα έλεγα εγώ!...», «Όχι εγώ, αυτός», «Αυτός άρχισε πρώτος», η εμφάνιση του εαυτού μας ως θύματος ή η κατηγορία σε βάρος του πραγματικού θύματος, η αυθυποβολή, όλα αυτά είναι συνηθισμένοι μηχανισμοί αυτοδικαιολόγησης στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Σύζυγοι, εραστές, γονείς, παιδιά, «αυτόπτες μάρτυρες», αστυνομικοί, εισαγγελείς, ακαδημαϊκοί, συνδικαλιστές, πολιτικοί, οικονομικοί παράγοντες, παγιδεύονται σε μηχανισμούς αυτοδικαιολόγησης και αυτοεξαπάτησης, καλοήθεις ή και κακοήθεις. Καμιά φορά άτομα μη παρανοϊκά οικοδομούν ψευδαισθησιακές πραγματικότητες μέσα από μηχανισμούς αυτοεξαπάτησης που φτάνουν στο παράλογο.Είμαι ακόμα στη Νέα Υόρκη κι ενώ μεθαύριο θα συναντήσω μια αυθεντική μεγαλοφυΐα, τον επονομαζόμενο «θεό» –και ίσως σας γνωστοποιήσω μια παγκόσμια μηχανή αυτοεξαπάτησης και εξαπάτησης στην οποία εμπλέκονται ορθολογιστές, νομπελίστες, ακαδημαϊκοί, τραπεζίτες, πρωθυπουργοί, υπουργοί, άνθρωποι των ΜΜΕ, ολόκληροι λαοί ανά τον πλανήτη–, ακούσια το μυαλό μου στρέφεται σε παλιές και τωρινές ιστορίες αυτοεξαπάτησης που μπορεί να οξύνουν την Έβδομη Αίσθηση.    Υβόννη Τη μέρα που κατέρρεε η χούντα, συνεδρίαζε εκείνη την ώρα το Συμβούλιο Κορυφής υπό το στρατηγό Γκιζίκη, ένας νεαρός αναζητούσε τα μέλη της Συντονιστικής Επιτροπής της Κατάληψης του Πολυτεχνείου και τα ρωτούσε για την τύχη της αγαπημένης του Υβόννης κρατώντας τη φωτογραφία της. Είχε εξαφανιστεί τη βραδιά των αιματηρών γεγονότων. Χαμός. Έτρεχαν όλοι σε νοσοκομεία, νεκροτομεία, νεκροταφεία, πουθενά, κανένα ίχνος από την «Υβόννη». Ο απελπισμένος νεαρός με το αθώο ύφος έγινε ο σούπερ σταρ των ημερών. Πάντα βρίσκονται δημοσιογράφοι και διευθυντές εφημερίδων πρόθυμοι να παίξουν με το συναίσθημα και να το κάνουν πρωτοσέλιδο. Η αποδοχή του θρύλου της Υβόννης στην κοινωνία ήταν σχεδόν καθολική, πλην των ανθρώπων που πράγματι πρωταγωνίστησαν στα γεγονότα, οι οποίοι αντιμετώπισαν από την αρχή καχύποπτα το θρήνο του νεαρού. Το πιο απλό και κυνικό το είπε ο σύντροφος και φίλος μου Γ.Ν. «Σιγά μην τα ’φτιαξε η θεά μ’ αυτό το μαλάκα». Ο θρύλος κατέρρευσε όταν του ζήτησα να κατονομάσει έναν οποιονδήποτε συγγενή της κοπέλας ή κοινό φίλο τους. Κι όμως η υπόθεση «Υβόννη» είχε συμπαρασύρει ακόμα και τον μέγα, τότε, εισαγγελέα της εποχής, γνωστό στη συνέχεια από την εξιχνίαση-φάρσα της υπόθεσης της «17 Νοέμβρη» από το... ’75!Το παράδοξο είναι ότι ο νεαρός μέσα από μια φρενήρη φαντασιωτική κατασκευή οκτώ μηνών είχε πιστέψει ο ίδιος το μύθο της Υβόννης, αν και υπέκλεψε το θαυμαστό πρόσωπό της από παλιά διαφήμιση καλλυντικών. Μη γελάτε, γιατί αυτό μπορεί να συμβεί και σε νομπελίστες και πρωθυπουργούς για πολύ σοβαρότερα ζητήματα και είναι πολύ πιο επικίνδυνο.Κατά σύμπτωση, εκείνες τις μέρες ο παντοδύναμος Κίσινγκερ, σ’ ένα ρεσιτάλ αυτοεξαπάτησης, μίλησε για όλα, από τα «λάθη» στο Βιετνάμ μέχρι το πραξικόπημα της χούντας στην Κύπρο και την εισβολή των Τούρκων. Μικρές μετατοπίσεις στα συμβάντα, κάπου συσκότιση ή παράλειψη, κάπου υπερβολικές λεπτομέρειες και παραπανήσιο «φως», σμικρύνσεις και μεγεθύνσεις, αναλύσεις και διδάγματα από την ιστορία, μέχρι Θουκυδίδη έφτασε, αποδοχές σφαλμάτων της «διοίκησης», όλα αυτά συγκροτούσαν ένα συνεκτικό αυτοδικαιολογητικό μύθο χωρίς να πει κανένα χοντρό ψέμα. Άξιο το Νόμπελ... Ειρήνης στον Κίσινγκερ!  Viagra γυναικών Το θέμα της ημέρας στα talk show και στον Τύπο της Αμερικής είναι η απόδοση του Viagra στον οργασμό των γυναικών. Καθηγητές κάθε είδους, σεξολόγοι, διασημότητες, ηθοποιοί και προπαντός το κοινό συμμετέχουν σε μια παθιασμένη συζήτηση για το αποτέλεσμα μιας επιστημονικής έρευνας. Στην Ελλάδα δεν είχε ανάλογο σουξέ το θέμα, ίσως γιατί θα πλήγωνε την εμπιστοσύνη των Ελλήνων εραστών στον εαυτό τους. Το 42% των γυναικών που πήραν μέρος στην έρευνα δήλωσαν πως το Viagra βελτίωσε τις οργασμικές επιδόσεις τους. Παρακάλεσα τη Μαρία να μου βρει όλη την έρευνα και όχι τις ανακοινώσεις στα ΜΜΕ. Το ερώτημα που με βασάνιζε ήταν τι δήλωσε το υπόλοιπο 58% των γυναικών. Αποκρύφτηκε λοιπόν από τη δημοσιότητα ότι το 44% των γυναικών που τους δόθηκαν sugar pills, δηλαδή ψευτοφάρμακα από ζάχαρη, δήλωσαν επίσης άμεση βελτίωση των οργασμικών επιδόσεών τους! Το μυαλό, το ξέρουμε καλά, είναι πιο ισχυρό σεξουαλικό όργανο. Το αν βελτιώνει ή όχι το Viagra και σε πιο βαθμό τις σεξουαλικές επιδόσεις των γυναικών είναι άλλο ζήτημα. Αυτό που παρουσιάζει ενδιαφέρον εδώ είναι το μέγεθος της αυθυποβολής, της επίδρασης του φαινομένου placebo και της αυτοεξαπάτησης των γυναικών, συν την εσκεμμένη αυτοεξαπάτηση των ΜΜΕ από την ανάγκη τους για «πιασάρικα» θέματα, συν τη λεγόμενη fund bias των επιστημόνων, δηλαδή τις προκαταλήψεις των ειδικών υπέρ των χρηματοδοτών τους. Καλού κακού πάντως κρατάτε sugar pills στην τσέπη σας! Η ομολογία Μια είδηση από το αστυνομικό και δικαστικό ρεπορτάζ με συγκλόνισε και μ’ έβαλε σε βαθιές σκέψεις για την αξιοπιστία των αισθήσεων και των κρίσεων των ανθρώπων. Συνελήφθη στη Νέα Υόρκη σε ληστεία ένας διαβόητος εγκληματίας, κατηγορούμενος για σωρεία ληστειών και βιασμών γυναικών. Ανάμεσα σ’ άλλα εγκλήματά του ομολόγησε το βιασμό και τη δολοφονία μιας γυναίκας που έκανε τζόκινγκ στο Σέντραλ Παρκ. Η είδηση έπεσε σαν βόμβα, γιατί πριν από δεκατρία χρόνια είχαν καταδικαστεί για τον ίδιο φόνο δυο νεαροί ηδονοβλεψίες, οι οποίοι μάλιστα είχαν ομολογήσει και στην ανάκριση και στη δίκη το έγκλημά τους. Η «ομολογία» τους, οι περιγραφές αυτοπτών μαρτύρων, οι βεβαιότητες της Αστυνομίας από την πρώτη στιγμή, η ετυμηγορία των δημοφιλών εκπομπών της TV, που παίζουν με την κακοήθεια της κοινής γνώμης, το πάθος του εισαγγελέα εναντίον των «δύο τεράτων», η βιασύνη υπουργών και διοικητών της Αστυνομίας να παρουσιάσουν επιτυχίες, έκλεισαν με ταχύτητα αστραπής την υπόθεση. Η εξέταση του DNA επιβεβαίωσε δίχως καμιά αμφιβολία την ομολογία του ληστή-βιαστή και οι δύο, άλλοτε νεαροί, που έπεσαν στην παγίδα της παράλογης αυτοεξαπάτησης αφέθηκαν ελεύθεροι έπειτα από δεκατρία χρόνια στη φυλακή.Εκείνη την ημέρα συνειδητοποίησα το παράδοξο πάθος του Ντοστογιέφσκι να μελετά σχολαστικά και σε βάθος δικογραφίες και να παρακολουθεί με προσοχή τα ρεπορτάζ από τις μεγάλες δίκες.Έτρεξα, στο λίγο χρόνο που είχα, στη Βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης και πρόλαβα να διαβάσω ένα βιβλίο του 1932 με τίτλο Καταδικάζοντας τον Αθώο: Εξήντα πέντε σφάλματα των μηχανισμών της Δικαιοσύνης, του καθηγητή του Δικαίου Έντουιν Μπόρτσαρντ. Ακολούθησε στα ΜΜΕ καταιγισμός αποκαλύψεων για τις μεγάλες υποθέσεις αστυνομικής και δικαστικής πλάνης. Θεωρείται στατιστικά βέβαιο ότι το 15-25% των ομολογιών κατηγορουμένων είναι αναξιόπιστες, ακόμα κι αν εκμαιεύονται δίχως άσκηση φυσικής βίας και βασανιστηρίων.Ανακριτές ή ντετέκτιβς, τυφλωμένοι από τις βεβαιότητές τους ή παγιδευμένοι με πάθος στις προκαταλήψεις τους σε βάρος ενός κατηγορούμενου, καταλήγουν μερικές φορές να αναζητούν πάση θυσία, ακόμα και με μεθόδους οριακής νομιμότητας ή και με παράνομους τρόπους, αυτοδικαιολογητικές επιβεβαιώσεις των πρώτων βιαστικών μεροληπτικών αποφάνσεών τους. Η καθιέρωση των εξετάσεων του DNA υποχρέωσε εκ των υστέρων μερικούς δικαστές-θρύλους των ΗΠΑ να προχωρήσουν σε δημόσια και δραματική ομολογία της πλάνης τους, η οποία ήταν ακούσια και δεν οφειλόταν βέβαια σε κανενός είδους αθέμιτες παρεμβάσεις.Η κοινή γνώμη ακούσια συνεργεί σ’ αυτές τις τρομακτικές παραμορφώσεις στο βαθμό που είναι κολλημένη στο κλισέ: Καπνός χωρίς φωτιά δεν υπάρχει!Καταπλήσσει η ανακρίβεια των «αυτοπτών μαρτύρων». Τα νευρικά κυκλώματα στο μυαλό μας έχουν υψηλό προγραμματισμό για την αναγνώριση των προσώπων. Η ικανότητα της αναγνώρισης όμως, που βασίζεται σε μια πρώτη συνολική εικόνα, δεν ταυτίζεται με την ανάλογη ικανότητα περιγραφής των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του προσώπου όπως είναι τα μάτια, η μύτη, το στόμα. Έτσι, ακόμα και οι νωπές μαρτυρίες, λίγο μετά το συμβάν, οδηγούν το σκιτσογράφο της Αστυνομίας σε πορτρέτα που ούτε το 20% απ’ αυτά δεν προσεγγίζουν τη φυσιογνωμία του υπόπτου. Και αυτό το ποσοστό ελαχιστοποιείται όσο απομακρύνεται χρονικά ο αυτόπτης μάρτυρας από το συμβάν. Η «δυσπιστία» στις πέντε αισθήσεις οδηγεί στη δημιουργία καινοτόμου λογισμικού για τη σύνθεση αξιόπιστων εικόνων των υπόπτων με βάση τις ελλειπτικές διαδοχικές προσεγγίσεις των αυτοπτών μαρτύρων.  Ο «βιασμός»: Όνειρα αφύπνισης Σταθερός ακροατής του Flash 96,0 ζήτησε επειγόντως να επικοινωνήσει μαζί μου το ’98 για ένα σοβαρό περιστατικό. Ο άνθρωπος πανικόβλητος μου διηγήθηκε ότι η σύζυγος στενού του φίλου απαίτησε με παράξενο τρόπο να μιλήσουν γι’ «αυτό» που συνέβη ανάμεσά τους όταν τα δύο ζευγάρια πήγαν διακοπές στα Κύθηρα. «Τι συνέβη;» τη ρώτησε αυτός. Εκείνη θύμωσε, πίστεψε ότι την κορόιδευε και με αμφίσημη διάθεση τον απειλούσε ότι θα τα πει «όλα» στον άνδρα της αν δεν ξεκαθαρίσουν την «κατάσταση». Αυτός έκανε τα πάντα να της βγάλει από το μυαλό αυτές τις σκέψεις, εκείνη οργιζόταν ακόμα περισσότερο, εκτός ελέγχου πια, και ήταν πεπεισμένη ότι ο οικογενειακός φίλος είχε ανέβει στο δωμάτιό της το μεσημέρι, όταν ο σύζυγός της ψάρευε με ψαροντούφεκο, την ακινητοποίησε και της έκανε πολλές φορές έρωτα. Δεν είπε τη λέξη «βίασε», αλλά ότι την αιφνιδίασε, παρέλυσε από φόβο και τελικά παραδόθηκε ακούσια στα χέρια του. Υπήρχε κίνδυνος να διαλυθούν δύο οικογένειες και να «σκοτωθούν» δυο παλιοί φίλοι αν αυτή κοινοποιούσε την «εμπειρία» της. Εκείνο που την τρέλαινε πάντως ήταν η υποτιθέμενη ηθοποιία του. «Έχει ιστορικό παράνοιας;» «Όχι, το παραμικρό, είναι ισορροπημένη, σοβαρή καθηγήτρια και θα ’λεγα συντηρητική», μου απάντησε. Τον «ανέκρινα» επί ώρα μπας και είναι τίποτα «Τζέκιλ και Χάιντ». Ήταν όλα μια χαρά και ο άνθρωπος με ικέτευε ν’ ακούσω και τις δυο πλευρές ως μεσολαβητής, μήπως και προλάβουμε το κακό. Αρνήθηκα και τον συμβούλεψα να δουν μαζί τον έγκυρο ψυχίατρο-ψυχαναλυτή Θανάση Τζαβάρα. Εκείνη αρνήθηκε, γιατί θεώρησε ότι πάει να τη βγάλει τρελή, αλλά του είπε ότι ευχαρίστως θα μιλούσε σ’ εμένα. Παραβιάζοντας όλες μου τις αρχές δέχτηκα, γιατί δεν άντεχα άλλο την απελπισία του.Η Κατερίνα, καθηγήτρια της φιλολογίας, παρά την τρομακτική δοκιμασία που περνούσε, σου δημιουργούσε εμπιστοσύνη και δεν υπήρχε τίποτα στη συμπεριφορά της που να προδίδει τρέλα ή έλλειψη αξιοπιστίας. Η αφήγηση του «βιασμού» ήταν συνεκτική, λεπτομερειακή, αληθοφανής και με προσεκτική και βαθιά παρατηρητικότητα στις κινήσεις του απρόσκλητου εραστή της. Τίποτα το παραληρηματικό. Μια στιγμή μόνο προβληματίστηκε, αν υπήρχε κάτι στη συμπεριφορά της που να τον είχε ενθαρρύνει, αλλά το απέκλεισε κατηγορηματικά δίχως να την έχω ρωτήσει κάτι σχετικό. Επέμενε ότι «πάγωσε» από τον τρόμο και αντιμετώπιζε με πανικό το ενδεχόμενο να ανέβαινε ο άντρας της ή η γυναίκα του ή τα μικρά παιδιά τους στο δωμάτιο.Το παράδοξο είναι ότι αυτόματα σχημάτισα την εντύπωση πως έλεγαν και οι δύο την αλήθεια! Τη ρώτησα αν η σιέστα, ο μεσημεριανός της ύπνος, τότε, είχε ξεπεράσει τη μία ώρα. Υπολόγισε ότι μέχρι το «συμβάν» είχε κοιμηθεί γύρω στα εβδομήντα λεπτά. Δηλαδή το παράκανε και μπήκε στη φάση του ύπνου REM, με τις γρήγορες κινήσεις των ματιών, όταν βλέπουμε όνειρα. Η σιέστα, που καθαρίζει το μυαλό και ξεκουράζει από τα περιττά τη βραχυπρόθεσμη μνήμη, στην περίπτωση της καθηγήτριας είχε κάποιο «ατύχημα».«Συμβαίνει, Κατερίνα, καμιά φορά στο 30% περίπου του πληθυσμού αυτό το φαινόμενο, αλλά ούτε το 5% δεν το συγκρατεί. Λέγεται sleep paralysis. Έπεσες για ύπνο, ξεχάστηκες, μπήκες στη φάση του βαθύ ύπνου, είδες όνειρο ότι σου έκανε έρωτα ο Γιώργος, δίχως τη συγκατάθεσή σου, αλλά και δίχως τη βίαιη απώθησή του εκ μέρους σου, κι ένιωθες ακίνητη γιατί σ’ αυτή τη φάση του ύπνου το μυαλό ακινητοποιεί το σώμα μας. Διαφορετικά θα χτυπιόμασταν στον ύπνο μας ή θα τρέχαμε κοιμισμένοι. Μπήκες σε φάση αφύπνισης, αλλά δεν είχε δώσει ακόμα το μυαλό εντολή στο σώμα να ξυπνήσει και να κινηθεί κι έτσι συνέχιζες για μερικά δευτερόλεπτα να γεννάς ονειρικές εικόνες ακινητοποιημένη, μέχρι να ξυπνήσεις ολοκληρωτικά. Δηλαδή συνέχιζες να ονειρεύεσαι ενώ είχες ξυπνήσει. Πολλές φορές αυτή η εμπειρία συνοδεύεται από αίσθημα “παγώματος” και φόβου. Το παθαίνουν πιο συχνά όσοι κάνουν υπερατλαντικά ταξίδια, ή εκείνοι που αλλάζουν περιβάλλον στον ύπνο τους, όπως εσύ στις διακοπές, είτε άνθρωποι με βαθιά εξάντληση και κόπωση».Η υπόθεση είχε αίσιο τέλος. Υπήρχε πάντως ένα ενδεχόμενο, μέσα κυρίως από την υστερία της για εξηγήσεις, να γλιστρήσουν και οι δύο σε εκ των υστέρων διαδικασίες αμοιβαίας αποπλάνησης και το ονειρικό φανταστικό σεξ της Κατερίνας να μετεξελιχθεί σε μια βασανιστική, ίσως και αυτοκαταστροφική, εμπειρία. Στην περίπτωσή της, η ασύνειδη απώθηση μιας ερωτικής επιθυμίας ήταν πολύ ισχυρότερη στον υποτιθέμενο βιαστή, ο οποίος σταδιακά απομακρύνθηκε και από τον παλιό του φίλο. Το όνειρο της Κατερίνας μεταμφίεζε σε βιασμό μια καλά απωθημένη στο ασυνείδητο επιθυμία της.Η ετοιμότητά μου να αναγνωρίσω το φαινόμενο sleep paralysis έχει σχέση με μια προσωπική εμπειρία με κορυφαία πολιτική και πολιτιστική προσωπικότητα της Ελλάδας. Μια μέρα άρχισε να σχολιάζει, με δέος μάλιστα, ένα περιστατικό που του είχα «αφηγηθεί». Είχα μείνει άφωνος και κατάπληκτος, αφού ποτέ δεν του είχα πει οτιδήποτε ανάλογο, το αγνοούσα παντελώς, αν και στο στόρι του είχε συνοχή και ανασυνέθετε με «δημιουργικό» τρόπο θραύσματα εντυπώσεων, φημών και ακριτομυθιών μιας εποχής. Δεν αντέδρασα, τον άφησα να ξετυλίγει τις σκέψεις του, αλλά επειδή είναι μεγαλοφυής και με φοβερή διαίσθηση, διέκοψε απότομα και μου λέει «το ονειρεύτηκα, ε;» Έτσι μελέτησα συστηματικά το φαινόμενο sleep paralysis.Τη δεκαετία του ’90 εμφανίστηκε, στις ΗΠΑ κυρίως, μια επιδημία δημοσιοποίησης σεξουαλικών κακοποιήσεων σε παιδική ηλικία, σε αφύσικα μεγάλο αριθμό ενηλίκων, οι οποίοι κοινοποιούσαν στην TV τα σχετικά τραύματά τους από πατεράδες, θετούς πατεράδες, θείους, ιερείς, γυμναστές. Κινηματογραφικές ταινίες, talk show της τηλεόρασης και κυρίως η ακραία και ανεύθυνη εμπορευματοποίηση του επαγγέλματος του ψυχολόγου με χαμηλά επιστημονικά στάνταρντ, δημιούργησαν τη μόδα να προβάλλουν τα άτομα στο παρελθόν τους όλες τις δυσκολίες και τις ατυχίες της προσωπικής τους ζωής.Ο «αυτόπτης μάρτυρας» ακόμα μια φορά αυτοεξαπατάται.  Χωρισμοί: Ιστορίες αγάπης-μίσους Πριν αρχίσουμε να «θάβουμε» τους άλλους, παίρνοντας τοις μετρητοίς τις εντυπώσεις και τις αξιολογικές κρίσεις μας, ας βάλουμε στο μυαλό μας ένα φιλικό μας πρώην ερωτευμένο ζευγάρι που έζησε πολλά πράγματα μαζί, έκανε παιδιά κι όμως τώρα ο ένας συντάσσει εναντίον του άλλου ένα διαβολικό κατηγορητήριο, παραλλάσσει γεγονότα και μνήμες, επινοεί αυτοδικαιολογητικές ιστορίες όπως τον βολεύει και ακόμα συμμετέχει σ’ ένα σπιράλ αντεκδικήσεων και προσβολών δίχως όρια. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις αρνούμαι να ακούσω τις αιτιάσεις των δύο αντιμάχων στρατοπέδων, εκτός κι αν δεχθούν προκαταβολικά να αφηγηθεί καθένας από την πλευρά του τις εφτά καλύτερες στιγμές από τη σχέση τους. Απαιτώ εφτά μικρές ιστορίες που ανακαλούν ερωτισμό, τρυφερότητα, αλληλεγγύη ή ακόμα και καβγάδες ή σκηνές ζηλοτυπίας που οδήγησαν σε αναθέρμανση της αμοιβαίας επιθυμίας. Το «εφτά» σαν μέθοδος, που συνοδεύεται τουλάχιστον από προσωρινή κατάπαυση του «πυρός», αποδεικνύεται ευεργετικό σε πολλές περιπτώσεις.Ο παραλογισμός που συνοδεύει τους χωρισμούς είναι μια διδακτική προειδοποίηση ώστε να μπλοκάρουμε τους συναισθηματικούς μηχανισμούς που μεταμορφώνουν τις ιστορίες αγάπης σε ιστορίες μίσους στις ανθρώπινες σχέσεις, στις οικογένειες, στις φιλίες, στα κόμματα και στις κάθε είδους παρατάξεις.Δεν έχουν τέλος οι αυτοδικαιολογητικές μας ιστορίες. Λέμε «δεν μ’ αρέσει αυτό» ή «δεν είμαι καλός σ’ αυτό», «δεν κάνω γι’ αυτό» και κλείνουμε ερμητικά τον εαυτό μας γιατί βαριόμαστε να προσπαθήσουμε ή ντρεπόμαστε τις αναπόφευκτες αποτυχίες στις δοκιμές μας ή φοβόμαστε τις συγκρίσεις με άλλους. «Διπλή συνείδηση» εν μέσω χρεωκοπίας Η τρίτη στη σειρά Μαύρη Εβδομάδα της γενιάς μου είναι νομίζω μεταξύ Δευτέρας 5 και Κυριακής 11 Απριλίου του 2010. Οι άλλες δύο είναι η κήρυξη της δικτατορίας τον Απρίλη του ’67 και η εβδομάδα του προδοτικού χουντικού πραξικοπήματος στην Κύπρο, με συνέπεια την εισβολή των τουρκικών στρατευμάτων. Σε πέντε μέρες τον Απρίλη του 2010 τα επιτόκια δανεισμού της Ελλάδας άγγιξαν το όριο άμεσου «κινδύνου χρεωκοπίας» κι εγώ έτρεμα μη φτάσουμε στο αμετάκλητο σημείο στροφής προς τη χιονοστιβάδα, που οδηγεί στη στάση πληρωμών. Η πολιτική και οικονομική ελίτ της χώρας στο μεγαλύτερο μέρος της έπρεπε να αντικρίσει επί ξύλου κρεμάμενο τον Έλληνα Πρωθυπουργό στο Νταβός, για να συνειδητοποιήσει επιτέλους ότι βρισκόταν σε εξέλιξη, με αβέβαιη κατάληξη, μια γενικευμένη κρίση του δημοσίου χρέους και όχι μια πρόσκαιρη επίθεση των κερδοσκόπων. Την ανησυχία μου πολλαπλασίαζε η πεποίθηση ότι η διάθεση των αγορών δεν προσδιορίζεται μόνο από τα αντικειμενικά θεμελιώδη δεδομένα, τα οποία έτσι κι αλλιώς ήταν δραματικά, αλλά και από «άυλους» παράγοντες, όπως είναι η εμπιστοσύνη στις δυνατότητες του πολιτικού και οικονομικού συστήματος να τα βγάλει πέρα με την απειλή. Και αυτή η εμπιστοσύνη, ιδιαίτερα τα δύο τελευταία χρόνια, πότε σταδιακά και πότε με επιτάχυνση, είχε εξατμιστεί, ενώ η νέα κυβέρνηση είχε χαλαρή εκκίνηση στις πρώτες Εκατό Ημέρες. Οι αγορές τώρα χάνουν την υπομονή τους και υπεραντιδρούν με πανικό. Ψυχολογικό σοκ. «Αγωνία μετατραυματικής παραμόρφωσης» γράφουν οι Financial Times, που καλούν την Ελλάδα να μην περιμένει άλλο τη Γερμανία, αλλά να προσφύγει άμεσα στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Νευρική κρίση στην ευρωζώνη. Ο Σαρκοζί στη Σύσκεψη Κορυφής ουρλιάζει: «Επιτέλους, ας δράσουμε, μην ταλαντευόμαστε άλλο». Οι Αμερικανοί πιέζουν για άμεσα μέτρα από το φόβο μόλυνσης της παγκόσμιας αγοράς ομολόγων. Ο γκουρού των επενδυτών Μπάφετ, σε ερώτηση αν συμμετέχει στις αγοραπωλησίες ελληνικών ομολόγων, δηλώνει «δεν συνηθίζω να βλέπω ταινίες με κακό τέλος». Ο απίθανος «μίστερ καταστροφή» Ρουμπινί, που λίγους μήνες πριν τον αποθέωνε στην Αθήνα σύσσωμη η ελληνική πολιτική και επιχειρηματική τάξη «σόρταρε» ανενδοίαστα με τα ελληνικά ομόλογα, στοιχημάτιζε στον κίνδυνο άμεσης χρεωκοπίας. Ο σοβαρός καθηγητής Ρόγκοφ διέρρεε πως αν ο Στίγκλιτς συμβουλεύει τον Έλληνα πρωθυπουργό ας «σορτάρουμε» ελληνικό χρέος. Πρέπει να είχα γίνει πια προληπτικός, αφού μ’ έπιανε μια ασυνήθιστη ανησυχία ακόμη και με τις δηλώσεις του Πρωθυπουργού «το όπλο πάνω στο τραπέζι» και «τα χειρότερα είναι πια πίσω μας». Την πρώτη την είχε κάνει πριν και ο υπουργός των ΗΠΑ Πόλσον, ο οποίος άφησε τη Lehman Brothers να χρεωκοπήσει και πυροδότησε την αλυσιδωτή αντίδραση της χρηματοπιστωτικής κρίσης, και τη δεύτερη ο Πρόεδρος Χέρμπερτ Χούβερ το 1930 στην κορύφωση του Μεγάλου Κραχ. Αρχίζω σαν προληπτική γριά να υπολογίζω ακόμα και τη γρουσουζιά!Σ’ αυτό το κλίμα λοιπόν, τη Μαύρη Πέμπτη πήρα email από ένα σοβαρό άνθρωπο που έλεγε: «Σας τα ’λεγα. Πάμε για χρεωκοπία!» Στην αρχή νόμισα ότι ήταν αυτοσαρκαστικό, αυτοκριτικό. Ο άνθρωπος αυτός με κριτίκαρε συστηματικά για κινδυνολογία και είχε υιοθετήσει την επίσημη αφήγηση της δεκαετίας: Η Ελλάδα του ευρώ και των Ολυμπιακών Αγώνων δεν διατρέχει πια κίνδυνο οικονομικής χρεωκοπίας. Τα ασφαλιστικά ταμεία δεν χρεωκοπούν ποτέ, γιατί τα κράτη δεν χρεωκοπούν ποτέ. Και γενικά διακινούσε τις ειδυλλιακές εικόνες για τις ανεξάντλητες δυνατότητες της κρατικής παρέμβασης με υπερδανεισμό και ακόμα όλα τα κλισέ της αφελούς ελληνικής εκδοχής των voodoo economics, δεξιά και αριστερο-προοδευτικά. Δίχως περιστροφές ειρωνευόταν αφ’ υψηλού τα σήματα κινδύνου για χρεωκοπία που εξέπεμπαν το Λευκό κοτσύφι (2008) και το Ε, Πρόεδρε! (2009) και καταδίκαζε προεκλογικές διατυπώσεις μου όπως: Κίνδυνος συγχρονισμού καταστροφικών δυνάμεων που θα δώσουν Ημέρα Κρίσεως! Εθνικός Συναγερμός! Γρήγορα «ζώνη ασφαλείας» στη χώρα, διαφορετικά η επόμενη κυβέρνηση δεν θα είναι «ελληνική»! Ελλάδα κράτα το κεφάλι έξω από το νερό!Πού οφείλεται αυτή η μυστηριώδης και παράλογη αντιστροφή των εντυπώσεων του φίλου μας σχετικά με τις προσωπικές θέσεις του στο πρόσφατο παρελθόν, αφού δεν πρόκειται ούτε για τυχοδιώκτη οπορτουνιστή τύπο ούτε για σχιζοφρενή; Πώς γεννήθηκε μέσα του με αυτοματισμό ένας «ειλικρινής» μηχανισμός αυτοδικαιολόγησης και αυτοεξαπάτησης; Είχα τη βεβαιότητα ότι ο αποστολέας του email δεν ψευδόταν συνειδητά. Ένιωθα σαν να το έχω ξαναζήσει αυτό το φαινόμενο. Ένας άνθρωπος έχει διπλή συνείδηση! Μια ρητή, «επίσημη» συνείδηση με την οποία προσαρμόζεται και ευδοκιμεί σ’ ένα περιβάλλον και μια «δεύτερη», που διαψεύδει την πρώτη αλλά υποχωρεί στο βάθος, αποκρύπτει τις αμφιβολίες της από τον ίδιο τον εαυτό της, κρατιέται σε λήθαργο κι όμως μπορεί να αναδυθεί αιφνίδια ως κυρίαρχη σε συνθήκες καταρρεύσεων, μεγάλων ανακατατάξεων, ψυχολογικών σοκ ή ακραίων ηθικών διλημμάτων. Το έχω ζήσει και μελετήσει σε άλλες ιστορικές και πολιτικο-κοινωνικές συντεταγμένες. Αναφέρομαι στα σχετικά αθώα υβρίδια «διπλής συνείδησης» και «διπλής ηθικής» στις πρώτες μετεπαναστατικές περιόδους. Οι άνθρωποι διατηρούν ακόμα ζωντανά τα επαναστατικά ιδανικά και την αξιοπρέπειά τους, αλλά επινοούν αναγκαστικά αυτοδικαιολογητικές ιστορίες για να επιζήσουν και να τα βγάλουν πέρα σε μια πολύ σκληρή πραγματικότητα γεμάτη στερήσεις, μικρότητες, υποκρισία ή και εξαθλίωση. Στη συνέχεια, στον «υπαρκτό σοσιαλισμό», αυτά τα υβρίδια σταδιακά πολλαπλασιάζονται, επεκτείνονται, παραμορφώνονται και διαμορφώνουν σε κοινωνική κλίμακα το φαινόμενο της διπλής γραφειοκρατικής συνείδησης, διπλής ηθικής, διπλής «δικαιοσύνης», διπλής γλώσσας, διπλής «αγοράς», διπλής «κομματικότητας», διπλής καθημερινότητας, που δεν γίνεται εύκολα αντιληπτή από τους φορείς της, οι οποίοι τη βιώνουν και τη συνηθίζουν σαν μια φυσιολογική κατάσταση.Έτσι συνέβη το απίθανο και φαινομενικά παράλογο. Σοβαροί και υπεύθυνοι παράγοντες του συστήματος του «υπαρκτού σοσιαλισμού», με ξεχωριστή μόρφωση και ηθική συγκρότηση (δεν αναφέρομαι προφανώς στα αρπακτικά της νομενκλατούρας που σ’ ένα βράδυ έγιναν ολιγάρχες καπιταλιστές), όταν κατέρρεε το τείχος όχι μόνο δεν κούνησαν ούτε το δάχτυλό τους για να υπερασπιστούν οτιδήποτε, αλλά σε χρόνο μηδέν βρέθηκαν με πλήρη και διαυγή ανάλυση των αιτίων της χρεωκοπίας με βαθιές, καλά επεξεργασμένες και εμπεδωμένες αντιλήψεις. Η «επίσημη» συνείδησή τους εξαφανίστηκε και αναδύθηκε έτοιμη η «δεύτερη» συνείδηση, η οποία ήταν απολύτως δική τους, κτήμα τους, κι όχι χυδαία οπορτουνιστική προσαρμογή στα νέα δεδομένα!Το φαινόμενο της «διπλής συνείδησης» εμφανίζεται σε μεγάλη ποικιλία ανθρωπίνων καταστάσεων πέρα από την πολιτική και τη δημόσια σφαίρα. Ένας ευαίσθητος παρατηρητής των καταστάσεων αυτών, όπως ήταν ο Όργουελ, κάνει το παρακάτω συγγενές σχόλιο: «Είμαστε ικανοί να πιστεύουμε πράγματα που γνωρίζουμε ότι δεν είναι αληθινά και στη συνέχεια, όταν τελικά αποδειχθούν λανθασμένες οι εκτιμήσεις μας, με θρασύτητα να μεταστρέφουμε τα γεγονότα, για να δείξουμε ότι ήμασταν πάντα σωστοί. Θεωρητικά αυτή η διαδικασία μπορεί να επαναλαμβάνεται για απεριόριστο διάστημα, εκτός κι αν γρηγορότερα ή αργότερα η λανθασμένη πίστη μας ξεφουσκώσει οριστικά απέναντι στη σκληρή πραγματικότητα, συνήθως πάνω σε ερείπια».Δυστυχώς η διπλή συνείδηση, ακόμα κι αν στηρίζεται από την αμνησία της κοινής γνώμης, δεν έχει κατά κανόνα καλά ξετελέματα. Κοινωνίες που υποκύπτουν εν μέσω της μεγαλύτερης μεταπολεμικής οικονομικής και κοινωνικής κρίσης στις σειρήνες των μηχανισμών της αυτοδικαιολόγησης-αυτοεξαπάτησης και συνεχίζουν να «σκάβουν», ενώ έχουν πέσει σε μεγάλο λάκκο, οδηγούνται στην αυτοτροφοδοτούμενη αυτοπαγίδευση-αυτοκαταστροφή και στις δικές τους «χαμένες δεκαετίες».Η εβδόμη πλαγία του Ζινεντίν ΖιντάνΗ διάθεσή μου επαναστατεί εναντίον του ραντεβού που έχω σε λίγες ώρες στο Λονγκ Άιλαντ της Νέας Υόρκης. Η Έβδομη Αίσθηση, σκέφτομαι, δεν προκύπτει από την επιφοίτηση καμιάς μεγαλοφυΐας, από κάποια εξ αποκαλύψεως επιστημονική, ιδεολογική ή θρησκευτική αλήθεια. Δεν κατατρίβεται με μοντέλα και διανοητικές υπερκατασκευές που υπόσχονται μοναδική, ριζική, καθολική, τελική λύση στα προβλήματα του ανθρώπου. Σ’ ένα πολύπλοκο, χαοτικό και αβέβαιο κόσμο όλες οι γνώσεις, οι εξειδικεύσεις και οι συσχετίσεις είναι ατελείς και είναι μάταιο και επικίνδυνο να καθηλωθούμε σε μια προκαθορισμένη μαγική λύση.Η Έβδομη Αίσθηση είναι το ένστικτο του πειραματισμού και της δοκιμής που μπουσουλά, ψηλαφεί, οσμίζεται, διαισθάνεται. Είναι το πνεύμα που πλαγιοκοπεί, ακολουθεί την παρακαμπτήριο, προσεγγίζει ένα σύνθετο πρόβλημα σταδιακά και έμμεσα, δεν είναι κολλημένο σε μια και μόνη αλλά σε ποικιλία απαντήσεων και ταυτόχρονα είναι ανοιχτό στο απροσδόκητο που φέρνει η ζωή και η εξέλιξη, με τη βαθιά πεποίθηση ότι «η τύχη είναι με τα προετοιμασμένα μυαλά», όπως είπε ο Παστέρ.Η Έβδομη Αίσθηση τρέφεται από τη διανοητική και ηθική μετριοπάθεια κι όχι από τις ψευδαισθήσεις παντογνωσίας και παντοδυναμίας. Έβδομη Αίσθηση είναι αυτό που γνωρίζουν οι άνθρωποι δίχως να μπορούν πάντα να το περιγράψουν με τη γλώσσα της γνώσης και της επιστήμης. Θυμήθηκα ξανά το «σπρώξε την πόρτα!» του πατέρα μου, καθώς έβλεπα πριν από λίγο στο κανάλι των sports τις καλύτερες φάσεις της ποδοσφαιρικής χρονιάς.Ο Ζιντάν με μια υψηλής ευφυΐας ενέργεια μου υπενθύμισε ότι γνωρίζουμε πολύ περισσότερα απ’ όσα μπορούμε να πούμε. Παλιότερα είχα περιγράψει το βαθύ «γεωμετρικό ένστικτο» του θρυλικού Μίμη Δομάζου του Παναθηναϊκού στον ελεύθερο χώρο, ο οποίος βέβαια ήταν σκράπας στη γεωμετρία. Και πριν από σαράντα χρόνια στο μυθικό τελικό Βραζιλία - Ιταλία 4-1 είχα τη χαρά και τη συγκίνηση να παρουσιάσω, πρωτοετής φοιτητής, το συνδυασμό του αυτοσχεδιασμού με την υπονοούμενη, άρρητη ενστικτώδη γεωμετρία των «παιγνίων» στις κινήσεις της ομάδας του Πελέ. Ο Βραζιλιάνος άσος, όπως ο Γαλλοαλγερινός Ζιντάν, «το έκανε», αλλά δεν μπορούσε να «το πει» στη συνέντευξη που ακολούθησε. Αυτό είναι η Έβδομη Αίσθηση.  Με εξωτερικό φάλτσο Η σκηνή είναι σπάνιας γοητείας από αθλητική, γεωμετρική και αεροδυναμική άποψη. Ο Ζιντάν ετοιμάζεται να χτυπήσει φάουλ 25 μέτρα από την εστία περίπου 20° δεξιά από τον κάθετο άξονα του σημείου του πέναλτι. Ο διαιτητής κανονίζει το αμυντικό τείχος, που μου φαίνεται ότι καλύπτει το ένα δοκάρι και το 77% της εστίας. Ο τερματοφύλακας καλύπτει το υπόλοιπο 23% και το δεύτερο δοκάρι. Οι επιλογές του Ζιντάν είναι λίγες. Τοποθετεί την μπάλα, παίρνει φόρα και, καθώς κυρτώνει υπερβολικά το σώμα του, τη χτυπά δυνατά στο πλάι με εξωτερικό φάλτσο, αυτή ανυψώνεται, οι παίκτες στο τείχος αναπηδούν, η μπάλα περνά λίγο πάνω από τα κεφάλια τους, νομίζεις ότι με την τροχιά της θα φύγει άουτ ψηλά από τα οριζόντια δοκάρια αλλά αυτή, καθώς περιστρέφεται με ταχύτητα, περνά πάνω από τη δεξιά πλευρά του τείχους, στρίβει στη διάρκεια της πορείας της από δεξιά προς τα αριστερά κι ύστερα κατεβαίνει απότομα και καρφώνεται στα δίχτυα γλείφοντας το δοκάρι! Ο τερματοφύλακας, από τους δυο τρεις καλύτερους στον κόσμο, μένει εμβρόντητος. Ο αιφνιδιασμός ήταν απόλυτος. Το σουτ ήταν άπιαστο και μεγαλοφυές από γεωμετρική άποψη.Ένας ικανός και ευφάνταστος καθηγητής της Φυσικής θα μπορούσε να τραβήξει το ενδιαφέρον των ποδοσφαιρόφιλων μαθητών ή των φοιτητών με τις διαφορικές εξισώσεις που περιγράφουν την αεροδυναμική τροχιά της μπάλας, με τη μεταβαλλόμενη ταχύτητά της, τη βαρύτητα, την κλίση, τον άξονα και την τύρβη περιστροφής, την αντίσταση του αέρα. Εννοείται ότι οι εξισώσεις θα ήταν διαφορετικές αν ο Ζιντάν επέλεγε αντί για το μερικό εξωτερικό φάλτσο, το ολικό εξωτερικό ή το λεγόμενο ανάποδο φάλτσο.Είναι φυσικό οι προπονητές να διδάσκουν αυτό το χτύπημα φάουλ, οι παίκτες να το μελετούν συστηματικά σε video και να το δοκιμάζουν άπειρες φορές στην προπόνηση, αλλά οι πιθανότητες να το επιτύχουν κατά τη μέθοδο του Ζιντάν ή του Μπέκαμ και των παλαιότερων Βραζιλιάνων μετρ είναι ελάχιστες. Πολλοί από μας γνωρίζουμε τις εξισώσεις ή έχουμε τη γλώσσα να το αφηγηθούμε, αλλά ο μελαγχολικός κι εσωστρεφής Γαλλοαλγερινός Ζιντάν, όσες φορές και να ρωτήθηκε, δεν μπορούσε ν’ ανοίξει το στόμα του. «Το έκανε», δεν μπορούσε «να το πει».Το σουτ με φάλτσο του Ζιντάν είναι μια μεταφορά για τη στρατηγική της σκέψης μας μπροστά σε περίπλοκα προβλήματα. Ο Ζιντάν δεν επέλεξε τον κλασικό ευθύγραμμο κεραυνό, που ελπίζει σ’ ένα ενστικτώδες ρήγμα στο αμυντικό τείχος, αντίθετα, κινείται διά της πλαγίας, η μπάλα στρίβει από δεξιά προς τ’ αριστερά κι από πάνω προς τα κάτω. Στη ζωή, την επιστήμη, την πολιτική, τη στρατιωτική τέχνη και γενικά στα παίγνια δεν κάνουμε πάντα ευθεία επίθεση, κατά μέτωπο. Προτιμούμε την έμμεση, πλάγια και τεθλασμένη κίνηση. Καμιά φορά μάλιστα συμφέρει να μην παρατάσσουμε τις πιο ικανές και φρέσκιες δυνάμεις μας στο κεντρικό μέτωπο αλλά τις τετριμμένες και κορεσμένες, οι οποίες θα αναλάβουν απλώς το έργο της καταπόνησης του αντιπάλου, μέχρι την κατάλληλη στιγμή που θα επιτεθούμε από τα πλάγια με τις ξεκούραστες μονάδες, για να περικυκλώσουμε τον αντίπαλο και να τον υποχρεώσουμε να παραδοθεί. Την τροχιά της μπάλας του Ζιντάν «ακολουθούσε» και η υψηλή ρητορική τέχνη των Ελλήνων και των Ρωμαίων. Δεν ήταν μια ευθύγραμμη και προβλέψιμη παράθεση αποδεικτικών στοιχείων, πατούσε γερά στη λογική, της οποίας τα αποτελέσματα πολλαπλασίαζαν η αισθητική και το συναίσθημα, αλλά αφηνόταν να παρασύρεται και να γοητεύει με μια πλάγια κίνηση ζωηρών αφηγήσεων, με χιούμορ και χαρακτηρολογία, με διακυμάνσεις στο ρυθμό, στον τονισμό, στην εμφάνιση και τη δραματική ένταση, μέχρι την κατάλληλη στιγμή να επιτύχει τον απόλυτο αιφνιδιασμό του αντιπάλου. Η τέχνη του λόγου, όπως και του σουτ του Ζιντάν, επιβάλλει την επίγνωση των ορίων. Η υπερβολική, ας πούμε, κακοήθεια ή η υπερβολή στην καλολογία ή στο χιούμορ αποτυγχάνει το στόχο της, όπως και το μη ελεγχόμενο φάλτσο στην μπάλα τη βγάζει άουτ πάνω ή πέρα από τα δοκάρια.Η Έβδομη Αίσθηση στην περίπτωση της πλάγιας σκέψης μπορεί δικαιωματικά να ονομαστεί η «εβδόμη πλαγία» του Ζινεντίν Ζιντάν.  Τα τρία «Μ»: Μαραντόνα - Μουρίνιο - Μέσσι Ο Λιονέλ Μέσσι ετοιμάζεται να κτυπήσει πέναλτι. Οι «θνητοί» εκτελεστές του πέναλτι μπορούν να περιμένουν μέχρι να δουν προς τα πού θα βουτήξει ο τερματοφύλακας και στέλνουν την μπάλα στην άλλη κατεύθυνση. Οι πιο τολμηροί εκτελεστές για να το πετύχουν κοντοστέκονται στιγμιαία στο τρέξιμό τους προς το σημείο του πέναλτι, με την ελπίδα ότι θα παρασύρουν πρόωρα τον τερματοφύλακα να βουτήξει. Οι πιο πολλοί πάντως εκτελεστές, άσε τι λένε, έχουν αποφασίσει πού θα σουτάρουν πριν φτάσουν στο σημείο του πέναλτι, δεν αντέχουν την αμφιβολία και το ζύγισμα των πιθανοτήτων στα κλάσματα του δευτερολέπτου, επαναλαμβάνουν μια εκτέλεση που την έχουν δοκιμάσει πολλές φορές, δεν διακινδυνεύουν αυτοσχεδιασμούς καθώς χτυπούν την μπάλα και η μόνη έγνοια τους είναι να τη στείλουν πέρα από το ανώτερο όριο της εμβέλειας του τερματοφύλακα και, βέβαια, να έχουν την τύχη με το μέρος τους. Προσπαθήστε να φανταστείτε το άγχος στον ψυχολογικό πόλεμο εκτελεστή-τερματοφύλακα. Τώρα ο Μέσσι παίρνει φόρα, σουτάρει δίχως εμείς να βλέπουμε ακόμα καμιά ορατή κίνηση του τερματοφύλακα, ο οποίος πάντως πέφτει στη λάθος γωνία. Ξαναβλέπουμε τη φάση από διαφορετικές κάμερες. Τι είδε ο Μέσσι που δεν το βλέπουμε εμείς; Μπορεί να μας το πει; Απ’ ό,τι φαίνεται όχι. Σούταρε τυχαία και του βγήκε; Όχι! Το ερώτημα κόλλησε στο μυαλό μου.Είμαι φίλαθλος αλλά όχι και ειδικός στη βιο-μηχανική, τη φυσιολογία και την ψυχολογία του ποδοσφαίρου. Καταλήγω ότι ο Λιονέλ Μέσσι «διάβασε» με τη διαίσθησή του μια ενστικτώδη μετατόπιση του κέντρου βάρους του τερματοφύλακα προς τον αριστερό του μηρό και σούταρε στην άλλη γωνία, όπως θα είχε παρατηρήσει ένας μελετητής στο εργαστήριό του, φτιάχνοντας για ώρες το ψηφιακό κινησιογράφημα με επεξεργασία καρέ καρέ των κινήσεων του γκολκήπερ τουλάχιστον από τρεις κάμερες.Είναι η Έβδομη Αίσθηση του καλύτερου ποδοσφαιριστή στον κόσμο στο δικό του πεδίο. Αν μετά δέκα χρόνια ο Μέσσι γίνει δάσκαλος του ποδοσφαίρου ή προπονητής θα διαθέτει ανάλογη Έβδομη Αίσθηση στο νέο του ρόλο; Θα μπορεί να τη μεταβιβάσει σε νεότερους ποδοσφαιριστές;Το βέβαιο είναι ότι φέτος, όταν έριξε τέσσερα προσωπικά γκολ στην Άρσεναλ, οι περισσότεροι παρατηρητές συμφώνησαν ότι αυτός ο άνθρωπος θα σηκώσει το Παγκόσμιο Κύπελλο στη Νότια Αφρική για λογαριασμό της Αργεντινής στις 11 Ιουλίου του 2010. «Το λέει η στατιστική», ισχυρίζονταν. Εμείς, μια και έχουμε κηρύξει τον πόλεμο στην κατάχρηση του νόμου των Πιθανοτήτων στα ανθρώπινα, διαφωνήσαμε δημόσια. Πράγματι, η Βραζιλία με τον καλύτερο ποδοσφαιριστή του κόσμου, τον Πελέ, πήρε το Παγκόσμιο Κύπελλο το 1970. Η Αργεντινή με τον Μαραντόνα το 1986. Η Γαλλία με τον Ζιντάν το 1998. Ξανά η Βραζιλία με τον Ρονάλντο το 2002. Φυσιολογικά, η Αργεντινή του Μέσσι θα το έπαιρνε το 2010.Δεν ήταν όμως μόνο του Μέσσι, ήταν και του προπονητή της, του θρύλου, του Μαραντόνα. Η τραγωδία του άλλοτε «θεού» ήταν περίπου αναπόφευκτη, έτσι πίστευα, γιατί θα συγχρονίζονταν τρία αυτοκαταστροφικά σύνδρομα εναντίον του: Πρώτον, ασύνειδα ο Μαραντόνα θα γινόταν «σκηνοθέτης της αποτυχίας του», βλέπε «σύνδρομο ματαίωσης», έστω κι αν ρίσκαρε τη φήμη και το προπονητικό του μέλλον, δηλαδή την τελευταία ελπίδα του να ζήσει σαν κανονικός άνθρωπος. Αν σήκωνε το Παγκόσμιο Κύπελλο ο Μέσσι θα τέλειωνε οριστικά το ιστορικό δίλημμα «Πελέ ή Μαραντόνα καλύτερος ποδοσφαιριστής όλων των εποχών» και η Αργεντινή του Μέσσι θα επισκίαζε αυτήν του ’86. Ο Μαραντόνα θα γινόταν ένας από τους πολλούς μεγάλους παίκτες όπως ο Πούσκας, ο Ντι Στέφανο, ο Μπεστ, ο Κρόιφ, ο Μπέκαμ. Θρύλος, τέλος!Δεύτερον, το «σύνδρομο του βασιλιά Ληρ», που έχουμε αναπτύξει στο Ζητούνται αλχημιστές, το οποίο μας προειδοποιεί πότε ο παλιός αρχηγός θέλει ασύνειδα να γίνει όλεθρος για τους διαδόχους του. Δίχως να το συνειδητοποιεί έγινε ο βασιλιάς Ληρ του Μέσσι, για τον οποίο δήλωνε ότι «κανένας παίκτης του Μουντιάλ δεν έχει το 30% των δικών του προσόντων». Κι όμως δεν τον τοποθέτησε πιο κοντά στο σημείο του πέναλτι, όπως ο προπονητής του στην Μπαρτσελόνα, αλλά πιο πίσω να οργανώνει την επίθεση σαν «ιδιοκτήτης», όπως είπε, της ομάδας. Αντί να κερδίζουν την μπάλα οι μεσαίοι και να του τη δίνουν γρήγορα, έπρεπε να την κουβαλά ο ίδιος. Αλλά ο Μαραντόνα το 1986 είχε μεγαλοφυείς μέσους πίσω του, που δούλευαν όλοι γι’ αυτόν, ενώ ο Μέσσι είχε το πολύ έναν, τον Μασεράνο. Οι πιθανότητες του Μέσσι στην Εθνική Αργεντινής ήταν 1:5 σε σχέση με τις πιθανότητές του στην Μπαρτσελόνα! Ο Μαραντόνα είδε στον Μέσσι τον ίδιο τον εαυτό του να ντριπλάρει ξανά από τη μεσαία γραμμή όλη την Εθνική Αγγλίας στη σειρά και να βάζει γκολ όπως το 1986, όμως αυτά δεν επαναλαμβάνονται κι ο Μέσσι εξουδετερώθηκε από τον ίδιο τον προπονητή του, τον «πεπτωκότα θεό» Μαραντόνα!Τρίτον, το αυτοκαταστροφικό «σύνδρομο μεγαλομανίας και μεσσιανισμού», καθώς ο Μαραντόνα φορτώθηκε στις πλάτες του παράλογες μεταφυσικές προσδοκίες ότι είναι η «φωνή αυτών που δεν έχουν φωνή», ότι αντιπροσωπεύει τη «μπολιβαριανή εναλλακτική λύση απέναντι στη Δύση», και όλη αυτή η μυθολογία πολλαπλασιάστηκε μέσα από τις τηλεφωνικές του συνομιλίες την τελευταία στιγμή με τον Κάστρο, τον Τσάβες, τον Μοράλες και τον Γκίχνερ!Η Έβδομη Αίσθηση μας προειδοποίησε για το σκοτεινό κομμάτι του «θεού» Μαραντόνα. Εκείνο το βράδυ στο ματς με τη Γερμανία ο απελπισμένος Δον Κιχώτης ναυαγούσε στον πάγκο δίχως καν να κουνήσει το δάχτυλό του. Δεν ήταν καν ο desperado, ο απελπισμένος «αντάρτης» που παλεύει δέκα φορές πιο γενναία όταν ξέρει προκαταβολικά ότι η μάχη είναι χαμένη. Μια τυφλή Τρόικα Μοίρα τον οδηγούσε στο χαμό!Το δαιμονικό ένστικτο του παίκτη Μαραντόνα δεν το κληρονόμησε ο κόουτς Μαραντόνα. Αυτή η αρνητική συσχέτιση των δυο ιδιοτήτων μπορεί να εμφανιστεί και σε άλλα πεδία, όπως στην πολιτική, την τέχνη, την επιστήμη, την επιχειρηματικότητα, στα ΜΜΕ. Πάμε τώρα στο τρίτο «Μ», Μουρίνιο.  Τον κυνηγά μια ζωή η κατάρα Λίγες μέρες πριν παρακολουθήσαμε τη σύγκρουση δύο μεγάλων προπονητών, της Μπάγερν και της Ίντερ, βασικά θεωρητικών, που δεν υπήρξαν ποτέ καν μέτριοι παίκτες και είναι αμφίβολο αν είναι σε θέση να κάνουν ένα ανεκτό κοντρόλ της μπάλας. Ο ένας πρεσβεύει το επιθετικό ποδόσφαιρο, ο άλλος ενδιαφέρεται μόνο για τη νίκη, αντιπαθεί τους μεγάλους παίκτες που κάνουν το δικό τους παιχνίδι, αδιαφορεί για τα μέσα που επιλέγει και η στρατηγική του είναι να εκμεταλλευτεί πάση θυσία τα μικροσφάλματα των αντιπάλων του. Νίκησε ο δεύτερος, ο translator, που έμαθε τα μυστικά της μπάλας σαν μεταφραστής του Εγγλέζου προπονητή της Μπαρτσελόνα. Η ειρωνεία της ιστορίας είναι ότι νίκησε ο ταπεινωμένος «βοηθός» τον πρώην προϊστάμενό του και τώρα επιστρέφει στην Ισπανία ως προπονητής της Ρεάλ Μαδρίτης με τη λέξη Νέμεσις στο μυαλό του, μόνο και μόνο για να εκδικηθεί το σύλλογο που περιφρόνησε το ταλέντο του, τον αντιμετώπιζε πάντα σαν χαμηλόβαθμο προσωπικό, σαν El traductor, και επιχείρησε να του δημιουργήσει «σύμπλεγμα κατωτερότητας». Αυτός είναι ο μέγας Μουρίνιο, ο Πορτογάλος, που αποκαλύπτει τη στρατηγική του με την κυνική δήλωση «αν ο αντίπαλος έχει Ferrari κι εγώ ένα μικρό αυτοκινητάκι, θα του βάλω ζάχαρη στη μηχανή για να τον συντρίψω». Το σύμπλεγμα Ύβρις - Νέμεσις είναι βέβαιο ότι θα χτυπήσει στη Μαδρίτη, αλλά δεν είναι το ίδιο βέβαιο αν ο Μουρίνιο θα έχει στο πλευρό του, όπως φαντάζεται, τη Θεά Νέμεση.Γράφω και συλλογίζομαι το ναυαγισμό του Μαραντόνα κάνοντας μελαγχολικές συσχετίσεις ανάμεσα στο ποδόσφαιρο και στην παγκόσμια οικονομία και πολιτική, καθώς βλέπω τους Βραζιλιάνους να παίζουν σαν Ιταλοί και Γερμανοί, την παγκοσμιοποίηση να ομογενοποιεί το στυλ και τις στρατηγικές σε ποδόσφαιρο και αγορές και να τρέχουν όλοι μαζί, παίκτες και «επενδυτές», σαν κοπάδι με τα ίδια μοντέλα, τα ίδια σχέδια, τα ίδια κλισέ, τις ίδιες υποθέσεις και αναλύσεις, με κίνδυνο να συγχρονίσουν καταστροφικά τις φούσκες και τα σφάλματά τους.Κάποτε ο σκηνοθέτης Πιερ-Πάολο Παζολίνι είπε ότι οι Ευρωπαίοι είναι η πρόζα στο ποδόσφαιρο και οι Βραζιλιάνοι η ποίηση. Το ποδόσφαιρο σίγουρα αλλάζει, οι παίκτες τρέχουν τα διπλάσια χιλιόμετρα απ’ όταν έκανε τη σχετική δήλωση ο Παζολίνι, οι άμυνες έγιναν πιο σφιχτές, αλλά είναι τραγικό να βλέπεις τη Βραζιλία να παίζει σαν υπεροργανωμένη μηχανή, να καταπνίγει το ταλέντο της και να μιμείται τους πιο συντηρητικούς Ευρωπαίους. Αν παίζει σαν Γερμανία, η Γερμανία είναι πολύ καλύτερη σ’ αυτό το ρόλο και δίκαια κερδίζει. Έτσι, μετά τον Μαραντόνα, ταπεινώθηκε στο ρόλο του προπονητή και ο Ντούνγκα, μια παλιά δόξα της Βραζιλίας. Αντίθετα από τον Ντούνγκα τα κατάφερε πολύ καλά ο πρόεδρος Λούλα, ο παλιός γκεβαριστής, που έδωσε το δικό το του διακριτό στίγμα στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία. «Ελλάδα, γίνε Βραζιλία!» λένε τώρα πολλοί διεθνείς αναλυτές, επειδή ο Λούλα ανέβηκε στην εξουσία σε συνθήκες πανικού για άμεση χρεωκοπία και όχι μόνο δεν εισάκουσε τις σειρήνες να κηρύξει άμεσα στάση πληρωμών, αλλά μ’ ένα σκληρό πρόγραμμα υπό την εποπτεία του ΔΝΤ, χωρίς πολύ φασαρία, δημιούργησε πλεονάσματα, σταμάτησε το καθοδικό σπιράλ, δημιούργησε προϋποθέσεις για γρήγορη ανάπτυξη και οικοδόμησε ένα ξεχωριστό μοντέλο δυναμικής ανερχόμενης οικονομικής δύναμης. Οι συγκρίσεις πάντα χωλαίνουν, αλλά σ’ αυτή την περίπτωση σε βάρος της Ελλάδας.Είμαι όμως ακόμα έντεκα χρόνια πίσω, στο «King George» του Μανχάταν, και παρακολουθώ τον Ζιντάν στις καλύτερες φάσεις του Μουντιάλ, όταν εμφανίζεται στην οθόνη ένας ταπεινός ηλικιωμένος, που ο αθλητικός τηλεστάρ τον παρουσιάζει σαν «έναν από τους καλύτερους τερματοφύλακες του κόσμου όλων των εποχών, που καταδικάστηκε στη μοίρα του looser!» Είναι ο ξακουστός στους παλιούς Μοασίρ Μπαρμπόζο, ο οποίος χρεώθηκε την ήττα της Εθνικής Βραζιλίας από την Ουρουγουάη στον τελικό του Παγκοσμίου Κυπέλλου στα... 1950! «Πενήντα χρόνια τώρα με κυνηγά η κατάρα αυτής της ήττας. Γνώρισα μεγάλες δόξες, έπιασα εκατοντάδες άπιαστα σουτ, λατρεύτηκα, κι όμως για ένα υποτιθέμενο μοιραίο λάθος ενός δευτερολέπτου κατέστρεψα τη ζωή μου. Σκεφτείτε ότι τριάντα χρόνια μετά από εκείνο το καταραμένο ματς είπα να πάω κι εγώ να παρακολουθήσω το καρναβάλι, οπότε μια μεγάλη κυρία με αναγνώρισε ανάμεσα στο πλήθος και σε κατάσταση υστερίας φώναζε στα εγγονάκια της και στον κόσμο: “Κοιτάξτε τον αχρείο που έκανε όλη τη Βραζιλία να κλαίει! Κοιτάξτε τον άνθρωπο που ταπείνωσε τη χώρα μας”. Το ’βαλα στα πόδια σαν κλέφτης και διστάζω, ακόμα και σήμερα που πέρασα τα εβδομήντα πέντε, να πάω στο γήπεδο. Έγινα αγοραφοβικός».Κακός οιωνός η κατάρα του άτυχου τερματοφύλακα, σκέφτηκα, καθώς η ρεσεψιόν με ειδοποιούσε να κατέβω. Ήρθε η Μαρία, να με οδηγήσει σε μια παράδοξη συνάντηση μ’ ένα διαφορετικό «θεό». Η Tρόικα Μοίρα δεν λέει να φύγει από το νου μου.Συνομιλώντας με το «θεό»Η πέτρα του σκανδάλου είναι η Μαρία. Αυτή φαγώθηκε να οργανώσει τη συνάντηση με το «θεό», και μάλιστα όχι στη Wall Street, όπως θα φανταζόταν κανείς, αλλά στο Λονγκ Άιλαντ, σ’ έναν ήσυχο δρόμο με παλιά νεοκλασικά κτήρια. Κάπου εδώ κοντά θα ξετυλίχθηκε το δράμα του Μεγάλου Γκάτσμπι του Φιτζέραλντ. Κακό σημάδι. Ο τόπος αυτός συμβολίζει την κατάρρευση των πλαστικών ονείρων μιας άλλης εποχής, πριν από το Μεγάλο Κραχ, την άνοδο και την πτώση. Περίεργη επιλογή. Η Μαρία όμως δίνει ένα μεταφυσικό τόνο χωρίς εξηγήσεις. The secret, λέει. Το μυστικό! Στον προθάλαμο του «θεού» γινόταν ένα μίνι πάρτι για να γιορτάσουν φαίνεται κάποια επιτυχία. Ατμόσφαιρα μεταπτυχιακών φοιτητών. Ήταν όλοι πολύ μικρότεροι από μένα. Και μην ξεχνάτε ότι είμαστε στο 1999. Σαμπάνια σε πλαστικά (!) ποτήρια και γιαπωνέζικα ρολά σολομού και γαρίδας από κάποιο γειτονικό sushi shop σε πλαστικά πιάτα. Καπελάκια τζόκεϊ, μερικά με τίτλο «Poker stars.net». Υποδέχτηκαν τη Μαρία με ξεφωνητά ειλικρινούς ενθουσιασμού, εμένα μου έριχναν περίεργα βλέμματα, φαινόμουν άσχετος με το περιβάλλον, ένας μόνο πιτσιρικάς μου πέταξε ένα χαρούμενο Magic Sandals (Μαγικά Σανδάλια) με το σήμα της νίκης. Τελείως κουφό. Ο «θεός» φορούσε φόρμα αθλητική με καπελάκι Poker, ζήτημα να έχει περάσει τα τριάντα και με υποδέχθηκε με τέτοια ανθρώπινη θέρμη και συγκαταβατική τρυφερότητα, όπως ας πούμε ο Μπιλ Γκέητς έναν αγαπημένο του καθηγητή μαθηματικών από το σχολείο, άσημο και άφραγκο επαρχιώτη. Μου έσφιξε και τα δυο χέρια μαζί επαναλαμβάνοντας δυο τρεις φορές, σαν συνθηματικό κωδικό, Magic Sandals! Τώρα άρχισα να καταλαβαίνω, καθώς κοίταζε συνωμοτικά αλλά πάντως μισο-ερωτικά τη Μαρία. Τον έχει παραμυθιάσει, σκέφτηκα, το κορίτσι από τη Λεμεσό, που της είχε μπει η ιδέα ότι είμαι ο πνευματικός της νονός στην «επιστήμη του ρίσκου και της αβεβαιότητας» από τότε που άκουγε τις παλιές μου εκπομπές στον Flash, τις οποίες αναμετάδιδε ο Astra στην Κύπρο. Ξανά Magic Sandals κάνοντας με τον αντίχειρα τη χειρονομία που υπογραμμίζει το «αχτύπητο». Η Μαρία πέταγε, με το ύφος γυναίκας που έχει καταφέρει επιτέλους να σπιτώσει σε φιλικό δίδυμο τον ώριμο «σύζυγο» και το νεαρό «εραστή».Το «θεό» τον είχα ακουστά με εντελώς άλλη ιδιότητα. Ήταν πριν από δέκα χρόνια το whizz kid, το παιδί θαύμα των μαθηματικών που πήρε το βραβείο Oswald Veblen Prize της American Mathematics Society και τώρα... άσ’ τα καλύτερα. Του πέταξα το καρφί ότι είχε προταθεί για Fields Medal, το ισοδύναμο βραβείο του Νόμπελ στα μαθηματικά, το οποίο είχε ως σύμβολο τον Αρχιμήδη. Ο «αποστάτης» των μαθηματικών σχολίασε με νόημα, μάλλον μισοαστεία, ότι είναι μόλις 10.000 δολάρια αυτό το βραβείο, ενώ το Νόμπελ 1.000.000 και σε μεγάλη ευθυμία μου έλυσε την απορία δεκαετιών γιατί δεν υπάρχει Νόμπελ στα μαθηματικά. Ερωτική πάντα η πέτρα του σκανδάλου. Ο «θεός» μού αποκάλυψε ότι η αγαπημένη του Άλφρεντ Νόμπελ κοιμήθηκε με το μεγάλο Σουηδό μαθηματικό Gösta Mittag-Leffler, ο οποίος δικαιωματικά θα έπαιρνε το βραβείο Νόμπελ, κάτι που ο ιδρυτής του ήθελε πάση θυσία να το αποκλείσει. Φήμες, φήμες! Είχε σκάσει στα γέλια παρομοιάζοντας τη Σουηδέζα ερωμένη του Νόμπελ με τη «δική σου τη Δανάη» και ξεφώνιζε υπό τις διαμαρτυρίες της Μαρίας ότι «η γυναίκα και να τη φυλακίσεις κάτω από τη γη σαν τη δική σας τη Δανάη και να τη φρουρούν άγρια σκυλιά όπως εκείνην, θα βρει τρόπο να το “κάνει”. Αλλά το σπέρμα “χρυσή βροχή” του Δία, καταπληκτικό! Τι επινοητικός που είναι ο ελληνικός μύθος!» Φως φανάρι είχε διαβάσει ένα δικό μου δημοσίευμα με τον τίτλο «Magic Sandals» και η Δανάη βέβαια είναι η μάνα του Περσέα.  Ο Αριστοτέλης στα «παράγωγα» Η ατμόσφαιρα ήταν πολύ χαβαλέ ελληνική και σχολίασα ότι θα στοιχημάτιζα πως το νεοκλασικό τους με τις αντένες και τα κομπιούτερς θα ήταν στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου κάτι σαν κέντρο αποκρυπτογράφησης κωδικών μηνυμάτων του αντιπάλου, στο οποίο η CIA στρατολογούσε math wizards, μάγους των μαθηματικών, όπως κάποτε οι Εγγλέζοι τον Τιούρινγκ. «Ένας συνεργάτης μας είναι ιδιοφυΐα στα κρυπτογραφικά και δεσμευόταν μέχρι πρόσφατα, με δεκαετή ρήτρα απαγόρευσης, να ασκήσει οποιοδήποτε ιδιωτικό επάγγελμα». Εκμεταλλεύτηκα την περίσταση, ίσως για να κερδίσω χρόνο, και του πήρα μια μίνι «συνέντευξη» για τον απολογισμό του 20ού αιώνα στα μαθηματικά, με βάση τη θεματολογία που καθόρισε πριν από εκατό χρόνια, το 1900, ο Ντέιβιντ Χίλμπερτ στο ξακουστό Διεθνές Συνέδριο των Μαθηματικών, τον οποίο φιλοξένησε στο Παρίσι ο πιο αγαπημένος μου μαθηματικός και φυσικός, ο Ενρί Πουανκαρέ. Αλλά αυτά δεν είναι της ώρας.Το πήγαινα από δω, το πήγαινα από κει, στο τέλος τον ρώτησα στα ίσα ποιος τον μύησε στην «αποστασία» από τα μαθηματικά και τον οδήγησε στα «εξωτικά» χρηματοοικονομικά.«Α, ένας μικρότερός μου, διδακτορικός φοιτητής στον Αριστοτέλη. Φιλόσοφος και μετρ στο πόκερ».Όταν άκουσα το όνομα έμεινα. Αγνοούσα ότι ο αριστοτελικός σταρ στο World Series of Poker, που έχει μπει στις μπλακ λιστ των καζίνο του Λας Βέγκας, είναι το ίδιο πρόσωπο με το μεγάλο πρωταγωνιστή στην ανερχόμενη «επανάσταση» των «παραγώγων». Τότε κατάλαβα ότι εδώ συγκλίνουν τρία «κινήματα»: των ελίτ traders, των παιδιών-θαυμάτων στα μαθηματικά και στη φυσική, και των σοφιστικέ παικτών του πόκερ. Οι τελευταίοι έχουν δώσει μεταφυσικές διαστάσεις στο πόκερ για τη διαχείριση κινδύνων. «Δεν κερδίζουμε με την τύχη αλλά εναντίον της τύχης», δηλώνουν. Ο μεγάλος «νονός» αυτής της ιστορίας ήταν ένας καθηγητής Φυσικής του ΜΙΤ, ο Εντ Θορπ, που επινόησε από τη δεκαετία του ’60 μια στρατηγική για να κερδίζει σ’ όλα τα τυχερά παιχνίδια, από το μπακαρά μέχρι το μπλακ τζακ. Το δικό του σύγγραμμα Fortune’s Formula το σύστηνα για «πλάκα» στους τζογαδόρους συμφοιτητές στην παλιά υπόγεια βιβλιοθήκη του Πολυτεχνείου. Πού να φανταζόμουν! Ακόμα πιο παλιά η ιστορία. Το 1900 ένας μεγαλοφυής φοιτητής στο Παρίσι, ο Λουίς Μπασελιέ, έγραψε το The Theory of speculation για να κερδίζεις στις αγορές με μαθηματικές μεθόδους. Κι ακόμα πιο παλιά, αιώνες πίσω, η ασίγαστη φιλοδοξία των ανθρώπων να νικήσουν την τύχη και να πλουτίσουν με τα μαθηματικά.Μα κι εγώ έγραψα το Θηλυκό Πόκερ ενάντια στις ψευδαισθήσεις τους κι έκτοτε υπήρξε επιδημία βιβλίων για το πόκερ, αλλά η κακή τους τύχη τα έριξε πάνω στη μεγάλη χρηματοπιστωτική κρίση, που διέψευσε τις περίτεχνες μαθηματικές επινοήσεις τους στο αλά πόκερ risk management.Τρέχω δέκα χρόνια μπροστά και σας προαναγγέλλω ότι ο αριστοτελικός σταρ του πόκερ, ο συνεταίρος για ένα μικρό διάστημα του «θεού», που κατάφερε να παίζει με δισεκατομμύρια στα είκοσι εφτά του χρόνια και έφτασε στην αντιπροεδρία της Deutsche Bank, γνώρισε ιλιγγιώδη πτώση. Αυτός που κάποτε ό,τι έπιανε γινόταν χρυσάφι, τώρα και χρυσάφι να πιάσει κάρβουνο γίνεται.  Αινησίδημος: Ο σκεπτικισμός στο Λονγκ Άιλαντ Η φωνή του «θεού» με επαναφέρει στο σωστό χρόνο:«Με τον Μπόαζ θα χωρίσουμε, πάει να γίνει μεγαλοτραπεζίτης, για φαντάσου, αλλά του οφείλω ότι μ’ έβαλε να διαβάσω Αριστοτέλη. Φαντάζομαι ότι ένας Έλληνας δεν μπορεί παρά να είναι αριστοτελικός, έτσι δεν είναι;»«Ναι, αλλά εγώ είμαι και Κρητικός και έχω δύο ακόμα μεγάλες πνευματικές σημαδούρες στη σκέψη μου. Ο ένας λέγεται Επιμενίδης και ο άλλος Αινησίδημος· ο πρώτος από τη Φαιστό, ο δεύτερος από την Κνωσσό».«Επιμενίδης είναι αυτός με τους “ψεύτες”; Α, καταπληκτικός ο γρίφος του! Τον έχουμε δουλέψει κι εμείς. Τον άλλο όμως πρώτη φορά τον ακούω».«Ο Αινησίδημος αναβίωσε στην Αλεξάνδρεια το φιλοσοφικό κίνημα του ελληνικού σκεπτικισμού, που ξεκίνησε τον 4ο π.Χ. αιώνα με τον Πύρρωνα κι ύστερα με τον Καρνεάδη. Αυτοί τόσους αιώνες πριν μας εισάγουν στην αβεβαιότητα, την απροσδιοριστία, την αμφιβολία για τη βεβαιότητα των αποφάνσεών μας. Οι πέντε αισθήσεις προειδοποιούν, δεν αποτελούν εγγύηση για να συλλάβουμε την πραγματικότητα. Καμιά πρόταση δεν μπορεί να θεμελιωθεί με βεβαιότητα ότι είναι αληθινή ή μη».«Α, μα αυτό ακούγεται σαν το θεώρημα της μη πληρότητας του Γκέντελ!»«Ναι, κι ο Καρνεάδης συγκεντρώνει τη σκέψη μας στο πιθανόν, που ο Κικέρων το μετέφρασε στα λατινικά probabile. Να λοιπόν οι πρόδρομοί σας στην πιθανοκρατική προσέγγιση της πραγματικότητας. Ο Αινησίδημος ήξερε να συσχετίζει βεβαιότητα και πιθανότητα, αναγκαιότητα και τυχαίο, αιτιοκρατικές και λογικές σχέσεις».«Α, μα αυτοί είναι οι άνθρωποί μας! Αυτοί είναι οι πνευματικοί μας γκουρού. Για τα “Magic Sandals” ήθελα να σας γνωρίσω, μα να που τώρα μας προκύπτει ο ελληνικός σκεπτικισμός!»«Κοίτα, εγώ ανήκω στη γραμμή του μετριοπαθούς σκεπτικισμού. Υπάρχει και ο άγριος, ο απόλυτος».Ο «θεός» φώναξε αμέσως τη γραμματέα του να συγκεντρώσει τα πάντα για τον Αινησίδημο, ό,τι υπάρχει σε βιβλία και δημοσιεύσεις.«Πρόσεξε, ό,τι ξέρουμε γι’ αυτόν είναι από αφηγήσεις τρίτων. Ευτυχώς εξασφάλισε την αθανασία μέσω του σκεπτικιστή Έλληνα γιατρού Σέξτου Εμπειρικού».Ο «θεός» με παραξενεύει που κάνει εκ νέου αναφορά στα «Μαγικά Σανδάλια», με την αμφιλεγόμενη μάλιστα φράση «είναι μια καλή βάση για να βαδίσουμε μαζί». Με δουλεύει; Μα είναι ένα κείμενο-μεταφορά μισο-μαθηματικό, μισο-μυθολογικό ενάντια στο δικό του κόσμο: των Quants στα χρηματοοικονομικά. Τα μαγικά σανδάλια, δηλαδή τα φτερωτά σανδάλια του Περσέα που τα κλέβει από τις Στυγίες Νύμφες και μπορεί να πετά παντού σε χρόνο μηδέν, είναι μια ειρωνεία για τις υποτιθέμενες μαγικές εξισώσεις και τα μαθηματικά μοντέλα στις αγορές, με τα οποία τα πιο απίθανα και παράλογα φαίνονται κατορθωτά. Μαζί με τα σανδάλια ο Περσέας έκλεψε και το μαγικό σκούφο που σε κάνει αόρατο, όπως το «αόρατο χέρι» του Άνταμ Σμιθ, που αποκαθιστά ως εκ θαύματος τη γενική ισορροπία στις αγορές. Ο γιος της «χρυσής βροχής» και της Δανάης, ο Περσέας, έχει απ’ ό,τι φαίνεται ξετρελάνει το «θεό».  Περσεύς εναντίον Midas «Περσέας σημαίνει εξολοθρευτής, ε;» ρώτησε.Μεταξύ μας τον Περσέα ποτέ δεν τον πολυχώνεψα, γιατί υποπτεύομαι ότι ο μύθος του είναι μια μεταφορά για την εξολόθρευση της Τριπλής Θεάς του μινωικού πολιτισμού. Όταν το άκουσε κι αυτό ο «θεός», ο ενθουσιασμός του έγινε ασυγκράτητος!«Τέλειο! Ο Περσέας σηματοδοτεί την οριστική νίκη της λογικής απέναντι στην Τρόικα Θεά της Τύχης και της Μοίρας. Το τέλειο σχέδιο! Τη νίκη επί του αστάθμητου και του παράλογου των αγορών!»Πού στο διάολο το πάει, σκεφτόμουν, κι έριξα ένα γρήγορο βλέμμα στη Μαρία, γιατί δεν ήμουν ακόμα σίγουρος τι παραμύθι του είχε πλασάρει η Νύμφη της Λεμεσού ή καλύτερα η Νύμφη των cat bonds, των «ομολόγων της καταστροφής». Όποιος έχει διαβάσει το βιογραφικό της στο Λευκό κοτσύφι θα καταλάβει περισσότερα. Μπας και τον έχει συγκινήσει περισσότερο το τρίτο κλοπιμαίο του Περσέα, το «μαγικό σακούλι»; Σαν να κατάλαβε τις ανησυχίες μου, άφησε επιτέλους τα επιφωνήματα και με ύφος θετικό, παροτρυντικό δηλώνει:«Φανταστείτε τίτλο Μαγικά Σανδάλια και υπότιτλο Περσέας εναντίον Μίδα στις παγκόσμιες αγορές. Είναι η καλύτερη συνεργασία. Είστε Έλληνας, outsider στο θέμα, δεν έχετε εμπορικά ενδιαφέροντα, συγγραφέας και, το κυριότερο, κινείστε με άνεση στους διαφορετικούς κλάδους της γνώσης που μας ενδιαφέρουν. Εγώ είμαι πολύ κοντά να ολοκληρώσω μια μαθηματική δουλειά στα χρηματοοικονομικά, κόντρα σ’ όλη την καθιερωμένη σκέψη».«Μα, τι να σου προσφέρω εγώ, εσύ είσαι fields medal, οι πάντες σε λένε the God κι εγώ είμαι ένας αυτοδίδακτος, κινούμαι μόνο από διανοητική περιέργεια, τίποτα παραπάνω. Κι όπως είδες στα «Μαγικά Σανδάλια» επαναλαμβάνω την κραυγή του Μάρσαλ: “Κάψτε τα μαθηματικά!”».«Κοιτάξτε, εμείς έχουμε τις εξισώσεις, την τεχνική, τα διαγράμματα, αλλά η γλώσσα μας έχει εξαντλήσει τα όριά της. Μας λείπει η γλώσσα, αδυνατούμε να συνθέσουμε μια θεωρητική πρόταση».Με ξάφνιασε. Θυμήθηκα μια φράση του Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, που την κράτησα στο νου μου δίχως να εμβαθύνω: «Τα όρια της γλώσσας μας είναι τα όρια του κόσμου μας». Η ατελής γνώση των μοντέλων τούς δημιουργεί την ψευδαίσθηση παντογνωσίας, μέσω των γρήγορων συσχετίσεων που κάνουν τα κομπιούτερ τους, και συμπληρώνεται από την παντελώς ατελή γλώσσα τους να περιγράψουν αυτό που υπολογίζουν και περνούν στα διαγράμματα. Πακετάρουν και ξαναπακετάρουν το ρίσκο και τις ασφαλίσεις του χρέους σε όλο και πιο εξωτικά CDOs και CDSs, σε ελάχιστα δευτερόλεπτα κάνουν σύνθετους υπολογισμούς, αλλά αδυνατούν να τους εκφράσουν και η φτώχεια της γλώσσας τους αποκαλύπτει επικίνδυνους περιορισμούς στην κατανόηση των σχετικών διαδικασιών. Δέκα χρόνια μετά είμαι βέβαιος. Δυσκολεύονται να καταλάβουν την περίπλοκη πληροφόρηση που συμπυκνώνουν τα τεχνικά τους συστήματα και χάνουν τον έλεγχο πάνω στα δημιουργήματά τους, τα οποία αποκτούν δική τους ανεξάρτητη ζωή. Οι αριθμοί, οι εξισώσεις, τα διαγράμματα δημιουργούν μια ψευδή αίσθηση ασφάλειας, λανθασμένη εντύπωση γνώσης και θεμελιώδη αδυναμία να φανταστούν, να αναπλάσουν ελεύθερα και να «οραματιστούν». Η γλώσσα αποξενώνεται από την πραγματικότητα που προσπαθεί να εκφράσει, τυποποιείται σε φορμαλισμό και αποξηραίνεται, παγιδεύεται σε τεχνικά συστήματα. Ο «θεός» πάντως με εξέπληξε θετικά, δεν περίμενα από ένα μαθηματικό μάγο αυτή την παρατήρηση για τα όρια της γλώσσας, ωστόσο την άφησα ασχολίαστη και του ζήτησα διευκρίνιση για κάτι άλλο.«Είπες Περσέας εναντίον Μίδα, τι εννοείς πέραν των ελληνικών μύθων;»  Quants, πολλά λεφτά και Μαύρες Τρύπες «O Μίδας είναι το πρόβλημά μου. Αυτός, ο King, είναι η αιτία που δεν με παίρνει ο ύπνος τις νύχτες. Αν δεν τον νικήσω, είμαι ένας αποτυχημένος, ένα μηδενικό και πρέπει να κρυφτώ σε κάποιο επαρχιακό σχολείο να διδάσκω πρωτοβάθμιες εξισώσεις».Μ’ αυτό το δραματικό τρόπο ξεκίνησε να μου αφηγείται την ιστορία ενός Πήτερ Μίλερ, χαρισματικού παιδιού από τα δυτικά, που αγάπησε τα μαθηματικά, τη μουσική, το σκάκι, όλα τα παίγνια και τα κομπιούτερ, εξελίχθηκε στη συνέχεια σε σέρφερ, δεινό παίκτη του πόκερ και τραγουδιστή. Και ύστερα μεταμορφώθηκε απότομα, από ένα σχετικά χαλαρό γκομενιάρη, χαμηλόβαθμο υπάλληλο επενδυτικής εταιρείας ο οποίος δούλευε τα βράδια part-time σε τζαζ ορχήστρες, σε κορυφαία φυσιογνωμία του κόσμου των Quants, των ανθρώπων που στοιχηματίζουν στις αγορές με μαθηματικά και σούπερ κομπιούτερ. Αυτός ο τύπος, ο ημιαπασχολούμενος ανάλογα με τα κέφια του, ο σοσιαλιστής που στηλίτευε όποια γκόμενά του είχε καπιταλιστικές ροπές, μάζεψε μια dream team και δημιούργησε το ρομπότ Midas για λογαριασμό της Morgan Stanley.Ο Μίδας λοιπόν, που έχει στοιχειώσει τις νύχτες του «θεού», είναι ένα ρομπότ αλλά διαφορετικό από τα άλλα. Σου λέει «αγόρασε» - «πούλα». Ο Μίδας διασυνδέει όλες τις αγορές στις περισσότερες χώρες του κόσμου, καταγράφει τα κρυφά σημάδια και τις πιο ανεπαίσθητες αποκλίσεις τους και δίνει εντολή τι να αγοράσεις, τι να πουλήσεις κι έτσι κερδίζει ακόμα και από τις πιο μικρές διαφορές στις τιμές.«Σκέψου ότι για τον Μίδα δεν υπάρχει νύχτα, ρεπό, σαββατοκύριακο ή γιορτή. Δεν έχει κανένα ημερολογιακό και γεωγραφικό περιορισμό. Ο προγραμματισμός του ενσωματώνει σε μορφή μοντέλων τους θεμελιώδεις νόμους της οικονομίας, αλλά πιστεύω ότι δουλεύει like poker το risk management, η διαχείριση κινδύνων του βασίζεται στο πόκερ και υπολογίζει τα “χαρτιά” των αντιπάλων του στις αγορές».Ο «θεός» πήρε μια ανάσα, σκεφτόταν αν θα μου πει κάτι ή όχι, αλλά έπειτα από παρατεταμένη σιωπή δήλωσε με κάποια επισημότητα: «Είμαι κοντά να σπάσω τον κώδικα του Midas, αλλά εμείς δεν είμαστε χάκερς ούτε αντιγραφείς. Θα δημιουργήσουμε ένα εντελώς διαφορετικό μοντέλο. Persues! Περσεύς εναντίον Μίδα! Persues is the Secret Mythical Truth. Ο Περσεύς είναι η Μυστική Μυθική Αλήθεια!»Ο νεαρός «God» έχει περιέλθει σε έκσταση κι άρχισα τότε να συνειδητοποιώ ότι η τυχοδιώκτρια φίλη μου από τη Λεμεσό μ’ έριξε σε μεγάλο λούκι κι ένας θεός ήξερε τι παράλογες προσδοκίες του είχε καλλιεργήσει για τη συνεργασία μας. Η ανησυχία μου όμως ξεπερνούσε τον εαυτό μου, αφού στο κάτω κάτω μπορούσα να πω στον πιτσιρικά «άντε πηδήξου “θεέ”, πήγαινε στο τρελάδικο». Άλλο με κατέθλιβε. Ο νεαρός genius στην αφήγησή του πέταγε ονόματα που τουλάχιστον μερικά τα ήξερα με εντελώς διαφορετική ιδιότητα και όχι σαν σοφιστικέ traders στον αστερισμό των Hedge Funds. Ας πούμε, επανέλαβε ότι για τον Περσέα πρέπει να αποσπάσει τον Ένρι Λάφερ από τον Τζιμ Σάιμονς. Τον δεύτερο τον ήξεραν και οι κότες, μια μαθηματική ευφυΐα που δημιούργησε το Medalliοn και τώρα το Renaissance, δυο hedge funds με τις υψηλότερες αποδόσεις. Αυτό που με εξέπληξε ήταν η αναφορά στον Λάφερ. Τον ρώτησα.«Δεν πιστεύω να εννοείς τον Λάφερ που έγραψε πρώτος βιβλίο για τις Μαύρες Τρύπες;»«Τον ξέρεις;»«Φίλε, αν είναι αυτός, διαβάσαμε με συγκίνηση, δευτεροετείς στο Πολυτεχνείο, το Normal Two – Dimensional Singularities για τις Μαύρες Τρύπες. Τότε μάλλον ήσουν στα τέτοια του πατέρα σου!»«Όχι, ήμουν ενός έτους. Ε, αυτός είναι! Βαρέθηκε να ζει με το μισθό του καθηγητή Φυσικής στο Πρίνστον κι έπεσε στα δίχτυα του Σάιμονς όπως και τόσοι άλλοι σούπερ μαθηματικοί και φυσικοί. Τώρα δεν τον αντέχουν πια. Είναι παρανοϊκός. Νομίζει ότι όλοι οι συνεργάτες προδίδουν τα μυστικά του. Μονολογεί the wolf is at the door, ο λύκος είναι στην πόρτα, και κατατρύχεται από σενάρια γενικής καταστροφής. Εμένα μ’ άρπαξε από τ’ αφτί και μου είπε, “νεαρέ μάζεψε λεφτά και φύγε γρήγορα, σε δέκα χρόνια δεν θα υπάρχει τίποτα απ’ αυτή τη λοταρία. Γύρνα στα μαθηματικά”. Δηλαδή να του αδειάσουμε τη γωνιά! Τον Λάφερ πάντως θα του τον πάρω. Θα γίνει advisor στο Περσεύς!»Το βιβλίο του Λάφερ καταγράφηκε στη βαθιά μνήμη μου, γιατί το 1971 η ζωή μου και μερικών άλλων πήρε μια απότομη στροφή. Το εσωτερικό κάλεσμα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και ελευθερίας μας οδήγησε από τις Μαύρες Τρύπες στη φυσική, που ξεσήκωνε τη μαθηματική φαντασία μας στη Μαύρη Νύχτα της δικτατορίας, και σε μετατόπιση της σκέψης μας στην πολιτική οικονομία, τη φιλοσοφία και την ιστορία των επαναστάσεων. Ήταν ο δικός μας «αποχαιρετισμός στα όπλα» των σπουδών και της επιστήμης ή, όπως θα έλεγε ο Μαρξ, η αντικατάσταση «των όπλων της κριτικής με την κριτική των όπλων!» Αυτοί όμως οι πράγματι μεγαλοφυείς τύποι αποστάτησαν μαζικά από τα μαθηματικά και τη φυσική για τα λεφτά. Και μιλάμε για δεκάδες δισεκατομμύρια, όπως στην περίπτωση του Σάιμον. Τον Λάφερ πάντως δεν τον περίμενα. Είναι πολλά τα λεφτά! Πόσα θεμελιώδη προβλήματα της ύλης και της ενέργειας, σκεφτόμουν, θα είχαν λυθεί την τελευταία εικοσαετία, τα οποία θα άλλαζαν τη ζωή των ανθρώπων προς το καλύτερο, θα εκτόξευαν την παραγωγικότητα της εργασίας και θα προστάτευαν το περιβάλλον, αν δεν είχαμε αυτή τη γιγάντεια φυγή εγκεφάλων από την κβαντική φυσική και το engineering στα Hedge Funds, στα Quants, στο τζογάρισμα με τις πιθανότητες στις αγορές του χρήματος; Τι τεράστια σπατάλη πνευματικών δυνάμεων! Η λέξη Ύβρις σχηματίστηκε στο μυαλό μου. Τη λέξη Νέμεσις, προς έκπληξή μου, την είχε προαναγγείλει ο τρελο-μαθηματικός Σάιμον, σύμφωνα με τα λεγόμενα του «θεού», ο οποίος πρόσεξε την αλλαγή της διάθεσής μου και δεν ήταν δύσκολο να καταλάβει την αιτία.  Ο Midas «τα έπαιξε» «Δεν είναι αυτό που σκέφτεστε. Δεν είναι μόνο τα λεφτά. Είναι η συγκίνηση, το ρίσκο, η ηδονή της διακινδύνευσης, η αναγνώριση. Για μένα τα λεφτά είναι μόνο ένας δείκτης, ένα σκορ, τίποτα παραπάνω. Ζω πάντα σαν φοιτητής, να σας πει η Μαρία. Εντάξει είναι και τα λεφτά. Ο Μίλερ τώρα έχει δικό του τζετ, τρελαίνεται για εξωτικές διακοπές κι έχει σπίτι στην πιο σικ περιοχή του Μανχάταν, στην Tribecca, γείτονας με τον Ρόμπερτ Ντε Νίρο, την Πάλτροου και την Μέριλ Στριπ».Είναι, πήγα να του πω, και η παθολογική Ναρκισσιστική Διαταραχή της Προσωπικότητας, η περίφημη NPD, που δείχνει ιδιαίτερη προτίμηση στους μεγιστάνες του χρήματος, τους πολιτικούς, τους καλλιτέχνες. Η ανάγκη να «γαμάς και να δέρνεις», να ελέγχεις ανθρώπους, να τραβάς πάση θυσία την προσοχή, να προσελκύεις το θαυμασμό ή να προκαλείς ακόμα και το φόβο και το μίσος τους.Ο «θεός» εκείνο το απόγευμα στο Λονγκ Άιλαντ μίλαγε με δέος για τον Μίδα. Δεν θα μπορούσε τότε ούτε στο πιο εφιαλτικό του όνειρο να φανταστεί την τύχη του ρομπότ του Μίλερ, το οποίο μάλιστα για λόγους υψίστης ασφαλείας το είχε τοποθετήσει σε ειδικό σιλό, απρόσιτο ακόμα και για τα κορυφαία στελέχη της Morgan Stanley. Τον Αύγουστο του 2007 ο Μίλερ έκανε βουτιές στην Granada Beach όταν δέχθηκε ένα ανήσυχο τηλεφώνημα από τον αντικαταστάτη του στο σιλό. «Κάτι παράξενο συμβαίνει. Ο Μίδας δεν φαίνεται καλά». Ο Μίλερ άκουσε προσεκτικά και τον καθησύχασε. «Δεν είναι τίποτα, συνηθισμένες διορθώσεις του Αυγούστου. Όχι, δεν βρισκόμαστε σε κρίση». Στο δεύτερο τηλεφώνημα άρχισε να βρίζει τους συνεργάτες του. «Είναι poker game, μαλάκες! Μην τα κάνετε πάνω σας». Την επoμένη αναγκάστηκε να αφήσει την Καραϊβική για το Μανχάταν! Ο Μίδας δεν ήταν πράγματι καλά. «Πούλα!» «Sell! Sell!» Κάθε εντολή πώλησης σήμαινε χασούρα εκατοντάδων εκατομμυρίων. «Πούλα!» «Sell!» παράγγελναν και οι ανταγωνιστές του και συνέβαινε ό,τι και στην έξοδο ενός σινεμά όταν πιάσει φωτιά. Πέφτει ο ένας πάνω στον άλλο. Ο Μίλερ απαίτησε να μάθει πόση χασούρα αντέχει η τράπεζα. «Beat the Market», φώναζε μα κανείς δεν έπαιρνε πια στα σοβαρά τις ψευδαισθήσεις του και τίποτα δεν συνέβαινε παρά μόνο ρευστοποίηση, ρευστοποίηση, ρευστοποίηση! Ο Μίδας κατέρρευσε σαν σουπερνόβα και το φάντασμα του Μίλερ περιπλανάται έκτοτε στα τραπέζια του πόκερ. Ο Πρωταγόρας της αγοράς! Ο «θεός» απτόητος κλιμάκωνε την επιχειρηματολογία του, για να με πείσει σχετικά με τα χαρίσματα του Περσέα, του τέλειου σχεδίου, την αρχική έμπνευση του οποίου απέδιδε εντελώς αυθαίρετα στα δικά μου «Μαγικά Σανδάλια». Αποφάσισα να διαλύσω οριστικά τις αυταπάτες του.«Κάποια παρεξήγηση έχει γίνει. Τα “Μαγικά Σανδάλια” είναι μια ειρωνική αποδόμηση των βασικών χρηματοοικονομικών δογμάτων». Ξεκίνησα το θάψιμο από τους νομπελίστες Σόουλς και Μέρτον, που έφεραν υποτίθεται την επανάσταση των Quants στα χρηματοοικονομικά με το hedge fund LTCM, το οποίο κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος το 1998, όταν κήρυξε χρεωκοπία η Ρωσία. Μάλιστα του τόνισα ότι το μοντέλο αυτών των νομπελιστών στη διαχείριση κινδύνου με εξέπληξε τόσο αρνητικά, που έστρεψε τη διανοητική μου περιέργεια περίπου ημιεπαγγελματικά στο risk management στα χρηματοπιστωτικά. Αντί να δυσφορήσει για το ομολογουμένως χονδροειδές θάψιμό μου, συνηγορούσε με ενθουσιασμό και άρχισα να μπερδεύομαι ποιος δουλεύει ποιον. Μετά αυξάνοντας τη δόση του δογματισμού και του υβρεολογίου μου έθαβα το άρθρο πίστεως εκείνης της εποχής, το Efficient Market Hypothesis (Υπόθεση Αποτελεσματικής Αγοράς), την ιδέα δηλαδή ότι οι τιμές στην αγορά ενσωματώνουν όλη τη διαθέσιμη πληροφόρηση. Γελοιοποίησα το Θεώρημα Γενικής Ισορροπίας του Άρροου-Ντεμπρέ με λύπη μου, γιατί έχει πίσω του ισχυρή μαθηματική παράδοση αλλά, για όνομα του Θεού, δεν λειτουργεί έτσι ο καπιταλισμός. «Hot air», ζεστός ακαδημαϊκός αέρας, ξεφώνιζε με χαρά ο «θεός» και ομονοούσε μαζί μου καθώς ολοκλήρωνα το θάψιμο με το ξακουστό μοντέλο του risk management VaR (value at risk), που επεξεργάστηκαν οι μεγαλοφυΐες για λογαριασμό της J.P. Morgan. Ήμουν απελπισμένος, μάταια καθύβριζα τα ιερά και τα όσια της Σχολής του Σικάγου, παρά την εκτίμησή μου στη δημιουργική σκέψη του Φρήντμαν, ο τύπος αντί να αποθαρρύνεται έγινε πιο πιεστικός στο φλερτ του υπό την παρότρυνση και της Μαρίας, που διέκοπτε μόνο όταν η ένταση ανάμεσά μας μπορούσε να τινάξει στον αέρα τον αρραβώνα. Τέτοιο τσιμπούρι δεν είχα ξανασυναντήσει. Δεν κώλωνε με τίποτα και δεν αντιλήφθηκα ούτε στιγμή να προσβάλλεται στο ελάχιστο από το θράσος της δικής μου μετριότητας. «Ο ένας συμπληρώνει τον άλλο», σχολίαζε με διεστραμμένο πάθος η Μαρία, ο θηλυκός Kingmaker, που ονειρευόταν το τέλειο δίδυμο!«Εσείς με παρεξηγήσατε. Εγώ έχω γραμμένες στα τέτοια μου όλες τις ακαδημαϊκές Σχολές στα οικονομικά, δεν νοιάζομαι ούτε για τους νεοκλασικούς ούτε για τους νεοκεϊνσιανούς, τους θεωρώ το ίδιο ψεύτικους και υποκριτές, που εναλλάσσονται ανάλογα με τη μόδα, διανοητικά τσιράκια των εκάστοτε κυβερνώντων, θεωρώ ένα μπουρδέλο τις αγορές. Με λίγα λόγια είμαι α-γνω-στι-κι-στής!» Στράφηκε τότε προς τη Μαρία και ρώτησε: «Με ποιον με παρομοιάζει ο “Αριστοτέλης” μας;» «Αριστοτέλης» είναι ο φιλόσοφος συνεταίρος του.«Με τον Πρωταγόρα».«Τι είναι αυτός;»«Σοφιστής και δάσκαλος της ρητορικής. Μεγάλη μορφή. Καταγόταν όπως και ο Δημόκριτος από τα Άβδηρα της Μακεδονίας αλλά δίδαξε στην Αθήνα. “Δόγμα” του ότι “ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων”. Καταδικάστηκε για την ασέβεια του αγνωστικιστικού ισχυρισμού του σχετικά με την ύπαρξη ή μη των θεών. Μπορεί και να τον θεωρήσεις προπάτορα των Ελλήνων σκεπτικιστών μια και σε γοητεύουν».Το πρωταγόρειο καρφί για τους «θεούς» μάλλον δεν το πρόσεξε και άρχισε τώρα πια να μου εκθέτει αναλυτικά τη σκέψη του για το Σχέδιο Περσεύς. Μίλαγε πάνω από τρία τέταρτα και διέκοπτε μόνο για να μου δείξει διαγράμματα κι εξισώσεις. Η γλώσσα του ήταν «φτωχή», πολύ τεχνική και δεν παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον αμύητο στα μαθηματικά και τα χρηματοοικονομικά αναγνώστη. Είδα στην πράξη τον ισχυρισμό του για τα «όρια της γλώσσας». Ήμουν πια βέβαιος ότι πρόκειται για ένα άνθρωπο σπάνιας ευφυΐας, αλλά βέβαια στο πεδίο της μαθηματικής αφαίρεσης.  Το Αλγοριθμικό Μανιφέστο του Καπιταλισμού! Ο «θεός» αντιλαμβάνεται τον καπιταλισμό, και ειδικά την αγορά, σαν ένα καθαρά στατιστικό φαινόμενο. Το διανοητικό του εγχείρημα ήταν να βρει την κρυμμένη τάξη στη χαοτική του τυχαιότητα, την κρυμμένη αρχιτεκτονική της εσωτερικής του διάταξης, το κρυμμένο Σχέδιό του. Σε αντίθεση με τους περισσότερους συναδέλφους του στα Quants, δεν έμενε στην κανονική κατανομή των πιθανοτήτων –και αυτό του δημιούργησε την αυταπάτη μιας διανοητικής μας συγγένειας–, αλλά διερευνούσε το αναπάντεχο, το απρόβλεπτο, το συμβάν πολύ μικρής πιθανότητας, με δυσανάλογα μεγάλες συνέπειες. Ωστόσο το απρόβλεπτο είναι πάντα συγκεκριμένο, προκύπτει από πραγματικές αντιθέσεις, ενώ αυτός το μελετούσε αποκλειστικά σε επίπεδο μαθηματικής αφαίρεσης και μοντελοποίησης.Όταν το επισήμανα, φώναξε «ε, τότε ας σκανάρουμε και το πιο απίθανο συγκεκριμένο σοκ! Υπολόγισε ένα σεισμό 8 ρίχτερ στο Τόκιο! Μια ατομική βόμβα να σκάει στη Νέα Υόρκη! Την οικονομική χρεωκοπία της Ιταλίας και τη μη ένταξή της στο ευρώ ή τη φυγή της απ’ αυτό, με το ανάλογο ντόμινο στη Νότια Ευρώπη, οτιδήποτε!»Τι στο καλό μού ζητούσε; Ούτε λίγο ούτε πολύ να συγγράψω τα «Magic Sandals» σαν ολοκληρωμένη θεωρία με τη δική του μαθηματική επιφοίτηση, ας πούμε το «Αλγοριθμικό Μανιφέστο του Καπιταλισμού», εκατόν πενήντα χρόνια μετά το Κομμουνιστικό Μανιφέστο! Όταν άκουσε αυτή την παρατήρησή μου όχι μόνο έσκασε στα γέλια αλλά του καλάρεσε η διατύπωση «αλγοριθμική σύλληψη της ιστορίας». «Καταπληκτικό!» επαναλάμβανε, «αυτό ακριβώς είναι. Η αλγοριθμική προσέγγιση των αγορών».«Φίλε», του είπα κοφτά, «σε θεωρώ ικανό να δημιουργήσεις μαθηματικά για να πάμε στον Άρη ή να ταξιδέψουμε εκτός του ηλιακού μας συστήματος, αλλά αυτά τα μαθηματικά είναι ακατάλληλα για να προεξοφλήσουν τις κινήσεις της αγοράς».Η Μαρία μου έκανε νεύμα να χαμηλώσω τον τόνο, αλλά με τρυφερό τρόπο τον χτύπησα στο αδύνατο σημείο όλων των μαθηματικών και των φυσικών: «280 χρόνια μετά επαναλαμβάνετε το λάθος του προπάτορά σας, του Νεύτωνα». Ο μεγαλοφυής μαθηματικός και φυσικός Νεύτων το 1720 επένδυσε όλα τα διαθέσιμά του στη South Sea Company και είχε 100% κέρδος. Στη συνέχεια, επειδή εκτίμησε ότι είχαν ανέβει αφύσικα ψηλά οι μετοχές τις πούλησε. Μετά άλλαξε γνώμη, υποστήριξε ότι υποτίμησε τις δυνατότητες της South Sea Company και ξαναεπένδυσε όλο το ποσό του και δανείστηκε και επιπλέον. Όταν έσκασε η φούσκα των μετοχών της South Sea έχασε, ισοδύναμο με σημερινά λεφτά και με αναγωγή στους σημερινούς μισθούς, 90 εκατομμύρια δολάρια. Σημειωτέον ότι ο Νεύτων είχε και αυτό που θα λέγαμε σήμερα «εσωτερική πληροφόρηση». Ο Νεύτων απογοητεύτηκε από την αποτυχία του να υπολογίσει τις διακυμάνσεις των αγορών και αποσύρθηκε από το δημόσιο βίο με την περιβόητη δήλωση: «Εγώ μπορώ να υπολογίσω τις κινήσεις των πλανητών αλλά όχι την τρέλα των ανθρώπων». Ο «θεός» έμεινε για λίγο σιωπηλός και δήλωσε, αλλά όχι με υπερβολική πίστη: «Ο Περσεύς θα βάλει και την τρέλα στις εξισώσεις. Αυτό ήταν μια παράλειψη του Νεύτωνα. Μην ξεχνάς ότι ο άνθρωπος που έγραψε τους νόμους της φύσης ταυτόχρονα λοξοκοίταζε στη μαγεία και την αλχημεία. Αυτό όμως που φαινόταν παράλογο, δηλαδή ο μετασχηματισμός ενός χημικού στοιχείου σ’ ένα άλλο, έγινε εφικτό στον 20ό αιώνα με τη μετατροπή του Ουρανίου 238 σε Πλουτώνιο 239. Το παράλογο των αγορών θα γίνει λογικό με τα Magic Sandals».«Οι αγορές δεν είναι ούτε λογικές ούτε παράλογες. Το irrational, το παράλογο, έγινε μια κοινότοπη δήλωση, άλλοθι. Φτιάχνετε ένα εγκεφαλικό μοντέλο για την αγορά κι όταν αυτή αποκλίνει από τις φαντασιώσεις σας την αποκαλείτε παράλογη».Άρχισε να μου αραδιάζει τις κοινοτοπίες των συμπεριφοριστών οικονομολόγων Κάνεμαν και Τβέρσκι, που πήραν Νόμπελ. Ας πούμε το πείραμα που σε βάζουν να επιλέξεις αν θα πάρεις 100 ευρώ τώρα ή 110 σ’ ένα μήνα και συνήθως οι άνθρωποι προτιμούν το πρώτο και αυτή την επιλογή την αποκαλούν «παράλογο».«Οι άνθρωποι, πολύ ορθολογικά, φίλε, δεν ταυτίζουν τις υψηλές πιθανότητες ενός συμβάντος, που η μέτρησή τους βασίζεται απλώς σε υπολογισμούς, με τις βεβαιότητες. Δηλαδή “κάλλιο πέντε και στο χέρι παρά δέκα και καρτέρει”. Σ’ ένα μήνα ή μια βδομάδα μπορεί να τα ’χουμε τινάξει ή σε ορισμένες εποχές αστάθειας και αναταράξεων η βδομάδα μετρά σαν ένας χρόνος. Και είναι πολύ ορθολογικό να υπολογίζεις “ορθολογικά” τις εναλλαγές της ψυχικής διάθεσης των ανθρώπων, την κυκλοθυμία και τον παραλογισμό των αντιδράσεών τους. Σταματήστε πια αυτό το άλλοθι του irrational και κόψτε την υποκρισία με το Νόμπελ! Το πανίσχυρο αμερικανο-εβραϊκό λόμπι το “εξασφάλισε” για τους Κάνεμαν - Τβέρσκι, ενώ ο πραγματικός και ώριμος πρόδρομος της συμπεριφορικής ανάλυσης ήταν ο Μορίς Αλλαί».Άρχισα να του μιλώ για τον Μορίς Αλλαί, το Γάλλο μηχανικό, φυσικό, οικονομολόγο και ιστορικό(!) που αποτόλμησε να αμφισβητήσει τη Θεωρία της Σχετικότητας και να εμφανίσει τον Αϊνστάιν σαν λογοκλόπο του Χέντρικ Λόρεντζ, του Ολλανδού φυσικού, και του Γάλλου Ανρί Πουανκαρέ. «Ε, αυτός είναι που πρώτος αμφισβήτησε και τις καθιερωμένες θεωρίες στα οικονομικά και απέδειξε ότι οι άνθρωποι σε συνθήκες αβεβαιότητας κάνουν επιλογές και δρουν κατά τρόπο που οι θεωρίες αυτές χαρακτηρίζουν παράλογο».Ο «θεός» κράτησε σημειώσεις για τα καρφιά μου.Το «παράλογο» είναι ότι τότε (1999) χαρακτήρισα μακαρίτη το νομπελίστα Μορίς Αλλαί, ο οποίος όμως πέθανε σε ηλικία 99 ετών τη μέρα που Η Έβδομη Αίσθηση πήγαινε στο τυπογραφείο!  Παράλογο ή ιστορικός μετασχηματισμός του Καπιταλισμού; «Η φούσκα όμως της South Sea ήταν παράλογη και το ερώτημα είναι γιατί έπεσε τόσο έξω ο Νεύτων...» συνέχισε.«Είναι η Money Illusion, η Ψευδαίσθηση του Χρήματος, που τρελαίνει ακόμα και λογικά τέρατα όπως ο Νεύτων. Η φούσκα αυτή δεν ήταν απλώς παράλογη, ήταν και χονδροειδής απάτη με πολιτικές προεκτάσεις. Αλλά γιατί η φούσκα αφορούσε στη South Sea, στη Νότιο Θάλασσα, κι όχι στη Μεσόγειο; Οι ψυχολογίστικες κοινοτοπίες για το παράλογο μας εμποδίζουν να δούμε τη βαθύτερη “λογική” του καπιταλισμού. Στον αέρα δημιουργήθηκαν αυτές οι παράλογες προσδοκίες για την South Sea; Ξαφνικά τρελάθηκε ο Νεύτων; Πού πάτησαν οι κερδοσκόποι για να δημιουργήσουν αυτή τη συλλογική μανία;»Η φαντασίωση της South Sea, κατά τη γνώμη μου, προαναγγέλλει την οριστική επικράτηση της Βρετανίας ως κυρίαρχης ναυτικής και οικονομικής δύναμης με εκτόπιση των Ισπανών και των Ολλανδών σε δεύτερους ρόλους, τον έλεγχό της στο ανερχόμενο διατλαντικό εμπόριο και στη δημιουργία των νέων αγορών της Αμερικής.»Ο παραλογισμός της South Sea, οι ανεξέλεγκτες προσδοκίες που καλλιέργησε, θα ήταν στη σφαίρα του ονείρου δίχως ένα λογικό, πραγματικό συμβάν: τη μετατόπιση των τεκτονικών πλακών του “παγκόσμιου” καπιταλισμού δυτικότερα, τη μετάθεση της ηγεμονίας από τους Ολλανδούς στους Βρετανούς και την πορεία προς ένα εσωτερικό μετασχηματισμό του καπιταλισμού. Οι μεγάλες κρίσεις υποκρύπτουν τις τάσεις για μετασχηματισμό του καπιταλισμού. Ο παραλογισμός έχει με το μέρος του τη “λογική της ιστορίας”! Το “έργο” αυτό το είδαμε στη συνέχεια σε πολλές παραλλαγές, καθώς μετατοπιζόταν το κέντρο βάρους του καπιταλισμού από τη Βρετανία στις ΗΠΑ. Ο Περσεύς, όπως μου τον ανέλυσες, είναι μια μεγαλοφυής μαθηματική κατασκευή, αλλά στερείται τη “βαθιά μνήμη” και τις ιστορικές τάσεις του παγκόσμιου καπιταλισμού».Ο «θεός» δεν είναι κολλημένος, δεν έχει συμπλέγματα, είναι ερευνητής κι άρχισε να με ανακρίνει, σε μια προσπάθεια να ενσωματώσει τη «βαθιά μνήμη» του καπιταλισμού στο μοντέλο του για τις αβεβαιότητες των αγορών.«Θεωρείς δηλαδή ότι τώρα, στο τέλος του 20ού αιώνα, βρισκόμαστε σ’ ένα παρόμοιο σημείο;»«Ναι, στις απαρχές μιας ιστορικής μετατόπισης των τεκτονικών πλακών του καπιταλισμού “ανατολικότερα”, που θα συνοδεύονται από μεγάλες κρίσεις μετασχηματισμού όλων των υπαρκτών μοντέλων του. Είναι δυνατό να παραμείνει αμετάλλακτος ο καπιταλισμός μετά το τέλος του υπαρκτού σοσιαλισμού το 1989, την ένταξη ακόμα 3 δισεκ. ανθρώπων στην παγκόσμια αγορά, την ανάδυση της Κίνας και της Ινδίας, την τεχνολογική επανάσταση, την αποσύνδεση του χρήματος από κάθε σταθερή αξία, όπως ήταν ο χρυσός, και τη γενίκευση του νέου χρηματοοικονομικού σύμπαντος; Οι κρίσεις της δεκαετίας του ’90 στις περιφερειακές χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας, της Λατινικής Αμερικής και πρόσφατα της Ρωσίας είναι κρίσεις ένταξης και προσαρμογής στην παγκόσμια αγορά και ταυτόχρονα τα προκαταρκτικά σημάδια μιας επερχόμενης μεγάλης κρίσης, που θα μετασχηματίσει τον καπιταλισμό όπως τον γνωρίσαμε μεταπολεμικά».Έκανα τα πάντα να τον απογοητεύσω, να τα «σπάσω» μαζί του. Μάταιο. Έτριβε τα χέρια του ευχαριστημένος και μετέφραζε ό,τι έλεγα στη δική του μαθηματική γλώσσα. Οι έννοιες «κρίση», «μετασχηματισμός», «μετατόπιση», «μετάβαση», «μεταμόρφωση» μιας κρίσης σε μιαν άλλη, «μετάθεση», μεταβολή στον άξονα κράτος-οικονομία, «νέα υβρίδια» καπιταλισμού, όλα αφομοιώνονταν, με μια ταχύτητα που με εξέπληττε, στο φορμαλισμό του μοντέλου Περσεύς. Εντυπωσιάστηκε ιδιαίτερα όταν του μετέφερα μια παρατήρηση του Μαρξ ότι «ο καπιταλισμός ξεπερνά τις αντιθέσεις του μετατοπίζοντάς τες σ’ ένα άλλο επίπεδο». Αυτή η παρατήρηση, δίχως να έχει θεμελιωθεί ιδιαίτερα από τον Κάρολο, μου έδωσε τη φόρμα για να επεξεργαστώ τη θέση ότι «ο καπιταλισμός ξεπερνά την κρίση του δημιουργώντας την επόμενη, μεταλλάσσοντας δηλαδή μια κρίση σε μια άλλη». Εκεί πάτησα ώστε να δω έγκαιρα την εσωτερική αλληλουχία της ακολουθίας των τριών κρίσεων στην πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα. Την ακολουθία με τις τρεις «φούσκες», που η μία προετοίμαζε την άλλη: χρηματιστηριακή, χρηματοπιστωτική, δημόσιο χρέος. Όταν έσκασε η φούσκα των χρηματιστηρίων το 2000, ο καπιταλισμός αμύνθηκε με την «παράλογη» χρηματοπιστωτική επέκταση του φθηνού χρήματος, δημιουργώντας πιστωτική φούσκα. Όταν έσκασε κι αυτή, ο καπιταλισμός λογικά κατέφυγε, για να αμυνθεί και να μην καταρρεύσουν οι οικονομίες, στους κρατικούς προϋπολογισμούς δημιουργώντας μια φούσκα δημοσίου χρέους μη βιώσιμη τουλάχιστον για όσες χώρες το ποσό της ετήσιας αποπληρωμής του υπερβαίνει επικίνδυνα το δυνητικό ρυθμό ανάπτυξής τους, όταν μάλιστα έχουν δανειστεί σε νόμισμα που δεν ελέγχουν την έκδοσή του. Χώρες δηλαδή που δεν μπορούν να τυπώσουν χρήμα, όπως η Ελλάδα, ορισμένες άλλες του ευρωπαϊκού Νότου και η Ιρλανδία. Όταν τελείωσε την «ανάκρισή» του, συνόψισα: «Δεν μπορούμε να κάνουμε βάσιμες προβλέψεις για τα επόμενα 20-30 χρόνια Το μόνο βέβαιο είναι ότι μπαίνουμε σε μια περίοδο αστάθειας, συχνών κρίσεων και ανισορροπιών, στη διαδικασία ενός διπλού μετασχηματισμού του καπιταλισμού, “κάθετου” και “οριζόντιου”, εσωτερικού-“εντατικού” και “εκτατικού”-παγκοσμιοποιημένου. Η εξέλιξη είναι πολύ πιο έξυπνη από μας, αλλά μπορούμε να υποθέσουμε βάσιμα ότι θα μεταβληθούν οι σημερινές συγκλίσεις-αποκλίσεις των διαφορετικών “μοντέλων” του καπιταλισμού και βέβαια οι ισορροπίες κράτους-αγορών, “ασφάλειας” και “διακινδύνευσης” στο χρηματοπιστωτικό τομέα, κράτους και τραπεζών, τραπεζών και κεφαλαιαγορών, καινοτόμων τομέων και καθιερωμένων στη βιομηχανία και στις υπηρεσίες, πλεονασματικών και ελλειμματικών χωρών...»  Έβδομη Αίσθηση: Από το εδώ στο εκείθεν Χαμογελούσε και σημείωνε. Το μυαλό του ήταν στα «Μαγικά Σανδάλια». Βιαζόταν να φυλακίσει το μέλλον σε μια ομάδα διαφορικών εξισώσεων στο κομπιούτερ.«Έχω λίγο μπερδευτεί. Αδύνατον να ταξινομήσω αυτή τη σκέψη. Είναι μαρξισμός, κεϊνσιανισμός, νεοκλασικισμός, ψυχολογισμός; Τι τίτλο να βάλω;»«Βάλε Έβδομη Αίσθηση. Καλλιεργεί τη “βαθιά μνήμη”, αλλά αφουγκράζεται τις καθημερινές επίγειες και κυρίως υπόγειες μετατοπίσεις. Είναι όλες οι σχολές Σκέψης στη διασταύρωσή τους, στον εσωτερικό τους διάλογο, και καμιά. Κάθε Σχολή ρίχνει ένα μερικό βλέμμα στην εξέλιξη, που πρέπει να το συγκρατήσουμε, αλλά έχει την αυταπάτη της καθολικής αφήγησης. Ο Μαρξ φέρνει στην επιφάνεια τις αντιθέσεις της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Ο Κέινς μας αποκαλύπτει έναν οικονομικό κύκλο με διακυμάνσεις στις επενδύσεις και στη ζήτηση, που προκαλείται από τον οπτιμισμό-πεσιμισμό των επιχειρήσεων και των καταναλωτών, τις εναλλασσόμενες προσδοκίες του κέρδους και τις μεταβολές στα επιτόκια. Το “αυστριακό μοντέλο” σκέψης αλλά και ο Μίλτον Φρήντμαν συνδέουν τον κύκλο των επενδύσεων με τα επιτόκια και τη νομισματική πολιτική. Ο Μίνσκι μας παρουσιάζει πολύ σωστά τις φάσεις του πιστωτικού κύκλου. Οι νεομαρξιστές και οι μετακεϊνσιανοί επικεντρώνουν την προσοχή τους στις εισοδηματικές ανισότητες, στη μετατόπιση της ισορροπίας μισθών-κερδών και στην υποχώρηση της ζήτησης. Η Θεωρία του Χάους, αυτού του ωραίου τύπου και μεγάλου μαθηματικού, του Μπενουά Μαντελμπρό, αποδόμησε τα καθιερωμένα στατιστικά μοντέλα υπολογισμού των κινδύνων, που χρησιμοποιούν οι κεντρικές τράπεζες, οι ρυθμιστικές Αρχές και οι επενδυτές, αλλά κι αυτός το παράκανε με την υπερβολική προσδοκία ότι η “φράκταλ γεωμετρία” του περιγράφει τις εξελίξεις στις καπιταλιστικές αγορές όπως στη μετεωρολογία, τη γεωλογία και τη βιολογία. (“Πάει” κι ο Μπενουά, στα ογδόντα πέντε του, καθώς το βιβλίο πηγαίνει στο τυπογραφείο.) Ο κατάλογος είναι μακρύς. Αυτό δεν σημαίνει εκλεκτική σκέψη, λίγο από δω, λίγο από κει.»Η Έβδομη Αίσθηση σημαίνει να δοκιμάζεις τα υπάρχοντα “εργαλεία” ανάλυσης αλλά για να δημιουργήσεις τα δικά σου κατάλληλα “εργαλεία” σε κάθε συγκεκριμένη κατάσταση. Δεν προϋπάρχουν έτοιμα προς εφαρμογή. Οι ακαδημαϊκές μεγαλοφυΐες, πραγματικές ή φούσκες, έχουν έτοιμη την απάντηση της Σχολής ή της κλίκας τους πριν ακούσουν καν το πρόβλημα».«Έβδομη Αίσθηση;» με κοίταξε με απορία, ίσως του φάνηκε λίγο μεταφυσικό.«Έβδομη Αίσθηση σημαίνει να αναζητάς το πέρασμα από το εδώ στο εκείθεν».«Ω, Μαρία, νομίζω ότι κάναμε διάνα! Έβδομη Αίσθηση! Μαγικά Σανδάλια! Περσεύς εναντίον Μίδα! Επιμενίδης! Πρωταγόρας! Αινησίδημος! Θα στρωθούμε στη δουλειά».«Βάλε και το “Αλγοριθμικό Μανιφέστο του Καπιταλισμού” ή το “Ο Διαβολικός Αλγόριθμος των Αγορών”».Πέταγε. Η Μαρία έκανε χειρονομίες ότι τα πήγαμε καταπληκτικά. Παρήγγειλε βότκες με ρολά σολομού. Ο ενθουσιασμός του πιτσιρικά «θεού» με παγίδευε συναισθηματικά.   Η Τρόικα Μοίρα μου με το νόμο των Πιθανοτήτων «Σ’ εσάς πώς προέκυψε η αντιπάθεια στην καμπύλη-καμπάνα του νόμου των Πιθανοτήτων του γερο-Γκάους;» με ρώτησε σε ευθυμία.Δεν του είπα ότι τη λατρεύω γιατί μοιάζει με ωραίο γυναικείο στήθος, αλλά στην πλάκα του απάντησα «μισώ το νόμο των Πιθανοτήτων γιατί πάντα ήταν εναντίον μου. Είμαι από φτωχή οικογένεια, Έλληνας, αριστερός, όταν ήμουν έφηβος πιθανολογούσα τις κρίσεις του αλλεργικού μου άσθματος καθώς και τις ενδεχόμενες σεισμικές δονήσεις που θα αφάνιζαν το υπόλοιπο της περιοχής μου στην Κρήτη, όπως πριν από 3.500 χρόνια. Αλλά βέβαια δεν μας φταίει σε τίποτα ο Γκάους. Η καμπύλη του κάνει μια χαρά τη δουλειά της στο 98% των περιπτώσεων, αλλά όχι και στις ουρές της άγριας αβεβαιότητας. Πού να το φανταζόταν ο Γκάους ότι με το δικό του νόμο θα μελετούσαμε ταυτόχρονα την τυχαία κίνηση των μορίων της γύρης σ’ ένα ποτήρι νερό (Κίνηση Μπράουν) και την αστάθεια των μετοχών ή των ασφαλίστρων κινδύνου στις αγορές! Θα τρελαινόταν ο Γκάους αν άκουγε από τον αχρείο Ντέιβιντ Λη, τον financial engineer, να εφαρμόζει τη δική του μέθοδο στη μέτρηση της κίνησης των αστεριών, στη συσχέτιση των χρεωκοπιών χωρών, τραπεζών, εταιρειών».Δεν θα καταλάβαινε τίποτα ο «θεός» αν του διηγιόμουν το παιχνίδι που μου είχε παίξει η Τρόικα Μοίρα με το νόμο των Πιθανοτήτων. Ήμασταν στο 1971 και δεν πήγα να δώσω το μάθημα «Θεωρία Πιθανοτήτων και Σφαλμάτων» στην εξεταστική του Φεβρουαρίου, γιατί εκείνο το πρωί πέντε φοιτητές, μεταμφιεσμένοι σε προλετάριους(!) –δύο μηχανικοί, δύο μαθηματικοί, ένας γεωπόνος και ένας γεωλόγος– πήραμε μέρος σε μια ριψοκίνδυνη επιχείρηση στην απαγορευμένη ζώνη του λιμανιού του Πειραιά, στην πρώτη απόπειρα μαζικής απεργίας στα χρόνια της δικτατορίας. Η επιχείρηση αυτή, αν και την είχαμε σχεδιάσει με πιστή εφαρμογή του νόμου των Πιθανοτήτων, δεν πήγε και τόσο καλά και πιάστηκαν δύο σύντροφοι. Αυτό το συμβάν σηματοδοτεί την οριστική στροφή στη ζωή μου, στην οποία αναφέρθηκα πριν με αφορμή τις Μαύρες Τρύπες του Λάφερ.Ακολούθησε μια διεκτραγώδηση από τη δική του πλευρά της κακής χρήσης στα οικονομικά του νόμου των Μεγάλων Αριθμών. «Α, να ξέρεις όμως ότι ο μέγας Εντ Θορπ χρησιμοποίησε αυτόν το νόμο για να κερδίζει στο μπλακ τζακ και στο Χρηματιστήριο!»Είχαμε αποκάμει. Η νύχτα είχε πέσει πάνω από το Λονγκ Άιλαντ. Ο «θεός» έσκυψε να με αγκαλιάσει καθώς χωρίζαμε και σχολίαζε με ενθουσιώδη βεβαιότητα: «Είχαμε καταπληκτική συζήτηση, έτσι δεν είναι;»«Ναι, όπως όταν συνομιλούν ένας τυφλός μ’ έναν κουφό!» του απάντησα.Το πήρε για αστείο. Ήταν βέβαιος ότι θα δουλεύαμε μαζί τα «Μαγικά Σανδάλια».Είχα μελαγχολήσει. Η Μαρία το σεβάστηκε και δεν άρχισε το μπλα μπλα στην επιστροφή για το Μανχάταν. Μια στιγμή μόνο ψέλλισε: «Μην πετάξεις την ευκαιρία. Είστε συμπληρωματικοί. Αν δεν καθιερωθείς στις ΗΠΑ κανείς δεν σ’ ακούει στην Ελλάδα. Άσε τις αριστερές σου αυταπάτες. Η Ελλάδα είναι η πιο αμερικανική χώρα στην Ευρώπη». Σ’ αυτό δεν είχε κι άδικο. Σκέφτομαι μάλιστα πως καλά θα ήταν να χρησιμοποιώ το αμερικάνικο ψευδώνυμο Τζέιμι Άντριου. Θυμήθηκα τον Βάλτερ Μπέντζαμιν εκείνο το βράδυ. Επινοούσε πάντα μια υπέρτατη ανάγκη, ένα μεγάλο σκοπό για να μην αφήσει τον τόπο του, να μην πάει στην Αμερική όπως οι μεγάλοι κολλητοί του. Στην πραγματικότητα αυτό ήταν το έσχατο μυστικό της αυτοκτονίας του στα γαλλο-ισπανικά σύνορα. Δεν άντεχε να φύγει. Εκείνο το βράδυ ήξερα ότι ήμουν καταδικασμένος να μείνω οριστικά βιδωμένος στο γενέθλιο τόπο δίχως καν ένα δημιουργικό διάλειμμα σε μια άλλη χώρα. Αυτή την έλλειψη βιώματος από τη ζωή στο εξωτερικό τη φέρνω μέσα μου σαν ένα είδος αναπηρίας. Ο επίμονος κοσμοπολιτισμός μου είναι καθαρά διανοητικός.Σκέφτομαι τώρα και κάτι άλλο. «Έθαβα» δέκα χρόνια τον καναδό financial engineer Ντέιβιντ Λη, που τελικά αποδείχθηκε ότι ήταν Κινέζος. Ακόμα και στο Ε, Πρόεδρε!, την ύστατη προειδοποίηση κινδύνου για την Ελλάδα, είχα τη «χαιρεκακία» να ανακοινώσω τη συντριβή του. Η κατάρα του όμως φάνηκε ισχυρότερη. Με τη δική του μέθοδο συσχετίσεων (Gaussian Copula), βασισμένη πάντα στον Γκάους, υπολογίζονται το πιστωτικό ρίσκο και τα ασφάλιστρα κινδύνου ενδεχομένης χρεωκοπίας της Ελλάδας!Εκείνο το βράδυ, καθώς οδηγούσε η Μαρία, ήξερα περίπου ποια θα ήταν η θεματολογία των βιβλίων και των εκπομπών μου για την επόμενη δεκαετία. Κόντρα στη μέθη και την παράλογη ευφορία στην Ελλάδα και στον κόσμο έγραφα κάθε χρόνο ένα βιβλίο με την ελπίδα να διαψευστώ. Μάταιη ελπίδα.Ο νεαρός «θεός» έπεσε το 2007-08 από τον ουρανό, αλλά τελικά διασώθηκε. Επέστρεψε τουλάχιστον άθικτο το αρχικό κεφάλαιο στους πελάτες του. Η «γιάφκα» των τρελών μαθηματικών στο Λονγκ Άιλαντ διαλύθηκε. Ο ίδιος επέστρεψε στα μαθηματικά και παρά την εύλογη προκατάληψη προς όσους «μήδισαν» προς τη Wall Street προτάθηκε για δεύτερη φορά πανηγυρικά για το διεθνές βραβείο The Fields Medal, το ισοδύναμο του Νόμπελ. Το έχασε τελικά, γιατί πέρασε κατά δύο μήνες τα σαράντα χρόνια! Αυτό θεωρήθηκε το ανώτατο ηλικιακό όριο της μαθηματικής δημιουργίας το 1930, όταν καθιερώθηκε το βραβείο! «Τα μαθηματικά είναι παιχνίδι για νέους ανθρώπους», είχε επιμείνει ο γκουρού τους και αγαπημένος μου Χάρντι. Τρελό, στα σαράντα σε θεωρούν γέρο για τα μαθηματικά. Ο «θεός» μου υπόσχεται ότι θα γράψει την «Έβδομη Αίσθηση στα μαθηματικά» και ισχυρίζεται ότι τώρα είμαστε και οι δύο πιο ώριμοι για τα «Μαγικά Σανδάλια». Δεν παντρεύτηκε τη Μαρία αλλά μια φοιτήτρια του και βάλθηκε να κάνει παιδιά.Τον σκέφτομαι συχνά με τρυφερά αισθήματα. Αν δεν είχα διαβάσει το μυθιστόρημα του Ντοστογιέφσκι Ο Παίκτης ίσως να ήμουν πιο αυστηρός μαζί του. Τι είναι αυτή η μυστική δύναμη που παρακίνησε μια μαθηματική μεγαλοφυΐα όπως ο «θεός» ή μια λογοτεχνική όπως ο μεγάλος Ρώσος συγγραφέας, σχετικά αδιάφορη για το μεγάλο πλούτο, να ρισκάρει, να στοιχηματίζει, να διακινδυνεύει; Ακούς κάθε είδους εξήγηση. Εξάρτηση! Άμυνα στην κατάθλιψη. Χαμηλά επίπεδα νονεπινεφρίνης! Μια ιδιαιτερότητα στη λειτουργία των νευρικών κυκλωμάτων στο neutromedial prefractal cortex!Το «ένστικτο του ρίσκου» οδήγησε τους ανθρώπους με μεγάλο κίνδυνο της ζωής τους να εξερευνήσουν τους ωκεανούς, το Βόρειο και το Νότιο Πόλο, την κορυφή του Έβερεστ στα 8.700 μέτρα, το φεγγάρι και ίσως αύριο τον Άρη!Η Έβδομη Αίσθηση υπολογίζει με σεβασμό το «ένστικτο του ρίσκου» στην ανθρώπινη περιπέτεια και ελπίζει στη μεγιστοποίηση των δημιουργικών του δυνάμεων και την ελαχιστοποίηση των καταστροφικών.Πλάτων και Διονύσιος «αναδιαρθρώνουν» το χρέοςΟ Διονύσιος πέρασε κακή νύχτα. Δεν ήταν από τον πρώιμο νοτιά με τη σκόνη της ερήμου από τη Λιβύη, που σου ’κοβε την ανάσα κι αποτέλειωνε τα σπαρτά της Σικελίας, της ιερής γης της Κόρης, της Περσεφόνης. Ούτε είχαν το φταίξιμο οι δύο σύζυγοί του, η Δωρίδα και η Αριστομάχη, με τις οποίες δειπνούσε ταυτόχρονα και κοιμόταν εναλλάξ. Μάτι δεν έκλεισε, όλο λογαριασμούς έκανε με το μυαλό του, μα δεν «έβγαινε», δεν είχε αφήσει σάλιο στους πολίτες με τη βαριά φορολογία, αλλά ήταν και πάλι αδύνατο ν’ ανταποκριθεί το κράτος στις υποχρεώσεις του. Δεν θ’ αργούσε η μέρα που θα κήρυττε στάση πληρωμών και θα κατέρρεε η σοφή και ξακουστή σ’ όλη τη Μεσόγειο τυραννία του. Φιλοξενεί εδώ και μια βδομάδα στις Συρακούσες το μεγάλο σοφό της Αθήνας, τον Πλάτωνα, που ήρθε εδώ, Θαργίλειο μήνα, λίγο πριν από το θέρος, για να δοκιμάσει την εφαρμογή της ιδανικής Πολιτείας στη δική του επικράτεια. Μαζί του ο Σπεύσιππος και ο Ξενοκράτης. Μεγάλη τιμή, να σκάσουν οι εχθροί του. Καλό και το γούρι. Ήρθε κατά σύμπτωση στις εφτά του μήνα, τη μέρα των γενεθλίων του, τη μέρα, καθώς λένε οι Δήλιοι, που γεννήθηκε ο Απόλλωνας.Χμ, αυτός ο φιλόσοφος διαφέρει από τους άλλους πλανόδιους δημαγωγούς που πλακώνουν στο νησί και φουσκώνουν τα μυαλά των Συρακούσιων για βουλευτήρια και δημοκρατία. Κι ακόμα χειρότερα για τον ἐπὶ γῆς ἀναδασμόν, δηλαδή τον αναδασμό της γης και την παραχώρηση κτημάτων στους ακτήμονες. Δεν τον ανησυχεί η ιδέα του Πλάτωνα να αποφασίζουν οι φύλακες, μια ολιγομελής ομάδα αρχόντων, γιατί ποιος απ’ αυτούς θα δεχτεί την προϋπόθεση του φιλόσοφου να στερηθεί την περιουσία του και να ζει ασκητής, δίχως να φτιάξει οικογένεια, στην υπηρεσία της Πολιτείας; Κανείς από τους άρχοντες των Συρακουσών, αριστοκρατικούς ή δημοκρατικούς, γι’ αυτό δεν αμφιβάλλει, οπότε όλη η εξουσία θα μείνει στα δικά του χέρια.Ωραίες οι ιδέες για τους νόμους και την αρετή, αλλά μπορεί να του πει ο φιλόσοφος πού θα βρει λεφτά να επιδιορθώσει τα τείχη και να δώσει εφόδια στις τριήρεις του, που διασχίζουν την Αδριατική και τα πέλαγα της Μεγάλης Ελλάδας; Το ταχύτερο είναι ανάγκη να ανακατασκευάσει το περιτείχισμα στην ακρόπολη των Συρακουσών, την Ορτυγία, που είναι και η έδρα του και να συμπεριλάβει τις Επιπολές, το φυσικό οχυρό ύψωμα βορειοδυτικά, στην οχύρωση της πόλης. Δεν πρέπει ούτε στιγμή να χαλαρώσει την πολεμική επαγρύπνηση επειδή νίκησε προσωρινά τους Καρχηδόνιους. Ο στόλος τους βρίσκεται ακόμα στο λιμάνι της Μότυης και οι φρουρές στο Πάνορμο (Παλέρμο). Ούτε πρέπει να εμπιστεύεται τις άλλες ελληνικές πόλεις της Σικελίας, φιλόδοξα φίδια οι ηγέτες τους, ούτε πολύ περισσότερο τους άμυαλους, τους μεγαλομανείς Αθηναίους, που ενώ αδυνατούν να υποτάξουν τα περίχωρά τους θέλουν να κατακτήσουν τη Σικελία, την Καρχηδόνα, όλη τη δυτική Μεσόγειο.Λεφτά χρειάζεται, «νόμους» έχει, «νόμος» είναι ο ίδιος, ο γενικής αποδοχής σοφός, ο ποιητής, ο ρήτορας, ο νικηφόρος στρατηλάτης, εκείνος που κυβερνά με σιδερένιο χέρι αυτό τον επιπόλαιο και φαντασιόπληκτο λαό των Ελλήνων της Σικελίας, ο οποίος χάνει τα μυαλά του με τις ρητορικές επιδείξεις, τα πανηγύρια, τα μεθύσια, τους μουσικούς και αθλητικούς αγώνες και τα θέατρα. Είπε «θέατρα» και θυμήθηκε ότι έχει μείνει στη μέση η κατασκευή του, αλλά προτεραιότητα έχει η υδροδότηση της πόλης. Εκεί είναι το αδύνατο σημείο της και ευτυχώς που δεν το σκέφτηκαν ακόμα οι Καρχηδόνιοι. Πρέπει να φτιάξει μέσα στα τείχη το υδραγωγείο και να μεταφέρει υπόγεια με πήλινους σωλήνες το νερό από του διαόλου τη μάνα.Λεφτά, λεφτά! Μέτραγε και ξαναμέτραγε τι περικοπές να κάνει στις δημόσιες δαπάνες. Και να κόψει τις επιχορηγήσεις και τα βραβεία στις κιθαρωδίες και στους αθλητικούς αγώνες, και να σταματήσει την άθλια πρακτική που εγκαινίασε ο τύραννος Γέλων με τις μεταγραφές των Ολυμπιονικών στις Συρακούσες, όπως συνέβη με τον Κροτωνιάτη Άστατο, και να καταργήσει τα συσσίτια στις θρησκευτικές γιορτές, πάλι τα χρέη είναι πολλαπλάσια και αδύνατη η αποπληρωμή τους. Παραμεγάλωσε το κράτος του, πολλοί οι κηφήνες κι όσοι ήταν κάποτε δραστήριοι στις καλλιέργειες, στην κτηνοτροφία, στην κεραμική, στο εμπόριο και στη ναυτιλία έχασαν το κίνητρο της δουλειάς γιατί τους έπνιξε στους φόρους. Έφτασαν να θάβουν τη σοδειά με ασκιά, να σφάζουν τα ζωντανά, να πουλούν τα πλοία, να κλείνουν τις επιχειρήσεις, να σταματούν τις εξαγωγές τους. Ρευστότητα μηδέν. Οι φόροι πια δεν αυξάνουν τα έσοδα, υπακούουν στο νόμο της μειωμένης απόδοσης. Ρήμαξε τις τράπεζες ο ίδιος και το κράτος του με τα δανεικά κι αγύριστα. Πάνε και τα ναυτοδάνεια που στήριζαν την εμπορική και ναυτιλιακή κυριαρχία των Συρακουσών. Μόνη διέξοδος που του είχε απομείνει ήταν οι ληστρικές κατακτήσεις στο εξωτερικό, μα κι αυτές έχουν ένα όριο και βέβαια πολλά έξοδα.Ναι, ήταν σε αδιέξοδο, στα πρόθυρα της χρεωκοπίας, αλλά δεν είπε την αλήθεια στον Πλάτωνα και σήμερα το χάραμα που θα πάει να τον βρει ταλαντεύεται ακόμη αν θα του κάνει ή όχι κουβέντα με ειλικρίνεια, κι αν θα ζητήσει τη συμβουλή του. Χτυπά τώρα το κεφάλι του, αυτός ο δοξασμένος ηγεμόνας, για το αμέτρητο χρήμα και το χρόνο που ανάλωσε τόσα χρόνια με τους περιλάλητους συμβούλους που κουβαλούσε από όλες τις γωνιές του κόσμου για να εντυπωσιάσει τους Συρακούσιους που μεγαλοπιάνονταν, αλλά όλοι αυτοί οι «σοφοί» τον άφησαν παντελώς απληροφόρητο και ανέτοιμο μπροστά στην επερχόμενη οικονομική καταστροφή.Τούτος εδώ ο φιλόσοφος φαίνεται διαφορετικός, δεν μοιάζει αρπακτικό, όπως ο Αρίστιππος που τον μάδησε, αλλά φοβάται να του αποκαλύψει την πραγματική οικονομική κατάσταση, για να μη διαρρεύσει στους ορκισμένους εχθρούς του και αναθαρρήσουν. Τι να του πει, ότι και το ταξίδι του από τον Πειραιά και τη φιλοξενία του στο νησί την «πούλησε» στον τελευταίο δανειστή του, τον άρχοντα Ιερίωνα; Πώς να μαρτυρήσει σ’ ένα τόσο μεγάλο σοφό, ο οποίος τον έχει πρότυπο για τα πολιτειακά του πειράματα, ότι διέδωσε σαν χρησμό του Μαντείου της Δωδώνης πως όσες Συρακούσιες δεν δώσουν τα χρυσά κι αργυρά τους κοσμήματα και τα σκεύη για φύλαξη στά Κόρεια Ιερά θα μείνουν στείρες αυτές και οι κόρες τους και θα καταστραφούν οι σοδειές των οικογενειών τους; Να του πει ότι κατάσχεσε αυτόν το θησαυρό και τον περιφέρει κρυφά από Ιερό σε Ιερό της Κόρης και σ’ όλα τα δημόσια κτήρια ώστε να φαίνεται πολλαπλάσιος και να καθησυχάσει τους δανειστές πως έχει ισχυρό αποθεματικό για να τους αρπάξει ό,τι τους έχει απομείνει; Πώς να ομολογήσει σ’ έναν Πλάτωνα ότι εκμεταλλεύτηκε ακόμα και τη Θεωρία του Αντιφώντα του σοφιστή, τον οποίο φιλοξένησε στο παρελθόν, ότι ο θεός οὐδενὸς δεῖται, δηλαδή δεν στερείται τίποτα, για να πειθαναγκάσει την Ιέρεια του τεμένους των Θεσμοφόρων, του υπόγειου Ιερού της Δήμητρας και της Κόρης να κάνει τα στραβά μάτια στην υπεξαίρεση του θησαυρού του ναού;Σκέφτεται, καθώς πλησιάζει με τη συνοδεία του το αρχοντικό του Ιερίωνα στην εξοχή, να πάει απέξω απέξω τη συζήτηση για τα οικονομικά με τον Αθηναίο φιλόσοφο. Τον βρήκε ξύπνιο στην αυλή, κάτω από τον πλάτανο, να βουτά το παξιμάδι του στο ξινόγαλο. Πρώτος εκείνος του πρότεινε να περπατήσουν στα περιβόλια πριν πιάσει η ζέστη. Ευτυχώς, γιατί έτσι θα απέφευγαν και την επιτήρηση του «χορηγού», που θέλει να χώνει παντού τη μύτη του. Ο Πλάτων του πέταξε κάτι, αλλά δεν φάνηκε να ήταν καρφί για τις οικονομικές του δυσκολίες.«Έχουν πρόβλημα τα σπαρτά σας ή έτσι μου φαίνεται;»«Ναι, είχαμε ξηρασία φέτος στη Σικελία. Έχω όμως αποθέματα κι αν πιεστώ θα απαγορεύσω τις εξαγωγές των δημητριακών. Αν συμβεί αυτό, η τιμή του ψωμιού θα αυξηθεί στην Αθήνα».Πολύ καλά. Η συζήτηση ήρθε ομαλά στο μόνο θέμα που απόφευγε να συζητήσει με το φιλόσοφο, στα οικονομικά. Άρχισαν να ανταλλάσσουν πληροφορίες για τις τιμές στις δύο πόλεις, Αθήνα και Συρακούσες. Πόσο κάνει ένα βόδι, πόσο το στάρι και το κρασί, πόσο ο σίδηρος;  Το κοινό νόμισμα και οι ιερές τράπεζες Ο Πλάτων άρχισε να του εκθέτει τα πλεονεκτήματα του ισχυρού ανόθευτου νομίσματος κι αυτό δημιούργησε στον Διονύσιο μια ανησυχία για το πού το πάει.«Η Συμπολιτεία των ελληνικών πόλεων της Σικελίας και όλης της Μεγάλης Ελλάδας υπό την ηγεσία των Συρακουσών θα είναι ανέφικτη δίχως κοινό σταθερό νόμισμα. Κοινό νόμισμα, κοινό νομισματοκοπείο, υπό κοινό έλεγχο από τους πρεσβευτές και τους νομισματοκόπους όλων των πόλεων. Η παραμικρή καχυποψία για την ποιότητα του νομίσματος μπορεί να τινάξει στον αέρα ακόμα και το πιο αξιόπιστο εγχείρημα Συμπολιτείας. Μην ξεχνάτε ότι η Αθήνα κατάφερε στις καλές εποχές της να διαθέτει το κοινό νόμισμα της Ελλάδας και όλου του κόσμου, το ασημένιο αττικό τετράδραχμο. Ακριβώς γι’ αυτό, από παλιά υπάρχει νόμος σύμφωνα με τον οποίο ἐάν τις τὸ νόμισμα διαφθείρει θάνατον τὴν ζημίαν εἶναι. Τιμωρούνταν με θάνατο όχι μόνο ο κιβδηλοποιός αλλά και όποιος χωρίς εντολή της πολιτείας εξέδιδε νόμισμα, έστω και αντίγραφο ίδιας αξίας».Ο Διονύσιος απέφυγε να σχολιάσει αυτή την απρόσκλητη ανάλυση του φιλόσοφου για το σταθερό νόμισμα. Θες να του έβαλε τίποτα ιδέες αυτό το καχύποπτο αρπακτικό ο Ιερίων ή ο κουλτουριάρης ο Δίων, ο εικοσάχρονος αδελφός της γυναίκας του; Μα δεν έχει μιλήσει γι’ αυτά τα λεπτά ζητήματα ούτε με τον επιπόλαιο κι άσωτο γιο του Διονύσιο τον νεότερο, που κουρδίζεται να τον διαδεχθεί στην τυραννία. Καλύτερα να γυρίσει αλλού τη συζήτηση.«Σκέφτομαι ότι δεν έχω ακούσει ακόμα τις ιδέες σας για τους κανόνες δανειοδότησης».Ο Πλάτων πήρε αμέσως αυστηρή έκφραση.«Στους Νόμους ζητώ ρητώς να απαγορευτούν τα έντοκα δάνεια. Τόκος θα είναι μόνο η ευγνωμοσύνη των δανειζομένων προς τους δανειστές τους».Ο Διονύσιος εξεπλάγη. Να που εξασφάλισε ένα τέλειο άλλοθι έναντι των δανειστών που, θεωρητικά τουλάχιστον, τους έχει δώσει πολλές χιλιάδες τόκους και πανωτόκια. «Στην Αθήνα όμως δεν έχει γίνει αποδεκτό αυτό το μέτρο, έτσι δεν είναι; Ίσως θα είμαι ο πρώτος στους Έλληνες που θα το υλοποιήσω. Μηδέν τόκος!»Ο Πλάτων τον κοίταξε με θαυμασμό κι ευγνωμοσύνη, σίγουρος τώρα πια ότι οι ιδέες του δεν θα μείνουν στο νεφέλωμα των εξιδανικεύσεων και θ’ αρχίσει να οικοδομείται στις Συρακούσες ο υπαρκτός πλατωνισμός.«Δυστυχώς, στην Αθήνα το ύψος του επιτοκίου καθορίζεται αυθαίρετα, υποτίθεται ανάλογα με το μέγεθος των κινδύνων που διατρέχει ο δανειστής να χάσει το κεφάλαιό του. Στα ναυτοδάνεια το ύψος των επιτοκίων είναι πλέον αστρονομικό και κινδυνεύεις να βουλιάξεις στα χρέη πριν ναυαγήσεις στη θάλασσα».«Αν δεν πληρώσεις τα δάνεια σου κατάσχουν οι τράπεζες ως εγγύηση τα σπίτια και τα χωράφια σου;»«Όχι, γιατί στην Αθήνα τραπεζίτες είναι οι μέτοικοι με υπαλλήλους δούλους και όλοι αυτοί στερούνται του δικαιώματος της ακίνητης περιουσίας. Γι’ αυτό ακριβώς το επιτόκιο των δανείων είναι υψηλό, 12% και πάνω, ενώ των καταθέσεων μόλις πλησιάζει το 10%. Αρκετοί προτιμούν να παραχωρούν τα χρήματα και τα κοσμήματά τους στα Ιερά για φύλαξη, παλαιότερα δίχως τόκο, αλλά τώρα πλέον κι εκεί καθιερώθηκε ο τόκος των καταθέσεων».«Λάθος, λάθος, τα Ιερά ανήκουν στο δήμο και είναι αισχρό να πληρώνουν τόκους», σχολίασε με ένοχο ύφος ο Διονύσιος.«Ακούς εκεί ιερές τράπεζες! Παρακμή! Ευτυχώς που δεν ζει ο Σόλων να δει πού κατάντησε η πόλη στην οποία εφάρμοσε τη σεισάχθεια, την απαλλαγή από τα βάρη των δανείων και τη δουλεία που συνεπαγόταν η αδυναμία του δανειζόμενου να ξεπληρώσει το χρέος του».Το πρόσωπο του Διονυσίου έλαμψε. Ο μεγαλύτερος δανειζόμενος σ’ όλη τη Σικελία και τη Μεγάλη Ελλάδα ήταν ο ίδιος και το καταχρεωμένο κράτος του. Συγκράτησε όμως τον ενθουσιασμό του και ζητούσε, τάχα αθώα, πρόσθετες πληροφορίες για το πώς επινοήθηκε η σεισάχθεια.«Ο Σόλων είχε προσκαλέσει στην Αθήνα για σύμβουλό του τον Κρήτα Επιμενίδη, ένα θεόπνευστο άνθρωπο που μερικοί επιπόλαια τον θεωρούν μάντη-προφήτη. Ε, αυτός ο Κρης διατύπωσε την ιδέα της σεισάχθειας μ’ ένα θρησκευτικό τόνο, γεγονός που την έκανε γενικά αποδεκτή για τη σωτηρία των Αθηνών. Είναι εκείνος που διατύπωσε το φιλοσοφικό χρησμό “όλοι οι Κρήτες είναι ψεύτες”. Σύντομα θα ολοκληρώσω ένα έργο για το βίο και τη σοφία του».«Χμ, τέτοιους συμβούλους χρειάζομαι κι όχι τους επιδειξιμανείς και άπληστους ξενόφερτους», σκέφθηκε ο τύραννος, αλλά συνέχισε να διεγείρει το φιλόσοφο με πρόσθετες ερωτήσεις για το επίμαχο ζήτημα της υπερχρέωσης.  Η χρεωκοπία και η έκδοση προσωρινού κίβδηλου νομίσματος «Μέχρι τώρα συζητάμε για τα δάνεια ιδιωτών. Τι γίνεται όμως στην Αθήνα αν το κράτος είναι υπερχρεωμένο και αδυνατεί ν’ ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις προς τους δανειστές του;»«Όταν οι πόλεις-κράτη της Αθηναϊκής Συμμαχίας καταλήγουν σ’ αυτό το σημείο του ξεπεσμού λόγω πολέμων, εμφύλιων συρράξεων ή φαύλης διαχείρισης των κυβερνώντων, προσφεύγουν στον έσχατο δανειστή, στο θησαυροφυλάκιο του Ιερού του Απόλλωνα στη Δήλο. Εκεί έχουν κατατεθεί και οι εισφορές των μελών της Συμμαχίας, όπως τις έχουν ορίσει οι Αθηναίοι. Τα χρεωκοπημένα κράτη “δανείζονται” από το Ιερό με την υποχρέωση να τα επιστρέψουν με ένα ορισμένο χρονοδιάγραμμα συν τους συμφωνημένους τόκους, υπό την επιτήρηση των εκπροσώπων της Συμμαχίας. Έχει συμβεί να αθετήσουν τις υποχρεώσεις τους και να ζητήσουν αναδιάρθρωση του χρέους τους με χρονικό αναπρογραμματισμό της αποπληρωμής και ενδεχόμενη έκπτωση στους συσσωρευμένους τόκους. Αυτή η ταπεινωτική εξέλιξη μειώνει την πολιτική ισχύ της χρεωκοπημένης πόλης-κράτους έναντι της Συμμαχίας, και έτσι τίθεται πλέον υπό αυστηρή επιτήρηση και χάνει την ελευθερία των κινήσεών της».Ο Διονύσιος, που είχε καταχραστεί τους θησαυρούς όλων των Ιερών, πήγε για μια στιγμή να ενθουσιαστεί, αλλά τότε μόλις άρχισε να υποπτεύεται σε τι λούκι τον οδηγούσε ο Αθηναίος φιλόσοφος με την ιδεώδη συνομοσπονδία που ονειρευόταν στη Σικελία. Δηλαδή θα βάλει συνεταίρους και επιτηρητές στο νομισματοκοπείο, το Κοινό Ταμείο και στις Ιερές Τράπεζες τους λυσσασμένους για εξουσία μωροφιλόδοξους του Τάραντα, του Κρότωνα, του Μεταπόντιου, του Ταυρομενίου, της Ημέρας, που γέννησε τον ποιητή Στησίχορο, του Σελινούντα, των χαλκιδικών πόλεων, της Νάξου, της Κατάνης και των Λεοντίνων, ιδιαίτερα των φαντασμένων Λεοντίνων, που έχουν πάρει πολύ ψηλά τον αμανέ επειδή ήταν πατρίδα του Γοργία; Πρέπει να βρει τρόπο να βάλει διακριτικά χαλινάρι στο φιλόσοφο, να μην αρχίσει να ξεφουρνίζει τέτοιες επικίνδυνες ιδέες στις δημόσιες ομιλίες του. Όμως ο Πλάτων με κεκτημένη ταχύτητα συνέχιζε να αφηγείται την παρακμή της Αθήνας σαν να δίκαζε από μακριά τους συμπατριώτες του και αυτή τη φορά πράγματι σόκαρε τον Διονύσιο.«Οι Αθηναίοι δεν απέφυγαν το χειρότερο. Έφτασαν σε στάση πληρωμών όταν εξαντλήθηκαν τα αποθέματά τους σε άργυρο κι ήταν αδύνατο πλέον να εκδώσουν αργυρά νομίσματα. Έκοψαν τότε με απόφαση του Δήμου χάλκινα αντίγραφα, που διά νόμου τα ανήγγειλαν ως ίσης αγοραστικής αξίας και έτσι δόθηκε ρευστότητα στο σύστημα των συναλλαγών. Δηλαδή το κράτος έγινε κιβδηλοποιός, αλλά οφείλω να ομολογήσω ότι αυτή η άθλια πράξη είχε αίσιο τέλος».Ο Διονύσιος έσπευσε να δείξει τον ενθουσιασμό του, αλλά τον επανέφερε ο φιλόσοφος στην πραγματικότητα.«Το εγχείρημα πέτυχε γιατί η Αθήνα ανέλαβε την υποχρέωση σε τακτό χρονικό διάστημα, όταν θα σταθεροποιούνταν τα δημόσια οικονομικά, να αποσύρει τα χάλκινα και να τα ανταλλάξει με αργυρά ίσης ονομαστικής αξίας. Έτσι δεν χάθηκε η εμπιστοσύνη, δεν υπήρξε πανικός και ο κόσμος κατέβαλε φόρους και αγόραζε εμπορεύματα με το προσωρινό κίβδηλο νόμισμα, έναντι της θετικής προσδοκίας ισόποσων αργυρών νομισμάτων. Μιλάμε για χρήση προσωρινού και μόνο νομίσματος. Σου υπενθυμίζω τη σκηνή από το έργο του Αριστοφάνη Εκκλησιάζουσαι, όπου ένας σταφυλοπαραγωγός φορτωμένος με χάλκινα νομίσματα πηγαίνει στην αγορά ν’ αγοράσει αλεύρι και απελπισμένος περιγράφει ως εξής την εμπειρία του. “Πήγα, ο έρμος, να πάρω αλεύρι στην αγορά. Όμως όταν άνοιξα τη σακούλα μου, ο ντελάλης άρχισε να φωνάζει: τέρμα τα χάλκινα, κανείς να μη δέχεται μπακίρια στις συναλλαγές! Απ’ αυτή τη στιγμή και μπρος μόνο το ασήμι περνά!”»Ο Διονύσιος τώρα πλέον δεν άκουγε το φιλόσοφο. Είχε βυθιστεί στα δικά του σχέδια, έκανε τους δικούς του συνδυασμούς κι ευχαριστούσε σιωπηλά τον Αθηναίο σοφό για τις ιδέες που ακούσια του είχε εμπνεύσει. Εκείνη τη στιγμή κατέφθασε και ο ανήσυχος «Χορηγός», ο Ιερίων, που τους οδήγησε για ξεκούραση στην κοντινότερη πηγή, καθώς ο ήλιος του Θαργίλειου μήνα ψήλωνε και ο καταραμένος νοτιάς έκαιγε τα χωράφια.Ο Πλάτων χαλάρωνε και είχε διάθεση για χαριτολογήματα και ακριτομυθίες. Έμαθε αρκετά για την οικογένεια και τα παιδικά χρόνια του Γοργία. Πρώτη φορά πληροφορήθηκε ότι είχε προσκληθεί ο Πρωταγόρας να διαμορφώσει το νομικό καθεστώς των Θουρίων μετά την καταστροφή της Σύβαρης από τους Κροτωνιάτες. Διασκέδασε με τα ανέκδοτα από την επίσκεψη του Αντιφώντα. Έμαθε για τις γαλιφιές του Αρίστιππου, που κατάντησε διασκεδαστής του Διονυσίου για να του αρπάξει ασήμι. Ο Ιερίων, ο «Χορηγός», παραπονέθηκε έντονα για τις προκαταλήψεις των Αθηναίων προς τις Συρακούσες, επειδή τους θεωρούν αποικία της Κορίνθου. «Εσείς μας σπρώξατε στους Σπαρτιάτες και στη συμμαχία με τους Ιλλυρίους», επέμενε.  «Λεφτά υπάρχουν»: Η μία δραχμή δύο Το ενδιαφέρον του Διονυσίου για την επίσκεψη του Πλάτωνα είχε εξασθενίσει. Είναι χαρακτηριστικό ότι ανέθεσε στο γιο του και στον Δίωνα να συνοδεύουν το φιλόσοφο στις συνομιλίες που διοργάνωνε με τους πυθαγόρειους της Δυτικής Ελλάδας. Οι προτεραιότητές του είχαν μεταβληθεί. Δεν είναι καιρός τώρα για φιλοσοφία και εξιδανικευμένες πολιτείες. Ήταν πια τόσο ανυπόμονος να βάλει σε εφαρμογή το σχέδιο που είχε σκαρφιστεί, ώστε έβλεπε περίπου σαν εμπόδιο την παρουσία του διάσημου προσκεκλημένου στις Συρακούσες. Ο Πλάτων, συνοδευόμενος από τον Διονύσιο τον νεότερο και τον Δίωνα, που μια μέρα θα γίνει αγαπημένος μαθητής του στην Ακαδημία, επισκέφθηκε τον κρατήρα της Αίτνας, εκεί που βούτηξε ο Εμπεδοκλής. Έμεινε σε φιλοσοφική περισυλλογή μερικές μέρες στο Άδρανο, την πόλη που οικοδομούσε ο Διονύσιος στους πρόποδες της Αίτνας για να μη γίνεται η περιοχή ορμητήριο των αντιπάλων του. Επίσης έδινε διαλέξεις σ’ όλες τις πόλεις και συγκέντρωνε τα βιβλία των πυθαγόρειων της Δυτικής Ελλάδας.Καθώς περνούσαν οι μέρες η διάθεση του Διονυσίου σκοτείνιαζε απέναντι στο φιλόσοφο. Τη μια, οι σπιούνοι τού μετέφεραν όπως ήθελαν υποτιθέμενες δηλώσεις του φιλόσοφου, την άλλη, τον ενημέρωναν για αδικαιολόγητες κοινωνικές συναναστροφές του με παράγοντες των Συρακουσών που αυτός με χίλια βάσανα και με όλα τα μέσα είχε καταφέρει να εξουδετερώσει. Τον παραξένευε και η αδιαφορία του για το γυναικείο φύλο και μάλιστα για τις τρεις όμορφες κόρες του με τα «σωκρατικά» ονόματα Δικαιοσύνη, Σωφροσύνη και Αρετή. Ναι, ο δίγαμος Διονύσιος αποφάσισε να παντρέψει τον θείο Δίωνα με την ανιψιά και σ’ αυτά δεν σήκωνε καμία αντίρρηση. Τον έπιανε ακόμα λύσσα επειδή και δικοί του άνθρωποι άρχιζαν να θαυμάζουν το φιλόσοφο. Φως φανάρι ήταν ερωτευμένος κιόλας με τον Δίωνα, τον οποίο ο τύραννος προόριζε γαμπρό του για την κόρη του Αρετή. Το χειρότερο, ο Πλάτωνας απέφευγε επιδεικτικά να υμνήσει τα ποιήματά του ούτε καν την τραγωδία του Έκτορος Λύτρα, που πήρε το πρώτο βραβείο στο διαγωνισμό της Αθήνας. Το ποτήρι ξεχείλισε όταν ενώπιον της ελίτ των Συρακουσών ο φιλόσοφος έκανε την υπονομευτική δήλωση: «Το καλύτερο δεν είναι ό,τι συμφέρει τον τύραννο, αν αυτός δεν υπερέχει στην αρετή». Οι συκοφαντικοί κύκλοι στο περιβάλλον, που ανταγωνίζονταν για το αφτί του τυράννου, είχαν καταφέρει να διεγείρουν την αρρωστημένη και ωμή καχυποψία του. Ο φιλόσοφος ήταν πλέον προγραμμένος. Καθώς βλέπουμε να τον αποχαιρετούν με τιμές στο λιμάνι, είναι αδύνατο να υποθέσουμε ότι ο πανούργος Διονύσιος έδωσε εντολή στον Σπαρτιάτη Πόλλη μόλις ξανοιχτούν στο πέλαγος να συλλάβουν τον Πλάτωνα και να τον πουλήσουν δούλο, όπως και συνέβη αργότερα στην Αίγινα. Δεν πρόλαβε καν να σαλπάρει η τριήρης με το φιλόσοφο και άρχισε μια ύποπτη διασπορά φημών σ’ όλη την πόλη. Κάποιοι εμπιστευτικά διέρρευσαν ότι οι Καρχηδόνιοι ετοιμάζουν επίθεση. Άλλοι μιλούσαν για προδοτική συνωμοσία σε εξέλιξη. Οι εχθροί της πόλης, ακούστηκε, βάζουν σε κυκλοφορία κίβδηλα νομίσματα για να υπονομεύσουν την οικονομία της. Βρέθηκαν μάλιστα εδώ κι εκεί νομίσματα από κασσίτερο, ακριβή αντίγραφα των ασημένιων. Μια μεγάλη φωτιά στις αποθήκες του λιμανιού μεγέθυνε το φόβο και τον πανικό. Οι τριήρεις των Συρακουσών εγκατέλειψαν τις ανοιχτές θάλασσες και περιέπλεαν σε αμυντική διάταξη κοντά στο λιμάνι και στις ακτές του νησιού. Έγιναν οι πρώτες συλλήψεις και οι σχετικές ανακρίσεις για τους κιβδηλοποιούς. Κρατούνται και δύο επιφανείς παράγοντες. Οι άνθρωποι του Διονυσίου καλούσαν το λαό σε επαγρύπνηση για τη σωτηρία των Συρακουσών. «Αυτή η δραχμή είναι δική σας!» Το φάντασμα των κιβδηλοποιών πλανιέται πάνω από την πόλη. Ο Διονύσιος παρέμενε αινιγματικά σιωπηλός κι αυτή η στάση πολλαπλασίαζε τις ανησυχίες για μια μεγάλη ακαθόριστη απειλή. Νομίσματα κασσίτερου εμφανίστηκαν και στις αγορές του Τάραντα αλλά και στο καρχηδονιακό Πάνορμο. Έπειτα από δέκα ημέρες οι ντελάληδες ανακοίνωναν στην αγορά και σ’ όλους τους δημόσιους χώρους τη διαταγή του τυράννου Διονυσίου προς όλους τους κατοίκους της επικράτειας των Συρακουσών να παραδώσουν εντός μιας εβδομάδας στο κράτος όλα τα νομίσματα που έχουν στην κατοχή τους για να καταγραφούν, να ελεγχθούν από το νομισματοσκόπο και στη συνέχεια να επιστραφούν στους δικαιούχους τους. Όποιος παραβεί τη διαταγή θα τιμωρείται με θάνατο. Μέρα νύχτα δούλευαν οι πρέσες στο νομισματοκοπείο του Διονυσίου και μεταμόρφωναν τη μια δραχμή σε δύο, μαρκάροντας τον αριθμό 2 πάνω στον αριθμό 1! Η ποσότητα του χρήματος σε κυκλοφορία αυξήθηκε αυτόματα κατά 100%! Διπλή κίνηση. Ο Διονύσιος με το παραπανήσιο χρήμα πλήρωσε τα «γραμμάτιά» του στους Συρακούσιους πιστωτές με μονομερή και βίαιη αναδιάρθρωση του χρέους του και ταυτόχρονα υποτίμησε με μιας το νόμισμα κατά 100%! Διπλασιασμός της προσφοράς χρήματος!«Λεφτά υπάρχουν», ψιθύρισε με νόημα στον έντρομο Ιερίωνα ο σοφός, ο ποιητής και πανούργος στρατηγός Διονύσιος των Συρακουσών. «Λεφτά υπάρχουν», αν εσύ έχεις την απόλυτη κυριαρχία στη μηχανή που τα κόβει. «Λεφτά» με τα οποία μπορείς ακόμα και να «αποπληρώσεις» το χρέος σου με πληθωριστικό χρήμα, αν βέβαια είναι εσωτερικό χρέος, όπως του τυράννου των Συρακουσών. «Λεφτά υπάρχουν» τότε, έστω κι αν το τίμημα είναι βαρύ.«Είναι επίσημη κλεψιά», «είναι ληστεία», διαμαρτύρονταν οι δανειστές του Διονυσίου, αλλά δεν το τράβηξαν παραπάνω γιατί μαζί με τα λεφτά ίσως έχαναν και το κεφάλι τους. Η Έβδομη Αίσθηση μας μετέτρεψε σε ωτακουστές της συνομιλίας ανάμεσα στον Πλάτωνα και τον Διονύσιο των Συρακουσών. Ίσως οι δύο σοφοί της Αρχαιότητας δεν υπέθεσαν πόσο επίκαιρη θα ήταν η συζήτησή τους είκοσι ή είκοσι τρεις και είκοσι τέσσερις αιώνες μετά, σ’ ένα βέβαια ριζικά μετασχηματισμένο οικονομικό περιβάλλον, καπιταλιστικό.Πρώτον, ο Διονύσιος μας εισάγει στη σχέση προσφοράς χρήματος και πληθωρισμού. Μπορούμε να υποθέσουμε βάσιμα τις συνέπειες του νομισματικού του πραξικοπήματος. Πανικός και αβεβαιότητα στην αγορά, αποφυγή των συναλλαγών με χρήμα, φυγή του χρήματος, μαύρη αγορά, ραγδαία αύξηση της τιμής των εισαγόμενων αγαθών, πτώση της παραγωγής, οπότε σε συνθήκες διπλασιασμού του χρήματος ο πληθωρισμός θα πρέπει να πήρε διαστάσεις χιονοστιβάδας. Σε μια στατική οικονομία όπως αυτή της δουλοκτητικής περιόδου, δίχως ανενεργό δυναμικό, με εξαντλημένες μάλιστα τις παραγωγικές της δυνάμεις, η απότομη νομισματική επέκταση μοιραία προκάλεσε υπερπληθωρισμό. Τι συμβαίνει όμως σε μια δυναμική καπιταλιστική οικονομία; Αν πιστέψουμε τον Μίλτον Φρήντμαν, «ο πληθωρισμός παντού και πάντα είναι ένα νομισματικό φαινόμενο». Αυτό είναι σωστό. Δεν υπάρχει υπερπληθωρισμός δίχως νομισματική υπερέκταση ή κατάρρευση της συναλλαγματικής αξίας ενός νομίσματος. Το έχουμε δει το έργο άπειρες φορές. Ωστόσο ποτέ δεν υπονόησε νομίζω ο Φρήντμαν το αντίθετο, ότι δηλαδή κάθε αύξηση της προσφοράς χρήματος, παντού και πάντα, οδηγεί μοιραία σε πληθωρισμό, όταν βέβαια έχουμε ανενεργό παραγωγικό δυναμικό, κατάρρευση της ζήτησης και μεγάλη ανεργία. Αν το «κόβω» ή «τυπώνω» ή δημιουργώ «ηλεκτρονικό» χρήμα και το ρίχνω στην αγορά, πυροδοτεί τη δυναμική της παραγωγής και της ανάκαμψης και δημιουργεί πρόσθετη πραγματική αξία που καλύπτει τη συμβολική ονομαστική αξία αυτής της νομισματικής επέκτασης, ε, τότε υπό ορισμένες προϋποθέσεις γίνεται κατορθωτός ο έλεγχος του πληθωρισμού. Αυτές οι προϋποθέσεις δεν υπήρχαν στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης, που γνώρισε πληθωρισμό 20-25%. Ωστόσο, τα πληθωριστικά λεφτά στη φουσκωμένη τσέπη των πολιτών τροφοδοτούσαν τη Money Illusion, την Ψευδαίσθηση του Χρήματος!Το ερώτημα είναι πάντα συγκεκριμένο: Πότε, σε ποια οικονομία, πόση προσφορά χρήματος, μέχρι πότε χρησιμοποιείς το νομισματικό διεγερτικό; Πότε το ανακαλείς; Δεν είναι εύκολη η απάντηση και συνήθως τα δράματα του πληθωρισμού ή του αποπληθωρισμού συνδέονταν με το «πολύ νωρίς - πολύ αργά» της νομισματικής και δημοσιονομικής επέκτασης.Δεύτερον, ο Διονύσιος και οι Αθηναίοι μας εισάγουν στην οικονομική στρατηγική(!) της νόθευσης του μεταλλικού νομίσματος, η οποία θα επαναληφθεί πολλές φορές στη νεότερη ιστορία. Επί Ερρίκου 8ου και του διαδόχου του Έντουαρντ 6ου στη Βρετανία, η λίρα έχασε σε μια πενταετία το 83% του ασημιού της. Οι μοναρχίες του 16ου, 17ου και 18ου αιώνα έκαναν κατάχρηση αυτής της μεθόδου. Οι αυτοκρατορίες του 19ου αιώνα, ιδιαίτερα όσες ενεπλάκησαν σε πολέμους, μείωσαν το ασήμι στο νόμισμά τους από 60-85%! Η οθωμανική Τουρκία έφτασε τη μείωση στο 83-85% και το εμπόριο της υποτελούς Κρήτης γνώρισε καλά τις συνέπειες.Τρίτον, ο Διονύσιος εισήγαγε τον λεγόμενο seigniorage tax, δηλαδή τον αναγκαστικό φόρο κατά την κοπή του νομίσματος ή, να το πούμε διαφορετικά, τα έσοδα των κυβερνήσεων από τη διαφορά της ονομαστικής αξίας με την πραγματική αξία του νομίσματος. Δεν χρεωκοπείς με χρέος στο δικό σου νόμισμα  Τέταρτον, ο Διονύσιος και οι Αθηναίοι μας διδάσκουν ότι μπορείς να αποφύγεις τη χρεωκοπία αν δανείζεσαι σε δικό σου νόμισμα. Τότε δύσκολα χρεωκοπείς τυπικά, αφού δανείζεσαι από το «τυπογραφείο» σου! Αυτό ισχύει σήμερα για τις ΗΠΑ και τη Βρετανία, που δανείζονται στο δικό τους νόμισμα και δεν αλλάζει πολλά πράγματα το γεγονός ότι ένα σχετικά μικρό μέρος του αμερικανικού χρέους βρίσκεται κυρίως στα χέρια Κινέζων και Γιαπωνέζων. Αντίθετα χώρες που χρεωκόπησαν πρόσφατα, όπως η Αργεντινή και η Ταϊλάνδη, ή προσέγγισαν στη χρεωκοπία όπως η Ελλάδα, δανείστηκαν αντίστοιχα σε δολάριο, γιεν και ευρώ. Η πίστη στην απεριόριστη δυνατότητα του κράτους να βρίσκει λεφτά, σε ακροδεξιές, δεξιές, σοσιαλιστικές και κομμουνιστικές παραλλαγές, είναι ακούσια ένας απόηχος της κυρίαρχης σήμερα αμερικανικής ακαδημαϊκής σκέψης, νεοκεϊνσιανής ή μονεταριστικής, με Νόμπελ ή χωρίς, αλλά για τα δεδομένα της Ελλάδας όλα αυτά αποτελούσαν εν μέσω κρίσης τα voodoo economics. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμα και ηγέτης αριστερού κόμματος αποκάλεσε «παραμύθι για δράκους» τον κίνδυνο χρεωκοπίας της Ελλάδας, κι αν σκαλίσεις ακόμα κι εκεί την υποδηλούμενη λογική, δεν είναι άλλη από την αμερικανική liberal συμβουλευτική! Τόση πια αριστερή εμπιστοσύνη στην ικανότητα του καπιταλισμού να αποφεύγει τις κρίσεις, κουφαίνεσαι!Τελικά το σχήμα «Λεφτά υπάρχουν» διά του τυπογραφείου πήρε έμμεσα και ευρωπαϊκό χρώμα, αφού η έντρομη από το φόβο του ντόμινο Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα παραμέρισε το δογματισμό της και δέχεται να προσφέρει ευρώ στις Τράπεζες έναντι «χαρτούρας» κρατικών ομολόγων, που κατατάσσονται από τις αμετανόητες αγορές ακόμα και στην κατηγορία junk bonds. «Τα λεφτά υπάρχουν!» Τυπώνουμε χρήμα έναντι ομολόγων! Quantitative easing (QE) στη νεοελληνική.Πέμπτον, η υπερχρέωση του κράτους των Συρακουσών μας υπενθυμίζει από το βάθος της ιστορίας ότι η άκριτη δημοσιονομική επέκταση με υπερχρέωση δεν εξασφαλίζει πάντα την οικονομική ανάπτυξη μια και ο πολλαπλασιαστής της δημόσιας δαπάνης, όταν αυτή περάσει το όριο συναγερμού, από θετικός γίνεται αρνητικός. Στην περίπτωση αυτή δεν μετρά μόνο το απόλυτο ποσοστό δημοσίου χρέους προς ΑΕΠ. Το κρίσιμο είναι αν το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους είναι βιώσιμο ή όχι σε σχέση με το ύψος των επιτοκίων, τους όρους αποπληρωμής και το δυνητικό ρυθμό ανάπτυξης. Ωστόσο η ιστορία μας διδάσκει πως όταν μια χώρα περάσει το κατώφλι του 100% δημοσίου χρέους/ΑΕΠ πέφτει ο δυνητικός ρυθμός ανάπτυξής της, μπλοκάρεται η αύξηση της παραγωγικότητας, καταρρέει η ανταγωνιστικότητα, πολλαπλασιάζονται τα βάρη στις νέες γενιές και υπονομεύεται η κοινωνική συνοχή. Εδώ, πέρα από την αριθμητική για τα λεφτά, πρέπει να συνυπολογίζονται στη διαχείρηση της κρίσης του δημοσίου χρέους μια σειρά σημαντικοί «άυλοι» συντελεστές όπως: η εμπιστοσύνη, η ψυχολογία, η επαγρύπνηση, η ταχύτητα και αποτελεσματικότητα της κυβέρνησης, η πολιτική σταθερότητα, η κοινωνική και πολιτική συναίνεση στα μέτρα έκτακτης ανάγκης. Η ελληνική τραγωδία διαψεύδει τα voodoo economics, που με ανίερο τρόπο αποδίδονται στον Κέινς. «Είναι αλχημείες, “Πρόεδρε”!» ήταν η κραυγή στο Ε, Πρόεδρε! γι’ αυτές τις ψευδαισθήσεις. Άλλωστε την κραυγή «αυτά είναι αλχημείες!» την έβγαλε πρώτος ο ίδιος ο Κέινς πανικόβλητος από τον δογματικό κεϊνσιανισμό.Η Ελλάδα έμπαινε στην κρίση του 2007-2009 με το χρόνιο δημόσιο χρέος της στο όριο του συναγερμού και συνεπώς είχε περιορισμένες δυνατότητες να χρησιμοποιήσει τα δημοσιονομικά διεγερτικά. Έτσι ο δημοσιονομικός εκτροχιασμός της κυβέρνησης Καραμανλή, με έντονα πελατειακά χαρακτηριστικά, που οδήγησε σε έλλειμμα του 15% το 2009, δεν απέτρεψε την ύφεση. Αντίθετα, βύθισε την Ελλάδα στη μεγαλύτερη μεταπολεμική της οικονομική κρίση. Επιτάχυνε την κατάρρευση της αντεστραμμένης πυραμίδας του δημοσίου χρέους, που στηριζόταν σε μια συρρικνούμενη μη ανταγωνιστική παραγωγική βάση. Αποκάλυψε με απότομο και καταστροφικό τρόπο τη γνωστή από χρόνια εξάντληση του ελληνικού μοντέλου ανάπτυξης. Έφερε στην επιφάνεια τις εγγενείς διαρθρωτικές αδυναμίες της ευρωζώνης.Η πολιτική ηγεσία της χώρας, είτε υπολόγιζε σωστά τα πραγματικά στοιχεία είτε όχι, υποεκτίμησε το μέγεθος του κινδύνου, αγνόησε τις προειδοποιήσεις, καθώς είχε υιοθετηθεί τότε, με ευρύτερη διακομματική αποδοχή, μια αφελής δογματική εκδοχή κεϊνσιανισμού που πρέσβευε ότι το φάρμακο στην ύφεση είναι παντού και πάντοτε η δημοσιονομική υπερεπέκταση. Έτσι πάνω στη φούσκα του χρέους διατυπώνονταν ειδυλλιακές εξαγγελίες –μπλε,πράσινες, κόκκινες– ανάλογες με του Ομπάμα, που είχε τη δυνατότητα να «κόβει» χρήμα και να το ρίχνει με τα ελικόπτερα, είτε του Σαρκοζί που διέθετε αποθεματικό 350 δις ευρώ. Ούτε βέβαια επαληθεύεται εν μέσω κρίσης ένας εξίσου αφελής αντικεϊνσιανισμός, ότι δηλαδή απότομη μείωση των δημοσίων δαπανών ταυτόχρονα σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες ευνοεί την ανάπτυξη επειδή αυξάνει την εμπιστοσύνη, δίχως μάλιστα πρόσθετα νομισματικά αντίδοτα, όπως είναι η πτώση των επιτοκίων και η επαρκής ιδιωτική χρηματοδότηση της οικονομίας. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο εκτιμά ότι κατά μέσο όρο, στις ανεπτυγμένες χώρες, μια μείωση του δημοσιονομικού ελλείμματος κατά 1% του ΑΕΠ οδηγεί σε μείωση του ρυθμού αύξησης του ΑΕΠ κατά 0,5% σε δύο χρόνια και αυξάνει την ανεργία κατά 0,3%.Είναι ανάγκη να υπογραμμίσουμε επίσης ότι η αμερικανόπνευστη σκέψη, προοδευτική ή συντηρητική, υποτιμά εύλογα και το διαγενεακό βάρος, γιατί τα εγγόνια των σημερινών Αμερικανών θα πληρώνουν τόκους μέσω της φορολογίας στα εγγόνια των Αμερικανών κατόχων ομολόγων, ενώ τα δικά μας εγγόνια θα καταβάλουν δυσβάστακτους τόκους στα εγγόνια των ξένων κατόχων των ελληνικών ομολόγων!Έκτον, η περίπτωση του Διονυσίου και της Αθηναϊκής Συμμαχίας μας προειδοποιεί για τη διαφορετική διαχείριση της χρεωκοπίας και της στάσης των πληρωμών ανάλογα αν το χρέος είναι κυρίως εσωτερικό ή εξωτερικό. Αν ο Διονύσιος είχε δανειστεί έστω κι από τους συμμάχους των Συρακουσών, τους Σπαρτιάτες, θα έβλεπε τις τριήρεις και τα στρατεύματά τους να καταφθάνουν στη Σικελία, όπως είδε τις βρετανικές κανονιοφόρους η Αίγυπτος το 1882 και η Κωνσταντινούπολη στη χρεωκοπία της Τουρκίας το 1876 ή η Βενεζουέλα τις αμερικανικές κανονιοφόρους στα μέσα της δεκαετίας του 1890 ή η Αϊτή στα 1915! Σήμερα μπορούμε να υποθέσουμε ότι εξέπνευσε η οικονομική διπλωματία των κανονιοφόρων. Ωστόσο υπάρχουν στην εποχή μας άλλα μέσα πειθαναγκασμού, αν βέβαια μια χώρα θέλει να ξαναβγεί στις αγορές για να δανειστεί φθηνά. Η κυβέρνηση των μπολσεβίκων του Λένιν αρνήθηκε το 1918 να αποπληρώσει τα πολεμικά χρέη της τσαρικής Ρωσίας, αλλά όταν 69 χρόνια μετά αποφάσισε να δανειστεί από τις αγορές υποχρεώθηκε σε αναδιάρθρωση του παλαιού χρέους και μερική αποπληρωμή του – η πανίσχυρη ακόμα τότε υπερδύναμη! Μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο συνήθως διαμεσολαβεί μεταξύ των πιστωτών και της υπό χρεωκοπία χώρας το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Δεν είναι δίχως διαπραγματευτική δύναμη σ’ αυτή τη διαμεσολάβηση η υπερχρεωμένη χώρα, αφού μία ενδεχόμενη ανοιχτή χρεωκοπία της μπορεί να γίνει μεταδοτική και να κλονίσει την παγκόσμια οικονομική σταθερότητα. Ο φόβος ότι η ελληνική τραγωδία μπορούσε να εξελιχθεί σε επιδημία στο Νότο της ευρωζώνης και να δημιουργηθεί μια ατομική χρηματοπιστωτική βόμβα πολλαπλάσια της Lehman Brothers οδήγησε στη συμφωνία της Τρόικας - Δ.Ν.Τ., ευρωγκρούπ, Ε.Κ.Τ. με την Ελλάδα για τη συνέχιση υπό όρους του δανεισμού της. Στην εποχή μας υπάρχει η τάση να αποφεύγεται η επαναδιαπραγμάτευση-αναδιάρθρωση του χρέους με ανοιχτή χρεωκοπία, μερική ή ολική, και δείχνεται προτίμηση στο χρονικό αναπρογραμματισμό του χρέους με επιμήκυνση της περιόδου αποπληρωμής και συμφωνία για τα επιτόκια, κάτω βέβαια από τα αντίστοιχα της αγοράς.Έβδομον, η αποσύνδεση του νομίσματος από μια πραγματική αξία, όπως συνέβη με τα προσωρινά μπακιρένια νομίσματα των Αθηναίων, «άνοιξε»(!) το δρόμο στον 20ό αιώνα για τη γενίκευση του καθαρά χάρτινου χρήματος, ιδιαίτερα μετά την απόφαση της Κυβέρνησης Νίξον, τον Δεκαπενταύγουστο του 1971, να κλείσει οριστικά το παράθυρο της μετατροπής του δολαρίου σε χρυσό. Το χρήμα 5.000 χρόνια μετά την επινόησή του αποσυνδέεται οριστικά από οποιαδήποτε φυσική αξία –χρυσό, άργυρο, γη, σκλάβους, αλάτι και ζώα– και γίνεται ένα αφηρημένο σύμβολο εμπιστοσύνης σε μια κυβέρνηση ή σε μια κεντρική τράπεζα, όπως στην Ευρωπαϊκή. Η μοναδική δύναμη του δολαρίου, για παράδειγμα, βρίσκεται στην εμπιστοσύνη για το μέγεθος, τη δυναμική και τις προοπτικές της αμερικανικής οικονομίας. Η πλήρης απομάγευση του χρήματος, αφού θεωρητικά τυπώνεις όσο θες, αποτελεί μια ιστορικής σημασίας μεταβολή στην παγκόσμια οικονομία. Κι όμως τότε είδαμε την αποσύνδεση από το χρυσό απλώς σαν ένα τέχνασμα του Νίξον για να χρηματοδοτήσει με πληθωρικό χρήμα τον πόλεμο στο Βιετνάμ και τα κοινωνικά προγράμματα της Great Society. Τίποτα δεν θα ήταν πλέον το ίδιο στις χρηματοοικονομικές λειτουργίες του παγκόσμιου καπιταλισμού. Η επινόηση από τους Αθηναίους προσωρινού χάλκινου νομίσματος δίπλα στο κανονικό αργυρό, με αναφορά όμως σε αυτό, προανήγγειλε, είκοσι πέντε αιώνες πριν, τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσεις εν μέσω κρίσης διαδικασίες «διπλού νομίσματος», όπως έκανε ο Ρούζβελτ με τα προσωρινά banknotes ή όπως σήμερα μερικές χώρες ή πολιτείες στις ΗΠΑ, όπως η Καλιφόρνια, που προσφεύγουν στο σύστημα IOU, στο γραπτό αποδεικτικό αναγνώρισης χρέους, για να καλύψουν με προσωρινό «χαρτί» τις πληρωμές τους ελλείψει κανονικού ρευστού. Αλλά και στην Ευρώπη του Καρλομάγνου υπέγραφαν συμβόλαια, έκαναν συναλλαγές και έκοβαν χρήμα με νόμισμα αναφοράς, το λεγόμενο αργυρό δηνάριο, ένα νόμισμα φάντασμα, που δεν το είδε ποτέ κανείς και είναι αμφίβολο αν ποτέ υπήρξε. Θεωρητικά τουλάχιστον υπήρχε η δυνατότητα η Ελλάδα να χρησιμοποιούσε, κάτω υπό ορισμένες συνθήκες, προσωρινό δεύτερο «νόμισμα», δηλαδή ένα «ομόλογο» καθαρά για εσωτερικές συναλλαγές και πληρωμές στο δημόσιο, ώστε να δώσει πρόσθετη ρευστότητα στο σύστημα. Το ρίσκο της διολίσθησης είναι βέβαια προφανές.Η ασύλληπτη επινοητικότητα των Ελλήνων οξύνει την Έβδομη Αίσθηση, ακόμα και στα σύγχρονα οικονομικά!   Επανατοποθέτηση του Ελληνικού Ζητήματος – Αναπρογραμματισμός του χρέους με την επιφοίτηση του Διονύσιου Αχ, Μέρκελ και Τρισέ, ευκαιρία να μυηθείτε στα μυστικά του «Νότου» της Ευρωζώνης με τη δημοσιονομική και νομισματική μέθοδο του πανούργου Διονυσίου των Συρακουσών. Καταλάβετε πως το σκέτο «κόψε, κόψε» δηλαδή η υστερία της πρόωρης, γενικευμένης, ταυτόχρονα για όλες τις χώρες, πλεονασματικές και ελλειμματικές, δημοσιονομικής προσαρμογής, δίχως μάλιστα το αντιστάθμισμα μιας επιθετικής νομισματικής πολιτικής, χωρίς την εφεδρεία μιας περαιτέρω πτώσης του επιτοκίου, οδηγεί στη στασιμότητα, την ανεργία και επιδεινώνει την κρίση του δημοσίου χρέους στις περιφερειακές χώρες. Έχετε κάνει το πρώτο μισό «Διονυσιακό», μη συμβατικό, βήμα με την αγορά ελληνικών ομολόγων από την ΕΚΤ, κάντε και τα υπόλοιπα αναγκαία βήματα ή διαλέξτε ένα συνδυασμό τουλάχιστον τριών τεσσάρων από τα παρακάτω: * τύπωμα χρήματος και ανοχή ενός πληθωρισμού το πολύ 4-5% έναντι του αποπνικτικού στόχου του 2%* γενναία αύξηση του κοινοτικού προϋπολογισμού* έκδοση ευρωομολόγου γενικού ή ειδικού αναπτυξιακού σκοπού· ενδεχόμενα για να καμφθούν οι αντιδράσεις, η κοινή έκδοση μπορεί να καλύπτει έως το ποσοστό του λόγου Χρέος / ΑΕΠ της Γερμανίας, που κυμαίνεται αυτή την περίοδο γύρω στο 70%, όπως έχουμε κατά καιρούς προτείνει. Στην περίπτωση αυτή χρειάζεται κατάλληλη στήριξη στην εθνική έκδοση ομολόγων για το υπόλοιπο του χρέους, ώστε να μην εκπέσει και υποβαθμιστεί* αντισταθμιστικός «φόρος» πάνω από ένα επίπεδο εμπορικού πλεονάσματος χωρών όπως είναι η Γερμανία και η Ολλανδία, υπέρ της αποπληρωμής του χρέους και της ανάπτυξης των ελλειμματικών χωρών* αύξηση της ζήτησης στις πλεονασματικές χώρες * διαρθρωτικές πολιτικές που αυξάνουν το επιχειρηματικό δυναμικό και την παραγωγικότητα της εργασίας, αντίδοτο στη γήρανση των κοινωνιών. Το do nothing ή ο περιορισμός στο ποινολόγιο για τη δημοσιονομική πειθαρχία βολεύει το αργοκίνητο θεσμικό σύστημα αποφάσεων της ευρωζώνης, αλλά η ιρλανδική «ωρολογιακή βόμβα», η αναιμική, εύθραυστη και άνιση ανάκαμψη στις ανεπτυγμένες χώρες, τα επίμονα υψηλά επίπεδα ανεργίας και ο νομισματικός και εμπορικός «πόλεμος» που πάει να γενικευτεί σε βάρος της ανταγωνιστικότητας της ευρωζώνης, ξαναθέτουν στην ημερήσια διάταξη την ανάγκη ολοκλήρωσης της ευρωπαϊκής πολιτικής. Καλού κακού για σκεφτείτε και κάντε ό,τι και ο Διονύσιος με τις δραχμές: Συγκεντρώστε με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ή το Ευρωπαϊκό Ταμείο «Διάσωσης» όλα τα ελληνικά ομόλογα, όχι βέβαια επί ποινή θανάτου, και εφαρμόστε με σύνεση την αρχή μιας εύλογης συνυπευθυνότητας και των πιστωτών στο διακανονισμό του ελληνικού χρέους, με παράλληλη οχύρωση και ανασυγκρότηση του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Το Ελληνικό Ζήτημα πρέπει να επανατοποθετηθεί στο πλαίσιο μιας νέας πολιτικής της ευρωζώνης, που συνδυάζει τη νομισματική, δημοσιονομική, συναλλαγματική και διαρθρωτική πολιτική και υπολογίζει τη διαφορετική φάση του οικονομικού κύκλου κάθε χώρας. Διαφορετικά, το ιστορικό εγχείρημα του ευρώ θα σκοντάφτει στο «νέο γερμανικό ζήτημα», δηλαδή σε ποιο βαθμό δεσμεύεται η Γερμανία από τη φιλοδοξία μιας «γερμανικής Ευρώπης» και όχι από το κοινό ευρωπαϊκό όραμα. Το Μνημόνιο συνεργασίας της Ελλάδας με την τρόικα αντιστοιχεί στο κλίμα, στον πανικό των δανειστών, στις ισορροπίες και στο στιγμιαίο συσχετισμό μεταξύ των εταίρων εν όψει επαπειλούμενης άμεσης χρεωκοπίας της Ελλάδας την άνοιξη του 2010, και πρέπει να αναθεωρηθεί συντεταγμένα το χρονοδιάγραμμα της προβλεπόμενης εξωπραγματικής δημοσιονομικής προσαρμογής, η οποία τέθηκε με ανελαστικότητα ως προς την πορεία της πραγματικής οικονομίας και τα πιθανά σενάρια της επόμενης πενταετίας, δεκαετίας. Προσαρμογής που βασίζεται σε μια ανέφικτη οικονομικά και κοινωνικά, ως προς το μέγεθος της και τις σημερινές συνθήκες στην ευρωπαϊκή και παγκόσμια οικονομία, «εσωτερική υποτίμηση». Η Ελλάδα, δίχως να αθετήσει τις υποχρεώσεις της με μονομερείς κινήσεις, δίχως να χαλαρώσει τη μεταρρυθμιστική προσπάθεια και τη δημοσιονομική εξυγίανση, πρέπει να επιτύχει την αναθεώρηση του Μνημονίου με τρόπο που ενισχύει άμεσα την αναπτυξιακή διάσταση και ανακουφίζει τα πιο αδύναμα οικονομικά στρώματα. Η αναθεώρηση πρέπει να συνδυαστεί με τον ενδεχόμενο χρονικό αναπρογραμματισμό του ελληνικού χρέους, την έκπτωση στα επιτόκια και την ταυτόχρονη αποδέσμευση από τη στενή, εκ του σύνεγγυς εποπτεία των εκπροσώπων της τρόικας. Η θετική αυτή εξέλιξη μπορεί να επιτευχθεί στον κατάλληλο χρόνο μόνο με τη μέγιστη δυνατή κοινωνική και πολιτική συναίνεση στην Ελλάδα και με πειστικές πρωτοβουλίες και συνεργασίες στην Ευρώπη και στον κόσμο, οι οποίες πρέπει να προετοιμαστούν έγκαιρα με «χαμηλή πτήση» κάτω από τα «ραντάρ». Οι αγορές είναι γνωστό ότι προτιμούν το υπολογισμένο ρίσκο αντί για την ασάφεια στις προοπτικές, η οποία τις ωθεί να υπολογίζουν το άμεσο μέλλον με το κακό ή το χειρότερο σενάριο. Plan B λοιπόν για την Ελλάδα και την Ευρώπη υπό την επιφοίτηση του Διονυσίου, με ευέλικτη προσαρμογή στα πιθανά σενάρια της επόμενης δεκαετίας. Ξεχάσαμε όμως τον Πλάτωνα να βγαίνει στο σφυρί στην αγορά της Αίγινας. Εκεί θα πουλιόταν δούλος, αν ο πλούσιος Κυρηναίος Αννίκερις δεν τον εξαγόραζε έναντι τριάντα μνων. Ωστόσο, ο φιλόσοφος δεν έβαλε μυαλό από το πάθημά του με τον Διονύσιο τον πρεσβύτερο. Θα ξαναπάει ακόμα δυο φορές στις Συρακούσες και θα μπλέξει άσχημα σε ολέθριο τρίγωνο στην αιματηρή αντιμαχία του μαθητή του Δίωνα με τον τύραννο Διονύσιο τον νεότερο, η οποία έμελλε να αφανίσει τις Συρακούσες μέχρι να καταφθάσει ο Τιμολέοντας, ο εκπρόσωπος της μητρόπολης, της Κορίνθου, που γκρέμισε τις τυραννίες, νίκησε τους Καρχηδόνιους και αναγέννησε τον ελληνισμό της Σικελίας.Η Εβδόμη στο σκιώδες βασίλειο του «Αν»Η Έβδομη Αίσθηση μας ξεβολεύει. Η ενστικτώδης αντίδρασή της στην υπάρχουσα κατάσταση μας προκαλεί ψυχολογική αμηχανία. Συνειδητοποιούμε αίφνης ότι ζούμε σ’ έναν από τους «πιθανούς κόσμους». Τα πράγματα μπορούσαν να είναι διαφορετικά στο παρελθόν, στο παρόν και κυρίως στο μέλλον, τη Μητέρα-γη της αβεβαιότητας και του απροσδόκητου. Ούτε εμείς προσωπικά ούτε η οικογένειά μας, η πατρίδα μας και ο κόσμος αποτελούν κάτι δεδομένο, συμπαγές και απαράλλαχτο. Είμαστε ένα από τα ενδεχόμενα της ύπαρξης και της ιστορίας. Η Έβδομη Αίσθηση είναι μια ενστικτώδης, διαισθητική, υπόγεια, αφανής πυξίδα απέναντι στους «πιθανούς κόσμους», στις «πιθανές επιλογές», στους «πιθανούς χρόνους», στους «πιθανούς εαυτούς» μας.Ο Λάιμπνιτς, ο δάσκαλός μας στον Απειροστικό Λογισμό, ισχυρίζεται ότι πάντοτε ζούμε στον μόνο εφικτό κόσμο και μάλιστα στον καλύτερο πιθανό. Ο Πασκάλ ειρωνεύεται τη σιδερένια αναγκαιότητα με την πεποίθηση πως «αν η μύτη της Κλεοπάτρας ήταν μικρότερη, το πρόσωπο, της γης και της ιστορίας, θα ήταν διαφορετικό». Η Έβδομη Αίσθηση δεν αγνοεί τον πειρασμό των ανθρώπων να κατέρχονται στο σκιώδες βασίλειο του Αν, της υποθετικής και πιθανολογικής ιστορίας. Η κάθοδος αυτή δεν είναι δίχως κινδύνους. Αν ο Βουκεφάλας είχε ρίξει και σκοτώσει τον Αλέξανδρο... Αν δεν εδολοφονείτο ο Καίσαρας. Αν δεν είχε δολοφονηθεί προβοκατόρικα ο αρχιδούκας Φερδινάνδος που ήταν η αφορμή για το ξέσπασμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Αν ο Βενιζέλος δεν έκανε εκλογές εν μέσω μικρασιατικής εκστρατείας. Αν ο Κεμάλ δεν ήταν έκπτωτος Θεσσαλονικιός. Αν ο Λένιν δεν πέθαινε νωρίς κι αν ο Στάλιν έχανε στην εσωκομματική αναμέτρηση. Αν το 1944 δεν συρόταν η Ελλάδα στην εμφύλια σύρραξη και αντίθετα είχε σταθεροποιηθεί ένας ιστορικός δημοκρατικός συμβιβασμός με ισχυρή παρουσία της εαμογενούς Αριστεράς... Αν... Αν δεν είχε αφεθεί στη χρεωκοπία η Lehman Brothers... Αν δεν προκήρυσσε τις εκλογές ο Κώστας Καραμανλής για τις 4 Οκτωβρίου το 2010. Αν η Ελλάδα τον Απρίλιο του 2010 είχε κηρύξει στάση πληρωμών, επέστρεφε στη δραχμή και μετέτρεπε τη χρεωκοπία της σε όλεθρο για το ευρωπαϊκό και παγκόσμιο οικονομικό σύστημα.Η Τρόικα Μοίρα δεν είναι τυφλή, άκαμπτη, νομοτελειακή, μονοδιάστατη. Η Τριπλή Θεά είναι η τρισδιάστατη ενδεχομενικότητα: η μετρήσιμη αβεβαιότητα που συνθέτει τους «πιθανούς κόσμους»· η εκούσια ή ακούσια συνέπεια της ανθρώπινης δράσης που υπακούει στη σχέση αιτίας-αποτελέσματος, αλλά συχνά μέσα από μια αλυσιδωτή αντίδραση ξεπερνά τον αρχικό σχεδιασμό της· η αστάθμητη αβεβαιότητα που κάνει το μέλλον ανεξιχνίαστο.Η Έβδομη Αίσθηση δίνει το φιλί της ζωής στη Σεναριακή Σκέψη που αναπτύξαμε στο Ε, Πρόεδρε! Η ενστικτώδης, διαισθητική αντίδραση στα ενδεχόμενα και στους κινδύνους έρχεται να συμπληρώσει τη Λογική Ανάλυση, τη Λογική Κατασκευή των Σεναρίων, δηλαδή των αφηγήσεων, των ιστοριών που συμπυκνώνουν την ουσία και την πλοκή του «δράματος» που θα ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μας τουλάχιστον για την επόμενη δεκαετία στον κόσμο και προπαντός στην Ελλάδα.Η Έβδομη Αίσθηση ευνοεί τα προετοιμασμένα μυαλά, αλλά το σκίρτημά της δεν απαιτεί τη γνώση της λειτουργίας της. Οι άνθρωποι πλένουν τα δόντια τους δίχως να γνωρίζουν τις χημικές ιδιότητες της οδοντόπαστας.Η Έβδομη Αίσθηση από τη φύση της μένει ανολοκλήρωτη, υφαίνεται, ξεϋφαίνεται σαν το πλεκτό της Πηνελόπης που περιμένει τον Οδυσσέα. Ξεπηδά εκεί που σκεφτόμαστε αυτό που δεν σκεφτόμαστε. Παιγνιώδης κι άπιαστη, είναι η δυνατότητα της αδυνατότητάς της. Είναι ματαιότητα ο αυστηρός ορισμός της. Είναι χιλιάδες ορισμοί και κανένας. Είναι χαμένος κόπος η συρραφή των ιστοριών της. Είναι χιλιάδες ιστορίες και καμία. Δεν είναι η Τέλεια Αίσθηση. Επιτυγχάνει μόνο εκεί που αποτυγχάνει, όταν αποκαλύπτει τα όριά της και τον ανέφικτο χαρακτήρα της. Αν ήταν η Τέλεια Αίσθηση θα σταματούσαμε να σκεφτόμαστε, να γράφουμε, να μιλάμε και η κοινωνία θα λειτουργούσε μέσα στην τηλεπαθητική της σιωπή. Δεν υποκαθιστά τις αισθήσεις. Είναι μια εσπεράντο των αισθήσεων, που επαναλαμβάνει μονότονα το ίδιο με χρησμό μήνυμά της: Τα πράγματα μπορεί να είναι διαφορετικά. Ζούμε σ’ έναν από τους πιθανούς κόσμους μ’ έναν από τους πιθανούς εαυτούς μας.Ναι, τελικά, το Επιμενίδιο Παράδοξο είναι το παράδοξο της ανθρώπινης κατάστασης σ’ αυτούς τους δύσκολους καιρούς, κι εγώ, ταπεινός μαθητευόμενος του εγγαστρίμυθου Ευρικλή, αποδιώχνω την παράδοξη σκέψη ότι Η Έβδομη Αίσθηση δεν είναι παρά ένα «ελληνικό όνειρο» στην «Εντατική» που βρίσκεται η πατρίδα μας.

©

Copyright Μίμης Ανδρουλάκης – Εκδόσεις Καστανιώτη Α.Ε.,

Αθήνα 2010 Έτος 1ης έκδοσης: 2010
Aπαγορεύεται η αναδημοσίευση ή αναπαραγωγή του παρόντος έργου στο σύνολό του ή τμημάτων του με οποιον δήποτε τρόπο, καθώς και η μετάφραση ή διασκευή του ή εκμετάλλευσή του με οποιονδήποτε τρόπο αναπαραγωγής έργου λόγου ή τέχνης, σύμφωνα με τις διατάξεις του ν. 2121/1993 και της Διεθνούς Σύμβασης Βέρνης-Παρισιού, που κυρώθηκε με το ν. 100/1975. Επίσης απαγορεύεται η αναπαραγωγή της στοιχειοθεσίας, σελιδοποίησης, εξωφύλλου και γενικότερα της όλης αισθητικής εμφάνισης του βιβλίου, με φωτοτυπικές, ηλεκτρονικές ή οποιεσδήποτε άλλες μεθόδους, σύμφωνα με το άρθρο 51 του ν. 2121/1993.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Α.Ε.

Ζαλόγγου 11, 106 78 Αθήνα
T: 210-330.12.08 – 210-330.13.27 FAX : 210-384.24.31

e-mail: info@kastaniotis.com
www.kastaniotis.com

ISBN 978-960-03-5226-9

Αντί προσευχής

«Χριστιανική πίστη»: Η ορθολογική επιλογή στην αναγκαστική μας προσθαλάσσωση

Είμαστε στην επινίκια πανηγυρική πτήση. Οι επιβάτες της πρώτης θέσης έχουν χάσει τα μυαλά τους. Ο κόσμος όλος είναι δικός τους. Στο κάτω κάτω αυτές τις διακριτές θέσεις τις κατέκτησαν, δεν τους χαρίστηκαν. Ο πιλότος υπόσχεται ένα ξεκούραστο και δωρεάν ταξίδι σ’ οποιονδήποτε προορισμό, ακόμα και πολύ μακρινό, καταπράσινο, εξωτικό. Έτσι κι αλλιώς η εταιρεία του είναι η μόνη που δικαιούται να πετά, όλες οι άλλες έχουν χρεωκοπήσει κι εγκατέλειψαν στα αεροδρόμια τους ατυχείς επιβάτες με το εισιτήριο στο χέρι. Η ευτυχισμένη ατμόσφαιρα είναι μεταδοτική. Οι επιβάτες της τουριστικής θέσης κάνουν τα δικά τους όνειρα, δεν είναι και λίγο να ταξιδεύεις σ’ αυτή την πτήση. Όπως και να το κάνουμε είναι αναβάθμιση κοινωνική. Ένας τύπος όμως ανήσυχος, σαν τη μύγα μέσα στο γάλα, κάτι προσπαθεί να φωνάξει, κανείς δεν του δίνει σημασία, θα ’ναι κανένας προβληματικός, ίσως φοβάται το αεροπλάνο. Το πλήρωμα μοιράζει ποτά, οι επιβάτες της πρώτης και της business class έχουν σηκωθεί όρθιοι, τσουγκρίζουν τα ποτήρια τους και αλληλοσυγχαίρονται, η ευφορία έχει κορυφωθεί, αλλά ο μυστήριος τύπος φαίνεται να τα ’χει παίξει και βγάζει μια κραυγή «Προσδεθείτε! Προσευχηθείτε!». Κι ύστερα πιο δυνατά «Ε, πιλότε, πού πας;» Οι πιο πολλοί μειδιούν, έπεσαν σε θρησκόληπτο υστερικό. Δεν έχουν διανύσει ούτε το ένα όγδοο της διαδρομής όταν τρία πολεμικά, απ’ ό,τι βλέπω δύο Εurofighter κι ένα F16, έχουν πλαισιώσει τριγωνικά το επιβατικό μας και την επίσημη αποστολή. «Τιμητική συνοδεία», σχολίαζαν οι επιβάτες φουσκωμένοι από αυτοϊκανοποίηση. Πάντως τα δύο πολεμικά προσεγγίζουν λίγο ριψοκίνδυνα το αεροπλάνο μας από τη δεξιά και την αριστερή πλευρά και επιχειρούν με αδιακρισία να ελέγξουν την κατάσταση στο εσωτερικό του, θαρρείς και θέλουν να κάνουν καμάκι στα 30.000 πόδια και άνω. Ένας μόνο επίσημος, αθυρόστομος, σχολιάζει ζωηρά: «Τι διάολο φαντάζονται, οι μαλάκες, ότι είμαστε σε αποσυμπίεση;» Ο πιλότος του επιβατικού αρχίζει να ανησυχεί. Η τιμητική συνοδεία δεν υπήρχε στο πρόγραμμα πτήσης, αλλά τα πολεμικά δεν φαίνονται εχθρικά, το αντίθετο κινούνταν προστατευτικά. Επιχειρεί να έλθει σε επαφή μ’ ένα από τα Κέντρα Ελέγχου των ευρωπαϊκών αεροδρομίων και τότε διαπιστώνει ότι τα ηλεκτρονικά του συστήματα επικοινωνίας και προσανατολισμού είναι εκτός λειτουργίας. Ο πιλότος του μπροστινού Eurofighter του κάνει σήμα να τον ακολουθήσει, σε μια προσπάθεια να τον επαναφέρει στον καθορισμένο αεροδιάδρομο. Έχει χαθεί. Η απόκλισή του σε μοίρες και ύψος είναι προφανώς μεγάλη. Το υπερμοντέρνο Airbus τελευταίας γενιάς, που μόλις σήμερα πρώτη μέρα το οδηγεί ο δικός μας πιλότος, παρελήφθη από τον προηγούμενο ασυντήρητο, με ξεχαρβαλωμένα συστήματα και το χειρότερο, τώρα το διαπιστώνει, με σχεδόν άδεια ντεπόζιτα, με έλλειμμα καυσίμων! Δεν πρέπει, κάνει γρήγορες σκέψεις, να παραδοθεί τουλάχιστον αυτός στον πανικό, ενημερώνει με το εναλλακτικό σύστημα έκτακτης ανάγκης τον πιλότο του μπροστινού Eurofighter για το τραγικό του πρόβλημα, αυτός επικοινωνεί με το κέντρο του, αρχίζουν αγωνιώδεις συζητήσεις και διαμεσολαβήσεις, τα λεπτά κυλούν πολύ γρήγορα και τα καύσιμα εξαντλούνται. Οι επιβάτες ενημερώνονται κατά δόσεις. «Επιστρέψετε στις θέσεις σας». Ο «θρησκομανής» επιμένει, αλλά τώρα ήρεμα, παροτρυντικά επαναλαμβάνει «Προσευχηθείτε! Προσευχηθείτε!» Ο αθυρόστομος επίσημος έχει ένα βίαιο αγχολυτικό ξέσπασμα κατά του άμοιρου χριστιανού. «Σκάσε, αχρείε! Εδώ είναι προοδευτική πτήση κι έχουμε ελευθερία συνείδησης! Εγώ είμαι άθεος, παλιομαλάκα! Σκάσε, επιτέλους!» Ο επίσημος λοιπόν δεν εμπιστεύεται το Θεό, ενώ κάποιοι άλλοι, ευτυχώς λίγοι, χάνουν την ψυχραιμία τους, επιδεικνύουν επιπόλαιο πνεύμα αστάθειας και ανταρσίας, αμφισβητούν τον κακότυχο πιλότο και διαμαρτύρονται «Άλλα μας είχες υποσχεθεί!» Ή «Φταις και συ, αμέλησες να ελέγξεις έγκαιρα!» Ο μυστηριώδης «θρησκόληπτος», προς έκπληξή μου όρθιος στη μέση του διαδρόμου, παρά το ταρακούνημα, αποδεικνύεται εξαιρετικά ορθολογιστής και αγορεύει στρεφόμενος τη μια στον αθυρόστομο της πρώτης θέσης, την άλλη στους διαμαρτυρόμενους συνεπιβάτες: «Πιστεύετε ή όχι στο Θεό ή στον πιλότο δεν έχει πλέον και πολλή σημασία. There is no alternative! Δεν υπάρχει εναλλακτική λύση! Είμαστε αβοήθητοι στη μέση του πουθενά και μια ψυχρή ανάλυση κόστους-οφέλους αποδεικνύει ότι είναι συμφερότερο και ορθολογικότερο να “πιστεύουμε”. Αν μεν υπάρχει Θεός, θα μας βοηθήσει να σωθούμε κι όσοι πιστεύουμε θα ανταμει φθούμε στη μέλλουσα ζωή. Αν πάλι δεν υπάρχει και συντριβούμε, δεν έχουμε κανένα κέρδος από την απιστία μας. Τι νόημα έχει να

επιβεβαιωθεί η άρνηση της ύπαρξης του Θεού, αφού θα είμαστε νεκροί και δεν θα έχουμε ούτε καν μια μεταθανάτια ελπίδα ανταμοιβής για τη σωστή μας πρόγνωση; Συνεπώς η ύπαρξη του Θεού ανταποκρίνεται πλήρως στο νόμο των Ορθολογικών Προσδοκιών!» Να, που μας προέκυψε ένας νέος Πασκάλ στα 30.000 πόδια! Μ’ εντυπωσίασε, αλλά με δόση καχυποψίας τον ρώτησα επιδεικτικά ενώπιον όλων: «Και συ πού το ήξερες ότι υπάρχει πρόβλημα στο αεροπλάνο;» Όλοι έστρεψαν το βλέμμα καταπάνω του, μερικοί μάλιστα απειλητικά. Περίμενα να το αποδώσει στη Θεία Χάρη, σε κάποια δωρεά της Θείας Πρόνοιας. «Έβδομη Αίσθηση», πέταξε! «Ίσως με ανησύχησε η αμεριμνησία», συμπλήρωσε. Εκεί που δεν το περιμένεις, σου εμφανίζεται ένας τύπος και παρουσιάζει τη χριστιανική πίστη σαν ορθολογική επιλογή με βάση τη μεγιστοποίηση των προσδοκώμενων ωφελειών. Απίθανος. Όμως τώρα ο πιλότος παίρνει μια απότομη στροφή, υπό την επιτήρηση της τρόικας των συμμαχικών αεροπλάνων, μας καλεί να βάλουμε τα σωσίβια και τις μάσκες του οξυγόνου όταν πέσουν και με ύφος αφοπλιστικά ήρεμο, ελαφρά εκστατικό, ανθρώπου που προπονεί νεαρές τουρίστριες στις καταδύσεις, μας αναγγέλλει ότι θα κάνουμε όλοι μαζί ό,τι δεν κάναμε εδώ και δεκαετίες, θα ζήσουμε μια μοναδική, μια αξέχαστη εμπειρία, ικανή να δώσει νόημα στην υπόλοιπη ζωή μας, θα καταπλήξουμε επιτέλους θετικά την Ευρώπη και τον κόσμο, ότι ακόμα ο καιρός είναι καλός, ο άνεμος έχει κοπάσει, έχουν ειδοποιηθεί όλα τα περιπλέοντα πλοία και κατεβαίνουμε ομαλά, απαλά, για την αναγκαστική μας προσθαλάσσωση. Κατεβαίνουμε όμως κάπως απότομα. Δεν θα ’λεγα πέφτουμε. Αρκετοί προσεύχονται. Μια αυθόρμητη ομολογία πίστεως πλανάται μέσα στο αεροσκάφος. Πιάνω τον αθυρόστομο να αναφωνεί «Πιστεύω! Πιστεύω!» Ένας από τους στασιαστές βγάζει την κραυγή «Πιστεύω στο Θεό! Πιστεύω και στον πιλότο». Άκουγες και κανένα κουφό «Πιστεύω στα Eurofighters!» ή «Πιστεύω στην εταιρεία!» Μέχρι και γω που κρατούσα την ψυχραιμία μου ψιθύρισα «Πιστεύω στη στατιστική!» ή «Πιστεύω στο νόμο των Πιθανοτήτων! Είναι μαζί μας, στο πλευρό μας». Ναι, μέσα στο χαμό καθώς πέφτουμε υπολόγισα ότι έχουμε 40% μεγαλύτερες πιθανότητες να σωθούμε σε σχέση με το διάσημο Sally, τον 57χρονο πιλότο Chesley Sullenberger, που οδήγησε με ασφάλεια στον ποταμό Χάντσον το τζετ της Usairways με 155 επιβάτες χωρίς να πάθει κανείς το παραμικρό. Άλλο το Αιγαίο κι άλλο ο παγωμένος ποταμός. Πέφτουμε κι αποποιούμαι οριστικά τον αιώνιο αγνωστικισμό μου με την τελευταία μου κραυγή «Πιστεύω ακόμα και στην Τρόικα Μοίρα!» «Πιστεύω!» Πιστεύω και καθώς πέφτουμε, πέφτουμε, πέφτουμε, η έγνοια μου είναι πως όταν περάσει ο κίνδυνος ο «Θεός» λησμονάται!

Η πολιτική οικονομία του Ιησού
Η πολιτική οικονομία του Ιησού με απασχολούσε παιδιόθεν. «Αχ, για όλα φταίει ο Χριστός», βαριαναστέναζε ο πατέρας μου όταν δεν είχε «μία», δηλαδή πολύ συχνά. «Ο Χριστός ήταν ξυπόλυτος όπως και οι μαθητές του οι ψαράδες και έτσι ξέχασε να ευλογήσει το επάγγελμα του τσαγκάρη. Δεν βλέπεις τι κονομάει ο κουνιάδος μου ο μαραγκός; Η ευλογία του Ιησού έπεσε περίσσια στους μαραγκούς γιατί ήταν η τέχνη του πατέρα του και του ίδιου». Ίσως αυτή είναι η εξήγηση που τα τσαγκαράδικα σ’ όλη την Ευρώπη, όπως αποδεικνύει ο ιστορικός Έρικ Χομπσμπάουμ, έγιναν οι πρώτες γιάφκες στην εξάπλωση του κομμουνιστικού κινήματος στο 19ο και 20ό αιώνα. Έτσι, όταν κάποιος δεξιός, ευκατάστατος και καλός ενορίτης κατέφθανε στο τσαγκαράδικό μας να του κολλήσουν το τακούνι, να επισκευάσουν τις σόλες ή να πάρουν μέτρα για καινούργια παπούτσια άρχιζε το δούλεμα: «Α, ρε, δεν θα έρθει η Ημέρα της Κρίσεως; Τότε ο Χριστός θα πει: εκ δεξιών μου οι αριστεροί, οι προλετάριοι, οι τσαγκάρηδες και εξ αριστερών μου οι δεξιοί, οι καπιταλιστές». Αν ο έρμος πελάτης έκανε το λάθος να τσιμπήσει και να ισχυριστεί ότι οι «δεξιοί θα πάνε στο δεξί χέρι του Χριστού», άρχιζε ο μακρύς κατάλογος των αριστερών φρονημάτων του Ιησού: «Είπε ναι ή ου ο έχων δύο χιτώνας να δώσει τον ένα; Είπε στον πλούσιο να πουλήσει όλα τα υπάρχοντά του και μετά να τον ακολουθήσει; Είπε ότι είναι πιο εύκολο να περάσει η καμήλα από την τρύπα της βελόνας παρά ο πλούσιος στον Παράδεισο; Έδιωξε τους εμπόρους από το ναό; Σας το έτριψε στη μούρη ότι δεν μπορεί να έχετε δύο αφεντικά και το Θεό και τον Μαμμωνά του χρήματος; Είπε: “Μακάριοι οι φτωχοί! Αλίμονο στους πλούσιους”!» Τέτοια. Η ιδεολογική καθαρότητα όμως κι ο μανιχαϊσμός της πόλωσης μάλλον δεν με τραβούσαν από μικρό και έτσι όλο και ξέθαβα κάποια «δεξιά» ή «καπιταλιστική» δήλωση του Ιησού και οι τσαγκάρηδες μου γκρίνιαζαν να μην τα σκαλίζω, όπως και ο άγιός μας δεσπότης μου απέδιδε το «αμάρτημα της

περιέργειας». Έπαθαν σοκ από την επιστολή του Παύλου στους Εφέσιους: «Οἱ δοῦλοι ὑπακούετε τοῖς κυρίοις κατὰ σάρκα μετὰ φόβου καὶ τρόμου ἐν ἁπλότητι τῆς καρδίας ὑμῶν ὡς τῷ Χριστῷ ». Ήταν βέβαιοι πλέον στο τσαγκαράδικο για την ιδεολογική λιποταξία του Παύλου. «Ρίχνει γέφυρες στους Ρωμαίους και τους πλούσιους, ο...!» Σ’ αυτή τη χαλαρή και μάλλον εύθυμη μισοϊδεολογική, μισοθρησκευτική ατμόσφαιρα άρχισα να μελετώ σχολαστικά τη γλώσσα των Ευαγγελίων, να καταγράφω τις εμφανείς διαφορές τους, το ιστορικό, κοινωνικό και αξιακό υπόστρωμά τους, οπότε μια μέρα αιφνιδιάζω τους τσαγκάρηδες με τη δήλωση ότι τελικά ο Ιησούς τάσσεται υπέρ του καπιταλισμού και μάλιστα υπέρ του επενδυτικού ρίσκου και υπέρ του ελεύθερου ανταγωνισμού! Έπεσε παγωνιά καθώς άρχισα να τους διαβάζω την παραβολή των «ταλάντων». Ο Κύριος επιβράβευσε τους δούλους του που «επένδυσαν» τα τάλαντα τα οποία τους παραχώρησε και μάλιστα με ποσοστό κέρδους 100%, ενώ τιμώρησε το δούλο που έθαψε το τάλαντο και το επέστρεψε ανέπαφο. Ο ανόητος δεν το ’βαλε ούτε στην τράπεζα να πάρει τόκο! Του αφαίρεσε λοιπόν το τάλαντο και το χάρισε σ’ αυτόν που έκανε τα πέντε τάλαντα δέκα. Δηλαδή τα λεφτά πάνε στα λεφτά, η εξουσία στην εξουσία και η τύχη στους τυχερούς. Να το «σωρευτικό σύνδρομο» στην ανθρώπινη ιστορία! Να και η περιφρόνηση του Ιησού στους ανθρώπους που δεν αναλαμβάνουν ρίσκο! Δεν τους άφησα σε χλωρό κλαρί. Άρχισα να τους αφηγούμαι από τον Λουκά την ιστορία του ανόητου καλλιεργητή με την τεράστια σοδειά, ο οποίος αποφάσισε να αποθηκεύσει τα αγαθά του, να «ακινητοποιήσει» το κεφάλαιό του και να αράξει, να τρώει, να πίνει, να το γλεντάει, δίχως να χρειαστεί να ξαναδουλέψει ή να επενδύσει και να διακινδυνεύσει. Η καταδίκη της συμπεριφοράς του από τον Ιησού ήταν αμείλικτη. Οι τσαγκάρηδες χτυπούσαν ακούσια πιο δυνατά τα σφυριά πάνω στα καλαπόδια, σαν να μην ήθελαν ν’ ακούσουν άλλα. Ο Μήτσος, μέγας τεχνίτης στη γόβα και τη συρτή, ψιθυρίζει στον πατέρα μου: «Λες, ρε σύντεκνε, να ’ταν σοσιαλδημοκράτης ο Ιησούς;» Ο Χριστός μέσα μου εγγράφηκε σαν πραγμάτωση της ελευθερίας, της ισότητας και της αγάπης και ο λόγος του επιχειρεί να συγκεράσει την κοινωνική δικαιοσύνη με το ρίσκο, την εργατικότητα, τη δημιουργία, την καινοτομία. «Ναι, αλλά δεν είναι μόνο πραγμάτωση της αγάπης ο Χριστός, είναι και Θεός, μην το ξεχνάς!» μου διαμαρτυρήθηκε τρυφερά ο σεβαστός Πατριάρχης Βαρθολομαίος.

Από το θαύμα των εφτά άρτων στο θαύμα με τον παραλυτικό της Καπερναούμ
Η Έβδομη Αίσθηση φαίνεται πως με οδήγησε έγκαιρα στην πολιτική οικονομία του Ιησού. Θα ήταν ανέφικτο να κατανοήσει κάποιος πριν από δέκα δεκαπέντε χρόνια το μυστικό των καινοτομιών στο νέο χρηματοοικονομικό καπιταλισμό και στην επερχόμενη φούσκα του, αν δεν συνειδητοποιούσε την απεριόριστη γοητεία που ασκεί στο φαντασιακό των ανθρώπων το θαύμα του Γάμου της Κανά ή το θαύμα των εφτά άρτων που έθρεψαν χιλιάδες στην έρημο. Έτσι κι εγώ πήρα το θέμα ξεροσφύρι: Η μεταβολή της φύσης του πλούτου στον 21ο αιώνα υπό το φως του Γάμου της Κανά, της μετατροπής του ύδατος σε οίνο! Ή του πολλαπλασιασμού των άρτων στην έρημο! Με εφτά άρτους χόρτασαν 4.000! Στο επόμενο θαύμα με πέντε άρτους 5.000! Τι είναι πλούτος λοιπόν; Καθένας αυθόρμητα θα πει πως είναι τα αγαθά που καταναλώνουμε και κείνα τα αντικείμενα (εργοστάσια, μηχανήματα, κτήρια, πλοία, αυτοκίνητα κ.λπ.) που χρησιμοποιούμε για να παράγουμε και να διανέμουμε άλλα αγαθά και υπηρεσίες. Υπάρχει και μία τρίτη κατηγορία πλούτου. Εξοικονομείτε από την κατανάλωσή σας, βάζετε κάτι στην άκρη και αποκτάτε καταθέσεις, μετοχές, ομόλογα, αμοιβαία, ασφάλιστρα. Αυτά είναι χρηματοοικονομικά αγαθά, δεν τρώγονται άμεσα, δεν πίνονται, δεν είναι χειροπιαστός πλούτος, αλλά μ’ αυτά εγγράφετε ένα δικαίωμα σε μελλοντικό πλούτο. Ας πάρουμε λοιπόν ένα πολύτιμο αγαθό ίδιο μ’ αυτό του Ιησού, έναν άρτο ή μια πίτσα αν σας φαίνεται βλάσφημο το πείραμά μας. Κόβετε τον άρτο σε τέσσερα κομμάτια και εκδίδετε για καθένα απ’ αυτά μετοχή του ενός ευρώ. Ύστερα τεμαχίζετε στη μέση κάθε κομμάτι κι έχετε οκτώ κομμάτια, διπλάσιες δηλαδή μετοχές, αλλά οι προσδοκίες είναι θετικές στην αγορά κι αυξάνει γρήγορα η τιμή της κάθε μετοχής. Αρχίζουμε τώρα να τεμαχίζουμε τις μετοχές σε νέες, εκδίδονται ασφάλειες έναντι πιθανής πτώσης τους (παράγωγα προϊόντα), οι μέτοχοι δανείζονται όλο και περισσότερα ευρώ για ν’ αγοράζουν μετοχές, που εκτοξεύονται έτσι στα ύψη. Πάνω στον ένα άρτο κτίζονται μετοχές, «παράγωγα», χρέη, ενώ

αυτός ο άρτος μένει πάντοτε ο ίδιος, στην ίδια θέση, δεν σε χορταίνει περισσότερο, ο «πραγματικός πλούτος» δεν αυξήθηκε και ξαφνικά ανακαλύπτεις ότι πάνω στο ένα ευρώ που άξιζε αρχικά το κάθε κομμάτι έχει δημιουργηθεί χρηματοοικονομικός πλούτος 64 ευρώ και πάνω στον άρτο που άξιζε 4 ευρώ έχει οικοδομηθεί ένας αντεστραμμένος κώνος αξίας 256 ευρώ! Ένα προς εξήντα τέσσερα το φούσκωμα! Ένα πρωινό όμως, εσύ που δανείστηκες, ας πούμε, 50 ευρώ για ν’ αγοράσεις αντίστοιχης αξίας μετοχές του άρτου, έκπληκτος διαπιστώνεις ότι, άγνωστο γιατί, αρχίζει να κατρακυλά η τιμή τους και να πέφτει η αξία τους στα 40, 30, 20 ευρώ και δώστου πιο κάτω και συ μένεις με το ίδιο κερατιάτικο δάνειο στο χέρι, που συνεχίζει να φουσκώνει. Μπορείτε άνετα να αντικαταστήσετε το 1 ευρώ με το 1 δισεκατομμύριο, οπότε η φούσκα του «άρτου» θα γίνει 256 δισεκατομμύρια! Και τότε ένας πανσοφολογιότατος, που τον προσκυνούσε όλη η υφήλιος, θα αποφανθεί με ύφος εκατό καρδιναλίων irrational exuberance, παράλογη επέκταση! Το φούσκωμα του άρτου στο νέο χρηματοοικονομικό καπιταλισμό υστερεί σε σχέση με τα θαύματα του Ιησού. Στο θαύμα με τους εφτά άρτους ο πολλαπλασιαστής, η μόχλευση όπως λέμε, είναι 286 φορές! Στο θαύμα με τους πέντε άρτους είναι 500 φορές! Επαναλάβετε το πείραμα και αντί για το ιδιωτικό βάλτε το δημόσιο χρέος, και αντί για μετοχές ομόλογα και ασφάλιστρα κινδύνου. Η αντεστραμμένη πυραμίδα του χρέους από ιδιωτική γίνεται δημόσια και καταρρέει πάνω στα δικά μας κεφάλια. Irrational exuberance, σου λέει! «Πιστεύω γιατί είναι παράλογο», ομολογεί ο Άγιος Αυγουστίνος. Οι γάμοι καταλήγουν συνήθως σε δάκρυα και το χρηματοοικονομικό σουξέ των δύο θαυμάτων, του Γάμου της Κανά και του πολλαπλασιασμού των άρτων (leverage, μόχλευση το λέμε) θα υποχωρήσει στη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα. Μην ανησυχείτε όμως, θα επανεμφανιστούν ανανεωμένα σε νέες παραλλαγές στο άμεσο μέλλον. Προς το παρόν όλες μας οι ελπίδες κρέμονται από το θαύμα της Καπερναούμ. «Σήκω και περπάτα», λέει ο Ιησούς στον παραλυτικό και η πίστη του είναι μεταδοτική. Ἔγειρε καὶ περιπάτει, περιμένω μια θαυματουργή φωνή για την Ελλάδα. « Σὺ λέγω, ἔγειρε καὶ ἆρον τὸν κρέββατόν σου καὶ ὕπαγε εἰς τὸν οἶκον σου».

Από τα 30.000 πόδια στις παραισθήσεις της «εντατικής»
«Ξυπνήσατε;» Έχω μισανοίξει τα μάτια, το κεφάλι μου θολό, βαρύ κι ασήκωτο όταν άκουσα τη φωνή της κοπέλας με την άσπρη μπλούζα. Αφύσικος χώρος, αφύσικες και οι ερωτήσεις όπως, «Ξέρετε ποιος είστε;» ή «Θυμάστε το όνομά σας;» Νεύω με τα μάτια μου «ναι». «Μην ανησυχείτε, είστε σε καλά χέρια», με διαβεβαιώνει και ειδοποιεί κάποιους στο τηλέφωνο. Καταφθάνουν τρεις τύποι με λευκές μπλούζες, λευκές μάσκες, η κοπέλα τους ενημερώνει, προδοσία εκ μέρους της, έτσι το αισθάνομαι, κι ύστερα ένας απ’ αυτούς μου λέει στ’ αγγλικά: «Θα ακολουθήσουμε ένα θεραπευτικό χρονοδιάγραμμα μέχρι την αποσωλήνωσή σας». Η λευκή τρόικα μου προκαλεί πανικό, πρέπει να έχω πέσει σε διεθνή συμμορία αφαίρεσης οργάνων, κάνω να σηκωθώ να τους επιτεθώ, μα είμαι ανήμπορος και δεμένος, προσπαθώ να φωνάξω, αλλά μ’ εμποδίζει ο αναπνευστήρας κι αυτό είναι το χειρότερο, επιστρέφει ο παλιός τρόμος από τις παιδικές μου δύσπνοιες, που εξαφανίστηκαν μόνο όταν πάτησα τα δεκάξι. Ο τύπος μου τονίζει αργά αργά τις λέξεις: «Ηρεμήστε, δεν είστε μόνο εσείς σ’ αυτή την κατάσταση. Είναι όλη η Ελλάδα! Η ανυπομονησία είναι το μεγαλύτερο ελάττωμά σας, των Ελλήνων!» Η «τρόικα» αποχωρεί κι εγώ κάνω μούτρα στην προδότρα με το γλυκό χαμόγελο. Αρνούμαι ν’ απαντήσω σε οποιαδήποτε ερώτησή της. Την τέχνη αυτή την έχω ξεσκολίσει. «Είμαι η προσωπική γιατρός σας, εντατικολόγος». Πώς διάολο βρέθηκα εδώ, καθηλωμένος, εξαρτημένος από ένα σωρό σωλήνες και σωληνάκια, παντελώς αβοήθητος, έρμαιο στα χέρια τους! «Η κλινική σας εικόνα είναι πολύ καλή, αλλά πρέπει να βοηθήσετε και να απαντάτε στις ερωτήσεις μου. Δεν θα σας ρωτήσω τίποτα για την “πτήση”. Αυτή σας αγχώνει. Ας την ξεχάσουμε». Αρνήθηκα να συνεργαστώ και προσπάθησα να ξανακοιμηθώ. Δεν μ’ άφησε. «Κοιμάστε 33 μερόνυχτα». Τρελάθηκα! Μου ανακοινώνει την ημερομηνία και επαναλαμβάνει να ξεχάσω την πτήση, ποια γαμημένη πτήση, δεν μπορώ να καταλάβω. Ήμουν σαν ένα νήπιο, απόλυτα εξαρτημένος απ’ αυτήν για τις ανάγκες μου. Ήταν η τροφός μου, μόνο το στήθος της δεν ήταν στο στόμα μου, κι αυτή η υπερεξάρτηση παράγει αμφιθυμία, ανάμικτα συναισθήματα αγάπης-μίσους. Προσπαθούσε να διαπιστώσει αν έχουν διαταραχθεί οι γνωστικές και μνημονικές μου λειτουργίες. Την εκβίαζα με τα μάτια να μου βγάλει τον αναπνευστήρα και τα σωληνάκια και αρνιόμουν να γράψω οτιδήποτε με το στυλό που μου

έβαλε στο χέρι. Δεν ξέρω αν είναι μέρα ή νύχτα, είμαι σε απόλυτη αισθητηριακή αποξένωση από τον κόσμο, το μυαλό μου έχει εξαντληθεί σαν μια μπαταρία που καίγεται από ένα ντελίριο φαντασιώσεων, ονειροπολήσεων, ίσως και παραισθήσεων τόσες μέρες σε καταστολή. Ο τροϊκανός είχε ψιθυρίσει στην κοπέλα να ελέγξει κάτι, μου φάνηκε πως άκουσα τον όρο «έκπλυση εγκεφάλου» και ανησύχησα μήπως είχα εκδηλώσει παρανοειδή συμπτώματα. Η λέξη «κώμα» σχηματίστηκε στο μυαλό μου. Η γιατρίνα όμως είχε ωραίο χαμόγελο και δεν άντεξα. Έκανα το πρώτο άνοιγμα έπειτα από διήμερη άρνηση. Όταν μου ζήτησε να μετρήσω τουλάχιστον μέχρι το 20 της σημείωσα την ακολουθία των αριθμών: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21... Δεν κατάλαβε και φώναξε το λευκό «τροϊκανό». Απογοητεύθηκε. Δεν ανταποκρίνομαι στο πρόγραμμα της θεραπείας διέγνωσε. Μου σημείωσε τους αριθμούς που είχα υποτίθεται ξεχάσει και ύστερα πέταξε το χαρτάκι στο καλάθι. Η κοπέλα έσκυψε και το πήρε. Μου ζήτησε παρακλητικά να ξαναγράψω σωστά την αρίθμηση. Έγραψα την ίδια ακολουθία και της συμπλήρωσα για να καταλάβει: 3+5=8, 8+13=21. Ήταν αμήχανη, κοίταζε και ξανακοίταζε το χαρτάκι κι απορούσε για τη διακεκομμένη μνήμη μου. Ολοκλήρωσα την επίθεσή μου με την εξίσωση eiπ+1=0! Ο «τροϊκανός» ευτυχώς δεν έπιασε το νόημα. «Παρανοειδές μαθηματικό παραλήρημα», πρέπει να αποφάνθηκε. «Καθηγητή» τον έλεγε και να πω την αλήθεια τον είχα αδικήσει. Σκέφθηκα μάλιστα ότι ίσως η εχθρότητά μου στο πρόσωπό του δεν ήταν παρά ένας ζηλότυπος ανταγωνισμός για τα μάτια της γιατρίνας. Τέτοιες βέβηλες φαντασιώσεις διασωληνωμένος σ’ όλο μου το σώμα! Ήταν Κυριακή, όπως με ενημέρωσε η νοσοκόμα, κι όμως η γιατρίνα διέκοψε το γουήκεντ της και ήρθε αιφνίδια πριν από το μεσημέρι στην εντατική βάζοντας πρόχειρα τη λευκή ρόμπα πάνω από το ωραίο της ντύσιμο. Ήταν σε έξαψη. «Έδωσα το χαρτί σου σ’ ένα μαθηματικό, καθηγητή Πανεπιστημίου», είπε κι έλαμψε στο πρόσωπό της η διπλή επιβεβαίωση, της γυναίκας και της γιατρίνας. Ο τόνος της ήταν θριαμβευτικός. Με την ακολουθία στην οποία κάθε αριθμός είναι άθροισμα των δύο προηγούμενων, τη γνωστή ως ακολουθία Φιμπονάτσι, της είπα πόσο όμορφη είναι. Είναι η ακολουθία της ιδανικής ομορφιάς. Με την εξίσωση του Όιλερ eiπ+1=0, εξύμνησα την κομψότητά της, ενώ με το i στον εκθέτη, το φανταστικό αριθμό, δηλαδή την τετραγωνική ρίζα του –1, της δήλωσα «είσαι φανταστική». Το ιατρικό απόρρητο πήγε περίπατο. Μου αποκάλυψε το ιστορικό μου στις 33 ημέρες του «ύπνου». «Μερικές φορές φωνάζατε παράλογα πράγματα. “Τρόικα Μοίρα!”, “Έβδομη Αίσθηση!” Τις τελευταίες μέρες μιλάγατε για το Χριστό και τα θαύματα! Πριν για τον Πλάτωνα κι έναν Διονύσιο, μα πιο πολύ απ’ όλους φωνάζατε το όνομα Επιμενίδης και μας παραξένεψε». Τώρα εξηγείται. Ένιωθα σαν να ξυπνούσα από έναν Μακρύν Ύπνο, τον Επιμενίδειο Ύπνο. Οι παραισθήσεις μου από την καταστολή μπερδεύονταν με πραγματικά περιστατικά και επίμονες σκέψεις μου. Αυτό με καθησύχαζε. Μέσα σ’ αυτή τη λυκοφωτική ονειρική κατάσταση οι φαντασιώσεις μου δεν συγκροτούσαν παθολογικά ένα ψυχικό σύνολο διασπασμένο, αποκομμένο από τη γενικότερη συνειρμική κυκλοφορία. Ήταν ενσωματωμένες στις συνήθεις ψυχικές λειτουργίες μου. Τα όνειρα, μας έμαθε ο Φρόιντ, είναι η «βασιλική οδός» για το ασυνείδητο. Κάτι με ρώτησε για τη μηχανή του αεροπλάνου, η μόνη μηχανή που άκουσα στον ύπνο μου ήταν της υδροφόρας που εξασφάλισε τη ριψοκίνδυνη διαφυγή μου τον Αύγουστο του 1972, όπως θα διαβάσετε στο «Ο λαθρεπιβάτης με το κόκκινο και το μαύρο». Είχα ονειρευτεί ακόμα και την καταστροφή του μινωϊκού πολιτισμού από την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας. Κι άλλα απίθανα. Μάταια προσπαθούσα ν’ ανακαλέσω κάτι στη μνήμη μου από το «συμβάν» και όλο μου ’λεγε για ένα αεροπλάνο και την πτώση του στη θάλασσα. «Αναγκαστική προσθαλάσσωση» την αποκάλεσε. Φοβάμαι ότι εγώ ήμουν σε καταστολή, στην εντατική, αλλά αυτή έχει απώλεια συνείδησης και σχιζοειδείς ονειροπολήσεις. Να το ομολογήσω όμως, στον ψυχικό μου κόσμο υπάρχει μια ελεύθερη πτώση, πέφτω, πέφτω, το δέρμα μου μένει ψηλά, το σώμα περιστρέφεται με ιλιγγιώδη επιτάχυνση προς τα κάτω! Ίσως να έχω επηρεαστεί από την πτώση του ανθρώπου από τους Δίδυμους Πύργους, εκατό πατώματα ψηλά. Κι ακόμη ένας ίλιγγος μου ’χει μείνει, θαρρείς κι ακολούθησα στο τεντωμένο σχοινί τον ακροβάτη στο εξώφυλλο του Ε, Πρόεδρε! Το «συμβάν», αν υπήρξε ποτέ, το ’σβησε η αμνησία μου. Με τούτα και με τ’ άλλα που μου αποκαλύπτει η όμορφη γιατρίνα αρχίζω ν’ ανησυχώ μήπως και το Η Έβδομη Αίσθηση δεν είναι παρά μια φαντασίωση στο πίσω μέρος του μυαλού μου έπειτα από 33 μέρες σε καταστολή. Ναι, σε λίγο θα έρθει η λευκή τρόικα για την τελική μου εξέταση και έχω μεγάλες πιθανότητες να υπογράψει το εξιτήριό μου από την εντατική.

Αντί προλόγου

Με την τέχνη του εγγαστρίμυθου

«Μη γράφεις, είναι μάταιο!» με αποτρέπει η Φωνή. «Ούτε γω κι ο Πυθαγόρας, μα ούτε ο Σωκράτης, αν και πολύ νεότερος, δεν γράψαμε λέξη». «...» «Μη μιλάς!» επιμένει. «Κι αν σου είναι δύσκολο να ασκηθείς στην Πυθαγόρεια Σιωπή, μάθε τουλάχιστον την τέχνη του Ευρικλή, του αρχαίου εγγαστρίμυθου από τη Λέσβο, και μεταβίβαζε, δίχως να φαίνεσαι, τη φωνή σου στους άλλους. “Βοήθα κρυφά” κατά τη μέθοδο του Ευρικλή, όπως την εφάρμοσε ο διαβολικός Αριστοφάνης και τη μνημονεύει ο Πλάτων». «Το μήνυμα ν’ ακούγεται, ο αγγελιαφόρος να εξαφανίζεται, έτσι που να διερωτώνται οι άνθρωποι: “Μωρέ, τι απόγινε αυτός, πού χάθηκε;” και να εικάζουν διάφορα όπως για μένα: “Εκοιμήθη επτά και πεντήκοντα έτη”». Όχι, δεν είμαι σχιζοφρενής, επικαλούμαι μάλιστα τη μαρτυρία του ίδιου του Σωκράτη, στην Απολογία του Πλάτωνα, ο οποίος ισχυρίζεται ότι ακούει «κάτι σαν φωνή που τον αποτρέπει» και αυτή του «πρωτοεμφανίστηκε στην παιδική ηλικία». Εμένα, αντίθετα, επειδή δεν είμαι θεόπνευστος σοφός, η Φωνή με επισκέφθηκε απροσδόκητα σε μια τραγικά δύσκολη στιγμή στα είκοσι ένα μου, στα χρόνια της δικτατορίας, ύστερα χάθηκε επί δεκαετίες, για να επανεμφανιστεί τα τελευταία δυο τρία χρόνια εν μέσω της μεγάλης παγκόσμιας κρίσης και της νέας ελληνικής τραγωδίας, οικονομικής και κοινωνικής. Η ασυνέχεια της Φωνής, το μακρύ χρονικό διάστημα της απουσίας της, είχε εκπλήξει τους Έλληνες, που την ονόμασαν Μακρύν Ύπνον ή, καλύτερα, Επιμενίδειον Ύπνον. Ναι, τώρα, ακούσια μου ξέφυγε κι ονομάτισα, παράβασις μεγάλη, αφού ο ίδιος ο Ιησούς μ’ έχει επιπλήξει αυστηρά να μη χρησιμοποιώ επί ματαίω το Όνομα. Επιμενίδης είναι το όνομα της εσωτερικής μου φωνής, του προσωπικού δαιμόνιου, του πνευματικού οδηγού μου και... γιατί να το κρύψω, του υποβολέα μου. Ω, μην καταφεύγετε σε εύκολες εξηγήσεις, ότι τάχα μεροληπτώ επειδή ο έβδομος σοφός της Αρχαιότητας είναι συμπατριώτης μου από τη Φαιστό, άλλοι λένε από την Κνωσσό, της Κρήτης. Άλλωστε μας έφερε σε αμηχανία επί είκοσι έξι αιώνες με τον ανεπανάληπτο γρίφο «Όλοι οι Κρητικοί είναι ψεύτες», που τον εκφωνεί ένας Κρητικός, άρα ψεύτης, και εισάγει έτσι τη μεγαλύτερη πρόκληση και αμφιβολία στα μαθηματικά και στη Λογική για την αλήθεια ή το ψεύδος των «αδιαμφισβήτητων» προτάσεών μας. Ναι, αυτό το γνωστό ως Παράδοξο του Επιμενίδη μας έχει βάλει σε μεγάλους μπελάδες. Οι άνθρωποι αδυνατούν να τον κατανοήσουν. Η ζωή και η φωνή του Επιμενίδη, του γιου του Φαιστίου, έχουν διακεκομμένο καθαρτήριο χαρακτήρα. Επιστρέφει μόνο όταν υπάρχει υπέρτατη ανάγκη για τους Έλληνες. Εκλήθη από την Κρήτη προσκεκλημένος του Σόλωνα για τον καθαρμό και τη λύτρωση της Αθήνας από το «Κυλώνειον Άγος», που άπλωνε σαν επιδημία το μίσος και την καταστροφή στην πόλη-κράτος. Ναι, ο Επιμενίδης δεν δίστασε να γίνει advisor, όπως λένε οι Νεοέλληνες, δηλαδή σύμβουλος του σοφού νομοθέτη Σόλωνα, για τον κατευνασμό των παθών, την εξάλειψη της μάστιγας των χρεών με τη σεισάχθεια, την επιβολή του αληθινού Πόθεν Έσχες στο δημόσιο βίο και τη δημοκρατική και κοινωνική ανασύνταξη της ανερχόμενης ηγετικής πόλεως των Ελλήνων, των άλλοτε αρχαϊκών ανταγωνιστών του μινωικού κόσμου και της Τριπλής Θεάς του. Επιμενίδης είναι το όνομα μιας ελληνικής εικασίας ανοιχτής σε πολλές ερμηνείες. Μάταια επιχειρούν οι άνθρωποι να ταυτοποιήσουν την ηλικία του, τις ζωές του, τις μετενσαρκώσεις του. Οι Κρήτες ισχυρίζονται ότι έζησε τριακόσια χρόνια παρά ένα, ενώ οι Αθηναίοι τα περιορίζουν σε εκατόν πενήντα εφτά! Είναι σ’ έναν αιώνα, ταυτόχρονα και σ’ έναν άλλο, εδώ κι εκείθε, σε διαφορετικές εποχές και τοποθεσίες με το χάρισμα της πολλαπλής εμφάνισης, όπως ο Πυθαγόρας, ο οποίος εθεάθη την ίδια μέρα και ώρα ταυτόχρονα στον Κρότωνα και στο Μεταπόντιο της ελληνικής Σικελίας! Ο Πλάτων γράφει με δέος για το «Επιμενίδειον άλιμον», τη λιτοδίαιτη αγωγή και αυτοπειθαρχία του. Ο Αριστοτέλης υπογραμμίζει την αναλυτική του δεινότητα στο να δίνει εξηγήσεις στα ανεξήγητα στη φύση και την κοινωνία. Οι Έλληνες θαύμαζαν την ικανότητά του να «μαντεύει» τα μελλούμενα και να προειδοποιεί για τους επερχόμενους κινδύνους.

Δύο φωνές για το ανέφικτο-εφικτό της «Εβδόμης»
Την τέχνη του εγγαστρίμυθου Ευρικλή, αργά ή γρήγορα, θα την ολοκληρώσω, πού θα μου πάει, αλλά, προς το παρόν, ταπεινός μαθητευόμενός της, ξεκινώ να αφηγούμαι ό,τι είναι ανείπωτο, αυτό που σκοντάφτει στα όρια της γλώσσας, την Έβδομη Αίσθηση. Ξεκινώ και μέσα μου διασταυρώνονται δύο φωνές, μία στο δεξί μου αφτί, διακεκομμένη σαν χρησμός του Επιμενίδη από τη Φαιστό και μία δεύτερη, σταθερή, συνεχής στο αριστερό, του Αινησίδημου από την Κνωσσό, που αναβίωσε στον καιρό του τη δημιουργική αμφιβολία του παλαιού ελληνικού σκεπτικισμού του Πύρρωνα και του Καρνεάδη. Ναι, η γλώσσα αδυνατεί να αναπαραστήσει την Έβδομη Αίσθηση και οι δικές μου σπονδυλωτές μικροαφηγήσεις φιλοδοξούν μόνο να προκαλέσουν εντός σας την Επιμενίδεια αφύπνιση, ώστε να ξεγεννήσετε δικές σας εκατοντάδες μικροϊστορίες, αισθήματα, σπαράγματα της μνήμης, σκέψεις και διαισθήσεις που μπορεί να έμειναν μετέωρες, ίσως και ημιτελείς, αλλά συνθέτουν δίχως να το γνωρίζετε το μυστήριο της «Εβδόμης». Στους δύσκολους καιρούς για την πατρίδα μας προσφεύγουμε στην Έβδομη Αίσθηση για να διεισδύσουμε στην ανθρώπινη κατάσταση με το ψυχικό και πνευματικό βάθος και κυρίως με τον «τρόπο» των Ελλήνων που έζησαν τριάντα πέντε και πάνω διαδοχικές ανθρώπινες ζωές πριν από μας με εβδομήντα χρόνια καθεμιά. Αντίδραση, θα πείτε, στην ταπείνωση που βρεθήκαμε κυρίως από δικά μας σφάλματα; Είναι δύσκολο να το αποδεχθώ, αλλά ομολογώ ότι πάντα ζήλευα το μακαρίτη καθηγητή Ζολώτα που, πάλι σε δύσκολη εποχή, πριν από εξήντα χρόνια, ανέλυσε το παγκόσμιο οικονομικό πρόβλημα στα αγγλικά χρησιμοποιώντας αποκλειστικά... ελληνικές λέξεις! Η Έβδομη Αίσθηση, με αφετηρία τις «ελληνικές σκέψεις», μπορεί να «δει» πολύ πιο μακριά, πολύ πιο καλά απ’ όλες τις συμβατικές αισθήσεις, όπως ο «νάνος» του ποιητή, που «βλέπει σε πολύ μεγαλύτερη απόσταση απ’ όλους τους γίγαντες, καθώς πατά στους δικούς τους ώμους». Έβδομη Αίσθηση, μια μεταφορά, δυο μόνο λέξεις, για να μην καταφύγουμε σε χιλιάδες άλλες, τις περισσότερες από τις οποίες αγνοούμε. Οι σελίδες που ακολουθούν είναι μόνο το πρόσχημα, για να ξεκινήσει ο αναγνώστης τη δική του πνευματική και κυρίως ψυχική εξερεύνηση σε μια «σκοτεινή ήπειρο», να σκεφθεί το άσκεπτο, να ομολογήσει το ανομολόγητο, να «κτίσει» το άκτιστο και να καταστήσει εφικτό το ανέφικτο της Έβδομης Αίσθησης. Κι αν κάτι τον ξενίσει σ’ αυτή την περιπλάνηση, ο μαθητευόμενος στην τέχνη του Ευρικλή συγγραφέας τον ικετεύει να μην επαναλάβει το Κρῆτες ἀεὶ ψεῦται, Κρήτες πάντα ψεύτες, του ποιητή Καλλίμαχου, ο οποίος αδυνατούσε να κατανοήσει το παράδοξο να ισχυρίζονται οι Κρητικοί ότι ο Δίας είναι αθάνατος και ταυτόχρονα να του επιδεικνύουν με σεβασμό και περηφάνια τον τάφο του! Αυτή η άδικη, ίσως και κακοήθης, ετυμηγορία σε βάρος των συμπατριωτών μου θα είχε περιπέσει σε αφάνεια αν ο Απόστολος Παύλος, τον οποίο μάλιστα φιλοξενήσαμε στη Μεγαλόνησο σαν έπεσε το πλοίο του σε μεγάλη τρικυμία, δεν έσπευδε να τη διασώσει στην αιωνιότητα. Η Έβδομη Αίσθηση όμως αποκαθιστά την αλήθεια: Το παράδοξο του Επιμενίδη, του υποβολέα μου, είναι ένα όνομα για το παράδοξο της ανθρώπινης κατάστασης σε δύσκολους καιρούς.

ΤΑ ΕΙΣ ΕΑΥΤΟΝ

Ο λαθρεπιβάτης με το κόκκινο και το μαύρο

Επιστρέφω σ’ ένα μακρινό πια Αύγουστο και βλέπω ξανά τον εαυτό μου, δίχως να το πολυσκεφτεί, να πηδά στην υδροφόρα που είχε λύσει τους κάβους και ζέσταινε τις μηχανές. Οι διώχτες μου είχαν στήσει καρτέρι στα κρητικά βαπόρια και είχαν αποκλείσει το λιμάνι του Ηρακλείου. Σφηνωμένος ανάμεσα σε κουλούρες συρματόσχοινα ένιωθα το μελτέμι να με μαστιγώνει καθώς βγαίναμε στο Κρητικό πέλαγος. Την είχα πάθει. Υπέθεσα ότι πήγαινε κάπου κοντά, σε κάποιο παραλιακό ξενοδοχείο, το πολύ μέχρι την Ντία, το νησί με τους αίγαγρους. Αν το μελτέμι αγρίευε θα μ’ έπαιρνε η θάλασσα κι έπρεπε τότε να βρεθώ «καβάλα στο δελφίνι» αντί για την υδροφόρα, σαν τον Αρίωνα όταν τον πέταξαν από το καράβι στη θάλασσα. Δώδεκα ώρες την έβγαλα δίχως νερό, όταν επιτέλους το κήτος έκοψε ταχύτητα και έστριψε ίσια κατά τα φώτα του λιμανιού. Στα πεντακόσια μέτρα από την ακτή, τρεις το πρωί, έπεσα στο νερό αφού ασφάλισα τα γυαλιά μου στην κωλότσεπη κι έσφιξα τις μαύρες σαγιονάρες μου στη ζώνη. Έχασα τη δεξιά. Αξία έχει, έλεγε ο Αρίστιππος, μόνο ό,τι μπορείς να διασώσεις μαζί με τη ζωή σου σ’ ένα ναυάγιο. Τράβηξα αριστερά από τα φώτα. Κανείς, ούτε οι χίπηδες που ήταν στρωματσάδα στην παραλία ούτε οι νεαροί που τύφλα άλλαζαν χέρια μια τσιγαριά, δεν έδωσαν σημασία σε έναν τύπο που έβγαινε τρέμοντας με τα ρούχα βουρίδι από τη θάλασσα. Η εκκεντρικότητα ήταν η σύμβαση της εποχής και ίσως μόνο μια αναδυόμενη Αφροδίτη μπορούσε να τραβήξει την προσοχή τους. Τους βούτηξα μια μπίρα για ν’ αντιμετωπίσω την υποθερμία και «απαλλοτρίωσα» μιαν αδέσποτη δεξιά σαγιονάρα. Βγήκε κόκκινη. Με μια σαγιονάρα ίσως να μ’ έπαιρναν για ξεχασμένο στο χρόνο Αιτωλό πολεμιστή, γιατί αυτοί φορούσαν μόνο ένα αριστερό σανδάλι, ή θα μ’ έπιαναν στα πράσα, όπως τον Ιάσονα, καθώς ένα σύγχρονο μαντείο θα έχει προειδοποιήσει τον Πελία να φυλάγεται από τον μονοσάνδαλο άνδρα. Δεν ήξερα πού βρισκόμουν, αλλά και ποιον να ρωτήσω δίχως να κινήσω υποψίες; Είχε σηκωθεί αρκετά ο ήλιος στην παραλία όταν αποτόλμησα να κάνω την παράλογη ερώτηση σε μια τουρίστρια περίπου στην ηλικία μου. Γαλλίδα φοιτήτρια στη Σορβόνη, διατριβή για τον Καραγκιόζη από την Κίνα ως την Ελλάδα όπως θα μάθαινα αργότερα, μια κουλτουριάρικη εκδοχή των κοριτσιών της nouvelle vague. «Το πιο πρωτότυπο καμάκι που μου έχουν κάνει στη Μύκονο!» σχολίασε. «Πήρα θάρρος γιατί άπλωσες το κεφάλι σου στο αγαπημένο μου μυθιστόρημα, το Le Rouge et le Noir . Το Κόκκινο και το Μαύρο του Σταντάλ». Η αξιοπιστία μου κορυφώθηκε όταν διαπίστωσε τα χρώματα στις σαγιονάρες. Το βράδυ, λαθρεπιβάτης στο πλοίο της γραμμής, έφυγα για τον Πειραιά. Αυτή ήταν η πρώτη και η τελευταία κρουαζιέρα μου στη Μύκονο, η οποία κρατά, σκέφτηκα τότε με συγκίνηση, το ίδιο όνομα εδώ και χιλιετίες. Το διμελές πλήρωμα της υδροφόρας θα πληροφορηθεί το περιστατικό τρία χρόνια μετά. Αν είχα παρουσιαστεί τότε θα με διευκόλυνε; Θα με παρέδιδε στο Λιμεναρχείο; Θα με πέταγε πανικόβλητο στη θάλασσα; Εκ των υστέρων η απάντηση είναι δεδομένη. Ποιος ξέρει γιατί πρώτη φορά φέτος ανακάλεσα αυτή την ανάμνηση από τον Αύγουστο του ’72 σε σχετική ερώτηση του γιου μου Νικόλα για μια καλοκαιρινή μου εμπειρία. Ίσως εξήγηση δίνει το απελπιστικό αίσθημα του αβοήθητου που βιώνει ο Έλληνας καθώς πασχίζει με αδέξιες κι αμήχανες προσπάθειες να κρατήσει το κεφάλι έξω από το νερό.

Συνειρμικό ημίφως
* Ο νόμος της Εντροπίας από τη Φυσική με είχε διδάξει ότι ο χρόνος εμπεριέχει το πάγωμα, την απώλεια της ενέργειας, τη φθορά του πάθους, της αγωνίας και του φόβου. Έτσι, κοντά σαράντα χρόνια μετά, ανακαλώ με ειρωνική απόσταση τους ελεύθερους συνειρμούς μου από τις εφιαλτικές ώρες που πέρασα κολλημένος θανατερά σαν πεταλίδα στη θαλασσοδαρμένη υδροφόρα. Έρχεται ο καιρός που κάθε λεπτό, όσο έντονα κι αν το έζησες, θα γίνει ανάμνηση. * «Πάρ’ το φιλοσοφικά!» ακούστηκε η φωνή του γενειοφόρου πνευματικού μου μέσα από τον αφρό. «Πά’ να πει με καρτερία. Στο κακό που σε βρήκε υπάρχει πάντα ένα πολύ χειρότερο κακό. Μην πανικοβάλεσαι. Γίνε στωικός. Θυμήσου τον Επίκτητο». Ήταν ο Επιμενίδης, όχι ο Μαρξ. Τιμωρία μου, καθώς στον άμετρο σκεπτικισμό μου ειρωνευόμουν την αρχή της αταραξίας των στωικών και σάρκαζα πως πρέπει να ευχαριστήσω τη χούντα που με βασάνισε αλλά δεν με σκότωσε.

* Μύηση στην τραγική γνώση. Κράτα μόνο γερά τα συρματόσχοινα, τίποτα άλλο μην κάνεις, μη

σπαταλάς τις δυνάμεις σου, η τραγικότητά σου αυτές τις ώρες είναι απόλυτη, οι εναλλακτικές λύσεις μηδενίζονται, συνειδητοποίησε ότι είσαι παντελώς αβοήθητος, ρίξε τη μικρή εσωτερική σου άγκυρα στη μέση της καταιγίδας, αφέσου στη ροή των πραγμάτων κι αν επιζήσεις και ωριμάσεις ίσως μια μέρα αναγνωρίσεις στο ναυαγισμό το πανηγύρι της ανθρώπινης ύπαρξης. * Σπουδή στην ενεργητική αναμονή. Ζω σημαίνει περιμένω κάτι. Περιμένω κάτι άρα ζω. Waiting for Godot, μέσα από τα κύματα. Απελευθερώσου στο ρεύμα μιας άγρυπνης εγκατάλειψης. Τίποτα δεν είναι πια στο χέρι σου. Επέπλεε. * Ευκαιρία να ασκηθείς πειραματικά στη διαχείριση της αβεβαιότητας πάνω στο αγαπημένο σου μαθηματικό μοντέλο για τα θαλάσσια κύματα, που περιλαμβάνει τις διαφορές των φάσεων και του μήκους τους, το βάθος και την ταχύτητά τους, τα «προβατάκια» στο όρος των κυμάτων που σκάζουν πάνω σου, τη διασπορά του κυματισμού, τις επικαλύψεις και υπερθέσεις των ημιτονοειδών κυμάτων, τα κυματοπακέτα και τα παλίνδρομα κύματα που μπορεί από στιγμή σε στιγμή να σε καταπιούν. * Το κόκκινο και το μαύρο στο βαθύ πράσινο μπλε σκοτάδι καθώς πέφτει το σούρουπο και μαζί του το καταραμένο μελτέμι. Κόκκινο κρασί από τα όρη. Μαυρομάνικο μαχαίρι για το κακό μάτι. Οι μανάδες να κάθονται πάνω σε μαυρομάνικα μαχαίρια για να βγάζουν γιους. Όμορφες μαυροφόρες, μαυρομάτες να μαζεύουν μαυρολιές. Το Κόκκινο και το Μαύρο. Επανάσταση και Ελευθερία. «Ρόδα φυτεύω κόκκινα και μαύρα ξετελεύουν». Ο νόμος της Αντιστροφής του Νοήματος στις ιδεολογίες και στην πολιτική. Η μαγική μυστική γλώσσα των χρωμάτων. Λευκό μαυροπούλι. Μαύρος κύκνος. Λευκό κοτσύφι. Μπλε δέντρο. Μαύρο καράβι. * Κολυμπούσα κι απόδιωχνα από τη σκέψη μου την κακή μοίρα του Νικηφόρου Μανδηλαρά, που ρίχτηκε από το πλοίο στα κύματα, και το νου μου θέρμαινε σαν ακτίνα ελπίδας, όπως και τώρα, ο μονοσάνδαλος Ιάσονας και με πικρό παράπονο διερωτώμαι αν ο Έλληνας, που αποκοιμήθηκε σιτιζόμενος με δανεικά στο «Πρυτανείο», βαυκαλιζόμενος με την ψευδεπίγραφη «προοδευτικότητα», θα ξαναβρεί μέσα του το ένστικτο του Αργοναύτη, του ανθρώπου της εξερεύνησης, του ταξιδιού, της δημιουργίας, της καινοτομίας, του αγώνα της ζωής, και αρχίζω να ονειρεύομαι μια συνάθροιση των νέων Αργοναυτών και διερευνώ ποιος μπορεί να πάρει τη θέση του Φαλήρου από την Αθήνα, του Φάνου από την Κρήτη, του Λαέρτη από το Άργος, ποιος του Ιφικλή του Αιτωλού, του Κάστορα και του Πολυδεύκη από τη Σπάρτη, του Κάνθου από την Εύβοια, ποιος θα είναι ο Άργος, ο Θεσπιεύς, ο ναυπηγός της νέας Αργώς, ποιος; Αυτό είναι το Νέο Ελληνικό Ζήτημα! Παρασύρθηκα σε εφτά ελεύθερους συνειρμούς. Η Έβδομη Αί σθηση είναι το συνειρμικό ημίφως που πέφτει στα ανθρώπινα. Μια ελεύθερη περιπλάνηση του νου σαν το καρυδότσουφλο που αφήνεται να παρασυρθεί στα κύματα δίχως να χάνει την επαφή με την πραγματικότητα.

Ο λαβύρινθος με τα διαβολικά κάτοπτρα

«Καθρέφτη, καθρεφτάκι μου αν ποτέ σε ξεχάσω θα καταστραφώ, είτε είμαι Νάρκισσος είτε Περσέας!» Αυτό ήταν το ξόρκι του κάθε φορά που τρύπωνε στην Αίθουσα με τους Καθρέφτες. Δεν θα έπεφτε τόσο έξω αυτός, ένας ορθολογιστής, μπασμένος στα κόλπα του 21ου αιώνα, όπως ο ανόητος Νάρκισσος που πήρε για σώμα τον αντικατοπτρισμό του στο νερό. Στη λαμπρή του καριέρα μιμήθηκε την τεχνική του Περσέα, που δασκαλεμένος από την Αθηνά απόστρεψε τα μάτια από τη Μέδουσα, την κοίταξε για να την αποκεφαλίσει μόνο μες στο καθρέφτισμα της καλογυαλισμένης ασπίδας του. Διαφορετικά θα πέτρωνε. Έτσι κι αυτός, ποτέ δεν θέλησε να δει καταπρόσωπο την πραγματικότητα, ένιωθε ασφαλέστερος με τους αντικατοπτρισμούς της, τα είδωλα και τις οπτικές της αυταπάτες στην Αίθουσα των Κατόπτρων. Εκεί, γοητευμένος από το alter ego του στους καθρέφτες, ξανάβρισκε τον εαυτό του και τους ομοίους του, σιγούρευε τις ταυτίσεις και τις απορρίψεις του, χαλάρωνε με ευτυχισμένους συνειρμούς, απολάμβανε ένα σπάνιο αίσθημα ενότητας της ύπαρξής του κι αγαπούσε, ναι μπορούσε και ν’ αγαπήσει, ό,τι νόμιζε ότι ήταν, ό,τι ήθελε να είναι, ό,τι θεωρούσε μέρος του εαυτού του, της ιδιοκτησίας και της εξουσίας του, πρόσωπα και πράγματα του δικού του αστερισμού. Ένας κόσμος αυτο-ειδωλολατρίας, μακάριας έως θανάσιμης αποχαύνωσης, ωστόσο συνεκτικός, στέρεος, με τις θέσεις και τις προοπτικές του να έχουν προεξοφληθεί, κι αν περιοδικά δοκίμαζε αναταράξεις, ήταν προσωρινές και σύντομα επανερχόταν στο σημείο ισορροπίας. Κι όμως την τελευταία φορά που πάτησε το πόδι του –παράλογο! παράλογο!– λες και μια αιφνίδια ηφαιστειακή θερμότητα έλειωσε τους επίπεδους καθρέφτες, τους παραμόρφωσε σε πολυδιάστατους κρυστάλλους, σε κοίλα και κυρτά κάτοπτρα, με σφαιρικές ή ανώμαλες επιφάνειες διαφορετικής καμπυλότητας, κι οι ωραίοι αντικατοπτρισμοί μεταμορφώθηκαν σε κακομούτσουνα τεμαχισμένα τέρατα, σε άπειρες μεταλλαγές, χειρότερα κι απ’ το κεφάλι της Γοργόνας-Μέδουσας με τα φίδια για μαλλιά, τα μεγάλα δόντια, φάτσες αποκρουστικές που έτσι και τις ατένιζες πέτρωνες από το φόβο. Ένας υπαρξιακός εφιάλτης, κανείς δεν μπορούσε να αναγνωρίσει τον εαυτό του, ο ένας έδειχνε με αποτροπιασμό τον άλλο, «το τέρας είσαι εσύ, όχι εγώ», και η συμμετρική ωραία Αίθουσα με τους Καθρέφτες, που πρόσφερε υψηλές ναρκισσιστικές απολαύσεις, μεταμορφώθηκε στο Λαβύρινθο με τα διαβολικά κάτοπτρα, πιο περίπλοκο κι αδιέξοδο κι από εκείνον που έκρυβε το σκάνδαλο και τις ντροπές από το ανόσιο πάθος της Πασιφάης για τον ταύρο. Ο Άνθρωπος της Στιγμής, στερημένος από βαθιά μνήμη, από κάθε αίσθηση ιστορικής συνέχειας, εκείνος που ανασήκωνε αλαζονικά τους ώμους σε κάθε προμήνυμα κινδύνου με το This time is different, καθηλωμένος στο στάδιο του καθρέφτη, ο νάρκισσος του «εδώ και τώρα» με ανήμπορη οργή απαιτεί από την επιστήμη και την πολιτική να αποκαταστήσει πάραυτα τις παλιές του βεβαιότητες, από τα μαθηματικά ζητά ένα γεωμετρικό σημείο διαφυγής, έναν αλγόριθμο, έναν κανόνα, έναν κωδικό, σαν το κλικ στην Google ή όπως στον αριθμό του κινητού, που να μετατρέπει αυτόματα τους τερατώδεις κατοπτρισμούς του Λαβύρινθου στις παλιές ωραίες οπτικές ψευδαισθήσεις του. Μάταιο φίλε, μάταιο, το πρόβλημά σου ανήκει στα μη επιλύσιμα θεωρήματα. Η παραμόρφωση των καθρεφτών θα συνεχίζεται αμείωτη με δικό της ρολόι, μαζί και οι οβιδιακές σου μεταμορφώσεις. Μόνος, αβοήθητος, χαμένος στο Λαβύρινθο, δίχως κανένα μίτο της Αριάδνης, δίχως το κουράγιο να αναγνωρίσεις τον κοινό παρονομαστή των τεράτων.

Ένα ορφανό θεώρημα
Ένα ξημέρωμα, καθώς μηρύκαζα για πολλοστή φορά τη ματαιότητα των προσπαθειών μου να στείλω έγκαιρα σήμα κινδύνου για την επερχόμενη χρεωκοπία, ο νους μου γύρισε για πρώτη φορά σαράντα χρόνια πίσω, σ’ ένα μετα-εφηβικό μου μαθηματικό επινόημα με το φιλόδοξο τίτλο Το Άλυτο Παράδοξο Θεώρημα των Κατόπτρων. Έμεινε κι αυτό στη μέση, όπως τόσα άλλα, από την απότομη και αμετάκλητη στροφή που πήρε η ζωή μου στα δεκαοχτώ. Το «θεώρημα», αν το θυμάμαι καλά, ζητούσε να προσδιορίσει τα ελάχιστα αναγκαία κάτοπτρα α) της ίδιας, β) διαφορετικής καμπυλότητας, για να ανασυνθέσουμε με τη μέγιστη δυνατή προσέγγιση το ανάγλυφο ενός ανθρώπινου σώματος. Πιστός στα διαλεκτικά μαθηματικά των Ελλήνων, στο διανοητικό και αισθητικό τους παιχνίδι, απαιτούσα μάλιστα η λύση να μην είναι αλγοριθμική, υπολογιστική, με διαδοχικές προσεγγίσεις και σταδιακές διορθώσεις των

σφαλμάτων στρογγύλλευσης ή με τη μέθοδο των ηλεκτρονικών υπολογιστών, που τότε μόλις ξεμύτιζαν στη χώρα μας με δεινοσαυρική μορφή. Τι κι αν έμαθα πώς αποτυπώνουμε τη γήινη σφαίρα σε επίπεδους χάρτες, πωώς από δορυφορικές φωτογραφίες ανασυνθέτουμε το ανάγλυφο της Γης και των άλλων πλανητών! Τι κι αν μελέτησα τις σύγχρονες τεχνικές της φωτογραμμετρίας, ακόμα και τη μέθοδο της πολυφασματικής απεικόνισης με την οποία φωτογραφίζουμε ψηφιακά ένα αντικείμενο με διαφορετικά μήκη κύματος του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος, όχι μόνο του ορατού από το ανθρώπινο μάτι αλλά του υπεριώδους και του υπέρυθρου και στη συνέχεια απ’ αυτές τις φωτογραφίες ανασυνθέτουμε αλγοριθμικά την εικόνα του! Το δικό μου επινόημα το λησμόνησα παντελώς τόσες δεκαετίες και το ανακάλεσα αιφνίδια ένα πρωινό, όταν την ευφορία των ανθρώπων διαδεχόταν βίαια, εν μέσω της κρίσης, ο φόβος και ο πανικός κι έκαναν την εμφάνισή τους με νέα έκφραση παλιές υστερίες και νευρώσεις – αγχώδεις, ναρκισσιστικές, τραυματικές, ιδεοληπτικές, εγκατάλειψης, αποτυχίας. Η μεγάλη κρίση, που συντάραζε ταυτόχρονα τους «πάνω» και τους «κάτω», κάθετα και οριζόντια, διασάλευε όλες τις καθιερωμένες απεικονίσεις και ταυτίσεις, διέγειρε την αξιοθρήνητη μανία να δείχνει ο ένας τον άλλο, έφερνε στην επιφάνεια μια ψυχολογία ερήμου με τις αμμοθύελλές της, που άλλαζαν μόνο το σχήμα της ερήμου δίχως ν’ αλλάζει τίποτα, κι ακόμα κοινωνικές επιθυμίες ολέθρου και ενορμήσεις καταστροφής και «αυτοκτονίας». Οι καθρέφτες και τα κάτοπτρα, σ’ ανάλογους καιρούς αναταράξεων, πρόσφεραν μια χρήσιμη μεταφορά. Ο Ζαρατούστρα του Νίτσε σ’ ένα εφιαλτικό όνειρο βλέπει «το παιδί με τον καθρέφτη». «Κοίταξα τον εαυτό μου στον καθρέφτη κι είδα ένα διάβολο να μου κάνει γκριμάτσες». Ο ψυχαναλυτής Ζαν Λακάν απέδωσε την πρώιμη ναρκισσιστική εμπειρία διάπλασης του Εγώ με τον όρο στάδιο του καθρέφτη. Είχε επηρεαστεί άμεσα από τα οπτικά πειράματα του φυσικού Μπουαζέ μ’ ένα κοίλο κι ένα επίπεδο κάτοπτρο που σχημάτιζαν δυο τύπους κατοπτρικών ειδώλων μιας ανθοδέσμης: τα «πραγματικά» είδωλα και τα «φανταστικά». Ο καταραμένος Ζενέ, ο άγιος Ζενέ κατά τον Σαρτρ, που εξύψωσε την ελεεινότητα και την προδοσία δίχως όρια στο επίπεδο του μάρτυρα-ευαγγελιστή, ο αγαπημένος μου Ζενέ, που έβλεπε στους πάντες και στα πάντα το δικό του επίφοβο είδωλο, μας μεταφέρει στο αυτοβιογραφικό Το ημερολόγιο ενός κλέφτη την προσωπική του τραγική εμπειρία, καθώς βρέθηκε παγιδευμένος στο πολυδαίδαλο «Ανάκτορο με τους Καθρέφτες», ένα παλαιό παιχνίδι των πανηγυριών. Ο Μπόρχες παρακαλεί το φύλακα άγγελό του να μην ονειρευτεί καθρέφτες, τους τρέμει. Και το «κορίτσι» του τρελαίνεται και στην κρεβατοκάμαρά της οι καθρέφτες σκεπάστηκαν, γιατί βλέπει το δικό του είδωλο να ιδιοποιείται το δικό της και πανικόβλητη λέει πως την καταδιώκει και της κάνει μάγια. «Ζεις και πεθαίνεις μπροστά σ’ έναν καθρέφτη», έλεγε ο Μπωντλαίρ. Ξέχασε μόνο να συμπληρώσει ότι δεν βλέπεις τον εαυτό σου αλλά αποκλειστικά την εικόνα που παράγει το δικό σου βλέμμα. Το πιο τρυφερό κείμενο που γράφτηκε ποτέ για καθρέφτη είναι νομίζω «Ο καθρέφτης στην είσοδο» του Καβάφη. «Ένα ομορφότατο παιδί υπάλληλος σε ράπτη», που έφερε ένα δέμα, κοιτάχτηκε στον μεγάλο παλαιό καθρέφτη στην είσοδο του πλούσιου σπιτιού. Μα ο παλαιός καθρέπτης που είχε δει και δει, κατά την ύπαρξίν του την πολυετή, χιλιάδες πράγματα και πρόσωπα· μα ο παλαιός καθρέπτης τώρα χαίρονταν, κ’ επαίρονταν που είχε δεχθεί επάνω του την άρτιαν εμορφιά για μερικά λεπτά. Αχ, πόσο λίγες φορές στη ζωή θα μπορούσαμε να ομολογήσουμε με τη γλώσσα του Καβάφη «Το κάτοπτρο δεν μ’ απατά, είν’ αληθής η θέα...». Εννιά στις δέκα φορές ο καθρέφτης βγαίνει ψεύτης κι εγώ σαράντα χρόνια τώρα άφησα ορφανό κι άλυτο το Παράδοξο Θεώρημα των Κατόπτρων!

Μυστική αίσθηση: Από το μηδέν στο άπειρο

Άσκηση συστολής. Έβλεπε τον εαυτό του να μικραίνει, πρώτα άρχισε να μαζεύει το κεφάλι στους ώμους και συνάμα αργά αργά, αδιόρατα, το σώμα του, συμμετρικά και στις τρεις διαστάσεις. Για μια στιγμή κάτι σαν φόβος πήγε να γεννηθεί μέσα του, μα ηρέμησε και συνέχισε, η αναπνοή του έσβηνε απαλά, δεν ανυπομονούσε, επαναλάμβανε μόνο το όνομά του σαν να παρότρυνε την ίδια την ύπαρξή του σε μια συστολή δίχως όρια, αποσύρεται απ’ όλα, καμιά σκέψη, διέγερση ή αγωνία, τα πάντα κι ο ίδιος σε απόσβεση, θαρρείς κι ένα εσωτερικό αλεξικέραυνο εκφόρτιζε την ενέργειά του στο σημείο μηδέν, σ’ ένα κέντρο εντός του σαν να ’ταν αυτό το κέντρο του κόσμου. Γαλήνη και ευδαιμονία τον κυρίευε σ’ αυτή την αργή εκμηδένιση, τώρα κρατά τρυφερά στην παλάμη ό,τι έχει απομείνει από τον εαυτό του και παρακολουθεί την καταληκτική του συρρίκνωση σε κουκκίδα. Πόσα λεπτά θα μείνει απορροφημένος στη μηδενική κατάσταση; Δεν θα θυμάται. Ένα εσωτερικό ρολόι τα ρυθμίζει. Άσκηση διαστολής. Προτιμά τις νύχτες με αστροφεγγιά στην ύπαιθρο ή στην άκρη της θάλασσας. Κάθεται χάμω, ηρεμεί, μετά ξαπλώνει ασάλευτος σε απόλυτη απομόνωση από το κοινωνικό περιβάλλον, με τα μάτια στον ουρανό αφήνεται να τον νικήσει η απεραντοσύνη του, καταλαμβάνεται από τη συμπαντική μουσική, περνά ώρα όταν νιώθει την ύπαρξή του να λύνεται, να ελαφραίνει, να απελευθερώνεται αθόρυβα σαν αιθέρας, να βγαίνει έξω από τον εαυτό του, να τον εγκαταλείπει, να εναντιώνεται στην εξουσία της βαρύτητας, κι όλο να χάνει βάρος, να διαστέλλεται, να αραιώνει, να αιωρείται –τίποτα ορατό, τίποτα ακουστό, ούτε δάκρυα, ούτε ίλιγγος, ούτε ναυτία– να εξαϋλώνεται σ’ ένα αόρατο σύννεφο που απλώνεται στο σύμπαν, να ατενίζει τον εαυτό του από κει ψηλά, να εκκενώνει την ενέργειά του στο διάστημα, να διαλύεται και να χάνεται με γαλήνη κι ευτυχία στο άπειρο κι εκεί, στο τέλος δίχως τέλος, στα ακραία όρια δίχως όρια, επανέρχεται στο απειροελάχιστο, στη μηδενική κατάσταση, ναι εκεί στο άπειρο ξανασυναντά το μηδέν. Πόσες ώρες διαρκεί αυτή η ηδονική εγκατάλειψη στο μηδέν και το άπειρο; Εξαρτάται. Είναι φορές που τον ξυπνά το πρώτο κελάηδημα των κοτσυφιών. Πιστεύω ότι η άσκηση συστολής-διαστολής του δασκάλου μου αποτελεί μια διαδικασία αυτοκάθαρσης, ένα αναζωογονητικό άδειασμα, μια πράξη κενώσεως και «ταπεινώσεως» εαυτού, που τη συναντάμε από τον Εμπεδοκλή ως τον Απόστολο Παύλο, ο οποίος θεωρεί ότι ο Ιησούς «ἑαυτὸν ἐκκένωσεν ἐν μορφῇ δούλου λαβὼν καὶ ἐν σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου». Δεν είπα όμως λέξη. Η μαθητεία μου έπρεπε να είναι σιωπηλή.

Συνέντευξη για το Τίποτα
Ο γερο-μαλλιάς συμπατριώτης μου δεν σήκωνε συζήτηση γι’ αυτή του τη μυστική εμπειρία. Ασκήθηκα κι εγώ στην «πυθαγόρεια σιωπή». «Καιρὸς τοῦ σιγᾶν, καιρὸς τοῦ ἐῥωτᾶν ». Έπρεπε να περάσει αρκετός καιρός για να μπορέσω να του αποσπάσω μερικές πρόσθετες πληροφορίες. Δεν είναι σωκρατικός να προσποιείται άγνοια και ταπεινοφροσύνη, είναι Κρητικός και παρασύρεται. Δάσκαλε, τα φόρεσες τελικά και συ τα φτερωτά σανδάλια του Περσέα! ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ: Μη γίνεσαι ασεβής. Ξέχνα το μαγικό πέταγμα των παραμυθιών με φτερωτά σανδάλια, φτερά του Έρωτα, αερικά, ιπτάμενα χαλιά, ιπτάμενα καράβια ή άλογα πουλιά. Ούτε λόγος βέβαια για τον περιστρεφόμενο ιπτάμενο κουβά του Κάφκα. Είναι μια εσωτερική διαλεκτική εμπειρία από το άπειρα μικρό, το άτομο, μέχρι το άπειρα μεγάλο, το συμπαντικό, από την ύπαρξη στη μη ύπαρξη. Να αποκαλέσουμε Νιρβάνα αυτή την εμπειρία; ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ: Είμαι Έλληνας όχι βραχμάνος. Το πνευματικό μου ταξίδι ανήκει στην «επιμέλεια εαυτού», στην τέχνη του «ευ ζην». Είναι μια καθαρτήρια διαδικασία. Η ατομικότητα δεν καταργείται μέσα σε μια συλλογική συμπαντική ψυχή όπως στη Νιρβάνα. Συστέλλεται-διαστέλλεται από το μηδέν ως το άπειρο αλλά επανέρχεται πλουσιότερη, σοφότερη, απελευθερωμένη από το βάρος της ζωής, ελαφρότερη αλλά

ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ: Οι Άραβες ήταν μεταπράτες. αυτή η μυστική άσκησή σου δεν έχει βέβαια σχέση με τον «Επιμενίδειον Ύπνο» που σου αποδίδουν. Όταν τα αφαιρούσαν όλα προέκυπτε το μέγεθος ουδέν σαν άδειος κύκλος. Στα μαθηματικά όμως. αιώνα στους Ιταλούς ως zephyrs. Ίαση από κάθε τραυματικό συναίσθημα.Χ. μυριάδα. αυτές τις ενοχικές θανατίλες της εβραϊκής κουλτούρας! Ακούγεται παράδοξο. ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ: Πέφτεις στην παγίδα των Δυτικών. κενό. Όχι σ’ εμένα. ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ: Είναι αλήθεια ότι έτσι ρητά ο αριθμός μηδέν καθυστερεί να εμφανιστεί. σκεπτικιστών. πάσχουσα. 20. ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ: Η μαθηματική και φιλοσοφική σκέψη των Ελλήνων σημαδεύτηκε από διαρκή ένταση ανάμεσα στο πεπερασμένο και το άπειρο του κόσμου. Η μυριάδα των μυριάδων είναι το αστρονομικό 108. «Βάλε μια τζίφρα». 10. Πάντως. ο Κανένας. που θέλουν να μειώσουν την οφειλή τους στους Έλληνες. zefiro. κι έτσι είχαμε το 01. Ο Πυθαγόρας όπως κι εγώ ταξιδεύαμε στην Ανατολή. προσωκρατικών. Ελευθερία από τους περιορισμούς της ανθρώπινης ύπαρξης. στωικών. Ο Επιμενίδης έμεινε αμίλητος για λίγο σαν κάτι να τον βασάνιζε και συνέχισε: Στη Μεσοποταμία όμως διάβασα μια αρχαία πήλινη πινακίδα όπου ο πατέρας ρωτά το γιο: «Πού πας. ή από Μ.. του απάντησε εκείνος. Χρησιμοποιούσαν τον κύκλο με άμμο σαν πίνακα και μετρούσαν με βότσαλα. σε Sifr και οι Εβραίοι σε Sifra. Αυτό το σύμβολο χρησιμοποιείτε κι εσείς είκοσι δύο αιώνες μετά. δάσκαλε. Νωρίτερα. 30. στον καιρό του Αρχιμήδη. Ο Αρχύτας από τον Τάραντα είπε την πιο έξυπνη ειρωνεία εναντίον του πεπερασμένου του σύμπαντος και υπέρ του απείρου: «Αν φτάσω στα ακρότατα όρια του σύμπαντος μπορώ να απλώσω το ραβδί μου έξω απ’ αυτό. αγαπητική. 90° η ορθή γωνία. οι Έλληνες αστρονόμοι χρησιμοποιούσαν ένα μικρό 0 στο μ° για να δηλώσουν τις μοίρες. Λένε ότι νεαρός στην Κρήτη εκοιμήθης επί «επτά και πεντήκοντα έτη». ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ: Πες τη χαρούμενο ξαλάφρωμα. Αυτό ταξιδεύει καθυστερημένα από την Ανατολή στη Δύση με τη διαμεσολάβηση των Αράβων. Θυμήσου το όμικρον στο Οὐκ ή στο Οὔτις. όχι στη λέξη . Το cipher επίσης είναι το μηδέν. Οι Αλεξανδρινοί μαθηματικοί όπως ο Ήρων. οι Ινδοί. Αποφόρτιση του εγκεφάλου από παραπανήσιο ενεργειακό φορτίο. σοφιστών.. Ωδή στη ζωή. zefro και σταδιακά εξασθενεί στη Βενετία σε zero. χρησιμοποιούσε το σύμβολο Μ° από το Μο. το μεθυσμένο Κύκλωπα. .. όπου το μηδέν αναφέρεται με τις λέξεις «bindu» και «kha». Το μηδέν είναι το όμικρον του ουδέν. αλλά οι Έλληνες που δημιούργησαν το θαύμα της μαθηματικής σκέψης δεν ανακάλυψαν το μηδέν. «Τότε γιατί αργοπορείς. τον Κρητικό με τις δεκάδες ζωές. το όνομα που χρησιμοποίησε ο Οδυσσέας στον Πολύφημο. το έλεγαν στην Κρήτη επί αιώνες. Μετέφρασαν από τους Ινδούς το Sunya.. Με τα μάτια μου είδα ένα «ωροσκόπιο των Ελλήνων» στα σανσκριτικά.πυκνότερη.000 χρόνια πριν οι Σουμέριοι είχαν συλλάβει το μηδέν στο χώρο και το χρόνο. Στον αριθμό 0 σαν σύμβολο αναφέρομαι. Το νόημα του Τίποτα κυριαρχεί επί αιώνες στις φιλοσοφικές συγκρούσεις των Ελλήνων. το μονόγραμμα και σήμερα ο κρυπτογραφικός αλγόριθμος. Απ’ αυτούς φτάνει τον 8ο μ. μονάδα. 360° ο κύκλος. Οι Σουμέριοι.» Φαντάζεσαι λοιπόν ότι 5. Λένε ότι είναι αραβικό. Ο άδειος κύκλος φαίνεται ότι έδωσε στους Έλληνες την πρώτη ιδέα. ο Πάππος και ο Διόφαντος επηρέασαν καταλυτικά τους Ινδούς. δεν ήρθε από τους Έλληνες. το μηδέν των Δυτικών. ο μεγάλος Αλεξανδρινός.» Δάσκαλε.» «Πουθενά». Ο Φρόιντ θα ονόμαζε αυτή την ανθρώπινη κατάσταση ενόρμηση θανάτου. Και οι ανατολίτες. Όμως ο Διόφαντος. Μα και το άπειρο δεν προκαλούσε κάποια αμηχανία στους Έλληνες. ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ: Υπάρχει ένα διαρκές πάρε δώσε με τους Έλληνες. το zero.

καλλιέργεια. Εκφόρτιζε με το άγγιγμα και το λόγο και έδινε θετική διέξοδο σε λιμνάζουσες τραυματικές ψυχικές καταστάσεις. Οι νευρώνες στον εγκέφαλο καθαρίζουν. Ούτε είχε όρεξη να συνεχίσει τη συζήτηση όταν τον ρώτησα για την ξακουστή έκσταση του Σωκράτη. Στο καχύποπτο υλιστικό βλέμμα μου απαντούσε με τις φράσεις «Αποσυμφόρηση. φάνηκε σαν να προσευχήθηκε στον Ήλιο κι ύστερα έφυγε. ένας μετασχηματιστής κυματικής ενέργειας. Το λευκό πατριαρχικό του κεφάλι ίσια μπροστά. Όρθιος. Απορροφούσε αρνητική ενέργεια από μια περιοχή του σώματος όπου τα συμπτώματα ήταν σωματοποιημένες εκφράσεις ψυχικού πόνου και ανεπίλυτων ψυχικών συγκρούσεων. όπως συμβαίνει στην υστερία. Τα αντανακλαστικά οξύνονται. Καλύτερα να σταθούμε στο φαινόμενο μεταβίβαση στην πνευματική. συμπλήρωσε μετά από σύντομη παύση. Δυνάμωνε το κουράγιο και η φαντασία του. αποσυμφόρηση προκαλεί η ροή του ρεύματος. καμιά μεταφυσική. Ο σωματικός και ψυχικός τόνος αυξάνει. Φαινόμενο placebo όταν οι θετικές προσδοκίες ίασης από το ψευδοφάρμακο ενεργοποιούν τα ανάλογα ορμονικά συστήματα και επιτυγχάνουν θεραπευτικά αποτελέσματα. Ως το μεσημέρι άρχισαν να τον παρατηρούν κι άλλοι. μόνο το ξημέρωμα κινήθηκε. Χρειάζεται πίστη. Πράγματι. Έκλεινε τα μάτια. Προετοίμαζε όλη του την ύπαρξη να υποδεχτεί κάτι. Στο Συμπόσιο του Πλάτωνα ο Αλκιβιάδης. ακίνητος στην ίδια θέση. «Τίποτα δεν προσφέρεται δωρεάν. μια γραμμή μεταβίβασης «ρεύματος». Ο γέροντας με τις τριάντα ζωές γίνεται ένας γιγάντειος φορτιστής. ν’ αρχίσει να μαγνητίζει τα διάχυτα ραδιοκύματα της ατμόσφαιρας. Υποβολή. «Η Μούσα μιλά στους λίγους που πραγματικά την αποζητούν». ζωτικής δύναμης. Κάτι σαν φευγαλέο παιχνίδισμα ηλεκτρικού ρεύματος μέσα μου. ψυχική αλλά και φυσική . να σχηματίζεται μια ισοϋψής τρίαινα. να ξαφρίζει κυριολεκτικά την ενεργειακή «σούπα» του περιβάλλοντος. βυθισμένος σε σκέψεις. διηγείται πως μια μέρα ο Σωκράτης στεκόταν όρθιος και ακίνητος από τα ξημερώματα. Μπορούσε να μεταβιβάζει θετική ενέργεια με το άγγιγμα. «Μπορώ κι εγώ. Όχι δεν ήταν η στάση της προσευχής ή της ικεσίας προς μια ανώτερη ουράνια δύναμη. δυσλειτουργία ή αδικαιολόγητος πόνος. συγχωριανέ μου. Μην πάει βέβαια ο νους σας σε τίποτα ιδεοληπτικά άτομα που συχνάζουν σε θρησκόληπτους ή μεταφυσικούς κύκλους! «Ένιωθα εδώ και καιρό να σβήνει το κερί μέσα μου. Μεταβίβαση: Η άλλη αίσθηση Ύπνωση. να μένει επί 24 ώρες ακίνητος σε πλήρη αφαίρεση από το περιβάλλον. Το ίδιο και η αντοχή του. στους ώμους κι ένας εσωτερικός «θερμοστάτης» να την κατανέμει κατά προτεραιότητα στα όργανα που την έχουν μεγαλύτερη ανάγκη.» Επιμενίδης: Wi-Fi θεραπευτής Ηρεμούσε. σαν αντένα. «Δεν είναι παράλογο. Έζησα μια εσωτερική εμπειρία μετάδοσης ενέργειας. «Τι ένιωσες. που ήταν δίπλα του στην εκστρατεία της Ποτίδαιας. Εκεί που υπάρχει ατονία. Πού βρήκε τόση αντοχή. περίεργοι αν θα παρέμενε έτσι όλη τη νύχτα. Καμιά μαγεία. Επανέρχεται η όρεξή μου για ζωή». δύναμη της θέλησης». Ατονία και ήπια κατάθλιψη με χρόνιους πονοκεφάλους. δάσκαλε. επιμονή. για να θεραπεύσει μια χρόνια κόπωση ή έναν πόνο που δεν ανάγονταν σε παθολογικά αίτια.» τον ρώτησα. να την πυκνώνει σ’ ένα αόρατο ενεργειακό σύννεφο κι ύστερα να ’ρχεται αυτή η μοναδική αίσθηση της εσωτερικής ροής του «ρεύματος» από τα δάχτυλα στα χέρια. Σημάδι πως πρέπει να σταματήσω. εξάσκηση. Πέρασαν αρκετά λεπτά μέχρι η «τρίαινα». Τίποτα παραπάνω από μια συμπληρωματική θεραπευτική αγωγή». ανανεώνονται. να τη συγκεντρώνει. Ανασήκωνε τα χέρια ως το ύψος του κεφαλιού. ένα ενεργειακό μικρο-στρόβιλο που με ζωογονεί και με αναταράσσει.» ρώτησα μια έξυπνη μορφωμένη κυρία που βίωσε τη «θεραπεία» του. διευκολύνονται οι συνδέσεις τους. οπότε μερικοί Ίωνες έβγαλαν τα στρώματά τους έξω από τις σκηνές. Καμιά επιθυμία. Το βράδυ εξακολουθούσε να είναι καρφωμένος στο ίδιο σημείο.Έκανε πως δεν άκουσε.

Η θεραπευτική αγωγή στην ψυχανάλυση βασίζεται στη μεταβίβαση. αλλά η ανάγκη να ψάχνω δεν με εγκαταλείπει. Ας επιστρέψουμε όμως στο γέροντα δάσκαλο. Ξεχάστε τώρα τον ψυχαναλυτή. κοιτά μόνο μέσα σου· αυτό είναι το πρώτο πράγμα που ζητά η Φιλοσοφία από τους μαθητές της». να ισορροπεί. Η επινοητικότητά της είναι ασύλληπτη. το γλίστρημα σε κατάσταση νιρβάνα. η ψυχανάλυση και κυρίως η ποίηση του Ρομαντισμού. αλλά για ένα πράγμα είμαι βέβαιος: η μεταβίβαση αποτελεί μια άλλη. θεμελιώδη αίσθηση της ανθρώπινης κατάστασης σ’ όλους τους τομείς της ζωής. να μειώνεται. Από την άλλη έχουμε την απόσβεση της ανθρώπινης επιθυμίας.P. το ipod που ακούτε μουσική. Είναι το όνειρο του Νικολά Τέσλα για ένα παγκόσμιο δίκτυο ασύρματης μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας. ανεκπλήρωτους πόθους. Ελεύθερη ανακύκλωση ενέργειας από το σύμπαν. Από τη μία σε μια αχαλίνωτη ενδοσκόπηση. την εκμηδένιση της ατομικότητας. φορτίσεις και φαντασιώσεις που δημιουργούν παθογόνα συμπλέγματα. Γιγάντεια διαστημικά φωτοβολταϊκά κάτοπτρα θα παράγουν gigawatts ηλιακής ενέργειας 24 ώρες τη μέρα και θα την εκπέμπουν στη Γη με κυματική μορφή. Ο Τσάιλντ Χάρολντ του Μπάιρον. να μετατίθεται από μια περιοχή σε μια άλλη. όλοι θα έκλεβαν! Δεν ξέρω πόσοι από μας θα τα καταφέρουν να βιώσουν αυτή τη Wi-Fi ασύρματη ενεργειακή θεραπευτική αγωγή του δασκάλου μου. Και τίποτα δεν είναι δίχως κινδύνους. Στα όνειρά σας σίγουρα. Είναι μια καθημερινή ασυνείδητη διεργασία. μεταβιβάζεται σ’ ένα δέκτη και «πακετάρεται» ξανά σε ηλεκτρικό ρεύμα. συνήθως γονεϊκά. στη φροϊδική γλώσσα. το ηλεκτρονικό σας βιβλίο. την ελάττωση των διεγέρσεων στο μηδέν. Morgan φιλοτιμήθηκε να χρηματοδοτήσει την καινοτομία. θρηνεί: «Αλίμονο! Δεν ξέρω τι ψάχνω. είναι η σχέση καθηγητή-μαθητή. που τον αφήσαμε με υψωμένα χέρια να τραβά ενέργεια από τον αέρα! Παράλογο. ο οποίος υποκαθιστά άλλα πρόσωπα. Μόνο ο τραπεζίτης J. μπορεί σε ανώριμα ή ιδεοψυχαναγκαστικά άτομα να παρεκκλίνει σε δύο ακραίους πόλους που περιγράφουν η φιλοσοφία. φυσική και ανθρωπογενή. Ξαναγυρίζω σ’ ένα πείραμα ηλικίας εκατό ετών που με γοήτευσε στην πρώτη νεότητά μου αλλά ξεχάστηκε διεθνώς. στηρίζεται η ενδοψυχική μας άμυνα. Ο ασθενής μεταβιβάζει στον αναλυτή ασυνείδητες επιθυμίες και αναπαραστάσεις. Μεταβίβαση είναι η σχέση πνευματικού-εξομολογούμενου ή του ασθενούς με το γιατρό του. Επαναφέρει κάτι από το παρελθόν που τον «αρρωσταίνει» και το μεταθέτει στο πρόσωπο του γιατρού. Το ηλεκτρικό ρεύμα από έναν υψηλό πύργο μετασχηματίζεται σε μικροκύματα. σε «ενόρμηση θανάτου». αρνητικά ή θετικά συναισθήματα. σ’ αυτή τη μεταβίβαση και την ανακατανομή της ενέργειας. σ’ έναν εγωκεντρισμό δίχως όρια που στη γλώσσα του Φίχτε συμβουλεύει: «Άκου μόνο τον εαυτό σου: πάψε να κοιτάς γύρω σου. Εδώ. και την υπερίσχυσή της έναντι των ενορμήσεων του Έρωτα και της Ζωής. Γίνεται χωρίς να το ξέρετε. να μεταμφιέζεται. Καθένας μας γίνεται γιατρός του εαυτού του. στο πεπερασμένο και το απεριόριστο. μας είπε ο δάσκαλος. με μεγαλύτερη ή μικρότερη επιτυχία.» Ο Μπωντλαίρ στο «Ο Πόθος της Εκμηδένισης» θα πει: . με τη λαχτάρα για θλίψη και τους απεριόριστους. θετική ή αρνητική. Επενδύουμε και αποεπενδύουμε ψυχική ενέργεια για να επιτύχουμε μια βιώσιμη κατάσταση. Δεν θα περάσει πολύς καιρός και το κινητό σας τηλέφωνο. και ελαττώνει την ενέργειά του σε μια περιοχή ή σ’ ένα αντικείμενο που του προκαλεί φόβο και επώδυνη ένταση και την αυξάνει εκεί που η ένταση και ο ψυχικός πόνος γίνονται ανεκτά. Ο ψυχικός μας κόσμος είναι ένα σύστημα κυκλοφορίας και κατανομής ενέργειας που μπορεί να αυξάνει. Μαθησιακή μεταβίβαση. Είναι μια λειτουργία απελευθέρωσης (κάθαρσις) και εκφόρτισης συναισθημάτων που έχουν παραμορφωθεί και εγκλωβιστεί. που αγαπά ή φοβάται ο αναλυόμενος. κυματική ενέργεια. να μεταστρέφεται. αλλά οι εταιρείες παραγωγής ρεύματος την απέρριψαν γιατί έτσι κανείς δεν θα πλήρωνε το ρεύμα.σφαίρα. Ο Βέρθερος του Γκαίτε αποτελεί το μοιραίο έρωτα με την υποσυνείδητη ορμή προς την αυτοκαταστροφή και την αυτοκτονία. Παρεκκλίσεις και παρεκτροπές της εσωτερικής εμπειρίας «Τίποτα δεν δίνεται δωρεάν». από τη διάχυτη. να απωθείται ή και να αποσβένεται. Η εσωτερική βίωση της «συστολής-διαστολής» του Εγώ ανάμεσα στο μηδέν και το άπειρο. Είναι δικό μου λάθος που συναντώ παντού όρια και που το πεπερασμένο δεν έχει για μένα καμιάν αξία. θα φορτίζονται απευθείας από τον αέρα.

κοιμήσου παλιάλογο. την ιατρική και την πολιτική μέχρι τον έρωτα και τη θρησκεία. Η μεταβίβαση μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές παρεκτροπές: από τη διδασκαλία. δηλαδή η ένωση με το θείο. Θρησκόληπτα άτομα με ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση μας καταπλήσσουν με τις βλάσφημες έμμονες ιδέες και τις πολυδιεστραμμένες ερωτοληψίες τους. προσαρμογή του κέντρου της ψυχής στο μεγάλο κέντρο. ο νεοπλατωνιστής. Δίχως ντροπή. αγαλλίασις. που μια φορά ριχνόσουν στην πάλη η Ελπίδα που σπιρούνιαζε την αόρατη ορμή σου δε σε κεντάει τώρα πια. έχει τους κινδύνους του. . Το «βακχεύειν». Ο Πλωτίνος. Όμως ο προσευχόμενος ιδεοληπτικός μεταβιβάζει και προβάλλει στο ανώτερο ον τις δικές του ασυνείδητες επιθυμίες και σ’ ορισμένες ακραίες περιπτώσεις η μυστικιστική αγάπη παρεκτρέπεται διά της αυθυποβολής σε ξέφρενη φαντασιακή συνεύρεση και η Ιερή Μέθη και η συνάντηση με το Νυμφίο εκφυλίζεται σε «γαμήλια» ένωση και σε οργασμικά ατυχήματα. άπλωσις. γαλήνη». παράδοσις. που σου ’ρχεται σε κάθε εμπόδιο ζάλη.Σκέψη πικρή. η μυστική ένωση του ανθρώπου με το θείο. ομολογεί πως ο εκστατικός θείος Έρωτας. μιμείται την ερωτική πράξη –μίμησις δὲ τούτου καὶ οἱ ἐνταῦθα ἐρασταὶ καὶ ἐρώμενοι– και περιγράφει τα στάδια αυτής της μυστικής εμπειρίας με τη σειρά «έκστασις.

για να υποδηλώσει τους αγνώστους x. «Πού τον αισθάνεσαι. «Τον νιώθεις καφε-κίτρινο. «Τι χρώμα έχει. Έχει μπερδέψει τις αισθήσεις ο αρχαίος σοφός. Κελεπούρι βέβαια: ατομικό φροντιστήριο για έναν άφραγκο φοιτητή του Πολυτεχνείου που συνεργαζόταν με τα φροντιστήρια Μανωληκίδη λόγω του συγχωριανού μου χημικού Νίκου Πάγκαλου. Κουφό. σκέφτηκα όταν το πρωτάκουσα. κίτρινο. αποδιοργανώνει τη σκέψη μου». μέχρι πρόσφατα που μια γνωστή. χρησιμοποιούσε χρώματα. Έπαθα σοκ με την απάντησή του. σκέφτηκα. Πράσινο και πράσινο κάνει κόκκινο Όταν ήθελε να βεβαιώσει με κατηγορηματικό τρόπο μια άποψη επαναλάμβανε αυθόρμητα: «Πράσινο και πράσινο κάνει κόκκινο». Ακούει με τα χέρια χρώματα! Θα μας τρελάνει. Χρησιμοποιούσε δηλαδή έγχρωμες κιμωλίες σε πράσινο πίνακα απλώς για να τονίσει το νόημα. κίτρινο. λευκό. Έγχρωμη ακοή με την αφή. όπως μαύρο. ή με διαφοροποιημένη ένταση του πόνου. μου εξομολογήθηκε ότι κατά τη διάρκεια του βελονισμού τα τσιμπήματα σε διαφορετικά σημεία του σώματος. Έπειτα από δύο τρία λεπτά μου λέει ανακουφισμένος: «Ευτυχώς είναι κίτρινος-λεμονί».» «Ανεβαίνει από το σβέρκο προς τα πάνω». Ψαρεύοντας στην ιστορία των μαθηματικών βρήκα ότι ο Ινδός μαθηματικός Μπραμαγκούπτα. Ακούει χρώματα . «Αν ήταν πορτοκαλί.. θύμωσα..Χ. «Για να τον ακούσω.» ρώτησε μιας και με είδε κακόκεφο.» «Θα είχε μεγάλη ένταση και διάρκεια». κάτι που απεχθάνομαι.» Τον κοίταξα αμήχανα. Στο μυαλό του οι αριθμοί έχουν χρώματα. Είχα μείνει άφωνος από την υψηλή απόδοσή της. Το πράσινο ήταν το δύο και το κόκκινο το τέσσερα! Επιστρέφω ξανά σαράντα χρόνια πίσω. διέγειραν διαφορετικά χρώματα στον εγκέφαλό της και μάλιστα με τα μάτια κλειστά. «Μα το ίδιο κάνει και ο Μικρούτσικος». Τα περιστατικά αυτά των αριθμητικών πράξεων με χρώματα πολλαπλασιάζονταν και αναγκάστηκα να παραβιάσω τον κανόνα της διακριτικότητας και να τον ρωτήσω. Παρακολούθησα ένα μάθημα του Μικρούτσικου. πορτοκαλή. κόκκινο.Έχω έναν πόνο κίτρινο-λεμονί «Τι τρέχει. y. Το μυστήριο γινόταν ακόμα μεγαλύτερο. Το κορίτσι αντέδρασε: «Ναι. 630 μ. Πράγματι το κορίτσι ταύτιζε τους αριθμούς.. σκέφτηκα. τι. «Έχω πονοκέφαλο». Η μαθηματική αφαίρεση για μένα είναι άχρωμη και τα σχήματα έχουν μόνο παραλλαγές του μαύρουγκρι σε λευκό ή αντίστροφα.» είπε και κράτησε απαλά με τις δυο παλάμες του το πίσω μέρος του κεφαλιού μου. Ύφος ανθρώπου που λέει: «Δύο και δύο κάνουν τέσσερα». Μυστήριο. Με εντυπωσίασε ωστόσο ότι επέμενε να χρησιμοποιεί χρωματιστά στυλό στα γεωμετρικά σχήματα και τα σύμβολά τους. γράμματα και αριθμούς. αλλά χρησιμοποιεί εντελώς λάθος χρώματα και μου τη σπάει. μπλε. στην επίλυση ενός αριθμητικού προβλήματος. Μια μαθήτρια του είκοσι αδυνατούσε να παρακολουθήσει την έξοχη διδασκαλία του πατέρα Μικρούτσικου στη Γεωμετρία.. δεν ξέρει τη χημεία των χρωμάτων. Δεν έδωσα ιδιαίτερη σημασία.. τα γράμματα και τα σχήματα με δικά της συγκεκριμένα χρώματα. και μάλιστα οδοντίατρος με υψηλό βαθμό ευφυΐας. z.» Με δουλεύει ο «θεόπνευστος» αγύρτης. ιδιαίτερα στην επίλυση γεωμετρικών τόπων.

Το μακρό a του αγγλικού αλφάβητου (περί αυτού θα πρόκειται. Στην πράσινη ομάδα είναι το f. τον κοσμοπολίτη εμιγκρέ που έγραψε τη Λολίτα».. συναφή με το θέμα μας: Παρουσιάζω. όπως και τους Φιλισταίους και τους Κάρες. αν και με ξένιζε πάντα η λεπτομερειακή ακριβής αλλά. Είναι από τους αγαπημένους μου συγγραφείς. ή μόνο τα γράμματά τους. αφού ακόμα και τον αντιντοστογιεφσκισμό του δέχτηκα ψύχραιμα. Είχα ανέβει πάνω σ’ έναν τηλεφωνικό θάλαμο. αυτόν. Γερμανίδες και Αγγλίδες γκουβερνάντες και τους εξήντα και πάνω υπηρέτες στο αρχοντικό της οικογένειάς του. «Το νόημά τους έχει χρώμα. δάσκαλε. συνδυασμένο . ώστε αφιέρωσε όλη τη ζωή του στη συλλογή πεταλούδων! Το αίνιγμα λύθηκε όταν διάβασα το αυτοβιογραφικό του Μίλησε Μνήμη (Speak Memory). το k του μυρτιδίου. Ή μήπως γνώριζε τη σπάνια πληροφορία ότι τους Κρητικούς τους αποκαλούσαν στον αρχαϊκό κόσμο «κόκκινους» λόγω επιδερμίδας. αλλά για την υπερτροφική αίσθηση χαμένης παιδικότητας. τα χαμένα τραπεζογραμμάτιά του.Πέρασε καιρός για να του αποσπάσω την ομολογία: «Οι λέξεις για μένα έχουν χρώμα». που δεν αφήνει πολύ χώρο στη δική μας φαντασία και με κάνει να νοσταλγώ την ξηρότητα και αχρωμία του Κάφκα. εκτός και αν αναπαρίστανται με ένα μόνο γράμμα σε άλλη γλώσσα (όπως στην περίπτωση του ρωσικού γράμματος για το sh..» Το μυαλό μου γύρισε σ’ ένα παλιό περιστατικό στα χρόνια της δικτατορίας. όπου έβλεπα την τεταμένη επιφάνεια του αλκοόλ που έχει γεμίσει ως τα χείλη χαμηλό ποτήρι. «Παραμένει ίδιο και απαράλλαχτο αυτό το αλφάβητο από την πρώτη ζωή σου στην αρχαία Κρήτη. Μουντό πράσινο. οι δε δίφθογγοι δεν έχουν δικά τους χρώματα. Κόκκινο σήμαινε θερμή συμπάθεια. έχουμε το χαλυβδόχρωμο x. Σπεύδω να αποκαλύψω τα αμφίθυμα αισθήματά μου στο πρόσωπό του.» «Αυξήθηκαν οι αποχρώσεις. Ο εγκέφαλός του έχει έγχρωμο αλφάβητο. τώρα. ο οποίος μάλιστα έτρεμε. αλλά μειώθηκε η φωτεινότητα και ο τόνος των χρωμάτων». Παστέλ γκρι αποκαλούσε τα ήπια παιδιά που περνούσαν αδιάφορα στα μάτια της. που επηρεάζει το αγγλικό sh). Οι περισσότεροι βιάζονται να απαντήσουν: «Α. audition colorée – αν και ίσως δεν πρόκειται περί «ακοής» ακριβώς. φύλλο της σκλήθρας. Λαχανί τους ξενέρωτους. «Πώς τον λένε. νομίζω. επιπλέον. εξήγησε ότι σε κάθε όνομα έδινε ένα χρώμα. όμως. για να μιλήσω. καταχρηστική παράθεση των χρωμάτων στις περιγραφές του. Εκεί ο Ναμπόκοφ αναφέρεται σε ορισμένες «οπτικές και ακουστικές του παραισθήσεις» και κάνει την παρακάτω συγκλονιστική εξομολόγηση. ανάλογα με το αίσθημα που της προκαλούσε. Με ενόχλησε που προσευχόταν από παιδί στο Θεό όχι στη γλώσσα του αλλά στα αγγλικά! Αυτό με μάρανε. Εννοούσε κομμουνιστής. Στον περίγυρο που την κοίταξε περίεργα. βλέπω το q πιο καφέ από το k και στο s ένα περίεργο κράμα γαλανού και μάργαρου. το άγουρο μήλο του p. το z του σωρείτη. Η ομάδα αυτή του μαύρου συμπεριλαμβάνει το σκληρό g (επεξεργασμένο καουτσούκ) και το r (καπνισμένο κουρέλι που σκίζεται) [. Τέτοια λύσσα με τα χρώματα. Αντιπάθεια το κίτρινο. «Δεν θυμάμαι τ’ όνομά του μα μου βγαίνει σε κόκκινο!» της απάντησε η διπλανή της. Βιάζομαι να ολοκληρώσω τον κατάλογο πριν με διακόψουν.]. και το φιστικί του t. Ο Δάσκαλος μου το ξεκαθάρισε: «Όχι το νόημα της λέξης. ο ήχος κάθε γράμματος έχει στο μυαλό μου χρώμα και κάποιο σχήμα». Τίποτα απ’ όλα αυτά. την ώρα που φαντάζομαι το περίγραμμά του. Και την Άντα συμπληρώνω. με το σταχτί του χνούδι και τους τρεις μίσχους του. Πάντα με προβλημάτιζε το γαλλικό on. Ο συγγραφέας της «Λολίτα»: «Το a έχει χροιά ξεραμένου ξύλου» Τον Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ τον ξέρετε. Οι γειτονικές αποχρώσεις δεν συγχωνεύονται. Και εφόσον ήχος και σχήμα επικοινωνούν διακριτικά. Όχι για τις σχοινοτενείς αναφορές στις Ελβετίδες. εφόσον η αίσθηση του χρώματος φαίνεται ότι παράγεται από τον ήχο που αποδίδω σε ένα δεδομένο γράμμα. παλιού σαν του Νείλου τους κυματισμούς. Όχι επειδή δήλωσε ότι δεν καταφρονεί την Οκτωβριανή Επανάσταση για τη χαμένη μυθώδη περιουσία του. Εννοούσε Ολυμπιακός. ενώ το c κρατάει το γλαυκό.» ρώτησε μια φοιτήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών που κατοικοέδρευε τότε στο Μετσόβιο. μωρέ. Στα μπλε. θυμίζει λουστραρισμένο έβενο. μια κλασική περίπτωση έγχρωμης ακοής. πλην εξαιρέσεων) έχει για μένα τη χροιά του ξεραμένου ξύλου – το γαλλικό a.

κάθετες σε πορφυρό. λουλακί. Τα κίτρινα συμπεριλαμβάνουν τα διάφορα e και i. Ο ρεαλιστής Αριστοτέλης ταξινόμησε τα χρώματα με μοναδικό κριτήριο τη φωτεινότητά τους και δημιούργησε μια κλίμακα από το μαύρο στο λευκό και την αντιστοίχισε με τη μουσική κλίμακα από τις υψηλές έως τις χαμηλές νότες. το κρεμ του d. βαθύ πράσινο και γκρι-μπλε. θα δηλώσει χωρίς περιστροφές ο Ναμπόκοφ. Θα πρέπει να περιμένουμε δεκατρείς περίπου αιώνες για να πιάσει το νήμα από τους Έλληνες ο Ισαάκ Νεύτων. η έγχρωμη ακοή. πράσινο. Κάτι τον δυσαρεστεί στο φλάουτο. το m είναι πτυχή ροζ φανελένιου υφάσματος και. είναι η καλύτερη δυνατή προσέγγιση του w. όπως έχω περιγράψει στο Η γυναίκα της όγδοης μέρας . συναισθητικός και μη. κεκλιμένες. αυτόματα στον εγκέφαλό του διεγείρεται και μια άλλη αίσθηση.. Επιμενίδειο video clip: «Παίξ’ το βαθύ πράσινο» Πρόβα του Μάνου. . Το πρόβλημα των Ελλήνων φιλόσοφων ήταν πώς να ποσοτικοποιήσουν και να μετρήσουν το «χρώμα» της μουσικής. Η συναισθησία του. κόκκινο. hip hop. το κάπως χλομότερο j και. Αντίθετα. μέγας σταρ του 19ου αιώνα. στον Επιμενίδη και σε άλλους είναι επίκτητη ιδιότητα του εγκεφάλου. το μπλε είναι το κλειδί για να το πιάσετε σωστά». Στο κονσέρτο του Βιβάλντι Four Seasons «έβλεπε» έναν αφηρημένο πίνακα με λευκό.. κίτρινο. Πέρασε από το νου μου μήπως το ψυχεδελικό του άκουσμα οφειλόταν σε μια σύγχρονη εκδοχή του ιερού αμανίτη και των ιερών οπιοειδών στις τελετές της Αρχαιότητας. έστω κι αν οι περιοχές τους είναι απομακρυσμένες. ροκ. μετά το χρώμα της σκουριάς όπως των φθινοπωρινών φύλλων και ύστερα πινελιές από χρώματα ενός λιβαδιού δίχως ίχνος νατουραλισμού. Ορισμένων ανθρώπων ο εγκέφαλος το κάνει αυτόματα δίχως software είτε από νευρολογική παρέκκλιση είτε από επίκτητο ταλέντο και χάρισμα. για να επιτύχουν τη μαθηματική αντιστοίχιση της μουσικής κλίμακας με το φάσμα των χρωμάτων. Αυτός συνδέει τα ηχητικά κύματα (νότες) με τα κύματα του φωτός (χρώματα). κορίτσι μου. τέλος. έχει νευρολογική βάση. με κλιμακούμενη αντανάκλαση. καμιά φορά και ιερό όργιο. Μπορεί να αναμειγνύει από τάνγκο και χασαποσέρβικο μέχρι συμφωνική μουσική και τζαζ. εντελώς προσωπικό. χορό. Ο Πλάτων αντιστοίχισε τα χρώματα των οκτώ ουράνιων σφαιρών με οκτώ μουσικούς τόνους. μπορεί να δημιουργήσει το δικό του προσωπικό αλγόριθμο. video-clip. στο h. πορτοκαλί.κάπως με βιολετί. το b έχει τον τόνο που οι ζωγράφοι αποκαλούν σιένα. Το κομμάτι εδώ είναι βαθύ βιολετί! Το παίζετε πολύ ροζ! Συγκεντρωθείτε. «Παίξ’ το.] «Είμαι συναισθητικός». είτε με μορφή κυματική ή και σπειροειδή. μουντό καφέ από κορδόνι παπουτσιού. ό. το χρυσαφένιο y καθώς και το u. με εναλλασσόμενα χρώματα και αυξομειούμενο μήκος-πλάτος. παρακαλώ λίγο μπλε παραπάνω. σήμερα πλέον. Ο Επιμενίδης τελικά «έβλεπε» σε κάθε μουσικό έργο ένα δικό του. ποίηση. Στα κόκκινα. μπλε. όχι τόσο φωτεινό». προς το βαθύ πράσινο του κυπαρισσιού. με τις ενδιάμεσες να κυμαίνονται από το σκοτεινό ως το φωτεινό γκρι. φωτισμούς και οπιοειδή θυμιάματα. Στην 5η του Μπετόβεν βλέπει σε μαύρο φόντο γραμμές οριζόντιες.τι δηλαδή ήταν το LSD για τις ροκ μπάντες των sixties! Pink Floyd! Θεοσοφιστικές και μυστικιστικές σέχτες μέσα στην ιστορία παρήγαγαν εντυπωσιακά εκστατικά ψυχεδελικά αποτελέσματα με έντεχνα show που συνδύαζαν μουσική. Ο γερο-δάσκαλός μου «έβλεπε» τη μουσική σαν γράφημα είτε γραμμικό. Στην ομάδα του καφέ έχουμε έναν πλούσιο τόνο καουτσούκ στο παχύ g. Βρίσκει τις κοινές συχνότητες. Οι εφτά νότες ξεδιπλώνονται στο πορφυρό. Ο μυημένος αναγνώστης. του οποίου η αλφαβητική αξία αποδίδεται μόνο ως «μπρούντζινο σε τόνο πράσινο της ελιάς». Οι πυθαγόρειοι πρώτοι διατύπωσαν τη μαθηματικο-μουσική αρχή της συμπαντικής αρμονίας. δηλαδή το δικό του κανόνα μετατροπής της μουσικής σε χρώματα και σχήματα ή σε εικόνες και τοπία και να συνθέσει video-clip με προσωπική ταυτότητα. Όταν δηλαδή διεγείρεται μια αίσθηση. φωνάζει στην Ορχήστρα: «Κύριοι. Αντιστοιχίζει τα εφτά χρώματα στο φάσμα του λευκού φωτός με τις εφτά μουσικές νότες σε μια οκτάβα. έχω φτάσει να αναγνωρίζω καθαρά στο v τον «ροδόχρωμο χαλαζία» [. κυρίως βιολετί. Ορχήστρα Χρωμάτων! Ο ξακουστός συνθέτης και βιρτουόζος πιανίστας Φρανς Λιστ.

Όταν την επομένη. Μόνη διέξοδος στον απομονωμένο νυχτόβιο τρόπο ζωής του ήταν η μουσική. οδηγούσε προς το εργαστήριό του ο κόσμος όλος φαινόταν στα μάτια του ασπρόμαυρος. η μείξη των τριών θεμελιωδών χρωμάτων μας δίνει το λευκό! Μηδέν συμβολισμός! «Αποτυχία» η χρωματική μείξη του πατριωτισμού. το πρόβλημα φαίνεται σοβαρό. Ο γαλανός ουρανός γκρίζος. ακόμα κι όταν επηρεάζονται από κοινωνικούς παράγοντες. όλες οι νοητικές και ψυχικές μας διεργασίες. Έκλεινε τα μάτια για να φάει. οι γεύσεις δεν είναι παρά αισθητικές επεξεργασίες του εγκεφάλου. Ήταν αδύνατο ακόμη και να φανταστεί τα χρώματα. τα πορτοκάλια. αλλά το πράσινο δείχνει πολύ καλύτερα αν το βάλετε σε κόκκινο φόντο. Εστιάζουμε λοιπόν στο ένα χρώμα. Η ζωή του έγινε εφιαλτική. Ποιο κοινό μέσο διαβίβασης σημάτων έχουν μέχρι να καταλήξουν αυτά σε διαφορετικές θέσεις στον εγκέφαλό μας. Ένα χρώμα που δεν μπορεί να αντιπροσωπεύσει τη μείξη του κόκκινου (κοινωνική δικαιοσύνη) με το πράσινο (οικολογία). πράσινο. Καθώς προχωρούμε στην αινιγματική ζώνη της Έβδομης Αίσθησης δεν αφήνουμε να αιωρείται καμιά μεταφυσική ψευδαίσθηση. Ένας σπουδαίος ζωγράφος. οι ντομάτες. Το χρώμα των ανθρώπων ήταν όμοιο με το χρώμα των αρουραίων. Απλούστατα μετατρέπουν την ενέργεια από ερεθισμούς – ηλεκτρομαγνητική. οι ήχοι. όπως τα νυκτόβια πλάσματα που δεν είχαν ποτέ έγχρωμη όραση και συνεπώς καμιά έγχρωμη ανάμνηση. δημιουργήματα νοητικά του μυαλού. Έγινε ανορεξικός. Υπήρχαν μόνο διαβαθμίσεις ανάμεσα στο μαύρο και το λευκό. πορτοκαλί. Δηλαδή οι αισθήσεις μας δεν αποτελούν αντικειμενική τρισδιάστατη φωτογραφία του κόσμου που μας περιβάλλει. μηχανική.Το παιχνίδι ανάμεσα στο πράσινο και το κόκκινο «Κάτι δεν πάει καλά. Δυστυχώς γι’ αυτόν η ζημιά είχε γίνει στα τμήματα του εγκεφάλου που εξειδικεύουν τις αντιλήψεις των χρωμάτων και γι’ αυτό περιέπεσε σε χρωματική λήθη. Είναι η τριμεταβλητή έγχρωμη όραση.. «γιατρέ» μου. χημική– σε ηλεκτροχημικά νευρικά σήματα. θερμική. είχε αυτοκινητικό ατύχημα. της κοινωνικής δικαιοσύνης και της οικολογίας! Το πολιτικό μου σχέδιο χρωματικά μένει μετέωρο! Το ορατό φάσμα του φωτός περνά βαθμιαία από το μπλε στο πράσινο. που δεν επιτρέπει να χρησιμοποιούμε το ονοματεπώνυμό του. «Αρνητικά μετεικάσματα» («negative afterimages») αποκαλούνται. τα κεράσια. Δεν υπάρχουν έξω από τον εγκέφαλό μας! Δεχόμαστε ηλεκτρομαγνητικά κύματα διαφορετικών συχνοτήτων. Η μείξη των βασικών χρωμάτων μπορεί να μη μας δίνει ενδιαφέροντα συμβολικά ιδεολογικά αποτελέσματα. βλέπω το κόκκινο πράσινο έπειτα από παρατεταμένη επίμονη παρατήρηση ενός κόκκινου αντικειμένου»! Όταν ένας κομμουνιστής και Ολυμπιακός βιώνει το κόκκινο σαν πράσινο. Εφτά εκατομμύρια χρωματικές διαβαθμίσεις! Το μυστηριώδες Εφτά δεν θα μας αφήσει ποτέ ήσυχους! Δεχόμαστε κύματα πιέσεων και ακούμε λέξεις και μουσική. έχασε και την ικανότητα ν’ ακούει μουσική. στο κόκκινο. αλλά αντιλαμβανόμαστε κόκκινο. οι οσμές.. Κι όμως μόλις έχασε την ικανότητα να διακρίνει τα χρώματα. βάζουμε φόντο το άλλο και έχουμε έναν εντυπωσιακό συμβολισμό για μια νέα σύνθεση της Αριστεράς! Τι γίνεται όμως με το 1% του πληθυσμού που έχει αχρωματοψία στο κόκκινο. Η αχρωματοψία του δεν είχε σχέση με καμιά βλάβη στον αμφιβληστροειδή του. κίτρινο. το πράσινο ή το κόκκινο. Κι όμως δεν είναι παρά μια οπτική πλάνη. Τι κοινό υπάρχει ανάμεσα σ’ αυτές τις αισθήσεις. Αυτή η αχρωματοψία στο πράσινο ή το κόκκινο έχει γονιδιακή βάση. Ζούσε μόνο τη νύχτα. μια ηλιόλουστη μέρα. Αν μάλιστα σ’ αυτά προσθέσουμε το μπλε που αντιπροσωπεύει τον πατριωτισμό. μπλε. έχουν μια νευροβιολογική και . μια αντίληψη που γεννιέται από την κόπωση των νευρώνων στο μάτι του. Τα δέντρα μαύρα. Δεν είναι αντίγραφά του. όλα μαύρα. Ήταν συναισθητικός! Η χρωματική και μουσική μας περιπλάνηση μάς υπενθυμίζει δραματικά ότι τα χρώματα. Το παιχνίδι ανάμεσα στο πράσινο και το κόκκινο μας επιφυλάσσει πολλές εκπλήξεις και βάζει σε δοκιμασία τους πολιτικούς και ιδεολογικούς συνδυασμούς ανθρώπων σαν και μένα. Τι με το 2% που έχει αχρωματοψία στο πράσινο. Το φαγητό του. Ήταν αδύνατο ν’ απολαύσει τις μουσικές νότες δίχως τη χρωματική τους συζυγία. Οφείλεται σε μετάλλαξη χρωστικών γονιδίων στο χρωμόσωμα Χ και έχει ενδιαφέρον να ερευνήσουμε τις ποδοσφαιρικές ή πολιτικές επιλογές όσων έχουν αχρωματοψία στο πράσινο ή το κόκκινο! Η αχρωματοψία όμως σε ακραίες περιπτώσεις οδηγεί σε δράματα. σε νευρικές κωδικοποιήσεις. Σ’ έναν κόσμο του σεληνόφωτος. την Ελλάδα. Αν αναμείξουμε το πράσινο με το κόκκινο δυστυχώς βγαίνει κίτρινο. Όλες μας οι αισθήσεις και οι παραισθήσεις. Το μαρτύριό του δεν είχε τέλος. Ήταν αδύνατο να κάνει έρωτα.

.γονιδιακή βάση.

που δηλώνει ότι ο Αχιλλέας δεν θα φτάσει ποτέ τη χελώνα. Πράγματι ήταν για μένα έκπληξη ο ιδιοκτήτης του «Συγκροτήματος» και ο διευθυντής της εφημερίδας Τα Νέα να έχουν διαλόγους με ανάλογη θεματολογία. πίσω από τον Εθνικό Κήπο. στα φιλοσοφικά δείπνα του βασιλιά. Με τον Λέοντα είχα σχέση φιλίας και εμπιστοσύνης κι έτσι απότομα με λίγο πειρακτικό τρόπο. ο οποίος είχε μεταδώσει τον ενθουσιασμό του στον Λέοντα με την ξεχωριστή πνευματικότητα.τι κατάλαβα συνεπάρει το μουσικόφιλο Χρήστο Λαμπράκη. με μια αλληγορία περί «μαικήνα». Το βιβλίο αυτό του Douglas R. έλεγε αλήθεια ή ψέματα. Εκεί. Ήταν το Gödel Escher. το ζωγράφο και το συνθέτη είχε απ’ ό. όχι όπως συνήθως στο μαγέρικο «Δίκτυννα». του ζωγράφου. μια μελωδία με “απεριόριστο ανοδικό κανόνα”. Bach: Un Eternal Golden Braid . στο αρχικό σημείο. μας επαναφέρει απροσδόκητα. θα βρίσκαμε. Θα σου στείλω κάτι μοναδικό». προστάτη των τεχνών. του μαθηματικού Θα ’ταν τέλη της δεκαετίας του ’90 όταν ο Λέων Καραπαναγιώτης μου ζήτησε να τα πούμε. όπως είναι και “η δόξα του βασιλιά μας”. αβεβαιότητες και από τα αυταπόδεικτα και αυτοαναφερόμενα χαρακτηριστικά της. το παράδοξο δηλαδή με τον Αχιλλέα και τη χελώνα.» διερωτήθηκε ο Λέων. Έσερ. με τα παράδοξα. διασημότητες όπως ο Βολταίρος και ο μεγαλοφυής μαθηματικός Όιλερ. αν και «Λαμπράκης» στην εφηβεία μου και Κρητικός. Λέων. «Θέμα. Η υπερλογική του κατασκευή όμως απέτυχε μπροστά στο δαιμόνιο του Επιμενίδη. μια μεγάλη αλλά ευγενική απόσταση. γιατί πρέπει πρώτα να φτάσει στο σημείο που μόλις εγκατέλειψε εκείνη και επομένως η χελώνα βρίσκεται διαρκώς μπροστά. Η ίδια μελωδία επαναλαμβάνεται σε τακτά χρονικά διαστήματα.» Ο Ράσελ αφιέρωσε όλη του τη ζωή για ν’ αντιμετωπίσει τη θεμελιώδη ανασφάλεια που έφερνε στη μαθηματική λογική το Παράδοξο του Επιμενίδη και να την απαλλάξει από αντινομίες. Ξεκινήσαμε με τον Λέοντα Καραπαναγιώτη για το Παράδοξο του Ζήνωνα του Ελεάτη. τον παθιασμένο μουσικόφιλο φλαουτίστα και συνθέτη αυτοκράτορα. πέρα από τον Μπαχ.» τον ρώτησα. αλλά είναι ο δεσμός Μπαχ. όπως οι μελωδίες του Μπαχ. στην αυλή του Φρειδερίκου του Μεγάλου. τις ψευδαισθήσεις και τις άπειρες συμμετρικές επαναλήψεις. ως τη μεγαλύτερη πρόκληση στα μαθηματικά και έτσι μετονομάστηκε σε Παράδοξο Ράσελ: «Ο Κρητικός Επιμενίδης. ο φιλόσοφος. μαθηματικός και ειρηνιστής. βασιλιά της Πρωσίας. Ο Μπαχ αφιερώνει στον Φρειδερίκο. που υποστήριζε ότι όλοι οι Κρητικοί είναι ψεύτες. όπως και ο μακαρίτης Λέων Καραπαναγιώτης εκείνο το . Hofstadter για το μαθηματικό.τι μπορούσε για να εντυπωσιάσει τον άλλο κι όλοι μαζί το μεγιστάνα προστάτη τους. όλοι οι Κρητικοί ψεύτες. Το πεπερασμένο και το άπειρο είναι η υπονοούμενη ιδέα».Το παράδοξο του Κρητικού ψεύτη και η χρυσή τριάδα του μουσικού. Πρόκειται για αναδρομικό θρίαμβο του Επιμενίδη! «Είναι τελικά. Ο Σλοβάκος Γκέντελ με το θεώρημά του της «μη πληρότητας» απέδειξε ότι και στο πιο συνεκτικό λογικό σύστημα υπάρχει τουλάχιστον μια πρόταση που δεν μπορεί ποτέ να αποδειχθεί αν είναι αληθής ή ψευδής. μπορεί να μας οδηγήσει στο Πότσδαμ. Το άπειρο όμως κρύβει πολλά παράδοξα και προκαλεί αμηχανία στις βεβαιότητες των μαθηματικών. που ήταν τότε το μεγαλύτερο πνευματικό κέντρο της Ευρώπης. μουσικής και ζωγραφικής. Καθένας έκανε ό. έχουμε την εντύπωση μιας άπειρης εξέλιξης και απροσδόκητα επιστρέφουμε στην αφετηρία της. Γκέντελ. «Θα σου φανεί τρελό. Ολοκληρώσαμε τη συζήτησή μας με το Παράδοξο του Επιμενίδη ή το λεγόμενο Παράδοξο του Ψεύτη. Σπίτι του.» ρώτησα μια μέρα το σοφό γερο-φρικιό μου. Με τον πρώτο διατηρούσα. δάσκαλε. «Ο Γκέντελ πού κολλάει σ’ όλα αυτά. Όμως το βιβλίο παραήταν μαθηματικό για τον κύριο Χρήστο και ο Λέων τον έπεισε ότι είχε τον κατάλληλο άνθρωπο να δώσει απαντήσεις σε ορισμένους γρίφους του. με τα γραφήματα και τις λιθογραφίες του. «Ο Μπαχ. Μπαχ και Έσερ παίζουν ένα κοινό θέμα σε δύο διαφορετικές πραγματικότητες και διεγείρουν τη φαντασία των μαθηματικών. Απάντησε μ’ ένα αινιγματικό χαμόγελο. παγίδες. το οποίο αποδέχθηκε ο Ράσελ. προσπάθησα να ρίξω τον πυρετό και την κοινή τους υπερβολική προσδοκία ότι ανακαλύφθηκε επιτέλους η μυστική ενιαία αρχή μαθηματικών. Ο ζωγράφος Έσερ.

υπάρχουν και πουλιά που τα τυφλώνουν για να κελαηδούν καλύτερα! Και ο Σαίξπηρ θεωρούσε τη μουσική τροφή του έρωτα. εξασθενημένη βέβαια. Μ’ έτρωγε να ρωτήσω το δάσκαλο. δηλαδή οι “Γιοι του Τυφλού”. Η παρατήρηση είναι καίρια. οι ποιητές που απάγγελλαν τα έπη. Ίσως αυτή είναι η . Κλασική πυθαγόρεια προσωπικότητα. που καθώς γράφει μουσική δονείται από τις φράσεις του Ζαρατούστρα του Νίτσε! Άλλοι συνθέτες έχουν αφετηρία στην έμπνευσή τους το λόγο. Βλέπει τους ηγέτες τους σαν άθλια ξεδιάντροπα υποκείμενα.απόγευμα όταν. κι αυτή τους η διαφοροποίηση διατηρήθηκε. Είναι το «μεθύστερο βίωμα» για το οποίο κάνει λόγο ο Φρόιντ. τηρουμένων των αναλογιών. Η Ιλιάδα παρωδεί τον κόσμο των Ελλήνων.. που διαβάζει το ποίημα και ακούει μουσική η οποία τον κατακυριεύει σαν να εισβάλει από μια μακρινή συμπαντική αρμονία. Ο Όμηρος.Γκέντελ! Το χαμόγελό του μετατράπηκε σε εκρηκτικό γέλιο όταν στην πόρτα. σε αντίθεση με τη συμπάθεια που δείχνει στον Πρίαμο και γενικά στους Τρώες. Οι Ομηρίδες. του πέταξα: «Λέων. Επειδή όμως «Κρης τον Κρήτα. τον ρώτησα αν ο προστάτης των τεχνών Χρήστος Λαμπράκης. είχαν έδρα τους την ιωνική Δήλο και ανέπνεαν πάντα την ατμόσφαιρα του λεπτοφυούς νησιώτικου μινωικού πολιτισμού.. όπως και άλλοι άνθρωποι της Τέχνης που μετέχουν στο παρισινό Κλαμπ του Χασίς βλέπουν ψυχεδελικές πεταλούδες και ακούν τον ήχο του πράσινου. του κίτρινου. του Μεγάλου Φρειδερίκου. έως και τη δική μου εποχή. όπως ο Νίτσε και συνθέτες όπως ο Στράους. Ο πατέρας μου ήταν σίγουρος ότι τα κοτσύφια με το καλύτερο κελάηδημα έχουν μεγαλύτερες σεξουαλικές επιτυχίες. για να χαθεί όταν φτάσαμε στο Χρυσό Αιώνα της Αθήνας». Η δημιουργία απελευθερώνει μια συμπιεσμένη ενορμητική ενέργεια (libido) που έχει μετουσιωθεί σε τέχνη. η πρωταρχική ρίζα της μουσικής δεν βρίσκεται στα μαθηματικά αλλά στη σεξουαλική επιλογή και αποπλάνηση!» «Α. Το εκ των υστέρων του Επιμενίδη. η Ιλιάδα με τόσες εκπληκτικές περιγραφές να στερείται χρωμάτων! Θαρρείς πως είχε αχρωματοψία ο Όμηρος». Η αναδρομική φαντασίωση. οι οποίες είναι πολύ ισχυρές. του κόκκινου. που μπορεί ακόμα και να εκφραστεί με μια ακαθόριστη κυματική εξίσωση.Όιλερ ή Μπαχ .Έσερ . Μεταμφιέζει την αηδία του για την υστερική οργή του Αχιλλέα. ο Επιμενίδης με διακόπτει απότομα. μπορούσε να έχει στα φιλοσοφικά δείπνα του μια αντίστοιχη σύγχρονη τριάδα με τους Βολταίρο . κατά τον Γιουνγκ. εικόνες. Αναπάντητο ερώτημα. προσφέρει σπάνια ναρκισσιστική απόλαυση στο Εγώ και πραγματώνει την επικράτηση των ενορμήσεων του Έρωτα έναντι αυτών του Θανάτου. της πρόταξης του αποτελέσματος έναντι της αιτίας. Τι γίνεται όμως ερωτικά με το 4% περίπου του πληθυσμού που έχει κληρονομική αμουσία. και οι δύο. σκηνές και ουράνιες γεωμετρίες. ξεσηκώνεται μόνο όταν σκοτώνεται ο εραστής του και επιχειρεί νεκροφιλικό βιασμό στην Πενθεσίλεια. «Τι παράξενο. μια ελληνική εκδοχή. Από τον Όμηρο στον Μίκη: Το μεθύστερο βίωμα Ο Μπαχ μπορεί να δίνει μαθηματική δομή στη σύνθεσή του αλλά ο ζωγράφος Βαν Γκογκ ακούει μουσική και βλέπει χρώματα. ταυτιζόταν με τη χαμένη δόξα της Κνωσσού και των Μυκηνών κι έβλεπε με αποστροφή τα βαρβαρικά φύλα των μεταγενέστερων Ελλήνων που κατέβαιναν από το βορρά. Μυστήριο. Ίσως η ναρκισσιστική πλημμυρίδα που βιώνει ο δημιουργός όταν προσεγγίζει μια νέα ιδέα ή μελωδία χαλαρώνει τα φράγματα του ασυνείδητου και διαρρέουν απ’ αυτό στη συνειδητή ζωή χρώματα. Η απάντηση ήταν απροσδόκητη: «Οι γελοιογραφίες σας έχουν χρώμα. μεταξύ μας. τότε έτσι εξηγούνται οι μεγάλες επιτυχίες του φίλου σου!» μου ανταπέδωσε το πείραγμα.Μπαχ . Είναι μια γελοιογραφία του με ψευτοηρωική επένδυση. Ο Όμηρος είναι πνευματικός κληρονόμος των ποιητών των μινωικών αυλών. που πουλά τους Έλληνες για μια γκόμενα. σχολίασα με κάποια απογοήτευση. αλλά φοβόμουν μη μου απαντήσει ξερά και κοινότοπα ότι ο θρύλος τον θέλει τυφλό. Δημιουργείται η αναδρομική αυταπάτη του πρωθύστερου. Δεν ξέρουμε πώς συμβαίνει. Έχουμε φιλόσοφους που βιώνουν έγχρωμα τις ιδέες τους ή με μουσική. καθώς με αποχαιρετούσε. με πειρακτική διάθεση. όπως ο Μίκης. Το ίδιο και ο Ρώσος ζωγράφος Σκριάμπιν καθώς και ο ποιητής Μπωντλαίρ. «Πρόσεξε οι άνθρωποι του λόγου και της τέχνης πολλές φορές συγχέουν την αυθεντική στιγμή της δημιουργίας με το εκ των υστέρων αίσθημα». του μπλε.». σε προσωπικότητες όπως ο Μίκης Θεοδωράκης.

τις οποίες ανασυνέθετε ελεύθερα και εκούσια μέχρι να γεννήσει μια καινούργια ιδέα και να της δώσει μετά μια τελική μορφή με τη συμβατική συμβολική γλώσσα. Ο συνδυασμός εντυπώσεων. γνώσεων. Ο νομπελίστας φυσικός Φαίνμαν βλέπει τα γράμματα στις εξισώσεις έγχρωμα και έχει οπτικό στυλ σκέψης. είναι μια από τις θεμελιώδεις διαστάσεις της Έβδομης Αίσθησης. μας έρχονται διά της μανίας: τὰ μέγιστα τῶν ἀγαθῶν ἡμῖν γίγνεται διὰ μανίας . Κι αυτοί πάλι δύσκολα κατανοούν αυτούς που σκέφτονται αποκλειστικά με λέξεις». σχολιάζει ο υποβολέας και δάσκαλός μου.δωρεά της Μούσας. μελωδίες. «Τα πιο μεγάλα αγαθά». . εικόνες. Είναι πολύ δύσκολο να καταλάβετε εσείς αυτούς που σκέφτονται με χρώματα. Η μυστική αίσθηση που παράγει η συν-αισθησία στις ποικίλες παραλλαγές της μας δίνει μια ισχυρή μεταφορά για να περιγράψουμε την Έβδομη Αίσθηση. Ο Αϊνστάιν ξεκινούσε στο πρώτο στάδιο της σκέψης του με ασαφείς εικόνες. λέει ο Σωκράτης στον Φαίδρο. διαφορετικών «γωνιών» και διαφορετικών «γλωσσών» σε διαφορετικά επίπεδα της πραγματικότητας. η ελεύθερη αναδιοργάνωση και ανασύνθεσή τους σε μια νέα ποιότητα που κυοφορεί το υβριδικό νέο. ιδεών. «Πολύ το ψάχνεις.

“Είναι στις μέρες της”. του σχίνου. θα ’πλενε τα πόδια της σε δημόσια θέα και θα ’τρεχε πρώτη στο οργιαστικό πάτημα. «Τι είναι αυτή. Η πόρτα ήταν ανοιχτή! Ποτέ δεν κλείδωσε πόρτα ο πατέρας μου και το δικό της αμφίσημο γέλιο με ακολουθεί επί δεκαετίες σαν σκληρή αλληγορική υπενθύμιση μιας βαθύτερης υπαρξιακής αποτυχίας των ανθρώπων της αφηρημένης σκέψης. Ο Δάσκαλος συνέχισε: «Είμαι δεν είμαι δεκαεπτά χρόνων. Η γιαγιά μου έχει ξεμείνει πιο πίσω να κορφολογεί ανθούς από τις κολοκυθιές για τους ντολμάδες. σαν μικρός Σίσυφος δίχως πέτρα. Κι όταν άρχισα να ψελλίζω πως με αποξένωσε το περιπαικτικό της γέλιο . Να πάρει και να σηκώσει. στερημένος από τα αρώματα της ρίζας μου.«Σπρώξε την πόρτα!» Η απλότητα της κρυφής αίσθησης Πώς βρέθηκα εδώ. σαν να βιάζεται να ζυμωθεί σε ρακί. αυτές οι αναθεματισμένες κλειδαριές που κουβάλησε δώρο από την Ιαπωνία ο μπαρκαρισμένος ανιψιός του πατέρα μου έγιναν το σκάνδαλο του χωριού. Στην ένταση της ματιάς του Δασκάλου μου διαβάζω «μάταιη. λες και θα επιτάχυνα τη σκηνή που θα σήκωνε το φουστάνι. της ρίγανης. ν’ αναζητώ απάντηση σ’ έναν αινιγματικό γρίφο για να ξεκλειδώσω μια πόρτα ανοιχτή. την πόρτα!» συνοδευόμενη από το δικό της σκανδαλιάρικο περιπαιχτικό γέλιο. του μάραθου. σκέφτηκα. συγκεκριμένη. Από τον ευνουχισμό στη μεταμόρφωση Διπλή η αποτυχία. Συνέργεια της Αφροδίτης και του Βάκχου στις φλέβες της. να συνομιλώ με τα μεγάλα πνεύματα των πεθαμένων. Αν έκοβε το μάτι μου ένα γινωμένο δαμάσκηνο στα δέντρα σταματούσα να της το προσφέρω κι επινοούσα ένα σωρό ιστορίες για να απολαμβάνω το θαυμασμό και το γέλιο της παράξενης και άγριας ελευθερίας της. αλλά είμαι καταδικασμένος. Ο σατανικός γερο-μάντης είχε βουτήξει σε μια δική μου καλοκαιρινή ανάμνηση τόσους αιώνες μετά: Το κορίτσι είναι μια ανάσα πίσω μου καθώς οδηγώ το μουλάρι φορτωμένο με τα κοφίνια του τρύγου. στην αυλή της εκκλησίας κι έριχνε «καντήλια». «Εσύ φταις. πεπλανημένη γνώση». ξανά και ξανά. Συνάντησα γιαγιά το κορίτσι του τρύγου. του θυμαριού. Έπρεπε να ξέρω πότε να κάνω τις ερωτήσεις και πότε να σταματώ. κρύος ιδρώτας με λούζει. η χορευτική της κίνηση πέρα δώθε. σκέτη φωτιά. Ρίχνει ματιές σαν φοβισμένη πέρδικα δεξιά κι αριστερά στην πλαγιά μην είναι κανένας. αναζητώ το μυστικό μαθηματικό συνδυασμό. Η φωνή του αόρατου μυστικοσύμβουλου ακούστηκε επιτιμητική: «Χάνεις την κρυφή αίσθηση των πραγμάτων». μια από κει. εκεί που κρυφακούω. ένα μείγμα ιδρώτα και θηλυκής επιθυμίας με τις μυρωδιές που κόλλησαν στα ρούχα της. καθυστερώ. Ανεβαίνουμε προς το χωριό μέσα απ’ τα περιβόλια στο πνιγμένο με τα αγριόβατα μονοπάτι. ώσπου ακούστηκε σαν χωρατό η κεφάτη κραυγή του πατέρα μου «Σπρώξε. το Δεκαπενταύγουστο. Δεν ξέρω τι έκανα. απάντησε. μια και στάθηκε αδύνατο να ξεκλειδώσει. καθώς καταρρακώνεται το είδωλο της πολυμάθειάς μου στα μάτια της. περιπεπλεγμένη. θαρρείς κι ετοιμάζεται να ξεγυμνωθεί στο ρέμα. στις καλαμιές. μη γίνει κανένα κακό. Γυρίζω το κλειδί μια από δω. όπως θα ’λεγε ο πατέρας μου και για ένα αγριοκάτσικο της Ίδης». το ξεδιάλεγμα στις ρώγες.» «Απλή». Η πομπή έφτασε στο σπίτι. Το σάπιο μαύρο μούρο μάς ζάλιζε. Καλοκαίρι. βιωματική. Ένα ολομόναχο ηλιοκαμένο κορίτσι με λευκό λαιμό μαζεύει σταφύλια για τη γιορτή της “Αμβροσίας” στους απέραντους αμπελώνες έξω από τη Φαιστό κι αφήνεται σ’ ένα λυπητερό τραγούδι για τον έρωτα. Την πείραξα για τη χαμένη ευκαιρία εκείνου του κοινού καλοκαιρινού μας πυρετού. του δενδρολίβανου. μέρες του τρύγου. Το άγγιγμά της. που έκανε το χωριό να σταυροκοπιέται και να βιάζεται να τη στεφανώσει. του ξερού αγριόχορτου. Μα εγώ τώρα χάνω την ψυχραιμία μου. είναι σαν μυστικό κάλεσμα. Η κρυφή αίσθηση –το ξέρω καλά– είναι απλή. τι σε πείραξε κι απομακρύνθηκες». της λεβάντας. μωρέ. οι άντρες βγήκαν για το ξεφόρτωμα κι έτρεξα ν’ ανοίξω βιαστικά την αποθήκη με το πατητήρι. Ακούω το άρωμά της. μέχρι κι ο παπα-Γιώργης έκανε τον Όρθρο. Με σκότωσε. το τραγούδι της.

μοιράζομαι εκ των υστέρων τις παλιές της στιγμές. έτσι που κοκκίνισες σαν κορίτσι». Λαΐδες. Την είδα με τη δωρεά της ομορφιάς». τις απερισκεψίες. Στην Έβδομη Αίσθηση ανήκει η μυστική βίωση μιας μεταμόρφωσης και ξανακερδισμένης ομορφιάς και νιότης. μόνο που η εκτομή του πέους αφορούσε το αγόρι κι όχι το κορίτσι. ο σεβασμός της ηλικίας υποχωρεί. έμεινε: «Τι χαζός είσαι. τους νέους παθιασμούς σας· ζω. Τότε ήθελα να πεταχτώ να σε φιλήσω μπροστά σ’ όλους... και μου ακτινοβολεί η ψυχή από τις αρετές σας.στη σκηνή με την κλειδαριά. φωτεινές ή σκοτεινές τις μέρες τις παλιές σας· μεθώ με χίλιες δυο καρδιές απ’ τους εκφυλισμούς σας. ποθητή. τις ερωτικές προσευχές και τις κρυφές της χάρες. Ο Μπόρχες. αλλά αργά αργά όλα την εγκατέλειψαν. όπως «. την κρυφοκοιτάζω στο πρώτο της φιλί κι ύστερα ξεσκολισμένη στης κλινοπάλης την ηδονή. «Σύμπλεγμα ευνουχισμού». αντίθετα. τ’ απαίσια ετούτα σκέλεθρα. ως λούλουδα. δεν μπορεί να δει αναδρομικά την Ελβίρα: «Είχε τα πάντα. . κι αφού παραβλέψω μερικές απαίσιες μισογύνικες διατυπώσεις του Μπωντλαίρ. τραγουδώ μαζί σας μόνο μια στροφή του καταραμένου ποιητή από Τα Άνθη του Κακού: Ν’ ανοίγουν βλέπω. Έκτοτε την κάθε ώριμη γυναίκα τη βρίσκω όμορφη. γυναίκες ήταν μια φορά». αποφάνθηκε ο εσωτερικός μου Φρόιντ.

τα «εφτάρια» και τα χρώματα. Ο καθηγητής είχε ν’ αντιμετωπίσει ένα κοινό σε όλους μας πρόβλημα: Πόση πληροφόρηση μπορεί να συγκρατήσει άμεσα. γεωμετρία. που πρέπει να το ανακαλύψουμε. Είναι ο Άνθρωπος της «Όγδοης Ημέρας». σύγχυση και το γνωστό φαινόμενο της συμφόρησης στο στενό λαιμό του μπουκαλιού. η οποία ξεπερνά τον ίδιο τον εαυτό της και απεχθάνεται όλες τις συστηματοποιήσεις και τους ορισμούς. διαλεκτική. που αδυνατεί στη συνέχεια να τις ανακαλέσει. Υπάρχουν περιορισμοί από τη λειτουργία του εγκεφάλου μας. να επεξεργαστεί. 7 δωρεές του Αγίου Πνεύματος. 7 εποχές του ανθρώπου. ρητορική. 7 άρχοντες της Κολάσεως. 7 θανάσιμα αμαρτήματα. 7 επί Θήβας. αστρονομία. στη νευροβιολογική του δομή και τη «χημεία» του. της αφής. 7 γενιές το θείο χάρισμα της μαντείας. 7 σάλπιγγες. 7 θάλασσες. Είναι η αίσθηση της αυτοκίνησης. δηλαδή της όρασης. της γεύσης. Είναι μια συνειρμική καταιγίδα στις συνειρμικές περιοχές του φλοιού των εγκεφαλικών μας ημισφαιρίων. 7 νεαροί Αθηναίοι αφιερώνονται στον Μινώταυρο. της ακοής. Ο καθηγητής σκόνταφτε σ’ όλα τα πειράματά του στον αριθμό 7. της διάρκειας. Εφτά στοιχεία στο φάσμα της άμεσης μνήμης μας. της φαντασίας. μουσική). 7 σοφοί της Ελλάδας. 7 νότες της μουσικής κλίμακας. ιδιαίτερα ονομαστικά. Είναι η δύναμη που αναπλάθει το πασίγνωστο σε πρωτάκουστο. Αν αυξάνουμε διαρκώς τη ροή των πληροφοριών φτάνουμε σ’ ένα όριο πέρα από το οποίο έχουμε «θόρυβο». που ολοκλήρωσε το έργο του και ανεπαύθη. Είναι η εσπεράντο των αισθήσεων. με πρώτο και καλύτερο τον Επιμενίδη. όπως κάνουν συχνά οι «αυτόπτες μάρτυρες». 7 άγγελοι. να απομνημονεύσει και να ανακαλέσει ο εγκέφαλός μας. Ένας πολιτικός το βιώνει μαρτυρικά με τις χαιρετούρες και τις στιγμιαίες γνωριμίες. 7 μέρες της εβδομάδας. του σχηματισμού. Επτά είναι οι πρόσθετες αισθήσεις πέραν των πέντε. 7 ιεροί χορευτές της Σεληνοθεάς στη μινωική Κρήτη. Θα έλεγα ότι η φύση δεν έχει τον αριθμό 7. πράγμα που προκαλεί ένα σωρό παρεξηγήσεις ή και φάρσες. 7 αρετές. της «παρθενίας». «Κάτι ασυνήθιστο συμβαίνει με τον αριθμό 7» «Ή είμαι σχιζοφρενής και έχω παραισθήσεις ή κάτι ασυνήθιστο συμβαίνει με τον αριθμό 7». 7 βασικά χρώματα. 7 θυγατέρες της Μήδειας και του Ιάσονα. Εφτά είναι οι κατηγορίες για τις οποίες μπορούμε να εκφέρουμε απόλυτη κρίση δίχως ακούσια να παραμορφώσουμε την πραγματικότητα. λέει ο καθηγητής του Χάρβαρντ Τζορτζ Α. 7 πλανήτες. Ποιο είναι αυτό το όριο. 7 πληγές του Φαραώ. Μίλερ σ’ ένα από τα κλασικά πειράματα στην ιστορία της εργαστηριακής Ψυχολογίας με τη συνδρομή της Πληροφορικής. υπάρχουν αποκλειστικά στο δικό μας εγκέφαλο. της θερμότητας. η αίσθηση εαυτού και η αίσθηση της ζωής.Το Εφτά Το 7 είναι ο αριθμός της ιερότητας. Ο καθηγητής Φιοντόροφ απέδειξε το 1891 ότι υπάρχουν μόνο εφτά διαφορετικοί τύποι συμμετρικών . Πόσες μονάδες πληροφόρησης μπορούμε να διαχειριστούμε ανά μονάδα χρόνου. Ο Άνθρωπος της Έβδομης Αίσθησης ξεκινά το δικό του έργο της αναδημιουργίας του κόσμου την επομένη. 7 σφραγίδες. 7 χριστιανικά μυστήρια. «Ίσως κάτι πιο βαθύ υπάρχει πίσω απ’ όλα αυτά τα “εφτά”. Η Έβδομη Ημέρα συμβολίζει τη συμμαχία με το Θεό. 7 Εκκλησίες. της ισορροπίας. Εφτά αντικείμενα συγκρατούνται στο εύρος της προσοχής μας. 7 χορδές στη λύρα του Ορφέα. Plus or Minus Two: Some Limits on our Capacity for Processing Information. 7 πληγές στην Αποκάλυψη του Ιωάννου. 7 γιοι. όπως δεν διαθέτει χρώματα. Η Έβδομη Αίσθηση είναι μια σύνθεση αισθήσεων με αυστηρά προσωπικό και ελεύθερα μεταβαλλόμενο συνδυασμό τους σε κάθε κατάσταση.7 στερεώματα. αλλά μάλλον υποπτεύομαι ότι πρόκειται για μια φοβερή πυθαγόρεια σύμπτωση!» δηλώνει ο καθηγητής Μίλερ στο τέλος της ξακουστής του μελέτης The Magical Number Seven. 7 μαθήματα των αρχαίων σχολών (γραμματική. αριθμητική. Θα προσθέσω μερικά ακόμα εφτάρια που αποτελούν όρια στα μαθηματικά αλλά σπάνια αναφέρονται. της οσμής. του λόγου. μια μεταφορά για να ειπωθεί αυτό που συνήθως δεν μπορεί να λεχθεί. Αυτά.

το έβδομο άστρο εξαφανίστηκε από την ομάδα και ο μύθος εκλογίκευσε την απώλειά του επινοώντας ένα γάμο της Έβδομης Πλειάδας – και μάλιστα με Κορίνθιο. Τρέλα. * Εφτά Ηράκλειες Στήλες. Οι Εφτά Πλειάδες. όπως σήμερα τα σπόρια του ροδιού στα κόλλυβα. Το 7 στους μύθους της δημιουργίας Ο Επιμενίδης. καθώς η κόρη του Αλκυόνη μεταμορφωμένη σε πουλί κλώσσαγε τα αβγά της στη θάλασσα. Κακία. Η ροδιά φύτρωσε από το αίμα του Διόνυσου. χαμένος στους συλλογισμούς από τις προηγούμενες ζωές του. ένα θνητό από την Κόρινθο. εφτά που έπονται. όπου n > 3. Η Ευρυνόμη χόρευε παράφορα για να ζεσταθεί. που τον καταδίκασε ο Ζευς να στηρίζει στους ώμους του τον ουρανό. * Εφτά πλανητικές δυνάμεις δημιούργησε η Θεά των Πάντων ορίζοντας εφτά ζεύγη. και τους υπόλοιπους εννέα με τη μάνα της τη Δήμητρα στην Ελευσίνα. ανοιχτό πρόβλημα. η προωθημένη μαθηματική αφαίρεση επιχειρεί να λύσει προβλήματα με nδιάστατα αντικείμενα σε n+1 διαστάσεις του χώρου. Ο σοφός Επιμενίδης δεν μπορεί να ξέρει ότι κάπου στη δεύτερη χιλιετία π. Ο χρόνος υπολογιζόταν με το σεληνιακό κύκλο. ένα «προϊόν» του εγκεφάλου.Χ. ιδιαίτερα από τους προελληνικούς πελασγικούς μύθους της Δημιουργίας. κυριεύτηκε από λαγνεία. ώσπου ο Οφίων. τις παρθένες κόρες του Άτλαντα. * Εφτά περιστροφές του Οφίωνα στο «αβγό» της Ευρυνόμης. στα αραβουργήματα και τα τζάμια των καθεδρικών ναών της Αναγέννησης. Πάθος) και έβδομη την απατηλή Ελπίδα. σύμβολα της παρθενίας. * Εφτά αέρινες «ψυχές» στο Πιθάρι της Πανδώρας με τα έξι δεινά (Γερατειά. ο μέγας όφις. αντίστοιχες των Τιτάνων-Τιτανίδων. στις αρχαίες κινέζικες πορσελάνες. κουλουριάστηκε γύρω από τη Θεά κι έσμιξε εφτά φορές μαζί της. στα χαλιά των Ασιατών. αφού τρεις απ’ αυτές είχαν πλαγιάσει με τον Δία. Εν αρχή η Ευρυνόμη. στην 7-διάστατη σφαίρα του αγαπημένου μου Πουανκαρέ. σαν βασίλισσα του Τάρταρου. μία με τον Άρη και η έβδομη παντρεύτηκε τον Σίσυφο. η Θεά των Πάντων. όχι τον ηλιακό. δύο με τον Ποσειδώνα. ώσπου άρχισε μια αφήγηση έντονα φορτισμένη. που αναδύεται γυμνή από το Χάος. όλο και πιο έξαλλα. δεν αντιδρούσε τόσην ώρα στις αξιολογήσεις του αριθμού 7. * Εφτά σπόροι ροδιού που έφαγε στα κλεφτά η Κόρη την καταδίκασαν να συζεί τρεις μήνες το χρόνο με τον ερωτευμένο μαζί της Άδη. συνέχισε ο Επιμενίδης. τη Ρέα και τον Κρόνο για τον πλανήτη Κρόνο. τη Μήτι και τον Κοίο για τον πλανήτη Ερμή. από τα πιο σημαντικά των υπερ-σύγχρονων μαθηματικών. κυβερνούσαν τις εφτά ημέρες της ιερής πλανητικής εβδομάδας και στην πρώιμη βαβυλωνιακή αστρολογία. κι έτσι αποκλείστηκε από τον αστερισμό τους. το βόρειο άνεμο. που το όνομά του φέρει το αντίστοιχο άλυτο. δεν ήταν και τόσο παρθένες. Αρρώστια. εφτά εκσπερματώσεις κι ας ήθελαν τον Βορέα. την Τηθύ και τον Ωκεανό για την Αφροδίτη.ομάδων που δίνουν τα εκπληκτικής ομορφιάς γραμμικά διαζώματα στην τέχνη των αρχαίων Ελλήνων. τη Φοίβη και τον Άτλαντα για τη Σελήνη. Εδώ όμως θα συναντήσουμε ξανά το όριο του εφτά. Ωστόσο. να γονιμοποιεί τη θεά δίχως επιβήτορα. μετά τη μικρότερη μέρα. . Είναι αφύσικες και εξωπραγματικές. * Εφτά Αλκυονίδες ημέρες. Κούραση. ώσπου τον ξεκούρασε ο Ηρακλής. Τη Θεία και τον Υπερίωνα για τον Ήλιο. ρίχνοντας αυθόρμητα το βλέμμα δυτικά προς τη χαμένη Ατλαντίδα και θυμήθηκε τις Εφτά Πλειάδες. διεγέρθηκε. με τον τίτλο Περσεφόνη. Οι τροφές με χρώμα κόκκινο ήταν πρωτόγονο ταμπού: προσφέρονταν μόνο στους νεκρούς. Οι υπερσφαίρες με τέσσερις και άνω διαστάσεις ξεφεύγουν ασφαλώς από τις οπτικές και φαντασιωτικές εικόνες που δίνει ο εγκέφαλός μας. Οι εφτά σπόροι του ροδιού αντιπροσώπευαν τις εφτά φάσεις της σελήνης. * Ο αριθμός εφτά απέκτησε ξεχωριστή ιερότητα επειδή ο βασιλιάς πέθαινε κατά την έβδομη πανσέληνο. το «άγιο πνεύμα» της εποχής. όταν ο Αίολος απαγορεύει στους ανέμους να φυσούν. * Εφτά θεότητες. στα μωσαϊκά της Πομπηίας. τη Θέμιδα και τον Ευρυμέδοντα για τον πλανήτη Δία. εφτά οργασμοί. που προηγούνται από το χειμερινό ηλιοστάσιο. τη Διώνη και τον Κρίο για τον πλανήτη Άρη. μια Τιτανίδα και έναν Τιτάνα για καθεμιά. όπως διασώθηκαν αιώνες μετά την επικράτηση των ελληνικών φύλων στα προηγμένα πολιτιστικά κέντρα που επηρεάζονταν από το μινωικό κόσμο.

τα αισθήματα. μα και το ξαφνικό ερωτικό βύθισμα εντός τους. . δεν ζωγράφισε πόδι. Είναι ο δημιουργικός μετεωρισμός πάνω από τα πράγματα. κάνει για λίγο τα καυτά χρώματα να θριαμβεύουν πάνω στα ψυχρά κι ύστερα να ηττώνται. μακραίνει και λεπταίνει τα κορμιά όπως στους πίνακες του Γκρέκο. φώτιση για νέες δημιουργίες. δανείζεται μόνο το σφρίγος και την ενέργειά της. συμμετέχει στη μεταμόρφωσή της. ένα κενό. μα τελικά δεν καίγεται. που κομματιάζει την πραγματικότητα στις διαφορετικές της διαστάσεις. τα χλομά χρώματα της αυγής να επικρατούν πάνω στα έντονα του σούρουπου. τα σώματα. και εντέλει ανταμώνει την αφετηρία. * Είναι μια μελωδία που σβήνει και χάνεται σ’ ένα τέλος δίχως τελεία. κι είναι ετούτος ο ασταθής άνεμος εντός του ανθρώπου. μα ένας αόρατος στιγμιαίος άνεμος του δίνει ακόμα μια φευγαλέα ανάσα και σιγοκαίει για λίγο. που υπογραμμίζει μια απουσία. με τις γυναίκες στη βιτρίνα ενός μπορντέλου της Βαρκελώνης που αναπαριστά. δεν αντιγράφει τη ζωή. κινδυνεύει ανά πάσα στιγμή. που πετά γύρω από τη φωτιά. μα δεν είναι ποτέ η ίδια. το αποκαλύπτει. από τους υψηλούς πυρετούς στα δέκατα. Είναι μόνο το κάλεσμα. δείχνει πως λείπει κάτι. μα κι οι πρώτες ασθενικές ακτίνες που περνούν μέσα του για να εντοπιστεί ένας σκοτεινός τόπος. όχι του Προμηθέα. δεν το καλύπτει. Η φωτιά Είναι η μαγεία της φωτιάς μέσα στη νύχτα. δεν λέει τι.Μανιφέστο της Εβδόμης Ένας στιγμιαίος άνεμος * Είναι μια πεταλούδα με εφτά χρώματα σ’ άπειρες παραλλαγές. αυτό που δίνει μυθιστορήματα και ποιήματα. ακούγεται σαν διαρκής επανάληψη. * Είναι το κάρβουνο που πάει να σβήσει κάτω από τη στάχτη. που μεταβάλλει τα χρώματα. την παραμορφώνει μόνο για να βρει το χαμένο νόημα και να εναντιωθεί στην επίπλαστη επιφάνειά της. δεν ξεχνά τον ποιητή που προειδοποιεί πως όταν ο άνθρωπος ήθελε να μιμηθεί το βάδισμα έφτιαξε τον τροχό. μα αιφνίδια παίρνει μια τελευταία ανάσα. Το ράγισμα Είναι ένα ράγισμα στην πραγματικότητα. ξαναζωντανεύει. ξανασυνδέει όλες της τις στιγμές. ένα διαρκές πέρασμα από το πάθος στη συμπάθεια. δεν την ερμηνεύει με θεωρίες. εκεί που σβήνει ξανανάβει. Η μεταμόρφωση Είναι το βλέμμα που αρνείται τις συμβάσεις. ξανά και ξανά. δεν το προσφέρει. πριν τον αναγνωρίσει το ανθρώπινο μάτι. αυτό που δίνει νόημα σε μια εξωπραγματική τετραγωνική ρίζα του -1 και την ονομάζει φανταστικό αριθμό i για να δημιουργήσει ένα μιγαδικό. Το σημείο τομής Είναι το εκάστοτε σημείο τομής ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία. ο οποίος μετέφερε στους ανθρώπους το αναμμένο κάρβουνο κρυμμένο στο κουφόξυλο. μια παρουσία. Η σχέση της με την πραγματικότητα είναι της ίδιας τάξης με αυτήν του πίνακα του Πικάσο Οι Δεσποινίδες της Αβινιόν. μαζί και την άρνηση των αρνήσεών τους.

το μαρτύριο του αμετάκλητου –ποτέ πια!– της μη αντιστροφής του χρόνου. Κι όταν κάθε στιγμή βιώνει το σταυραναστάσιμο ή το διονυσιακό συμβάν της ύπαρξης και την αντιμετωπίζει ως εάν ήταν η τελευταία και ταυτόχρονα η απαρχή μιας νέας ζωής. Το μαρτύριο του αμετάκλητου Είναι το βίωμα του Άπαξ και διά Παντός. το τοπίο αλλάζει. το σταυροδρόμι ανάμεσα σε διαφορετικούς κλάδους της γνώσης και της τέχνης. και τότε ακόμη δεν παρασύρεται σε αναστάσιμες χίμαιρες. Η αγράμματη Μούσα Είναι η βιοσοφία που υποκλίνεται στην αγράμματη Μούσα.τι λέει. καμώνεται πως είναι ό. τους μήνες.τι δεν λέει και δεν λέει ό. τα ξέρει καλά αυτά κι όμως –παράλογο!– αποτολμά να ξαναζεί ανάποδα τα λεπτά. το λεπτό που διαλέγεται με την αιωνιότητα. Υποβάλλει στο μαθηματικό ή στο μοριακό βιολόγο να θέσει κρίσιμα ερωτήματα. το άτομο που ψιθυρίζει στο σύμπαν. παίρνει το τρένο της επιστροφής. δεν καθηλώνεται σε μαζοχιστική ηθική αυτοφαγία αλλά συνηγορεί υπέρ της ζωής και κερδίζει μια νέα εσωτερικότητα. Η ειρωνεία δίχως είρωνα Είναι η ειρωνική θεώρηση των ανθρωπίνων πραγμάτων. Μένει κατάπληκτη. Το σταυροδρόμι Είναι ο διανοητικός κόμβος. Είναι η σταγόνα που συνομιλεί με τον ωκεανό. φτάνει πολύ μακριά και βρίσκει τον προορισμό της όταν δεν ξέρει πού πάει κι όταν ξέρει χάνεται σε άσκοπη περιπλάνηση. εμφανίζεται κοντά όταν είναι σε απόσταση και πολύ μακριά όταν είναι μόλις δίπλα. τις μέρες. Καθένας έχει το δικό του αυστηρά προσωπικό συνδυασμό του «Εφτά». της μοναδικής στιγμής που δεν επανεμφανίζεται. που σημαίνει έχει πλήρη επίγνωση του αμετάκλητου. Δεν αποδέχεται τους απροσπέλαστους κόσμους. τους χρόνους. λέει να χαμογελάσει μα το χαμόγελο συγκρατείται και δεν φτάνει στα χείλη και πάει να δακρύσει μα το δάκρυ στερεύει και σκάει χαμόγελο. ούτε τα δάκρυα της νοσταλγίας των κυριών καθώς ξεφυλλίζουν τα πολυκαιρισμένα κοριτσίστικά τους λευκώματα με τα πρώτα χτυποκάρδια και τα ξεραμένα άνθη. στο μυθιστοριογράφο ή στον ψυχαναλυτή και στον ιστορικό. όπως ο Σωκράτης μπροστά στη δεξιοτεχνία. Δεν είναι ελιτίστικη και ταξική. μια εφεύρεση ελληνική. Δεν είναι απεριόριστος ο αριθμός των κλάδων της γνώσης που μπορεί να νιώθουμε μια σχετική οικειότητα και να βρίσκουμε κοινή γλώσσα στο σταυροδρόμι της Έβδομης Αίσθησης. Ή στον οικονομολόγο να δεχθεί διεγερτικές προκλήσεις από το μαθηματικό ή από τον ιστορικό και τον ψυχολόγο.τι είναι. Αυτο-ειρωνεία–. Δεν είναι ψυχαγωγία σε κυριακάτικη εκδρομή. «σωκρατική ειρωνεία» ή «σοφόκλεια» ή «αριστοφανική» ή όπως αλλιώς αγαπάτε –Ειρωνεία Καταστάσεων. αλλά ο άριστος αριθμός πάνω από τον οποίο παράγεται «θόρυβος» είναι το Εφτά.εκεί που το μηδέν διαστέλλεται και επεκτείνεται για να συναντήσει εντός μας ένα άπειρο που συστέλλεται και μικραίνει στα ανθρώπινα μέτρα. ίδια η διαδρομή. ένα διαρκές παιχνίδισμα ανάμεσα στον πόνο και στη χαρά. Παράδοξο. το παράθυρο τώρα βλέπει αντίθετα. Είναι άσκηση πόνου για το ασυγχώρητο και τις χαμένες ευκαιρίες. ξέρει ότι μπορεί να επιβραδύνει.τι δεν είναι και καμώνεται πως δεν είναι ό. προσποιείται μακάρια άγνοια όταν γνωρίζει και ξέρει τα πάντα όταν δεν έχει ιδέα. Ειρωνεία του Λόγου. κάθε φορά και μια καινούργια εμπειρία. Ρίχνει τα τείχη ανάμεσα στις διαφορετικές κουλτούρες. στην αντίπερα όχθη της ζωής. είναι σοβαρή. σε μια κοινή γλώσσα. τη μαστοριά. που λέει ό. Ειρωνεία Χαρακτήρων. μια επώδυνη ευχαρίστηση που δεν καταδέχεται να προσφύγει για την εξαγορά της ποινής της. να επιταχύνει αλλά όχι να σταματήσει την ηρακλείτεια ροή του. την επινοητικότητα των .

Άνθρωπος δίχως γράμματα με «γνώση» και με «τρόπο» κάνει και κλαίνε και γελούν τα μάτια των ανθρώπων. σε κάθε ποίημα ένα άλλο ποίημα. Λαθραία εισχώρηση Είναι η μαγική παιγνιώδης ικανότητα να παρεισδύεις σαν νέος ρόλος στο μυθιστόρημα που διαβάζεις ή στην ταινία που βλέπεις και να δίνεις μια νέα τροπή στην πλοκή. Μπορείς ακόμα να εισχωρήσεις λαθραία στις ζωές των άλλων. Αν απωθήσεις το συναίσθημα της οφειλής αυτό μεταλλάσσεται κι επιστρέφει ως βασανιστική αγωνία. αγνόησε τους προδρόμους του και έντρομος από τα φαντάσματά τους οδηγήθηκε σε κακό τέλος». το ναυπηγό και τον πλοηγό. το μαραγκό. Άσε λοιπόν τις ματαιοδοξίες και τις προσποιητές μετριοφροσύνες ότι έχεις αφιχθεί πολύ αργά στον κόσμο όταν όλα έχουν ειπωθεί. ή με γυναίκες αν είσαι άνδρας. Ακόμα κι αν θεωρείς ότι είσαι πατέρας του εαυτού σου. πολλαπλασιάζει τις ιστορίες σε μια ιστορία και μαζί μ’ αυτές και τις δυνατότητες της ύπαρξής μας. αφηγείται πάλι μια άλλη ιστορία και ούτω καθεξής. σίγουρα δεν μπορείς να είσαι και παππούς και προπάππος έβδομης γενεάς. μπορείτε να παρουσιάσετε το δικό σας δελτίο της επόμενης ημέρας και να πέσετε μέσα τουλάχιστον κατά 80%! Όλα αυτά ανήκουν στην Έβδομη Αίσθηση με μία προϋπόθεση: να μην ξεχαστείς και παραβλέψεις τη διαχωριστική γραμμή με την πραγματική ζωή. που τους ακολουθεί ως μαθητευόμενος στην αγορά καθώς ασκεί τη μαιευτική του διαλεκτική μέθοδο των ερωταποκρίσεων με τον παπουτσή. να ξεκουραστείς στη μεγάλη σκιά τους. Η σκιά των προδρόμων Είναι η αναγνώριση της οφειλής. Η τέχνη της Σεχραζάτ. το σιδερά. αν σας διασκεδάζει. τραγουδάει ο Ερωτόκριτος.έμπειρων τεχνιτών. Αγνοεί μονογαμίες και αποκλειστικότητες. στο βουβό το Δελτίο των Οκτώ και συντάξτε με τη φαντασία σας τα δικά σας νέα της ημέρας απ’ όλο τον κόσμο. «Αυτό συνέβη με τον θρασύτατο Εμπεδοκλή. επαναλαμβάνει ο Επιμενίδης. Είναι αυτά που συνέβησαν και αυτά που θα μπορούσαν να έχουν συμβεί και δεν συνέβησαν ποτέ στη ζωή σου. να βρεις σε κάθε σκέψη μια άλλη σκέψη. το γεωργό. τον έμπορο. η τραγική τους αντίθεση που σε κάνει να αισθανθείς το αμείλικτο βάρος του πεπρωμένου. όπως την έχουμε παρουσιάσει αναλυτικά στο Ε. το κρυφό μονοπάτι για να φτάσεις στις πηγές. έχεις τη δυνατότητα ακόμα και να κοιμηθείς με άνδρες αν είσαι γυναίκα. στην οποία κάποιος άλλος. τον οπλοποιό. Η τέχνη της Σεχραζάτ Είναι η τέχνη που μετέφερε ο Επιμενίδης από τα ταξίδια του στην Ανατολή. Η τέχνη αυτή σώζει τη ζωή της Σεχραζάτ. να αναζητήσεις τους προδρόμους. Αν έχετε τις ξεχωριστές μαντικές ικανότητες του Επιμενίδη. Είναι η Σεναριακή Σκέψη. ένας τρίτος. για να διατηρεί αμείωτη την επιθυμία ν’ ακούσεις τη συνέχεια. που προσποιήθηκε το Θεό. Η Έβδομη Αίσθηση είναι μια αφήγηση που διαστέλλει το χρόνο. Ο «τρόπος» είναι η τέχνη του βίου. όπως στη μάχη του Νανσύ που αναπαριστά ο Ντελακρουά δίχως να διακρίνει τις αιματηρές λεπτομέρειες. Να τρυπώνεις στον πίνακα που θαυμάζεις και να βιώνεις την περιπέτειά του. αν θες μάλιστα τις πολλαπλασιάζεις απεριόριστα και αυθαίρετα. Τον πρόδρομο που αρνείσαι τον έχεις αφομοιώσει. Βάλτε. αφού ξέρει να συνδέει με χάρη τη μια ιστορία με την άλλη και να διακόπτει την αφήγησή της την κατάλληλη στιγμή. που διηγείται μια ιστορία στην οποία κάποιος άλλος αφηγείται μιαν άλλη ιστορία. αφήνοντας εσένα να τις φανταστείς ελεύθερα. Δεν είναι τα μαθηματικοποιημένα μοντέλα προσομοίωσης ούτε το επιθυμητό μέλλον μιας «επίσημης» αφήγησης. Και ο Νίτσε. Η Έβδομη Αίσθηση είναι πολύτροπος. συμπληρώνω. που δεν το κατάφερες και δεν το φαντάστηκες ποτέ. έστω κι αν είναι η δραματική βία των βουβών χρωμάτων. Η Μούσα σου έχει πάει με πολλούς πριν από σένα κι αυτό θα κάνει μαζί μ’ εσένα και μετά από σένα. . Πρόεδρε! η οποία αφηγείται τις εν δυνάμει μελλοντικές ιστορίες στην εξέλιξη και την πλοκή του δράματος που ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μας.

Αραγκόν και Ελυάρ. ξεσπούν με την κραυγή «στεριά. Ανέστια και μεθοριακή Είναι η αίσθηση της μεθορίου. θαλασσοδαρμένοι. δεν είμαι πια μόνος. Κι αυτοί ακόμα. Ωστόσο κι αυτοί. ή όταν η κούραση τους καταβάλλει είτε γίνεται ακατανίκητη η δίψα για θερμή κι ανθρώπινη παρουσία. η στιγμή των στιγμών. αφήνεις με εσωτερική συγκέντρωση και ηρεμία να επιδρούν τα γεγονότα πάνω σου. καταπονημένοι από την περιπλάνηση σε ξένες θάλασσες. μια αποδέσμευση από το αίσθημα της προδοσίας. Αν μάλιστα «κλέψεις» τον «κλέφτη» την ώρα που σου «κλέβει» το πορτοφόλι. να ζεις αταξινόμητος στα σύνορα. οι Αργοναύτες. στεριά». Απελευθερώνεσαι κατά καιρούς επαναλαμβάνοντας τοτεμικά την παλιά κραυγή: «Κανείς δεν μπορεί να με προδώσει αν δεν προδώσω ο ίδιος τον εαυτό μου. μια πατρίδα. Γίνεσαι Έλληνας κατά τη λεπτή «αίσθηση του μέτρου». οι εξερευνητές. Είναι η στιγμή που ακόμα κι ένας πλάνης δίχως όρια. ανακοινώνει την προσχώρησή του στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα στην κορύφωση του αντιφασιστικού αγώνα και την κατάρρευση του Άξονα με την εξής δήλωση: «Βιαζόμουν τόσο να ξαναβρώ μια πατρίδα. Έπρεπε να χωρίσουμε για να ξανασμίξουμε με μια καινούργια αγάπη». Η ζαριά Είναι η μαγική ζαριά που βγάζει το μοιραίο αριθμό με τον οποίο κερδίζεις ακόμα κι όταν τα έχεις χάσει όλα. ήμουν πάντα ένας εξόριστος. Κανείς σας δεν με πρόδωσε. Είμαι ανάμεσα στους Ζολιό. όταν εμφανιστεί μια υπέρτατη ανάγκη. οι ναυαγοί συχνά με δική τους θέληση. οι πλάνητες. να με απαρνηθείτε για να βρείτε τους εαυτούς σας σαν αυτόφωτα άστρα. Είναι μια επικράτεια δίχως σύνορα που περιφρονεί τις ταξινομήσεις. όπως η ελευθερία. «Κλέβεις» τον «κλέφτη» κι αν έχεις ταλέντο και είσαι δημιουργικός επινοείς έναν καινούργιο κόσμο. αφού μπορείς να δεχτείς διασταυρούμενα πυρά. Κατανοείς τις διαφορές των «στρατοπέδων». μια παράταξη ή μια οικογένεια. Τώρα πια δεν είμαι. Αποδέσμευση από την προδοσία Είναι μια υπέρβαση. Είναι η αίσθηση των αισθήσεων. σε μια ζώνη υψηλού κινδύνου. Πατρίδα το ταξίδι. αλλά δεν συμμερίζεσαι τη στείρα τους έξαρση. όπως ο Πικάσο. Είναι η αίσθηση του ανέστιου. προσεγγίζεις την τέχνη της Εβδόμης στην ειρωνική κορύφωση των Ελλήνων.Οικειοποιήσου τα πλούτη των άλλων για να δημιουργήσεις νέο δικό σου πλούτο. . αναζητούν τότε ένα λιμάνι. Είναι οι αιώνιοι ταξιδιώτες. μια κάθαρση από τις τοξίνες της. καθώς αντικρίζουν στον ορίζοντα μια ακτή και ονειρεύονται ένα αραξοβόλι. Εγώ σας ικέτεψα να φύγετε μακριά μου. ανάμεσα στα ωραία επαναστατημένα παρισινά πρόσωπα που είδα τις μέρες του Αυγούστου». τους μεγάλους σοφούς και ποιητές.

. συνειδητοποιώ. υποτίμησης και εκδίκησης της ζωής. λίγο δύσκολο. αλλά καθώς αλλάζω διαδρομή. Η μνησικακία αυτή δεν είναι παρά η ηθική του οίκτου.Η «Εβδόμη σφραγίδα» ή το τραγούδι του «Ναι» Η θερινή ασκητική μου προβλέπει τρία απαράβατα καθήκοντα: τόσα δέντρα πότισμα τη μέρα. ούτε να πεθάνει. φορτωμένο μ’ αστροπελέκια που το Ναι βεβαιώνουν! Που το Ναι γελάνε! Ευλογημένος είναι. η ταπεινοφροσύνη. ότι ξεστόμισα μια φράση του Ζαρατούστρα.. η ηθική του δούλου. Η μεσημεριανή καλοκαιρινή μπόρα έχει ξεθυμάνει. των αμυγδάλων και των καρυδιών. σαν ένα βαρύ σύννεφο. και των χαρακτηριστικών του γαϊδάρου και της καμήλας συγγενεύουν όπως το πιστό κουβάλημα των φορτίων. Ένα σύννεφο νοτιοδυτικά στον ορίζοντα δεν φαίνεται ύποπτο. Εδώ το παραμιλητό του Νίτσε σηκώνει μετάφραση. Η γελοιογραφία του «Ναι» Δεν είναι το Ναι του γαϊδάρου που σηκώνει όλα τα φορτία δίχως ποτέ να λέει όχι. Μπέρδεψα τα σημάδια. Δεν είχα απομακρυνθεί ούτε οκτακόσια μέτρα όταν το κέντρο της καταιγίδας. η άρνηση της ζωής. όχι εδώ. κατά μίμηση του θεανθρώπου. πίσω ανάλαφρο πουλί! Τραγούδα! Μα μη μιλάς πια! Τραγούδα το Τραγούδι του Ναι!» Σκέψεις σαν αστραπή ή «οι ήρεμες σκέψεις με περπατησιά περιστεριού» θα «κυβερνήσουν» τον κόσμο. που το εμπνεύστηκε ο Νίτσε σε λουτρόπολη μες στην καταιγίδα. η αποδοχή του πόνου και της τιμωρίας. μες στο χαμό. Αυτός είναι ο μηδενισμός. κόβω όλο δεξιά ν’ αποφύγω τα αστροπελέκια –αν τρέξω ίσια πίσω. η υπομονή έναντι του τιμωρού. απόσταση ίση με τη διαδρομή Σητεία-Χανιά μέχρι να τελειώσει το βιβλίο. το προφητικό. Ο κατάλογος των «χριστιανικών» αρετών. έτοιμο για τον κεραυνό που κουβαλά στα σκοτεινά του στήθια και για τη λυτρωτική λάμψη της αστραπής. όποιος είν’ έτσι φορτωμένος! Και στ’ αλήθεια. Αυτά που ξέρω παπαγαλία από τον παππού μου για τον καιρό ισχύουν μόνο για τα σημεία του ορίζοντα στο Κρητικό πέλαγος.. στο μηδέν. Η διαρκής επινόηση μύθων για έναν «άλλο» κόσμο ξεκινά από κάποιο ένστικτο δυσφήμισης. μα ούτε και να ζήσει. ταυτίζεται με μια ριζική έχθρα στη ζωή. που . Ο άγιος που αρέσει στο Θεό είναι ο ιδεώδης ευνούχος. Το Ναι του γίνεται Ναι στη μηδενιστική υποτίμηση της ζωής. όποιος το φως του μέλλοντος θέλει ν’ ανάψει πρέπει για πολύ να κρεμιέται πάνω απ’ τα βουνά σαν βαριά καταιγίδα!. Τι είναι το Ναι του Νίτσε που το ονομάζει Ναι του Διονύσου. που επωμίζεται ακόμα μεγαλύτερα βάρη και μόλις τη φορτώσεις βιάζεται να τραβήξει κατά την έρημο. Ούτε μια μέρα παραπάνω από την αιχμή του τουρισμού στην Κρήτη – από παιδί. Σκέφτηκα ότι είχα ξεχάσει το «Η Εβδόμη Σφραγίδα» από το Τάδε έφη Ζαρατούστρας. περιπλανιέται ανάμεσα σε δύο θάλασσες. κατά τον Νίτσε. Κολυμπώ κάτω από γαλανό ουρανό. φορτώνεται από μόνος του το φορτίο ιδεών και αξιών που θεωρούνταν ανώτερες από την αξία της ζωής. [. τόσες σελίδες γράψιμο και τόσα μέτρα κολύμπι ώστε να καλύψω. διακοπές σήμαινε καιρός για δουλειά. καθώς συγχέω τη συννεφιά με την ακτή. σιωπηλό σύννεφο φέρνει την καταιγίδα». Το μοναδικό « 7» του Νίτσε! Το νέο πνεύμα. στο όνομα κάποιου υπερβατικού επέκεινα. Η ζωή γίνεται ένα βαρύ φορτίο! Ο άνθρωπος. εχθρός του καθετί που. Το κέντρο βάρους της ζωής του δεν βρίσκεται εντός της ζωής του αλλά στο επέκεινα. Δεν είναι ούτε το Ναι της καμήλας. δεν έχει ανάγκη πλέον να τον φορτώνουν στην πλάτη. πάω χαμένος–. υπεραισθητού ή γήινου. έξω.] Κολύμπησα μέσα σε βαθιά μάκρη και το πουλί-σοφία ήρθε στη λευτεριά μου: «Κοίτα! Δεν υπάρχει ούτε πάνω ούτε κάτω! Πέταξε μόνος γύρω.. λυσσομανούσε ένα δυο μίλια μπροστά μου κι έτρεχε στην ευθεία μου πολύ πιο γρήγορα από μένα. στη σκέψη του «βλάσφημου» Νίτσε. Ούτε μια μέρα παραπάνω απ’ όσο διαρκεί ο τρύγος και το μάζεμα πρώτα του χαρουπιού και στη συνέχεια των σύκων. η εξέγερση και η νίκη του δούλου που παραμένει πάντα δούλος. ανάμεσα σε παρελθόν και μέλλον. ιουδαϊκο-χριστιανικού ή «σοσιαλιστικού». Είναι κωμικοτραγικό. με κεραυνούς να μαστιγώνουν τη θάλασσα. Τι είναι η διονυσιακή κατάφαση. Λησμόνησα ότι το «αθώο. κουρασμένο.

. επωμίζεται το χρέος που της αναλογεί και έχει την ικανότητα να ξεζεύει. Ο Νίτσε γελοιογραφεί το Ναι των καθιερωμένων ιδεολογιών σαν το Ναι του γαϊδάρου και της καμήλας. να ελαφραίνει. το «γέλιο» αλαφραίνουν τα βάρη μιας δυστυχισμένης συνείδησης. να αδειάζει το χώρο από άχρηστες αποσκευές για να υποδεχθεί τις νέες. το χαμηλό σε υψηλό. να απαλλάσσεται από το περιττό βάρος. Ο «χορός».εμπνέεται από το «χριστιανισμό» ακόμα κι όταν είναι «σοσιαλιστικός» ή «αναρχικός». Είναι η κατάφαση της δημιουργίας. το «παιχνίδι». αναλαμβάνει την ευθύνη. Το Ναι του εμπεριέχει πολλά Όχι στην υπηρεσία μιας μαχόμενης κατάφασης στη ζωή. διαθέτει τη λεπτή και ελεύθερη τέχνη του ζυγίζειν και του αξιολογείν τα βάρη. ένα Ναι του Διονύσου που μεταστοιχειώνει το βαρύ σε ανάλαφρο. καθηλωμένης στην ενοχή και την τιμωρία. έστω κι αν εμπεριέχει μόνο το « 7%» της «Εβδόμης Σφραγίδας» του Νίτσε. Το Ναι του Νίτσε είναι αντίθετα η διονυσιακή μεταμόρφωση των αρνήσεων σε μια μεγάλη κατάφαση. σ’ ένα Ναι στο ένστικτο της ζωής. Η Έβδομη Αίσθηση. Ένα Ναι στην υπηρεσία του μηδενισμού. την οδύνη σε χαρά.

“Διαφορετικά. Ο Αντιφώντας εδώ βρήκε το μάστορή του. εκμεταλλεύτηκε το φιλοσοφικό και λογικό σχήμα που εγώ πρώτος έθεσα και σας ταλανίζει μέχρι σήμερα: δηλαδή το ερώτημα αν κάποιος που λέει “ψεύδομαι” λέει αλήθεια ή όχι. ακόμα κι ότι είναι μέρα αυτή τη στιγμή. δεν αναφέρομαι στο σοφιστή ούτε στον ρήτορα Αντιφώντα. Άλλαξε μόνο. δηλαδή οικειοποιήθηκε από μένα το “-ίδης”. μπορεί να συγκριθεί με την ευθυμίαν του Δημόκριτου και την αταραξίαν του Επίκουρου.Αντιφώντας: Ο άνθρωπος που έλεγε πάντα «Όχι» «Ήταν μια φορά ένας Αντιφώντας». Έφθασε στο σημείο με το Εγκώμιον Τυράννου να τον γελοιοποιεί διά της υπερβολής και να μαζεύει τα προς το ζην από τους εχθρούς του άρχοντα. πάλι με γελοία υπερβολή. ούτε σ’ έναν άλλο Αντιφώντα. Κυνηγημένος από τους δανειστές του. Λέγεται ότι έγραψε κατ’ απαίτηση εμπόρου-αγελαδοτρόφου τον Ύμνο εις την Αγελάδα . που του στάθηκε μέχρι τις τελευταίες ώρες του. που έκανε το λόγιο. Ένας απ’ αυτούς. Ο άρχοντας. Ήταν ο άνθρωπος του Όχι.” Ο Αντιφώντας δεν είπε ποτέ Ναι. τον Ραμνούσιο. «Ποιος. Ξέρεις τους μεγαρικούς. Στη Χαλκηδόνα ήταν θρύλος ο συντοπίτης τους ρήτορας Θρασύμαχος. ο Ευβουλίδης. Κανείς δεν ξανάκουσε τη φωνή του. Εκεί. στη γελοιoποίηση τις θεωρίες των παλαιών σοφιστών ότι δεν υπάρχει κριτήριο αλήθειας-ψεύδους και έφτασε μάλιστα να αποδεικνύει ότι κάθε πρόταση είναι ψευδής. τραγικό ποιητή. η λεγόμενη αλυπία. δεν είπε ποτέ του Ναι. άρχισε ο Επιμενίδης. λέγεται ότι ο υπηρέτης Αντιφώντας έβγαλε μια σπαρακτική κραυγή: “Όχι! Όχι!” και βουβάθηκε έκτοτε οριστικά και αμετάκλητα. δάσκαλε. που υλοποιούσε τη θεωρία του Θρασύμαχου ότι “δίκαιο είναι το συμφέρον του ισχυρού”. Έκανε λοιπόν καριέρα πουλώντας λογικούς γρίφους βασισμένους σ’ αυτό το σχήμα. ούτε στον Αντιφώντα τον ονειροκρίτη και τον τερατοσκόπο που κακώς τον ταυτίζετε με το σοφιστή. όπου συνέχισε τη διδασκαλία της απόλυτης άρνησης των πάντων. Φαίνεται μάλιστα πως ο Αντιφώντας που αναφέρομαι εγώ “έπαιξε” με τις συνωνυμίες των προγενέστερων και επωφελήθηκε από τη σύγχυση του ονόματος. Καθαρός λογοκλόπος. βουβάθηκε κι άρχισε να υπηρετεί τυφλά σαν σκλάβος τον άρχοντα. περισσότερο ως παραδοξολόγος διασκεδαστής της αγοράς και λιβελλογράφος επί πληρωμή. εμ αρνήθηκε το χρέος και διακωμωδούσε στην αγορά τις φιλοσοφικές και πολιτειακές θεωρίες του δανειστή του ηγεμόνα. στον παραλογισμό. καθώς περνούσε ο καιρός. Η περίοδος αυτή καθιερώθηκε στη Χαλκηδόνα ως τα βουβά έτη του Αντιφώντα. Την ώρα που ξεψυχούσε ο άρχοντας. Ο Αντιφώντας έχασε τη φωνή του. του έβαλε το μαχαίρι στο λαιμό και απαίτησε απ’ αυτόν να πει επιτέλους ένα Ναι για να του χαρίσει τη ζωή και τα χρέη. οι περισσότεροι πίστεψαν ότι πράγματι βουβάθηκε από το σοκ που πέρασε. τον ολιγαρχικό που ήταν μέλος των Τετρακοσίων. Αργότερα. Εμ φέσωσε το γέροντα τοπικό άρχοντα. δίχως ποτέ να με αναφέρει. Υιοθετούσε την απόλυτη άρνηση σε όλα. Μα ούτε στον Αντιφώντα τον ετεροθαλή αδερφό του Πλάτωνα. ο αγύρτης. «Όχι. το μήλο έπεσε κάτω από τη μηλιά. ο Αντιφώντας κατέφυγε στη Χαλκηδόνα του Βοσπόρου. το όνομά του και από Εύβουλος έγινε Ευβουλίδης. έστειλε τους μπράβους του να συλλάβουν τον Αντιφώντα. Ναι ή Όχι.» Ήταν ο δάσκαλος του εκλεπτυσμένου διανοητικού ισοζυγίου ηδονής-πόνου. όχι το διάσημο μαθηματικό. την παλαιά αποικία των Μεγαρέων. ο οποίος ήταν και ο πρώτος στην ιστορία ψυχαναλυτής μια και θεράπευε τις ψυχικές ασθένειες ή τις σωματοποιημένες ψυχικές με το λόγο. όσο σε κρατώ ζωντανό θα με υπηρετείς σαν σκλάβος. ο οποίος οδήγησε στα άκρα. ο Αριστοτέλης βάφτισε τους μεγαρικούς ως φιλοσοφική σχολή ασχολούμενη με την ανάπτυξη της Λογικής. Δισέγγονός του είναι ο μεταγενέστερος Αντιφώντας. που αναφέρεται κριτικά στην Πολιτεία του Πλάτωνα. πιο δούλος από τους δούλους. Είναι η πρώτη επί πληρωμή διαφήμιση που συνέταξε φιλόσοφος! Ο άρχων. Η ήρεμη ικανοποίηση που επιζητούσε. ο οποίος καλούσε τους Αθηναίους να προσαρμόσουν την πολιτική τους στη νέα πραγματικότητα που διαμόρφωσε η ήττα στον Πελοποννησιακό Πόλεμο. ο σοφιστής. . Είχε μάλιστα το θράσος να εμφανίζεται ως κληρονόμος του Αντισθένη. αλλά το στενό φίλο του Σωκράτη. στα Μέγαρα. Λέγε λοιπόν. έστω προσχηματικά. ο οποίος φέρεται να ίδρυσε τη Σχολή των Κυνικών και κατά τη γνώμη μου ήταν ο πιο “σωκρατικός” από τους “σωκρατικούς”. για να παίρνει ελεύθερα τυρί και κρέας. ένιωθε αμήχανα κι άρχισε να τον παρακαλεί να πει επιτέλους ένα Ναι. ούτε καν ένα Όχι». μαθητή του Σωκράτη και δασκάλου του Διογένη. γύρω από το γέρο Ευκλείδη. δημιουργήθηκε μια σφηκοφωλιά σωκρατικών μετά την εκτέλεσή του. για να διασώσει το κύρος της εξουσίας του στην κοινή γνώμη.

Στην ιστορία της Σκέψης εμφανίζονται αρκετές παραλλαγές του Ναι και του Όχι. Ή στον Ξενιάδη από την Κόρινθο. «Μπρετόν. Ο Αντιφώντας της απόλυτης άρνησης με φέρνει στις μέρες του ’60. που δίδασκε ότι «όλα είναι ψευδή. ούτε Όχι». η αιώνια στηλίτευση που θάβει το καθετί μέχρι να θάψει το επόμενο καινούργιο σε χρόνο μηδέν. τη σουρεαλιστική επανάσταση. μια απουσία. Ο Αντιφώντας και οι παππούδες του μεγαρικοί. όλα έχουν υβριστεί!» Η αμφισβήτηση ως εξαρτημένο αντανακλαστικό έγινε σκέτη σύμβαση. ανίκανης να αναστοχαστεί στη νέα κατάσταση. Δωροδοκήθηκε από τους Κορίνθιους με δεκαπέντε αργυρά τάλαντα για να αλλοιώσει το μύθο και να τους απαλλάξει από το βαρύ αδίκημα που είχαν διαπράξει. του νεότερου. όπως ο Πρωταγόρας και ο Γοργίας.» «Μου συμβαίνει. εκμηδένισης και έλλειψης ζωτικότητας και επιθυμίας. έχεις ύφος τραγικό. Η αμφισβήτηση και η σουρεαλιστική βλασφημία έγινε σαν τη συζυγική απιστία. Ο Αντιφώντας ο Μεγαρικός δεν προκύπτει σαν ένας εκκεντρικός από το πουθενά. Ο Αντιφώντας του Όχι θα έγραφε σήμερα διαφημιστικό ποίημα για την Google. στην απόλυτη αμφισβήτηση. το «μαχαίρι» του Όχι. ρίχνοντας τα εγκλήματα στην πλάτη της Μήδειας! Ο Πλάτων με ψυχαναλυτική διάθεση εμφανίζει την άρνηση του κόσμου σαν μια άμυνα του Εγώ: «Είναι πιο εύκολο να βρίσκομαι διαρκώς σε αντίθεση μ’ όλο τον κόσμο αντί να βρίσκομαι διαρκώς σε αντίθεση με τον εαυτό μου». ένα ωκεάνιο αίσθημα απόλυτης αδιαφορίας. της «παπαδίστικης» κατάφασης της «καμήλας» και του «γαϊδάρου». «Μπορεί ο γάιδαρος να είναι τραγικός. Βέβαια η ελληνική σκέψη είχε ως αδιαφιλονίκητη αρχή «από το τίποτα δεν γίνεται τίποτα». Η «πληγή» του Ναι. στο χαμηλότερο επίπεδο. ότι στον κόσμο που ζούμε. γερασμένος πια. οτιδήποτε οργιαστικό και φαντασμαγορικό. Το τελευταίο εμπίπτει μερικές φορές στη δικαιοδοσία της ψυχιατρικής. εν μέσω κρίσης. Σήμερα. Ο Αντρέ Μπρετόν. φίλε μου. του στυλ.Η γελοιογραφία του «Όχι» Ο Δάσκαλος μας αφηγήθηκε με την αλληγορική του μέθοδο ότι το απόλυτο Όχι του Αντιφώντα. Η γελοιογραφία του Όχι γίνεται αντεστραμμένο είδωλο της καρικατούρας του Ναι. που ενώνει σε μια γενικευμένη ομοιομορφία από τον παπά και τον αστό μέχρι τον έκπτωτο επαναστάτη και την κουλτουριάρα κομμώτρια. ακόμα και αστό. συναντά έναν παλιό σύντροφο της σουρεαλιστικής επανάστασης. στη θέση του Παρμενίδη ότι κάθε δήλωση είναι ψευδής. αλλά και το «ούτε Ναι. και ακόμη ένδειξη μιας έλλειψης στοιχειώδους γούστου και πνευματικότητας. Το ΄Οχι του ρήτορα των Αντιλογιών εκφυλίστηκε στο έμπρακτο Ναι του σκλάβου. για να πάρει δωρεάν ένα αυτοκίνητό της! Ο Ευριπίδης έκανε κάτι πιο χοντρό. το καθετί που γεννιέται γεννιέται από το τίποτε. στη θέση δηλαδή ότι καθετί είναι αποκλειστικά στιγμιαίο και πρόσκαιρο. της μόδας. Η στείρα και αντανακλαστική αρνητικότητα είναι η αντιστροφή της παθητικής προσαρμογής στο status quo. η κουλτούρα της απόλυτης άρνησης έγινε ο νέος κομφορμισμός που ανανεώνει τη βιομηχανία της διαφήμισης. Τι σου συμβαίνει. η ανηλεής καταδίκη που γίνεται αυτοσκοπός και μόδα. Αυτή την παρατήρηση του Πλάτωνα την εκτιμούσε ιδιαίτερα ο Αριστοτέλης. ή στον Ηράκλειτο περί της αναξιοπιστίας των αισθήσεων και στη δογματοποίηση της ηρακλείτειας αρχής για τη ροή του χρόνου. της επικοινωνίας. ο κόσμος των φαινομένων είναι μια ψευδής αίσθηση. όχι για την αγελάδα. ερετριακοί και κυνικοί μου θύμισαν μια σπάνια σκηνή. μια άρνηση επιλογής. ισοδυναμεί με μια κατάφαση στην υπάρχουσα τάξη πραγμάτων. και καθετί που καταστρέφεται επιστρέφει στο τίποτε». Το Όχι του Μεφιστοφελή. στον αναρχισμό. στον άμετρο σκεπτικισμό και στην απόλυτη σχετικοκρατία που έδωσε μεγάλους δασκάλους. . Υπάρχει το «και Ναι και Όχι». η απόλυτη άρνηση των πάντων και του τίποτα. Μα κι αυτοί πήγαν πιο πίσω. έτσι που τον φτιάξαμε εμείς οι ανατρεπτικοί. δεν μπορεί κανείς να σκανδαλίσει κανέναν! Όλα έχουν αμφισβητηθεί. Οι ρίζες του βρίσκονταν στον παλαιό αγνωστικισμό. όπως ο Μπρεχτ έγραψε διαφημιστικό ποίημα για αυτοκίνητα μάρκας Στάγιερ. του πνεύματος που πάντα αρνείται. την ψυχεδέλεια της ροκ επανάστασης. όπου κανένας δεν μπορούσε να σοκάρει κανέναν.» Στο παλιό ερώτημα απαντάμε αρνητικά. μπορεί να εκληφθεί μόνο ως το τελευταίο στάδιο μιας πτωχευμένης συνείδησης δίχως ψυχή και ιδέες. κι ήταν έτοιμος να αφομοιώσει κάθε αταξία. ο κανόνας.

τον Ηράκλειτο και τον Παρμενίδη. τις μνημονικές ικανότητες στα «σχήματα» των ιδεών και της αφηρημένης σκέψης και δεν περισσεύει χώρος για τίποτε άλλο. του κινητού. Θα περάσουν πολλά χρόνια για να φτάσουμε στον Σωκράτη. Ναι! Ο ταξιτζής κι ο ιππόκαμπος Αφήνω τον Επιμενίδη για ένα λεπτό και πάω σ’ ένα άλλο φαινόμενο: το μόνιμο νεαρό ταξιτζή μου στη δεκαετία του ’80. Κυθήρων. Η φυσιολογία και η γενετική του εγκεφάλου παραμένει η ίδια εδώ και 2. Κι όμως κάτι είχε αλλάξει πάνω του. εστιατόρια. Ένας ζωντανός Χρυσός Οδηγός για υπηρεσίες. Κι όμως ταυτόχρονα τώρα είμαστε κάτι παραπάνω από βέβαιοι ότι τα νευρικά κυκλώματα στον εγκέφαλό μας αλλάζουν. Πόσο διαφορετική είναι η διάταξη των νευρώνων. τα αισθήματα. ακούσαμε. των πρωτεϊνών και των ορμονών. ένας αόρατος ομιλητής μες στο σκοτάδι θα μας φανερώσει το μέλλον κι άλλα μυστηριώδη μυστικά. Ικέτες κι εμείς λοιπόν στο μαντείο. οποιονδήποτε δρόμο σε Αθήνα-Πειραιά. Σαν να έχει εξαντλήσει τους «αποθηκευτικούς» του χώρους. Τίποτα άλλο. όπως δίχως μέρα και νύχτα δεν υπάρχει ζωή. Συλλαμβάνω τώρα τελευταία τον εαυτό μου σε βλάσφημες απορίες: Είναι λοιπόν εξυπνότερος ο άνθρωπος του internet από τους μαθητές του Σωκράτη. Στην εποχή του internet.Νερό της λησμοσύνης στην εποχή του internet Ο δάσκαλός μου. κατά μόνας. Κι όμως κάτι διαφορετικό συντελείται στις δικές μας σε σχέση με τις δικές του. τον Αριστοφάνη. κέντρα. Οι νεαροί Πρωταγόρας. Απορώ. Η αυτοβιογραφική του μνήμη είναι ελάχιστη. Το μόνο που βιώνω είναι ότι η φωνή του Δασκάλου μου αδυνατεί να ανακαλέσει συμβάντα και λεπτομέρειες της προσωπικής του ζωής. έμεινα εμβρόντητος από τις ικανότητές του να βρίσκει αυτόματα. της Google. Κερδίζει κάτι σημαντικό. του Twitter. Όταν τον χρειάστηκα πάλι σε καθημερινή βάση το 2000. Μαντείο στην εποχή της Google και του Facebook. Ύστερα. Αυτός που κάποτε ήταν ευδαιμονία να κάθεσαι δίπλα του και να απολαμβάνεις τις αφηγήσεις του με πικάντικες λεπτομέρειες για πρόσωπα . τον «προφορικό» διανοούμενο και τον «γραπτό» μαθητή του τον Πλάτωνα κι ακόμα περισσότερα χρόνια για τον «υπερλογικό» Αριστοτέλη. έπειτα από είκοσι χρόνια στο τιμόνι. να αντισταθούμε στο βάρος των περασμένων. Αλκιβιάδης τι διαφορές θα εντόπιζαν στον τρόπο σκέψης των συνομηλίκων τους πιτσιρικάδων που σερφάρουν στην Google ή ανταλλάσσουν κάθε ένα δυο λεπτά γραπτά μηνύματα με το κινητό. που δυσκολεύουν το βάδισμά μας σαν ζοφερό φορτίο. Συνομιλώ με μια φωνή που μπορεί να κοινοποιήσει μόνο «σχήματα» και ιδέες της βαθιάς μνήμης.τι είδαμε. καθώς θα πέφτουμε μέσα από το χάσμα του μαντείου στη δίνη του γρήγορου ποταμού.Νερό της λήθης . πρέπει να πιούμε πρώτα από την πηγή που αποκαλείται Νερό της Λήθης –για να λησμονήσουμε.500 χρόνια. οι σκέψεις. μάθαμε. τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη κι ύστερα μέχρι τον Ευκλείδη και τον Αρχιμήδη. των «χημικών» αντιδράσεων. ο Επιμενίδης. Είναι επίσης σήμερα γνωστό ότι ο εγκέφαλός μας διαθέτει πλαστικότητα και ικανότητα προσαρμογής σε νέες διεγέρσεις. ιστορικούς και πολιτικούς της ψηφιακής εποχής. Αν του έλεγες π. συνομιλώ με το πνεύμα ενός σοφού που στην πρώτη του ζωή δεν γνώρισε τη γενίκευση του γραπτού λόγου και η σιωπηλή. Μνήμη και Λήθη.χ. μ’ έχει πετάξει σε βαθιά νερά. ποιητές. Η φήμη του είχε εξαπλωθεί σ’ όλη την πιάτσα. ανάμεσα στον Πυθαγόρα. από μια πληγή που αιμορραγεί συνεχώς– και μετά από την άλλη πηγή το Νερό της Μνημοσύνης. αλλά τα «μυαλά» μας είναι σχετικά διαφορετικά. όλα αναδύονται από ηλεκτροχημικές αντιδράσεις των νευρώνων και στον Σωκράτη και σ’ εμάς. μέχρι τον Ευριπίδη. αλλά χάνει κάτι άλλο. Γοργίας. επικοινωνίας και σκέψης. Είμαι βέβαιος ότι ο θεμελιώδης τύπος του εγκεφάλου μας παραμένει ίδιος από τον Επιμενίδη. σου αράδιαζε καμιά δεκαριά στο Λεκανοπέδιο. τον Θουκυδίδη ή τον Περικλή και τον Μέγα Αλέξανδρο με τους σύγχρονους μαθηματικούς. Κριτίας. οι μνήμες. μάθησης. αναδιοργανώνονται και επαναπρογραμματίζονται καθώς μεταβάλλονται οι τρόποι απομνημόνευσης. που υποστηρίζουν την Έβδομη Αίσθηση. Οι αισθήσεις. ανάγνωση ενός βιβλίου ήταν εξαιρετικά σπάνια εμπειρία μιας πνευματικής ελίτ. να γλυτώσουμε από ένα διαρκή μηρυκασμό. για να θυμηθούμε ό. δίχως χάρτη ή άλλη βοήθεια.

για όποιον μελετά την αναδιοργάνωση των νευρικών κυκλωμάτων του εγκεφάλου. Έχω βιώσει προσωπικά μια έντονη ανακατανομή «φαιάς ουσίας» στον εγκέφαλό μου. εξελίχθηκε γρήγορα μια ροπή στην αφηρημένη σκέψη. Άμυνα και φυγή Ο Γιάννης ο ταξιτζής αποκάλυψε στον καθηγητή ότι έχει αντιμετωπίσει σοβαρά μπλακ άουτ στη χαρτογραφική και γενικά στη μνημονική ικανότητά του.» «Είναι η περιοχή του εγκεφάλου που ρυθμίζει την αποθήκευση. «Τέθηκε εκτός λειτουργίας ο ιππόκαμπός σου. που προωθεί την άμεση αντίδρασή μας σε φοβικά συμβάντα. καθώς του μετέφραζα. Είναι χαρακτηριστικό ότι αγάπησα τις αφηρημένες άλγεβρες και γεωμετρίες και όχι την πρακτική αριθμητική ούτε στη συνέχεια τα εφαρμοσμένα μαθηματικά του μηχανικού. Ο οπίσθιος ιππόκαμπος (posterior hippocampus) είναι αφύσικα υπερμεγέθης!» «Δηλαδή.» «Ακριβώς. Είναι μια άμυνα». είχε γίνει στεγνός. Ο ιππόκαμπος μετατρέπει στιγμή με στιγμή τις εμπειρίες μας σε μνήμη και μαζί με την αμυγδαλή. αφού τον έπεισα ν’ αρχίσει να χρησιμοποιεί GPS . πιο προσωπικές και κοινωνικές πλευρές της ζωής. άλλαξε τον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου και της σκέψης μου. γιατρέ. Κελεπούρι. αποτύπωση και διαχείριση των παραστάσεων του ευρύτερου χώρου. σκέφτηκα. ίσως περιοριστεί το μνημονικό του σε άλλους τομείς». Σταδιακά και ύστερα με επιτάχυνση υποχώρησαν οι δεξιότητες των χεριών μου στην τσαγκαρική και σε κάθε είδους κατασκευές. ώστε να χαλαρώνει και ν’ αφήνει χώρο στη μνήμη του για άλλες. αξιοποιήθηκε αργότερα στο Θηλυκό πόκερ. «Δηλαδή. Ο καθηγητής σταμάτησε για λίγο και ύστερα συνέχισε μ’ έναν τόνο ελαφράς ανησυχίας: «Τίποτα δεν είναι χωρίς κάποιο τίμημα. Ένας ρόλος-κλειδί για τον εσωτερικό μας χαρτογράφο και γεωδέτη. Ήμουν στη φάση που ερευνούσα με πάθος τη συσχέτιση των οπτικο-χωρικών δεξιοτήτων με τα επίπεδα ικανότητας στα μαθηματικά του γυναικείου εγκεφάλου.και πράγματα. αποτελούν το μεταιχμιακό σύστημα του εγκεφάλου. Η αναγκαστική αλλαγή τρόπου ζωής οδήγησε σε μεταβολή της ροής χημικής ενέργειας στις συνάψεις των νευρικών κυττάρων. Έχει ενδιαφέρον να δούμε σε μια δεκαετία τι νέα αναδιανομή μνημονικών ικανοτήτων θα προκύψει. Ήμουν συνεπώς σε εγρήγορση για θέματα λειτουργίας του εγκεφάλου. το οποίο περιόρισε την κινητικότητά μου. μελετούσα τον Καντέλ σαν τρελός κι έτσι δεν άφηνα σε ησυχία τον Γιάννη. ιδιαίτερα την άνοιξη. αλλά και οι οπτικο-χωρικές ικανότητες προσανατολισμού στο χώρο. Το μόνο που ανησυχούσε τον Γιάννη. τον ταξιτζή. που αδυνατούσε στη συνέχεια να περιγράψει στην Τροχαία οτιδήποτε. Το πρόσθιο μέρος του ιππόκαμπου είναι μικρότερο από το μέσο όρο». παρά μόνο σε μελέτες. Οι περιπτώσεις αυτές ήταν μία σε μεθύσι. Σε περιπτώσεις ειδικά υψηλού στρες ή τρόμου απελευθερώνονται υψηλά επίπεδα κορτιζόλης. πείτε το ψώνιο μου. Αυτή η δουλειά μου. η “αποθήκη” του γέμισε από τις χωρικές ιδιότητες και περιορίστηκε για όλες τις άλλες. Η προσφυγή στην αφηρημένη σκέψη δεν ήταν μόνο αναπλήρωση μιας χαμένης ικανότητας αλλά και μια ασύνειδη ευφυής . φαίνεται. Αν συνεχίσει το επάγγελμα του ταξιτζή αυτή η περιοχή θα μεγαλώνει». Αυτή η αυτόματη αποσύνδεση καμιά φορά μας προστατεύει από ψυχικά τραύματα που εγγράφονται στη βαθιά μνήμη. γεγονός που μπλοκάρει τη λειτουργία του ιππόκαμπου και συνεπώς της μνήμης. οι οποίες ήταν ιδιαίτερα ανεπτυγμένες μια και μετείχα από παιδί στο ψάρεμα και το κυνήγι των ενηλίκων. Ο Εγγλέζος καθηγητής δήλωσε: «Αυτό δεν το έχω ξαναδεί ζωντανά. γιατρέ μου. λίγο βαρετός παρά τις φιλότιμες προσπάθειες να μιμηθεί το παλιό του στυλ. Είδα κι έπαθα να τον πείσω να σκανάρουμε με λειτουργικό μαγνητικό τομογράφο τον εγκέφαλό του. που δυσκόλεψαν επί μέρες τη δουλειά του. Σε αντιστάθμισμα. ήταν μήπως η «πρόσθια μείωση» του ιππόκαμπου του προκαλέσει στο μέλλον στυτική δυσλειτουργία! Έχουμε εδώ μια περίπτωση ανακατανομής νευρικού δυναμικού και ενέργειας στο ίδιο όργανο. τον ιππόκαμπο. Εμφάνισα στην αρχή της εφηβείας για μερικά χρόνια αλλεργικό άσθμα. ιδιαίτερα στα ερωτικά. στη διάρκεια μόλις είκοσι χρόνων επαγγελματικής ζωής ενός ταξιτζή. δυο τρεις φορές σε ακραίους καβγάδες που τον έβγαλαν εκτός εαυτού και μια σε σοβαρό ατύχημα.

αιώνα ήξεραν πως όταν ανατέλλει κι όταν δύει ο αστερισμός του Ωρίωνα πέφτει βροχή. Σκέφτομαι πως όταν εμφανίστηκε ο Επιμενίδης στην πρώτη του ζωή η υιοθέτηση του ολοκληρωμένου αλφάβητου ήταν σχετικά πρόσφατη. Το άλφα ήταν το πρώτο επειδή αλφή σημαίνει τιμή και το αλφαίνειν επινοώ. αλλά με δυσανάλογα μεγάλες επιπτώσεις στη λειτουργία της σκέψης. αλλά περνά στην υπηρεσία του νευρικού συστήματος της ακοής ή της αφής όταν ο τυφλός διαβάζει με το σύστημα Braille. εξασθένισαν το μνημονικό τους. συναισθηματικό και διαισθητικό. χάθηκε βέβαια με τη μετάβαση στο γραπτό λόγο. Είμαστε σαν τον άνθρωπο που τυφλώνεται και το μέρος του εγκεφάλου του που επεξεργάζεται τις οπτικές διεγέρσεις δεν νεκρώνεται. Ο χάρτης και το προσωπικό ρολόι εξασθενίζουν κάποιες περιοχές του εγκεφάλου. Μ’ . λένε. Πολύ νωρίς διαμορφώθηκε το πελασγικό αλφάβητο με δεκαοχτώ γράμματα. Οι τρεις Μοίρες. Κάτι βαθύ.απώλειες. τους περιορισμούς και τις στρεβλώσεις που προκαλεί η ακραία οικονομική φτώχεια του οικογενειακού και ευρύτερου περιβάλλοντος. με τις λέξεις κολλητά. Οι παλιοί ναυτικοί παρακολουθούσαν τις Πλειάδες και ήξεραν πως στην ανατολή τους αρχίζει το ναυτιλιακό έτος. αλλά ενισχύουν άλλες που υποστηρίζουν μια αφηρημένη και μαθηματικοποιημένη αίσθηση του χώρου και του χρόνου και αυξάνουν την προσωπική μας αυτονομία. Πόσοι όμως απ’ αυτούς τους σύγχρονους μπορούν να διαβάσουν το χρόνο στις κινήσεις του ήλιου. Δεν είναι εργαλειακά ουδέτερες για την ανατομία του. «των κρητικών ιερογλυφικών. Πρέπει να έχουμε πλήρη επίγνωση αυτού που χάνεται. Ο Ερμής μετέτρεψε τους ήχους σε χαρακτήρες και χρησιμοποίησε τα σχήματα σφήνας στη γραφή επειδή οι γερανοί πετούν σε σχήμα σφήνας. σε άλλες ικανότητες. Σίγουρα το φωνητικό αλφάβητο δέσμευε μικρότερες περιοχές του εγκεφάλου σε σχέση με την ιερογλυφική συμβολική γλώσσα κι έτσι επέκτεινε τις πνευματικές δυνατότητες του ανθρώπου. την παραγωγικότητά μας και μας εξασφαλίζουν περίσσευμα χρόνου για άλλες πνευματικές και πρακτικές δραστηριότητες. Είμαστε πιο έξυπνοι. αλλά είναι πολύ δύσκολο να το συλλάβουμε σήμερα. βιωματικό. επινόησαν τα πέντε φωνήεντα και τα σύμφωνα Β και Τ. το πολύ να είχαν περάσει ένας δυο αιώνες και θα τρέξουν κι άλλοι αιώνες για να περάσει ο αρχαίος κόσμος από την προφορική στη γραπτή κουλτούρα. Τα ρολόγια και οι χάρτες ατρόφησαν το μυαλό των συγχρόνων. Καταγράφουμε κέρδη . έστω κι αν ένα μέρος των απωλειών μεταλλάσσεται αυτόματα. από πέντε έως είκοσι χρόνια. ενώ με τη δύση τους έρχονται στο Αιγαίο ισχυροί βοριάδες και πρέπει να προσέχουν τις διαδρομές τους. δεν σβήνει. Τεμπέλιασε η μνήμη τους». Τα άλλα σύμφωνα ο Παλαμίδης. Κι είναι αλήθεια άλλωστε ότι οι τεχνολογίες δεν αλλάζουν μόνο την οικονομία και την κοινωνία. Ο Επιμενίδης στο παραμιλητό του μας υπογραμμίζει κάτι. οι καλλιεργητές στην Κρήτη ή την Αττική του 6ου π. ασυνείδητα. Ο Επιμενίδης πρέπει ν’ ακούει τη φωνή του όταν διαβάζει ή σκέφτεται. Αλφειός είναι ο πιο σημαντικός ποταμός. Όταν μου ξέφυγε η λέξη «φοινικικό» για την καταγωγή του έγινε έξαλλος. Υπό την κρητική επιρροή άρχισαν και οι Αιγύπτιοι να επεξεργάζονται αλφάβητο.Χ. Τι γίνεται όμως μέσα σε είκοσι και πάνω αιώνες. Κι όταν έγραφαν. ισχυρίζεται. της σελήνης και των άστρων και να προγραμματίσουν την αγροτική και θρησκευτική τους ζωή. Τα βρίσκουν όλα έτοιμα κι εύκολα. έγραφαν όπως άκουγαν. ώστε να το αναπληρώνουμε για την ανθρώπινη ολοκλήρωσή μας. Αντίθετα. «Το ελληνικό αλφάβητο ήταν απλοποίηση». ενώ οι παλιοί ήταν ηλίθιοι ή προληπτικοί μυθολόγοι. Ο τρόπος σκέψης του είναι προφορικός κι έτσι τον ακούω να μονολογεί: «Νομίζουν πως είναι οι εξυπνότεροι άνθρωποι στην ιστορία.φυγή από τα στρεσογόνα στοιχεία. Είδαμε εδώ δύο περιπτώσεις μεταβολής του τρόπου ζωής σύντομης διάρκειας. Αυτός μετέφερε το πελασγικό αλφάβητο από την Ελλάδα στην Αίγυπτο». για να εισαχθεί στη συνέχεια τροποποιημένο από τους Φοίνικες στην Ελλάδα. Το αλφάβητο Στις ακριτομυθίες του ο γερο-σοφός αφήνει να διαρρέουν μυστικά: «Το αλφάβητο ήταν ο δαίμονας που τάραξε τον αρχαίο κόσμο». δεν μεταβάλλουν μόνο τη δομή των ανθρωπίνων αναγκών αλλά και τη διάρθρωση και τη «χημεία» του εγκεφάλου μας.

και μάλλον πιστά. Εγώ το σκέφτομαι. ο οποίος γεννήθηκε δεκαπέντε χρόνια μετά το θάνατο του Σωκράτη. Οι διατυπώσεις αυτές οδηγούν σήμερα αρκετούς μελετητές ν’ απλοποιούν τον Σωκράτη. ότι γι’ αυτόν η γνώση ήταν μια σκέτη απομνημόνευση. αλλά είχε την τύχη να δουλέψει επί είκοσι χρόνια στην Ακαδημία. πάλι με την ίδια ξέφρενη εναλλαγή. για να ξαναγυρίσει σε λίγο στο θέμα της. γυρίζει σε video. τελικά. κλικ δυσκολεύει την αυτοσυγκέντρωσή μου. η «αρετή» και η «αλήθεια». ερευνά τι παίζουν τα σινεμά. την «επιστήμη». Google: Η ανησυχία του Σωκράτη βγαίνει αληθινή. αλλά στο ίδιο μ’ αυτήν βάθος. τη δημιουργικότητα και τη φαντασία. που όταν προφέρει το όνομα Σωκράτης δεν γεμίζει ποτέ το στόμα του. Η Σοφί. αναφέρεται στη βαθιά συνειδητοποίηση γνώσεων. όπως εύστοχα την αποκάλεσε ο Αριστοτέλης. κάνει γρήγορες αρπαχτές τριών τεσσάρων το πολύ γραμμών σε κάθε θέμα από δω κι από κει. κρατά σημειώσεις και πέφτει σε περισυλλογή. διακόπτει για να δει τα emails και τα μηνύματα στο κινητό ή κόβει ψηφιακές βόλτες. η Σοφί. Η βιβλιοθήκη με την κατανυκτική ηρεμία και τη γαλήνη είναι πια παρελθόν. Η μέθοδός του είναι το ψυχῶν σοφῶν φροντιστήριον. Οι άλλοι σερφάρουν. αλλά αυτή η γρήγορη εναλλαγή βέβαια έσωζε της γίδας τη ζωή από τα σαρκοβόρα. Ο ίδιος ο Πλάτων κάνει λόγο για την «οχλοβοή των βιβλίων» (βίβλων ὅμαδος). με σχολάρχη τον ίδιο τον Πλάτωνα. Είναι το φρονεῖν. πιο εύκολη και κυρίως ευκολομάσητη πληροφόρηση δεν σημαίνει υποχρεωτικά περισσότερη γνώση. που ετοιμάζει τη διατριβή της. το «νου». αλλά κι αυτή συμφωνεί. πολλαπλασιάζει τις συνδέσεις και τις έξτρα συνδέσεις της. Κρίση δημιουργικότητας Όλοι γνωρίζετε το δείκτη γενικής ευφυΐας ( IQ). Πληκτρολογεί με το ρυθμό και τον ψυχαναγκασμό εφηβικού αυνανισμού. ζηλεύω την ικανότητά της στη γρήγορη πρόσβαση σε πληροφορίες και στον τρόπο που τις κατηγοριοποιεί. Έχουμε πιάσει φιλία. Δεν εμπιστεύομαι τις δικές μου προκαταλήψεις. Ένα ομαδικό κλικ. ο Πλάτων εμφανίζει. Η σκέψη της Σοφί απλώνεται στις πληροφορίες με την ταχύτητα κηλίδας λαδιού στη θάλασσα. Διαβάζω Φαίδρο και Πολιτεία. όμως το τι θέλει να πει ο Σωκράτης δεν το βρήκα στον Πλάτωνα. τον Σωκράτη να θεωρεί ότι η εξάρτηση από το γραπτό λόγο και τα «βιβλία» θα αδυνατίσει τη μνήμη των ανθρώπων και θ’ αλλάξει προς το χειρότερο το μυαλό τους. κλικ. ψωνίζει. η Ελένη της βιβλιοθήκης έχει συγκεντρώσει ό. Πέρασαν πολλοί αιώνες για να εξαπλωθεί η σιωπηλή κατά μόνας ανάγνωση. αφήνει να του ξεφύγει ένας ψίθυρος σαν θετική παραδοχή: «Να δεις που βγαίνει αληθινή η ανησυχία του γιου του Σωφρονίσκου και της Φαιναρέτης. μαζί μου ότι περισσότερη. Είναι η «ομορφιά». νευρικά. Ο Σωκράτης όμως θα συμφωνούσε ή όχι μ’ αυτά τα συμπεράσματα. Ανήκουμε σε δύο απομακρυσμένες ηλικίες και σε πολύ διαφορετικά στυλ διανοητικότητας. Πρέπει να το ψάξω περισσότερο. Μήπως ο φόβος του Σωκράτη αποκτά νέα επικαιρότητα στην εποχή του e-book. δηλαδή η φροντίδα για την «ψυχή». Η γραφή στην ψυχή είναι προτιμότερη από τη γραφή στον πάπυρο. Η πλαστικότητα του εγκεφάλου μας ανταποκρίθηκε με επιτυχία σ’ αυτήν τη μακράς διάρκειας προσαρμογή. που έλκεται από καθετί νέο και ερεθιστικό. που σίγουρα οδήγησε σε υψηλότερο βαθμό κατανόησης. αλλά μου αποκαλύπτεται στο ίδιο το περιβάλλον της βιβλιοθήκης. Η Σοφί μελετά με διακεκομμένη προσοχή και σκέψη. πιο γρήγορη. πετάγεται στα πικάντικα sites για τα νέα και τις κακίες της ημέρας. εντυπώσεων που λανθάνουν μέσα μας. δημιούργησε νέα μονοπάτια για τη σκέψη. Ο Επιμενίδης. όπως μια γίδα βόσκει βιαστικά. βιάζεται να δηλώσει ότι ο θείος Socrates έχει δίκιο. Γνώση είναι η αυτογνωσία που αναπτύσσεται με τη μαιευτική του μέθοδο. του Facebook και της Google. τσιμπολογά δώθε κείθε. μετακινείται διαρκώς. Ή μήπως πρέπει να ασκηθούμε περισσότερο στο τι εννοούσε η σωκρατική ειρωνεία και όχι στο τι δήλωνε. Η «ενοχλητική αλογόμυγα» δίπλα μου δεν είναι ο Σωκράτης αλλά μια συμπαθής νεαρή.τι θυμάμαι και αναπαράγω ελεύθερα. Είμαι ο μόνος αυτή τη στιγμή που έχει βιβλία μπροστά του. Λιγότερο γνωστός είναι ο δείκτης δημιουργικότητας . αισθημάτων. της μαίας!» Πράγματι.αυτή τη μετάβαση όμως η γνώση των ανθρώπων ξεπέρασε τα όρια της προσωπικής τους μνήμης και απεξαρτήθηκε από τα παλιά συστήματα απομνημόνευσης με ρυθμική σύνταξη και απαγγελία. Είναι το ἐπιμελεῖσθαι ἑαυτόν.τι της ζήτησα. Γνώση σημαίνει ό. Όταν εκείνος όμως λέει ότι η μάθηση είναι ανάμνησις.

Μέσα απ’ αυτή την επαναλαμβανόμενη συνεργασία αριστερού-δεξιού ημισφαίριου κάποια στιγμή ανάβει το flash μιας νέας ιδέας. Η υπερεξάρτηση της γνώσης από την εύκολη προσφυγή ανά πάσα στιγμή στην Google. Αν μας πουν ότι ο Σωκράτης δούλευε περισσότερο με τη δεξιά πλευρά του εγκεφάλου. Γίνεται συν-ερευνητής μαζί σου. αλλά κι αυτήν ο Σωκράτης δεν βιάζεται να την προσφέρει έτοιμη. Μη βιαστούμε να ενοχοποιήσουμε αποκλειστικά το internet. όπως μας αποκαλύπτει ο Διογένης ο Λαέρτιος. Ε. εκεί βρίσκεται το μυστικό της φαντασίας και της δημιουργικότητας! Είναι όμως έτσι. Εδώ βρίσκεται η κρίσιμη διαφορά της μεθόδου της Google με τη μέθοδο του Σωκράτη. Έχει σημασία να παρακολουθήσουμε την απόκλιση IQ CQ σε κάθε γενιά ( Flynn effect). ένα γεωμέτρη ή έναν ποιητή και τον παρέλυε με κρίσιμες ερωτήσεις. Οι παιδαγωγοί.(CQ). Στις σκανδιναβικές χώρες και στη Βρετανία. Στη συνέχεια από το μερικό ανέβαινε σε υψηλότερο επίπεδο γενίκευσης και αφαίρεσης. κάτι λέει και για το internet αυτή η πτώση. Το σχολικό σύστημα της στείρας παράθεσης πληροφοριών και η γρήγορη πρόσβαση στο πληροφοριακό χάος του internet προκαλεί information overload. επειδή είναι τόσο πεταμένα προς τα έξω. Οι αιτίες είναι σύνθετες.» του φιλόσοφου ανήκουν στο αριστερό. Αυτές οι επικοινωνίες ισοδυναμούν με επίσκεψη στην Google της εποχής. «Τα δικά σου μάτια βλέπουν μόνο μπροστά. Ασκεί το επάγγελμα της μάνας του. Η μόδα όμως και ο κανόνας της πλειοψηφίας δεν είναι ο πιο κατάλληλος οδηγός στα θέματα της γνώσης. ώστε ν’ αρχίσει αυτό να δοκιμάζει νέα απροσδόκητα νοήματα και υψηλότερες αφαιρέσεις. η μεγάλη έκπληξη είναι ότι από το 1990 μέχρι σήμερα. Τα «τι είναι. στα παιδιά και δεν αυξάνει αυτόματα την επινοητικότητά τους στην επίλυση προβλημάτων. Έχει διαφορετική γλώσσα. που προηγούνται στο υψηλής ταχύτητας internet και στα κινητά πολλαπλών υπηρεσιών. είναι καθαρή ανακρίβεια. τα λαϊκά μέσα ενημέρωσης και τα σχετικά με το θέμα bestsellers έχουν έτοιμη τη συνταγή: να δουλέψει περισσότερο το δεξιό ημισφαίριο του εγκεφάλου. την πλάγια σκέψη. Δεν έκανε τον παντογνώστη. σημειώνεται στασιμότητα ή και πτώση στο δείχτη IQ. «Μα είναι φυσικό». αλλά την αφήνει να προβάλει μέσα από ένα πλαίσιο συμφραζομένων. ο Σωκράτης αποκαλύπτει μεταφορικά μια άλλη διάσταση της μεθόδου του. Αν όμως οι απαντήσεις δεν έρχονται από την άμεση καθιερωμένη πληροφόρηση. Και ελληνική μούσα για την ελεύθερη ενόραση και τη φαντασίωση των «παρακόσμων». όπως στο παιχνίδι των παιδιών. δίχως να συνοδεύεται από βαθιά σκέψη και ενόραση. ο οποίος μάλιστα κράτησε τις ξακουστές αλλά χαμένες σημειώσεις του με τις ερωταποκρίσεις του Σωκράτη. μεταφορές. «αφού η αξιολόγηση μιας ιδέας για την Google καθορίζεται από την επισκεψιμότητα στη σχετική ηλεκτρονική της σελίδα. όπως αποδεικνύει το σχετικό μακρόχρονο πείραμα σε μαζική κλίμακα. Αυτή η αριθμητική φέρνει διαφήμιση και χρήμα». Η γενίκευση του internet στους μαθητές την τελευταία δεκαετία δεν συνοδεύτηκε επίσης από αύξηση των επιδόσεων στα σχετικά τεστ. 2010. Εκείνος δεν μεταβίβαζε έτοιμη γνώση. Το βέβαιο είναι ότι τα επιτεύγματα της ενήλικης ζωής των ανθρώπων σ’ όλους τους τομείς έχουν τρεις φορές υψηλότερη συσχέτιση με το δείκτη δημιουργικότητας (CQ) στις παιδικές ηλικίες παρά με το IQ. Όλα αυτά δραστηριοποιούν κυρίως το αριστερό ημισφαίριο του Σωκράτη. αισθήματα κι ό. μια περίοδο που σημαδεύεται από τη διάδοση του κομπιούτερ και του internet. Εφαρμόζει την τέχνη της μαίας και. ενώ τα δικά μου. Σε μια στιγμή αυτοειρωνείας για τα γουρλωτά μάτια του. βλέπουν και πλάγια».τι άλλο είναι απαραίτητο για να τροφοδοτήσει το αριστερό ημισφαίριο. συν ελληνική μούσα! Αυτή είναι η δική μας πρόταση! Internet για περισσότερη πληροφόρηση. μου είπε η Σοφί. όπως τον περιγράφει ο Ξενοφών. Ο Σωκράτης ξεκινούσε κάθε πρωί να «σερφάρει» στην αγορά κατευθείαν στους τόπους των πληροφοριών: κατ’ αρχάς στο τσαγκαράδικο του Σίμωνα. Click! Click! Συν Σωκράτης. πληροφοριακή συμφόρηση. Σωκράτης με την επαγωγική μαιευτική αναζήτηση της αλήθειας. . σ’ ένα διασκεδαστικό διαγωνισμό ομορφιάς με τον ομορφονιό Κριτόβουλο. που επινόησε ο καθηγητής Έλις Πωλ Τόρανς πριν από πενήντα χρόνια. Μετά πήγαινε σε κάποιο ναυπηγείο ή άρπαζε έναν αστρονόμο. καλλιεργεί τη ροπή προς τις συμβατικές καθιερωμένες γνώσεις και απωθεί τις νέες ανατρεπτικές. όπως ο ίδιος λέει. τη συνδυάζει με την τέχνη της προξενήτρας και τελικά με την τέχνη της προαγωγού. Ωστόσο. εικόνες. Ξεγεννά. τότε ο Σωκράτης ενεργοποιεί τα νευρικά κυκλώματα του δεξιού ημισφαίριου κι εκεί «σκανάρει» σε μακρινές μνήμες μη λεκτικές πληροφορίες. Στις ΗΠΑ υπήρξε πτώση και στα μαθηματικά και στην κατανόηση κειμένου. ο δείκτης δημιουργικότητας (CQ) έχει υποχωρήσει στις ΗΠΑ και σε άλλες χώρες σε σχέση με το δείκτη γενικής ευφυΐας ( IQ). Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν δουλεύει όπως το κομπιούτερ.» και τα «γιατί.

αν δεν εξελιχθεί σε εφιάλτη για τη δημιουργικότητα και το ἐπιχειρεῖν των νέων γενεών. δίχως το σωκρατικό φροντιστήριον θα είναι μια σκέτη αποτυχία. με τη μνήμη τηλεφωνικού καταλόγου. αυξάνουν τις συνάψεις των νευρώνων. Και του Έρωτα. που ήταν σε θέση να θυμάται όλα τα ονόματα των στρατιωτών του Μιθριδάτη. οι επαναλήψεις και η δημιουργία ιδεών διεγείρουν τους νευρώνες του εγκεφάλου μας και τις σχετικές ηλεκτροχημικές αντιδράσεις. Ο «ψηφιακός άνθρωπος» τότε θα μοιάζει με τον Φιουνές τον Μνήμονα . τις διαισθήσεις και την κοινωνική αντήχηση των σκέψεων και των πράξεών μας στους άλλους. κυκεώνας αμάσητων «γνώσεων». Εμπεριέχει τις «ωδίνες του τοκετού». χωρίς προσπάθεια. Το internet πρέπει να συναντήσει τον Σωκράτη και βέβαια το δάσκαλό μου τον Επιμενίδη. σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό. Μπορεί ένας αρχαίος σοφός. που συνδέεται με τις νέες εμπειρίες. ή ακόμα και προκαλούν την ανάπτυξη μιας νέας γενιάς νευρώνων. προχωρώ σε αφαιρέσεις. χρησμούς και λογικά αινίγματα. που θεοποιείται σήμερα. . Το σχήμα έχει μοναδικό και προσωπικό χαρακτήρα. και τον Μητρόδωρο. που δίνουν βάθος και πλούτο στη σκέψη και μπορούν να ανακληθούν ανά πάσα στιγμή στην τρέχουσα έκδηλη μνήμη μας για να επιλύσουμε προβλήματα της καθημερινότητας. οι άμεσες εντυπώσεις. που μιλά συνήθως με γρίφους. Δίχως την προσοχή και την επεξεργασία η οποία διαμορφώνει σχήματα. κωδικοποιεί. αισθήσεις και πληροφορίες από τη ζωή ή το internet έχουν πολύ σύντομη διάρκεια και δεν μπορούν να ανακληθούν ως πραγματική γνώση. Έτσι επιτυγχάνεται σε βάθος χρόνου η νευροβιολογική εγγραφή σχημάτων στη βαθύτερη μακροπρόθεσμη και άδηλη μνήμη. Μα και το βασιλιά Κύρο της Περσίας. Το αρχαίο ρητό «ο παλιός σκύλος δεν μαθαίνει νέα κόλπα» διαψεύδεται από τη νευροβιολογία του εγκεφάλου. συνδυάζει και συμπυκνώνει εμπειρίες από ομοιόμορφα φαινόμενα και είναι ισοδύναμο με τη σωκρατική έννοια ανάμνησις. διαπροσωπικής και κοινωνικής ευφυΐας. σ’ εκείνα που επεξεργάζονται τα αισθήματα. δημιουργώ. που αναβροντούν χαοτικά σαν «θόρυβος». επινοώ. ένα εναλλασσόμενο φως που τυφλώνει. Τη μνήμη σκουπιδοντενεκέ! Ο Φιουνές ο Μνήμων ξεπερνούσε σε ικανότητα τον Σιμωνίδη. Κι όμως ο Φιουνές ήταν ανίκανος για βαθιές σκέψεις. Η επίλυση προβλημάτων. Το βέβαιο είναι ότι η κρίση δημιουργικότητας. Το αντίστροφο όμως είναι πιθανό.τι άκουσε μία και μόνη φορά. Η Έβδομη Αίσθηση γνωρίζει το ψυχολογικό Παράδοξο της Εκπαίδευσης. να εξοικειωθεί με τη γλώσσα του internet. Αν με επίμονη προσπάθεια μάθεις να καβαλάς άλογο. Δίχως ένα βαθμό δυσκολίας. Η παραγωγή νέων πρωτεϊνών. κινδυνεύει η ζωή σου έτσι και πας να καβαλήσεις άλογο. στο μυαλό μας συνωστίζεται ασύντακτο υλικό. η συναπτογένεσις και η νευρογένεσις είναι εφικτές ακόμα και σε μεγάλες ηλικίες. η επίμονη προσοχή και διερεύνηση. τον αρχαίο εφευρέτη της μνημοτεχνικής. αυτή η εμπειρία και ικανότητα κωδικοποιείται σε σχήμα στη μακροπρόθεσμη μνήμη και μπορεί να ανακληθεί. ο μαθητής (και ο εραστής) δεν μαθαίνει! Κάντε λίγο πιο δύσκολα τα βιβλία και την ερωτική επικοινωνία! Ο Επιμενίδης στο internet: «ωδίνες» και «σχήματα» Η μαιευτική μέθοδος μάθησης κι επίλυσης προβλημάτων δεν έχει την ευκολία μιας αρπαχτής στην Google. που μπορούσε να επαναλάβει ό.Τα μάτια της Google είναι μάλλον όμοια με του Κριτόβουλου. η δημιουργικότητα και ιδιαίτερα η στρατηγική σκέψη δεν στηρίζονταν μόνο στα τμήματα της λογικής επεξεργασίας του εγκεφάλου αλλά.τι πιστεύαμε στο παρελθόν. Το «ψηφιακό σχολείο». όπως ο Επιμενίδης. παρά την αύξηση του IQ και της ψηφιακής πληροφόρησης. Είναι ανοιχτό και η σχετική σταθερότητά του έχει ευελιξία και προσαρμογή στη διαρκή ροή ενέργειας και πληροφοριών. Όσο πιο ευκολομάσητη είναι μια πληροφορία. Το σχήμα ταξινομεί. ενισχύουν τις υπάρχουσες. απελευθερώνουν υψηλότερες συγκεντρώσεις νευροδιαβιβαστών. Ο «πόνος». παράγουν νέες πρωτεΐνες. Σκέφτομαι σημαίνει «ξεχνώ». γενικεύω. τόσο δυσκολότερα «χωνεύεται» σε γνώση. Δίχως αυτό. Αν όμως έχεις ρίξει μια ματιά στην Google για την ιππασία. όπως τον περιγράφει ο Μπόρχες. προσθέτω. δεν αποτελεί άκαμπτη τυποποίηση. οφείλεται ανάμεσα στα άλλα σε ελλείμματα της συναισθηματικής. αχώνευτα λιθάρια πληροφοριών.

να αγαπάμε και ν’ αγαπιόμαστε δίχως να χάνουμε την αίσθηση της προσωπικής αυτονομίας και ελευθερίας. να φιλτράρει και να μετουσιώνει τις «εικόνες» και τις «σκηνές» του ασυνειδήτου. Η Έβδομη Αίσθηση είναι η ολοκλήρωση εαυτού με τη βαθύτερη επίγνωση ότι πάντα μένει κάτι μη ολοκληρώσιμο. διαίσθηση. γεγονός που δίνει συνοχή και συνέχεια στη σκέψη και την προσωπικότητά μας. Η ίδια η ζωή είναι ένα ημιτελές ανέφικτο ολοκλήρωμα. Είναι ένα διανοητικό και αισθητικό ταλέντο που υποστηρίζεται από μια σειρά ολοκληρώσεις στα νευρικά κυκλώματα του εγκεφάλου μας. ρύθμιση των διαθέσεων και των αισθημάτων και να χαλιναγωγεί τις ανεξέλεγκτες εσωτερικές ψυχοσωματικές καταιγίδες. ευαισθησία. να αναπτύσσουμε νέες ανθρώπινες σχέσεις δίχως να αγκιστρωνόμαστε αποκλειστικά στις παλιές. εγκαρδιότητα. Το «αριστερό» αγαπά τη γραμμική. τις προσωπικές σχέσεις μας. της θνητότητας και του αμετάκλητου και μας προσφέρει μια ρεαλιστική αίσθηση του χρόνου καθώς και την πρόβλεψη του βέβαιου. το ευρύτερο περιβάλλον. Ο μετωπιαίος λοβός διαχειρίζεται τις προκλήσεις της αβεβαιότητας. του δικού μας και των άλλων αγαπημένων προσώπων.ασυνείδητης ζωής . Το παράδοξο είναι ότι οι θεμελιώδεις αυτές ολοκληρώσεις είναι πάλι εφτάδα! Ολοκλήρωση συνειδητής .Εφτά ολοκληρώσεις Η Έβδομη Αίσθηση μπορεί να διαχειριστεί με επιτυχία τις προκλήσεις του ερχόμενου νέου internet στη διάρκεια δύο τριών γενεών. όπως είπαμε. συγκεντρώνει τα ακατέργαστα αισθήματα και διαμορφώνει την αυτοβιογραφική μνήμη. της διακοπής της συνέχειας. να «ελέγχεται» και να προσανατολίζεται με οξυδέρκεια. να επιλέγει και ν’ αποφασίζει. λεκτική και επακριβή επικοινωνία. Να κατανοεί ό. για να μπορεί να αυτοπαρατηρείται. αλλά αβέβαιου στην ώρα του. . θανάτου. Η κάθετη ολοκλήρωση αναφέρεται στη ροή των διεργασιών ανοδικά από το σώμα προς τον εγκέφαλο και αντίστροφα από το κεφάλι μέχρι τα πόδια. Η Έβδομη Αίσθηση είναι η ικανότητα του «μυαλού» να ανακαλύπτει το «αρχιμήδειο σημείο» εντός του. Η ανθρώπινη κατάσταση είναι συνώνυμη με τη δημιουργία και αφήγηση των ιστοριών της ζωής μας και πραγματώνεται με τη διαπλοκή του λεκτικού αφηγητή στο αριστερό ημισφαίριο με την αυτοβιογραφική μνήμη του δεξιού ημισφαίριου. μια εσπεράντο των αισθήσεων. Οριζόντια ολοκλήρωση – κάθετη ολοκλήρωση . να ολοκληρωνόμαστε μέσα μας και ταυτόχρονα ανάμεσα στους άλλους. Να υποδέχεται. Ολοκλήρωση με αίσθηση της παροδικότητας. να επιτυγχάνει αυτογνωσία. Οριζόντια είναι η διαρκής ώσμωση και συνεργασία ανάμεσα στο αριστερό και το δεξιό ημισφαίριο του εγκεφάλου. δίχως πανικό. με εικόνες και μεταφορές και δίνει μια συνολική αίσθηση του σώματός μας. Να προσλαμβάνει και να επεξεργάζεται τις πληροφορίες από το σώμα μας. η «αίσθηση των αισθήσεων». Είναι η ικανότητα των νευρικών κυκλωμάτων να αισθανόμαστε τον εαυτό μας μέσα από την αντήχησή μας στους άλλους. ένα ανοιχτό ολοκλήρωμα που ξεπερνά τον εαυτό του. ανοιχτότητα και αντικειμενικότητα. Ολοκλήρωση της μνήμης. χρησιμοποιεί λογικές αλυσίδες και αναγνωρίζει τη σχέση αιτίας-αποτελέσματος. Διαπροσωπική ολοκλήρωση. Το «δεξιό» αναπτύσσεται νωρίτερα και είναι ολιστικό. Είναι η διαλεκτική επικοινωνία ανάμεσα στα διαφορετικά στρώματα της μνήμης. Αυτή η ολοκλήρωση δίνει τη δυνατότητα στο μυαλό να σταθεροποιεί και να κεντράρει την προσοχή του. εξειδικεύεται στη συλλογιστική. Αφηγηματική ολοκλήρωση. σαν να ήταν «απέξω». μη λεκτικό.τι πράγματι είμαστε σαν προσωπικότητες. Είναι.

μήνα το μήνα. πώς είναι δυνατόν έπειτα από τόσο καιρό που συνυπάρχουμε να με παρεξηγείς με τέτοια ωμότητα. επανέλαβε την προτροπή του ἀφήσας τὰς κενὰς ἐλπίδας βοήθει τὸν ἑαυτό σου. Μη μου λες να σ’ το θεμελιώσω με ασφάλεια «επιστημονική». Κι όμως η ανακάλυψη του ασυνείδητου από τον Βιενέζο ιδρυτή της ψυχανάλυσης είναι μια επανάσταση ισοδύναμη μ’ αυτήν του Δαρβίνου. αλλά αυτό το Εγώ είναι ο τόπος μιας δυνάμει ταυτότητας. η σεξουαλική σου επιθυμία. έλξεις. απεικόνιση των διχασμών στο ψυχικό σου όργανο ανάμεσα στο ασυνείδητο και το προσυνειδητό-συνειδητό ή το Υπερεγώ-Εγώ-Αυτό. ένα πεδίο διαφορετικών δυνατοτήτων της ύπαρξης. ότι ακόμα και σήμερα κάτι μένει από την πρωταρχική νηπιακή αμορφία σου. όπου εκτυλίσσονται ταυτίσεις. ωστόσο πρέπει να ομολογήσεις ότι το πρόσωπο που αποκαλείς με σιγουριά «ο εαυτός μου» είναι αρκετοί «εαυτοί». Μη σκιαχτείς να κοιτάξεις εντός σου. στη διάθεση να τραβάς το ενδιαφέρον. μήτε ο Γκολιάτκιν. τους διχασμούς σου και να συνομιλήσεις με τους πιθανούς «εαυτούς» σου. με αγάπη. για να μη σου πω να με προσβάλεις. αγαπάς και μισείς το ίδιο πρόσωπο. τα «αισθήματα» και τα «πιστεύω» τους θα τα βρεις στα νευρικά σου κυκλώματα. το ξέρουμε. εαυτέ! Βλέπε τους πιθανούς «εαυτούς» σου! «Βλέπε εντός σου». Ούτε καν είσαι διχασμένος όπως στο Εγώ και Αυτός του Μοράβια. παλιές διαφοροποιήσεις. στην «επιστημοφιλή» περιέργειά σου. Η αμφιθυμία σου είναι διανοητική: πιστεύεις και δεν πιστεύεις σε μια γνώμη. να αποκτήσεις μια αρχαϊκή «συνείδηση» της κατοπτρικής σου εικόνας. Εγώ. Με Τα εις εαυτόν «ξεγυμνώνει με στοργήν την ψυχή του» σε μια δημόσια εξομολόγηση. διόλου δεν σου συστήνω μια ψυχαναγκαστική διαρκή αυτοανάλυση. Ω. είναι στιγμές που βιώνεις αγχωτικά τον ασυντόνιστο.τι και ο αυτοκράτορας. που αλληλογραφούσε με τον εαυτό του. Ω. να μπορούσες να θυμηθείς τι χαρά σε πλημμύριζε καθώς αποκτούσες μια εικόνα του εαυτού σου. Πρόσεξε. τις αντίθετες τάσεις και συμπεριφορές ακόμα κι απέναντι στο ίδιο αντικείμενο. Εντάξει. στην οικογένεια. παιδεία και φιλοσοφία. στην εργασία. Θα ήμουν ο τελευταίος που θα σου υποδείκνυα να γίνεις συμπαγής. ο Μάρκος Αυρήλιος. από τον έκτο ως το δέκατο όγδοο. εαυτέ. που δολοφόνησε το σωσία του. Μην προσποιείσαι το συμπαγή και ξοδεύεσαι σε άσκοπες άμυνες.. Θα δηλητηρίαζα την εσωτερική σου ζωή και τις σχέσεις σου με τους άλλους αν σ’ έβαζα μπροστά στο δίλημμα: Χάος ή Ακαμψία. Εαυτέ. υιοθετείς και την αντίθετή της. τα πρωταρχικά σχήματά τους. τον πρωταρχικό αμοιβαδικό κατακερματισμό σου μέχρι. ενήλικος. Ο διπλός άνθρωπος του Ντοστογιέφσκι. Καμιά φορά υποπτεύομαι. εντάσεις. ομοιογενής. ν’ αναγνωρίσεις τις ψυχικές σου διαφοροποιήσεις. στο «στάδιο του καθρέφτη». σχεδόν λογοτεχνική. τη συνεργασία και την κοινωνικότητά σου. στα ορμονικά σου συστήματα. συγκρούσεις. Δεν σου είπα δα ότι είσαι διασπασμένος Τζέκιλ και Χάιντ. στις σπουδές. σημάδια παλιά στα οποία αντανακλαστικά επιστρέφεις ανάλογα με τις προκλήσεις της ζωής. παλιά τραύματα. Τίποτα παραπάνω από το να συνειδητοποιήσεις την πολλαπλότητά σου. ελλειπτικό και χαοτικό χαρακτήρα της εμπειρίας του εαυτού σου. σημερινούς και μελλοντικούς. Ο Φρόιντ αποτόλμησε μια απλουστευτική. Πολύ περισσότερο δεν σε θεωρώ τόσο πολυδιασπασμένο για να γράψει ο Πιραντέλλο Ένας. τα διαφορετικά ρεύματα εντός σου. απορρίψεις.. συνθέσεις. Αυτό θα ήταν αυτοκτονία. όπου «αυτός» είναι το πέος σου. Οι Έλληνες πρώτοι μας έμαθαν τα δύο ή τα τρία πρόσωπα σε ένα. παροτρύνει τον εαυτό του ένας μεγάλος αυτοκράτορας. από παλιές καταστάσεις. Τι αντιδράς. Είναι τρισεκατομμύρια υπολογισμοί και θα χρειαστούν εκατομμύρια χρόνια για να επιλύσω όλες τις ηλεκτροχημικές εξισώσεις που συνιστούν τη φυσιολογία των «εαυτών» σου. Τα μνημονικά ίχνη τους. είσαι ψυχικά υγιής. κανένας και εκατό χιλιάδες. διάκριση ή κυριαρχία. απωθήσεις. με την οποία εξωτερικεύει το «ενδόμυχον μαρτύριό του». στωικός από χαρακτήρα. εαυτέ. τις αντιφατικές ροπές στην ανάγκη σου για αποδοχή. μονοδιάστατος. θέλεις και το αντίθετό του. Λες και ξαναλές Εγώ. στη σεξουαλικότητα. εαυτέ. στην ανοιχτότητα. εαυτέ. Ευτυχώς που δεν είσαι. εαυτέ. μια πρωταρχική αίσθηση της ολότητας και της ενότητάς του! Κι όμως δεκαετίες μετά.Ω. Ίσα ίσα . τις «ικανότητες». Η αμφιθυμία σου είναι συναισθηματική: αγαπάς κάτι και το αντίθετό του. μην το πολυψάχνεις. μια πρώτη υβριδική αίσθηση ενότητας και ταυτότητας του εαυτού σου. την ετερογένεια των εκδηλώσεών σου στα διαφορετικά πεδία της ζωής. εαυτέ κάνε επιτέλους ό. Ω. Η αμφιθυμία σου είναι βουλητική: θες και δεν θες κάτι. τι εκνευρίζεσαι. αν και τα σύνορα εδώ δεν είναι και τόσο ευδιάκριτα. Ούτε ο Ουίλσον στο Διπλό άνθρωπο του Πόε.

πάσχουσα και συμπάσχουσα. Τι θέλω. άφηνε ανοιχτούς ελεύθερους χώρους να υποδεχθείς το νέο. Εαυτέ. για να σε προφυλάξω από το ανεξέλεγκτο άγχος. Πού πάω. επιτέλους. πλαταίνει και απλώνει την ύπαρξή σου ώστε ν’ αγκαλιάζεις τον κόσμο. και μάλιστα ελληνικά. την ευελιξία και προσαρμοστικότητά σου. σου ζητώ μόνο. αγάπη που διαστέλλει. σου λέω πέτα μερικές περιττές αποσκευές πότε πότε ή πήγαινέ τες στην υπόγεια αποθήκη. μια ψυχική άγκυρα μέσα στις καταιγίδες. Και. . μάλλιασε η γλώσσα μου να σ’ το υπενθυμίζω: άκου όποιον σου χτυπά την πόρτα. Και κόφ’ τα σ’ εμένα αυτά. που κατανοεί την πραγματικότητά σου. εν μέσω πολεμικής εκστρατείας και διαρκών μαχών. μέσα στην πολλαπλότητα και την κινητικότητά σου. έχουμε «πόλεμο». το θρυμματισμό. Κάθε άλλο. να διαμορφώσεις έναν εσωτερικό πυρήνα. Αναζήτησε μια πυκνότητα εαυτού –γνωστική. την αποσύνδεση και την πολλαπλή παραμόρφωση των «εαυτών» σου και την καταστροφική και αυτοκαταστροφική κρίση της θεμελιώδους ταυτότητας και υπόστασής σου. Τίποτα παραπάνω από τη βασική ικανότητα ν’ αναγνωρίζεις τις διαφοροποιήσεις σου και τη στοιχειώδη τέχνη της ψυχικής σύνθεσης και ενοποίησης εαυτού. από τον Έλβα ποταμό μέχρι τη Συρία. ανοιχτός σε νέες προκλήσεις. κοινωνική–. ανοιχτή και ανανεωτική. αξιακή. ηθική. πορευόμενος.υπερασπίζομαι την ανοιχτότητα. τι σου ζητάω για ν’ αντιδράς με τόση αμηχανία. με τα μέσα εκείνης της εποχής. ένα κέντρο βάρους. το υβριδικό. Ίσα ίσα. τη διαφοροποίηση. γίνε ένας χώρος δεκτικός και καταδεκτικός. συναισθηματική. την κατάθλιψη. νέες ανασυνθέσεις και ολοκληρώσεις. αλλά όχι τόσο μεγάλη που να σε οδηγεί σε κορεσμό και ακαμψία. τις μετατοπίσεις και τις αντιθέσεις σου. μια θεμελιώδη αφήγηση για «Τι είμαι. ότι δεν είναι ώρα για εσωτερικά στοχαστικά βλέμματα εν μέσω οικονομικής και κοινωνικής κρίσης και εξελισσόμενης ελληνικής τραγωδίας! Το ξέρω. Θα μπορούσα ποτέ να σου συστήσω έναν εσωτερικό πυρήνα ερμητικό καταφύγιο ή περίκλειστο φρούριο. μην ξεχνάς ότι ο στωικός αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος έγραφε Τα εις εαυτόν. το αδιαμόρφωτο. αλλά άσε τις αυτοδικαιολογίες.» μια σταθεροποίηση ανάλογη με τη σεισμικότητα του υπεδάφους. απαιτώ ν’ αγαπάς τον εαυτό σου με μια καινούργια αγάπη.

Σαίξπηρ .ΤΡΟΪΚΑ ΜΟΙΡΑ Πόσες γενιές εδώ και πέρα τούτ’ η υπέροχη σκηνή θα παίζεται σε πολιτείες αγέννητες και γλώσσες άγνωστες.

πήγε κι αυτός από «δάγκωμα φιδιού». τις δυνατότητες και τους κινδύνους. πολύ νεότερος από το γιο τού Αγαμέμνονα. να δανειστώ τα ονόματα. ο πλείων ὀφθαλμός». Γιατί ενώ βλέπουμε την κίνηση προς το χαμό προκαλούμε την εμπλοκή μας . Απαιτούσα από τους συμμαθητές να σταθούν στη ζωή στο ύψος του ρόλου τους. το τρίτο επιπλέον μάτι. Ορέστεια. Κρυμμένη πολιτική και ιστορία. τη Νέα Ορέστεια. τους μηχανισμούς της καταστροφής της γενιάς του Ατρέα. καθώς ξαναγίνομαι δεκαεπτά ετών κι επιστρέφω σ’ ένα λησμονημένο αίσθημα. πότε. Κι εγώ. όλα αυτά τα χρόνια ο Πυλάδης μέσα μου ξεχάστηκε. επιβλητικός. που με βαριά υπόκωφη φωνή εγγαστρίμυθου μου ψιθύριζε επίμονα στ’ αφτί «Ύβρις . Είναι κρυμμένη φιλοσοφία και ψυχανάλυση. Στο τέλος. «Ο Ορέστης έπρεπε να είναι ψηλός. μετά το «φονικό». Τὰς γὰρ ἐν μέσῳ σιγῷ τὰς τύχας . τον Σαίξπηρ και τον Ντοστογιέφσκι και του Μαρξ στον Αισχύλο. να φαίνεται ότι είναι από αρχοντική και πλούσια γενιά». Αποκαλύπτει τη μεταμόρφωση του ανθρώπου σε ακραίες. «Μην ξεχνάς ότι υπήρξες Ιφιγένεια». το μεγαλείο και τη μηδαμινότητά του. Αυτό επιβάλλει η τραγική ατμόσφαιρα. να συναρμολογήσω διαφορετικά το στίχο και. Είμαι ο Πυλάδης! Παίζω σταθερά το ρόλο σε Ηλέκτρα. που αδυνατεί να προσεγγίσει και η πιο πλήρης θεωρία. καθαρό προμήνυμα κινδύνου. Ο βοσκός τραπεζικός. Ιφιγένεια εν Ταύροις. Η τραγική γνώση δεν μεταφράζεται ολοκληρωτικά στις υπάρχουσες έννοιες. «Αλλοτινά και νέα “κακουργήματα” φέρνουν τη νέα τραγωδία!» Ξαναγίνομαι Πυλάδης. Ο Θόας από βασιλιάς έγινε μουσικός.«Είμαι ο Πυλάδης»: Ο «πλείων οφθαλμός» στην τραγική θέαση Καθυστερούσα κι ανέβαλα να το πω. Τότε. Ξαναγίνομαι κι επιχειρώ να φυσήξω ζωή στο Παλιό Λεξιλόγιο. ποιοι άνθρωποι. Καιρὸς τοῦ σιγᾶν καὶ τοῦ σκέπτεσθαι καὶ καιρὸς τοῦ ἐρωτᾶν . ερωτευμένη με τον Πατέρα. που έφτασε τα εβδομήντα. θα πει ο καθηγητής μας. η τρίτη φωνή. καταδικάστηκα ν’ αναζητώ το συνομήλικο και φίλο Ορέστη. λέει η Ηλέκτρα στον Ορέστη του Ευριπίδη. επανεμφανίστηκε ο παλιός μου δάσκαλος. μα τώρα. το ξεστομίζω: Η Έβδομη Αίσθηση στοιχειώνεται από την τραγική θέαση του υπάρχειν. Συνέβησαν πολλά στα σαράντα και πάνω χρόνια που μεσολάβησαν. τις φορεσιές. συμβούλευα μάταια την αγαπημένη μου θεατρική του κόρη. δίχως τις κιτς αναγωγές στο παρελθόν. την τραγική γνώση. Σωπαίνω τώρα γι’ αυτά που πρέπει να μείνουν βουβά. που δεν είναι δικός μου αλλά της τραγικής θέασης. Καινούργιοι σοφοί κι ήρωες πλημμύρισαν την καρδιά μου. δεν παντρεύτηκε τον Πυλάδη. οριακές καταστάσεις. δεμένος με όρκο. δίχως να χρειαστεί να πατήσω την υπόσχεσή μου στην αδερφή της. πόσο διαφορετικοί από μας. τα σκοτεινά μυστικά της ανθρώπινης συνθήκης. για να περιγράψω. προς έκπληξη του Μαρξ. με άσβεστο μίσος για τη μητέρα-Κλυταιμνήστρα. Ο Ορέστης του σχολικού θεάτρου μπάρκαρε και περιπλανήθηκε στον κόσμο όπως ο τραγικός συνονόματός του ταξίδευε εξόριστος με σαλεμένο το μυαλό μέχρι να κατευναστούν οι διώκτριες Ερινύες. Η Ηλέκτρα. ο Επιμενίδης. γιατί δεν θα άντεχα να κοιμάμαι με μια ανέπαφη παρθένα έπειτα από τόσα χρόνια στον πρώτο της γάμο. Κι απορώ κι εγώ μαζί με τον Μαρξ. τις έριδες και τα πάθη. Πάντα μένει κάτι ανεξιχνίαστο. στο υπό εξέλιξη δράμα στο ρόλο του καταπατητή Αίγισθου ήταν ο συνταγματάρχης Παπαδόπουλος και η χουντική παρέα του. ευτυχώς. δεν θα αισθάνονται πια την ανάγκη να ανατρέχουν χιλιάδες χρόνια πριν στην τραγική ποίηση και γνώση για ν’ απαντήσουν στα νέα αινίγματα της Σφίγγας. βραχυκυκλωμένη στο αντεστραμμένο της οιδιπόδειο. «για όσα στο μεταξύ γινήκανε. σωπαίνω». Ξέρουν ότι η τραγική αίσθηση αποκαλύπτει τα καλά κρυμμένα. Ύστερα. για να πάρουν τα όνειρα εκδίκηση. συνεργός στο «φονικό». ανείπωτο. που θα βάλει οριστικά τέλος στο θυσιαστικό κύκλο του «Άργους» και της «Θήβας» και μαζί στους Οίκους των Ατρειδών και των Λαβδακιδών. Η ζήλια του Μαρξ και του Φρόιντ Η κουκουβάγια της θεάς Αθηνάς θ’ ανοίγει πάντα τα φτερά της με το σούρουπο κι αυτή η βεβαιότητα προκαλεί τη ζήλια του Φρόιντ προς τον Σοφοκλή.Νέμεσις» στην Αθήνα και στον κόσμο. πιστός στο ρόλο του Πυλάδη μέχρι τέλους. κρύφτηκε κάπου στο βάθος της εσωτερικής μου σκηνής. τη νέα σκηνή μιας ριζικά διαφορετικής τραγωδίας. την ελευθερία και την εξάρτησή του από ανεξέλεγκτες δυνάμεις. εδώ και δέκα χρόνια. Επαναφέρει πάντα τα παλιά ερωτήματα: Τι μας κινεί και τι μας περιορίζει. να ζει μόνο για την εκδίκηση και να είμαι στα μάτια της το φαλλικό υποκατάστατο πατέρα κι αδερφού. Πρώτος. Τι είναι η Μοίρα.

Στο ναυαγισμό μπορεί να φανερωθεί ο θρίαμβος του ήρωα. Η τραγική γνώση είναι η ορμή προς τη λύτρωση-κάθαρση. μετέωρη και βρισκόμαστε καθηλωμένοι στην αμφιβολία μέχρι την ύστατη στιγμή. «Αίτιος δεν είμ’ εγώ· αλλά είναι ο Ζευς κι η Μοίρα που την άγρια άτη έβαλαν στο νου μου». ανοίκειο κι απρόβλεπτο κόσμο. Μ’ αυτός. τα ρίχνει σε πλάνη θεϊκή. στην απολογία του για την έριδα που έσπειρε στους Έλληνες αρπάζοντας την ερωμένη του Αχιλλέα.ως εάν υπήρχε μια άφευκτος αναγκαιότητα προς την καταστροφή. κι αμέριμνος στον όλεθρό του ας τρέχει». λέει για την άτη του Αγαμέμνονα η Θ΄ ραψωδία της Ιλιάδας. . έκθετοι σ’ ένα χαοτικό. Άτη «Όπως του διώξει ας κάνει. επικίνδυνη απερισκεψία. Από τον πατέρα του τον Ατρέα κι από τον Οδυσσέα ως τον Αίαντα και την Ελένη. η προσφυγή στον Δία ή στον «αλάστορα δαίμονα» είναι η καλύτερη δικαιολογία για την αποποίηση της ευθύνης. αποτρόπαιο. Αιφνίδια συσκότιση του νου. μεταβίβαση κακής ψυχικής ενέργειας. αλλά αυτή παραμένει μέχρι τέλους αβέβαιη. προσωρινή παραφροσύνη. μα δεν υπόκειται στις κατηγορίες της νίκης και της ήττας. Το τραγικό απελευθερώνεται μέσα από λυσσώδεις συγκρούσεις.

την ανέχεται από υστεροβουλία ή ανικανότητα στο «περιβάλλον» του και στο μηχανισμό της εξουσίας. χάνει την επαφή με την πραγματικότητα.Το σύμπλεγμα «Ύβρις . στενών συνεργατών των ΗΠΑ. πλεονεξία. Αλλά η ύβρις μπορεί να συντελεστεί απρόσωπα και να προσβάλει τις αξίες που δίνουν νόημα και συνοχή σε μια κοινότητα. αλαζονεία. μνησικακία. αλλά είναι αργά γι’ αυτόν. Σοφοκλής). το μεσσιανισμό. Η ελληνική παραμένει η πλέον νοηματοφόρος γλώσσα στις επιστήμες του ανθρώπου. της αυθαιρεσίας. ιδιαίτερα του υπουργού Δικαιοσύνης Ρόμπερτ Κένεντι. Η Ύβρις αναφέρεται σ’ ένα ευρύ φάσμα προσβολών διά πράξεων και λόγων. παραείναι ανοιχτή έννοια. Την αποδίδουν σε ακραίες περιπτώσεις. αρνείται τα προβλήματα.ά. Ο Αριστοτέλης στην εμμονή του για ακριβείς ορισμούς την περιόρισε στις περιπτώσεις που υπάρχει θύμα και στρέφεται η ύβρις προς έτερον. το φανατισμό. άντε να φτάσουν μέχρι τον Νίξον για το Γουότεργκεϊτ. του φατριασμού.Νέμεσις αφορά στην οικογένεια Κένεντι. Είναι λανθασμένη πάντως η ταύτιση της ύβρεως με την υπέρβαση του μέτρου. υπερβολική αυτοπεποίθηση. το αδικείν. αλλά από μόνος του δεν λέει πολλά πράγματα. είναι ανίκανος να αναλύσει και να αξιολογήσει τους κινδύνους. Η αποδέσμευση ορισμένων μόνο απομνημονευμάτων συνεργατών του Προέδρου Κένεντι αποκαλύπτουν τον κυνισμό. πέραν των οποίων εισερχόμαστε στην περιοχή της Ύβρεως και εμπίπτουμε στην ευθύνη της «θεάς» Νέμεσης που τιμωρεί τον υβριστή. τη γενίκευση της διπλής γλώσσας και της διπλής ηθικής. του συντεχνιασμού. Ύβρις συντελείται όταν ένας ηγέτης. βουβαίνομαι». στο πλαίσιο αναφοράς και στη βαρύτητα των συνεπειών: αμετροέπεια. την ασυγκράτητη επιθετικότητα. Η ύβρις της εξουσίας Ύβρις στην πολιτική και την ηγεσία δεν είναι μόνο η εκτροπή του χαρίσματος προς την αλαζονεία. πέραν του άνευ ορίου χαπακώματος λόγω των σοβαρών . φωνάζει ο Αίγισθος. να απλώσει σαν επιδημία τις δυνάμεις της κακουργίας. παραφορά. μιμητική αντιζηλία κ. γιατί το νόημά της βρίσκεται στην έμφαση. τυφλότητα. έκλυτη τρυφηλότητα. να διασαλεύσει και να αποδιοργανώσει τις κοινωνικές σχέσεις και τις καθιερωμένες ιεραρχίες. και τη μαζική χρήση μαριχουάνας. δεν είναι ο μέσος όρος του στατιστικού ανθρώπου. αψηφά τις προληπτικές προειδοποιήσεις. Η λέξη Νέμεσις είναι παράγωγο του ρήματος νέμω (= μοιράζω) και σημαίνει ότι αποδίδω στον καθένα αυτό που του αξίζει. επιδεικνύει ξεροκεφαλιά και εμμένει σε σχήματα που έχουν αποδειχθεί αντιπαραγωγικά. δηλαδή κατά προσώπου. να σπείρει το φθόνο. στις σχέσεις συνεργασίας με τη Μαφία. επιδειξιμανία. εκούσια. Το σύνδρομο όμως Ύβρις . κατά τους Έλληνες. στεροειδών από τον Πρόεδρο.Νέμεσις» Αμετάφραστο σ’ όλες τις γλώσσες. ιδιαίτερα των δημοσίων προσώπων. με ολέθριες συνέπειες από τη διάχυση της υπεροψίας. Η Έβδομη Αίσθηση είναι κατεξοχήν η συναίσθηση των ορίων της ανθρώπινης συνθήκης. μοχθηρία. κομπορρημοσύνη. το πιο λαμπρό ψέμα στην πρόσφατη διεθνή πολιτική ιστορία. ολιγωρία. Ύβρις υπάρχει κι όταν ένας ηγέτης τυπικά «σεμνός και ταπεινός» ολιγωρεί. στην υπέρβαση των ορίων και των διαχωριστικών γραμμών. τη σωτηριολογία και την ταύτιση του εγώ με το έθνος και το κράτος. του νεποτισμού και της καρτελοποίησης της πολιτικής και κοινωνικής ζωής. την τυφλή πόλωση. ο οποίος δεν επιδεικνύει ο ίδιος προσωπικά υβριστική συμπεριφορά. Το μέτρον για τους Έλληνες είναι υψηλός δείκτης αξιολόγησης. την αμετροέπεια και τις μηχανορραφίες που φτάνουν μέχρι και στο «πράσινο φως» για τη δολοφονία του Προέδρου του Νοτίου Βιετνάμ και του αδελφού του. «Αν προκαλώ τη Νέμεση. Παραθέτουμε έναν κατάλογο συμπεριφορών που εντάσσονται. αναίσχυντη φιλοχρηματία. Λανθασμένη επίσης είναι η αναγνώριση της ύβρεως μόνο όταν είναι σκόπιμη. LSD. της αρπακτικότητας. τη σύγχυση και τον πανικό. της αναξιοκρατίας. στην Ύβρι. οὐ λέγω (Ηλέκτρα. Εἰ δ’ ἐπέστι νέμεσις. στην απόβαση στον Κόλπο των Χοίρων. της ημετεροκρατίας. όπως στον Χίτλερ και τον Μουσολίνι ή τον Στάλιν και τον Σαντάμ Χουσεΐν. μεγαλομανία. Η Ύβρις εμπεριέχει το νόμο των Ακούσιων Συνεπειών των Πράξεων. αφροσύνη. το διασυρμό και την ταπείνωση του ηττημένου αντιπάλου. Οι δυτικοί πολιτικοί επιστήμονες χειρίζονται επιλεκτικά την έννοια Ύβρις. Δεν αναφέρομαι στις συνωμοσίες για τη δολοφονία του Κάστρο. τη δημαγωγία.

Το σύνδρομο Ύβρις .μη τρέλα Η Ύβρις αποδίδεται από τους Έλληνες και σε ακραίες περιπτώσεις αυτοπροσβολής. αλλά δεν είναι θρησκευτική η παράβασή του. η ύβρις του προκαλεί την οργή των θεών. όπως ο Χορός αποκαλεί την αυτοκτονία της Δηιάνειρας. Στην περίπτωση αυτή ο εγκέφαλος παρουσιάζει παθολογικές ανατομικές αλλαγές.Νέμεσις έπληξε τον πιο επιφανή ηγέτη της Αθήνας. υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Εκείνοι που εμφανίζουν τα συμπτώματα της διπολικής διαταραχής. Η γνώμη μου είναι ότι ύβρις δεν μπορεί να καταλογιστεί στον ψυχωσικό και σχιζοφρενή. όταν λανθάνουν ψυχώσεις και ο υβριστής βρίσκεται στα όρια της ψύχωσης. δηλαδή μιας προσποιητής εικόνας εαυτού στην αρχή σύμφωνα με τις επιθυμίες της μαμάς και ύστερα σύμφωνα με τις επιθυμίες ενός άλλου προσώπου ή και του κοινού. δημιουργικότητας και γοητείας.Νέμεσις χτύπησε επίσης το δίδυμο Μπους . Η Ύβρις δεν έχει θρησκευτική έννοια στους Έλληνες. Ποιες όμως ψυχικές διαταραχές θα υπάγουμε στη μη τρέλα και επομένως θα καταλογίζουμε την Ύβρι. Το σύνδρομο Ύβρις . Αλλά και ο Θουκυδίδης αποκαλεί Ύβρι την άθλια συμπεριφορά των Αθηναίων. Έτσι. το οποίο παραμένει αναπάντητο. όταν γνωρίζουμε πόσο ρευστά είναι τα σύνορα ανάμεσα στην υγεία και την ασθένεια. η ιατροποίηση και ηθικοποίησή της. Οι Έλληνες ήταν πιο αμερόληπτοι στην απόδοση της Ύβρεως. ευφυΐας. Η Ύβρις ανήκει στην τραγική θέαση των ανθρωπίνων πραγμάτων και δεν είναι εύκολο να τη στείλουμε στο Κοινοβούλιο ή στην TV ή να την καθίσουμε στο ντιβάνι του ψυχαναλυτή. συμπεριφορές των λεγόμενων «οριακών καταστάσεων». η οποία κρεμάστηκε αφού έδωσε ακούσια στο σύζυγό της Ηρακλή το δηλητηριασμένο χιτώνα που του κατέτρωγε τις σάρκες. δηλαδή της μανιοκατάθλιψης με εναλλαγή επεισοδίων ευφορίας και υπερενεργητικότητας και απώλειας του ενδιαφέροντος και της ενέργειας. ακόμα και στην περίπτωση που η προσβολή αφορά θεό ή τιμωρείται από θεό.Μπλερ στο θέμα του Ιράκ. Η πολιτική επικαιροποίηση της έννοιας Ύβρις. Το κρίσιμο ερώτημα. όπως και η θρησκευτικοποίησή της. θρησκευτικού ή πολιτικού τύπου. . από τις εξιδανικεύσεις στις δαιμονοποιήσεις και μια σειρά εκδηλώσεις ψευδούς εαυτού.τι θεωρείται επιστημονικά τρέλα. αφορά στη συσχέτιση του καταλογισμού της ύβρεως με την ψυχική κατάσταση του υβριστή. Οι πάσχοντες από το σύνδρομο της Ναρκισσιστικής Διαταραχής της Προσωπικότητας (Narcissistic Personality Disorder) με τις φαντασιώσεις της απεριόριστης κυριαρχίας. Μια σειρά κατηγορίες διαταραχών όπως παλινδρομήσεις από την αδικαιολόγητη μακαριότητα στο φόβο και τον πανικό.Νέμεσις με την Ηθική των Ορίων. σ’ όποιον δηλαδή όχι μόνο αρνείται την πραγματικότητα αλλά κατασκευάζει ψυχωσικά μια δική του ψευδαισθησιακή πραγματικότητα και γενικά σ’ ό. Ο Αισχύλος στους Πέρσες παρουσιάζει έξοχα την Ύβρι του Ξέρξη με τα λόγια του ίδιου του νικημένου επιδρομέα και του πατέρα του Δαρείου. Αξιολογούμε ως Ύβρι. Όταν ο μέγας Αίας καυχιέται για την πολεμική του παντοδυναμία και κομπάζει ότι μόνο οι τιποτένιοι έχουν ανάγκη τη βοήθεια των θεών. Ακόμα οι παθιασμένοι ιδεοληπτικοί.και καλά κρυμμένων προβλημάτων της υγείας του. η αυτοκτονία εθεωρείτο Ύβρις. Ας τα συζητήσουν κι ας καταλήξουν οι ψυχαναλυτές. και υπό ποιες προϋποθέσεις. κρύβει κινδύνους. την Ηθική της Ευθύνης. οι οποίοι μεταχειρίστηκαν σαν σκλάβους τους συμμάχους τους. οι ψυχολόγοι. Η δική μου εκτίμηση είναι ότι δεν εξαιρούνται από την απόδοση της ύβρεως: οι πάσης φύσεως νευρώσεις που αποτέλεσαν τον κύκλο έρευνας του Φρόιντ. όταν υβριστής και θύμα της ύβρεως είναι το ίδιο πρόσωπο. τον Περικλή. Προσωπικά αντιστέκομαι στον πειρασμό να χαράξω τα σύνορα του συμπλέγματος Ύβρις . στα όρια της σχιζοφρένειας. Ύβρις: Καταλογισμός στη διαχωριστική ζώνη τρέλα . οι νευρολόγοι. Και ακόμα πιο δύσκολο ερώτημα: σε ποιες περιπτώσεις καταλογίζουμε Ύβρι στην ευρύτερη και ασαφή διαχωριστική ζώνη ανάμεσα στην τρέλα και στη μη τρέλα. που εξιδανικεύουν το μίσος και την καταδίωξη και εξωθούν το ιδεώδες τους πέρα από τα όρια της ανθρώπινης συνθήκης και αξίας ως την Ύβριν.

Θα εκπληρώσει το χρέος του. Η σχέση του εβραίου Κάφκα με τον πατέρα του είναι έκφραση της ίδιας αμφιλογίας που χαρακτηρίζει τη σχέση του με την επίσημη κοινωνία και θρησκεία. Η φωνή του είναι διαρκώς παρούσα. υπόσταση. Σ’ ένα πλοίο που παρασύρθηκε από . «Τι έκανες. τις φρούδες ελπίδες και την ελαφρομυαλιά του και διερωτάται ποιος θεός του σάλεψε τα φρένα (Αισχύλος). δηλαδή ο Πυλάδης του Δανού πρίγκιπα. Αυτό το «Εις το όνομα του Πατρός» δεν είναι το ίδιο στην τραγική θέαση και στην εβραϊκή και χριστιανική κουλτούρα. παρά τον οιδιπόδειο ανταγωνισμό του. ο διπλός-όμοιός του. Η μεγάλη όμως τρικυμία που επίκειται είναι τρικυμία εν κρανίω. τα ’κανε κάτι πλούσιο και παράξενο. Το φάντασμα του Αγαμέμνονα δεν χρειάζεται καν να εμφανιστεί. την αποκοτιά του. Ξέρξη. Ο Κάφκα δεν είναι ούτε Ορέστης ούτε Άμλετ. Ο «πατέρας» εδώ είναι μια μεταφορά για την αλλοτριωμένη κοινωνία που πνίγει την ιδιαιτερότητα του ατόμου. Και το ξέρει. Από την παρθενογέννητη θεά Αθηνά. «Εις το όνομα του Πατρός!» Η ιστορία και μαζί της η τραγωδία αρχίζει. τη μεγεθυσμένη εικόνα του εαυτού του. ο Πυλάδης. όταν ο πατέρας γίνεται κοράλλι: Πέντε οργιές βαθιά κείτεται ο πατέρας σου τα κόκκαλά του έγιναν κοράλια. Ο Ορέστης δεν έχει άλλη επιλογή. υπάρχει πάντα το τρίτο πρόσωπο. Στην εποχή μας μάλιστα.«Κοιμάσαι. Ο πατέρας κοράλλι. με το βλέμμα του Κάφκα. γιε μου. ψυχαναλυτές και λογοτέχνες περιγράφουν με ανιστόρητο τρόπο το «πρόβλημα του πατέρα» στην τραγωδία. Τίποτε δικό του δεν χάθηκε. Το φάντασμα πληροφορεί τον Άμλετ για τη δολοφονία του πατέρα-βασιλιά και συνεπώς τη μοίρα του και την αποστολή του να πάρει εκδίκηση. Προσοχή όμως. η πρωτοκαθεδρία του πατέρα έχει εμπεδωθεί. μα ο χαμός δεν θα αργήσει Όσο η πατρική αυθεντία και το προγονικό παρελθόν μεταβιβάζονται και ανανεώνονται ομαλά από γενιά σε γενιά ως παράδοση. έχουν καταλάβει πάνω από τρεις χιλιάδες χρόνια το ιερό της Μητέρας-Θεάς Γης στη μητριαρχική Κρήτη. η πατρική κατάρα από τον τάφο θα τον αφανίσει. οι Αχαιοί και ύστερα οι Δωριείς. ο οποίος εξομολογήθηκε σ’ ένα φίλο του πως θα τιτλοφορήσει όλο το έργο του με τον τίτλο «Πειρασμός απόδρασης από την πατρική σφαίρα». Το κύρος της πατρικής προσταγής είναι ανάλογο της υπόστασης και της απουσίας του πατέρα. για να ξαναδώσει ζωή στον πατέρα. Το αντίτιμο θα είναι βαρύ. που του υπενθυμίζει τον όρκο του στον Απόλλωνα να πάρει εκδίκηση. Ορέστη. είναι ο Οράτιος.» το φάντασμα του Δαρείου εμφανίζεται από τον τάφο και ελέγχει το γιο για την τυφλότητά του. Κι αν αναποφάσιστος αφήνεται στους ενδοιασμούς του. ταυτότητα. να.» Η φωνή του πατέρα Κοιμάσαι. Είμαστε πια μακριά από το μινωικό κόσμο και το φάντασμα της Μητέρας-Θεάς έχει θαφτεί μαζί με τον Μινώταυρο κάτω από τα ερείπια της Κνωσσού. τα μαργαριτάρια τα μάτια του. Μη με ξεχνάς! «Τα ονόματα των νεκρών τα τέκνα σώζουν!» (Αισχύλος). οι κοινωνίες απολαμβάνουν τις ξέγνοιαστες και ήρεμες Αλκυονίδες ημέρες και τα παλιά «φονικά» περιορίζονται στην Επίδαυρο. Ο γιος. κι από τον Αισχύλο. Μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα. Αν αφήσει το έγκλημα ατιμώρητο δεν θα έχει πρόσωπο. μα όλα τ’ άλλαξε η θάλασσα. που απαρνήθηκε την καταγωγή της από την Τριπλή Θεά κι εμφανίζεται πάντα υπέρ του «μπαμπά». τον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη ως τον Φρόιντ. Οι πατριαρχικοί Έλληνες. φιλόσοφοι. Το τρίτο πρόσωπο στον Άμλετ. Ας απολαύσουμε τον Σαίξπηρ στην Τρικυμία. πραγματώνει μια ναρκισσιστική ταύτιση με το φαλλοφόρο πατέρα.

Ο Οιδίποδας πληρώνει τα λάθη του πατέρα του Λαΐου και του παππού του Λάβδακου. Η τραγική ποίηση ψιθυρίζει αυτό που το δίκαιο και ο πολιτισμός έχουν απορρίψει. κι όποιος κατάλαβε κατάλαβε. με τις συμβουλές του Επιμενίδη. όπως του γιου η ζωή για κείνη του πατέρα. απορρίπτει την τιμωρία ηθικά αθώων.τη θύελλα και βουλιάζει ξεσπά μια παράλογη σύγκρουση για την εξουσία και οι αντίπαλοι συνταξιδιώτες επισπεύδουν την καταστροφή και το ναυάγισμα. όπως αποκαλεί τα θύματα της Νεμέσεως εκ κληρονομίας. ή και γονίδιά του θα λέγαμε σήμερα. Ο Σοφοκλής διαισθάνεται την επερχόμενη καταιγίδα που προκαλεί η άτη και «οδηγά το νου στο χαμό. Ο Σόλων στη νομοθεσία του. που με μια στοιχειώδη συνεργασία θα είχαν αποφευχθεί. κι ο χαμός δεν θ’ αργήσει να φτάσει». Ιδού το κρίσιμο ερώτημα! Στην τρίτη γενιά η παλιά κατάρα Ίσως και να ’ναι η μια ζωή τιμωρία Για κάποια άλλη. κληρονομεί και τα παλιά ηθικά χρέη. Το κοσμικό δίκαιο της Αθήνας αναγνωρίζει την προσωπική ευθύνη και όχι την οικογενειακή και απελευθερώνει το άτομο από τα δεσμά της φυλής και της οικογένειας. Όμως η τραγική ποίηση διασώζει την αρχαϊκή πίστη: ο γιος είναι επιμήκυνση της ζωής του πατέρα κι όπως κληρονομεί το βασίλειο ή την περιουσία. Η παλιά κατάρα επιστρέφει. Είναι η κατάρα του Οίκου των Λαβδακιδών. Καλότυχοι που δεν γευτούν στη ζωή τους κανένα κακό· γιατί για κείνους που οργή θεϊκιά τα σπίτια των σείσει δε λείπει καμιά συφορά (άτας) που να μην πέφτει σε πλήθος γενεές τους. Από παλιούς βλέπω καιρούς τα πάθη των Λαβδακιδών να πέφτουν απάνω στα πάθη εκείνων που σβήσανε κι ούτε καμιά δε γλυτώνει γενιά την άλλη γενιά των. λέει ο Αισχύλος. Ο Ορέστης πληρώνει «κακά» χρέη του πατέρα του Αγαμέμνονα και του παππού του Ατρέα. Ο παππούς Ατρέας. το μίασμα είναι κολλητικό και μπορεί να εμφανιστεί όπως και οι κληρονομικές ασθένειες αρκετές γενιές μετά. Οι αποφράδες ημέρες είναι εκείνες της επιστροφής των νεκρών με τη φωνή και τα ενδύματα των ζωντανών. Η κατάρα του Οίκου των Ατρειδών! Μέχρι το εγγόνι φτάνει η υποχρέωση καταβολής του χρέους. ο γιος του ξακουστού Πέλοπα. (Αντιγόνη) Ποια κακότυχη γενιά θα πληρώσει. Ποιος θα πληρώσει το ανεξόφλητο χρέος του γονέα. Ποια κακότυχη γενιά –«γενιά Ιφιγένεια»– έχει το αρνητικό προνόμιο να επιβαρυνθεί με τα προγονικά βάρη. Οι καιροί αλλάζουν. στον ολέθριο ανταγωνισμό με τον αδελφό του Θυέστη για το θρόνο διέπραξε το πλέον ανόσιο έγκλημα: πρόσφερε στον αδελφό του για το καλωσόρισμα . εκείνο το ίχνος της σκοτεινής αρχαϊκής πίστης που στοιχειώνει στο ασυνείδητο του ανθρώπου. των αναιτίων. Οι απόγονοι ή ο ίδιος σε μεταθανάτια ζωή. Ο Αισχύλος δεν διστάζει να την ονομάσει στους Επτά επί Θήβας: Γιατί ως την τρίτη λογαριάζω γενιά το παλιό εκείνο κρίμα βαστάει. Μέχρι ποια γενιά κρατά η παλιά κατάρα.

Η Νέμεσις. η Κρητικιά Αερόπη ή κατ’ άλλους Ευρώπη. Είναι το τρίτο μάτι στο πίσω μέρος του κεφαλιού. Και να ’θελα να ειρωνευτώ ως προληπτικούς τους φόβους μου και να το ξεχάσω. Η ανησυχία μου για τους εγγονούς. κατοικήσιμη μετά τον δεύτερο. και μ’ αυτή την ιδιότητα προσλήφθηκε από τον Σόλωνα για ν’ απαλλάξει την Αθήνα από ένα διαφορετικό άγος. Ο αναίτιος εγγονός και το κάλεσμα της Τρόικας Μοίρας Ο άνθρωπος της τρίτης γενιάς. διαθέτει την προαίσθηση για το χρέος από το παρελθόν που θα πληρωθεί στο παρόν. πάντα κάποιος ποιητής με προειδοποιεί. προικισμένη από την τραγική γνώση. ρίχνει αλλού το φταίξιμο κι αναφωνεί ἐγὼ δ’ οὐκ αἴτιος εἰμὶ ἀλλὰ Ζεύς. Ο Ηράκλειτος μου φάνηκε να αποσταθεροποιεί την Τριπλή Μοίρα των Ελλήνων ακόμα πιο αποφασιστικά: «Ο χαρακτήρας του ανθρώπου είναι το πεπρωμένο» (ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων). Η μεγάλη Καρχηδών διεξήγαγε τρεις πολέμους. αλλά και της Κλυταιμνήστρας. τη συμπατριώτισσά μου Τριπλή Σεληνοθεά με τις τρεις φάσεις και τα τρία πρόσωπα κι αναζήτησα σ’ άλλες αφηγήσεις τα μυστικά της ζωής. Σε κάθε γενιά η Σφίγγα θέτει ένα δικό της διαφορετικό αίνιγμα. η Κλωθώ που κλώθει το νήμα της ζωής. βλέπουμε ξαφνικά τα διαβολικά γεγονότα να συνωμοτούν σε μια καταστροφική αλυσίδα κι ο αναίτιος «εγγονός» της ιστορίας. να παραγνωρίζει τα «σημάδια» και τις προειδοποιήσεις. έχει την προσωνυμία Αδράστεια. ο οποίος έναν αιώνα νωρίτερα είχε συμπληρώσει: «Ναι. Κι όμως ο αναίτιος Ορέστης. Εξακολουθούσε να είναι μεγάλη δύναμη μετά τον πρώτο. τον επιλέγει και τον φτιάχνει ελεύθερα». τη μια να ολιγωρεί και να αφήνει τα πράγματα να πάρουν το δικό τους δρόμο. αλλά υπό συνθήκες που έχει βρει. δηλαδή αναπόδραστη.τα μαγειρεμένα κομμάτια της σάρκας των παιδιών του. Πιο πειστικός μου φάνηκε ο Μαρξ. Αυτό είναι το «επάγγελμά» του. Κι όταν σ’ άλλους ζοφερούς καιρούς ξεσπούσε η παλιά κατάρα μ’ ανόσια κακουργήματα και φώναζαν στον Μπρεχτ ότι «αναίτιοι» και «αθώοι» θα την πληρώσουν. σχήματα και καταστάσεις. να παρασύρεται σαν ακούσιο θύμα από σφάλμα σε σφάλμα στη δίνη της αυτοκαταστροφής. Κι όμως εν μέσω κρίσης. και να πιστεύει ότι εκείνος ελέγχει το πεπρωμένο του κι όχι η Τριπλή Μοίρα. που βλέπει ό. έτσι που να λες έκπληκτος. όχι μόνο τα κατορθώματά του. ο παντελώς αδιάφορος για παλιά κακουργήματα και χρέη. καλείται να εξοφλήσει το βαρύ χρέος από τα σφάλματα της γενιάς του Ατρέα. Η Έβδομη Αίσθηση. που σηκώνεις αδιάφορα κι υπεροπτικά τους ώμους με το this time is different. την άλλη στιγμή να κάνει τη μια επιλογή μετά την άλλη σε πρόσωπα. όπως ο Αγαμέμνονας. μαζί με τον Επιμενίδη και τον Πυλάδη. καθώς γυρίζουν οι καιροί και διστάζουμε μαζί με τον Ορέστη ή ταλαντευόμαστε με τον Άμλετ για μια χλομή. δεν τον φτιάχνει υπό συνθήκες που έχει επιλέξει. Αναρίθμητα τα λάθη και τα κρίματα του Αγαμέμνονα. Καθαρτής. έχει κληρονομήσει και έχει αποκτήσει από το παρελθόν». στην πρώτη μου νεότητα. αλλά δεν τον φτιάχνει όπως του αρέσει. Ο Ζαν Πωλ Σαρτρ στο πρώτο άρθρο του Μανιφέστου για τον Υπαρξισμό δήλωνε: «Ο άνθρωπος εκλέγει τον εαυτό του. εκούσια ή ακούσια ή κατά κανόνα . ενώ ταυτόχρονα. Αυτό είναι το νόημα της επανεμφάνισης του Επιμενίδη εν όψει της χρεωκοπίας και της καταστροφής. μπορεί εύλογα να χλευάζει την ειμαρμένη των Ελλήνων ως ποιητικό επινόημα. Είναι το πιο ακραίο πρότυπο θηλυκής απιστίας και κάθε είδους προδοσίας. Μα και η γιαγιά του Ορέστη. Να σπάσει την κληρονομική κατάρα. ο «εγγονός». ο τραγικός πρωταγωνιστής κάθε ιστορικής εποχής. έχει κορυφωθεί τα τελευταία χρόνια. δεν πήγε πίσω. Δεν μπορούσες ούτε να την εντοπίσεις στο χάρτη μετά τον τρίτο». η Λάχεσις που το μετρά και η Άτροπος που το κόβει με το ψαλίδι. θαρρείς και υπακούει σε μια ανεξιχνίαστη εσωτερική προτροπή από πολύ μακριά.τι δεν μπορεί να δει ο επιστημονικός ορθολογισμός. για την τρίτη γενιά. ή το άγχος του Αβραάμ που πάει να θυσιάσει το γιο του. Έτσι κι εγώ πολύ νωρίς. όπως τώρα ο Μπρεχτ: «Η τρίτη φορά φέρνει την καταστροφή. «μα δεν είναι στο χαρακτήρα του!» ή μωραίνει κύριος ὃν βούλεται ἀπολέσαι. Ο Μαρξ θέτει τα όρια των επιλογών και αναγνωρίζει τα πολλαπλά βάρη της «κληρονομιάς». μίασμα. Το κακό «τριτώνει». εγκατέλειψα. τόσο πιο πολύ τους πρέπει να πεθάνουν». ο εγγονός. Να μη φτάσει στην τρίτη γενιά. νοθευμένη εκδίκηση ή ολοκληρωτική και ριζική. σ’ ένα κρυφό κάλεσμα της Μοίρας. Ο «εγγονός». ο ειρωνικός ποιητής με την τραγική αίσθηση των καιρών θα πει αινιγματικά «όσο πιο αθώοι είναι. η κόρη της Τύχης. Ο μύθος έχει να πει κάτι και σ’ εσένα σύγχρονε.

παρεμβαίνει και διαμεσολαβεί για να πραγματωθεί ο «χρησμός» και το πεπρωμένο του ως αυτοεπιβεβαιούμενη προφητεία.ημιακούσια. τα γεγονότα τον ξεπερνούν και γίνεται τελικά παίγνιο περιστάσεων. Ακόμα κι όταν δεν συναισθάνεται τη θέση του και κινείται ως πρωταγωνιστής παρωδίας. που τον μεταμορφώνουν παρά τη θέλησή του σε ήρωα τραγωδίας. .

μ’ ακούς. Η Ηλέκτρα οδύρεται για τη Μοίρα: «Κοιτάχτε πώς η μοίρα βγαίνει πάντοτε έξω από τις ελπίδες σας. αρχαίος ή σύγχρονος. Τώρα πρέπει μόνοι τους να θανατώσουν τον εαυτό τους. «Πένθιμος θίασος». ο τυφλός που βλέπει Ο «εγγονός». κι είναι πανάρχαια η κατάρα. ΟΡΕΣΤΗΣ: Ω! πατέρα που ζεις στης σκοτεινής νύχτας το δώμα σε κράζει ο γιος σου Ορέστης να συντρέξεις αυτούς που σε παρακαλούν. η ροπή του για ερωτήσεις είναι ανελέητη. θα ζήσει μαζί μ’ εμάς το δράμα ως το τέλος μέσα στη βασανιστική αμφιβολία αν η «Τρόικα Θεά» θα αποδειχθεί η σωτήρια Μητέρα-Γη ή η Μέδουσα-Γοργώ. παρά τους δισταγμούς και τον τρόμο του. Ο Σοφοκλής αναδεικνύει την τύφλωση του τραγικού ήρωα.» – Η από μηχανής Τρόικα Θεά Η παράσταση βρίσκεται σε εξέλιξη και παραμένουμε αβέβαιοι αν θα ολοκληρωθεί η καταστροφή ή θα επέλθει η λύτρωση. Αλλιώτικα πληρώνει τον καθένα. αλλά μια ανεξιχνίαστη προτροπή. «Εσύ έχεις το φως σου. Ο Οιδίποδας έχει προειδοποιηθεί. Ο ανήξερος που ξέρει. αν τα παιδιά σου μέσ’ απ’ το χώμα ακούς που σε φωνάζουν και για χάρη σου χάνουν τη ζωή τους. άλλαξε η τύχη για τους Ατρείδες. τη Μητέρα-Γη. . μήτε με ποιους αντάμα». με δυστυχίες κι η τύχη των ανθρώπων πάντα απρόβλεπτη». «Ετοίμασε μαχαίρι ή θηλιά». Ο τυφλός Τειρεσίας τον προκαλεί: «Εσύ δεν βλέπεις σε ποιο σκαλί κακού πατάς». Έχουμε δει προηγούμενα την Ηλέκτρα να προσφέρει χοές στον τάφο του πατέρα και να καλεί τον Ερμή να μεσολαβήσει ώστε να εισακουστεί η ευχή της από την παλιά Τριπλή Θεά. από φόνο σε φόνο ακολουθώντας το αίμα έφτασε ως τους δύο τελευταίους Ατρείδες. ξέρει. ο άνθρωπος της τρίτης γενιάς. όμως δεν βλέπεις σε ποιο κακό είσαι μέσα. Ο Χορός θρηνεί ότι πάνε οι δόξες και τα πλούτη. θέλει να μάθει περισσότερα απ’ όσα μπορεί να κατέχει και να αντέξει. μια ασύνειδη έλξη τον οδηγεί στο δρόμο της καταστροφής και φαίνεται ότι διαπράττει την πατροκτονία εν αγνοία του.τι δεν βλέπει αυτός που έχει τα μάτια του. λοιπόν. Ο δόλιος πάσχω άδικα για σένα. ο άνθρωπος της τρίτης γενιάς στο δικό μας αιώνα. Ο «εγγονός». σχολιάζει ο Ευριπίδης. οιδιπόδειος Ορέστης ή Ορέστιος Οιδίποδας –οι δρόμοι τους συγκλίνουν. ΗΛΕΚΤΡΑ: Έλα. Κι ενώ είναι λογικό να αναμένουμε ως από μηχανής θεό την Τρόικα Θεά. Η σκηνή είναι συγκλονιστική και θα επαναλαμβάνεται στη ζωή άπειρες φορές. ακόμα κι όταν φαίνεται ότι παίρνει προληπτικά τον εντελώς αντίθετο δρόμο από αυτόν που είναι γραμμένος σαν πεπρωμένο του. Αρχίζει να βλέπει μόνο όταν είναι αργά. ο Ευριπίδης παραλλάσσει το μύθο με βάση το πατριαρχικό καθεστώς κι εμφανίζει τον Απόλλωνα ως από μηχανής θεό που προσφέρει τελικά τη λύτρωση. καθώς περνά ο καιρός. Βλέπει ο τυφλός ό. πατέρα. αφού έχει βγάλει μόνος τα μάτια του. σε άπειρες παραλλαγές της ανθρώπινης κατάστασης σε ζοφερούς καιρούς. Οι Αργείοι άλλαξαν την αρχική τους απόφαση να λιντσάρουν και να σκοτώσουν τα δύο αδέλφια με λιθοβολισμό. τέμνονται. διαπράττει με πλήρη διαύγεια τη μητροκτονία.«Πατέρα. αποκλίνουν και οι κύκλοι τους εφάπτονται– τελικά λειτουργεί ως όργανο της Μοίρας. Ο Ορέστης ξέρει τα πάντα και. μήτε πού κατοικείς. ενημερώνει ο αγγελιαφόρος την Ηλέκτρα.

γιατί ως νήπιο μπουσουλάει στα τέσσερα. Η διχάλα με τις επιλογές που έχει στη διάθεσή του ο άνθρωπος είναι ο κοινός τόπος της τραγικότητας του υπάρχειν. Παρθένα. η απαγορευμένη υπερφαλαγγίζει τη συνειδητή σκέψη και οδηγεί στον όλεθρο.» Ο Οιδίποδας έλυσε το αίνιγμα κι επέζησε: «Ο άνθρωπος είναι. τριγωνικό το οιδιπόδειο σύμπλεγμα και το παιχνίδι της διαδοχής και της εξουσίας. εμφανίζεται ανίκανος να αποκωδικοποιήσει τα σημάδια που συγκλίνουν και προαναγγέλλουν το χαμό του. μετά το φόνο του Λαΐου. Τριπλό. Ποια δύναμη τον κινεί. Πρόεδρε! γι’ αυτές τις διακρίσεις. Σύγχυση του επιθυμητού σεναρίου με τα πιθανά σενάρια και κάτι παραπάνω λέει το Ε. ο ανήξερος που ξέρει. στη διασταύρωση βρέθηκε αντιμέτωπος με το αίνιγμα της τρομερής Σφίγγας: «Ποιο ον έχει μόνο μια φωνή. δυο πόδια. στις τρεις φάσεις της ζωής. ο ευφυής «εγγονός» που θέλει ν’ αποφύγει τη μοίρα του. και είναι πιο αδύναμο όσο περισσότερα πόδια έχει. Τρεις φάσεις της ζωής του ανθρώπου. Τριπλή η Θεά με τρία πρόσωπα σε ένα. ο άνθρωπος της τρίτης γενιάς. Έχει επιλογές. Σκότωσε έναν άνδρα σε ηλικία που θα μπορούσε να ήταν πατέρας του. Απ’ την Κόρινθο δεν παίρνει το δρόμο για την Αχαΐα ή δεν μπαρκάρει για την Κρήτη. άλλοτε τρία ή τέσσερα. Πάει στους Δελφούς σπρωγμένος από τη μανιακή περιέργειά του να μάθει περισσότερα και τελικά πέφτει στη μοιραία στενή διασταύρωση Δελφών-Δαυλίδας. Ο «εγγονός». δεν υπάρχει κανένας υπερκαθορισμένος μονόδρομος. Γιατί.Ο «ανήξερος εγγονός» έχει καθαρές προθέσεις κι όμως ένα παιχνίδι τυφλών δυνάμεων τον μετατρέπει σε αθώο-ένοχο. Νύμφη. που είναι κατά τον Αριστοτέλη η ουσία της τραγικής γνώσης. Ο Οιδίποδας συνεχίζοντας το δρόμο προς τη Θήβα. Παντρεύτηκε μια γυναίκα που θα μπορούσε να ήταν μητέρα του. το νόμο γι’ «αυτά που μπορεί να συμβούν». Κι όμως. . Γριά. καμιά άκαμπτη Μοίρα. παραγνώρισε την πιθανότητα. Τρόικα Μοίρα! Το «τρία» είναι ο συμβολικός αριθμός του τραγικού! Ο πανέξυπνος Σοφοκλής εισχωρεί στο ανεξιχνίαστο της τραγικής γνώσης και εισάγει μια σημαντική θεατρική καινοτομία: οι ηθοποιοί από δύο γίνονται τρεις. Το «αναπόφευκτο» του πεπρωμένου επιβάλλεται μέσα από ελεύθερες επιλογές. ο «εγγονός» έχει υψηλό βαθμό ευφυΐας. ως άντρας στέκεται στα δυο του πόδια. ενώ ως γέρος στηρίζεται σε μπαστούνι». Τέλος. Η ασύνειδη επιθυμία. Δεν έχει το ακαταλόγιστο του ηλίθιου ή του σχιζοφρενούς. η απωθημένη.

μολονότι δεν έχει γλώσσα. ακόμα και παρά το χαρακτήρα του. που την εξασθενισμένη και μεταμφιεσμένη αντήχησή του συγκρατεί ο μύθος και η τραγωδία. διά πράξεων. Ο φόνος του Ιούλιου Καίσαρα είναι ιδρυτικός. που θέλουν να λιντσάρουν το «μητροκτόνο» Ορέστη. Το νέο καθεστώς μπορεί να απορροφήσει το παλιό με αμοιβαίους συμβιβασμούς. κι απρόσκλητος βιάζει τη σύζυγό του Αριάδνη. αρχαίος. Ορέστης. Ο Θησέας. όλοι οι «εγγονοί» σηματοδοτούν τη μετάβαση από ένα καθεστώς. Ο «εγγονός» σε εποχές μεγάλων κρίσεων και αναταράξεων που φθείρουν την παλιά τάξη. Ο «εγγονός». σύζυγος-«μητέρα» του Οιδίποδα. Αυτή την παράξενη «γέννα» μπορούμε να την παρακολουθήσουμε σε πολλούς κοινωνικούς και πολιτικούς μετασχηματισμούς στην ιστορία μέχρι σήμερα. ή απότομα και βίαια. Οι «Αργίτες-Πελασγοί». Ο «φόνος» είναι ιδρυτικός και υποδηλώνει ένα βαθύ πολιτειακό μετασχηματισμό. Killer. φαίνεται να ολοκληρώνει και να επεκτείνει το βασίλειο των Ατρειδών. σηματοδοτεί το τέλος της κρητικής κυριαρχίας στην Ελλάδα και την ίδρυση ενός νέου καθεστώτος στην Αθήνα. θα καταλάβουν ότι οι καιροί με τις μεθυσμένες για εξουσία Κλυταιμνήστρες έχουν αλλάξει. σ’ ένα άλλο με πατρογραμμική διαδοχή της κυριαρχίας. Ο μύθος για να καλύψει το γεγονός εμφανίζει την Αθηνά να βγαίνει από το κεφάλι του Δία. σύγχρονος–. κατά το μύθο. δηλαδή τη Σεληνοθεά. Ο εγγονός εκείνου που άλλαξε την τροχιά του ήλιου και κατοχύρωσε έτσι την εξουσία του έναντι του ανταγωνιστή αδελφού του. όταν σκοτώνει τον «Ταύρο». ή διά ολέθριων παραλείψεων καταλύει σταδιακά. Και ο Άμλετ μας ενημερώνει πως ο «φόνος. στην πραγματικότητα όμως το τελειώνει. δηλαδή τον Κρητικό Διόνυσο. ο οποίος είχε καταπιεί προηγούμενα τη μάνα της Μήτι. θεμελίωσε «συνταγματικό» καθεστώς. Παράγει μια νέα τάξη. γίνεται στη δίνη των εξελίξεων. ίδρυσε Βουλευτήριο και Πρυτανείο. Θησέας. που τις προβάλλουν στον αρχαϊκό πρόγονο για πρόσθετη ιστορική νομιμοποίηση! Η Ιοκάστη. μέσω συμβιβασμών. Ο Θησέας ενοποίησε τις φυλές και τις κοινότητες της Αττικής. Οιδίποδας. τη Μεγάλη Θεά. όπως εκτίμησε ο Αριστοτέλης. μια παλιά τάξη πραγμάτων μαζί με τις θρησκευτικές και άλλες συμβολικές της εκφράσεις. στο οποίο η πηγή της εξουσίας προέρχεται από τη βασίλισσα ιέρεια της Τριπλής Σεληνοθεάς. Περσέας (εξολοθρευτής). κυρίως ημιακούσιων. Δεν είναι στον πυρήνα της απλώς ένα ψυχοσεξουαλικό οικογενειακό μυθιστόρημα για τις ασύνειδες επιθυμίες. ήπια. επιταχύνει αντικειμενικά τη διάλυση και θέτει στην ημερήσια διάταξη ένα ιδρυτικό πρόβλημα. κι ύστερα την παντρεύεται. τον οποίο πετούσαν από το άρμα κι άφηναν τα άλογα να τον σύρουν μέχρι να πεθάνει. έκοψε νόμισμα. ο εγγονός του Ατρέα. του εκάστοτε βασιλιάσυζύγου. ακόμα κι αν είναι αμλετοποιημένος. Ο Σαίξπηρ με τη μοναδική οξυδέρκειά του «πιάνει» όσο κανείς το ιδρυτικό στοιχείο που πλανιέται στην τραγική ατμόσφαιρα. . αλλά όλες αυτές οι μεταρρυθμίσεις είναι προφανώς εκ των υστέρων επινοήσεις του Κλεισθένη και άλλων μεταρρυθμιστών του 5ου αιώνα. έχει θαυμάσια φωνή για να μιλήσει». ήταν η βασίλισσα ιέρεια της Σεληνοθεάς και η δολοφονία του Λαΐου δεν ήταν παρά μια τελετουργική απεικόνιση του φόνου.«Ιδρυτικός φόνος»: Μια νέα τάξη πραγμάτων γεννιέται Η τραγωδία δεν τελειώνει απλώς με την εξάλειψη του «ελέους και του φόβου» των θεατών. όπως με μεγαλοφυή διαίσθηση υπέθεσε ο Φρόιντ. δηλαδή ο πρωταγωνιστής της τρίτης γενιάς –αρχαϊκός.

όταν η παλιά κατάρα περνά σαν «πανούκλα». ψυχολογική και κοινωνική διαταραχή των καιρών. όταν το αίσθημα του αβοήθητου. κι «εμείς» αφού δεν είμαστε βασιλιάδες και πρίγκιπες ούτε Ορέστηδες ούτε Οιδίποδες μπορούμε να κοιμόμαστε ήσυχοι μετά την παράσταση. όταν παύεις ν’ αντικρίζεις τα δρώμενα από το ασφαλές σου καταφύγιο και τότε βιώνεις δραματικά ότι η τραγική γνώση αφορά εσένα. Τι. του ανυπεράσπιστου διαχέεται στην κοινωνία. Κοιτά από απόσταση. Τι. Δεν αναγνωρίζω τίποτα δικό μου στη δική του μοίρα. Ανατριχιάζω. στην καλύτερη περίπτωση. το κοινό «συμπράττει ανενεργώς»: «Ευτυχώς αυτό το δράμα δεν συμβαίνει σ’ εμένα». Οι «αφανείς» τη βγάζουν καθαρή. ακούγεται απελπισμένη η φωνή του βασιλιά Ληρ. Η άτη φαίνεται να είναι απλά μια έκφραση του φθόνου και της μνησικακίας προς τους διακεκριμένους.Όταν η τραγική αίσθηση χάνεται «Θλιβερή η μοίρα των βασιλιάδων και των πατεράδων». Το κοινό ως Χορός συμμετέχει. στους «πάνω» και στους «κάτω». γίνεται «συνένοχο». Ο Αισχύλος έξυπνα αφήνει να διαφανεί διαχρονικά ότι το «κοινό» είναι συνένοχο στην καταστροφή. διόλου αμελητέο· κι όταν οι «ποιητές» σιωπούν. της ενοχής και του φόβου πλημμυρίζει και τους «αναιτίους» και τους «αφανείς». αλλά δεν μπορώ να κάνω τίποτα. Η τραγική θέαση μεταμορφώνεται έτσι σε μια πρόσκαιρη αισθητική απόλαυση και κανένα τραγικό φορτίο δεν βαραίνει πάνω στους ανθρώπους. ή παντελώς ετεροχρονισμένοι ως προς το κάλεσμα των καιρών μαζεύουν υπογραφές κάτω από αντιποιητικά μπαγιάτικα ιδεολογικά λείψανα· ε. Την ίδια περίπου εποχή το Tao te Ching λέει: «Αν είσαι πλούσιος και στέκεις ψηλά κι αρχίζεις να υπερηφανεύεσαι. αλλά κρατιέμαι μακριά από την τραγική πραγματικότητα. Μετέχω μιας καθολικής οδύνης. . όταν το αίσθημα της απελπισίας. Όταν σε καιρούς μεγάλης κρίσης η αντιμετώπισή της εξελίσσεται σε λογιστική διευθέτηση υψηλά ισταμένων και no drama προϊσταμένων· όταν η μεγάλη Τρόικα Μοίρα παραμερίζεται και περιφρονείται κι η υπόθεση περιορίζεται σε μια αναγκαστικά ψυχρή τρόικα. τόσο μεγαλύτερη η άτη και η επακόλουθη τιμωρία· μονάχα οι αφανείς τη γλυτώνουν. αντιλαμβάνεται μόνο το «βασιλιάδων». της πείνας και της εξαθλίωσης. παρεμβαίνει. Όταν όλα πηγαίνουν καλά. αλλά μετασχηματίζονταν εσωτερικά. ακόμη κι όταν προς στιγμή παραλύω από το θέαμα. Στον Αγαμέμνονα το κοινό ακούει τα ουρλιαχτά του ηγεμόνα από τα χτυπήματα. εκθέτεις τον εαυτό σου. Η επιστροφή στα παλιά τραγικά θέματα γίνεται για να διεκτραγωδήσει τα νέα δεινά της ήττας. είναι σοφό να βάζεις τον εαυτό σου στην αφάνεια!» Η αυταπάτη ότι η αφάνεια σώζει! Όταν τραγωδία σημαίνει απλά μια κοσμική γιορτή στην Επίδαυρο. όταν το κοινό περνά από τη μεγαλειώδη κακότητα και αθλιότητα των τραγικών ηρώων στην αθλιότητα της καθημερινής μικρότητας. Το κοινό σε ήσυχες εποχές. «προφήτες» του καιρού τους. όταν η τραγωδία αντιμετωπίζεται απλώς σαν μια θεατρική παράσταση. Συμπαθώ τον ήρωα. Τι. Οι μεγάλοι ποιητές δεν ήταν απλοί διασκεδαστές αλλά παιδαγωγοί του λαού τους. Τραγικό σημαίνει συμμετέχω. κάθετα και οριζόντια. του μιάσματος. λέει. Οι ακροατές δεν συνεπαίρνονταν μόνο. που κάνει μόνο «ταμείο». τότε εξατμίζεται η τραγική αίσθηση του ναυαγισμού. αλλά δεν κουνά ούτε το δαχτυλάκι του. όταν εν δεινή αμηχανία συνειδητοποιείς την εξάρτηση του ανθρώπου από τυφλές δυνάμεις. Η ελληνική τραγωδία ήταν μια τελετουργική πράξη σε συνάφεια με την «εσωτερική σκηνή» των θεατών και το δράμα των καιρών. το τραγικό δεν μεταμορφώνει εσωτερικά τους ανθρώπους. που συνοδεύουν τις καταστροφές από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Τι. υποκινεί. αισθάνομαι βαθιά την ηθική. Τι γίνεται όμως όταν η σύγχυση και ο φθόνος εξαπλώνονται σαν επιδημία. σαν κολλητικό μίασμα στην κοινότητα κι οι παλιές συμφορές είναι μόνο το φόντο για να μιλήσουμε και να κατανοήσουμε τις καινούργιες εν μέσω κρίσεων και καταστροφών. η ορμή για λύτρωση και απελευθέρωση στερείται ψυχικού βάθους και τραγικού ενθουσιασμού και η κοινωνία διασπάται στον πόλο της παθητικής προσαρμογής και σ’ αυτόν μιας ανερμάτιστης αρνητικότητας και μαζοχιστικής απόλαυσης της καταστροφής για την καταστροφή. βρίσκεται διαρκώς παρόν. Η Τροφός στη Μήδεια συνδέει την άτη με την ιδέα του φθόνου: όσο ψηλότερα στέκεται ένα σπιτικό. της ταπείνωσης. «συνωμοτεί». το κοινό δεν ταυτίζεται και δεν συμμετέχει.

Θα λένε: Γιατί σωπαίνουν οι ποιητές τους. Όμως η πτώσις μας είναι βεβαία. το παλιό ξαναζεί καθώς το νέο εκτυλίσσεται. φίλε αναγνώστη. Κομμάτι κατορθώνουμε· κομμάτι παίρνουμ’ επάνω μας· κι αρχίζουμε να ’χουμε θάρρος και καλές ελπίδες.. στα τείχη. Να γιατί Η Έβδομη Αίσθηση στρέφεται στον ποιητή. Ορέστη. τον πολιτικό. γίνεται ένα ομοίωμα μιας μεγάλης κρίσης. «Κάτι σάπιο συμβαίνει στο βασίλειο της Δανίας!» μα δεν μιλά για τη Δανία ο ποιητής. Ο τραγικός χρόνος δεν είναι ο ημερολογιακός. Όπως ο Καβάφης! Πώς μπορεί καλύτερα να συναισθανθούμε την τραγική αίσθηση της επικείμενης πτώσης παρά όπως την αποδίδει ο Καβάφης στους «Τρώες». είναι η μεγάλη μήτρα από την οποία κατάγεται άπειρο πλήθος τραγικών καταστάσεων σε διαφορετικούς χρόνους. η απεικόνιση μιας ιστορικής ή επίκαιρης κατάστασης. θα πει ο Σαίξπηρ με τη φωνή του Βρούτου. Ο Μπρεχτ στο ποίημα «Σε σκοτεινούς καιρούς» συμπύκνωνε με λίγες λέξεις το χρέος της τέχνης μπροστά στο χαμό: Μα δε θα λένε: Ήτανε σκοτεινοί καιροί.Γιατί σωπαίνουν οι ποιητές. Το τραγικό. τον οικονομολόγο ή τον ψυχίατρο μπροστά στη μεγάλη κρίση. Στο τραγικό. πάσχει ως ένα «μικρό βασίλειο». είναι ο τόπος ψυχής. [. Είν’ οι προσπάθειές μας. Η πτώση Πώς μιλάει ο ποιητής σε δύσκολους καιρούς. Των ημερών μας αναμνήσεις κλαιν κ’ αισθήματα. Περιμένοντας τους βαρβάρους . Πικρά για μας ο Πρίαμος κ’ η Εκάβη κλαίνε. Time is out of joint! Κι όταν ο Άμλετ πέφτει στα δίχτυα του αναφωνεί: «Εξαρθρώθη ο καιρός· της μοίρας πείσμα ή πόσο πικρόν. η τόλμη κ’ η απόφασίς μας χάνονται· ταράττεται η ψυχή μας. εγώ να γεννηθώ να τον διορθώσω». δεν σταματά στον ιστορικό. μην παρασυρθείς. Ο τραγικός τόπος δεν είναι ο γεωγραφικός. Η κρίση και η έρημος εξατομικεύονται σ’ ένα διαρκές μπρος πίσω στο χρόνο. Επάνω. παραλύει· κι ολόγυρα απ’ τα τείχη τρέχουμε ζητώντας να γλυτώσουμε με την φυγή. «Κοιμάσαι.» είναι η ερώτηση που περιλαμβάνεται στο μύθο. Σ’ αυτούς τους καιρούς των αναταράξεων κάθε άνθρωπος. Το τραγικό είναι η εξάρθρωση του χρόνου. άρχισεν ο θρήνος. Είναι ο χρονο-χώρος μιας διαρκούς μετάβασης. δεν είναι η φωτογραφία..] Αλλ’ όταν η μεγάλη κρίσις έλθει. και όμως σπεύδει να απαντήσει ο σύγχρονος άνθρωπος. των συφοριασμένων· είν’ οι προσπάθειές μας σαν των Τρώων.

Οι βάρβαροι σαν έλθουν θα νομοθετήσουν. Γιατί ενύχτωσε κ’ οι βάρβαροι δεν ήλθαν. και είπανε πως βάρβαροι πια δεν υπάρχουν. κι όλοι γυρνούν στα σπίτια τους πολύ συλλογισμένοι.. Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα. Τι κάθοντ’ οι Συγκλητικοί και δεν νομοθετούνε. — Γιατί μέσα στην Σύγκλητο μια τέτοια απραξία.] — Γιατί κ’ οι άξιοι ρήτορες δεν έρχονται σαν πάντα να βγάλουνε τους λόγους τους. Αυτός είναι ο Καβάφης! Αντίθετα. Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα· κι αυτοί βαρυούντ’ ευφράδειες και δημηγορίες. οι «ποιητές» δίχως αίσθηση του τραγικού και της ποιητικής κατάστασης θα μαζεύουν απλώς υπογραφές κάτω από κοινότοπες καταγγελίες των «βαρβάρων»! . Και μερικοί έφθασαν απ’ τα σύνορα. Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μια κάποια λύσις. Τι νόμους πια θα κάμουν οι Συγκλητικοί. να πούνε τα δικά τους. Είναι οι βάρβαροι να φθάσουν σήμερα.. [. (Τα πρόσωπα τι σοβαρά που εγίναν). Γιατί αδειάζουν γρήγορα οι δρόμοι κ’ οι πλατέες. — Γιατί ν’ αρχίσει μονομιάς αυτή η ανησυχία κ’ η σύγχυσις.— Τι περιμένουμε στην αγορά συναθροισμένοι. Και τώρα τι θα γένουμε χωρίς βαρβάρους.

Χωρίς να πει μια λέξη Πήρε απ’ το δέντρο ένα ροδάκινο Και μισοαστεία. * Ένας σομιές τρίζει κάπου μακριά. αυτόματα θυμήθηκα τον προηγούμενο ποιητή. που είχε κιτρινίσει από το φόβο του και κοίταζε διερευνητικά και απειλητικά τους μαθητές. * Ο νους μου γύρισε σε μια παλιά ταινία της εποχής του σοσιαλιστικού ρεαλισμού με τίτλο «Ο κλέφτης των ροδακίνων» και. σκέφτομαι. μπορεί τα παιδιά να έχουν ένα σωρό ελαττώματα. για τους ανθρώπους που έχουν μάθει μόνο να παίρνουν και να μην ανταποδίδουν τις φροντίδες! «Εγώ ’μαι από την Τήνο (δίνω) και συ ’σαι από την Πάρο (παίρνω)». Εδώ και πενήντα σχεδόν χρόνια έκλεισε το ορεινό αυτό σχολείο στις κορφές της Δίκτης. τον Μπλέηκ. είπε: «Κύριε επιθεωρητά. Μόλις έφυγα ήρθε ένας άγγελος: Στον κλέφτη έκλεισε το μάτι Και στη γυναίκα χαμογέλασε. στις τρεις το μεσημέρι. * Σκέφτονται. Τον μπαγάσα. Αυτοί είναι οι δικοί μου εφτά συνειρμοί αυτή τη στιγμή. τέτοια κρεβάτια δεν πουλιούνται πια.» Αμηχανία... Λάιος! Είναι ένα αποχαυνωμένο αυγουστιάτικο μεσημέρι κι ο ίσκιος της μουριάς δεν λέει να διώξει τη νύστα μου. Σπάω το κεφάλι μου τίνος ποιητή είναι ο στίχος: Στη σύζυγο θα αποζητούσα Αυτό που βρίσκεις πάντα στις πουτάνες – Τα δείγματα του κορεσμένου πόθου. είναι ένας ξεχασμένος ήχος του ’60. παράδοξο. και τα φύλαγα για μια ξεχωριστή περίπτωση. αλλά σας διαβεβαιώ ότι δεν είναι κλέφτες». κι ένας ρυθμός πολύ παλιού ζευγαριού. στην Πάρο! Αυγουστιάτικες σκέψεις κυβερνούσαν πάντα την Ελλάδα! Θυμήθηκα τη φράση του χωριού μου «Εγώ ’μαι από την Κρήτη μα συ ’σαι από την Πάρο (εκ του παίρνω)». μέσα σ’ ένα περίπου λεπτό. είναι μια ποιητική κατάσταση που ενώνει τουλάχιστον εφτά σκέψεις ή εντυπώσεις ή συνειρμούς σε μια και μόνη στιγμή. * Ήρθε κάποτε στο σχολείο του χωριού μου ο επιθεωρητής και ρώτησε: «Πείτε μου ποιος έκλεψε τα μήλα των Εσπερίδων. Έβδομη Αίσθηση. Κορεσμός ίσως από την ποιητική μονοτονία του τραγικού. που έχει γράψει ένα καταπληκτικό ποίημα για την ιερότητα της ασέλγειας μ’ έναν κλέφτη ροδακίνων. λένε στις Κυκλάδες. κόβει τα μόλις πέντε απίδια της δίχρονης αχλαδιάς που φύτεψα δίπλα στη ρίζα της παλιάς. που το αφιερώνω στον κουρασμένο αναγνώστη: Ζήτησα από έναν κλέφτη ένα ροδάκινο να μου κλέψει: Και στα ουράνια ύψωσε τη ματιά του Ζήτησα από μια γυναίκα ελαφρών ηθών να πλαγιάσει: Και κείνη έκλαψε. * Η παράσταση με την τραγική αίσθηση έχει φτάσει σ’ εκείνο το σημείο που αρκεί ένα ειρωνικό βήξιμο του θεατή ή του αναγνώστη για να μεταστραφεί η ατμόσφαιρα σε κωμικοτραγική. αντί να πάει στα άφθονα αρωματικά πεπόνια. Τοπικιστικές μεροληψίες! . το ένα παιδί κοίταζε το άλλο καχύποπτα. Ο δάσκαλος. μισοσοβαρά Γλέντησε τη γυναίκα. * Ένας νεαρός αλλοδαπός που σκάβει σε διπλανό χωράφι και τον έκοψε η πείνα κι η δίψα πήδηξε τη μάντρα μου και. που άφησε η πυρκαγιά. γεμάτη ευσέβεια κι υποταγή. μια πουτάνα κι ο. λέει. μερικά με γρυλλίσματα διαμαρτυρίας αποποιήθηκαν την άδικη κατηγορία κι ας ήταν κλέφτες οι περισσότεροι από την κούνια τους.Ένας κλέφτης.

του πρώτου που βάζει το προσωπικό αίσθημα στους ιάμβους του είτε είναι το μίσος που πλημμυρίζει την ψυχή του είτε η λαχτάρα του έρωτα που απλώνει πυκνή ομίχλη πάνω από τα μάτια μου. ο οποίος απαρτιζόταν αποκλειστικά από τους νεαρούς πολεμιστές και τους εραστές τους!» Το φοβερό σκάνδαλο που ξέσπασε. χειρότερο κι από τη μιμητική γελοιοποίηση των συνταγματαρχών στις αυτοσχέδιες μαθητικές επιθεωρήσεις μας. Η Αθήνα ξεκαρδίζεται στα γέλια. ήταν η αιτία που δεν παίχτηκε ποτέ στο γυμνάσιό μας ο Οιδίπους Τύραννος του Σοφοκλή. άφησα ξεκρέμαστη την υπόθεση ότι τέμνονται οι μύθοι του Οιδίποδα και του Ορέστη κι αίφνης επέστρεψα στην αίθουσα του εξατάξιου Γυμνασίου μου και παρακολουθώ το φιλόλογό μας. Η Αθήνα πενθεί. «Γιάντα. «Είναι θέμα ηθικής τάξης. θρηνούσε καθώς ξεψυχούσε ο Ιππόλυτος. ωχ.. παλιότερος κι από το δικό μας τον Μίνωα!» Σοκ. τη Νέα Σκέψη του Σωκράτη και των σοφιστών. Αριστοφάνης. βαράς τον πατέρα σου. δηλαδή τον αδελφό από άλλη μάνα του Ατρέα.. μ’ ένα ύφος σεμνής παρθένας που προοιωνιζόταν ό.» άρχισε να κινείται απειλητικά ο καθηγητής. Λίγο πριν ο αγγελιαφόρος θα φέρει τα μαύρα μαντάτα στον πατέρα. τον απήγαγε και τον έφερε ως εραστή του στη Θήβα. ο συμμαθητής μου συνέχισε να βγάζει φόρα-παρτίδα όλες τις πληροφορίες που του είχα κοινοποιήσει κατονομάζοντας με σαδιστική έμφαση την πηγή. «Ωχ. κύριε».τι επρόκειτο ν’ ακολουθήσει. Χορός: «Θα χυθούνε δάκρυα πλήθος· η θλίψη παντού για τους άξιους απλώνεται πάντα». Εκείνος όμως ερωτεύτηκε το γιο του Πέλοπα Χρύσιππο. ο δόλιος εγώ. «Αχ. «Ο Λάιος θεωρείται ο αρχαιότερος παιδεραστής. αλλά τελικά ο Λάιος τη γλύτωσε.. Ο αχρείος συμμαθητής και στενός μου φίλος. τον πατέρα σου χτυπάς.τι του καίει την καρδιά. στα πρόθυρα εγκεφαλικού οι παλιοί καθηγητές! «Γι’ αυτό οι Θηβαίοι ανέχτηκαν την παιδεραστία και διατήρησαν τον Ιερό Λόχο. λωποδύτη! Πηγαδόκωλε!» Ο Φειδιππίδης εξοπλισμένος με το Νέο Λόγο. που έπαιζε μονίμως τους ρόλους των βασιλιάδων λόγω ύψους. έχω βυθιστεί στον πόνο μου. Λαμόγιο. Πάει πολύ. Και μάλιστα μπροστά στα κορίτσια». δηλαδή εμένα αυτοπροσώπως.Μα εγώ μέσα στο καταμεσήμερο ακούω τη λύρα του Αρχίλοχου του Πάριου να τραγουδά δίχως ντροπή ό. κι εκεί πήγε να πατήσει στην απολογία του ο άθλιος υβριστής του αδικοχαμένου Λαΐου! Ο Λάιος λοιπόν. «Γιάντα. πως αρνείται να παίξει το ρόλο του Λαΐου. μωρέ. Τον ακολουθούν οι σκλάβοι με το σώμα του νεκρού γιου του Ιππόλυτου. το αιώνιο σύμβολο της γενναιότητας και του ηρωισμού. Στη «δίκη» που διεξήχθη στο συμβούλιο των καθηγητών. με τα κόκκαλά μου να διαπερνούν πικροί πόνοι. Ευριπίδης. Μέχρι τότε το μαθηματικό μου κύρος αντιστάθμιζε με επάρκεια τον παιδιόθεν αιρετικό και αριστερό λόγο μου στα μάτια των καθηγητών. που είχα ξεθάψει μια γιγάντεια και διεθνώς ξακουστή μυθολογία στη Δημοτική Βιβλιοθήκη. καμιά σχέση με τον Πέρση σατράπη. Ανήθικος ο Λάιος! Τα πρώτα σπαραξικάρδια γέλια των μαθητών και το γρονθοκόπημα του Φαρνάβαζου δεν εμπόδισαν ν’ ακουστεί η κραυγή του συμμαθητή μου: «Ήταν ανώμαλος!» Η άμυνά του για να μη φάει δεκαπενθήμερη αποβολή για χυδαία και αντεθνική συμπεριφορά ήταν να προσκομίσει την πηγή των πληροφοριών του. ώστε να γίνει η διανομή των ρόλων. ο πατέρας του Οιδίποδα. Φαρνάβαζο τον είχαν βαφτίσει οι μαθητές του. «Ήντα. Πατροκτόνε. * Ξέχασα. κατά κανόνα δημοκρατικών. μια κι ο Πέλοπας του αναγνώρισε το ελαφρυντικό του παράφορου έρωτα. Την ίδια στιγμή οι Αθηναίοι ακούν τον πατέρα Στρεψιάδη να ωρύεται καθώς τις τρώει από το γιο του Φειδιππίδη. είχε φιλοξενηθεί από τον προπάππο του Ορέστη Πέλοπα.» «Δεν μπορώ να το πω. κι αξιολύπητος.. πήρε το λόγο και δήλωσε. του παππού του Ορέστη. Κακό τέλος είχε ο Χρύσιππος. «Αδελφές» ο Ιερός Λόχος.» Ανήκουστο. που οι κατάρες οι άδικες μ’ αφανίσαν του γονιού μου του άδικου». βρομερέ. «Τον σκότωσε το ίδιο του το άρμα κι οι κατάρες που είπες». να επιχειρεί να δημιουργήσει κατανυκτική ατμόσφαιρα με την ανάγνωση του Οιδίπους Τύραννος. κύριε. δεινό στο άροτρο. όπως . Ο Θησέας μπαίνει στο παλάτι.

καθώς η ανερχόμενη Γενιά της Χιλιετίας γίνεται η Γενιά της Μεγάλης Κρίσης. Η πέτρα του σκανδάλου στη σύγκρουση πατέρα-γιου στις Νεφέλες είναι η Νέα Σκέψη. Ακόμα μια φορά δαιμονοποιείται η κρητικής καταγωγής γυναίκα και ο Θησέας μπορεί να φορτώσει την αυθαιρεσία της πατρικής αυθεντίας και της πατρικής εξουσίας του σε μια παλιά κατάρα: «Από καιρούς αλαργινούς τις αμαρτίες κάποιου προγόνου μου ο Θεός φορτώνει απάνω μου μ’ αυτή την τύχη». της γυναίκας του Θησέα. το γιο του Θησέα με μια Αμαζόνα. τον συκοφάντησε άδικα ότι τη βίασε. Επιθυμία και θυμός. Ο στόχος του είναι βαθιά πολιτικός. αλλά το θεωρεί βαρετό κι επιθυμεί κάτι άλλο. ότι είναι οικτρό αυτό που πάει να κάνει. να αρνείται την ύπαρξη του Δία. αρέσκεται στις μισογυνικές δηλώσεις. που επίσης ξέρει. Ο Στρεψιάδης στο τέλος θα βάλει φωτιά στο Φροντιστήριον του Σωκράτη. Ο πατέρας Στρεψιάδης συμβούλευε το γιο του να αποκτήσει «αττική ματιά». ερωτοχτυπημένη με τον αθώο και αδιάφορο στα ερωτικά Ιππόλυτο.φιλοδοξούσε ο πατέρας του. όπως λέει. Στην τραγωδία Ιππόλυτος του Ευριπίδη το «ανείπωτο μίασμα» που προκαλεί την κατάρα του πατέρα στο γιο είναι ένα φανταστικό επινόημα της Φαίδρας. Ο Αισχύλος ζει τους Περσικούς Πολέμους και μετέχει στη ναυμαχία της Σαλαμίνας. ενώ πρόκειται για μια πονηρή αυτοειρωνεία του Αριστοφάνη. να αντιστρέφει το άδικο σε δίκαιο και να αποκτήσει την επιτηδευμένη φαυλότητα των φαρδόκωλων κουλτουριάρηδων. Βαμπίρ και κανίβαλοι 2. πόσο παλιοκαιρήσιος είσαι!» ειρωνεύεται ο γιος τον πατέρα. των ρητόρων και των ποιητών. Θα σε νικήσω με το λόγο μου». Κάθε γενιά διαμορφώνει την ταυτότητά της από τα συμβάντα –ιστορικά. αλλά ο μύθος «Φαίδρα . . Επίκαιρη. ο οποίος εμφανίζεται υπερασπιστής των παλιών ηθικών προτύπων που παρακμάζουν. πολιτικά. Η σύγκρουση των γενεών παρεισφρέει στην τραγωδία και στην κωμωδία όπως και στη φιλοσοφία και την πολιτική. αλλά ο θυμός της είναι ισχυρότερος από τη γνώση της. του απαντά: «Και θα αποδείξω ότι δίκαια σε χτυπώ. δηλαδή να είναι αρνητικός σε όλα. να αμφισβητεί και να περιφρονεί τους θεσμούς. οικονομικά.500 χρόνια πριν. «Ω. Ο Ευριπίδης ασφαλώς έχει προσωπικό πρόβλημα με την αστάθεια των γυναικών μια κι απέτυχε και στους δυο γάμους του. τεχνολογικά– και τις κρίσεις που σημαδεύουν το ξεμύτισμά της. Η Φαίδρα δηλώνει ότι ξέρει ποιο είναι το σωστό. πολιτιστικά. Η φράση είναι όμοια με της Μήδειας. Η Φαίδρα αυτοκτονεί. ο οποίος στις Νεφέλες μετατρέπεται σε αποδιοπομπαίο τράγο για τις υποτιθέμενες ανηθικότητες των σοφιστών. Η τραγική ηρωίδα ξέρει. Ο Ευριπίδης όλα αυτά τ’ ακούει από τις πατρικές αφηγήσεις. για να τον εκδικηθεί επειδή αρνήθηκε τον «αιμομικτικό» της έρωτα.Ιππόλυτος» είναι μακρινός απόηχος της μετάβασης από τη μητρογραμμική στην πατρογραμμική μορφή κυριαρχίας και βέβαια στη σταδιακή εκτόπιση της κρητικής Σεληνοθεάς. Η Έβδομη Αίσθηση είναι ένας ευαίσθητος σεισμογράφος που καταγράφει τις δονήσεις στη διαδοχή των γενεών και τους κινδύνους από μια ανεξέλεγκτη σύγκρουσή τους. τα δαιμονικά πάθη υπερισχύουν απέναντι στη γνώση και τη συνείδηση. Η κρητικιά Φαίδρα. Ο Ευριπίδης δεν μασά τις θεολογικές τερατολογίες.

Ο χρησμός της Κασσάνδρας ότι η πόλη της. Ο Τειρεσίας είτε είδε γυμνή την Αθηνά είτε τσάντισε την Ήρα με τη δήλωσή του ότι οι γυναίκες παίρνουν τα εννέα δέκατα της ηδονής στη συνουσία κι ο άνδρας μόνο το ένα δέκατο. Οι εξουσίες είναι ευάλωτες. όπως τα μάτια του δεν αντέχουν ν’ αντικρίσουν τον ήλιο. Η Κασσάνδρα υποσχέθηκε στον Απόλλωνα να του «καθίσει» αν της πρόσφερε τη μαντική τέχνη. Δεν έχει το κουράγιο να δει το προμήνυμα κινδύνου. Κάθε ουρλιαχτό «Λύκος!» του απέφερε μερικά δισεκατομμύρια δολάρια. ο Τζορτζ Σόρος. Η «μυστική βοή του επερχόμενου». Το σύνδρομο της Κασσάνδρας διαφέρει από το σύνδρομο «Λύκος! Λύκος!» των κατ’ επάγγελμα υποτιθέμενων προφητών της κρίσης και της καταστροφής. για να μη φτάνουν οι χρησμοί της στο πλήθος. Υπάρχει βέβαια εδώ κι ένας λογικός φόβος. της ασύνειδης επιθυμίας.τι θέλει ν’ ακούσει. της libido. Και τες φιλοδοξίες σου να υπερνικήσεις . θα πέσει. όπως στην περίπτωση του Ιούλιου Καίσαρα. τελικά να πραγματωθεί ως αυτοεπιβεβαιούμενη προφητεία. Πρόεδρε! Ο Σαίξπηρ έξυπνα εκμεταλλεύεται μια πληροφορία του Πλούταρχου κι εμφανίζει τον Ιούλιο Καίσαρα βαρήκοο ενώπιον της τραγικής του μοίρας. Κανείς δεν έχει εκφράσει τελειότερα το θέμα από τον Καβάφη στο «Μάρτιαι Ειδοί»: Τα μεγαλεία να φοβάσαι. Αθέτησε όμως την υποχρέωσή της να κοιμηθεί μαζί του κι εκείνος της έριξε την κατάρα να μη γίνεται ποτέ πιστευτή. η απώθηση της αλήθειας είναι ισοδύναμη με μια άλλη πρωταρχική απώθηση. Μέτρησα δεκάδες δηλώσεις του από το ’80 μέχρι σήμερα με τις οποίες «προβλέπει» επικείμενη κρίση ισοδύναμη με του 1929! Ε. η Τροία. Αλλά «Κασσάνδρα» είναι μόνο το όνομα που δίνουμε στη βαρηκοΐα της εξουσίας απέναντι στις προειδοποιήσεις για κινδύνους. στο βαθμό που διαδίδεται σε Τρώες και Έλληνες. Στην πιο κλασική εκδοχή του το σύνδρομο εμφανίζεται με το ες αύριον τα σπουδαία. το βέβαιο πάντως είναι πως η τύφλωση κι η μαντική του ικανότητα εμπεριέχουν κάποιο σεξουαλικό υπονοούμενο. μπορεί. ακούγεται με απελπισία η φωνή του μάντη Τειρεσία. κάποτε θα συμβεί κι αυτή. Εννοείται όχι με το αζημίωτο. της σεξουαλικής ενόρμησης. Η Κασσάνδρα ξέρει τα μελλούμενα. Ο ηγέτης ακούει ό. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο μόνος ειλικρινής απ’ αυτούς στο χρηματοοικονομικό σύστημα. Έλκονται από την αυτοκαταστροφή τους Το σύνδρομο της Κασσάνδρας ή η βαρηκοΐα της εξουσίας «Τι φοβερό να ξέρεις την αλήθεια και να είναι ανώφελη». Η εξουσία φοβάται τη διάχυση της πληροφορίας και των προγνώσεων. πιστεύω. Η άρνηση. σε μια κρίση αυτοειλικρίνειας θα πει: «Επί είκοσι χρόνια έβγαζα ουρλιαχτά λύκου». μα είναι καταδικασμένη να μην την πιστεύει κανείς. Είναι η κουφαμάρα της κορυφής που αναλύουμε στο Ε. ω ψυχή. είναι μόνο για λίγους εκλεκτούς. Δεν είναι. με την αναβολή της ανάγνωσης του «γράμματος» που προειδοποιεί για την επερχόμενη καταστροφή. και το παίζεις προφήτης! «Κομματιάστε τον αγγελιαφόρο» Στο μύθο και στην ιστορία εμφανίζεται σε πολλές παραλλαγές το σύνδρομο του «σκοτώστε» τον αγγελιαφόρο ή το μάντη ή τον ποιητή-προφήτη των δεινών. Ο ίδιος ο Πρίαμος φυλακίζει την κόρη του Κασσάνδρα σε μια πέτρινη πυραμιδική ντουλάπα. θα πει ο Καβάφης.Σύνδρομα αυτοκαταστροφής Η Έβδομη Αίσθηση δεν εξαπατάται. τυχαίο ότι ο μύθος συνδέει την απόκτηση της μαντικής τέχνης μ’ ένα σεξουαλικό συμβάν.

δηλαδή των παραδοσιακών δομών της εξουσίας. Ο Δαίδαλος θέτει τα όρια στη διαχείριση του κινδύνου. ο οποίος στον τυφλό ζηλότυπο ανταγωνισμό με το μαθητευόμενό του Τάλως. Ο Φαέθων ήθελε να κάνει τη φιγούρα του. εξουσιαστής περίβλεπτος με συνοδεία. Η Ύβρις του Ίκαρου είναι τιμωρία για προηγούμενη Ύβρι του πατέρα Δαίδαλου. Μήτρα της περιφρόνησης ή του λιντσαρίσματος των αγγελιαφόρων ή των μάντεων ποιητών είναι ο διαμελισμός του Ορφέα από τις Μαινάδες. την επινόηση.. για τεχνολογικές καινοτομίες. που δρα μέσω φωσφορυλίωσης των πρωτεϊνών! Το σύνδρομο του Ίκαρου «Παιδί μου. γιατί η θάλασσα μπορεί να βρέξει τα φτερά σου». Το σύνδρομο του Φαέθοντα Η πρόωρη παράδοση της εξουσίας από τον πατέρα στον «άψητο» γιο αποτελεί την ουσία του μύθου. Η απόκλισή του είναι μάλλον συντηρητική. πρόσεχε! Να μην πετάς ούτε πολύ ψηλά. Ο Δαίδαλος. και λέγει βιαστικά «Διάβασε αμέσως τούτα. μέσα απ’ την κραυγή του πλήθους.] Κι όταν θα φθάσεις στην ακμή σου. ούτε πολύ χαμηλά. η αντίληψη για το σύμπλεγμα Ύβρις . Τα κύτταρά μας διαθέτουν και «δεύτερο αγγελιαφόρο». τον κεραμικό τροχό. κατά την κοινή τους πτήση από την Κρήτη. γιατί μπορεί ο ήλιος να λειώσει το κερί με το οποίο έχω κολλήσει τις φτερούγες σου. Η πνευματική ιδιοκτησία για το πριόνι. παρά μόνο κάτω στα κύματα είδε να επιπλέουν σκόρπια φτερά.Νέμεσις και η αναφορά στο «σύνδρομο Ίκαρου» οδηγεί στη συντηρητική αποδοχή του status quo και της «πατρικής» αυθεντίας. Ο Ίκαρος απερίσκεπτα υπερέβη τα όρια. την καινοτομία. Κι όμως ακόμα μια φορά διαμεσολαβεί μια κληρονομική κατάρα. και τον καταδίκασε οριστικά και αμετάκλητα στη σιωπή.. Διαφορετικά. το διαβήτη και άλλες καινοτομίες αποτέλεσαν το επίδικο αντικείμενο της ζηλοτυπίας. αλλά η επιδειξιμανία του δεν του βγήκε σε καλό. Ο Σαίξπηρ. είναι μεγάλα πράγματα που σ’ ενδιαφέρουν». Δεν απαγορεύει το τόλμημα. το επιχειρείν. που φέρνει γράμμα. αφού παρακινεί στη διαιώνιση της κυριαρχίας των έμπειρων «πατεράδων». Η Έβδομη Αίσθηση διακρίνει τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην Ύβρι και την τόλμη. Η νευροβιολογία του ανθρώπου είναι σοφότερη και παίρνει τα μέτρα της. μη λείψεις να σταθείς· μη λείψεις τους διαφόρους που χαιρετούν και προσκυνούν να τους παραμερίσεις (τους βλέπεις πιο αργά)· ας περιμένει ακόμη κ’ η Σύγκλητος αυτή. κ’ ευθύς να τα γνωρίσεις τα σοβαρά γραφόμενα του Αρτεμιδώρου. τον σκότωσε.[. τότε κυρίως πρόσεξε σαν βγεις στον δρόμον έξω. κοίταξε πίσω του και δεν έβλεπε πουθενά το γιο του. την ανάληψη εύλογων κινδύνων. αν τύχει και πλησιάσει από τον όχλο κανένας Αρτεμίδωρος. αφού δεν ήταν . Είναι η αλαζονεία της εξουσίας που γυρίζει την πλάτη στον Αρτεμίδωρο. θα επαναλάβει το «κομματιάστε τον για τα κακά του ποιήματα». που του ζητούσε την άδεια να οδηγήσει το ηλιακό άρμα. Ένα πρωί ο πατέρας Ήλιος ενέδωσε στις συνεχείς παρακλήσεις του γιου του Φαέθοντα. Ακόμα κι ο Απόλλωνας δεν άντεξε στο τέλος την κομμένη κεφαλή του Ορφέα. συμβουλεύει ο Δαίδαλος το γιο του Ίκαρο. Καίσαρ πια· έτσι περιωνύμου ανθρώπου σχήμα όταν λάβεις. που συνέχισε να κοινολογεί τα μελλούμενα. την ανατροπή των καθιερωμένων. Τον οδήγησε στο Ναό της Αθηνάς στην Ακρόπολη και τον έσπρωξε στο κενό καθώς του έδειχνε τη θέα.

Η ματαίωση διαφέρει επίσης από το σύνδρομο του ανικανοποίητου και της επαναλαμβανόμενης διάψευσης. όταν συναισθάνονται την εύλογη ενοχή τους και προεξοφλούν την τιμωρία. Υποβαθμίζει τα προσόντα του. από τον έρωτα και την επαγγελματική δραστηριότητα μέχρι την πολιτική. τέρατα. Φτάνει κοντά στον καρπό που ήταν ο διακαής του πόθος κι όμως την τελευταία στιγμή δεν απλώνει το χέρι να τον κόψει. . όταν η επιθυμία πραγματοποιείται δεν νιώθουμε ευτυχία καμία». όταν το άτομο προσεγγίζει τους στόχους του ενεργοποιούνται ασύνειδα μνήμες από παλιά τραύματα και επανειλημμένες διαψεύσεις. Εμείς πιστεύουμε πως σε επίπεδο νευρικών κυκλωμάτων. όπου το άτομο απογοητεύεται κάθε φορά που εκπληρώνει τους στόχους του και δηλώνει πένθιμα «δεν είναι αυτό που προσδοκούσα». εσωτερικά. ταυτίζονται με τις αναμενόμενες επικρίσεις των ενηλίκων. Ποια χέρια είναι τα ικανά να κρατήσουν τα γκέμια της εξουσίας. Ο Φρόιντ στάθηκε ιδιαίτερα σε μια αποκαλυπτική φράση της λαίδης Μάκβεθ από το σχετικό έργο του Σαίξπηρ: «Όλα χαμένα. Στα μέρη μας για να περάσει ένα παιδί το τεστ «ανδρισμού». Ένα συναίσθημα ενοχής που έχει την προέλευσή του στο οιδιπόδειο σύμπλεγμα του στερεί τη χαρά της επιτυχίας. οπότε πάγωσε η Γη. δίχως κέρδος.τι τους προκαλεί άγχος και τρόμο. πρώτα οδήγησε πολύ ψηλά. ύστερα κατέβηκε πολύ χαμηλά κι έκαψε τα χωράφια και τα δάση. ο σκοπός δεν είναι τίποτα». Η τραγική ποίηση προσφέρει περισσότερες γωνίες θέασης της αποτυχίας μέσα στην επιτυχία. Είναι το παράδοξο «ενός υποκειμένου που αρρωσταίνει τη στιγμή ακριβώς που φτάνει στην επιτυχία». Η ανολοκλήρωτη ή χαμένη απόλαυση. Έτσι. Αρνείται τελικά την ικανοποίηση μιας προσωπικής επιθυμίας. που του προκαλούν αγχογόνο ορμονική καταιγίδα. κλέφτες κι αστυνόμοι. Η εξήγησή του είναι αναμενόμενη και στερεότυπη. πραγματικούς συνομιλητές τους ή και φανταστικούς στο παιχνίδι. δάσκαλοι. με τις ανάλογες χειρονομίες και κραυγές. Το σύνδρομο της «ταύτισης με τον επιτιθέμενο» Όταν είμαστε παιδιά η διαδικασία της «ταύτισης με τον επιτιθέμενο» είναι μια συνηθισμένη φάση προστατευτικής άμυνας και ομαλής ανάπτυξης του Εγώ και του Υπερεγώ. προκαλούν αυτή την εσωτερική ματαίωση που οδηγεί το άτομο να αποποιείται τη χαρά της επιτυχίας σε πολύ διαφορετικά πεδία της ζωής. κάνει επιλογές αντίθετες με τα συμφέροντά του. Σε ακραίες περιπτώσεις φαίνεται σαν να σκηνοθετεί ασύνειδα την αποτυχία του. την οποία δεν πρέπει να συγχέουμε με την ανέστια περιπλάνηση ούτε με τη νιτσεϊκή δίχως τέλος προσπάθεια να φτάσεις στην κορυφή. φαντάσματα. ψυχικά. Στο Ζητούνται αλχημιστές και σε άλλα βιβλία μας παρουσιάσαμε ηγετικές προσωπικότητες που τελικά σκηνοθετούν την αποτυχία τους και αποτυγχάνουν εν όψει επιτυχίας. τους αντιγράφουν και μετατρέπουν τον εαυτό τους από απειλούμενο πρόσωπο σε πρόσωπο που απειλεί τους συμπαίκτες του. επίσης. Καταρρέει από την επίτευξη των στόχων του. αυξάνει τα σφάλματα και εμφανίζει μια ατολμία που δεν είναι συνήθως στο χαρακτήρα του. Αυτά που συγκρατούν όμως το άτομο από το να δρέψει τον καρπό της επιτυχίας είναι άλλα εμπόδια. να διαβεί δηλαδή ολομόναχο μέσα στη νύχτα τη χαράδρα με τα φαντάσματα και το αρχαίο νεκροταφείο. που πολλαπλασίαζε η ηχώ της χαράδρας. Αν τα εμπόδια ήταν κυρίως εξωτερικά. το οδηγούν σε σφάλματα της τελευταίας στιγμής ως εάν να επιθυμεί την αποτυχία του. μεταμφιεζόταν σε φάντασμα με λευκό σεντόνι. δηλαδή του ηθικού «λογοκριτή» μας. θα παρατηρήσει ο ιδρυτής της ψυχανάλυσης. η συμπεριφορά του θα ήταν κατανοητή. Έτσι γίνονται γιατροί.αρκετά δυνατός στα χέρια για να συγκρατήσει το φρενιασμένο καλπασμό των αλόγων. που δεν είναι πάντα εύκολο να αναγνωρίσουμε τη φύση και την προέλευσή τους. το συγχύζουν. Ο οργισμένος Ζευς τον εξόντωσε μ’ έναν κεραυνό. Με λίγα λόγια τα παιδιά μετατρέπουν σε παιχνίδι ό. Άλυτες εσωτερικές ψυχικές συγκρούσεις. στο αδύνατο ή με την καβάφεια αποποίηση της Ιθάκης ή με την αποθέωση του πολιτικού ρεφορμισμού «η διαδικασία είναι το παν. Τα παιδιά. Το σύνδρομο της ματαίωσης Ο άνθρωπος καμιά φορά μας αιφνιδιάζει με την ανεξήγητη συμπεριφορά του. Αντιστρέφουν έναν παθητικό ρόλο σε ενεργητικό. η συνεχής διάψευση ωθεί το άτομο σε νέες αναζητήσεις και νέες περιπέτειες.

ένας παροξυσμός συχνά κούφιας επιθετικότητας. η Πάτυ Χιρστ. ιδιαίτερα σε πρόσωπα ευάλωτα σε παθολογικές μορφές «ταύτισης με τον επιτιθέμενο». ακόμα και ακραίας δημοκρατικής ευαισθησίας. ευρείας βάσης με ισχυρό κεντρικό κορμό. από τον καθιερωμένο πολιτικό ως τη συμβατική νοικοκυρά. μια αναγκαστική στήριξη από τη διεθνή κοινότητα λόγω του τρόμου της μολυσματικής επέκτασης της χρεωκοπίας. όπως νερό. φαντασιωτικό και μυθολογικό υπόστρωμα της λαϊκής ψυχής. σε ειλικρινή και διαυγή προγραμματική κοινωνική και πολιτική συμμαχία και συναίνεση. Επίσης. Ο Στάλιν διέθετε επίπεδα πρωτοφανούς συγκατάθεσης. κληρονόμος της γνωστής οικογένειας πολυεκατομμυριούχων. Στην ελληνική κοινωνία. Το θύμα βρίσκεται ανυπεράσπιστο. ο ένας αντιγράφει τον άλλο με υψωμένο το δάχτυλο του δημόσιου κατήγορου. Βασίζεται στην έγκαιρη προειδοποίηση και προετοιμασία για τους κινδύνους. ιδιαίτερα από την πρώτη μη μαζική περίοδο της αντιδικτατορικής αντίστασης. Το σύνδρομο της Στοκχόλμης Είναι η περίπτωση που οι όμηροι ταυτίζονται συναισθηματικά με τους απαγωγείς τους. αβοήθητο και η ζωή του κρέμεται από τη διάθεση του απαγωγέα. με τους προσωρινά ξεσηκωμένους αδιάφορους γιατί χάλασε η «βολή» τους και με μια νέα γενιά που εγκαταλείπει απότομα τα εφηβικά «πριγκιπικά» της όνειρα και καλείται να αποδεχθεί de facto μια υποτιθέμενη μέτρια τύχη και να προσαρμοστεί σε μια δυσάρεστη κατάσταση που δεν την έφτιαξε η ίδια. αδιανόητα σε κανονικούς καιρούς. μια απροετοίμαστη ως προς το μέγεθος του κινδύνου κυβέρνηση. σε εποχές μεγάλης κρίσης. που κρατήθηκαν όμηροι από τους ληστές επί έξι ημέρες. Περιπίπτει στην κατάσταση νηπιακής υπερεξάρτησης και νιώθει αισθήματα ευγνωμοσύνης στον εγγύτερο ενήλικα που του εξασφαλίζει τα στοιχειώδη για την επιβίωση. όπως πόλεμος ή οικονομική χρεωκοπία. έστω κι αν η ίδια φοβάται πολύ περισσότερο απ’ αυτούς που φοβίζει. πειστική για το έκτακτο των συνθηκών. εμφανίζονται απρόβλεπτοι παράγοντες. που μπορούν να μεταβάλουν απότομα και βίαια το σκηνικό. σε κυβέρνηση εθνικής ανάγκης. θολώνει τα πραγματικά μέτωπα και καταλήγει μέχρι στιγμής στην αμοιβαία εξισορρόπηση και αλληλοεπικάλυψη των «οργισμένων». μετά από δύο μήνες ομηρίας πήρε πρόθυμα μέρος σε ληστεία μαζί με τους απαγωγείς της κι αργότερα στο δικαστήριο εκφράστηκε θετικά γι’ αυτή την εμπειρία. στη μετουσίωσή τους σε εθνικό συναγερμό με αίσθημα του τραγικού. που υποκρύπτει αίσθημα ενοχής. τουαλέτα. Όταν επικρέμεται κάποια μεγάλη απειλή. βρίσκεται σε εξέλιξη μια μιμητική φρενίτιδα επιθετικότητας. της Δεξιάς ή της Αριστεράς ή θρησκευτικές. όπως η συνάντηση των συγκυριακά αγανακτισμένων. ή του βασανιζόμενου σε βασανιστή. Οι αυταπάτες του μπορεί να φτάσουν στο σημείο να πιστεύει ότι διαθέτει κάτι ξεχωριστό κι έχει κερδίσει τη συμπάθεια του . είναι ένα «θησαυροφυλάκιο» ψυχικών καταστάσεων μετατροπής του διωκόμενου σε διώκτη ή καταδότη. Η μέθοδος του Ε. Ωστόσο. Πρόεδρε! είναι διαφορετική. Μικρές επιθετικές σέκτες. αποκτούν μια δυσανάλογα αξιοσημείωτη επιρροή. να επιβάλει μια de facto στρατηγική των τετελεσμένων και να εξασφαλίσει για κάποια περίοδο σχετικά υψηλά επίπεδα παθητικής προσαρμογής και ανοχής σε αναγκαία και μη μέτρα. πέρα από τα καθιερωμένα κοινωνικά και πολιτικά μέτωπα. από τον τηλεπαρουσιαστή ως τον αναρχικό. τροφή. μέσω του μηχανισμού «της ταύτισης με τον επιτιθέμενο». λόγω του μηχανισμού «ταύτισης με τον επιτιθέμενο». Επίσης. επειδή ασύνειδα συναισθάνονται τη δική τους ενοχή. Η ακραία επιθετικότητα προς την ομοφυλοφιλία υποκρύπτει συχνά μια παρανοειδή απώθηση ασύνειδων ομοφυλοφιλικών επιθυμιών.Αν όμως τα άτομα δεν ολοκληρώσουν ομαλά αυτή την παιδική διαδικασία εσωτερίκευσης της αξιολόγησης και της κριτικής και καθηλωθούν σε μια ανελέητη επιθετική στάση προς τους άλλους. Αυτό συνέβη με τους υπαλλήλους μιας σουηδικής τράπεζας τον Αύγουστο του 1973. με καταγγελτικούς και ηθικολογικούς όρους. Στην ερωτική ζωή μεταθέτει τότε το άτομο τη δική του (της) παθιασμένη επιθυμία για απιστία στο (στη) σύντροφό του και πέφτει σε ζηλότυπο παραλήρημα. τότε μπαίνουμε σε μια ψυχοπαθολογική περιοχή που μπορεί να φτάσει σε παρανοειδές παραλήρημα μίσους και επιθετικότητας. που αγγίζει το ιδεολογικό. ακόμα και σε δημοκρατικές συνθήκες. μπορεί να καταλάβει εξαπίνης την κοινωνία. Η εμπειρία μου. καθώς καταρρέει η αντεστραμμένη πυραμίδα με τα δανεικά. Η βία και ο τρόμος παράγουν συναίνεση σε ορισμένες ψυχοκοινωνικές καταστάσεις.

Ακραία παραλλαγή αυτού του σύνδρομου είναι το «Αφήστε τους νεκρούς να θάψουν τους ζωντανούς!» . από έτοιμα σχήματα οικονομολόγων που εγκατέλειψαν το μάταιο κόσμο πάνω από μισόν αιώνα. Είναι εντελώς διαφορετικό αν ο εγκληματίας είναι ψυχωσικός και ανεξέλεγκτος ή επαγγελματίας ορθολογιστής που δουλεύει με αυτοκυριαρχία το νόμο των Πιθανοτήτων. Προσωπικά έχω βιώσει μια αντίστροφη εμπειρία. Το παρελθόν δεν είναι μια άκαμπτη Μοίρα. Να γιατί χρειάζεται μια επίμονη διανοητική και ψυχική προσπάθεια να «ξαναφτιάχνουμε» το μυαλό μας. τις χρονικές φάσεις και τη διάρκεια της απαγωγής. Πολιτικές ηγεσίες. Ο Ορφέας κατέβηκε στον κόσμο των νεκρών για να πάρει πίσω την αγαπημένη του και κατάφερε με τη μαγευτική μουσική του να εξασφαλίσει τη συγκατάθεση του Άδη υπό έναν όρο: ότι δεν θα κοίταζε πίσω ώσπου η Ευρυδίκη να βρεθεί σώα και αβλαβής κάτω από το φως του ήλιου. παλιές εικόνες. ακαδημαϊκοί. να σκοτεινιάζει τη σκέψη και την ψυχική μας διάθεση. μόλις βρέθηκε ο ίδιος στο φως του ήλιου. διεθνείς οικονομικοί οργανισμοί επέδειξαν μιαν εντυπωσιακή ανικανότητα να προβλέψουν την επερχόμενη κρίση και στη συνέχεια πιάνονταν αντανακλαστικά. Το don’t look back. γνώσεις και εμπειρίες και συνεπώς περιορίζει την πρωτότυπη και εικονοκλαστική μας σκέψη. η αντανακλαστική κίνηση να κοιτάζουμε βιαστικά πίσω για ν’ αντιμετωπίσουμε ένα ριζικά νέο πρόβλημα αποτελεί μια πνευματική και ψυχολογική νεύρωση. Όμως εκείνος. Η μνήμη δεν είναι η φυλακή μας. Ανεβαίνοντας στον απάνω κόσμο η Ευρυδίκη ακολουθούσε τον Ορφέα ακούγοντας τους ήχους της λύρας του. ανάλογα βέβαια με την προσωπικότητα και των δύο πλευρών. βιάστηκε να κοιτάξει πίσω να δει αν τον ακολούθησε και την έχασε για πάντα. να ανανεώνουμε και να αναπτύσσουμε την ταυτότητά μας. δύο με τέσσερις το πρωί. τη γλώσσα της επικοινωνίας και τη συμπεριφορά των αρχών.απαγωγέα ή ακόμα και το γνήσιο ερωτικό ενδιαφέρον του! Η πρόσωπο με πρόσωπο επαφή εγκληματίαθύματος μπορεί να κρύβει εκπλήξεις. που μας υπενθυμίζει το μύθο του Ορφέα και της Ευρυδίκης. Don’t look back: Το σύνδρομο Ορφέα . με τη φωνή του Τζον Λη Χούκερ είναι το δικό μας απελευθερωτικό μοτίβο στο Χαμένο μπλουζ. σαν σωσίβιο. νομπελίστες. Την ψυχική αποδόμηση του φρουρού-βασανιστή στην πρόσωπο με πρόσωπο επαφή στο λεγόμενο «γερμανικό νούμερο». παγκόσμιοι τραπεζίτες. μην κοιτάζεις πίσω.Ευρυδίκης Η καθήλωση σε σχήματα και τραύματα του παρελθόντος. που αποτυπώνουν μνήμες. για να μη χάσουμε από τα μάτια μας την «Ευρυδίκη». Ο εγκέφαλός μας είναι «τεμπέλης» και μπορεί να προδώσει την ευφυΐα μας καθώς ακολουθεί την αρχή της ελάχιστης κατανάλωσης ενέργειας και τείνει φωτοτυπικά να επιστρέφει με αυτοματισμό σε έτοιμα από το παρελθόν νευρικά κυκλώματα.

άρχισε να διαβάζει απ’ το βιβλίο των Ψαλμών τα όλο κλάμα παραπονεμένα λόγια των ανθρώπων προς το Θεό. Η κραυγήπαράπονο «Πατέρα!» του Ορέστη προς το νεκρό Αγαμέμνονα θυμίζει το «πατέρα ίνα τι με εγκατέλειπες. αλλά το πλαίσιο αναφοράς είναι διαφορετικής υφής και ποιότητας. από το «δημιουργό». από το κακό στο καλό. στο άδικο μαρτύριό του. Όταν έβγαζε την κραυγή «Ως πότε. Είναι αδιανόητο για τους Έλληνες να προσβλέπουν στο Θεό ως πηγή του αγαθού και της αγάπης. σαν να τρόμαξε από τις βαριές του κουβέντες. απώλεια. Δεν σε υπηρέτησα πιστά εδώ κι εξήντα χρόνια. Κύριε. θρηνεί ο Ιώβ. αλλά δεν είναι τραγικός κατά την ελληνική έννοια. να μη βάλει στο νου του ότι τ’ άκουσα όλα. εις πείσμα του κακού. Λάθος μου.«Ως πότε. Αν είσαι παντοδύναμος. Η διαφορά τους είναι θεμελιώδης. πώς επέτρεψες ένα τόσο μεγάλο κι άδικο κακό. Ο ήλιος ανατέλλει ξανά κι ας υπάρχει τόσο κακό στον κόσμο! . μήτε βοσκός. Θεός είσαι ή Διάολος. Κύριε. το φωτίζει. Κι όπως πολύ σωστά παρατηρεί ο Φρόιντ. αντί για παρηγοριά ο παπα-Γιώργης γλίστρησε το παράπονό του σε αυτοκατηγόρια. ο οποίος φτάνει στον έσχατο σπαραγμό και μεταμορφώνεται εσωτερικά μέσα από το ναυαγισμό. κραυγές πόνου. Ήταν ο παπα-Γιώργης. αυτή αναβάλλεται και παραπέμπεται στο έσχατο μυστήριο κι ο ίδιος πέφτει σε μετάνοια και ταπείνωση και δηλώνει ότι συνεχίζει να πιστεύει στο Θεό για το τίποτα. στο Ζήτημα του Κακού. Λεύτερος από τ’ αφτιά των ανθρώπων. στο προπατορικό αμάρτημα. «Γιατί σ’ εμένα αυτό. όπως λες.ενοχή . Το ιουδαϊκό σύμπλεγμα «αμαρτία .ά. «παρά. του σταυραναστάσιμου μηνύματος της αγάπης. Μέσα στο χώμα και στη στάχτη ταπεινώνομαι». καταποντισμός. Ο νόμος της Αντιστροφής του Νοήματος παίρνει το θετικό πρόσημο.κακό. Κοντοζύγωνα. πτώση. έτσι κι αλλιώς. ως παιδευτική και καθαρτήρια διαδικασία του κακού. μέσα από την κοιλάδα των στεναγμών. αντίθετα. τον οποίο ο αδαμικός μύθος αθωώνει και συγκεφαλαιώνει την καταγωγή του κακού αποκλειστικά στον άνθρωπο: στη βρώση του απαγορευμένου καρπού. παραμένοντας πάντα σε ριζική αμφιβολία για την τελική του μοίρα. προσκύνησα στο αρχαίο καπνισμένο τέμπλο. Περίμενα πολύ. Γιατί. ανάμικτος με κατηγόριες. Ο θρήνος της Ηλέκτρας φαίνεται να μοιάζει με του ψαλμωδού.» Γνώρισα τη φωνή της οργής και της βλασφημίας. τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτά η ανθρώπινη τάξη πραγμάτων. Η λύτρωση στο χριστιανισμό συντελείται διά της χάριτος. δυόμισι ώρες ανηφόρα..» έχει διαφορετική αντήχηση στο υπάρχειν. Η ιουδαιο-χριστιανική παράδοση μετατοπίζει ριζικά τη συζήτηση για το κακό. άβυσσος. με δική του ελεύθερη συνείδηση. όταν άκουσα να ’ρχονται. Η ψυχή του παπά δεν ρίχτηκε άδικα στη δυστυχία και η ηθική του Σταυρού μεταλλάσσεται σε μια ποινική αντίληψη της ιστορίας! Ο θρήνος του παπά με οδήγησε. Παρηγόρια. Η τραγικότητα. Ο γέροντας σιγοθρηνούσε με το Βιβλίο του Ιώβ κι εγώ σκεφτόμουν ότι η Έβδομη Αίσθηση δεν αποστρέφει το βλέμμα από το κακό. λύτρωση κ.. ο ασκητής κι άγιος παπάς μας συνέχισε το βογγητό κι όταν εξαντλήθηκε. το κατονομάζει. Ο Ιησούς Χριστός εκμηδενιζόμενος στο Σταυρό είναι το αιώνιο σύμβολο της θυσίας και της ταπείνωσης. Κανείς.Νέμεσις». όσο λιγότερη εμπιστοσύνη δείχνουν οι Έλληνες στο Θεό. που έθαψε πριν από μια βδομάδα την εικοσιπεντάχρονη εγγονή του από λευχαιμία. αν είσαι πανάγαθος.». και τον Εσταυρωμένο Χριστό. Όταν μπήκα δεν είπα λέξη. θρήνος αρσενικός.» Είπα μέρα που ’ναι να ξεσύρω το μυαλό μου από το γράψιμο και να πάω τα βασιλικά μου στον ξεχασμένο Προφήτη Ηλία. Η συγκλονιστική κοινή θεματολογία «καλό . αλλά είναι διαφορετικός. στην αυγουστίνεια αποδοχή του βασανισμού ως τιμωρία για την αμαρτία του. Το μέτρο της αμαρτίας και του ηθικά μεμπτού είναι ο βαθμός απόκλισης του «δημιουργήματος». δεν σιμώνει πια στο απόκρημνο ξωκκλήσι της αραβοκρατίας. στην οριακή του κατάσταση. κάνοντας το Σατανά να χάσει το στοίχημα. «Ανακαλώ όσα είπα και ντρέπομαι γι’ αυτά.πόνος» φαίνεται να μοιάζει με το ελληνικό «Ύβρις . αφορά στον άνθρωπο. δεν παίρνει ο Ιώβ στο δικό του προσωπικό πόνο. Το ίδιο ισχύει με τον Εσταυρωμένο Διόνυσο. τόπος θυσίας. είδα το καμηλαύκι του ποδοπατημένο κάτω κι ύστερα διάλεξα το βιβλίο του Ιώβ και του το έβαλα στα χέρια. το μεταστοιχειώνει σε καλό και με τη γλώσσα της τραγικής ποίησης περιγράφει τα δεινά των ανθρώπων κάτω από ένα φως που μας αποζημιώνει για τη φρίκη που νιώθουμε. το θνήσκοντα και αναγεννώμενο θεό. που είναι η ουσία της τραγικότητας.» του Ιησού από το Σταυρό κι όμως διαφέρει ριζικά.» του ψαλμωδού ράγισαν κι οι πέτρες.

Σ’ άλλες λιγότερο.. έχει γλίστρες κι ο παπάς ήταν χαμένος στις πένθιμες σκέψεις του. Μα ούτε ο λαός είναι αθώος. σε πολλές πλευρές του χαρακτήρα μας ή της σωματικής και ψυχικής υγείας μας είμαστε έντονα εξαρτημένοι από το γενετικό υλικό μας. αφού επέτρεψε ένα τόσο φρικιαστικό κακό όπως το Άουσβιτς. εδώ που τα λέμε. Ο γερο-βοσκός. την Άτροπο και για την Τύχη. τον βλέπω να ταλαντεύεται για τον προσανατολισμό του. όπως η νόσος του Χάντιγκτον. Διακόσια χρόνια μετά τον Δαρβίνο. αλλά είναι καθοριστική για το στόρι της δικής μας προσωπικής Τρόικας Μοίρας. με ειδοποίησε. «Αχ. δηλαδή. στοιχηματίζω ότι έχεις γενετική προδιάθεση στο άγχος. Εκεί κλείσαμε την κουβέντα και συνεχίσαμε τη σιωπηλή κάθοδο. μόνος μόνιμος κάτοικος με τον παπά.. Για τις σπάνιες μονογονιδιακές αρρώστιες. δέκα χρόνια μετά την αποκωδικοποίησή του. ούτε υπεράνω υποψίας!» «Ούτε ο Θεός. «Λοταρία. η προσαρμογή στο περιβάλλον και. «Ούτε. συλλογίζομαι τη σχέση του DNA με την Τριπλή Μοίρα και τα φαντάσματα που κρύβονται ακόμη στα τρισεκατομμύρια «γράμματα» του γονιδιακού μας υλικού. . που ανάθρεψε τον Δία. άγιε. για τον πολυγονιδιακό συνδυασμό που καθορίζει μόνο την πιθανότητα να αρρωστήσουμε. λίγους μήνες μετά τη «σύνθετη ζωή». οπότε μπορούσα να αφεθώ στην ελεύθερη ονειροπόλησή μου. είναι αυτό που λέτε στο χωριό το τυχερό του ανθρώπου. η τύχη». τη θυγατέρα του Δία που είναι απόλυτα ανεύθυνη στις παροχές της.Agamemnon Park: DNA και troika Μοίρα Ίσως για να ξαλαφρώσω το γέροντα από το βάρος της «βλασφημίας» αναστέναξα. πενήντα μετά την ανακάλυψη της δομής του DNA. «Όχι. «Μπορεί δυο στενοί συγγενείς να μοιράζονται το μεγαλύτερο μέρος του γενετικού τους υλικού κι όμως μια ασήμαντη τυχαία μικροκίνηση σε μια διάταξη του DNA να κάνει τον έναν Αϊνστάιν και τον άλλο κουτό. Καθώς κατεβαίνω την πλαγιά της Δίκτης. ο τρόπος της ζωής μας.» ρώτησε. «Άκου.000 χρόνια από τις στέπες της βορειοανατολικής Αφρικής. κανείς δεν είναι αθώος. παπά. Μπορεί δυο συγγενείς να έχουν όμοιο καρκίνο. Μην ακούς τι λένε. του υπενθύμισα ότι ο Ιερεμίας και ο Ιεζεκιήλ αρνούνται ότι τα παιδιά πληρώνουν τα λάθη των γονιών τους.» «Ακριβώς. στο ίδιο όργανο κι όμως να προέρχεται από διαφορετικές γενετικές αιτίες και να απαιτείται διαφορετική θεραπεία. Κατεβαίναμε αμίλητοι. η κατεβασιά είναι δύσκολη. Έτσι λένε. Του μίλησα για την Τρίτη Μοίρα. συνέχισα. Υπάρχει πολύ σκοτάδι ακόμη σ’ αυτή την ιστορία με το γενετικό μας υλικό». η μοίρα μας». Ο παπα-Γιώργης το θυμήθηκε και με αίσθημα ενοχής για μια κληρονομική κατάρα πρόσθεσε: «Είχα ακουστά ότι η αδελφή της γιαγιάς μου πέθανε νιόπαντρη από την κακή αρρώστια». τον ένα μαραθωνοδρόμο και τον άλλο μαλθακό με έμφραγμα σε νεαρή ηλικία». Στα μισά της διαδρομής κοντοστάθηκε και μου λέει: «Πολλές φορές έφερα στο νου μου την κουβέντα που είπες στον τάφο του γέρου σου». παπά μου!» Πιο πολύ για να μαλακώσω την καρδιά του γέροντα από το βάρος μιας κληρονομικής ενοχής. «αφότου ψήφισε τη θανατική καταδίκη του Σωκράτη». σε θυμούμαι από παιδί. Πήγα να το πω μα δεν το ’πα: «Ούτε η κουλτούρα είναι αθώα. ό. Ο παπάς ανησύχησε. είχε ανοίξει πριν από δυο χρόνια τον τάφο του παππού μου για να θάψουμε τον πατέρα μου. αφού ακούστηκε πως αυτοί που έδιναν τις εντολές να στέλνονται άνθρωποι στους θαλάμους των αερίων διάβαζαν στο πρωτότυπο τον Πλάτωνα και έπαιζαν στο πιάνο τον Μότσαρτ και τον Βάγκνερ». μπας και ξεχαστεί. παπά.. άσε τι σου ’λεγα παλιότερα». στην άκρη του ανεμοδαρμένου βράχου. Η πληροφορία που κωδικοποιεί το DNA σίγουρα δεν είναι μια τυφλή μοίρα. ο νους του πήγε στις αμαρτίες των προγόνων.τι βγάλει η μπάλα που παίζει καθώς τρέχει πέρα δώθε.. Για τους γενετικούς και μη παράγοντες που προσδιορίζουν την πιθανότητα της τρέλας η οποία. «Έλα επειγόντως να δεις κάτι». κάτι άλλο». Άρχισα να του λέω. όπως βγαίναμε στο προαύλιο. τα κόκκαλά μας. και είχα ψιθυρίσει τότε: «Οι τάφοι είναι το μυστικό μας. Είδα τι διάβασε στα κόκκαλα ο γερο-βοσκός. ευδοκιμεί στο νησί μας. Εσύ για παράδειγμα. που ήξερε να βλέπει τη μοίρα του ανθρώπου στις σπάλες των λαγών και των αγριοκάτσικων και στα κόκκαλα των προγόνων του. Παίζει σημαντικό ρόλο η ανατροφή. λοταρία η διάταξη του DNA μας. «Λοταρία. ξανακάνω νοερά το ταξίδι του προγόνου μου πριν από 60.

καθώς πλημμυρίζει τον πλανήτη. τη Νορβηγία ή τη Δανία. αφήνοντας τα ξαδέρφια του στο δρόμο τους για την Ασία κι από κει για τη Βόρειο Αμερική. κρύες και βαρετές αλλά πλούσιες χώρες και σε μια Ελλάδα στα όρια της χρεωκοπίας. *** Η Έβδομη Αίσθηση αφήνει πάντα κάτι στο ημίφως. ή πολύ χειρότερα στην Υεμένη. . αφού σχετίζονται με τη χώρα και την περιοχή που γεννήθηκες. μέσα από τη διαδικασία της φυσικής επιλογής και της δαρβίνειας προσαρμογής. κι ύστερα να κινείται βορειοδυτικά.Nemesis in Athens. η εκπαίδευση. αναπτύσσει διαφορετικά επίπεδα ευφυΐας και συμπεριφοράς. την κοινωνική τάξη και την οικογένεια που μεγάλωσες. Θυμήθηκα το φιλμ Jurassic Park κι άρχισα να φαντασιώνομαι το Agamemnon Park. μεταβάλλει σ’ ένα βαθμό το γενετικό του υλικό. καθότι διαθέτουμε περισσότερο και νεότερο γενετικό υλικό της σε σύγκριση με τον Νεάντερταλ και τους δεινόσαυρους. τη Ζάμπια και τη Νιγηρία. που θα ξαναζωντανέψει με τη μέθοδο της «σύνθετης ζωής» τα πρόσωπα της γενιάς του Ατρέα. καθώς μάλιστα περνά από τη συλλεκτική και κυνηγετική φάση στην αγροτική. Στην πορεία. σε διαφορετικές εποχές.ενώ έχει παγιδευτεί στο στενό του Bab el Mandeb. Στο Agamemnon Park ίσως βρούμε την απάντηση στη νέα ελληνική τραγωδία με τίτλο: Hybris . ανάλογα με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σε κάθε περιοχή. και να φτάνει στην Κρήτη από διαφορετικούς δρόμους. Σκέφτομαι τι διαφορετικές πιθανότητες στη ζωή κατά μέσο όρο έχει ένας νέος που γεννιέται στη Φινλανδία. Αν γίνει απόλυτα διαφανής μοιάζει με πεταλούδα που έχει χάσει τα χρώματά της. ακόμα και σε παραίτηση. αμορφωσιά κι εξαθλίωση. η υγεία και η ποιότητα της ζωής. Ο κόσμος είναι άδικος γι’ αυτούς που ξεκινούν στη ζωή με το νόμο των Πιθανοτήτων εναντίον τους. τη Σουηδία. Υπάρχουν πολλές περιπτώσεις που ο τόπος και η οικογένεια σε καταδικάζουν σαν μοίρα σε ενδημική φτώχεια. δηλαδή σε μικρές. Την κίνησή του. Λοταρία σ’ ένα σημαντικό βαθμό είναι και το προσδόκιμο της ζωής. Μακάρι να ήταν μόνο το γενετικό υλικό λοταρία. Η ονειροπόλησή μου παρασύρεται και γίνεται βλάσφημη. μπορούμε σήμερα να την αποκρυπτογραφήσουμε αφού κουβαλά μαζί του σαν Τρόικα Μοίρα τα μιτοχόνδρια που κληρονόμησε από τη μάνα του και το μέρος του Υ χρωμοσώματος που παίρνει αποκλειστικά ο γιος από τον πατέρα.

Οπτιμισμός .Παράλογο .ΠΟΠ Πεσιμισμός .

«Είναι ο σούπερ σταρ της Νέας Σκέψης. Στο δωδέκατο «άρθρο» ο γκουρού συμπύκνωσε τις οδηγίες για το πώς να γίνεις εκατομμυριούχος μέσα σ’ ένα χρόνο. Αυτό είναι το πρόβλημά σου. έβαλε το χέρι στη θέση της καρδιάς και κάλεσε το κοινό να βοήξει μαζί του: «Θα γίνω πλούσιος! Θα γίνω πλούσιος! Θα γίνω πλούσιος!» Η ιέρεια της Θετικής Ψυχολογίας δίπλα του έκλεισε την πρώτη φάση της τελετής κι επανέλαβε τις δώδεκα θεμελιώδεις αξίες (core values) του «κινήματος» και τα Εφτά(!) βήματα της νέας στρατηγικής για την επιτυχία. η ιέρεια του Positive Thinking έκανε κάποιο «βαθύ» σχόλιο ενός λεπτού και ο κράχτης. Ο «πρύτανης».Don’t worry! Βαρυγγωμούσα. ο motivator. Είμαστε στα 1999. «Την κυρία. Success guru! Ο πρύτανης της θετικής ψυχολογίας». κυρίαρχο το ροζ. Η Μαρία. σε τρία περίπου λεπτά. Προς Θεού. μα τώρα μπαίνουμε στο πιο σημαντικό μέρος της τελετής. Seven step strategy. πρέπει να την ξέρεις. τελείωσε με μια μακάρια βεβαιότητα στο χαμογελαστό της πρόσωπο. Don’t worry! Don’t worry! Don’t worry. η καθηγήτρια συμπλήρωνε με τα κατάλληλα παραδείγματα που έδιναν το επιστημονικό και ψυχικό βάθος και ο motivator έλεγε το κατάλληλο σύνθημα με συγχορδία του κοινού και της μουσικής. Η Μαρία ήταν σε έκσταση. Κάνε θετικές σκέψεις. Είναι γρουσουζιά. όλων των διάσημων! Καθηγήτρια και συγγραφέας της Θετικής Σκέψης». εφόσον προβλέπω βάσιμα ότι η τρέλα της δεν ξεπερνά το απαγορευτικό όριο του 20%. μάλλον ντρεπόμουν. Καθένας. το εκφωνούσε σαν σύνθημα μαζί με το κοινό! . Πρέπει πάντως να μετέδιδα αρνητική ενέργεια στο περιβάλλον. Life coach του Τζακ και του Στηβ. Υποχωρώ προσωρινά μπροστά στην αξιοπιστία. στην καρδιά του κινήματος: Don’t worry! Εδώ είναι το new gospel. ο γκουρού της επιτυχίας έλεγε ένα ένα τα δώδεκα «άρθρα της πίστεως» του Positive Thinking. Don’t blame! Τώρα το λόγο έχουν τα μέλη της αδελφότητας του Positive Thinking. της Θετικής Σκέψης! Εδώ ακούμε τα spirituals του νέου καπιταλισμού! «Feel Good!». σαν γαμήλια τελετή χιλίων μωρών παρθένων. Στο κέντρο της πίστας κάτι σαν Ιερή Πύλη με τα τρία επιφανή πρόσωπα που ηγούνται της «συνεδρίας». Λόγος. κατάλληλη μουσική και απαλές ρυθμικές κινήσεις των ρητόρων και του κοινού ήταν η τελετουργία του Positive Thinking. «Ο τρίτος αριστερά είναι ο motivator. θα τον ξέρεις κι αυτόν». Η αίθουσα δονούνταν από χαρούμενες φωνές σαν να ήσουν σε γιορτή κομμουνιστικής νεολαίας της δεκαετίας του ’70. την ευφυΐα και τη γοητεία μιας γυναίκας. το «εφτά» αυτό είναι ριζικά αντίθετο με αυτό της Έβδομης Αίσθησης. παρουσίαζε με την ανάλογη θεατρικότητα την προσωπική διδακτική εμπειρία του. Η εγγραφή των ομιλητών γινόταν με ηλεκτρονική κάρτα και η επιλογή των δώδεκα τυχερών απ’ αυτούς με αυτόματη κλήρωση. το νέο ευαγγέλιο. βλαστημούσα την ώρα και τη στιγμή που ενέδωσα στις πιεστικές της παρακλήσεις «να το ζήσω». βλέπεις. Είναι τοξικές. κατονόμαζε με τα μικρά τους τα πανίσχυρα τότε αφεντικά της General Electric και της Apple. Εκείνη μου το ξέκοψε: «Σταμάτα τις αρνητικές σκέψεις. είναι μεταδοτικό! Καμιά φορά όμως τα χαμόγελα πήγαιναν περίπατο κι ακουγόταν σε κατάσταση αμόκ το σύνθημα «Get rid of the negative people in your life!» «Ξεφορτώσου τους αρνητικούς ανθρώπους από το περιβάλλον σου». «μην ανησυχείς» τρεις φορές ήταν μάλλον το κυρίαρχο σύνθημα μαζί με το Smile! Smile! Smile! Χαμογέλα. Δηλαδή ο διάσημος ηθοποιός εδώ στην τελετή ήταν ο κράχτης που συμπύκνωνε το νόημα της «συνεδρίας» σε συνθήματα και παρότρυνε το κοινό να τα επαναλαμβάνει ρυθμικά. γιατί στράφηκαν κιόλας τα πρώτα βλέμματα πάνω μου με εχθρική απορία. Το επάγγελμα life coach το άκουγα πρώτη φορά. μόνο θετικές! Positive Thinking!» Η αίθουσα έλαμπε από φωτεινά χρώματα. θαρρείς και διαισθάνθηκαν την ένταση του παρείσακτου που συνόδευε τη Μαρία. δεξιά του. μου είπε η Μαρία για τον μεσαίο στην κορυφαία θέση. φώναζε και κουνιόταν στο ρυθμό και δεν έπιασε το νόημα από το σκούντημά μου. έλεγα να την κοπανήσω διακριτικά από τις τουαλέτες του νεοϋoρκέζικου ξενοδοχείου.

Είναι ό. Μα το ανοσοποιητικό μας σύστημα. απ’ ό.» «Ναι». «είσαι θεά!» και πολλοί έσπευδαν να τη φιλήσουν στο στόμα. θετική σκέψη. Όμως ο motivator δεν «μάσαγε» και ξέσπασε με κραυγές συμπαρασύροντας το κοινό: «Don’t blame the system! Don’t blame the boss! Μην κατηγορείς το σύστημα. Έκανα πάντα αρνητικές σκέψεις. ακούστηκε η ιαχή του πλήθους. Αυτός ο δυναμικός επιχειρηματίας με ύφος τριακοσίων Κοέλιο. Πετάξτε τους έξω από τις δουλειές σας. Θέλουμε χαμογελαστά πρόσωπα». σκεφτόμουν. άφησε σε κοινή θέα το αποτέλεσμα της χημειοθεραπείας και ρώτησε προστακτικά το εμβρόντητο κοινό «Είμαι επιθυμητή. Η Θετική Σκέψη είναι η γιορτή του Θεού μέσα στην ψυχή μας». Εξοστρακισμός των γκρινιάρηδων ήταν το πρόσταγμα του motivator. δεξιά μου. που την «έκοβα» εδώ και ώρα. «Απαγορεύονται τα κακά νέα! Όταν είμαστε αισιόδοξοι δεν υπάρχει άλυτο πρόβλημα». Γνώρισα καινούργιους ανθρώπους. δηλαδή σε εξωτερικούς εχθρούς.τι ξέρουμε. Τώρα τα βλέμματα τράβηξε ο Boss. παρακαλώ. Νόμιζες ότι βγήκε από μυθιστόρημα του Χένρυ Τζέημς. κύριοι!» κατέληξε μαλακά κι επέστρεψε στην προηγούμενη ευγενική της διακριτικότητα. δεν επιτίθεται. αυτοπροσώπως το μεγάλο αφεντικό. «Αυτή είναι η νέα αισθητική. Το τελευταίο έβγαλε το νέο σύνθημα που αποζητούσε ο motivator. σκέφτηκα. ο life coach δεν θα άφηνε ανεκμετάλλευτη τη στιγμή. Ο καρκίνος όμως είναι μια εσωτερική μετάλλαξη των κυττάρων και μάλιστα πρόσφατα είχα διαβάσει στο Harvard Medical Review ότι μπορεί το ανοσοποιητικό να «τρελαθεί» και να συνδράμει τα άρρωστα κύτταρα του καρκίνου κι όχι τα υγιή. Η Μαρία μπροστά της φαινόταν νυμφίδιο. Ποτέ δεν ήμουν πιο ευτυχισμένη». Είμαι ένας άλλος άνθρωπος. Κανονικά έπρεπε να σταματήσει μέσα στην ιερή σιωπή η τελετή του Positive Thinking. αλλά παραπάει να ισχυρίζεται ο γκουρού ότι με τα ψυχοθεραπευτικά μέσα του feel Good μπορεί να νικηθεί ο καρκίνος. Για φαντάσου. έζησα τη ζωή . Η Μάρθα έγινε η super star της βραδιάς. Κάνω μόνο θετικές σκέψεις και είμαι σίγουρος: θα βρω δουλειά με περισσότερα λεφτά». λογοκρισία αλά Positive Thinking! Δέκα χρόνια μετά ίσως μόνο το «Bad news blog» μπορεί να επιζήσει! Τώρα το λόγο πήρε η γυναίκα με το καπέλο. που επαναλάμβανε ρυθμικά ακολουθώντας με το σώμα του τη μουσική «The Devil is Negative!» Ο διάβολος είναι αρνητικός. Όμως ο γκουρού. πογκρόμ κατά των «αρνητικών». Τρόμαξα.τι καλύτερο μου συνέβη. είπε πως ό. στο μάγουλο. Με επιπόλαια επιστημονικοφάνεια άρχισε να αναλύει πώς η θετική σκέψη ενίσχυσε το ανοσοποιητικό σύστημα της Μάρθας και επιτέθηκε στον καρκίνο της.«Έχασα τη δουλειά μου». ο ιδρυτής του περίφημου «Good news blog». New Life! Κι αν είχα δεύτερη ζωή θα ήθελα να ξαναζήσω αυτή την εμπειρία. Η ιέρεια με κάποια διανοητική λεπτότητα εξήγησε πως οι «αρνητικές προσδοκίες» μπορούν να εγκλωβίσουν κάποιον στην παγίδα της μακρόχρονης ανεργίας. ο Θεός είναι θετικός. τράβηξε την περούκα. Win! Win! Τις σκέψεις μου διέκοψε η ρητορεία ενός πάστορα. Τέλος πάντων. θα συνωμοτήσει όλο το σύμπαν για να ευοδωθεί η επιθυμία σου! «Σκέψου σαν νικητής!» είπε κι αμέσως ο motivator και το κοινό ξέσπασαν σ’ ένα νικηφόρο παροξυσμό με τις ιαχές: Win! Win! Win! O Boss όμως κάποια στιγμή σήκωσε το χέρι και επήλθε αυτομάτως σιωπή. λέει ένας σαραντάρης. η καλή ψυχική διάθεση γενικά βοηθά την ίαση. «Δικό μου το σφάλμα. παρά μόνο σε μικρόβια και ιούς που εισέρχονται στο αίμα μας. Επέζησα! Νικώ τον καρκίνο με θετική σκέψη. Ξεκίνησε αργά αλλά σταθερά: «I feel healthy! I feel happy! Νιώθω υγιής κι ευτυχισμένη. στα χέρια. Κοίταξε δεξιά αριστερά σαν να αναζητούσε τους κρυφούς εχθρούς του Positive Thinking και με απειλητικό ύφος στρίγγλισε: «Μην έχετε πάρε δώσε με αρνητικούς ανθρώπους. Η αίθουσα κράτησε την ανάσα της από σεβασμό.τι ονειρευτείς μπορεί να γίνει πραγματικότητα. Μια εβδομηντάρα κυρία πρόσθεσε τη δική της συνηγορία στο λόγο του Boss: «Έσφαλα. τονίζοντας μια μια τις λέξεις. μήτε το αφεντικό. Τώρα δεν κατηγορώ κανέναν. θετική δράση!» «Optimism! Optimism! Optimism!» χαιρέτησε πανηγυρικά ο νεαρός απόφοιτος του ΜΙΤ. « God is Positive!» «Οι ευτυχισμένοι δεν αρρωσταίνουν ποτέ. Το κάπως βικτωριανό ντύσιμο ολοκλήρωνε την ευγένεια και την ομορφιά του οβάλ προσώπου της. κάτι σαν μεσαίο στέλεχος εταιρείας. έβγαλε μια παράφωνη κραυγή που με ανησύχησε. Η ζωή μου απόκτησε επιτέλους νόημα! Είμαι υπερήφανη για τον καρκίνο μου. ένας μυοσπασμός αλλοίωσε το πιο εκπληκτικό πρόσωπο που είδα ποτέ μου κι ύστερα με μια αιφνίδια κίνηση έβγαλε το καπέλο.

Η «κλιμακτήριος» στην Ευρώπη έχει κατά κανόνα διαφορετικό κοινό. το πήγαινε φιρί φιρί να με κάνει ρεζίλι. η πολιτική δύναμη και η λατρεία των φυσικών χαρισμάτων. Πώς να πω τώρα σε μια νέα χαρισματική κοπέλα. έστω κι αν προσωρινά τα μεταμφιέζει. Η διεθνής λέσχη «Διογένης». Ευτυχώς ο γκουρού δεν είπε τίποτα για την ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος. Χώρισα και ξεκινώ μια νέα ζωή. όπου είχε ιδρύσει επίσης φιλοσοφικό κύκλο. τη γαλήνη του νου. Ήθελε να μιλήσει. εκεί που πήρε μαθήματα ο Κικέρωνας. μάλλον από άγνοια της τέχνης του σπεύδε βραδέως. Ο Επίκουρος προσπαθούσε να εξαλείψει τη θεμελιώδη αγωνία του ανθρώπου για το ζήτημα του θανάτου του. Έξι χρόνια αργότερα ένας Αμερικανός σχολιαστής θα αποκαλέσει το Positive Thinking. θα προσείλκυε όλους τους φιλοσοφημένους αναρχικούς απ’ όλο τον κόσμο. τη Σάμο ή έστω στη Μυτιλήνη.τι καλύτερο διέθετε η Ελλάδα σε φιλόσοφους. αντί για γαλήνη βλέπω έναν ιδεοληπτικό ψυχαναγκασμό. ο οποίος έκανε «την ηδονή αφετηρία και τελικό σκοπό του μακαρίως ζην». Η περίπτωση της καρκινοπαθούς Μάρθας με ανησύχησε. που εθεωρείτο και ο ισχυρότερος. Συλλογική αυτοεξαπάτηση και αυτοΰπνωση. τις μεταστροφές της τύχης. συσσωρεύει παθογόνα στοιχεία και ανισορροπίες στον ψυχικό κόσμο και πολλαπλασιάζει το άγχος και την αγωνία. Η Θετική Σκέψη είναι η θεραπεία μου. Η χαρούμενη απλότητα του Επίκουρου ήταν ασυμβίβαστη με τις καθιερωμένες αξίες της εποχής του. δίχως φόβο και πανικό. αφού υπάρχει μια ημιθρησκευτική προσηλυτιστική πόλωση του τύπου «ή με τη Θετική Σκέψη ή εξοστρακισμός». Η απάρνηση της πραγματικότητας. επιτέλους απελευθερωμένη». Η διδασκαλία θα γινόταν και στα αγγλικά και θα αξιοποιούσε ό. Η ηδονή είναι το τελικόν αγαθόν και το θεμέλιο της ευδαιμονίας και σχετίζεται με την απουσία πόνου. ν’ ανοίξουν βιαστικά τα φτερά τους σαν το παγώνι. τα ναρκισσιστικά θηλυκά. ενώ η λέσχη του Positive Thinking βασίζεται στην αποθέωση των τρεχουσών συμβατικών αξιών του αμερικανικού καπιταλισμού και του status quo. αφού δεν είναι εφικτή καμιά μεταθανάτια ζωή και καμιά μετενσάρκωση.μου με τον αρνητικό άνθρωπο. Μ’ ενοχλεί ιδιαίτερα εδώ η απουσία ανοχής και κάποιας φιλελεύθερης χαλαρής προσέγγισης. την ψυχική προετοιμασία ν’ αντιμετωπίζουμε με καλή διάθεση. που εν τω μεταξύ είχε ενισχυθεί με . λύσσαξε να με εμφανίσει σαν πρόδρομο του Positive Thinking. Είχε ακούσει φοιτήτρια τις ραδιοφωνικές μου εκπομπές για το «φιλοσοφικό τουρισμό» δώδεκα μήνες το χρόνο. φιλόλογους και λογοτέχνες. που είχε με ταχύτητα αναδειχθεί σε Νύμφη του Νέου Χρηματοοικονομικού σύμπαντος. δηλαδή η Νέα Σχολή Κυνικών. πράγμα που δημιουργεί φαινόμενα σύγχυσης ακόμα και στον οργασμό. Είναι αυτή η παράξενη ανυπομονησία που καταλαμβάνει μερικές γυναίκες. ότι στην όλη ατμόσφαιρα του Positive Thinking υπήρχε το άρωμα μιας «ιδεολογίας της κλιμακτηρίου». Τι να πεις όμως για την άλλη που στα εβδομήντα της θυμήθηκε να χωρίσει στο όνομα του Positive Thinking. Εδώ πάντως. θηλυκής και κυρίως αρσενικής. ένα φετιχισμό του εμπορεύματος «Θετική Σκέψη». Ο Επίκουρος ήταν υπέρμαχος της απλής ζωής. Η ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι η τιμωρία μου. αντί για την εκτόνωση και την ομαλή διαχείριση του κύκλου τους. Συνδέεται με τις γεροντοεφηβικές καθηλώσεις και εμμονές στα απομεινάρια του μύθου των sixties και των seventies. Η Μαρία λοιπόν ταύτιζε την αμερικανιά του Positive Thinking με το ηδέως ζην του Επίκουρου. ένα είδος τυραννίας της θετικής σκέψης –για να θυμηθούμε τη φράση του Ρουσώ «τυραννία του λόγου»–. Τότε συνιστούσα την ανασύσταση του Κήπου του Επίκουρου κάπου στον Ελαιώνα ή στον τόπο γέννησής του. Στον Κεραμεικό της Στοάς του Ζήνωνα. η ακραία απώθηση και συμπίεση των αισθημάτων του πόνου και του πένθους. γιατί αυτό ως γνωστόν επιτίθεται στα υγιή κύτταρα στα αυτοάνοσα νοσήματα όπως είναι η ρευματοειδής αρθρίτιδα. στα Εξάρχεια ή στα Μάταλα θα γνώριζε μεγάλες δόξες. Στη Ρόδο την επανίδρυση της Σχολής του στωικισμού του Ποσειδώνιου. δηλαδή η Σχολή του Σκεπτικισμού θα ιδρυόταν στην Κρήτη ή στα καμένα της Ηλείας προς τιμήν του προδρόμου του Πύρρωνα ή έστω στην Αθήνα προς τιμήν του Καρνεάδη. σωματικού ή ψυχικού. όπως στη δεκαετία του ’60 τους χίπις και τα παιδιά των λουλουδιών. η ηδονή στη σκέψη του δεν είχε να κάνει με την ασωτεία και τον πολυτελή βίο αλλά με το νηφάλιο στοχασμό. Η Λέσχη «Αινησίδημος». στην τελετουργία του Positive Thinking. καθώς και το περιττό άγχος για οποιεσδήποτε μεταθανάτιες κρίσεις του. Ο νέος κήπος του Επίκουρου: Από το «ηδέως ζην» στο Positive Thinking Η Μαρία όμως δεν μπορούσε να κρατηθεί. όπως ο πλούτος. Μακάρι να πέφτω έξω και να μην έχουμε ένα επώδυνο σπάσιμο στο Εγώ της ανάμεσα στην ψευδαισθησιακή πραγματικότητα και την πραγματική της κατάσταση.

που είχαν κιόλας φουσκώσει. Ποτέ πια αρνητικές σκέψεις!» Μ’ έζωσαν τα μαύρα φίδια τι θα συμβεί αν η κυρία χάσει τη δουλειά της ή αν πέσουν οι αξίες των σπιτιών. που μοιάζει με τις τελετουργίες των γνωστικών και των άλλων μυστικών της ύστερης αρχαιότητας. Δεν μ’ έφτανε το jet lag του υπερατλαντικού ταξιδιού. μπόλικο «πράσινο» και μεγάλες ποσότητες Viagra. Ό.τι φάνηκε αργότερα. «Το κίνημα αυτό. Μαρία. Τα «δομημένα» στην Ψυχολογία Η τελευταία ομιλήτρια με επανέφερε στην αίθουσα. απ’ ό. τα “swaps” και τα “futures”. ιρλανδικής καταγωγής. παραποιημένες πληροφορίες για την προ του ’72 επαναστατική μου δραστηριότητα. που συνταξιδεύαμε σε κοινή αποστολή στη Σοσιαλιστική Διεθνή. Είμαστε στο 1999 και η μόνη σχετικά ορατή φούσκα ήταν στα Χρηματιστήρια. κυρίως με τις μετοχές των τηλεπικοινωνιών και της νέας τεχνολογίας. Μαρία μου. στην οποία είχε επενδύσει μάλλον υπερβολικές προσδοκίες όταν οργάνωνε το ταξίδι μου στη Νέα Υόρκη. Και να της το πάρει πίσω η τράπεζα δεν θα ξέρει τι να το κάνει. Της υποσχέθηκα πάντως να απαντήσω την επομένη στις ερωτήσεις μιας συμπαθέστατης καθηγήτριας Φιλοσοφίας. Η Μαρία. «Το Positive Thinking. τα “δομημένα ομόλογα” στο χώρο της καθημερινής ιδεολογίας». Πήρα δάνειο 500. αλλά με εγγύηση το σπίτι παίρνω άνετα καταναλωτικά δάνεια. είναι τα “παράγωγα”. βιαζόταν για το πρώτο μου σχόλιο καθώς τα μαζεύαμε. Κι όμως όχι μόνο τα καταφέρνω. Μαρία. Την προηγούμενη φορά είχε καθαρίσει με τρίωρες διαδικασίες ο μακαρίτης ο Κρανιδιώτης. Είχα ξεχαστεί στον Κήπο του Επίκουρου. από τη διεύθυνση του ηλεκτρονικού περιοδικού της Θετικής Ψυχολογίας. Το μόνο που ήθελα εκείνο το βράδυ ήταν να κοιμηθώ. είναι το ιδεολογικό και ψυχολογικό εποικοδόμημα της οικονομικής φούσκας που βρίσκεται σε εξέλιξη». αναπτύσσει μια μοναδική ικανότητα: να διώχνει από τη σκέψη κάθε προμήνυμα κινδύνου. να μπλοκάρει τη φαντασία για καθετί απρόβλεπτο». Ήθελα να μείνω μόνος μέχρι τη συνάντηση με το «θεό». . Το σπίτι έγινε το ιδιωτικό μου ΑΤΜ.τι γράφει στο κομπιούτερ τους δεν ξεγράφει ποτέ. αφού την τράβαγα από τον αγκώνα να μη σηκωθεί. Κόντευε τα πενήντα και δούλευε υπάλληλος σε εμπορικό με οπτικά είδη. Ο συνταξιούχος σύζυγος και τα παιδιά μου γκρινιάζουν ότι δεν θα τα βγάλω πέρα με τις δόσεις γιατί είμαι χαμηλόμισθη. είχα και την καταπόνηση από την τετράωρη κράτησή μου στο αεροδρόμιο Κένεντι. Και για μένα είχαν γραφτεί. «Η Θετική Σκέψη μ’ έβγαλε από τη μιζέρια μου. Απογοητεύτηκε και ίσως πρώτη φορά της μπήκε η ιδέα ότι δεν θα είναι ανέφελη η συνάντησή μου με το «θεό» σε μερικές μέρες. «Το κίνημα don’t worry.000 δολάρια και αγόρασα δικό μου σπίτι στα προάστια. «θεολογία της εμμηνόπαυσης». που άκαρδα της έκοψα τον οίστρο πριν από λίγο. Η γοητευτική Μαρία είναι πάντα στην πρίζα και δεν είναι η κατάλληλη συντροφιά σ’ αυτές τις περιπτώσεις.συμπληρώματα διατροφής.

«Μμ. Εκεί. Η μάνα μου κουτσομπόλευε ότι η Βριτομάρτις ήταν κρυφή φιλενάδα του Μίνωα και είχε σκάσει από τη ζήλια της η σκύλα η Πασιφάη. αλλά εμένα γεννήθηκε μέσα μου μια ανησυχία. Ο ήλιος είχε σηκωθεί για τα καλά όταν άρχισε η γη να τρέμει. αλλά τελικά σηκωθήκαμε πιο νωρίς από το συνηθισμένο για το θέρος στα πρώιμα κριθάρια. αγριοστάφυλα και λουλούδια για τη γιορτή της Βριτόμαρτης. «Ναι. της Λητώς. αφού τώρα είμαστε δύο μήνες μετά το θέρος. έκλαιγαν πολλοί. εμφανίστηκε ένας άγνωστος επιβλητικός γέροντας με κατάλευκη γενειάδα και μας ρώτησε προς τα πού να πάει για τη Λατώ προς Καμάρας (σημερινό Άγιο Νικόλαο). σχολίασα. πανέμορφοι λόφοι». Πολλοί θεωρούσαν ότι αυτή ήταν η Άρτεμις. Άκουγα να λένε οι μεγάλοι ότι είναι κόρη της θεάς μας. αλλά μην ανησυχείτε. που μιμούνται το κουτσό βάδισμα της αρσενικής πέρδικας όταν πλησιάζει να βατέψει τη θηλυκιά. διαμαρτυρήθηκα για την απρόσκλητη κι ανίερη προσβολή του τόπου μας. ακουμπώντας στο ραβδί του. «Η πλευρά τους που βλέπει στη θάλασσα είναι καταπράσινη από τα αρμυρίκια». «Μέχρι αύριο μεθαύριο θα φτάσει στο γόνατο». Την τρίτη μέρα κύματα είκοσι μέτρων και πάνω σάρωναν τα χώματα από τις κατολισθήσεις και ο υπόλοιπος μισός λόφος έγινε μέχρι το βράδυ λίμνη. Το μεσημέρι έφτασαν τα νέα ότι η γειτονική Ολούς (Ελούντα) βυθίστηκε. τον 6ο αιώνα π. αλλά έδωσα βάση στα λεγόμενα του γέροντα. με καθησύχασε το άλλο παιδί. «Μα δεν έχει σκάσει ποτέ». σκοτείνιασε τον κόσμο κι άρχισε να πέφτει μαύρο χώμα στη γη. Ο κόσμος έτρεχε από τα σπαρμένα για την πόλη. μα όταν φτάσαμε εκεί τα πιο πολλά σπίτια ήταν ένας πέτρινος σωρός. λες και τον κατάπιε η γη. Το μεσημέρι έκανε άλλο ένα σεισμό κι άνοιξε μεγάλο ρήγμα στο λόφο. «Είναι μάντης».Ένα όνειρο καταστροφής σ’ ένα άλλο όνειρο Είμαστε στο μήνα Υακίνθιο και μ’ ένα άλλο παιδί βγήκαμε έξω από την πόλη. Το πρωί της τέταρτης μέρας ο ήλιος δεν ανέτειλε. «Η Ζάκρος δεν έχει σωτηρία! Το μαύρο σύννεφο έκατσε πάνω στα σητειακά βουνά». Την επομένη το πρωί ακολούθησε ο τρίτος μεγάλος σεισμός και τότε το ρήγμα άνοιξε κι ο μισός λόφος βούλιαξε. φώναζε ο πατέρας μου. Το πέτρινο ύψωμα Καλυδών μεταμορφώθηκε σε νησί (Σπιναλόγκα). Ένα μαύρο σύννεφο. «Όσο πιο ανατολικά τόσο χειρότερα». Ίσως γι’ αυτό κούτσαιναν και οι θεοί μας. νησιά και λίμνη». Δεν καταλάβαινα γιατί το θέρος. «Θα σκάσει σύντομα. Ο πατέρας παραξενεύτηκε με τις πέρδικες.Χ. στο χωριό του παππού βορειοδυτικά. «Μα θα σκοτωθούν άνθρωποι και ζώα!» «Έτσι γίνεται πάντα. ενίσχυσα τον ενθουσιασμό του. Νύχτα ακόμα. «Στάχτη!» φώναζαν οι μεγάλοι έντρομοι. στον Υακίνθιο μήνα. κι έχουμε τα σταφύλια και τ’ απίδια. κι ότι συντρόφευε την Άρτεμη στα κυνήγια. τριακόσια μέτρα από το σπίτι μας. Ο τόπος θα γίνει πιο όμορφος. Με δυσκολία αναπνέαμε και η στάχτη ανέβαινε στη γη μια παλάμη τη μέρα. δεν το πήρε για καλό σημάδι. «Είναι στην πίσω πλαγιά αυτών των λόφων και βλέπει στη θάλασσα». σχολίασε ο ξένος. ο Ήφαιστος και ο Τάνταλος – σεξουαλικό κάλεσμα. αλλά και το ιερό πουλί για τη θεά μας. Με τα φτερά τους φτιάχνουμε τις φτερούγες των εφτά χορευτών της Σεληνοθεάς. «έκατσε» είπαν. απαντήσαμε. καθώς παίζαμε κυνηγητό στα νερά και κόβαμε μύρτα. να μαζέψουμε μύρτα. κατέληξε ο παράξενος γέροντας και πήρε το μονοπάτι για τους λόφους με βαρύ βήμα. που ταξίδευε βορειοανατολικά. Το πρώτο που κάνανε ήταν να σκεπάσουν τις στέρνες και τα πηγάδια με ξύλα για να μην πεθάνουμε από τη δίψα. Δεν υπήρχε βοσκή . είπε εκείνος και κατατρομάξαμε. στο ρέμα του Αρμυρού. «Είναι θεοπάλαβος». Θα αποκτήσει κόλπους. αλλά η ζωή προχωρά». Ο πατέρας μου αποφάνθηκε ότι δεν υπήρχε σωσμός πια στη Λατώ και καλύτερα ν’ ανέβουμε στη Δίκτη. Η πέρδικα είναι το οικόσιτο πουλί μας –τα κοκόρια ήρθαν αργότερα στην Κρήτη. παιδιά μου. άκουσα στον ύπνο μου τις πέρδικες στην αυλή να τρέχουν πέρα δώθε αλαφιασμένες μ’ αφύσικο κακάρισμα. της Σεληνοθεάς. εκεί τουλάχιστον θα έχουμε σίγουρα τρεχούμενο νερό από τις πηγές. ένα δυο μέτρα κάτω από τα νερά. αλλά από κάτω υπάρχει ηφαίστειο».–. Δεν ξέρω γιατί. όχι τα δημητριακά.

στα λιμάνια των οποίων κατέληγαν τα ασιατικά καραβάνια. σ’ ένα χωριό που δεν είχαν πρώιμα σπαρμένα κι ήταν στα σπίτια τους οι άνθρωποι. Η ναυτική και εμπορική του κυριαρχία στη Μεσόγειο παρήκμαζε και το εμπόριο περνούσε στα χέρια των Φοινίκων και των Χαναναίων. τις ποταμιές της Λασύνθου. το θεώρησε προμήνυμα καταστροφής κι αποφάσισε να φύγουμε το γρηγορότερο για τα ορεινά. μα εμείς είχαμε σφάξει τα γουρούνια. συμπίεζε και στράγγιζε τα καθαυτό παραγωγικά στρώματα και κατέρρεε εν μέσω εσωτερικών συγκρούσεων και νέων κυμάτων εισβολών των Αχαιών και στη συνέχεια των Δωριέων. είπε. «Ένας τρόπος παραγωγής και διανομής έφαγε τα ψωμιά του». Όταν αφηγήθηκα στον πατέρα το χθεσινό περιστατικό με το γέροντα κι ύστερα το όνειρό μου. με τις «διεθνείς» φιλοδοξίες. δυο χρόνια πριν από την πτώση των Δίδυμων Πύργων. Το φυσικό φαινόμενο επιτάχυνε και ίσως ολοκλήρωσε την πτώση του μινωικού κόσμου. Τότε ένιωσα τη μάνα μου να με αγκαλιάζει και να μου λέει πως έβλεπα εφιάλτη. Αυτό πιστεύω περίπου και σήμερα. τη λίμνη του Αγίου Νικολάου. δεν μπορούσε να συντηρηθεί από τη στενή παραγωγική του βάση. . δεν υπήρχαν αρκετοί ζωντανοί να θάψουν τους σκοτωμένους κι όταν σταματήσαμε να βοηθήσουμε ούρλιαξα από τον τρόμο στη θέα τόσων νεκρών. αποφαινόμουν με μαρξικό οίστρο ως μαθητής. Όπως ανεβαίναμε.πια για τα ζώα και ψοφούσαν. Φανταστείτε τι πνευματική και ψυχική γαλήνη μου προκάλεσε το «κίνημα» του don’t worry! που ονειρεύτηκα στο Μανχάταν. με το θρύλο ότι επικοινωνεί με το ηφαίστειο της Θήρας κι όταν αυτό ενεργοποιείται τα ψάρια της γίνονται καυτή κακαβιά! Φυσικά ποτέ δεν πίστεψα ότι αποκλειστικά η φυσική καταστροφή έφερε το τέλος του μινωικού πολιτισμού. Το γιγάντειο ανακτορικό διοικητικό και θρησκευτικό πυραμιδικό οικοδόμημα. κόβαμε κλαδιά από τις ελιές και τα τινάζαμε για να συντηρούμε όπως όπως δυο τρεις αίγες στην ανάβαση μέχρι τη Δίκτη. «Εκεί τουλάχιστον θα μας προστατεύει η θεά Δίκτυννα». την καταστροφή του μινωικού πολιτισμού! Μεγάλωσα δίπλα στη Βουλισμένη.

ΜΙΜΗΣ: Ξέρω καλλιτέχνες που ανατρέπουν όλους τους κανόνες. κι όταν όλοι είναι υπεραισιόδοξοι και τρέχουν σαν κοπάδι με ευφορία. Καφέ με τρεις ενδιαφέρουσες γυναίκες και το μυαλό μου δεν πάει στις Τρεις Αδελφές του Τσέχωφ αλλά στην Τριπλή Θεά κι έτσι αιφνιδίασα θετικά την Ιρλανδέζα: «Μάντυ. είναι ο Ιδαίος Ηρακλής κι έτσι εξηγούνται από το μύθο τα ελληνικά σύμφωνα στο αρχαίο κελτικό αλφάβητο. ούτε για τα γαλαζοπράσινα μάτια της «Γουίννυ». Το μπεκετικό άρωμα οφείλεται στην παρουσία της Μάντυ από το Δουβλίνο. το ξέρεις ότι έχουμε κοινή την Τριπλή Σεληνοθεά. αλλά δεν σκόπευα. Αυτός είναι ένας αισιόδοξος πεσιμισμός! Βέβαια. η Φοντλά και η Μπανμπχά». σε ατομικό επίπεδο υπάρχουν και γενετικοί παράγοντες που προδιαθέτουν προς την αισιόδοξη ή απαισιόδοξη ροπή. ούτε για το πάθος της Μαρίας. . Ο Κέλτης Ηρακλής. Κάτι ακαθόριστο θυμήθηκε από το Βιβλίο των Επιδρομέων στην Ιρλανδία. Είμαι με την ιρλανδικής καταγωγής Μάντυ Ρούννι. να τοποθετήσετε τον εαυτό σας στην κλίμακα οπτιμισμούπεσιμισμού. Μάντυ. Από κει μέσω Βριγαντίου. είναι χρήσιμο να κρατούμε μέσα μας το σπόρο της αισιοδοξίας πως. μινωίτες Κρήτες και Ιρλανδοί. «Απίστευτο.Η εξομολόγηση ενός αισιόδοξου πεσιμιστή Αισθάνομαι να πίνω πρωινό καφέ με τη Βι. ΜΑΝΤΥ: Κι όμως αν οι αναλογίες αισιοδοξίας-απαισιοδοξίας είναι μια ψυχική σταθερά. ΜΑΝΤΥ: Ακούγεται σαν λογοπαίγνιο. πέτρα του σκανδάλου σε συγκρούσεις ζηλοτυπίας. όπως θα διαβάσετε στη συνέντευξη. απίστευτο!» κάθε τόσο διέκοπτε την αφήγησή μου για τους ιστορικούς και μυθολογικούς δεσμούς Ιρλανδών και Κρητών και ευρύτερα των Ελλήνων. ομοφυλόφιλου υποτίθεται χαρακτήρα. επαναστάτες ή αναρχικούς που δεν θέλουν να αφήσουν πέτρα πάνω στην πέτρα ή ευφάνταστους ληστές που αψηφούν κάθε νομιμότητα. σίγουρα υπάρχει πρόβλημα διχασμού σας... Η Μάντυ κατάπληκτη από το βάρος του χρόνου στη ζωή των ανθρώπων ψιθύρισε: «Λέτε γι’ αυτό ο Τζόυς ασύνειδα να επέλεξε το Οδυσσέας για το μυθιστόρημά του. »Οι Κέλτες είναι οι Υπερβόρειοι για τους προέλληνες και τους Έλληνες. καθηγήτρια Φιλοσοφίας. Σ’ ένα ορθολογικό ή και αισιόδοξο άνθρωπο μπορεί να βρίσκεται φυλακισμένο μέσα του κάτι βίαιο και τολμηρό ή ένα δυσάρεστο προαίσθημα που θέλει να εκφραστεί και να απελευθερωθεί. Κι όταν πάλι οι άνθρωποι γίνονται πεσιμιστές και το βάζουν στα πόδια από φόβο. ΜΑΝΤΥ: Να σας ζητήσω. αρκετά μυστηριώδη ψυχολογικά τρίγωνα υφέρπουν. κάτι καλό στο τέλος θα εμφανιστεί. ο Όγμιος. παρά τις κρίσεις και τους κινδύνους. ΜΙΜΗΣ: Όχι. δεν υπάρχει ένας άκαμπτος συνδυασμός αισιοδοξίας-απαισιοδοξίας. κι όμως όλοι αυτοί το βράδυ επιστρέφουν σαν συμβατικοί άνθρωποι στη γυναίκα και στα παιδιά τους και ζουν μια κανονική ζωή. να ενδώσω στις πιέσεις του Positive Thinking για χάρη της προσωπικότητας της Μάντυ ή της ελληνοϊρλανδικής φιλίας. και τη Μαρία. καλό είναι να κρατούμε λίγο πεσιμισμό. ο θεός των Υπερβορείων. δίχως υποχρεωτικά να είναι διαταραγμένοι ψυχικά. γιος του Απόλλωνα και της νύμφης Αρείας. Εξάλλου υπάρχουν και «Διπλοί Άνθρωποι». μια βοηθό της δημοσιογράφο του ηλεκτρονικού περιοδικού της Θετικής Ψυχολογίας. Ο Μίλητος ήταν ένα ωραίο αγόρι. καθώς ξεκινάμε. τη Φλο και τη Ρω. Παλίρροια τ’ ανθρώπινα. είναι ο ελληνικός Ώρος».» Ένας άνδρας με τρεις γυναίκες. Ο Απόλλων. «Οι Κρήτες από τη Μίλητο έφυγαν και ίδρυσαν τη Μίλητο στη Μικρά Ασία. αλλά στο όνομα της φιλίας που δημιουργήθηκε αυθόρμητα ανάμεσά μας δηλώνω ότι είμαι ένας αισιόδοξος πεσιμιστής ή ένας απαισιόδοξος οπτιμιστής. που της έδωσα το όνομα Γουίννυ από το Τι Ωραίες Ημέρες . Η δική σας Τριπλή Θεά είναι η Άιρ. τις τρεις πρωταγωνίστριες στο Πήγαιν’ έλα του Μπέκετ. ΜΙΜΗΣ: Δεν σκέφτομαι μ’ αυτές τις ταξινομήσεις. έφτασαν στην Ιρλανδία μαζί με τη Σεληνοθεά. στους πραγματικούς ανθρώπους δεν συμβαίνουν αυτά. της μεταγενέστερης Κομποστέλας στη βορειοδυτική Ισπανία.

Η μια αυθαιρεσία όμως φέρνει την άλλη. τρίτο. Έχει ήδη συντελεστεί μια μεγάλη και πάντα αινιγματική μεταβολή της ψυχικής διάθεσης καθώς φεύγουμε από τον 5ο αιώνα. Για να στηρίξει ο Νίτσε την εξίσωση «τραγική γνώση ίσον πεσιμισμός» πρέπει να βγάλει από τη μέση την έννοια «κάθαρσις». της διακριτικής και απομακρυσμένης από το δημόσιο χώρο ζωής. Κυρίως όμως μιλά «ποιητική αδεία» και μάλιστα προς χάριν της «τέχνης της εριστικής». σημαίνει κάτι σαν υπεραισιόδοξοι βετεράνοι. σε μια σκηνή από το Τρωίλος και Χρυσηίδα. για παράδειγμα. εννοείτε πολύ διαφορετικά πράγματα. εν κρανίω φυσικά.Χ. στο τέλος του αιώνα. αλλά νομίζω ότι οι Αμερικανοί υπερέχουν ιστορικά στο talent of happiness. ΜΑΝΤΥ: Όμως οι Έλληνες ανήκαν πάντα στον ιστορικό κύκλο του οπτιμισμού. όπως τη σεροτονίνη που ρυθμίζει τη διάθεση ή την ντοπαμίνη που ελέγχει τα αισθήματα της ευχαρίστησης και της ανταμοιβής. ελαφρά πιωμένοι. μη μας το χαλάς τώρα με γονιδιακές αναλύσεις. ΜΙΜΗΣ: Πράγματι ο Νίτσε. αν υπήρχε τρόπος να ακούσει ο Επίκουρος για το Positive Thinking δεν θα καταλάβαινε για ποιο πράγμα μιλάτε. Πρόκειται για ακραίο ιστορικό αναχρονισμό.. Ακόμα κι αν οι λέξεις που χρησιμοποιείτε φαίνεται να μοιάζουν με των επικούρειων. ΜΑΝΤΥ: Εντάξει. Τα γονίδια. Ο Σωκράτης είναι ο άνθρωπος του 5ου αιώνα και οι αναβιώσεις του στον τέταρτο. Είσαι Έλληνας και οφείλουμε να σου αποκαλύψουμε ότι το κίνημα του Positive Thinking θα κάνει και επίσημα συμβολικό σημείο αναφοράς του τον Επίκουρο. χαρούμενοι Έλληνες. Ίσως κάτι απ’ αυτό το κλίμα να υπάρχει αυτή τη στιγμή. σχετικά διαφορετικά ερμηνευτικά πλαίσια. αν και βαθύς γνώστης των Ελλήνων. υπολογίζουμε ότι το πολιτιστικό και κοινωνικό πλαίσιο αναφοράς είναι πολύ διαφορετικό. αιώνα και στους επικούρειους του 3ου ή του 2ου αιώνα υπάρχουν νέες αναγνώσεις του.ΜΑΝΤΥ: Ω. που την αποδίδει νέτα σκέτα σε αυθαιρεσία του ορθολογιστή Αριστοτέλη! ΜΑΝΤΥ: Πώς εξηγείται ένας φιλόσοφος του διαμετρήματος του Νίτσε να πέφτει σε τέτοια σοβαρά λάθη. ανέμελοι μπροστά σ’ ολέθριες καταστάσεις. φυσικό ταλέντο ευτυχίας. Προσωπικά δεν θα έλεγα ποτέ τη φράση «Οι Έλληνες ήταν οπτιμιστές». Ο Νίτσε μιλά ξεκάθαρα για «ελληνικό πεσιμισμό». Έτσι του αναγνωρίζουμε ευχάριστα το ποιητικό δικαίωμα να κατασκευάζει εκ των υστέρων πρόσωπα-«φαντάσματα» για τις ανάγκες των παθιασμένων του συγκρούσεων. ΜΙΜΗΣ: Ο Επίκουρος είναι ένας άνθρωπος του 4ου π. ΜΙΜΗΣ: Αν πιστέψουμε τον Σαίξπηρ. Είμαστε οι μεταμοντέρνοι επικούρειοι. Αυτό δεν ήταν το American Dream. Ο Σωκράτης με τα λογικά ερωτήματά του μεταμορφώνεται από τον Νίτσε σε πρόδρομο του «μηδενισμού» της εποχής του. πολιτιστικό και ψυχολογικό κλίμα. Διονυσιακός πεσιμισμός ΜΑΝΤΥ: Μη μου πείτε ότι συμμερίζεστε την πάγια θέση του Νίτσε ότι οι Έλληνες ήταν πεσιμιστές. Πολύ περισσότερο είκοσι πέντε αιώνες μετά. ΜΑΝΤΥ: Ας τ’ αφήσουμε τώρα αυτά. δεύτερο αιώνα γίνονται σ’ ένα αλλαγμένο πνευματικό και ψυχικό κλίμα. Πάντως. αλλά ο οπτιμισμός ή ο πεσιμισμός εξαρτάται και από τα γονίδια που ρυθμίζουν τη «χημεία» του οργανισμού μας. χρηματιστηριακής μέθης και κυρίως Ολυμπιακών Αγώνων.. στον . ΜΙΜΗΣ: Παραβλέπω τη θεμελιώδη αιτία. Τρόικα Μοίρα. ΜΙΜΗΣ: Αμφιβάλλω αν αποδεχθεί την πρόσκληση να παρευρεθεί στη διεθνή ιδρυτική συνέλευση του κινήματός σας. Είναι ιδεαλιστής και αδυνατεί να καταλάβει τη ριζική διαφορετικότητα των ιστορικών κοινωνικο-οικονομικών σχηματισμών και τις αλλαγές στο πνευματικό. φθηνού δανεικού χρήματος. ακόμα και ο πεσιμισμός και ο οπτιμισμός μας. γιατί ακολουθεί τον κανόνα «λάθε βιώσας». Δηλαδή τα γνωσιολογικά του όρια. στους σύγχρονους Έλληνες εν όψει ευρώ. σ’ ένα βαθμό. Θα πω ξανά ότι αν υπήρχε δυνατότητα να συνομιλήσει μαζί τους θα ήταν εντελώς αδύνατον να τον καταλάβουν οι τραγικοί ποιητές. που καθορίζουν τους νευροδιαβιβαστές μας. «Η Χρυσηίδα κλαίει και γύρω της χαρούμενοι Έλληνες». ΜΙΜΗΣ: Όχι. δεν θα καταστρέψω την ατμόσφαιρα. Στα αγγλικά του Σαίξπηρ το merry Greek. κάνει μια απίστευτη διανοητική χοντροκοπιά όταν γράφει ότι «ο πεσιμισμός είναι η φιλοσοφική βάση για τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή στην τραγωδία». Καθώς επίσης τις ορμόνες όπως η κορτιζόλη και η τεστοστερόνη. οι Έλληνες διακρίνονται από χαρούμενη αμεριμνησία.

με τον οποίο ήταν δεμένοι ψυχή τε και σώματι. του 19ου ή και του 20ού αιώνα οι άνθρωποι. είναι ένα σφάλμα και συστήνει εγκατάλειψη. τον Μπιζέ! Αυτή η ακατάπαυστη «ποιητική» επινόηση «εχθρών» και «φίλων» από τον Νίτσε είναι πολύ παραγωγική από φιλοσοφική και αισθητική άποψη. Μας λέει «κτίστε τα σπίτια σας στο Βεζούβιο». ΜΑΝΤΥ: Αντίδραση συνεπώς στον παθητικό πεσιμισμό του Σοπενάουερ. θεωρείτε λάθος να αναζητούμε στους Έλληνες προμοντέρνους οπτιμιστές και πεσιμιστές. δραματικό και τον βρίσκει στον «θνήσκοντα και αναγεννώμενο» Διόνυσο. να τον μισήσει και να του κηρύξει τον «πόλεμο». οπτιμιστές ή πεσιμιστές. παραίτηση ή την αυτοάρνηση του βουδισμού. Ακόμα και μεις σήμερα αισθανόμαστε καμιά φορά το: «αυτή τη στιγμή την έχω ξαναζήσει». του διαφωτισμού. ΜΙΜΗΣ: Υπάρχει σ’ αυτή την αναζήτηση ένα σοβαρό λάθος αλλά και μια ευαίσθητη παρατήρηση. Είναι μια «αισθητική» του υπάρχειν. Στο «ζην επικινδύνως»! Αλλά μην ξεχνάμε ότι αυτό το «ζην επικινδύνως» στον Νίτσε είναι καθαρά εγκεφαλικό. συνεπώς τίποτα εντελώς νέο δεν αναμένεται. ανεξάρτητα αν υποστηρίζεται ή όχι από παθολογικές διαταραχές στον ψυχικό του κόσμο. Όταν πρέπει να αποκολληθεί από τον Βάγκνερ. μεγαλειώδη. τον πεσιμιστή Σοπενάουερ. υπολογίζει σ’ ένα δυναμικό αλλαγής. Ο Πυθαγόρας θεωρεί τα συμβάντα κυκλικά. μ’ ένα προκαθορισμένο σενάριο και αυτό το συλλαμβάνει έξοχα η τραγική ποίηση. από μια επανάληψη των ίδιων πραγμάτων. που κινείται με ταχύτητα. του ανερχόμενου καπιταλισμού που επαναστατικοποιεί τις παραγωγικές δυνάμεις. της τεχνολογίας. ΜΙΜΗΣ: Πεσιμισμός και οπτιμισμός είναι δίδυμα. ΜΑΝΤΥ: Είπατε «εναλλακτικό πεσιμισμό»! Εννοείτε το «διονυσιακό πεσιμισμό». ένα ας πούμε «προγραμματικό» περιεχόμενο ή ένα φιλοσοφικό «σύστημα». αλλά μάταιο να αναζητούμε στο «διονυσιακό πεσιμισμό» του μια θετική πρόταση ζωής. τις αισιόδοξες και τις απαισιόδοξες. Ενός κόσμου με γραμμική αντίληψη του χρόνου. επιστρατεύει. σε μια ενιαία ενέργεια «καταστροφής-αναδημιουργίας». δηλαδή του μοντέρνου κόσμου. προς τα μπρος. της επιστήμης. ΜΑΝΤΥ: Ποιες ανάγκες λοιπόν διαμορφώνουν αυτές τις αντίθετες πνευματικές τάσεις. «διονυσιακός πεσιμισμός»! Είναι ένας όρος που τον χρησιμοποιώ κι εγώ με ενθουσιασμό παρά την ανιστορική του διατύπωση. ΜΙΜΗΣ: Ναι. αισθάνθηκαν την ανάγκη ενός άλματος είκοσι τριών έως είκοσι πέντε αιώνων πίσω για να επιλύσουν προβλήματα που είχαν νόημα αποκλειστικά στο δικό τους μοντέρνο κόσμο. ριψοκίνδυνο. Εσείς οι οπτιμιστές θεωρείτε προμοντέρνο πρόδρομό σας τον Επίκουρο. όπου οι «εποχές» όπως λένε είναι πάντα τέσσερις και κανείς ποτέ δεν περιμένει μια πέμπτη. σαν σιδηρόδρομος.οποίο υποτίθεται ότι έχει κηρύξει πόλεμο μέχρις εσχάτων! Παθιάζεται να συντρίψει τον αγαπημένο του «δάσκαλο». που αναγνωρίζει τα όρια της πραγματικότητας αλλά δεν φυλακίζεται σ’ αυτά. Είναι ένα βλέμμα στα ανθρώπινα πράγματα. και έτσι επιστρατεύει τον Διόνυσο των Ελλήνων για να δημιουργήσει έναν άλλο εναλλακτικό πεσιμισμό! Το ίδιο δεν κάνει με τον Βάγκνερ. παραπληρωματικά αντίθετα αδελφάκια της ιδεολογίας της προόδου. ΜΑΝΤΥ: Ας ξεκινήσουμε από το υποτιθέμενο λάθος. Η κυκλικότητα του χρόνου υπονοεί κάποιον υπερκαθορισμό των εξελίξεων. Ο Νίτσε ψάχνει να αντιτάξει στο «δάσκαλό» του έναν άλλο πεσιμισμό με ενέργεια ηφαιστείου. οι πεσιμιστές τους στωικούς και τους κυνικούς και ο Νίτσε πάει ακόμα πιο πίσω κι αναζητεί προμοντέρνους πεσιμιστές στους προσωκρατικούς ή τους τραγικούς ποιητές! Αυτοί όμως ζουν σ’ έναν αργό κόσμο που διαπερνάται από μια κυκλική αντίληψη του χρόνου. Τον δέχομαι σαν μεταφορά. καμιά φορά μάλιστα φρικιαστικά αρνητική και παράλογη! ΜΙΜΗΣ: Ο οπτιμιστής χαιρετίζει τη νέα απελευθερωτική δυναμική που παρασέρνει όλα τα εμπόδια στην . έναν άλλο μεγάλο συνθέτη. Το λάθος είναι ότι στο τέλος του 18ου. Ήταν ακατανόητα για τους αρχαίους. Το βίωμα του χρόνου: γραμμικό και κυκλικό ΜΑΝΤΥ: Αν καταλάβαμε. Είναι ένας πεσιμισμός που καταστρέφει τις ορθολογικά κτισμένες ψευδαισθήσεις και συνάμα απελευθερώνει τη σκέψη στις κρυμμένες δυνατότητες της ύπαρξης. ΜΙΜΗΣ: Ο Σοπενάουερ κλαψουρίζει στα σαλόνια ότι η ζωή δεν έχει κανένα νόημα. τον οποίο έχει ενσωματώσει και είναι μέρος του εαυτού του. Μας εντυπωσιάζει πάντως ότι ζυγίζετε περίπου ως ισοδύναμες μια θετική στάση και μια αρνητική. πάλι με αυθαιρεσία.

ΜΙΜΗΣ: Σωστά. ΜΙΜΗΣ: Πείτε το κι έτσι. μια σκοτεινή συμπαιγνία εχθρικών και μη δυνάμεων μας πεδικλώνει και μπορεί να οδηγήσει στην καταστροφή. του Δημοσθένη. η κυριαρχία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και στη συνέχεια των Ρωμαίων καταλύει την κυριαρχία της πόλης-κράτους. των σκέψεων και των συναισθημάτων. δίχως καμιά ελπίδα να κυριαρχήσουμε πάνω στις ανεξέλεγκτες δυνάμεις οι οποίες ορίζουν τη μοίρα μας. την εξουσία. Σκεφθείτε ότι ο Επίκουρος λέει «παιδείαν πᾶσαν φεῦγε». ΜΑΝΤΥ: Όμως το εκ των προτέρων αρνητικό βλέμμα του πεσιμιστή μπορεί να σπρώξει στην καταστροφή ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Ο οπτιμιστής βλέπει με διαύγεια τα πράγματα. Αυτή η μακράς διάρκειας αλλαγή του πνευματικού κλίματος μας βάζει σε γενικότερες σκέψεις διαχρονικά. αλλά είτε το φοβάται είτε δεν έχει τις αναγκαίες δυνάμεις. Μια κοινωνία φτάνει σ’ ένα κορυφαίο σημείο και πρέπει να επιχειρήσει άλμα προς τα μπρος.Αριστοτέλη υποχωρεί και σημειώνεται στροφή στην ενδοσκόπηση. Οι Έλληνες διέθεταν τις βασικές γνώσεις για να εξελιχθούν τεχνολογικά. προς ένα happy end της ιστορίας. Η υποχώρηση της πνευματικής έρευνας και η περιφρόνηση στην παιδεία σημειώνεται σχετικά γρήγορα. μουρμουρίζει. ΜΑΝΤΥ: Υπήρξε μια ανάλογη μεταβολή ψυχικού κλίματος που σας έχει εντυπωσιάσει και αξίζει να τη σημειώσουμε για το θέμα μας περί οπτιμισμού και πεσιμισμού. εκεί που νομίζουμε πως είμαστε μπροστά σε μια μεγάλη επιτυχία. οπότε το γλίστρημα προς τα πίσω και η αναδίπλωση στα «εις εαυτόν» φαίνονται αναπόφευκτα. Οι άνθρωποι αισθάνθηκαν την ανάγκη της μέριμνας για τον εαυτό τους και μιας ηθικής καθοδήγησης σ’ έναν ταραγμένο κόσμο. και είναι αυτή που κάνει τους ανθρώπους είκοσι αιώνες μετά τον Ζήνωνα του . ένα σταδιακό μετασχηματισμό των αξιών. Ο πεσιμιστής όμως αρχίζει τα «ναι μεν αλλά. Αυτός ο πεσιμιστής. Μπορεί να συμβεί και το αντίστροφο. υπό προϋποθέσεις. στα εσώτερα βάθη του ατόμου και στην ηθική των προσώπων. ΜΙΜΗΣ: Ναι. μπορεί να αποδειχθεί πολύ παραγωγικός από πολιτική και ηθική άποψη. Να μείνουν στάσιμοι στην κορυφή ήταν αδύνατον. υπάρχουν παγίδες. ΜΙΜΗΣ: Πράγματι. τη δημόσια σφαίρα. έχει πρόγραμμα για την επιτυχία. τους στωικούς και τους κυνικούς. ενώ ο πεσιμιστής μάς υπενθυμίζει τα εννέα δέκατα. Λάβετε υπόψη ότι τώρα όλες οι πνευματικές μορφές στην Αθήνα είναι «ξένοι» πλην του Επίκουρου. όμως το δουλοκτητικό καθεστώς απέτρεπε την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. ΜΑΝΤΥ: Πολλοί λένε ότι οι Έλληνες αποσύρθηκαν στον εαυτό τους και άρχισαν να υποτιμούν αυτό που πια δεν είχαν. Το ξαφνικό άνοιγμα του 3ου αιώνα δημιουργεί μια ανοιχτή «παγκοσμιοποιημένη» κοινωνία με κοσμοπολίτικα χαρακτηριστικά και πιέζει τον αθηναϊκό ορθολογισμό. Ο οπτιμιστής βλέπει το «σιδηροδρομικό χρόνο» με τις καθορισμένες στάσεις και ονειρεύεται τρένα υψηλής ταχύτητας. αυτή η αναγωγή συλλαμβάνει μια μακρόχρονη μεταβολή της πνευματικής και ψυχικής διάθεσης καθώς φεύγουμε από τον 5ο αιώνα. αλλά ο πεσιμιστής του υπενθυμίζει ότι. του Θουκιδίδη και των Πλάτωνα . ωστόσο βρίσκετε και κάποιο νόημα σ’ αυτήν. Μια ιστορική μεταβολή της ψυχικής διάθεσης ΜΑΝΤΥ: Θεωρήσατε λανθασμένη την αναγωγή του οπτιμισμού και του πεσιμισμού στους επικούρειους. βαδίζουμε στα τυφλά σε μια ακυβέρνητη βάρκα που κλυδωνίζεται από απρόβλεπτες καταιγίδες.. που είχε αθηναϊκή καταγωγή αν και γεννήθηκε στη Σάμο. αλλά όχι πάντα. Ο οπτιμιστής συγκεντρώνει το βλέμμα στο ένα δέκατο του παγόβουνου που είναι ορατό. Αυτό θα ήταν ύβρις στην Αθήνα του Σωκράτη και των τραγικών ποιητών.». αλλά η πνευματική ζωή συνεχίζεται έντονη. ΜΙΜΗΣ: Μα βέβαια.. Η πόλις ερχόταν σε δεύτερη μοίρα. Η θεματολογία του Περικλή. τα κρυμμένα κάτω από την επιφάνεια. Ωστόσο δεν θα συμφωνούσα να υποτιμήσουμε συλλήβδην την ελληνιστική φιλοσοφία και σκέψη και η συζήτησή μας για τους επικούρειους και τους στωικούς το επιβεβαιώνει.ανθρώπινη πρόοδο. αναστατώνει τις καθιερωμένες αλήθειες και τους παλιούς θεσμούς και δημιουργεί μια αίσθηση απεριόριστων δυνατοτήτων και συνεχούς κίνησης από το καλό στο καλύτερο. ΜΑΝΤΥ: Φοβήθηκε τον εαυτό της η Αθήνα. αλλά ο πεσιμιστής αναλογίζεται τους νέους κινδύνους και τις αβεβαιότητες κι αυτή του η συμπεριφορά δεν είναι υποχρεωτικά ανορθολογική ή απελπισμένη.

διαπιστώνει. Μέχρι πότε. Σ’ ένα άλλο έργο του. είπε με νόημα: «Επιστρέφουμε πάντα στον οίκο του πατρός μας». του σοσιαλισμού και του αμερικάνικου πραγματισμού. τέκνων του διαφωτισμού. Όταν ρωτήθηκε γι’ αυτήν τη μεταστροφή μια μεγάλη πνευματική μορφή. αλλά στηρίζω τη σοσιαλδημοκρατία σαν μια ρεαλιστική. Ο καπιταλισμός όμως. αν και δεν σου κρύβω ότι μου είναι ανυπόφορη η σοσιαλδημοκρατική ύπνωση και βαρεμάρα. μοιάζει με το μαθητευόμενο μάγο που απελευθερώνει δυνάμεις τις οποίες δημιούργησε ο ίδιος αλλά δεν μπορεί να τις ελέγξει. που υπερκαθορίζεται όπως οι σταθμοί του τρένου. να σαρώνει όλους τους κληρονομημένους παλιούς φραγμούς και να επεκτείνεται γραμμικά κατά μήκος και πλάτος. Ας κρατήσουμε τη «βαρεμάρα» απέναντι στην ιδεολογικοποίηση της ανίας. επέκτασης των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής και ανάδυσης των μεγάλων αφηγήσεων. Οι ερωτήσεις αυτές. Ξέρω ότι είναι ιεροσυλία αυτό που σας ζητώ. Την απόδραση με το φανταστικό. Κι όταν στο 18ο και το 19ο αιώνα άρχισαν να ξαναδιαβάζουν με πάθος τους ελληνομανείς Ρωμαίους στωικούς. βάζει τον ήρωα να λέει: «Τα βαρέθηκα αυτά τα παραμύθια κι ακούω άλλα να με καλούν». Βαρεμάρα: «Πυροβολήστε τα ρολόγια!» ΜΑΝΤΥ: Αν σας έλεγα να δώσετε με μια λέξη την εξήγηση αυτής της μεταβολής. Τη στροφή στα σκοτεινά βάθη της ψυχής και της ιστορίας. του αστάθμητου. εν μέσω όλων αυτών των αισιόδοξων κινήσεων εμφανίζεται ένα αντίθετο ρεύμα που ονομάστηκε ρομαντισμός. ο Νοβάλις. υψηλότερο κύκλο μέχρι εκείνο το σημείο που η δυναμική των παραγωγικών δυνάμεων δεν θα συμβιβάζεται πια με το «καπιταλιστικό τους περίβλημα». έβλεπε με ασυγκράτητο ενθουσιασμό την ικανότητα του καπιταλισμού να επαναστατικοποιεί τις παραγωγικές δυνάμεις. αλλά δεν θα ήθελα να μου κατεβάσετε όλη την «υλιστική αντίληψη της ιστορίας». Πόσο μεταθετό είναι αυτό το όριο. προοδευτικός. Τι φαινόμενα βάζουμε κάτω απ’ αυτόν το γενικό κοινό παρονομαστή. ΜΙΜΗΣ: Είμαι ένας ανένταχτος αριστερός. ναι. που αγωνίζεται για μια νέα σύνθεση της Αριστεράς. Μια επιφύλαξη απέναντι στις μεγάλες αφηγήσεις που λειτουργούσαν ως προσχέδια μιας μελλοντικής κοινωνίας αλλά αποδείχθηκαν ατελή – καμιά φορά και εφιαλτικά. Αυτή η απροσδόκητη πνευματική αντίδραση κατέπληξε και έκανε πολλούς να μιλούν για μια «πανουργία της ιστορίας». Τη γοητεία του μυστηριώδους. ειδικά σε περιόδους μακράς σταθερότητας. ο οποίος σημειωτέον έκανε διδακτορικό στον Δημόκριτο. του άμετρου. δεν ήταν δύσκολο να τους θεωρήσουν προμοντέρνους πρόδρομους του πεσιμισμού τους. μεγάλων επιστημονικών ανακαλύψεων. ποια θα επιλέγατε. που έμεναν αναπάντητες καθώς . του μαγικού. Θυμήσου το Περιμένοντας τον Γκοντό του Μπέκετ. Την πεσιμιστική πεποίθηση ότι υπάρχει κάτι στην εκρηκτική πρόοδο που δεν το βλέπουμε και μπορεί να διαψεύσει όλες τις ελπίδες μας. Ποιο είναι αυτό το σημείο. ΜΙΜΗΣ: Επιλέγω τη λέξη «βαρεμάρα» απέναντι στη μονοδιάστατη και γραμμική προοδευτικότητα. Ο Μαρξ.στωικισμού να ανασύρουν τη λατινική λέξη pessimus (το χειρότερο) και να επινοούν μια πνευματική τάση που την ονόμασαν πεσιμισμό. Μια αντίδραση στην «ειδωλολατρία του αύριο». πρακτικά χρήσιμη πρόταση. δηλαδή του φιλελευθερισμού. Υπογραμμίστε το νόημα της λέξης «επιστροφή». εθνικών επαναστατικών πολέμων που δημιουργούσαν τα έθνη-κράτη. ΜΙΜΗΣ: Με την έννοια της ιστορικής αισιοδοξίας και της προοδευτικής διαδοχής των κοινωνικών σχηματισμών. Ακόμη και τις περιοδικές κρίσεις του καπιταλισμού τις βλέπει να επαναλαμβάνονται με γραμμική κανονικότητα. Είναι γραμμικός. ΜΑΝΤΥ: Εν μέσω μάλιστα ανερχόμενου διαφωτισμού που αποθέωνε την αισιοδοξία και την πίστη στο μέλλον! ΜΙΜΗΣ: Εν μέσω ανερχόμενου ορθολογισμού. εκεί ο συμπατριώτης σου με υπόγειο παραληρηματικό χιούμορ παρουσιάζει την πλήξη της αναμονής. ανοδικός και κυκλικός ταυτόχρονα. τον Ακατονόμαστο. όπως τον Κικέρωνα. Την απόρριψη της επιστημονικής γνώσης και της τεχνολογίας. Τη νοσταλγία ενός μυθικού παρελθόντος. λόγω των οικονομικών και επαναστατικών κρίσεων. ενώ σε κάθε κύκλο ο καπιταλισμός υπερβαίνει προσωρινά τις αντιθέσεις του καθώς τις μεταβιβάζει στον επόμενο. ΜΑΝΤΥ: Η «βαρεμάρα» όμως μπορεί να αγγίζει όλους τους ιδεολογικούς χώρους και φυσικά το δικό σου. Ο χρόνος στον Μαρξ έχει σπειροειδή χαρακτήρα. ΜΑΝΤΥ: Ο Μαρξ και γενικότερα η Αριστερά κατατάσσονται ωστόσο στους οπτιμιστές. τον Σενέκα και τον Μάρκο Αυρήλιο. εκ βαθέων πάντα ανέστιος.

Είναι Ο μύθος του Σίσυφου του Αλμπέρ Καμύ για το αίσθημα του παράλογου. κατάγγελλε το διαβρωτικό πεσιμισμό του «παρακμασμένου μικροαστού» στο έργο του Κάφκα.. Δεν πρόκειται για αριστερό πεσιμισμό. Είναι φίλοι. είσαι ένας απ’ αυτούς που αγρυπνούν. ΜΑΝΤΥ: Αυθεντικός πεσιμισμός υπήρξε στην Αριστερά. στην έρημο. λέει ένας! Κάποιος πρέπει». στρατόπεδο ανοιχτό στους ανέμους [. τεντωμένοι ή μαζεμένοι. αν μιλάμε για τους υπαρξιστές. αυτή η καφκική επίδραση πέρασε μέσα από την «Αγωνία» του Χάιντεγκερ. Όμως ο πεσιμισμός είναι μερικές φορές και αντίδραση στον τετριμμένο προοδευτικό εξελικτισμό της Αριστεράς ή στη βαρετή. μια μεγάλη πνευματική φυσιογνωμία.περνούσαν οι δεκαετίες. αλλά κατά κανόνα για μια καθυστερημένη «υιοθέτηση» του Κάφκα από τους εστέτ της Αριστεράς. που το θεωρώ κρίσιμο και για τις αρχές του 21ου αιώνα. βιώνει όσο κανείς άλλος την αποξένωση του ανθρώπου-γρανάζι ενός γραφειοκρατικού πεπρωμένου και προχωρεί στη Δίκη των ψευδαισθήσεων της εποχής του. ΜΙΜΗΣ: Μια φωνή πεσιμιστική. Υπάρχει κι ένας απελπισμένος πεσιμισμός.. Ο πεσιμισμός του Κάφκα μας μεταδίδει ένα αίσθημα ανεξέλεγκτου κι αλλόκοτου άγχους. ΜΙΜΗΣ: Υπάρχουν πολλές αριστερές και πολλοί πεσιμισμοί. Υπήρξε κι ένας άλλος «αριστερός» πεσιμισμός. και μάλιστα φθισικός. όπως ήταν όταν γράφτηκε στις αρχές του 20ού πριν ακόμα ξεσπάσει ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος: «Βυθισμένος στη νύχτα. με το ναζισμό. Ο ύστερος πεσιμισμός του γέροντα Μαρξ μπορεί να οφειλόταν στην ηλικία ή σε άλλα προσωπικά προβλήματα. σύμφωνοι. αλλά προκαλεί εντός μας μια σπάνια αφύπνιση.. Κάποιος πρέπει ν’ αγρυπνά. Ο πεσιμιστής αυτοϋπονομεύεται μέσα στην ηθελημένη του ακρότητα. όπως άλλοτε κι όπως αργότερα. ΜΑΝΤΥ: Δεν θα συμφωνήσω μαζί σας για τους δύο τελευταίους.. Θα σας υπενθυμίσω ένα απόσπασμα με τίτλο «Νυχτερινό». που βασίζεται στην αιώνια επιστροφή των ηττημένων. Είναι Η ναυτία του υπαρξιστή Σαρτρ για την έλλειψη νοήματος στον κόσμο. κουραστική ιδεολογική πειθαρχία των κομμουνιστικών κομμάτων. αλλά σε τίποτα δεν αλλάζουν το συγκλονιστικό γεγονός ότι ένας υπαλληλάκος του «ΙΚΑ» στο τμήμα εργατικών ατυχημάτων της Βοημίας. ανάμεσα σ’ άλλους: ένας που θέλει να μείνει εκεί που βρίσκεται. αλλά αυτός δεν πρέπει να μεταδίδει πανικό και απελπισία. Είναι η ποίηση μιας βαθύτερης ήττας. δίχως καμιά αναγνωρίσιμη αιτία..] Γιατί αγρυπνάς.] Κι εσύ αγρυπνάς. κάτω από κουβέρτες! Στην πραγματικότητα. τον οποίο μεταγενέστερα ορισμένοι τον μεταμόρφωσαν ακόμα και σε πρόδρομο της εξέγερσης! Positive Thinking ήταν η Αριστερά απέναντι σ’ αυτό τον καφκικό πεσιμισμό! ΜΙΜΗΣ: Τα υπογράφω όλα αυτά. δεν είναι επαναστάτης. κι ένας που φαντάζεται ότι θα ’ναι λιγάκι λιγότερο απαίσια λίγο πιο πέρα».. Και μάλιστα. διακρίνεις πιο κοντά στη λάμψη του πυρσού που κραδαίνεις τη φωτιά που καίει στα πόδια σου [. τον Μπέκετ και τον Τζόυς. οι περισσότεροι αντί ν’ αυτοκτονήσουν θα θέλουν να αδράξουν την κάθε στιγμή και να τη ζήσουν με ένταση και περιέργεια. πάνω σε στρώματα. είναι μαζεμένοι. τον επαναστάτη αναρχικό με τη μελαγχολική σύλληψη της ιστορίας. έκαναν τον άλλοτε υπεραισιόδοξο Μαρξ πιο πεσιμιστή και μελαγχολικό καθώς γερνούσε. αλλά ανήκουν σε δύο διαφορετικούς κόσμους μ’ ένα κοινό τόπο: τη δυστυχία. Ας πάρουμε μετά τον Κάφκα τους δύο μεγάλους συμπατριώτες σου. τουλάχιστον στην αρχή. Η μνήμη μου καμιά φορά γλιστρά στον Μπλανκί. ολόγυρα κοιμούνται οι άνθρωποι. Ο Μολλόυ του Μπέκετ εξομολογείται: «Μέσα μου υπάρχουν δυο φαιδροί τύποι. Εκείνος σημείωσε ότι στην επανάσταση τον Ιούλιο του 1830 έπεσε αυθόρμητα το σύνθημα στους δρόμους «Πυροβολήστε τα ρολόγια!» Θαρρείς και οι επαναστάτες ήθελαν να ακινητοποιήσουν το χρόνο σ’ εκείνη τη συγκλονιστική στιγμή και να μην επιστρέψει ποτέ η ζωή στην κανονική της ρουτίνα. Αν όμως υποθέσουμε ότι υπάρχει απουσία εναλλακτικών λύσεων και ματαιότητα του ζην. μέσα σε σεντόνια. δυστυχώς. Κλασική περίπτωση αυθεντικού αριστερού. Μια μικρή κωμωδία. πεσιμισμού αποτελεί ο Βάλτερ Μπένζαμιν. Αν δεν μπορούμε να δραπετεύσουμε από τα όρια της ύπαρξής μας δεν . του μεγάλου φιλόσοφου που τα «βρήκε». Δεν κάνει πολιτική. Μια ακατονόμαστη απουσία ΜΑΝΤΥ: «Κάποιος πρέπει». Η Αριστερά. ακόμα και «παράλογη». δεν σημαίνει υποχρεωτικά αποθάρρυνση και απελπισία. και μάλιστα επαναστατικού. μια αθώα ψευδαίσθηση ότι κοιμούνταν σε στέρεα κρεβάτια. κάτω από στέρεες στέγες. Ο πεσιμισμός τους όμως αυτοϋπονομεύεται από το ιρλανδικό χιούμορ.

Παράλογη υπερεπέκταση και υπερεπένδυση και πανικόβλητη αναδίπλωση. Στο Πανεπιστήμιο που διδάσκεις. την ευφορία. βέβαια. δηλαδή οι μακροχρόνιοι «ψυχολογικοί κύκλοι» του καπιταλισμού. δημογραφικό προφίλ. ΜΑΝΤΥ: Πώς να χαρακτηρίσω τη δική σου αναλογία πεσιμισμού-οπτιμισμού. θερίζω κριθάρι». δεν αναλύει τίποτα. κλίμα του πλανήτη. παρουσίασε τις πέντε φάσεις του πιστωτικού κύκλου: έξαψη. ΜΙΜΗΣ: Νομίζω ότι το κίνημα της Θετικής Σκέψης θα κάνει ένα ποιοτικό άλμα μόνο αν μέσα από την οπτιμιστική του προσωπικότητα εμφανίζεται ένα πεσιμιστικό outsider που επισημαίνει τις αντιφάσεις της προόδου. πριν από είκοσι πέντε χρόνια ένας συνάδελφός σου οικονομολόγος. «Το σπέρνω σιτάρι. αλλά δεν νομίζω ότι υποστηρίξατε επαρκώς την αισιοδοξία του πεσιμισμού σας. η 9/11 με την πτώση των Δίδυμων Πύργων. όπως λέμε στο χωριό μου. Ο ίδιος ο Κέινς χρησιμοποίησε τον όρο «κυκλοθυμία του κτήνους» (animal spirits) που τον δανείστηκε από την Ανατομία της Μελαγχολίας ένα κλασικό βιβλίο του Μεσαίωνα! Το κίνημα του Positive Thinking αντιστοιχεί στην «έξαψη» της πρώτης φάσης του κύκλου. κανείς δεν φεύγει.– να αναφέρω ότι οι μεγάλες εναλλαγές οπτιμισμού . ΜΑΝΤΥ: «Τίποτα δεν συμβαίνει. οι οποίοι έχουν κινητήριες δυνάμεις τις θεμελιώδεις μεταβολές σε: τεχνολογία. ΜΙΜΗΣ: Έβδομη Αίσθηση! Έβδομη Διαίσθηση έπρεπε να της πω. ( Waiting for Godot!) Η φιλοσοφία του «τίποτα» θα εκφράσει τον άνθρωπο στον ερχόμενο 21ο αιώνα. «παράλογο» πεσιμισμό. του boom. αντιστρέφουμε τον πεσιμισμό σε οπτιμισμό. στην παράλογη θέση που βρισκόμαστε. ας την πούμε Έβδομη Αίσθηση. καμιά φορά ανεξήγητες. Την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές ένας αναλυτής στους Financial Times προσπαθεί να απαντήσει στο ερώτημα «γιατί ανέβηκαν απότομα χθες τα διεθνή χρηματιστήρια. τον κεφάτο σνομπισμό και γενικά την ατμόσφαιρα του πάρτι. Από την καλβινιστική μελαγχολία. ΜΙΜΗΣ: Το «Τίποτα» υπογραμμίζει ένα μεγάλο κενό. ο πόλεμος στο Αφγανιστάν και μετά στο Ιράκ. Και. boom. αποθέματα και αξίες των πρώτων υλών. Εύχομαι να μη ζήσετε ποτέ το Negative Thinking. Εμείς. ο Μίνσκι. ο τυφώνας Κατρίνα και βέβαια η χρηματοπιστωτική και γενικότερη παγκόσμια οικονομική κρίση. χρηματοοικονομική διαμεσολάβηση. σε κάλεσμα για ζωή! ΜΑΝΤΥ: Έχετε μια απάντηση για το καθετί. τους κρυφούς κινδύνους και κυρίως την απόκλιση ανάμεσα στις πράξεις των ανθρώπων και στα τελικά τους αποτελέσματα. πρέπει να ξεφύγουμε από το μύθο του αλλού και να δώσουμε ένα νέο νόημα στο εδώ και τώρα. «Παράλογο» οπτιμισμό. τον υπερκαταναλωτισμό.σημαίνει ότι θα φυλακιστούμε σ’ αυτά. Εκ των υστέρων διαπιστώνω ότι σ’ αυτή την αμερικανική συνέντευξη παρέλειψα –τι νόημα θα είχε. Τη στιγμή δηλαδή της μεταστροφής από την ευφορία στο φόβο και τον πανικό. Επειδή είμαι Δουβλινέζα στην καταγωγή δεν σημαίνει ότι θα ταυτιστώ με τον πεσιμισμό του Μπέκετ. τη σκληρή εργασία. αν δεν υπάρχει κανένα πλοίο για μας στο ταξίδι προς τη «νήσο Ουτοπία». Δηλαδή ο οπτιμισμός πρέπει να αφομοιώσει το νόμο των Ακούσιων Συνεπειών των ανθρωπίνων πράξεων. ΜΑΝΤΥ: Μιλάτε σαν Ευρωπαίος. Ευρωπαϊκή κατάθλιψη. ευφορία. κοινωνικές ανάγκες. η μεγαλύτερη στην ιστορία της ανθρωπότητας από το Μεγάλο Κραχ του ’30. τσιγγουνιά και αυτοτιμωρία περνά στη μέθη. Αν «κανείς» δεν μας περιμένει στην αποβάθρα του τρένου προς τον τερματικό σταθμό «ευτυχία». που ζούσε τότε έντονα το δικό της Positive Thinking. Υπάρχουν ασφαλώς και οι εφήμερες αλλαγές της ψυχικής διάθεσης. γιατί είμαστε στο ’99 και φαίνονται μακρινά η χρηματιστηριακή κρίση. δίχως να ταυτίζονται ή να συγχρονίζονται.πεσιμισμού. ΜΙΜΗΣ: Έχει όμως κι αυτός τους δικούς του μεγάλους και μικρούς κύκλους στην πνευματική και ψυχική διάθεση. Ο καπιταλισμός άλλωστε είναι δυναμικό και αισιόδοξο σύστημα. στους ιστορικούς πολιτικούς και πολιτιστικούς μετασχηματισμούς. την απληστία. διεύρυνση των αγορών. Ο Μπέκετ δεν μας συστήνει τίποτα. με τους μεγάλους οικονομικούς κύκλους. αφού τα θεμελιώδη δεδομένα δεν μεταβλήθηκαν και δεν έχει υποχωρήσει ούτε στο ελάχιστο ο κίνδυνος χρεωκοπίας της . αλλά οι αναγνώστες μας είναι Αμερικανοί και θεωρούν το κυνηγητό της ευτυχίας και της επιτυχίας καθώς και την αισιοδοξία για το μέλλον στοιχείο της ταυτότητας και του πατριωτισμού τους. βαθμό παγκοσμιοποίησης. συνδέονται. Αυτό θα πω στους φοιτητές μου. είναι τρομακτικό». Το ίδιο μακρινή ίσως και απίθανη η χρεωκοπία της Ελλάδας. με μια άλλη «αίσθηση». κανείς δεν έρχεται. Στον καπιταλισμό έχουμε πλημμυρίδα και άμπωτη. παρά τη σχετική αυτονομία τους. μια ακατονόμαστη απουσία. κερδοσκοπία και πανικός.

Τον βρήκε στους μη δηλωμένους και υπέγραφε για την πληρωμή του μ’ ένα σταυρό. Χάθηκε κι ο μόνος που επέμενε κατηγορηματικά ότι ο Νίκος ζούσε ήταν ο μεγάλος αδελφός του. Δεν θα πω τίποτα για τη συναισθηματική έκρηξη. αφού ο παππούς μου ήταν στο μέτωπο της Μικράς Ασίας.» τον ρώτησα. δεν θα ξαναπατήσω το πόδι μου μετά την άθλια συμπεριφορά τους για τρίτη φορά στο αεροδρόμιο Κένεντι. . Δηλώθηκε αγνοούμενος στο Λιμεναρχείο της Νέας Υόρκης κατά το πρώτο ταξίδι του. «Γιατί δεν στράφηκες για βοήθεια σε Έλληνες. Πουθενά δεν βρέθηκε ίχνος του. «Μετά. καθώς γράφω αυτές τις γραμμές. γιατί δεν θα είχα άλλη ευκαιρία. Μερικοί είναι κορυφαία ονόματα. Με κλέβανε οι ψευτο-συνεταίροι που έβαζα μπροστά επειδή δεν είχα χαρτιά». σχεδόν άγνωστα στην Ελλάδα. Η τραγική περίπτωση του παππού. είπα. Παντρεύτηκα Πολωνέζα.Ελλάδας με τις ευρύτερες παρενέργειές του. σκέφτηκα. Φαίνεται πως οι αγορές βαρέθηκαν την ελληνική μελαγχολία. Τελικά οι πληροφορικάριοι φίλοι μου ανακάλυψαν μια γυναίκα. Αχ. είναι εκείνοι από τους συμφοιτητές μας που το ’φεραν τα πράγματα να κάνουν άλλη επιλογή. που περάσαμε το δύσκολο λούκι στα χρόνια της δικτατορίας. ούτε σε ενορία ούτε σε δημοτολόγια. Ο Έλληνας διευθυντής του King George στο Σέντραλ Παρκ προθυμοποιήθηκε και ερεύνησε το μισθολόγιο του 1920.» «Ξεκίνησα να πλένω πιάτα στα χοτέλια του Μανχάταν. γιατί δεν περίσσευε ψωμί στο πεντάρφανο σπίτι τους. Πήγαμε και τη βρήκαμε. ένα πρόσωπο-φάντασμα. που ζούσε στην Καλιφόρνια μόνος σ’ ένα σπίτι για ηλικιωμένους.. Ίδια η φωνή του παππού μου αλλά με βαριά κρητική προφορά που δεν υπάρχει πουθενά πια στην Κρήτη μετά τον πόλεμο. Προφανώς είχε κι άλλα μυστικά που δεν μου τα φανέρωσε.» Μια απρόοπτη εξέλιξη με ανάγκασε να μεταθέσω μερικές μέρες την κρίσιμη συνάντηση με το «θεό» στο Μανχάταν. Η ιστορία είναι ότι ένας μικρότερος αδελφός του παππού μου μπάρκαρε κρυφά σε ηλικία δεκατεσσάρων χρόνων σαν μούτσος.. χήρα Ιρλανδού. παράνομος μέχρι τέλους. Μόνο οι «Τουρκοκρητικοί» τη συντήρησαν μέχρι πρόσφατα στα παράλια της Μικράς Ασίας. Ίσως γι’ αυτό.. πάω μπρος πίσω στο χρόνο. «Και πού δούλευες.» «Δεν ξέρω ούτε ελληνικά ούτε έμαθα αγγλικά».» «Έζησα δίχως χαρτιά όλη μου τη ζωή. Πήρε τον πατέρα της στο τηλέφωνο. Βαρέθηκαν! Αυτό είναι». «Τι να πω. Μετά έκανα δικές μου μπίζνες και έβγαζα καλά λεφτά. παλιοί συμμαχητές στο ψώνιο των μαθηματικών. Στην Αμερική. να ακολουθήσουν το δρόμο της επιστήμης και της τεχνολογίας και να έχουν διαπρέψει κυρίως στις ΗΠΑ. Έζησε στη σκιά εβδομήντα έξι χρόνια. βρήκαν άκρη σ’ ένα οικογενειακό μυστικό μου. να σπουδάσουν πραγματικά. Να μια απρόβλεπτη συνηγορία στην άποψή μας για την κινητήρια δύναμη της.» Η απάντηση με εξέπληξε. Έτσι θα με θάψουν». στο Νιου Γιορκσάιρ με το επίθετό του. όταν έχασα τα λεφτά. Μάντυ. Εκεί που μένεις ήταν το δεύτερο στη σειρά. ντρεπόμουν να παρουσιαστώ σ’ εσάς». αλλά κάτι χάλαγε και ξεκινούσα πάντα από την αρχή. Ύστερα. μου πρόσθεσε κι άλλο βάρος στο βίωμα του χρόνου που ένιωθα έντονα εκείνες τις μέρες στο Μανχάταν.. Οφείλω να ομολογήσω ότι ίσως οι μόνοι άνθρωποι που μιλούν ακόμα σήμερα με αγάπη και νοσταλγία για μας. με τις πολλές λεπτομέρειες τις οποίες παρέλειψα συνειδητά.» «Θα με καρφώνανε. Ούτε σήμερα έχω. Αυτή είναι η ουσία του παράλογου της ανθρώπινης κατάστασης που τροφοδοτεί το πεσιμιστικό βλέμμα. Αποφάσισα να πάω στην Καλιφόρνια να τον συναντήσω μόλις ξεμπλέξω με το «θεό» και τη Μαρία. «Τι συνέβη στο Μανχάταν. «Έπεσα στη θάλασσα όταν πλησιάζαμε στο λιμάνι γιατί δεν είχα χαρτιά και θα με πιάνανε». «Γιατί δεν έγραψες. βαρεμάρας! «Άλλες οι βουλές των ανθρώπων. αλλά δεν υπήχε κανείς να το ψάξει. Δυο καθηγητές του Κολούμπια. Άλλες οι βουλές των ανθρώπων κι άλλα τα κελεύσματα της απόκρυφης πραγματικότητάς τους. Τελικά το γέρο δεν τον πρόλαβα.

αλλά μετά είπε με έμφαση στα αγγλικά: «Εκεί πάντα. δεν καταλαβαίνω τίποτα. το οποίο έτσι κι αλλιώς ήταν μια προειδοποίηση κινδύνου. Οι περισσότεροι το έριξαν στον ύπνο. «Μπρεχτ». αγαπημένε μου. αλλά έγινα όταν με θαυμασμό η τρελόγρια επέμενε «Α. να πάμε κόντρα στον καιρό ή να κατευθυνθούμε στο κοντινότερο λιμάνι. Το «κατάρτι» μ’ έβαλε σε σκέψεις. Είχα κεραυνοβοληθεί. σε έκσταση μ’ αγκαλιάζει με μητρική τρυφερότητα και κλαίει. Πέφταμε σε θύελλα. από τη βεβαιότητα ότι η παγκόσμια χρηματοπιστωτική φούσκα καθώς σκάει θα μετεξελιχθεί σε φούσκα και κρίση του δημοσίου χρέους φέρνοντας χώρες σαν την Ελλάδα στο χείλος της καταστροφής. μη ακουόμενος. Νόμισα ότι μίλαγε για το Θεό στα γερμανικά. έχει διακόψει τη ροή στον έλεγχο διαβατηρίων στο «Ελευθέριος Βενιζέλος». αλλά προφανώς ήταν αδύνατο όσο παλαβή κι αν ήταν να επικαλεστεί δική μου ομοιότητα με αυτούς. «Πας και συ Φρανκφούρτη. Ο καιρός ήταν καλός. blue tree. ή του συγγραφέα που πάει στη Θεσσαλονίκη να παρουσιάσει το Λευκό κοτσύφι. Η τρελόγρια λέει. Ύστερα διέκοψε κι έδειξε με το δάχτυλο ψηλά. Σύγχυση και αναρχία στο κατάστρωμα. μου είναι παντελώς άγνωστη. σαν να υπάρχει στο περιβάλλον μια νευρικότητα κάτω από τη γαλήνη. μη γίνεσαι γελοίος». «Νερά στο μηχανοστάσιο». Τουλάχιστον τρεις φορές με αποκάλεσε στα αγγλικά «προειδοποιητή κινδύνου». τη μετατόπισε ελαφρά και μου ψιθύρισε ευγενικά «Συγγνώμη. Ο φιλόσοφος Αντόρνο της περίφημης Σχολής της Φρανκφούρτης και ο Μπρεχτ διέφυγαν επίσης στην Αμερική. Προσπαθούσα να ξεκολλήσω το μυαλό μου απ’ αυτή την απορία.τι προλάβει . «Αντόρνο». Το πλοίο τρίζει. που της έφερνε νερό. καμπουράκο μου». απάντησα. αγαπημένε μου! Το ήξερα. θα έχει περάσει τα ενενήντα. Ποιον άραγε. αλλά του έχω ιδιαίτερη συμπάθεια. προσποιούμουν με τρυφερότητα ότι την καταλαβαίνω. ίσως γιατί βασανιζόμουν εκείνη την εποχή.» καταλαβαίνω ότι με ρωτά. Όμως είναι πια πολύ γνωστό πως η νυχτερινή εργασία του μυαλού μας επιτυγχάνει ή ωριμάζει συσχετισμούς εκεί που αδυνατεί η άγρυπνη ζωή μας. Ό. και όπου δυσκολεύεται καταφεύγει στα αγγλικά και τότε μόνο μπορώ ν’ αρπάξω μερικές φράσεις. «Αμερική». Ο «πρώτος» και ο «δεύτερος» πλοίαρχος διαπληκτίζονται μπροστά στο πλήρωμα και στους επιβάτες για τη διαχείριση του κινδύνου. και να υποθέσω ότι η τρελόγρια κάτι ξέρει για μένα. Το μόνο σίγουρο πάντως ήταν ότι η «τρελόγρια» ήταν Γερμανοεβραία που πήγε στην Αμερική με τη μεγάλη φυγή και ήρθε για προσκύνημα στο Ισραήλ και στην πόλη που γεννήθηκε. «Όχι. προσπαθεί να μιλήσει κυρίως γερμανικά. ζεις! Αχ. Ήταν εξώφυλλο στο The Dream και μότο-μεταφορά και σε άλλα βιβλία μου. Δεν κατάφερνα όμως να τον κατονομάσω. στο κατάρτι!» Ξανά και ξανά «στο κατάρτι!» Να υποκύψω στη ματαιοδοξία του πολιτικού. Προσκύνημα στα αδέλφια μας! Πόσο ευαίσθητος είσαι! Κι εγώ ήμουν προσκύνημα στη Χάιφα και τώρα στο πατρικό μας στη Φρανκφούρτη». Σήμα κινδύνου Είμαστε σε καράβι. Καπετάνιος και πλήρωμα έχουν χάσει το κύρος τους και τον έλεγχο της κατάστασης. Η παράξενη ησυχία πριν από την καταιγίδα. «Το έκοψες. «Παράλογο. ακούγεται μια βοή. το ήξερα. Είμαι πολύ ανήσυχος. καινούργιες αγκαλιές. Επιτέλους!» στρίγγλισε με χαρά. Να ρίξουμε άγκυρα καταμεσής στο πέλαγος. μαύρο καράβι. κύριε. αλλά μέσα σ’ αυτό το γερμανικό παραλήρημα ξεχώριζα μόνο μερικές λέξεις όπως «βιβλίο». η μητέρα μου σας πέρασε για άλλον». Τα έχω χαμένα. είπα στον εαυτό μου. «Αχ. αλλά αυτή επέστρεφε με το έντονο προαίσθημα ότι αυτό τον «άλλο» όχι μόνο τον ξέρω. καινούργια κλάματα. ώσπου ένας κύριος κοντά στα εβδομήντα. δεν έχεις αλλάξει καθόλου!» και της απάντησα αμήχανα «Δεν καπνίζω». τη Φρανκφούρτη. Θεσσαλονίκη». ο κόσμος όλος μας κοιτάζει κατάπληκτος. λέει.«Άνθρωπος στο κατάρτι» «Αχ. Η ηλικιωμένη κυρία. Το άγχος μου βγήκε αληθινό. τώρα είμαστε στο 2008 και είμαι βουλευτής.

κάνει κάτι αλλόκοτο. Αρκετοί άνθρωποι θεωρούν δείγμα έλλειψης σεβασμού στο ακροατήριο ή στοιχείο προχειρότητας όταν κάποιος. δυο κωλόχαρτα». που ήταν μανιακός συλλέκτης βιβλίων. πριν προλάβω ν’ αντιδράσω. Ξαφνικά ένας τύπος. καθώς μεταφέραμε από τον Άγιο Νικόλαο στην ψαραγορά του Ηρακλείου ξιφίες! Μετά άκουσα και το «Γέρο» Παπανδρέου στην Πλατεία Ελευθερίας στις μεγάλες στιγμές του ’64-’65. συμβολικό της κακοτυχίας του. Ίσως. Πρέπει να ήμουν στην πέμπτη Δημοτικού κι ένας μπάρμπας μου ψαράς με πήγε να τον ακούσω. «Χμ. αυτή του έλεγε με ύφος ανθρώπου που σήκωνε βαρύ φορτίο: «Έχω να τελειώσω την ομιλία του Μίμη». όπως κάποιοι δημιουργούν έργα τέχνης με παζλ γραμματοσήμων. που σπαρταρούσε μπροστά στο μικρόφωνο πάνω από ώρα στο μεγάλο και αιματηρό συλλαλητήριο των σταφιδοπαραγωγών – το όνομά του Λεωνίδας Κύρκος. όπως η τρελόγρια. δεν ξέρω αν σώθηκαν εκείνοι που μπήκαν στις βάρκες ούτε αν το σήμα κινδύνου έφερε κάποιο αποτέλεσμα. Πολλοί φορούν σωσίβια. υποκοριστικό του. όταν της ανέθετε κάτι ο «καπετάνιος». Είναι ο «προειδοποιητής κινδύνου». που αυτοκτόνησε στα γαλλοϊσπανικά σύνορα τον Σεπτέμβριο του 1942 στη μάταιη προσπάθειά του να φτάσει στη Λισαβόνα κι από κει να πάρει το πλοίο για την Αμερική. έχοντας τέσσερις απολύτως λευκές σελίδες στο βήμα. Κι όμως σιγά σιγά. τίποτα τροτσκιστής θα . τον Αντόρνο και τον Μπρεχτ. Ο Βάλτερ Μπένζαμιν! Κι είναι αλήθεια ότι καμιά φορά οι κοπέλες του βιβλιοπωλείου. ο «άνθρωπος στο κατάρτι». τις δύο αντίθετες Συμπληγάδες πέτρες-τέρατα. Είχα ξυπνήσει και τότε ήξερα ποιος ήταν ο «άλλος». εσείς μοιάζετε!» Εκείνος δεν ζήτησε ποτέ την ευγνωμοσύνη από τις επόμενες γενιές αλλά την αναμνημόνευση της ήττας της δικής του γενιάς. αλλά παραδόξως μου ’λεγε και μου ξανάλεγε σχετικά με τη γραπτή ομιλία. Το μυαλό του έκανε απίθανους συνδυασμούς παραθεμάτων. έχασε το νόημα της ζωής και της γραφής όταν πληροφορήθηκε ότι η Γκεστάπο κατέσχεσε τη βιβλιοθήκη του και κυρίως τις χιλιάδες σελίδες των σημειώσεων με παραθέματα από την παγκόσμια σκέψη. οργανώνει τη σκέψη και το λόγο του προφορικά δίχως τη χρήση σημειώσεων. καλέ. Ο Χαρίλαος δεν το πήρε στα σοβαρά αυτό με τον «Γερμανό». «Α. Εκλεκτικές συγγένειες Τον Μπένζαμιν τον μνημονεύω σε διάφορες περιστάσεις. Του πέφτουν τα γυαλιά. «Κράτα. με έμφαση στη διαχείριση της αβεβαιότητας. πρώτη φορά ίσως που κάνει κάτι χειρωνακτικό και βέβαια αποκλείεται να έχει μάθει να κολυμπά είτε μαζί με το ρεύμα είτε κόντρα σ’ αυτό. Η ηλικιωμένη κυρία έριξε το παράλογο ημίφως της στο μυαλό μου και μέσα στην παραληρηματική της άνοια με ταύτισε μ’ έναν «άνθρωπο των γραμμάτων».» με ρώτησε με πονηρό καρδιτσιώτικο γελάκι κάμποσες μέρες μετά. ο τρόπος του είναι τόσο αδέξιος. που θα στοιχημάτιζες ότι είναι πρώτη φορά στη ζωή του που σκαρφαλώνει. Η αλήθεια είναι ότι δεν μπορώ διαφορετικά. αλλά όταν ο Χαρίλαος μου γκρίνιαξε υπό την πίεση μερικών υποχόνδριων σοφολογιότατων του απάντησα ότι το κάνω για να μην υποχρεωθώ μια μέρα να αυτοκτονήσω όπως ένας «Γερμανός σύντροφος». ούτε μικρός σε δέντρο δεν έχει δοκιμάσει. δεύτερη φύση. εκείνον που αυτοκτόνησε. Εκείνη την ημέρα όμως που «κόλλαγε» ο Χαρίλαος έκανα μια αναλυτική διάλεξη μιάμισης ώρας με θέμα «Επιστήμη και Τέχνη της Πολιτικής». Ο Μπένζαμιν. Παίρνει ένα σκουπόξυλο. δένει σφιχτά στην άκρη ένα δυο σεντόνια κι αρχίζει να σκαρφαλώνει στο μεγάλο κατάρτι. στέλνει σήμα κινδύνου! Το κατάρτι χαμηλώνει. πλησιάζει στην κορυφή του καταρτιού. «Μπένζαμιν». και να υπήρχε ασύνειδα κάποια άλλη αιτία. επειδή θα ήμουν ο κύριος εισηγητής σε θεωρητικό «συμπόσιο» με διεθνή συμμετοχή. κατέρρευσε. που θα ακουστεί σαν ανέκδοτο. Φυσικά το μεγάλο άγχος του ήταν το τι θα πω κι έκανε νευρωτική μετάθεση στο αδιάφορο γι’ αυτόν θέμα με τα χαρτιά. η δακτυλογράφος του Χαρίλαου και άρχισε να «γράφει»! Το παράλογο είναι ότι ακόμα και τρεις μέρες μετά. όπως η αφεντιά μου. Όταν τέλειωσα έτρεξε και τις άρπαξε. Είχα μαρτυρήσει δημόσια ότι την ιδέα να μιλάς δίχως χαρτιά μου την είχε εμπνεύσει ένας βουλευτής Ηρακλείου της ΕΔΑ. ο παράδοξος μαρξιστής που ήθελε να «οργανώσει τον πεσιμισμό σε κίνημα!» και κινδύνευε πάντα να συνθλιβεί ανάμεσα στους δύο φίλους του. βρε. ρε παιδάκι μου.κάνει ο καθένας. σαν να μου μοιάζει. ενώ το πλοίο βουλιάζει. μου λένε: «Μα. Γερμανοεβραίο. «Καμπουράκος»-νάνος ήταν ένα δικό του πλάσμα. η φωτιά πλησιάζει στα κύματα ώσπου σβήνει. καλά!» απαντούσε ικανοποιημένος. άλλοι βιάζονται να μπουν στις βάρκες. βάζει με χίλια βάσανα φωτιά στα σεντόνια και κουνά σαν δάδα το σκουπόξυλο στον ουρανό. «Πώς τον λένε. Θεέ μου. Είμαι στο νερό μέσα στο σκοτάδι. αφού πίστευε ότι ήταν δημιούργημα της φαντασίας μου. παρά το καλικαντζαρίστικο στυλ του. τώρα που το ξανασκέφτομαι.

Ο Μπένζαμιν είναι μια περίπτωση για μένα. Τον έσωσε από τη δύσκολη θέση ο μεταφραστής του κειμένου στα σουηδικά! . ακόμα κι αν έζησαν σε ριζικά διαφορετικές εποχές. Συμβαίνει όμως κάτι παράξενο. Μερικοί «αυτοκτονούν» από υπερεξάρτηση από τις σημειώσες ή το κομπιούτερ και το Power Point κι άλλοι λόγω υπερεξάρτησης από τη μνήμη. τον τρόπο ζωής και τον τόπο προέλευσης. στο χαρακτήρα. Αυτός είναι ο προσωπικός φόβος μου. Δύο «πεσιμιστές» και «παράλογοι». αφού κάποια μέρα αυτή μοιραία εξασθενίζει. Κι ο δεύτερος πανικοβλήθηκε όταν έχασε το γραπτό κείμενο της επίσημης ομιλίας του κατά την τελετή που του απονεμήθηκε το Νόμπελ λογοτεχνίας στη Στοκχόλμη. Νιώθουμε μια αλλόκοτη εκλεκτική συγγένεια με ανθρώπους πολύ διαφορετικούς από μας στη σκέψη.’τανε». Ο Αλμπέρ Καμύ μια άλλη. σχολίασε αστειευόμενος.

Έχουμε τόσα να πούμε οι δυο μας. Αντί για το λογικό πρόταγμα «ζήσε τη ζωή προς χάρη της ίδιας της ζωής και φρόντισε να την κάνεις ανθρώπινη και καλύτερη». Στην πραγματικότητα έδιωξαν το Θεό κι έψαχναν να βάλουν κάτι αντίστοιχο στη θέση του. το πάρτι που ονομάστηκε «Εποχή της τζαζ» στο Μεσοπόλεμο έχει τελειώσει. Εφορμούσε σαν πιλότος καταδρομικού. Ο Πλάτων υπέθεσε ότι ο κόσμος διοικείται από τη Νόηση για σκοπούς καλοὺς κ’ ἀγαθούς. Οι άνθρωποι κάνουν το λάθος να παίρνουν τοις μετρητοίς αυτό που λέει ένας λογοτέχνης ή ένας φιλόσοφος. Οι καιροί αλλάζουν. όπως στην περίπτωσή μας ο Γαλλοαλγερινός Καμύ. θα σε “κάρφωνε”. Αλλά τουλάχιστον οι πιο μεγάλοι απ’ αυτούς. που αφύπνισε τη φαντασία των ανθρώπων της εποχής του και του έδωσε τελικά το Νόμπελ. «Είναι κόκκινο πανί για το κίνημα της Positive Thinking». Μα από τα «συστήματα» υπήρχε ήδη μεγάλη απογοήτευση. εξελίσσεται και δεν έχει κανένα σκοπό. Σε κάτι τέτοια δεν δίνεις σημασία στο τι λέει κάποιος. το αίσθημα εγκατάλειψης. Κατιτίς στη θέση του Θεού. ανατροπή της ζωής των ανθρώπων.Ένας παράλογος δον Ζουάν με αιτία «Άπαπα. Μάντυ. Κι όταν θα σ’ εγκατέλειπε.. Ο δυτικός άνθρωπος ανακαλύπτει ξανά τη μοίρα. η αφαιρετικότητα των φιλόσοφων οδήγησε σε μια γενικευμένη «μόδα» για το παράλογο και το κενό νοήματος του κόσμου. με αγάπη βέβαια πάντα και μόνο γιατί πόθησε μιαν άλλη. Ωστόσο. μη μιλάς γι’ αυτόν που θεωρεί ότι το μόνο σοβαρό φιλοσοφικό πρόβλημα είναι εκείνο της αυτοκτονίας». που «πέθανε»! Νοσταλγία για την έσχατη αιτία όλων των πραγμάτων. χτυπούσε και απομακρυνόταν με την ίδια ταχύτητα». παρά τις διαμαρτυρίες της Μάντυ. Ανταποκρίθηκα στις πιέσεις της Γουίννυ και της Μαρίας να φανταστώ το καμάκι του Αλμπέρ Καμύ σε καθεμιά τους ξεχωριστά. Η φιλοσοφική μόδα για το Παράλογο εξελισσόταν σε αίσθημα ματαιότητας και απώλειας. όπως ο Ντοστογιέφσκι. Ανταποκρίθηκα στο κάλεσμά της. ανοιχτή σ’ όλες τις ερμηνείες. Οι «πεσιμιστές» υιοθετούν τους στωικούς. Κι ο Αλμπέρ Καμύ πειράχτηκε κάποτε από μια σουρεαλιστική απάντηση του Μπρετόν σχετικά με το τι είναι σουρεαλισμός: «Η πιο απλή σουρεαλιστική πράξη είναι να βγεις μ’ ένα περίστροφο στο δρόμο και ν’ αρχίσεις να πυροβολείς στο πλήθος». διαμαρτυρήθηκε η Μάντυ όταν «έβγαλα» τις τρεις κοπέλες για φαγητό στο Μανχάταν. ο Προυστ ή ο Τζόυς δημιουργούν ένα δικό τους μυθιστορηματικό κόσμο που σε προκαλεί να τον αποκωδικοποιήσεις. «Είσαι η μοναδική και η τελευταία ελπίδα μου να μάθω να είμαι πιστός σε μια γυναίκα. «Αυτός που μίλησε έτσι για την αυτοκτονία θα σας είχε “χτυπήσει” και τις τρεις σας στη σειρά με ανάλογα προσαρμοσμένη αφήγηση και στρατηγική. Ξεχνούν όμως ότι αυτό το σύμπαν απλώς είναι. μπορεί να ψιθύριζε: “Τι να πεις με μια τόσο κουλτουριάρα γυναίκα στο κρεβάτι!”» Ο συγγραφέας για το Παράλογο έγραψε μια φράση μισονιτσεϊκή. υποβάλλεται το παράλογο αίτημα να υποκαταστήσουν τη ζωή με μια επινοημένη μεγάλη ελπίδα ή μεγάλη ιδέα. Μια «άλλη» ζωή με νόημα και πραγματική αξία. Ένα νέο «σύστημα». το κενό έμενε ακάλυπτο κι αυτό το χάσμα το ονόμαζαν Παράλογο. υπάρχει.. Οι φυσικοί επιστήμονες ακόμα και σήμερα ψάχνουν τη Θεωρία των Πάντων. το παράλογο. Ο Μύθος του Σίσυφου εκδόθηκε τις μέρες που έμπαιναν οι Γερμανοί στο Παρίσι. Οι στωικοί επινόησαν το Λόγο. βρε παιδιά. σε απελπισία μιας «θεολογίας» των ανθρώπων δίχως Θεό. την αποξένωση. αλλά ξεχνούν τι υπονοούν αυτοί οι πραγματιστές του αρχαίου κόσμου: «Στο τέλος όλα μπορεί να πάνε καλά». Πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο». τις οποίες συγχρόνιζαν «αόρατα» ή σιδερένια χέρια. που ενοποιεί σε μια μοναδική έννοια την αιτία όλων των συμβάντων και των σκέψεων.» ρώτησε με χαριτωμένο ύφος η Γουίννυ. Ο παραλογισμός όμως υπάρχει στον πραγματικό κόσμο (Μεγάλο Κραχ. άλλωστε στη Μόσχα συνεχίζονται οι δίκες. Επιθυμία για το απόλυτο. ο οποίος είχε δηλώσει ότι «θα αντάλλασσε ευχάριστα δέκα συνεντεύξεις με τον Αϊνστάιν για ένα πρώτο ραντεβού με μιαν όμορφη θεατρίνα». Μια ενοποιητική αρχή πάνω στο χαώδες του κόσμου. «Ο ίδιος ο αγώνας προς την κορυφή αρκεί για να γεμίσει μια ανθρώπινη καρδιά. πόλεμος) και προέκυπτε από υπαρκτές αντιθέσεις του και «λογικές» πράξεις. . που εξέφραζε τον αποτροπιασμό της για το φαλλοκράτη πεσιμιστή. για έναν υπέρτατο σκοπό στο σύμπαν. «Πώς θα φλέρταρε τη Μάντυ. αλλά στο τι εννοεί.

ακόμα κι αν οι άλλοι θα το έχουν ξεχάσει.την αγωνία. Ακόμα μια ζωή. Επικρότησε –παράλογο. Είναι ο Ξένος. ο παρίας. και η διαγραφή. η δύσπνοια είναι από μόνη της μια φιλοσοφική σπουδή. ακόμα κι αν πάρεις Νόμπελ. Ακόμα ένας γυναικείος σπασμός. όπως δηλώνει. Η κλεψύδρα αδειάζει. Η έλλειψή της. Είναι μανιακός γυναικοκατακτητής. Ο δημιουργός που ζει διπλά και τριπλά μέσα από τα έργα του. ανάσα με ανάσα. μεσόγειος. παράλογο!– την αγγλογαλλική επέμβαση στη διώρυγα του Σουέζ στο όνομα κάποιων τσιτάτων του Μαρξ έναν αιώνα . Ολοφάνερα πέρασε τον Ρουβίκωνα στις σχέσεις του με το σύνολο της Αριστεράς. η Πτώση. η παλιά δύσπνοια.. Ακόμα ένας ρόλος. στην προσπάθειά του να αμυνθεί απέναντι στη σκληρότητα και στο δογματισμό ενός κόμματος. είναι ο θρίαμβος της ζωής πάνω στο θάνατο! Μπορεί να αγαπά πολλά πρόσωπα ταυτόχρονα με την ίδια ειλικρίνεια και τα ίδια αναπόφευκτα ζωτικά ψέματα. πόσες ιδέες απομένουν. μια νέα ευκαιρία ζωής. στις φιλοσοφικές και λογοτεχνικές μόδες.Κ. στο ποδόσφαιρο. φυματικός. τη ναυτία. κι άλλα». η ένταξη στο Κ.. όταν είχα ένα απροσδόκητο ξέσπασμα για τον Αλμπέρ Καμύ και τη σπάνια ευκαιρία να μιλήσω για μια άλλη ανάγνωση. η αδυναμία στις γυναίκες. η Μαρία Καζάρες. Όταν όλοι γράφουν για το Μηδέν.. Έδειξε τυφλότητα απέναντι στο απελευθερωτικό κίνημα της Αλγερίας υπερασπιζόμενος τη γαλλικότητα της παραδουλεύτρας μαμάς ή τα παιδικά προλεταριακά χρόνια και τη νεότητά του στο Αλγέρι.. αυτός που ήθελε να είναι αριστερός παρά τη θέληση της κομματικής Αριστεράς. «Δεν ξέρεις τι θα πει φτώχεια!» επαναλάμβανε στους συνομιλητές του. ακόμα μια ανάσα. Δεν θα σχολιάσω την πολιτική του οξυδέρκεια. η λατρεία του στην Ελλάδα. Είναι αλάνι από τους δρόμους του Οράν και τη λίγη ηθική που ξέρει τη γνώρισε στα γήπεδα του ποδοσφαίρου. Ο «παράλογος» άνθρωπος του Γαλλοαλγερινού είναι ταυτόχρονα: ο Δον Ζουάν που αγαπά πάντα με την ίδια παραφορά την εκάστοτε μοναδική και προσωρινή· ο ηθοποιός που γεύεται ζωές που δεν είναι δικές του· ο κατακτητής που επαναστατεί ενάντια στη μοίρα του και δίνει με αξιοπρέπεια μια μάχη που είναι χαμένη. πρώτα από τους Έλληνες όχι από τους Γερμανούς φιλόσοφους. οι δυο όψεις της ίδιας στέρησης του Δον Ζουάν. Ακόμα μια ανάσα. αλλά δεν δικαιολογεί το πάθος και την απέχθεια «ενός πρώην». αυτή η εναλλαγή δεν είναι διόλου το παράλογο. Ηδονή και ασκητισμός. ο Ξένος. σκοτεινό και συνεπώς ανθρώπινο κομμάτι του αφηγητή. η Πατρίτσια. δηλαδή για την ψυχολογία του παράλογου. σελίδα με σελίδα. Ακόμα μια ανάσα. που πάει να περάσει το «σύνδρομο ενοχής» σ’ όσους πέρασαν νέοι από τις γραμμές του και πορεύονται ανεξάρτητα. το οποίο είναι πολύ πιο ισχυρό κι από τον ίδιο. Ακόμα ένα έργο. παρά την πολιτική και κυρίως τη δημοσιογραφική πείρα. Αυτός ο παρίας όμως δεν είναι ένας «κουλτουριάρης» όπως οι άλλοι. ορφανός από πατέρα. όπως ο Μαλρώ. τι άλλη θεματολογία θα επέλεγε ένας μισομορφωμένος ακόμα νεαρός. Ακόμα μια γυναίκα. που εμφανίζει τη μοίρα του ανθρώπου σαν διαδοχή από εναλλασσόμενα και άσκοπα μοτίβα. πόσες γυναίκες. Ακόμα μια ανάσα! Επιστρέφω σ’ εκείνο το βράδυ στο Μανχάταν με τις τρεις γυναίκες του Positive Thinking.. είναι παγανιστής. η Φρανσίν. Είναι «Έλληνας». που δεν στέκεται μόνο στις ιδέες. έμαθε. ο γιος της παραδουλεύτρας. καθώς διαστέλλεται απελπισμένα όλη σου η ύπαρξη για μια ανάσα. ο Επαναστατημένος άνθρωπος ή ακόμα ένα άρθρο. ακόμα μια ανάσα. άγνωστος και μάλιστα στο Αλγέρι. στα σχήματα. μια νέα εφημερίδα στην ακατάπαυστη ενεργητικότητά του. ρόλος με ρόλο. Η Χιροσίμα –η κατάλυση κάθε λογικής– φέρνει στην κορύφωση το Θέατρο του Παράλογου. κομμουνιστικής και μη. ακόμα ένας οργασμός. Ξέρω τις ενστάσεις. πόσες μέρες. Ας εφαρμόσουμε τώρα αυτή την ιδέα πάνω στη θεμελιώδη άμυνα του Καμύ απέναντι στο θάνατο: Ακόμα μια ανάσα. «Τον συμπαθείς γιατί υπάρχει κοινό βίωμα: η φτώχεια. ξέρει το πρόσωπο του θανάτου από τα δεκαεπτά. Αλλά η φτώχεια δεν είναι άλλοθι ούτε μας αναθέτει μια ισόβια ξεχωριστή αποστολή. Η «προσχώρησηδιαγραφή» στο Κομμουνιστικό Κόμμα είναι μια πολύ επώδυνη διαδικασία. ήταν ασυγχώρητη. τώρα της Σιμόν. από τον Χάιντεγκερ και τον Σαρτρ μέχρι στον Κέστλερ ή για την Ανθρώπινη Μοίρα. άφραγκος. γιατί υπάρχει κάποιος που το θυμάται πάντα κι αυτός ο κάποιος είσαι εσύ. Το γαμήσι είναι η προσευχή του φυματικού στον ανύπαρκτο θεό του. κι αυτή η ιδιότητα κολλά σαν γλίτσα πάνω σου και δεν φεύγει με τίποτα. τώρα μέσα από την Άλκηστη ή τον Οθέλλο ή τη Σονάτα των φαντασμάτων ή τον Καλιγούλα.. της Κατρίν. Ακόμα μια μάχη. γυναίκα με γυναίκα. αλλά κοιτάζει στο πιο βαθύ. Ακόμα ένα βιβλίο. η. μετά της Υβόν. Είναι φυματικός.

Την αμφισημία της γλώσσας. μην έχουμε τη μοίρα του Ίκαρου και του Φαέθοντα. με συμφιλίωση και μέτρο». μια γερή δόση πεσιμισμού και παράλογου. έγραψα για την εξέγερση ( Επαναστατημένος άνθρωπος). είναι η οδηγία που δίνει στον άλλοτε παράφορο εαυτό του. η Έβδομη Αίσθηση την υιοθετεί.. μέσα στο σπίτι μη θρηνείς πάνω στη γη πεσμένος· αλλά μη χαίρεσαι πολύ για ό. παραλογισμό. την τραγική ποίηση. Το Θέατρο του Παράλογου: Η «μόδα» αλλάζει Προσπαθήστε να φανταστείτε τι θα έλεγε για τους ανθρώπους ένας μορφωμένος κάτοικος άλλου πλανήτη. Θα αναβιώσει εν μέσω της μεγάλης κρίσης και των νέων περιπετειών του ανθρώπου. Αμφιβάλλω. ούτε πολύ κοντά. ανθρώπινο! Η ζωή είναι πολυδιάστατη. που έλκονται από την καταστροφή και την αυτοκαταστροφή τους. από τις ακραίες καταστάσεις. Σίγουρα θα περιέγραφε τους ανθρώπους ως πλάσματα με κακότητα. αλλά δεν τις αντέχουν για πολύ καιρό στην πραγματική τους ζωή.τι είναι χαρωπό. την περίσκεψη και τη λογική επιφυλακτικότητα. Κι όμως μένει πάντα κάτι ανεξήγητο σ’ αυτές τις στροφές της διάθεσης. Το μποέμικο χαρέμι του είναι η αντιστάθμιση της απώλειας νοήματος! Κι όταν τον πείραζε ο Καμύ για το πολύ μπλα μπλα για να ρίξει μια κοπελίτσα. Οι άνθρωποι έλκονται. την ώρα που έγραφε το Είναι και το Μηδέν και τη Ναυτία και οδυρόταν για την έλλειψη νοήματος στον κόσμο. ο οποίος έβλεπε θετικά. και για ό. Κι ύστερα άλλαξε η πνευματική και ψυχική διάθεση των ανθρώπων.τι είναι θλιβερό συ να λυπάσαι λίγο· και μάθε ποιος τ’ ανθρώπινα ρυθμός τα κυβερνά. Το Θέατρο του Παράλογου έκανε τον κύκλο του. πεσιμισμό. «Έγραψα για το παράλογο ( Ο μύθος του Σίσυφου ). αν αυτή είναι μια νέα διαλεκτική οπτιμισμούπεσιμισμού. τον Ντοστογιέφσκι ή τη λογοτεχνία και το Θέατρο του Παράλογου. Αν αυτή η στροφή είναι «παράλογο». Είναι μάλλον καλύτερα να βλέπουμε τα πράγματα από μια απόσταση.. Τότε θα καταλάβαινε ότι δεν πρέπει να δίνει τόσο μεγάλη σημασία στο τι λένε οι άνθρωποι αλλά κυρίως στο τι εννοούν. προς το παρόν όμως το Παράλογο έχει γίνει μόδα στα χρηματοοικονομικά. Ντρεπόσουν να γράψεις αν δεν έβαζες. στη λογοτεχνία ή στο θέατρο. αλλά όχι με πολύ εκδίκηση. Όμως κάποιος έπρεπε να διδάξει στον εξωγήινο το μεταφορικό τρόπο λειτουργίας της γλώσσας των ανθρώπων. έλεγε. «Μετά τα σαράντα περνάς από το πάθος στη συμπάθεια». Οι στωικοί δεν σύστηναν βέβαια την αναισθησία αλλά τον έλεγχο των παθών και των ακραίων συγκινήσεων. ο Σαρτρ του απαντούσε: «Έχεις δει τη φάτσα μου. Οι άνθρωποι είναι πολύ πιο αισιόδοξοι απ’ όσο θέλουν να δείχνουν κι αυτό εκνεύριζε τον Καμύ του «παράλογου». αλλά η «μόδα» πέρασε. «Δεν πρόκανε» να ολοκληρώσει την πνευματική και ψυχική στροφή του. Δίχως μια γερή δόση ψυχολογίας του παράλογου δεν γίνεσαι ακουστός και διακριτός στη μελαγχολική επιστήμη των οικονομικών. Εξηγήσεις πολλές. καιρός να γράψω τη Νέμεση. ούτε πολύ μακριά. άφησε τα ίχνη του. την επέμβαση των Εγγλέζων στην Ινδία και των Αμερικανών στο Μεξικό. ο Αρχίλοχος ο Πάριος έχει προαναγγείλει την ηθική. Τρεις αιώνες πριν από τους στωικούς. έστω τεχνητά. Τον ειρωνικό και παιγνιώδη χαρακτήρα της. πάθους και συμπάθειας. όπως τη μυθολογία. Τον καταλαβαίνω όμως μέσα στην απελπιστική του απομόνωση και αισθάνομαι τις δονήσεις εντός του. εκδίκηση. ψυχική και διανοητική μετριοπάθεια που άρχισε με δυσκολία να προσεγγίζει ο Καμύ λίγο πριν σκοτωθεί: Ψυχή.πριν.] Και μην καυχιέσαι φανερά σαν τύχει και νικήσεις· και όταν πάλι νικηθείς. για την επιτάχυνση της επέκτασης του καπιταλισμού. Η φιλοσοφία και η λογοτεχνία του Παράλογου και κυρίως το Θέατρο του Παράλογου κάποτε κυριαρχούσαν στο στερέωμα. την «έβρισκε» να καμακώνει ως γεροντοφοιτητής πιτσιρίκες στα καφέ του Σαιν-Ζερμέν. ψυχή μου ταραγμένη απ’ ανυπόφορες φροντίδες ορθώσου και προστάτεψε κι εσύ τον εαυτό σου [. Ο Ζαν Πωλ Σαρτρ. αν υπήρχε δυνατότητα να αποκωδικοποιήσει και να μελετήσει τα αριστουργήματα της παγκόσμιας κληρονομιάς. άλλαξε τον τρόπο έκφρασης της εποχής του. γεμάτη αντιφάσεις και πρέπει να . που τον οδήγησαν στη συνέχεια σε μια πιο στωική σύλληψη της ζωής. τον Σαίξπηρ.» Ανθρώπινο.

. κάποια Κορίνθια σίγουρα θα σε είχε μυήσει! Μπορούμε και μεις μαζί με τον Καμύ να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο σ’ ένα νέο Θέατρο του Παράλογου. του ανθρώπου που «εξαπάτησε ακόμα και τον Άδη». Πριν από μερικά χρόνια με κάλεσαν μαζί με άλλους ομιλητές σε ανοιχτή συζήτηση για τα «τρία τελευταία λεπτά της ανθρωπότητας». Αλμπέρ. Το σύμπαν όμως κινείται επί 13. ή ακόμα και στη Μύκονο. ένα νόημα στο σύμπαν. χωμένο μέχρι το λαιμό σε κάθε κλεψιά. Η ζωή όμως δεν αντέχεται μόνο σε ακραίες καταστάσεις. αν ζούσες. αὔριο γὰρ ἀποθάνομεν! Παρωδία: «Ο Σίσυφος και τα μανιτάρια!» Ο Καμύ στο Μύθο του Σίσυφου. ασύλληπτης σπανιότητας με βάση το νόμο των Πιθανοτήτων. θα μετασχηματιζόταν στη φαντασία του Καμύ στον πιο διαβολικό κατεργάρη του κόσμου. ή έστω ένα μείγμα Προμηθέα . Κάποτε οι φιλοσοφικές και λογοτεχνικές συγκρούσεις συγκλόνιζαν. Οι φιλόσοφοι. στο «σκοπό» του να δημιουργήσει τον άνθρωπο. ληστεία. ακόμα κι ο «ανελέητος βράχος» ήταν ένα «εικόνισμα» του θεού Ήλιου που ανέβαινε ως την κορυφή του λόφου της Κορίνθου. παρουσιάζει την ανθρώπινη μοίρα παγιδευμένη στο τραγικό δίλημμα: Προμηθέας ή Σίσυφος! Ή αιώνιος επαναστάτης ή αιώνιο θύμα. αριστοφάνεια. αποπλάνηση και δολοφονία.7 δισεκατομμύρια χρόνια με σκοπό να δημιουργήσει τον Όμηρο. ανεκδοτολογική ανάγνωση του ελληνικού μύθου. πίομεν. δίχως να ρωτά κανέναν. προσπαθούν να βρουν ένα σκοπό. που κατρακυλά πίσω κάθε φορά που κοντεύει να τον φτάσει στην κορυφή. Είμαι σίγουρος ότι με χαμογελαστή συγκατάβαση θα ανακάλυπτε τη μεταφορική. όπου ο Καμύ εκπροσωπούσε τους γιρονδίνους και τους μενσεβίκους και ο Σαρτρ τους γιακωβίνους και τους μπολσεβίκους! Ασφαλώς. ενώ μόλις είχαν σταματήσει οι εκτελέσεις στην Αθήνα. Αυτός ο απίθανος κατεργάρης του προέκυψε ως το αποτέλεσμα κάποιων τυχαίων συνδυασμών. λες και είχαμε επανάληψη της Γαλλικής ή της Οκτωβριανής Επανάστασης. σε μια Παρωδία στο Μπρόντγουεϊ. δεν ήταν τρικυμία εν κρανίω. ειρωνική. Ο άνθρωπος είναι η μεγάλη έκπληξη του σύμπαντος. και έχει την ίδια αξία με τον ισχυρισμό του ότι οι κάτοικοι της Εφύρας. τον Σωκράτη. και θα εμβάθυνε περισσότερο στους Έλληνες και στη μεσογειακότητα. τα σενάρια της καταστροφής τούς είχαν συνεπάρει –ματαιότης ματαιοτήτων!– αλλά όσο περνούσε η ώρα οι άνθρωποι χαλάρωναν. τον Μωάμεθ. Αν εκείνο το καταραμένο μεσημέρι του Γενάρη του 1960 το αυτοκίνητο που οδηγούσε ο εκδότης Μισέλ Γκαλιμάρ δεν καρφωνόταν στον πλάτανο. Ίσως του περνούσε από το μυαλό ότι και το ανέκδοτο με τον «ανελέητο βράχο». Είναι πολυφασματική. ο Αλμπέρ Καμύ θα είχε αγοράσει ένα σπίτι στη Νάξο ή στη Δήλο ή ίσως στην Ύδρα. θαρρείς κι εξατμίστηκε κάθε αγωνία για την εξάντληση του υδρογόνου στον ήλιο μετά από 5 δισεκατομμύρια χρόνια! Ακολούθησε ένα μη προγραμματισμένο τρικούβερτο γλέντι. μερικές εκατοντάδες μέτρα από τη Wall Street. και ταυτόχρονα στον απίστευτα επινοητικό τύπο που καθιέρωσε την Κόρινθο ως «παγκόσμιο» κέντρο της ναυτιλίας και του εμπορίου. μια γενική ευθυμία κατέλαβε την αίθουσα. Δεν εξελίχθηκε το σύμπαν επί 13.7 δισεκατομμύρια χρόνια δίχως κανένα σκοπό. τον Βούδα. Αχ. με τίτλο Ο Σίσυφος και τα Μανιτάρια. τον Χριστό. την κοινωνία. δηλαδή στο «θόλο του ουρανού». προδοσία. για τις κατεργαριές και τα εξωτικά προϊόντα του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού συστήματος! Η Νέα Υόρκη είναι η Κόρινθος τρεις χιλιάδες χρόνια μετά τον Σίσυφο. Υπήρχε νεκρική σιγή και τρόμος. το σύμβολο της παράλογης αιώνιας θυσίας. σ’ ένα από τα νησιά που λάτρευε.συμφιλιωθούμε μαζί της. είναι επινόηση του ίδιου του Σίσυφου. από τον Πλάτωνα μέχρι τους πεσιμιστές στοχαστές του παράλογου. ωστόσο το πραγματικό αίμα χυνόταν εκείνες τις μέρες στο Αλγέρι και το Βιετνάμ. χιουμοριστική. Είναι οι εξαρτημένοι από το Θεό άθεοι.Σίσυφου. υποτίθεται. ξεφύτρωσαν από μανιτάρια! «Κορίνθιοι-μανιτάρια»! Μ’ ένα καταπληκτικό ανέκδοτο. όπως και δεκάδες άλλοι στοχαστές πριν και μετά απ’ αυτόν.Καμύ χύθηκε πολύ «αίμα». Όταν ξέσπασε ο αδελφοκτόνος πόλεμος Σαρτρ . Δεν ήταν στο «πρόγραμμά» του. δηλαδή της Κορίνθου. στο πλαίσιο των τελετουργιών της κορινθιακής ηλιολατρίας. Ο Σίσυφος. τον Σαίξπηρ ή τον Αϊνστάιν. αν και τώρα πια δεν είμαι και τόσο σίγουρος. Φάγομεν. από τη μια εξιλεώνεται με κάποια υποτιθέμενη μυθική αιώνια τιμωρία για τις ατιμίες του κι από την άλλη με το εύρημα των μανιταριών αμύνεται στις κατηγορίες και την εχθρότητα των Ελλήνων ότι εποίκιζε με μη ελληνικά φύλα το στενό ισθμό ανάμεσα σε Πελοπόννησο και Αττική! Αχ. Αλμπέρ Καμύ.

προέρχεται ωστόσο από το ρήμα ταλαντεύω. «πολύ τυραννισμένος». Οι καρποί κοντεύουν ν’ ακουμπήσουν στους ώμους του. από το μακεδονικό Βρώμιο. Ο νεαρός Κολόμβος συγκλονίστηκε όταν άκουσε την πληροφορία του πορνόγερου μέσα από μια θεατρική εκδοχή της Μήδειας του Σενέκα! Ο Μίδας διαδέχθηκε στο θρόνο τον Γόρδιο και έγινε θεματοφύλακας στον περίφημο Γόρδιο Δεσμό. Ο θεός για να τον ανταμείψει τον ρώτησε τι δώρο να του προσφέρει κι ο Μίδας την «πάτησε» με την απληστία του και του απάντησε χωρίς δισταγμό: Κάνε ό. Αν θέλετε μη Κορίνθιο πρωταγωνιστή. Το νερό φτάνει μέχρι τη μέση του. Καμύ. που είχε ξεκόψει και χαθεί από το ρέμπελο μεθυσμένο ασκέρι του θεού. αλλά κάθε φορά που πάει να πιει αυτό υποχωρεί κι έτσι μένει πάντα διψασμένος. τον έστειλε να πλυθεί στον Πακτωλό ποταμό κι έτσι αυτός βέβαια απαλλάχτηκε από τη χρυσή κατάρα. τον έκλυτο σάτυρο Σειληνό. αλλά κάθε φορά που πάει να τους κόψει απομακρύνονται κι έτσι μένει καταδικασμένος στην πείνα. ο ασεβής Αλέξανδρος έκοψε με το σπαθί του τον ιερό κρυπτογραφικό κόμπο και προκάλεσε την ψιθυριστή κατάρα από τον τάφο του άτεκνου Γόρδιου και του θετού γιου του Μίδα. Βρίσκεται κρεμασμένος στο κλαδί ενός οπωροφόρου δέντρου πάνω από μια ελώδη λίμνη και πάνω από το κεφάλι του κρέμεται ένας «ανελέητος βράχος» –να τα πάλι τα κορινθιακά κόλπα– που ταλαντεύεται κι απειλεί μονίμως να του τσακίσει το κεφάλι. που ξεκίνησε από την Αμερική αλλά κατέληξε στη χρεωκοπία της Ελλάδας! Η Μαύρη Κωμωδία. που σημαίνει «ζυγίζω χρήματα». Τζόυς. τον παιδαγωγό του Διόνυσου. Ο Μίδας λοιπόν. όπως προηγούμενα και την κατάκτηση της Ασίας από τον Μέγα Αλέξανδρο. όπως θα έλεγε ο Μαρξ: την ανακάλυψη της Αμερικής από τον Κολόμβο. γλυκά σύκα. γιος της μεγάλης Τριπλής Θεάς. Δηλαδή το εξιδανικευμένο αιώνιο θύμα. Η έκπληξή τους θα ήταν απέραντη όταν θα ανακάλυπταν ότι και ο Τάνταλος ήταν βασιλιάς της Κορίνθου! Η λέξη Τάνταλος. έχουμε κι ανοιχτούς λογαριασμούς γιατί έκλεψε το χρυσό μαντρόσκυλο που φύλαγε τον Δία εδώ πάνω στα χωριά μας. Το δέντρο είναι φορτωμένο με απίδια.Μαύρη Κωμωδία: «Ο Τάνταλος και τα απίδια!» Το σύγχρονο Θέατρο του Παράλογου. ώριμες θρούμπες ελιές και κατακόκκινα ρόδια. δίπλα στη Wall Street. Δυστυχώς. που η πρώτη πράξη της διαδραματίζεται στο Μπρόντγουεϊ και η τελευταία στην Αθήνα. στις κορφές της Δίκτης. υπάρχει και ο Μίδας. αλλά είμαστε ακόμη με τις τρεις κοπέλες σε ελληνικό εστιατόριο του Μανχάταν.τι αγγίζω να γίνεται χρυσάφι! Ο Διόνυσος. ο Τάνταλος αποδεικνύεται ασύλληπτο λαμόγιο και. μυρωδάτα μήλα. Προσπαθήστε λοιπόν να φανταστείτε τη μαύρη αριστοφανική κωμωδία με τον Τάνταλο στο ρόλο του μεγαλοαπατεώνα «επενδυτή» Μέιντοφ. Μπέκετ. πολύ περισσότερο η δεύτερη και η τρίτη– κι ενώ ξεκίνησε η βραδιά με το διασκεδαστικό θάψιμο της αμερικανιάς του Positive Thinking. «Για όλα φταίει ο Μίδας!» Στον Μίδα οφείλουμε και κάτι άλλο πέρα από την «πρωταρχική συσσώρευση του κεφαλαίου». που γλένταγε με το μαρτύριο του Μίδα. Πίντερ. εξού και η Μαύρη Κωμωδία στο Μπρόντγουεϊ. Η χιουμοριστική και παιδαγωγική επινοητικότητα του ελληνικού μύθου δεν έχει τέλος. Τελικά. η Τρόικα Θεά! Η τιμωρία του θα είναι το ίδιο «σκληρή» μ’ αυτήν που του επιβλήθηκε στον αρχαϊκό κόσμο: θα έχει μεγάλα αφτιά γαϊδάρου! Προτρέξαμε. Ιονέσκο. τον Νοέμβρη του 1999 –δεν έχει σκάσει ακόμα η πρώτη φούσκα. Σαρτρ. Δεν χρειάζεται μεγάλη θεατρική φαντασία για να εντοπίσεις το τελικό αίτιο της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Ο γερο-σάτυρος Σειληνός παραμύθιασε τον Μίδα ότι πέρα από το ρεύμα του ωκεανού βρίσκεται μια απέραντη ήπειρος της αφθονίας με ευτυχισμένους και μακρόβιους ανθρώπους. εκτός των άλλων εγκλημάτων του. σχετίζεται με το μεγάλο πλούτο και τη φιλαργυρία. αλλά τη φόρτωσε στους ανθρώπους που ψάχνουν εδώ και χιλιάδες χρόνια στον «Πακτωλό». μερικές φορές ανεβαίνει έως το πιγούνι. Ζενέ. προστάτεψε και φιλοξένησε επί πέντε μερόνυχτα τον πορνόγερο. ίσως γράψουν μια Μαύρη Κωμωδία για τη μεγαλύτερη «κομπίνα» του αιώνα με τίτλο Ο Τάνταλος και τα απίδια και πρωταγωνιστή ένα άλλο σύμβολο του αιώνιου θύματος. από το ταλάντατος. οι νέοι Μπρεχτ. που έχει εμπνεύσει τον παγκόσμιο πεσιμισμό και το Παράλογο. θα αποκαλύψει δίχως δισταγμό την αλήθεια: για όλα φταίει ο Μίδας και η εκδικητική μάνα του. που είχε δέσει εκείνος προς τιμήν του Δία. κατέληξε με .

τσαντισμένος με τους Αμερικανούς ασφαλίτες στο αεροδρόμιο. Και καθώς εγώ σχολίαζα το παράδοξο ότι ο οίνος είναι λέξη κρητική ενώ η Κρήτη είναι ελληνική. για να του δοθεί βίζα. συμπλήρωνα μέσα μου ότι ποτέ δεν θα έκανα το ολέθριο λάθος του Αλμπέρ Καμύ. . σκέφτηκα. η Μαρία με μη κρυπτόμενη δόση ζηλοτυπίας μουρμούριζε ότι για τα γαλαζοπράσινα μάτια της Γουίννυ μέχρι και διάλεξη υπέρ της Θετικής Σκέψης θα έδινα.το θρίαμβό της χάρη στον άφθονο ελληνικό οίνο και στο κέφι που σκόρπισε η αντιστροφή του νοήματος από τον παράλογο πεσιμιστή Σίσυφο του Καμύ στον αυθεντικό χαριτωμένο κατεργάρη της Κορίνθου. αν υπήρξε ποτέ μέλος Κομμουνιστικού Κόμματος απάντησε σαν τον Πέτρο τρεις φορές «όχι». καθώς χωρίζαμε αλλά. Ίσως. Εκείνος στην ερώτηση των αμερικανικών υπηρεσιών.

ΤΑ ΜΑΓΙΚΑ ΣΑΝΔΑΛΙΑ .

πουθενά. οδηγεί σε δυσαρμονία με τον εαυτό μας και τους άλλους και στερεοποιεί τις πρόσκαιρες αυτοδικαιολογητικές εντυπώσεις μας σε παραμορφωμένες μνήμες και προκαταλήψεις. «Τα έλεγα εγώ!. γονείς. όλα αυτά είναι συνηθισμένοι μηχανισμοί αυτοδικαιολόγησης στην καθημερινότητα των ανθρώπων. ενδείξεις ή σκέψεις που αμφισβητούν τις προκαταλήψεις και τις αυτοδικαιολογητικές κατασκευές μας. εισαγγελείς. Χαμός. Η αυτοδικαιολόγηση μας τυφλώνει και μπορεί να μας παρασύρει σε κάθε είδους παγίδες αυτοεξαπάτησης με μικρότερες ή μεγαλύτερες συνέπειες για τον εαυτό μας και τους άλλους. Πάντα βρίσκονται δημοσιογράφοι και διευθυντές εφημερίδων πρόθυμοι να παίξουν με το συναίσθημα και να το κάνουν πρωτοσέλιδο. στην αξιοπιστία αυτών που βλέπουμε και ακούμε. υπουργοί. πολιτικοί. ακούσια το μυαλό μου στρέφεται σε παλιές και τωρινές ιστορίες αυτοεξαπάτησης που μπορεί να οξύνουν την Έβδομη Αίσθηση. ακόμη κι αν είναι ο εαυτός μας. ακαδημαϊκοί. τραπεζίτες. και μάλιστα για ασήμαντα ζητήματα. Δύο συμφοιτητές ή δύο εραστές αφηγούνται το ίδιο συμβάν σχετικά διαφορετικά. Οι αυτοδικαιολογητικές ιστορίες δίνουν ιδιαίτερο χρώμα. κάθε ώρα έχουμε έτοιμη μια αυτόματη αυτοδικαιολογία στο στόμα για οτιδήποτε κάνουμε. καλοήθεις ή και κακοήθεις. οικονομικοί παράγοντες. Έτρεχαν όλοι σε νοσοκομεία. παιδιά.. Ο απελπισμένος νεαρός με το αθώο ύφος έγινε ο σούπερ σταρ των ημερών. Σ’ ένα βαθμό είναι ανθρώπινο. συνεδρίαζε εκείνη την ώρα το Συμβούλιο Κορυφής υπό το στρατηγό Γκιζίκη. «αυτόπτες μάρτυρες». άνθρωποι των ΜΜΕ. Αναφερόμαστε συνεπώς στην αυτοδικαιολόγηση που κλιμακώνεται από τις ήπιες και αθώες μορφές μέχρι τις πιο σοβαρές και μπορεί να εξελίσσεται σε μηχανισμό αυτοεξαπάτησης. «Αυτός άρχισε πρώτος». κανένα ίχνος από την «Υβόννη». πλην των ανθρώπων που πράγματι . Καμιά φορά άτομα μη παρανοϊκά οικοδομούν ψευδαισθησιακές πραγματικότητες μέσα από μηχανισμούς αυτοεξαπάτησης που φτάνουν στο παράλογο. αυτός». ακαδημαϊκοί.». δίχως να ψεύδονται. μια ατμόσφαιρα κι ένα εύλογο παραμύθιασμα στην προσωπικότητα και στον τρόπο ζωής μας. υποβαθμίζει ή στρεβλώνει πληροφορίες. ένας νεαρός αναζητούσε τα μέλη της Συντονιστικής Επιτροπής της Κατάληψης του Πολυτεχνείου και τα ρωτούσε για την τύχη της αγαπημένης του Υβόννης κρατώντας τη φωτογραφία της. Ο «αυτόπτης μάρτυρας». η εμφάνιση του εαυτού μας ως θύματος ή η κατηγορία σε βάρος του πραγματικού θύματος. παγιδεύονται σε μηχανισμούς αυτοδικαιολόγησης και αυτοεξαπάτησης. Υβόννη Τη μέρα που κατέρρεε η χούντα. Είναι ανθρώπινο. «Όχι εγώ. ώστε να μπορούμε να κοιμηθούμε ήσυχα και να μην καταλήξουμε ψυχαναγκαστικοί αμείλικτοι δικαστές του εαυτού μας και των γύρω μας.. Η αποδοχή του θρύλου της Υβόννης στην κοινωνία ήταν σχεδόν καθολική. νομπελίστες. Η ανάγκη αυτοδικαιολόγησης παραμορφώνει τις εντυπώσεις μας από τα συμβάντα ή τη μνήμη μας. Είχε εξαφανιστεί τη βραδιά των αιματηρών γεγονότων. Κάθε μέρα.αυτοεξαπάτησης Η Έβδομη Αίσθηση εμπεριέχει μια λεπτή δυσπιστία στις πέντε αισθήσεις μας. Σύζυγοι.Ψυχολογικοί μηχανισμοί αυτοδικαιολόγησης . νεκροταφεία. Το μυαλό ασύνειδα απορρίπτει. ολόκληροι λαοί ανά τον πλανήτη–. Ή συγχέουν ακούσια τις μνήμες ανάμεσα σε διαφορετικά περιστατικά. η αυθυποβολή. εραστές. αστυνομικοί. πρωθυπουργοί. Τα πράγματα όμως σοβαρεύουν όταν η αυτοδικαιολόγηση μας εμποδίζει να δούμε την πραγματικότητα και να διορθώσουμε έγκαιρα τα λάθη μας. νεκροτομεία. μπορεί ακούσια να μεταδίδει ανακριβείς πληροφορίες πρώτα απ’ όλα σ’ εμάς τους ίδιους. τον επονομαζόμενο «θεό» –και ίσως σας γνωστοποιήσω μια παγκόσμια μηχανή αυτοεξαπάτησης και εξαπάτησης στην οποία εμπλέκονται ορθολογιστές. Επινοούμε μικρο-αυτοδικαιολογητικές ιστορίες για τα μικροσυμβάντα και τις καθημερινές αποφάσεις μας. συνδικαλιστές. Είμαι ακόμα στη Νέα Υόρκη κι ενώ μεθαύριο θα συναντήσω μια αυθεντική μεγαλοφυΐα. στην αλήθεια των εντυπώσεων και των κρίσεών μας.

Το ερώτημα που με βασάνιζε ήταν τι δήλωσε το υπόλοιπο 58% των γυναικών. Το πιο απλό και κυνικό το είπε ο σύντροφος και φίλος μου Γ. δήλωσαν επίσης άμεση βελτίωση των οργασμικών επιδόσεών τους! Το μυαλό. ’75! Το παράδοξο είναι ότι ο νεαρός μέσα από μια φρενήρη φαντασιωτική κατασκευή οκτώ μηνών είχε πιστέψει ο ίδιος το μύθο της Υβόννης. κάπου συσκότιση ή παράλειψη. σ’ ένα ρεσιτάλ αυτοεξαπάτησης.. Παρακάλεσα τη Μαρία να μου βρει όλη την έρευνα και όχι τις ανακοινώσεις στα ΜΜΕ. Κατά σύμπτωση. Η είδηση έπεσε σαν βόμβα. άλλοτε νεαροί. οι οποίοι μάλιστα είχαν ομολογήσει και στην ανάκριση και στη δίκη το έγκλημά τους. όλα αυτά συγκροτούσαν ένα συνεκτικό αυτοδικαιολογητικό μύθο χωρίς να πει κανένα χοντρό ψέμα. γνωστό στη συνέχεια από την εξιχνίαση-φάρσα της υπόθεσης της «17 Νοέμβρη» από το. ηθοποιοί και προπαντός το κοινό συμμετέχουν σε μια παθιασμένη συζήτηση για το αποτέλεσμα μιας επιστημονικής έρευνας. της επίδρασης του φαινομένου placebo και της αυτοεξαπάτησης των γυναικών. κάπου υπερβολικές λεπτομέρειες και παραπανήσιο «φως». οι βεβαιότητες της Αστυνομίας από την πρώτη στιγμή. γιατί αυτό μπορεί να συμβεί και σε νομπελίστες και πρωθυπουργούς για πολύ σοβαρότερα ζητήματα και είναι πολύ πιο επικίνδυνο. Κι όμως η υπόθεση «Υβόννη» είχε συμπαρασύρει ακόμα και τον μέγα.. που έπεσαν στην παγίδα της παράλογης αυτοεξαπάτησης αφέθηκαν ελεύθεροι έπειτα από δεκατρία χρόνια στη φυλακή. αν και υπέκλεψε το θαυμαστό πρόσωπό της από παλιά διαφήμιση καλλυντικών.Ν.. Άξιο το Νόμπελ. η βιασύνη υπουργών και διοικητών της Αστυνομίας να παρουσιάσουν επιτυχίες. οι περιγραφές αυτοπτών μαρτύρων. Καλού κακού πάντως κρατάτε sugar pills στην τσέπη σας! Η ομολογία Μια είδηση από το αστυνομικό και δικαστικό ρεπορτάζ με συγκλόνισε και μ’ έβαλε σε βαθιές σκέψεις για την αξιοπιστία των αισθήσεων και των κρίσεων των ανθρώπων. δηλαδή τις προκαταλήψεις των ειδικών υπέρ των χρηματοδοτών τους. εκείνες τις μέρες ο παντοδύναμος Κίσινγκερ. συν τη λεγόμενη fund bias των επιστημόνων. έκλεισαν με ταχύτητα αστραπής την υπόθεση. Στην Ελλάδα δεν είχε ανάλογο σουξέ το θέμα. Αυτό που παρουσιάζει ενδιαφέρον εδώ είναι το μέγεθος της αυθυποβολής.πρωταγωνίστησαν στα γεγονότα. Ειρήνης στον Κίσινγκερ! Viagra γυναικών Το θέμα της ημέρας στα talk show και στον Τύπο της Αμερικής είναι η απόδοση του Viagra στον οργασμό των γυναικών. η ετυμηγορία των δημοφιλών εκπομπών της TV. Ο θρύλος κατέρρευσε όταν του ζήτησα να κατονομάσει έναν οποιονδήποτε συγγενή της κοπέλας ή κοινό φίλο τους. Η εξέταση του DNA επιβεβαίωσε δίχως καμιά αμφιβολία την ομολογία του ληστή-βιαστή και οι δύο. τότε. σεξολόγοι. Καθηγητές κάθε είδους. κατηγορούμενος για σωρεία ληστειών και βιασμών γυναικών. «Σιγά μην τα ’φτιαξε η θεά μ’ αυτό το μαλάκα». Το 42% των γυναικών που πήραν μέρος στην έρευνα δήλωσαν πως το Viagra βελτίωσε τις οργασμικές επιδόσεις τους. μίλησε για όλα. Η «ομολογία» τους. Μη γελάτε. Το αν βελτιώνει ή όχι το Viagra και σε πιο βαθμό τις σεξουαλικές επιδόσεις των γυναικών είναι άλλο ζήτημα. διασημότητες. μέχρι Θουκυδίδη έφτασε. γιατί πριν από δεκατρία χρόνια είχαν καταδικαστεί για τον ίδιο φόνο δυο νεαροί ηδονοβλεψίες. δηλαδή ψευτοφάρμακα από ζάχαρη. Μικρές μετατοπίσεις στα συμβάντα. Αποκρύφτηκε λοιπόν από τη δημοσιότητα ότι το 44% των γυναικών που τους δόθηκαν sugar pills. οι οποίοι αντιμετώπισαν από την αρχή καχύποπτα το θρήνο του νεαρού. ίσως γιατί θα πλήγωνε την εμπιστοσύνη των Ελλήνων εραστών στον εαυτό τους. το πάθος του εισαγγελέα εναντίον των «δύο τεράτων». αποδοχές σφαλμάτων της «διοίκησης».. εισαγγελέα της εποχής. Ανάμεσα σ’ άλλα εγκλήματά του ομολόγησε το βιασμό και τη δολοφονία μιας γυναίκας που έκανε τζόκινγκ στο Σέντραλ Παρκ. συν την εσκεμμένη αυτοεξαπάτηση των ΜΜΕ από την ανάγκη τους για «πιασάρικα» θέματα. που παίζουν με την κακοήθεια της κοινής γνώμης. σμικρύνσεις και μεγεθύνσεις. Συνελήφθη στη Νέα Υόρκη σε ληστεία ένας διαβόητος εγκληματίας. είναι πιο ισχυρό σεξουαλικό όργανο. από τα «λάθη» στο Βιετνάμ μέχρι το πραξικόπημα της χούντας στην Κύπρο και την εισβολή των Τούρκων. αναλύσεις και διδάγματα από την ιστορία. το ξέρουμε καλά. Εκείνη την ημέρα συνειδητοποίησα το παράδοξο πάθος του Ντοστογιέφσκι να μελετά σχολαστικά και .

Έτρεξα. Θεωρείται στατιστικά βέβαιο ότι το 15-25% των ομολογιών κατηγορουμένων είναι αναξιόπιστες. Υπήρχε κίνδυνος να διαλυθούν δύο οικογένειες και να «σκοτωθούν» δυο παλιοί φίλοι αν αυτή κοινοποιούσε την «εμπειρία» της. είναι ισορροπημένη. αν υπήρχε κάτι στη συμπεριφορά της που να τον είχε ενθαρρύνει. Ο «βιασμός»: Όνειρα αφύπνισης Σταθερός ακροατής του Flash 96. Ο άνθρωπος πανικόβλητος μου διηγήθηκε ότι η σύζυγος στενού του φίλου απαίτησε με παράξενο τρόπο να μιλήσουν γι’ «αυτό» που συνέβη ανάμεσά τους όταν τα δύο ζευγάρια πήγαν διακοπές στα Κύθηρα. η μύτη. σοβαρή καθηγήτρια και θα ’λεγα συντηρητική». «Τι συνέβη. γιατί δεν άντεχα άλλο την απελπισία του. Αρνήθηκα και τον συμβούλεψα να δουν μαζί τον έγκυρο ψυχίατρο-ψυχαναλυτή Θανάση Τζαβάρα. Εκείνη αρνήθηκε. πίστεψε ότι την κορόιδευε και με αμφίσημη διάθεση τον απειλούσε ότι θα τα πει «όλα» στον άνδρα της αν δεν ξεκαθαρίσουν την «κατάσταση». το παραμικρό. Ήταν όλα μια χαρά και ο άνθρωπος με ικέτευε ν’ ακούσω και τις δυο πλευρές ως μεσολαβητής. στο λίγο χρόνο που είχα. την ακινητοποίησε και της έκανε πολλές φορές έρωτα. καταλήγουν μερικές φορές να αναζητούν πάση θυσία. γιατί θεώρησε ότι πάει να τη βγάλει τρελή. Η Κατερίνα. που βασίζεται σε μια πρώτη συνολική εικόνα. αληθοφανής και με προσεκτική και βαθιά παρατηρητικότητα στις κινήσεις του απρόσκλητου εραστή της. μήπως και προλάβουμε το κακό. Αυτός έκανε τα πάντα να της βγάλει από το μυαλό αυτές τις σκέψεις. εκτός ελέγχου πια. αλλά του είπε ότι ευχαρίστως θα μιλούσε σ’ εμένα. Τον «ανέκρινα» επί ώρα μπας και είναι τίποτα «Τζέκιλ και Χάιντ». Μια στιγμή μόνο προβληματίστηκε.0 ζήτησε επειγόντως να επικοινωνήσει μαζί μου το ’98 για ένα σοβαρό περιστατικό. ακόμα και με μεθόδους οριακής νομιμότητας ή και με παράνομους τρόπους. λίγο μετά το συμβάν. καθηγήτρια της φιλολογίας. Εκείνη θύμωσε. εκείνη οργιζόταν ακόμα περισσότερο. αλλά ότι την αιφνιδίασε. Η «δυσπιστία» στις πέντε αισθήσεις οδηγεί στη δημιουργία καινοτόμου λογισμικού για τη σύνθεση αξιόπιστων εικόνων των υπόπτων με βάση τις ελλειπτικές διαδοχικές προσεγγίσεις των αυτοπτών μαρτύρων. λεπτομερειακή. Δεν είπε τη λέξη «βίασε». Τα νευρικά κυκλώματα στο μυαλό μας έχουν υψηλό προγραμματισμό για την αναγνώριση των προσώπων. Η κοινή γνώμη ακούσια συνεργεί σ’ αυτές τις τρομακτικές παραμορφώσεις στο βαθμό που είναι κολλημένη στο κλισέ: Καπνός χωρίς φωτιά δεν υπάρχει! Καταπλήσσει η ανακρίβεια των «αυτοπτών μαρτύρων». και ήταν πεπεισμένη ότι ο οικογενειακός φίλος είχε ανέβει στο δωμάτιό της το μεσημέρι. του καθηγητή του Δικαίου Έντουιν Μπόρτσαρντ. οδηγούν το σκιτσογράφο της Αστυνομίας σε πορτρέτα που ούτε το 20% απ’ αυτά δεν προσεγγίζουν τη φυσιογνωμία του υπόπτου.» τη ρώτησε αυτός. Ακολούθησε στα ΜΜΕ καταιγισμός αποκαλύψεων για τις μεγάλες υποθέσεις αστυνομικής και δικαστικής πλάνης. τυφλωμένοι από τις βεβαιότητές τους ή παγιδευμένοι με πάθος στις προκαταλήψεις τους σε βάρος ενός κατηγορούμενου. Έτσι. παρέλυσε από φόβο και τελικά παραδόθηκε ακούσια στα χέρια του. ακόμα κι αν εκμαιεύονται δίχως άσκηση φυσικής βίας και βασανιστηρίων. Επέμενε . στη Βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης και πρόλαβα να διαβάσω ένα βιβλίο του 1932 με τίτλο Καταδικάζοντας τον Αθώο: Εξήντα πέντε σφάλματα των μηχανισμών της Δικαιοσύνης. Η καθιέρωση των εξετάσεων του DNA υποχρέωσε εκ των υστέρων μερικούς δικαστές-θρύλους των ΗΠΑ να προχωρήσουν σε δημόσια και δραματική ομολογία της πλάνης τους. Και αυτό το ποσοστό ελαχιστοποιείται όσο απομακρύνεται χρονικά ο αυτόπτης μάρτυρας από το συμβάν. η οποία ήταν ακούσια και δεν οφειλόταν βέβαια σε κανενός είδους αθέμιτες παρεμβάσεις. παρά την τρομακτική δοκιμασία που περνούσε. Παραβιάζοντας όλες μου τις αρχές δέχτηκα. Η αφήγηση του «βιασμού» ήταν συνεκτική.» «Όχι. Εκείνο που την τρέλαινε πάντως ήταν η υποτιθέμενη ηθοποιία του. Ανακριτές ή ντετέκτιβς. αλλά το απέκλεισε κατηγορηματικά δίχως να την έχω ρωτήσει κάτι σχετικό. «Έχει ιστορικό παράνοιας. το στόμα. δεν ταυτίζεται με την ανάλογη ικανότητα περιγραφής των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του προσώπου όπως είναι τα μάτια. μου απάντησε.σε βάθος δικογραφίες και να παρακολουθεί με προσοχή τα ρεπορτάζ από τις μεγάλες δίκες. όταν ο σύζυγός της ψάρευε με ψαροντούφεκο. ακόμα και οι νωπές μαρτυρίες. σου δημιουργούσε εμπιστοσύνη και δεν υπήρχε τίποτα στη συμπεριφορά της που να προδίδει τρέλα ή έλλειψη αξιοπιστίας. Τίποτα το παραληρηματικό. αυτοδικαιολογητικές επιβεβαιώσεις των πρώτων βιαστικών μεροληπτικών αποφάνσεών τους. Η ικανότητα της αναγνώρισης όμως.

διέκοψε απότομα και μου λέει «το ονειρεύτηκα. Πολλές φορές αυτή η εμπειρία συνοδεύεται από αίσθημα “παγώματος” και φόβου. Δεν αντέδρασα.ότι «πάγωσε» από τον τρόμο και αντιμετώπιζε με πανικό το ενδεχόμενο να ανέβαινε ο άντρας της ή η γυναίκα του ή τα μικρά παιδιά τους στο δωμάτιο. ή εκείνοι που αλλάζουν περιβάλλον στον ύπνο τους. αλλά επειδή είναι μεγαλοφυής και με φοβερή διαίσθηση. καμιά φορά στο 30% περίπου του πληθυσμού αυτό το φαινόμενο. Κατερίνα. παίρνοντας τοις μετρητοίς τις εντυπώσεις και τις αξιολογικές κρίσεις μας. ίσως και αυτοκαταστροφική. ε. μέχρι να ξυπνήσεις ολοκληρωτικά. Η υπόθεση είχε αίσιο τέλος. είδες όνειρο ότι σου έκανε έρωτα ο Γιώργος. Η σιέστα. δημιούργησαν τη μόδα να προβάλλουν τα άτομα στο παρελθόν τους όλες τις δυσκολίες και τις ατυχίες της προσωπικής τους ζωής. Το παράδοξο είναι ότι αυτόματα σχημάτισα την εντύπωση πως έλεγαν και οι δύο την αλήθεια! Τη ρώτησα αν η σιέστα. Λέγεται sleep paralysis. ξεχάστηκες. αλλά ούτε το 5% δεν το συγκρατεί. η ασύνειδη απώθηση μιας ερωτικής επιθυμίας ήταν πολύ ισχυρότερη στον υποτιθέμενο βιαστή. ένα περιστατικό που του είχα «αφηγηθεί». γυμναστές. ο μεσημεριανός της ύπνος. αν και στο στόρι του είχε συνοχή και ανασυνέθετε με «δημιουργικό» τρόπο θραύσματα εντυπώσεων. να γλιστρήσουν και οι δύο σε εκ των υστέρων διαδικασίες αμοιβαίας αποπλάνησης και το ονειρικό φανταστικό σεξ της Κατερίνας να μετεξελιχθεί σε μια βασανιστική. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις αρνούμαι να ακούσω τις αιτιάσεις των δύο αντιμάχων στρατοπέδων. τρυφερότητα. αλλά και δίχως τη βίαιη απώθησή του εκ μέρους σου. θείους. talk show της τηλεόρασης και κυρίως η ακραία και ανεύθυνη εμπορευματοποίηση του επαγγέλματος του ψυχολόγου με χαμηλά επιστημονικά στάνταρντ. το αγνοούσα παντελώς. Το όνειρο της Κατερίνας μεταμφίεζε σε βιασμό μια καλά απωθημένη στο ασυνείδητο επιθυμία της. Ο «αυτόπτης μάρτυρας» ακόμα μια φορά αυτοεξαπατάται. «Συμβαίνει. είτε άνθρωποι με βαθιά εξάντληση και κόπωση». όταν βλέπουμε όνειρα. Η ετοιμότητά μου να αναγνωρίσω το φαινόμενο sleep paralysis έχει σχέση με μια προσωπική εμπειρία με κορυφαία πολιτική και πολιτιστική προσωπικότητα της Ελλάδας. Μια μέρα άρχισε να σχολιάζει. μια επιδημία δημοσιοποίησης σεξουαλικών κακοποιήσεων σε παιδική ηλικία. Τη δεκαετία του ’90 εμφανίστηκε. Δηλαδή το παράκανε και μπήκε στη φάση του ύπνου REM. Κινηματογραφικές ταινίες. είχε ξεπεράσει τη μία ώρα. Δηλαδή συνέχιζες να ονειρεύεσαι ενώ είχες ξυπνήσει. Απαιτώ εφτά μικρές ιστορίες που ανακαλούν ερωτισμό. Υπολόγισε ότι μέχρι το «συμβάν» είχε κοιμηθεί γύρω στα εβδομήντα λεπτά. αλληλεγγύη ή ακόμα . Έπεσες για ύπνο. μέσα κυρίως από την υστερία της για εξηγήσεις. Χωρισμοί: Ιστορίες αγάπης-μίσους Πριν αρχίσουμε να «θάβουμε» τους άλλους. όπως εσύ στις διακοπές. εκτός κι αν δεχθούν προκαταβολικά να αφηγηθεί καθένας από την πλευρά του τις εφτά καλύτερες στιγμές από τη σχέση τους. Το παθαίνουν πιο συχνά όσοι κάνουν υπερατλαντικά ταξίδια. Είχα μείνει άφωνος και κατάπληκτος.» Έτσι μελέτησα συστηματικά το φαινόμενο sleep paralysis. τότε. παραλλάσσει γεγονότα και μνήμες. μπήκες στη φάση του βαθύ ύπνου. ιερείς. τον άφησα να ξετυλίγει τις σκέψεις του. θετούς πατεράδες. οι οποίοι κοινοποιούσαν στην TV τα σχετικά τραύματά τους από πατεράδες. κι ένιωθες ακίνητη γιατί σ’ αυτή τη φάση του ύπνου το μυαλό ακινητοποιεί το σώμα μας. επινοεί αυτοδικαιολογητικές ιστορίες όπως τον βολεύει και ακόμα συμμετέχει σ’ ένα σπιράλ αντεκδικήσεων και προσβολών δίχως όρια. που καθαρίζει το μυαλό και ξεκουράζει από τα περιττά τη βραχυπρόθεσμη μνήμη. Μπήκες σε φάση αφύπνισης. Διαφορετικά θα χτυπιόμασταν στον ύπνο μας ή θα τρέχαμε κοιμισμένοι. ο οποίος σταδιακά απομακρύνθηκε και από τον παλιό του φίλο. αλλά δεν είχε δώσει ακόμα το μυαλό εντολή στο σώμα να ξυπνήσει και να κινηθεί κι έτσι συνέχιζες για μερικά δευτερόλεπτα να γεννάς ονειρικές εικόνες ακινητοποιημένη. έκανε παιδιά κι όμως τώρα ο ένας συντάσσει εναντίον του άλλου ένα διαβολικό κατηγορητήριο. στην περίπτωση της καθηγήτριας είχε κάποιο «ατύχημα». δίχως τη συγκατάθεσή σου. Υπήρχε πάντως ένα ενδεχόμενο. εμπειρία. σε αφύσικα μεγάλο αριθμό ενηλίκων. ας βάλουμε στο μυαλό μας ένα φιλικό μας πρώην ερωτευμένο ζευγάρι που έζησε πολλά πράγματα μαζί. στις ΗΠΑ κυρίως. με δέος μάλιστα. με τις γρήγορες κινήσεις των ματιών. αφού ποτέ δεν του είχα πει οτιδήποτε ανάλογο. Στην περίπτωσή της. φημών και ακριτομυθιών μιας εποχής.

Λέμε «δεν μ’ αρέσει αυτό» ή «δεν είμαι καλός σ’ αυτό». ο οποίος άφησε τη Lehman Brothers να χρεωκοπήσει και πυροδότησε την αλυσιδωτή αντίδραση της χρηματοπιστωτικής κρίσης. που λίγους μήνες πριν τον αποθέωνε στην Αθήνα σύσσωμη η ελληνική πολιτική και επιχειρηματική τάξη «σόρταρε» ανενδοίαστα με τα ελληνικά ομόλογα. Πάμε για χρεωκοπία!» Στην αρχή νόμισα ότι ήταν αυτοσαρκαστικό. σε ερώτηση αν συμμετέχει στις αγοραπωλησίες ελληνικών ομολόγων. Οι αγορές τώρα χάνουν την υπομονή τους και υπεραντιδρούν με πανικό. Τα ασφαλιστικά ταμεία δεν χρεωκοπούν ποτέ. ιδιαίτερα τα δύο τελευταία χρόνια. Σε πέντε μέρες τον Απρίλη του 2010 τα επιτόκια δανεισμού της Ελλάδας άγγιξαν το όριο άμεσου «κινδύνου χρεωκοπίας» κι εγώ έτρεμα μη φτάσουμε στο αμετάκλητο σημείο στροφής προς τη χιονοστιβάδα. Την ανησυχία μου πολλαπλασίαζε η πεποίθηση ότι η διάθεση των αγορών δεν προσδιορίζεται μόνο από τα αντικειμενικά θεμελιώδη δεδομένα. Πρέπει να είχα γίνει πια προληπτικός. αποδεικνύεται ευεργετικό σε πολλές περιπτώσεις. «Διπλή συνείδηση» εν μέσω χρεωκοπίας Η τρίτη στη σειρά Μαύρη Εβδομάδα της γενιάς μου είναι νομίζω μεταξύ Δευτέρας 5 και Κυριακής 11 Απριλίου του 2010. με αβέβαιη κατάληξη. ας δράσουμε. τη Μαύρη Πέμπτη πήρα email από ένα σοβαρό άνθρωπο που έλεγε: «Σας τα ’λεγα. ενώ η νέα κυβέρνηση είχε χαλαρή εκκίνηση στις πρώτες Εκατό Ημέρες. Και αυτή η εμπιστοσύνη. που καλούν την Ελλάδα να μην περιμένει άλλο τη Γερμανία. μια γενικευμένη κρίση του δημοσίου χρέους και όχι μια πρόσκαιρη επίθεση των κερδοσκόπων. πότε σταδιακά και πότε με επιτάχυνση. Ο παραλογισμός που συνοδεύει τους χωρισμούς είναι μια διδακτική προειδοποίηση ώστε να μπλοκάρουμε τους συναισθηματικούς μηχανισμούς που μεταμορφώνουν τις ιστορίες αγάπης σε ιστορίες μίσους στις ανθρώπινες σχέσεις. Νευρική κρίση στην ευρωζώνη. Οι άλλες δύο είναι η κήρυξη της δικτατορίας τον Απρίλη του ’67 και η εβδομάδα του προδοτικού χουντικού πραξικοπήματος στην Κύπρο. Η πολιτική και οικονομική ελίτ της χώρας στο μεγαλύτερο μέρος της έπρεπε να αντικρίσει επί ξύλου κρεμάμενο τον Έλληνα Πρωθυπουργό στο Νταβός. τα οποία έτσι κι αλλιώς ήταν δραματικά. Ο σοβαρός καθηγητής Ρόγκοφ διέρρεε πως αν ο Στίγκλιτς συμβουλεύει τον Έλληνα πρωθυπουργό ας «σορτάρουμε» ελληνικό χρέος. και τη δεύτερη ο Πρόεδρος Χέρμπερτ Χούβερ το 1930 στην κορύφωση του Μεγάλου Κραχ. Την πρώτη την είχε κάνει πριν και ο υπουργός των ΗΠΑ Πόλσον. Ο Σαρκοζί στη Σύσκεψη Κορυφής ουρλιάζει: «Επιτέλους. Πρόεδρε! (2009) και καταδίκαζε . στοιχημάτιζε στον κίνδυνο άμεσης χρεωκοπίας. Ο άνθρωπος αυτός με κριτίκαρε συστηματικά για κινδυνολογία και είχε υιοθετήσει την επίσημη αφήγηση της δεκαετίας: Η Ελλάδα του ευρώ και των Ολυμπιακών Αγώνων δεν διατρέχει πια κίνδυνο οικονομικής χρεωκοπίας. Αρχίζω σαν προληπτική γριά να υπολογίζω ακόμα και τη γρουσουζιά! Σ’ αυτό το κλίμα λοιπόν. Ψυχολογικό σοκ. δεξιά και αριστερο-προοδευτικά. «δεν κάνω γι’ αυτό» και κλείνουμε ερμητικά τον εαυτό μας γιατί βαριόμαστε να προσπαθήσουμε ή ντρεπόμαστε τις αναπόφευκτες αποτυχίες στις δοκιμές μας ή φοβόμαστε τις συγκρίσεις με άλλους. Και γενικά διακινούσε τις ειδυλλιακές εικόνες για τις ανεξάντλητες δυνατότητες της κρατικής παρέμβασης με υπερδανεισμό και ακόμα όλα τα κλισέ της αφελούς ελληνικής εκδοχής των voodoo economics. «Αγωνία μετατραυματικής παραμόρφωσης» γράφουν οι Financial Times. μην ταλαντευόμαστε άλλο».και καβγάδες ή σκηνές ζηλοτυπίας που οδήγησαν σε αναθέρμανση της αμοιβαίας επιθυμίας. αφού μ’ έπιανε μια ασυνήθιστη ανησυχία ακόμη και με τις δηλώσεις του Πρωθυπουργού «το όπλο πάνω στο τραπέζι» και «τα χειρότερα είναι πια πίσω μας». Το «εφτά» σαν μέθοδος. Δίχως περιστροφές ειρωνευόταν αφ’ υψηλού τα σήματα κινδύνου για χρεωκοπία που εξέπεμπαν το Λευκό κοτσύφι (2008) και το Ε. με συνέπεια την εισβολή των τουρκικών στρατευμάτων. αλλά να προσφύγει άμεσα στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. που οδηγεί στη στάση πληρωμών. είχε εξατμιστεί. όπως είναι η εμπιστοσύνη στις δυνατότητες του πολιτικού και οικονομικού συστήματος να τα βγάλει πέρα με την απειλή. Δεν έχουν τέλος οι αυτοδικαιολογητικές μας ιστορίες. στα κόμματα και στις κάθε είδους παρατάξεις. αλλά και από «άυλους» παράγοντες. που συνοδεύεται τουλάχιστον από προσωρινή κατάπαυση του «πυρός». γιατί τα κράτη δεν χρεωκοπούν ποτέ. Οι Αμερικανοί πιέζουν για άμεσα μέτρα από το φόβο μόλυνσης της παγκόσμιας αγοράς ομολόγων. αυτοκριτικό. Ο γκουρού των επενδυτών Μπάφετ. στις οικογένειες. για να συνειδητοποιήσει επιτέλους ότι βρισκόταν σε εξέλιξη. Ο απίθανος «μίστερ καταστροφή» Ρουμπινί. δηλώνει «δεν συνηθίζω να βλέπω ταινίες με κακό τέλος». στις φιλίες.

για να δείξουμε ότι ήμασταν πάντα σωστοί. η οποία ήταν απολύτως δική τους. εκτός κι αν γρηγορότερα ή αργότερα η λανθασμένη πίστη μας ξεφουσκώσει οριστικά απέναντι στη σκληρή πραγματικότητα. κάνει το παρακάτω συγγενές σχόλιο: «Είμαστε ικανοί να πιστεύουμε πράγματα που γνωρίζουμε ότι δεν είναι αληθινά και στη συνέχεια. διπλής «δικαιοσύνης». μικρότητες. όπως ήταν ο Όργουελ. κτήμα τους. Δυστυχώς η διπλή συνείδηση. «επίσημη» συνείδηση με την οποία προσαρμόζεται και ευδοκιμεί σ’ ένα περιβάλλον και μια «δεύτερη». διπλής «κομματικότητας». συνήθως πάνω σε ερείπια». διπλής γλώσσας. Ένας άνθρωπος έχει διπλή συνείδηση! Μια ρητή. παραμορφώνονται και διαμορφώνουν σε κοινωνική κλίμακα το φαινόμενο της διπλής γραφειοκρατικής συνείδησης. υποκρισία ή και εξαθλίωση. διαφορετικά η επόμενη κυβέρνηση δεν θα είναι «ελληνική»! Ελλάδα κράτα το κεφάλι έξω από το νερό! Πού οφείλεται αυτή η μυστηριώδης και παράλογη αντιστροφή των εντυπώσεων του φίλου μας σχετικά με τις προσωπικές θέσεις του στο πρόσφατο παρελθόν. ακόμα κι αν στηρίζεται από την αμνησία της κοινής γνώμης. διπλής ηθικής. Ένας ευαίσθητος παρατηρητής των καταστάσεων αυτών. . Ένιωθα σαν να το έχω ξαναζήσει αυτό το φαινόμενο. που δεν γίνεται εύκολα αντιληπτή από τους φορείς της. καλά επεξεργασμένες και εμπεδωμένες αντιλήψεις. ενώ έχουν πέσει σε μεγάλο λάκκο. Έτσι συνέβη το απίθανο και φαινομενικά παράλογο. οι οποίοι τη βιώνουν και τη συνηθίζουν σαν μια φυσιολογική κατάσταση. Κοινωνίες που υποκύπτουν εν μέσω της μεγαλύτερης μεταπολεμικής οικονομικής και κοινωνικής κρίσης στις σειρήνες των μηχανισμών της αυτοδικαιολόγησηςαυτοεξαπάτησης και συνεχίζουν να «σκάβουν». με θρασύτητα να μεταστρέφουμε τα γεγονότα. οδηγούνται στην αυτοτροφοδοτούμενη αυτοπαγίδευση-αυτοκαταστροφή και στις δικές τους «χαμένες δεκαετίες». δεν έχει κατά κανόνα καλά ξετελέματα.προεκλογικές διατυπώσεις μου όπως: Κίνδυνος συγχρονισμού καταστροφικών δυνάμεων που θα δώσουν Ημέρα Κρίσεως! Εθνικός Συναγερμός! Γρήγορα «ζώνη ασφαλείας» στη χώρα. Η «επίσημη» συνείδησή τους εξαφανίστηκε και αναδύθηκε έτοιμη η «δεύτερη» συνείδηση. αποκρύπτει τις αμφιβολίες της από τον ίδιο τον εαυτό της. κρατιέται σε λήθαργο κι όμως μπορεί να αναδυθεί αιφνίδια ως κυρίαρχη σε συνθήκες καταρρεύσεων. μεγάλων ανακατατάξεων. Αναφέρομαι στα σχετικά αθώα υβρίδια «διπλής συνείδησης» και «διπλής ηθικής» στις πρώτες μετεπαναστατικές περιόδους. αυτά τα υβρίδια σταδιακά πολλαπλασιάζονται. αλλά σε χρόνο μηδέν βρέθηκαν με πλήρη και διαυγή ανάλυση των αιτίων της χρεωκοπίας με βαθιές. ψυχολογικών σοκ ή ακραίων ηθικών διλημμάτων. όταν κατέρρεε το τείχος όχι μόνο δεν κούνησαν ούτε το δάχτυλό τους για να υπερασπιστούν οτιδήποτε. που διαψεύδει την πρώτη αλλά υποχωρεί στο βάθος. επεκτείνονται. Οι άνθρωποι διατηρούν ακόμα ζωντανά τα επαναστατικά ιδανικά και την αξιοπρέπειά τους. Θεωρητικά αυτή η διαδικασία μπορεί να επαναλαμβάνεται για απεριόριστο διάστημα. αφού δεν πρόκειται ούτε για τυχοδιώκτη οπορτουνιστή τύπο ούτε για σχιζοφρενή. διπλής καθημερινότητας. Στη συνέχεια. διπλής «αγοράς». όταν τελικά αποδειχθούν λανθασμένες οι εκτιμήσεις μας. στον «υπαρκτό σοσιαλισμό». Το έχω ζήσει και μελετήσει σε άλλες ιστορικές και πολιτικο-κοινωνικές συντεταγμένες. αλλά επινοούν αναγκαστικά αυτοδικαιολογητικές ιστορίες για να επιζήσουν και να τα βγάλουν πέρα σε μια πολύ σκληρή πραγματικότητα γεμάτη στερήσεις. κι όχι χυδαία οπορτουνιστική προσαρμογή στα νέα δεδομένα! Το φαινόμενο της «διπλής συνείδησης» εμφανίζεται σε μεγάλη ποικιλία ανθρωπίνων καταστάσεων πέρα από την πολιτική και τη δημόσια σφαίρα. Πώς γεννήθηκε μέσα του με αυτοματισμό ένας «ειλικρινής» μηχανισμός αυτοδικαιολόγησης και αυτοεξαπάτησης. με ξεχωριστή μόρφωση και ηθική συγκρότηση (δεν αναφέρομαι προφανώς στα αρπακτικά της νομενκλατούρας που σ’ ένα βράδυ έγιναν ολιγάρχες καπιταλιστές). Σοβαροί και υπεύθυνοι παράγοντες του συστήματος του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Είχα τη βεβαιότητα ότι ο αποστολέας του email δεν ψευδόταν συνειδητά.

άρρητη ενστικτώδη γεωμετρία των «παιγνίων» στις κινήσεις της ομάδας του Πελέ. το συνδυασμό του αυτοσχεδιασμού με την υπονοούμενη. οσμίζεται. δεν είναι κολλημένο σε μια και μόνη αλλά σε ποικιλία απαντήσεων και ταυτόχρονα είναι ανοιχτό στο απροσδόκητο που φέρνει η ζωή και η εξέλιξη. τη χτυπά δυνατά στο πλάι με εξωτερικό φάλτσο. Η Έβδομη Αίσθηση τρέφεται από τη διανοητική και ηθική μετριοπάθεια κι όχι από τις ψευδαισθήσεις παντογνωσίας και παντοδυναμίας. Ένας ικανός και ευφάνταστος καθηγητής της Φυσικής θα μπορούσε να τραβήξει το ενδιαφέρον των ποδοσφαιρόφιλων μαθητών ή των φοιτητών με τις διαφορικές εξισώσεις που περιγράφουν την αεροδυναμική τροχιά της μπάλας. την κλίση. σκέφτομαι. από κάποια εξ αποκαλύψεως επιστημονική. με τη μεταβαλλόμενη ταχύτητά της. πρωτοετής φοιτητής. Δεν κατατρίβεται με μοντέλα και διανοητικές υπερκατασκευές που υπόσχονται μοναδική. τη βαρύτητα. όπως ο Γαλλοαλγερινός Ζιντάν. Ο διαιτητής κανονίζει το αμυντικό τείχος. αλλά δεν μπορούσε να «το πει» στη συνέντευξη που ακολούθησε. οι παίκτες στο τείχος αναπηδούν. καθώς κυρτώνει υπερβολικά το σώμα του. νομίζεις ότι με την τροχιά της θα φύγει άουτ ψηλά από τα οριζόντια δοκάρια αλλά αυτή. όπως είπε ο Παστέρ. Τοποθετεί την μπάλα. ιδεολογική ή θρησκευτική αλήθεια. αυτή ανυψώνεται. στρίβει στη διάρκεια της πορείας της από δεξιά προς τα αριστερά κι ύστερα κατεβαίνει απότομα και καρφώνεται στα δίχτυα γλείφοντας το δοκάρι! Ο τερματοφύλακας. Σ’ ένα πολύπλοκο. την αντίσταση του αέρα. Ο τερματοφύλακας καλύπτει το υπόλοιπο 23% και το δεύτερο δοκάρι. Παλιότερα είχα περιγράψει το βαθύ «γεωμετρικό ένστικτο» του θρυλικού Μίμη Δομάζου του Παναθηναϊκού στον ελεύθερο χώρο. Οι επιλογές του Ζιντάν είναι λίγες. τον άξονα και την τύρβη περιστροφής. δεν προκύπτει από την επιφοίτηση καμιάς μεγαλοφυΐας. ο οποίος βέβαια ήταν σκράπας στη γεωμετρία. διαισθάνεται. Και πριν από σαράντα χρόνια στο μυθικό τελικό Βραζιλία . Είναι το πνεύμα που πλαγιοκοπεί.Η εβδόμη πλαγία του Ζινεντίν Ζιντάν Η διάθεσή μου επαναστατεί εναντίον του ραντεβού που έχω σε λίγες ώρες στο Λονγκ Άιλαντ της Νέας Υόρκης. Αυτό είναι η Έβδομη Αίσθηση. ριζική. προσεγγίζει ένα σύνθετο πρόβλημα σταδιακά και έμμεσα.Ιταλία 4-1 είχα τη χαρά και τη συγκίνηση να παρουσιάσω. Θυμήθηκα ξανά το «σπρώξε την πόρτα!» του πατέρα μου. Ο Ζιντάν ετοιμάζεται να χτυπήσει φάουλ 25 μέτρα από την εστία περίπου 20° δεξιά από τον κάθετο άξονα του σημείου του πέναλτι. Ο Βραζιλιάνος άσος. . παίρνει φόρα και. με τη βαθιά πεποίθηση ότι «η τύχη είναι με τα προετοιμασμένα μυαλά». μένει εμβρόντητος. χαοτικό και αβέβαιο κόσμο όλες οι γνώσεις. από τους δυο τρεις καλύτερους στον κόσμο. καθώς περιστρέφεται με ταχύτητα. Ο Ζιντάν με μια υψηλής ευφυΐας ενέργεια μου υπενθύμισε ότι γνωρίζουμε πολύ περισσότερα απ’ όσα μπορούμε να πούμε. Με εξωτερικό φάλτσο Η σκηνή είναι σπάνιας γοητείας από αθλητική. καθολική. Έβδομη Αίσθηση είναι αυτό που γνωρίζουν οι άνθρωποι δίχως να μπορούν πάντα να το περιγράψουν με τη γλώσσα της γνώσης και της επιστήμης. που μου φαίνεται ότι καλύπτει το ένα δοκάρι και το 77% της εστίας. περνά πάνω από τη δεξιά πλευρά του τείχους. «το έκανε». οι εξειδικεύσεις και οι συσχετίσεις είναι ατελείς και είναι μάταιο και επικίνδυνο να καθηλωθούμε σε μια προκαθορισμένη μαγική λύση. Το σουτ ήταν άπιαστο και μεγαλοφυές από γεωμετρική άποψη. Ο αιφνιδιασμός ήταν απόλυτος. το ολικό εξωτερικό ή το λεγόμενο ανάποδο φάλτσο. ακολουθεί την παρακαμπτήριο. γεωμετρική και αεροδυναμική άποψη. Η Έβδομη Αίσθηση είναι το ένστικτο του πειραματισμού και της δοκιμής που μπουσουλά. καθώς έβλεπα πριν από λίγο στο κανάλι των sports τις καλύτερες φάσεις της ποδοσφαιρικής χρονιάς. η μπάλα περνά λίγο πάνω από τα κεφάλια τους. Εννοείται ότι οι εξισώσεις θα ήταν διαφορετικές αν ο Ζιντάν επέλεγε αντί για το μερικό εξωτερικό φάλτσο. τελική λύση στα προβλήματα του ανθρώπου. Η Έβδομη Αίσθηση. ψηλαφεί.

οι οποίες θα αναλάβουν απλώς το έργο της καταπόνησης του αντιπάλου. Οι «θνητοί» εκτελεστές του πέναλτι μπορούν να περιμένουν μέχρι να δουν προς τα πού θα βουτήξει ο τερματοφύλακας και στέλνουν την μπάλα στην άλλη κατεύθυνση. άσε τι λένε. κατά μέτωπο. Είμαι φίλαθλος αλλά όχι και ειδικός στη βιο-μηχανική. Τι είδε ο Μέσσι που δεν το βλέπουμε εμείς. Η Έβδομη Αίσθηση στην περίπτωση της πλάγιας σκέψης μπορεί δικαιωματικά να ονομαστεί η «εβδόμη πλαγία» του Ζινεντίν Ζιντάν. αλλά οι πιθανότητες να το επιτύχουν κατά τη μέθοδο του Ζιντάν ή του Μπέκαμ και των παλαιότερων Βραζιλιάνων μετρ είναι ελάχιστες. επαναλαμβάνουν μια εκτέλεση που την έχουν δοκιμάσει πολλές φορές.Μέσσι Ο Λιονέλ Μέσσι ετοιμάζεται να κτυπήσει πέναλτι. Η υπερβολική. Τα τρία «Μ»: Μαραντόνα . αντίθετα. τη φυσιολογία και την ψυχολογία του ποδοσφαίρου. Καταλήγω ότι ο Λιονέλ Μέσσι «διάβασε» με τη διαίσθησή του μια ενστικτώδη μετατόπιση του κέντρου βάρους του τερματοφύλακα προς τον αριστερό του μηρό και σούταρε στην άλλη γωνία. επιβάλλει την επίγνωση των ορίων.Είναι φυσικό οι προπονητές να διδάσκουν αυτό το χτύπημα φάουλ. αλλά αφηνόταν να παρασύρεται και να γοητεύει με μια πλάγια κίνηση ζωηρών αφηγήσεων. Δεν ήταν μια ευθύγραμμη και προβλέψιμη παράθεση αποδεικτικών στοιχείων. Στη ζωή. Είναι η Έβδομη Αίσθηση του καλύτερου ποδοσφαιριστή στον κόσμο στο δικό του πεδίο.τι φαίνεται όχι. η μπάλα στρίβει από δεξιά προς τ’ αριστερά κι από πάνω προς τα κάτω. δεν διακινδυνεύουν αυτοσχεδιασμούς καθώς χτυπούν την μπάλα και η μόνη έγνοια τους είναι να τη στείλουν πέρα από το ανώτερο όριο της εμβέλειας του τερματοφύλακα και. έχουν αποφασίσει πού θα σουτάρουν πριν φτάσουν στο σημείο του πέναλτι. που ελπίζει σ’ ένα ενστικτώδες ρήγμα στο αμυντικό τείχος. Όχι! Το ερώτημα κόλλησε στο μυαλό μου. Οι πιο πολλοί πάντως εκτελεστές. ο οποίος πάντως πέφτει στη λάθος γωνία. «Το έκανε». της οποίας τα αποτελέσματα πολλαπλασίαζαν η αισθητική και το συναίσθημα. σουτάρει δίχως εμείς να βλέπουμε ακόμα καμιά ορατή κίνηση του τερματοφύλακα. Μπορεί να μας το πει. Σούταρε τυχαία και του βγήκε. όσες φορές και να ρωτήθηκε. Αν μετά δέκα χρόνια ο Μέσσι γίνει δάσκαλος του ποδοσφαίρου ή προπονητής θα διαθέτει ανάλογη Έβδομη Αίσθηση . Η τέχνη του λόγου. μέχρι την κατάλληλη στιγμή να επιτύχει τον απόλυτο αιφνιδιασμό του αντιπάλου. Τώρα ο Μέσσι παίρνει φόρα. δεν μπορούσε «να το πει». πλάγια και τεθλασμένη κίνηση. πατούσε γερά στη λογική. όπως και το μη ελεγχόμενο φάλτσο στην μπάλα τη βγάζει άουτ πάνω ή πέρα από τα δοκάρια. με διακυμάνσεις στο ρυθμό. στον τονισμό. Καμιά φορά μάλιστα συμφέρει να μην παρατάσσουμε τις πιο ικανές και φρέσκιες δυνάμεις μας στο κεντρικό μέτωπο αλλά τις τετριμμένες και κορεσμένες. όπως και του σουτ του Ζιντάν. τη στρατιωτική τέχνη και γενικά στα παίγνια δεν κάνουμε πάντα ευθεία επίθεση. Προσπαθήστε να φανταστείτε το άγχος στον ψυχολογικό πόλεμο εκτελεστήτερματοφύλακα. βέβαια. στην εμφάνιση και τη δραματική ένταση. ας πούμε. Ο Ζιντάν δεν επέλεξε τον κλασικό ευθύγραμμο κεραυνό. δεν αντέχουν την αμφιβολία και το ζύγισμα των πιθανοτήτων στα κλάσματα του δευτερολέπτου. όπως θα είχε παρατηρήσει ένας μελετητής στο εργαστήριό του. την πολιτική. αλλά ο μελαγχολικός κι εσωστρεφής Γαλλοαλγερινός Ζιντάν. κινείται διά της πλαγίας. για να περικυκλώσουμε τον αντίπαλο και να τον υποχρεώσουμε να παραδοθεί. με χιούμορ και χαρακτηρολογία. να έχουν την τύχη με το μέρος τους. φτιάχνοντας για ώρες το ψηφιακό κινησιογράφημα με επεξεργασία καρέ καρέ των κινήσεων του γκολκήπερ τουλάχιστον από τρεις κάμερες. Ξαναβλέπουμε τη φάση από διαφορετικές κάμερες. μέχρι την κατάλληλη στιγμή που θα επιτεθούμε από τα πλάγια με τις ξεκούραστες μονάδες. την επιστήμη.Μουρίνιο . Απ’ ό. Προτιμούμε την έμμεση. Οι πιο τολμηροί εκτελεστές για να το πετύχουν κοντοστέκονται στιγμιαία στο τρέξιμό τους προς το σημείο του πέναλτι. Το σουτ με φάλτσο του Ζιντάν είναι μια μεταφορά για τη στρατηγική της σκέψης μας μπροστά σε περίπλοκα προβλήματα. Την τροχιά της μπάλας του Ζιντάν «ακολουθούσε» και η υψηλή ρητορική τέχνη των Ελλήνων και των Ρωμαίων. με την ελπίδα ότι θα παρασύρουν πρόωρα τον τερματοφύλακα να βουτήξει. οι παίκτες να το μελετούν συστηματικά σε video και να το δοκιμάζουν άπειρες φορές στην προπόνηση. κακοήθεια ή η υπερβολή στην καλολογία ή στο χιούμορ αποτυγχάνει το στόχο της. Πολλοί από μας γνωρίζουμε τις εξισώσεις ή έχουμε τη γλώσσα να το αφηγηθούμε. δεν μπορούσε ν’ ανοίξει το στόμα του.

Αυτή η αρνητική συσχέτιση των δυο ιδιοτήτων μπορεί να εμφανιστεί και σε άλλα πεδία. Εμείς. έτσι πίστευα. της Μπάγερν και της Ίντερ. Οι πιθανότητες του Μέσσι στην Εθνική Αργεντινής ήταν 1:5 σε σχέση με τις πιθανότητές του στην Μπαρτσελόνα! Ο Μαραντόνα είδε στον Μέσσι τον ίδιο τον εαυτό του να ντριπλάρει ξανά από τη μεσαία γραμμή όλη την Εθνική Αγγλίας στη σειρά και να βάζει γκολ όπως το 1986. που δούλευαν όλοι γι’ αυτόν. η Βραζιλία με τον καλύτερο ποδοσφαιριστή του κόσμου. ισχυρίζονταν. έπρεπε να την κουβαλά ο ίδιος. Πάμε τώρα στο τρίτο «Μ». Δεν ήταν καν ο desperado. Αλλά ο Μαραντόνα το 1986 είχε μεγαλοφυείς μέσους πίσω του. «Το λέει η στατιστική». Δεν ήταν όμως μόνο του Μέσσι. τον Πελέ.στο νέο του ρόλο. ο Ντι Στέφανο. Ο ένας πρεσβεύει το επιθετικό ποδόσφαιρο. διαφωνήσαμε δημόσια. που έμαθε τα μυστικά της μπάλας . του θρύλου. Θα μπορεί να τη μεταβιβάσει σε νεότερους ποδοσφαιριστές. όπως ο προπονητής του στην Μπαρτσελόνα. Φυσιολογικά. Τον κυνηγά μια ζωή η κατάρα Λίγες μέρες πριν παρακολουθήσαμε τη σύγκρουση δύο μεγάλων προπονητών. ο translator. βασικά θεωρητικών. ο απελπισμένος «αντάρτης» που παλεύει δέκα φορές πιο γενναία όταν ξέρει προκαταβολικά ότι η μάχη είναι χαμένη. Μια τυφλή Τρόικα Μοίρα τον οδηγούσε στο χαμό! Το δαιμονικό ένστικτο του παίκτη Μαραντόνα δεν το κληρονόμησε ο κόουτς Μαραντόνα. το οποίο μας προειδοποιεί πότε ο παλιός αρχηγός θέλει ασύνειδα να γίνει όλεθρος για τους διαδόχους του. Δίχως να το συνειδητοποιεί έγινε ο βασιλιάς Ληρ του Μέσσι. ο Κρόιφ. ενώ ο Μέσσι είχε το πολύ έναν. δηλαδή την τελευταία ελπίδα του να ζήσει σαν κανονικός άνθρωπος. έστω κι αν ρίσκαρε τη φήμη και το προπονητικό του μέλλον. οι περισσότεροι παρατηρητές συμφώνησαν ότι αυτός ο άνθρωπος θα σηκώσει το Παγκόσμιο Κύπελλο στη Νότια Αφρική για λογαριασμό της Αργεντινής στις 11 Ιουλίου του 2010. που έχουμε αναπτύξει στο Ζητούνται αλχημιστές. ο Μπέκαμ. ο άλλος ενδιαφέρεται μόνο για τη νίκη. Αν σήκωνε το Παγκόσμιο Κύπελλο ο Μέσσι θα τέλειωνε οριστικά το ιστορικό δίλημμα «Πελέ ή Μαραντόνα καλύτερος ποδοσφαιριστής όλων των εποχών» και η Αργεντινή του Μέσσι θα επισκίαζε αυτήν του ’86. του Μαραντόνα. τον «πεπτωκότα θεό» Μαραντόνα! Τρίτον. όπως στην πολιτική. ασύνειδα ο Μαραντόνα θα γινόταν «σκηνοθέτης της αποτυχίας του». Το βέβαιο είναι ότι φέτος. η Αργεντινή του Μέσσι θα το έπαιρνε το 2010. Μουρίνιο. την τέχνη. Ξανά η Βραζιλία με τον Ρονάλντο το 2002. αλλά πιο πίσω να οργανώνει την επίθεση σαν «ιδιοκτήτης». Νίκησε ο δεύτερος. τον Τσάβες. αντιπαθεί τους μεγάλους παίκτες που κάνουν το δικό τους παιχνίδι. τον Μασεράνο. Θρύλος. βλέπε «σύνδρομο ματαίωσης». Πράγματι. όταν έριξε τέσσερα προσωπικά γκολ στην Άρσεναλ. όπως είπε. Ο Μαραντόνα θα γινόταν ένας από τους πολλούς μεγάλους παίκτες όπως ο Πούσκας. αδιαφορεί για τα μέσα που επιλέγει και η στρατηγική του είναι να εκμεταλλευτεί πάση θυσία τα μικροσφάλματα των αντιπάλων του. Η Αργεντινή με τον Μαραντόνα το 1986. καθώς ο Μαραντόνα φορτώθηκε στις πλάτες του παράλογες μεταφυσικές προσδοκίες ότι είναι η «φωνή αυτών που δεν έχουν φωνή». το «σύνδρομο του βασιλιά Ληρ». Αντί να κερδίζουν την μπάλα οι μεσαίοι και να του τη δίνουν γρήγορα. Η Γαλλία με τον Ζιντάν το 1998. για τον οποίο δήλωνε ότι «κανένας παίκτης του Μουντιάλ δεν έχει το 30% των δικών του προσόντων». το αυτοκαταστροφικό «σύνδρομο μεγαλομανίας και μεσσιανισμού». γιατί θα συγχρονίζονταν τρία αυτοκαταστροφικά σύνδρομα εναντίον του: Πρώτον. την επιστήμη. στα ΜΜΕ. πήρε το Παγκόσμιο Κύπελλο το 1970. ήταν και του προπονητή της. μια και έχουμε κηρύξει τον πόλεμο στην κατάχρηση του νόμου των Πιθανοτήτων στα ανθρώπινα. όμως αυτά δεν επαναλαμβάνονται κι ο Μέσσι εξουδετερώθηκε από τον ίδιο τον προπονητή του. την επιχειρηματικότητα. ο Μπεστ. ότι αντιπροσωπεύει τη «μπολιβαριανή εναλλακτική λύση απέναντι στη Δύση». και όλη αυτή η μυθολογία πολλαπλασιάστηκε μέσα από τις τηλεφωνικές του συνομιλίες την τελευταία στιγμή με τον Κάστρο. τον Μοράλες και τον Γκίχνερ! Η Έβδομη Αίσθηση μας προειδοποίησε για το σκοτεινό κομμάτι του «θεού» Μαραντόνα. Η τραγωδία του άλλοτε «θεού» ήταν περίπου αναπόφευκτη. της ομάδας. που δεν υπήρξαν ποτέ καν μέτριοι παίκτες και είναι αμφίβολο αν είναι σε θέση να κάνουν ένα ανεκτό κοντρόλ της μπάλας. Κι όμως δεν τον τοποθέτησε πιο κοντά στο σημείο του πέναλτι. τέλος! Δεύτερον. Εκείνο το βράδυ στο ματς με τη Γερμανία ο απελπισμένος Δον Κιχώτης ναυαγούσε στον πάγκο δίχως καν να κουνήσει το δάχτυλό του.

. σκέφτηκα. οπότε μια μεγάλη κυρία με αναγνώρισε ανάμεσα στο πλήθος και σε κατάσταση υστερίας φώναζε στα εγγονάκια της και στον κόσμο: “Κοιτάξτε τον αχρείο που έκανε όλη τη Βραζιλία να κλαίει! Κοιτάξτε τον άνθρωπο που ταπείνωσε τη χώρα μας”. καθώς βλέπω τους Βραζιλιάνους να παίζουν σαν Ιταλοί και Γερμανοί. σαν El traductor. η Γερμανία είναι πολύ καλύτερη σ’ αυτό το ρόλο και δίκαια κερδίζει. στο « King George» του Μανχάταν. Οι συγκρίσεις πάντα χωλαίνουν. αλλά δεν είναι το ίδιο βέβαιο αν ο Μουρίνιο θα έχει στο πλευρό του. Ήρθε η Μαρία. και επιχείρησε να του δημιουργήσει «σύμπλεγμα κατωτερότητας». οι άμυνες έγιναν πιο σφιχτές. με κίνδυνο να συγχρονίσουν καταστροφικά τις φούσκες και τα σφάλματά τους. τον αντιμετώπιζε πάντα σαν χαμηλόβαθμο προσωπικό. Κακός οιωνός η κατάρα του άτυχου τερματοφύλακα. έπιασα εκατοντάδες άπιαστα σουτ. την παγκοσμιοποίηση να ομογενοποιεί το στυλ και τις στρατηγικές σε ποδόσφαιρο και αγορές και να τρέχουν όλοι μαζί. οι παίκτες τρέχουν τα διπλάσια χιλιόμετρα απ’ όταν έκανε τη σχετική δήλωση ο Παζολίνι. επειδή ο Λούλα ανέβηκε στην εξουσία σε συνθήκες πανικού για άμεση χρεωκοπία και όχι μόνο δεν εισάκουσε τις σειρήνες να κηρύξει άμεσα στάση πληρωμών. δημιούργησε πλεονάσματα. να με οδηγήσει σε μια παράδοξη συνάντηση μ’ ένα διαφορετικό «θεό». τα ίδια σχέδια. Το σύμπλεγμα Ύβρις . μετά τον Μαραντόνα. μόνο και μόνο για να εκδικηθεί το σύλλογο που περιφρόνησε το ταλέντο του. Η ειρωνεία της ιστορίας είναι ότι νίκησε ο ταπεινωμένος «βοηθός» τον πρώην προϊστάμενό του και τώρα επιστρέφει στην Ισπανία ως προπονητής της Ρεάλ Μαδρίτης με τη λέξη Νέμεσις στο μυαλό του. Αυτός είναι ο μέγας Μουρίνιο. αλλά μ’ ένα σκληρό πρόγραμμα υπό την εποπτεία του ΔΝΤ. και παρακολουθώ τον Ζιντάν στις καλύτερες φάσεις του Μουντιάλ. να πάω στο γήπεδο. τις ίδιες υποθέσεις και αναλύσεις. ο παλιός γκεβαριστής. που ο αθλητικός τηλεστάρ τον παρουσιάζει σαν «έναν από τους καλύτερους τερματοφύλακες του κόσμου όλων των εποχών. δημιούργησε προϋποθέσεις για γρήγορη ανάπτυξη και οικοδόμησε ένα ξεχωριστό μοντέλο δυναμικής ανερχόμενης οικονομικής δύναμης. «Ελλάδα. αλλά είναι τραγικό να βλέπεις τη Βραζιλία να παίζει σαν υπεροργανωμένη μηχανή. αλλά σ’ αυτή την περίπτωση σε βάρος της Ελλάδας. Κάποτε ο σκηνοθέτης Πιερ-Πάολο Παζολίνι είπε ότι οι Ευρωπαίοι είναι η πρόζα στο ποδόσφαιρο και οι Βραζιλιάνοι η ποίηση. κι όμως για ένα υποτιθέμενο μοιραίο λάθος ενός δευτερολέπτου κατέστρεψα τη ζωή μου. Το ποδόσφαιρο σίγουρα αλλάζει. Είμαι όμως ακόμα έντεκα χρόνια πίσω. Το ’βαλα στα πόδια σαν κλέφτης και διστάζω. Η Tρόικα Μοίρα δεν λέει να φύγει από το νου μου. Έγινα αγοραφοβικός». ακόμα και σήμερα που πέρασα τα εβδομήντα πέντε. Γράφω και συλλογίζομαι το ναυαγισμό του Μαραντόνα κάνοντας μελαγχολικές συσχετίσεις ανάμεσα στο ποδόσφαιρο και στην παγκόσμια οικονομία και πολιτική. να καταπνίγει το ταλέντο της και να μιμείται τους πιο συντηρητικούς Ευρωπαίους. ταπεινώθηκε στο ρόλο του προπονητή και ο Ντούνγκα. σαν κοπάδι με τα ίδια μοντέλα. που καταδικάστηκε στη μοίρα του looser!» Είναι ο ξακουστός στους παλιούς Μοασίρ Μπαρμπόζο. ο Πορτογάλος. Αν παίζει σαν Γερμανία.σαν μεταφραστής του Εγγλέζου προπονητή της Μπαρτσελόνα. τη Θεά Νέμεση.. μια παλιά δόξα της Βραζιλίας. Σκεφτείτε ότι τριάντα χρόνια μετά από εκείνο το καταραμένο ματς είπα να πάω κι εγώ να παρακολουθήσω το καρναβάλι. τα ίδια κλισέ. όπως φαντάζεται. Αντίθετα από τον Ντούνγκα τα κατάφερε πολύ καλά ο πρόεδρος Λούλα. καθώς η ρεσεψιόν με ειδοποιούσε να κατέβω. ο οποίος χρεώθηκε την ήττα της Εθνικής Βραζιλίας από την Ουρουγουάη στον τελικό του Παγκοσμίου Κυπέλλου στα. θα του βάλω ζάχαρη στη μηχανή για να τον συντρίψω». 1950! «Πενήντα χρόνια τώρα με κυνηγά η κατάρα αυτής της ήττας. λατρεύτηκα. παίκτες και «επενδυτές». χωρίς πολύ φασαρία.Νέμεσις είναι βέβαιο ότι θα χτυπήσει στη Μαδρίτη. που έδωσε το δικό το του διακριτό στίγμα στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία. σταμάτησε το καθοδικό σπιράλ. Γνώρισα μεγάλες δόξες.. γίνε Βραζιλία!» λένε τώρα πολλοί διεθνείς αναλυτές. όταν εμφανίζεται στην οθόνη ένας ταπεινός ηλικιωμένος. που αποκαλύπτει τη στρατηγική του με την κυνική δήλωση «αν ο αντίπαλος έχει Ferrari κι εγώ ένα μικρό αυτοκινητάκι. Έτσι.

φήμες! Είχε σκάσει στα γέλια παρομοιάζοντας τη Σουηδέζα ερωμένη του Νόμπελ με τη «δική σου τη Δανάη» και ξεφώνιζε υπό τις διαμαρτυρίες της Μαρίας ότι «η γυναίκα και να τη φυλακίσεις κάτω από τη γη σαν τη δική σας τη Δανάη και να τη φρουρούν άγρια σκυλιά όπως εκείνην. Σαμπάνια σε πλαστικά (!) ποτήρια και γιαπωνέζικα ρολά σολομού και γαρίδας από κάποιο γειτονικό sushi shop σε πλαστικά πιάτα. Το «θεό» τον είχα ακουστά με εντελώς άλλη ιδιότητα. στο οποίο η CIA στρατολογούσε math wizards. άσημο και άφραγκο επαρχιώτη. κάτι που ο ιδρυτής του ήθελε πάση θυσία να το αποκλείσει. Ήταν πριν από δέκα χρόνια το whizz kid. Τον έχει παραμυθιάσει. όπως θα φανταζόταν κανείς.000 και σε μεγάλη ευθυμία μου έλυσε την απορία δεκαετιών γιατί δεν υπάρχει Νόμπελ στα μαθηματικά.net». πριν από το Μεγάλο Κραχ. Καπελάκια τζόκεϊ. ενώ το Νόμπελ 1. σαν συνθηματικό κωδικό. το ισοδύναμο βραβείο του Νόμπελ στα μαθηματικά. Κακό σημάδι.000. Magic Sandals! Τώρα άρχισα να καταλαβαίνω. φαινόμουν άσχετος με το περιβάλλον. Αυτή φαγώθηκε να οργανώσει τη συνάντηση με το «θεό». ένας μόνο πιτσιρικάς μου πέταξε ένα χαρούμενο Magic Sandals (Μαγικά Σανδάλια) με το σήμα της νίκης. και μάλιστα όχι στη Wall Street. Ο τόπος αυτός συμβολίζει την κατάρρευση των πλαστικών ονείρων μιας άλλης εποχής. Και μην ξεχνάτε ότι είμαστε στο 1999. με δεκαετή ρήτρα απαγόρευσης. όπως ας πούμε ο Μπιλ Γκέητς έναν αγαπημένο του καθηγητή μαθηματικών από το σχολείο. Κάπου εδώ κοντά θα ξετυλίχθηκε το δράμα του Μεγάλου Γκάτσμπι του Φιτζέραλντ. Ατμόσφαιρα μεταπτυχιακών φοιτητών. Υποδέχτηκαν τη Μαρία με ξεφωνητά ειλικρινούς ενθουσιασμού. λέει. Ερωτική πάντα η πέτρα του σκανδάλου. The secret. Ο «θεός» μού αποκάλυψε ότι η αγαπημένη του Άλφρεντ Νόμπελ κοιμήθηκε με το μεγάλο Σουηδό μαθηματικό Gösta Mittag-Leffler. να .Συνομιλώντας με το «θεό» Η πέτρα του σκανδάλου είναι η Μαρία.. Ήταν όλοι πολύ μικρότεροι από μένα. θα βρει τρόπο να το “κάνει”. ότι είναι μόλις 10. καταπληκτικό! Τι επινοητικός που είναι ο ελληνικός μύθος!» Φως φανάρι είχε διαβάσει ένα δικό μου δημοσίευμα με τον τίτλο «Magic Sandals» και η Δανάη βέβαια είναι η μάνα του Περσέα. που της είχε μπει η ιδέα ότι είμαι ο πνευματικός της νονός στην «επιστήμη του ρίσκου και της αβεβαιότητας» από τότε που άκουγε τις παλιές μου εκπομπές στον Flash.000 δολάρια αυτό το βραβείο. ο οποίος δικαιωματικά θα έπαιρνε το βραβείο Νόμπελ. με το ύφος γυναίκας που έχει καταφέρει επιτέλους να σπιτώσει σε φιλικό δίδυμο τον ώριμο «σύζυγο» και το νεαρό «εραστή». Ο «θεός» φορούσε φόρμα αθλητική με καπελάκι Poker. άσ’ τα καλύτερα. ζήτημα να έχει περάσει τα τριάντα και με υποδέχθηκε με τέτοια ανθρώπινη θέρμη και συγκαταβατική τρυφερότητα. το παιδί θαύμα των μαθηματικών που πήρε το βραβείο Oswald Veblen Prize της American Mathematics Society και τώρα. Μου έσφιξε και τα δυο χέρια μαζί επαναλαμβάνοντας δυο τρεις φορές. Αλλά το σπέρμα “χρυσή βροχή” του Δία. Τελείως κουφό. όπως κάποτε οι Εγγλέζοι τον Τιούρινγκ. μερικά με τίτλο «Poker stars. «Ένας συνεργάτης μας είναι ιδιοφυΐα στα κρυπτογραφικά και δεσμευόταν μέχρι πρόσφατα. Περίεργη επιλογή. την άνοδο και την πτώση. σκέφτηκα. Το μυστικό! Στον προθάλαμο του «θεού» γινόταν ένα μίνι πάρτι για να γιορτάσουν φαίνεται κάποια επιτυχία.. Η Μαρία πέταγε. μάγους των μαθηματικών. Ο «αποστάτης» των μαθηματικών σχολίασε με νόημα. μάλλον μισοαστεία. Του πέταξα το καρφί ότι είχε προταθεί για Fields Medal. τις οποίες αναμετάδιδε ο Astra στην Κύπρο. Ξανά Magic Sandals κάνοντας με τον αντίχειρα τη χειρονομία που υπογραμμίζει το «αχτύπητο». το οποίο είχε ως σύμβολο τον Αρχιμήδη. αλλά στο Λονγκ Άιλαντ. το κορίτσι από τη Λεμεσό. σ’ έναν ήσυχο δρόμο με παλιά νεοκλασικά κτήρια. εμένα μου έριχναν περίεργα βλέμματα. Φήμες. Ο Αριστοτέλης στα «παράγωγα» Η ατμόσφαιρα ήταν πολύ χαβαλέ ελληνική και σχολίασα ότι θα στοιχημάτιζα πως το νεοκλασικό τους με τις αντένες και τα κομπιούτερς θα ήταν στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου κάτι σαν κέντρο αποκρυπτογράφησης κωδικών μηνυμάτων του αντιπάλου. Η Μαρία όμως δίνει ένα μεταφυσικό τόνο χωρίς εξηγήσεις. καθώς κοίταζε συνωμοτικά αλλά πάντως μισο-ερωτικά τη Μαρία.

από το μπακαρά μέχρι το μπλακ τζακ. κι ο Καρνεάδης συγκεντρώνει τη σκέψη μας στο πιθανόν. Ο ένας λέγεται Επιμενίδης και ο άλλος Αινησίδημος· ο πρώτος από τη Φαιστό. ο δεύτερος από την Κνωσσό». αιώνα με τον Πύρρωνα κι ύστερα με τον Καρνεάδη. Φαντάζομαι ότι ένας Έλληνας δεν μπορεί παρά να είναι αριστοτελικός. η ασίγαστη φιλοδοξία των ανθρώπων να νικήσουν την τύχη και να πλουτίσουν με τα μαθηματικά. μα να που τώρα μας προκύπτει ο ελληνικός σκεπτικισμός!» . δηλώνουν. των παιδιών-θαυμάτων στα μαθηματικά και στη φυσική. το πήγαινα από κει. ο Ντέιβιντ Χίλμπερτ στο ξακουστό Διεθνές Συνέδριο των Μαθηματικών. Τότε κατάλαβα ότι εδώ συγκλίνουν τρία «κινήματα»: των ελίτ traders. το 1900. αναγκαιότητα και τυχαίο. Μα κι εγώ έγραψα το Θηλυκό Πόκερ ενάντια στις ψευδαισθήσεις τους κι έκτοτε υπήρξε επιδημία βιβλίων για το πόκερ.Χ. αιώνες πίσω. Οι πέντε αισθήσεις προειδοποιούν. ένας μικρότερός μου. Αινησίδημος: Ο σκεπτικισμός στο Λονγκ Άιλαντ Η φωνή του «θεού» με επαναφέρει στο σωστό χρόνο: «Με τον Μπόαζ θα χωρίσουμε. «Α. Αλλά αυτά δεν είναι της ώρας. που διέψευσε τις περίτεχνες μαθηματικές επινοήσεις τους στο αλά πόκερ risk management. «Επιμενίδης είναι αυτός με τους “ψεύτες”. «Α. που κατάφερε να παίζει με δισεκατομμύρια στα είκοσι εφτά του χρόνια και έφτασε στην αντιπροεδρία της Deutsche Bank. αλλά η κακή τους τύχη τα έριξε πάνω στη μεγάλη χρηματοπιστωτική κρίση. αλλά εγώ είμαι και Κρητικός και έχω δύο ακόμα μεγάλες πνευματικές σημαδούρες στη σκέψη μου. που ξεκίνησε τον 4ο π. πάει να γίνει μεγαλοτραπεζίτης. ο Εντ Θορπ. ο Λουίς Μπασελιέ. για φαντάσου. Αγνοούσα ότι ο αριστοτελικός σταρ στο World Series of Poker. την αμφιβολία για τη βεβαιότητα των αποφάνσεών μας. Αυτοί τόσους αιώνες πριν μας εισάγουν στην αβεβαιότητα. αλλά του οφείλω ότι μ’ έβαλε να διαβάσω Αριστοτέλη. που ο Κικέρων το μετέφρασε στα λατινικά probabile. «Ο Αινησίδημος αναβίωσε στην Αλεξάνδρεια το φιλοσοφικό κίνημα του ελληνικού σκεπτικισμού. την απροσδιοριστία. είναι το ίδιο πρόσωπο με το μεγάλο πρωταγωνιστή στην ανερχόμενη «επανάσταση» των «παραγώγων». Το πήγαινα από δω. καταπληκτικός ο γρίφος του! Τον έχουμε δουλέψει κι εμείς. και των σοφιστικέ παικτών του πόκερ. τον οποίο φιλοξένησε στο Παρίσι ο πιο αγαπημένος μου μαθηματικός και φυσικός. που επινόησε από τη δεκαετία του ’60 μια στρατηγική για να κερδίζει σ’ όλα τα τυχερά παιχνίδια. «Α. Αυτός που κάποτε ό. Ο μεγάλος «νονός» αυτής της ιστορίας ήταν ένας καθηγητής Φυσικής του ΜΙΤ. ίσως για να κερδίσω χρόνο. έγραψε το The Theory of speculation για να κερδίζεις στις αγορές με μαθηματικές μεθόδους. «Δεν κερδίζουμε με την τύχη αλλά εναντίον της τύχης». Το δικό του σύγγραμμα Fortune’s Formula το σύστηνα για «πλάκα» στους τζογαδόρους συμφοιτητές στην παλιά υπόγεια βιβλιοθήκη του Πολυτεχνείου. γνώρισε ιλιγγιώδη πτώση. Καμιά πρόταση δεν μπορεί να θεμελιωθεί με βεβαιότητα ότι είναι αληθινή ή μη». τώρα και χρυσάφι να πιάσει κάρβουνο γίνεται. Κι ακόμα πιο παλιά. Εκμεταλλεύτηκα την περίσταση. ο Ενρί Πουανκαρέ.ασκήσει οποιοδήποτε ιδιωτικό επάγγελμα». Τον άλλο όμως πρώτη φορά τον ακούω».» «Ναι. διδακτορικός φοιτητής στον Αριστοτέλη. και του πήρα μια μίνι «συνέντευξη» για τον απολογισμό του 20ού αιώνα στα μαθηματικά. Τρέχω δέκα χρόνια μπροστά και σας προαναγγέλλω ότι ο αριστοτελικός σταρ του πόκερ. Όταν άκουσα το όνομα έμεινα. Πού να φανταζόμουν! Ακόμα πιο παλιά η ιστορία. που έχει μπει στις μπλακ λιστ των καζίνο του Λας Βέγκας. Φιλόσοφος και μετρ στο πόκερ». μα αυτό ακούγεται σαν το θεώρημα της μη πληρότητας του Γκέντελ!» «Ναι. Οι τελευταίοι έχουν δώσει μεταφυσικές διαστάσεις στο πόκερ για τη διαχείριση κινδύνων. αιτιοκρατικές και λογικές σχέσεις».τι έπιανε γινόταν χρυσάφι. στο τέλος τον ρώτησα στα ίσα ποιος τον μύησε στην «αποστασία» από τα μαθηματικά και τον οδήγησε στα «εξωτικά» χρηματοοικονομικά. μα αυτοί είναι οι άνθρωποί μας! Αυτοί είναι οι πνευματικοί μας γκουρού. Να λοιπόν οι πρόδρομοί σας στην πιθανοκρατική προσέγγιση της πραγματικότητας. Το 1900 ένας μεγαλοφυής φοιτητής στο Παρίσι. Α. ο συνεταίρος για ένα μικρό διάστημα του «θεού». δεν αποτελούν εγγύηση για να συλλάβουμε την πραγματικότητα. Ο Αινησίδημος ήξερε να συσχετίζει βεβαιότητα και πιθανότητα. με βάση τη θεματολογία που καθόρισε πριν από εκατό χρόνια. έτσι δεν είναι. Για τα “ Magic Sandals” ήθελα να σας γνωρίσω.

να αναπλάσουν . τα οποία αποκτούν δική τους ανεξάρτητη ζωή. αλλά αδυνατούν να τους εκφράσουν και η φτώχεια της γλώσσας τους αποκαλύπτει επικίνδυνους περιορισμούς στην κατανόηση των σχετικών διαδικασιών. των «ομολόγων της καταστροφής». Πακετάρουν και ξαναπακετάρουν το ρίσκο και τις ασφαλίσεις του χρέους σε όλο και πιο εξωτικά CDOs και CDSs. Με ξάφνιασε. κι έριξα ένα γρήγορο βλέμμα στη Μαρία. Μας λείπει η γλώσσα. το κυριότερο.τι φαίνεται ξετρελάνει το «θεό». άφησε επιτέλους τα επιφωνήματα και με ύφος θετικό. εσύ είσαι fields medal. γιατί υποπτεύομαι ότι ο μύθος του είναι μια μεταφορά για την εξολόθρευση της Τριπλής Θεάς του μινωικού πολιτισμού. δηλαδή τα φτερωτά σανδάλια του Περσέα που τα κλέβει από τις Στυγίες Νύμφες και μπορεί να πετά παντού σε χρόνο μηδέν. Υπάρχει και ο άγριος. συγγραφέας και. ό. κινούμαι μόνο από διανοητική περιέργεια. Όποιος έχει διαβάσει το βιογραφικό της στο Λευκό κοτσύφι θα καταλάβει περισσότερα. σκεφτόμουν. είναι μια ειρωνεία για τις υποτιθέμενες μαγικές εξισώσεις και τα μαθηματικά μοντέλα στις αγορές. ο Περσέας. «Πρόσεξε. τα διαγράμματα. ό. το «μαγικό σακούλι». γιατί δεν ήμουν ακόμα σίγουρος τι παραμύθι του είχε πλασάρει η Νύμφη της Λεμεσού ή καλύτερα η Νύμφη των cat bonds. μισο-μυθολογικό ενάντια στο δικό του κόσμο: των Quants στα χρηματοοικονομικά. με τα οποία τα πιο απίθανα και παράλογα φαίνονται κατορθωτά. Η ατελής γνώση των μοντέλων τούς δημιουργεί την ψευδαίσθηση παντογνωσίας. κινείστε με άνεση στους διαφορετικούς κλάδους της γνώσης που μας ενδιαφέρουν. Σαν να κατάλαβε τις ανησυχίες μου. outsider στο θέμα. την τεχνική. λανθασμένη εντύπωση γνώσης και θεμελιώδη αδυναμία να φανταστούν. τα διαγράμματα δημιουργούν μια ψευδή αίσθηση ασφάλειας.τι ξέρουμε γι’ αυτόν είναι από αφηγήσεις τρίτων. ο απόλυτος».» ρώτησε. Μπας και τον έχει συγκινήσει περισσότερο το τρίτο κλοπιμαίο του Περσέα. σε ελάχιστα δευτερόλεπτα κάνουν σύνθετους υπολογισμούς. Κι όπως είδες στα «Μαγικά Σανδάλια» επαναλαμβάνω την κραυγή του Μάρσαλ: “Κάψτε τα μαθηματικά!”». μέσω των γρήγορων συσχετίσεων που κάνουν τα κομπιούτερ τους. Μα είναι ένα κείμενομεταφορά μισο-μαθηματικό. οι πάντες σε λένε the God κι εγώ είμαι ένας αυτοδίδακτος. κόντρα σ’ όλη την καθιερωμένη σκέψη». Μαζί με τα σανδάλια ο Περσέας έκλεψε και το μαγικό σκούφο που σε κάνει αόρατο. τίποτα παραπάνω. Περσεύς εναντίον Midas «Περσέας σημαίνει εξολοθρευτής. Δυσκολεύονται να καταλάβουν την περίπλοκη πληροφόρηση που συμπυκνώνουν τα τεχνικά τους συστήματα και χάνουν τον έλεγχο πάνω στα δημιουργήματά τους. Το τέλειο σχέδιο! Τη νίκη επί του αστάθμητου και του παράλογου των αγορών!» Πού στο διάολο το πάει. Είστε Έλληνας. εμείς έχουμε τις εξισώσεις.τι υπάρχει σε βιβλία και δημοσιεύσεις. αλλά η γλώσσα μας έχει εξαντλήσει τα όριά της. εγώ ανήκω στη γραμμή του μετριοπαθούς σκεπτικισμού. Οι αριθμοί. «Μα. οι εξισώσεις. έχει απ’ ό. Θυμήθηκα μια φράση του Λούντβιχ Βιτγκενστάιν. Τα μαγικά σανδάλια. δεν έχετε εμπορικά ενδιαφέροντα. και συμπληρώνεται από την παντελώς ατελή γλώσσα τους να περιγράψουν αυτό που υπολογίζουν και περνούν στα διαγράμματα. τι να σου προσφέρω εγώ.«Κοίτα. Ευτυχώς εξασφάλισε την αθανασία μέσω του σκεπτικιστή Έλληνα γιατρού Σέξτου Εμπειρικού». ο ενθουσιασμός του έγινε ασυγκράτητος! «Τέλειο! Ο Περσέας σηματοδοτεί την οριστική νίκη της λογικής απέναντι στην Τρόικα Θεά της Τύχης και της Μοίρας. Όταν το άκουσε κι αυτό ο «θεός». Μεταξύ μας τον Περσέα ποτέ δεν τον πολυχώνεψα. Εγώ είμαι πολύ κοντά να ολοκληρώσω μια μαθηματική δουλειά στα χρηματοοικονομικά. ε. που αποκαθιστά ως εκ θαύματος τη γενική ισορροπία στις αγορές. όπως το «αόρατο χέρι» του Άνταμ Σμιθ. αδυνατούμε να συνθέσουμε μια θεωρητική πρόταση». Ο «θεός» με παραξενεύει που κάνει εκ νέου αναφορά στα «Μαγικά Σανδάλια». παροτρυντικό δηλώνει: «Φανταστείτε τίτλο Μαγικά Σανδάλια και υπότιτλο Περσέας εναντίον Μίδα στις παγκόσμιες αγορές. Δέκα χρόνια μετά είμαι βέβαιος. Ο γιος της «χρυσής βροχής» και της Δανάης. με την αμφιλεγόμενη μάλιστα φράση «είναι μια καλή βάση για να βαδίσουμε μαζί». Ο «θεός» φώναξε αμέσως τη γραμματέα του να συγκεντρώσει τα πάντα για τον Αινησίδημο. που την κράτησα στο νου μου δίχως να εμβαθύνω: «Τα όρια της γλώσσας μας είναι τα όρια του κόσμου μας». Με δουλεύει. Είναι η καλύτερη συνεργασία. «Κοιτάξτε.

από ένα σχετικά χαλαρό γκομενιάρη. Ο Μίδας διασυνδέει όλες τις αγορές στις περισσότερες χώρες του κόσμου. αλλά έπειτα από παρατεταμένη σιωπή δήλωσε με κάποια επισημότητα: «Είμαι κοντά να σπάσω τον κώδικα του Midas. το σκάκι. Ε. χαμηλόβαθμο υπάλληλο επενδυτικής εταιρείας ο οποίος δούλευε τα βράδια part-time σε τζαζ ορχήστρες. σαββατοκύριακο ή γιορτή.» «Φίλε. Σου λέει «αγόρασε» . αλλά εμείς δεν είμαστε χάκερς ούτε αντιγραφείς. αυτός είναι! Βαρέθηκε να ζει με το μισθό του καθηγητή Φυσικής στο Πρίνστον κι έπεσε στα δίχτυα του Σάιμονς όπως και τόσοι άλλοι σούπερ μαθηματικοί και φυσικοί. Τον ρώτησα. Αν δεν τον νικήσω. Αυτός ο τύπος. σκεφτόταν αν θα μου πει κάτι ή όχι. δεινό παίκτη του πόκερ και τραγουδιστή. Αυτός. πήγαινε στο τρελάδικο». Τώρα δεν τον αντέχουν πια. όλα τα παίγνια και τα κομπιούτερ. παγιδεύεται σε τεχνικά συστήματα. τι εννοείς πέραν των ελληνικών μύθων. και κατατρύχεται από σενάρια γενικής καταστροφής. είμαι ένας αποτυχημένος. πολλά λεφτά και Μαύρες Τρύπες «O Μίδας είναι το πρόβλημά μου. Άλλο με κατέθλιβε. τυποποιείται σε φορμαλισμό και αποξηραίνεται. εξελίχθηκε στη συνέχεια σε σέρφερ. «Σκέψου ότι για τον Μίδα δεν υπάρχει νύχτα. «Είπες Περσέας εναντίον Μίδα. καταγράφει τα κρυφά σημάδια και τις πιο ανεπαίσθητες αποκλίσεις τους και δίνει εντολή τι να αγοράσεις. Ο «θεός» πήρε μια ανάσα. ο σοσιαλιστής που στηλίτευε όποια γκόμενά του είχε καπιταλιστικές ροπές. δευτεροετείς στο Πολυτεχνείο. είναι ένα ρομπότ αλλά διαφορετικό από τα άλλα. Ο νεαρός genius στην αφήγησή του πέταγε ονόματα που τουλάχιστον μερικά τα ήξερα με εντελώς διαφορετική ιδιότητα και όχι σαν σοφιστικέ traders στον αστερισμό των Hedge Funds. ο King. Μ’ αυτό το δραματικό τρόπο ξεκίνησε να μου αφηγείται την ιστορία ενός Πήτερ Μίλερ. δεν περίμενα από ένα μαθηματικό μάγο αυτή την παρατήρηση για τα όρια της γλώσσας. Η γλώσσα αποξενώνεται από την πραγματικότητα που προσπαθεί να εκφράσει. Τότε μάλλον ήσουν στα τέτοια του πατέρα σου!» «Όχι. ο ημιαπασχολούμενος ανάλογα με τα κέφια του. Εμένα μ’ άρπαξε από τ’ αφτί και μου είπε. μάζεψε μια dream team και δημιούργησε το ρομπότ Midas για λογαριασμό της Morgan Stanley. χαρισματικού παιδιού από τα δυτικά. Μονολογεί the wolf is at the door.ελεύθερα και να «οραματιστούν». ένα μηδενικό και πρέπει να κρυφτώ σε κάποιο επαρχιακό σχολείο να διδάσκω πρωτοβάθμιες εξισώσεις». τη μουσική. αν είναι αυτός. μια μαθηματική ευφυΐα που δημιούργησε το Medalliοn και τώρα το Renaissance. που έχει στοιχειώσει τις νύχτες του «θεού». ωστόσο την άφησα ασχολίαστη και του ζήτησα διευκρίνιση για κάτι άλλο. Ο Περσεύς είναι η Μυστική Μυθική Αλήθεια!» Ο νεαρός «God» έχει περιέλθει σε έκσταση κι άρχισα τότε να συνειδητοποιώ ότι η τυχοδιώκτρια φίλη μου από τη Λεμεσό μ’ έριξε σε μεγάλο λούκι κι ένας θεός ήξερε τι παράλογες προσδοκίες του είχε καλλιεργήσει για τη συνεργασία μας. των ανθρώπων που στοιχηματίζουν στις αγορές με μαθηματικά και σούπερ κομπιούτερ. Ο προγραμματισμός του ενσωματώνει σε μορφή μοντέλων τους θεμελιώδεις νόμους της οικονομίας. διαβάσαμε με συγκίνηση. Είναι παρανοϊκός. το Normal Two – Dimensional Singularities για τις Μαύρες Τρύπες. τι να πουλήσεις κι έτσι κερδίζει ακόμα και από τις πιο μικρές διαφορές στις τιμές.» Quants. δυο hedge funds με τις υψηλότερες αποδόσεις. Η ανησυχία μου όμως ξεπερνούσε τον εαυτό μου. “νεαρέ μάζεψε λεφτά και φύγε γρήγορα. Ο Μίδας λοιπόν. Ο «θεός» πάντως με εξέπληξε θετικά. Τον δεύτερο τον ήξεραν και οι κότες. σε κορυφαία φυσιογνωμία του κόσμου των Quants.«πούλα». Νομίζει ότι όλοι οι συνεργάτες προδίδουν τα μυστικά του. Persues! Περσεύς εναντίον Μίδα! Persues is the Secret Mythical Truth. ήμουν ενός έτους. Δεν έχει κανένα ημερολογιακό και γεωγραφικό περιορισμό. η διαχείριση κινδύνων του βασίζεται στο πόκερ και υπολογίζει τα “χαρτιά” των αντιπάλων του στις αγορές». «Δεν πιστεύω να εννοείς τον Λάφερ που έγραψε πρώτος βιβλίο για τις Μαύρε ς Τρύπες. αφού στο κάτω κάτω μπορούσα να πω στον πιτσιρικά «άντε πηδήξου “θεέ”. Αυτό που με εξέπληξε ήταν η αναφορά στον Λάφερ. αλλά πιστεύω ότι δουλεύει like poker το risk management. ρεπό. Και ύστερα μεταμορφώθηκε απότομα.» «Τον ξέρεις. που αγάπησε τα μαθηματικά. Ας πούμε. σε δέκα . επανέλαβε ότι για τον Περσέα πρέπει να αποσπάσει τον Ένρι Λάφερ από τον Τζιμ Σάιμονς. Θα δημιουργήσουμε ένα εντελώς διαφορετικό μοντέλο. είναι η αιτία που δεν με παίρνει ο ύπνος τις νύχτες. ο λύκος είναι στην πόρτα.

Τον Λάφερ πάντως δεν τον περίμενα. τα οποία θα άλλαζαν τη ζωή των ανθρώπων προς το καλύτερο. «Κάτι παράξενο συμβαίνει. Είναι. τους πολιτικούς. Στο δεύτερο τηλεφώνημα άρχισε να βρίζει τους συνεργάτες του. στο τζογάρισμα με τις πιθανότητες στις αγορές του χρήματος. Η ανάγκη να «γαμάς και να δέρνεις». τη φιλοσοφία και την ιστορία των επαναστάσεων. και η παθολογική Ναρκισσιστική Διαταραχή της Προσωπικότητας. την Πάλτροου και την Μέριλ Στριπ». Τον Αύγουστο του 2007 ο Μίλερ έκανε βουτιές στην Granada Beach όταν δέχθηκε ένα ανήσυχο τηλεφώνημα από τον αντικαταστάτη του στο σιλό. Όχι. Το εσωτερικό κάλεσμα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και ελευθερίας μας οδήγησε από τις Μαύρες Τρύπες στη φυσική. μαλάκες! Μην τα κάνετε πάνω σας». Γύρνα στα μαθηματικά”. Δηλαδή να του αδειάσουμε τη γωνιά! Τον Λάφερ πάντως θα του τον πάρω. Είναι πολλά τα λεφτά! Πόσα θεμελιώδη προβλήματα της ύλης και της ενέργειας. Ο Midas «τα έπαιξε» «Δεν είναι αυτό που σκέφτεστε. γείτονας με τον Ρόμπερτ Ντε Νίρο. Ο Μίλερ άκουσε προσεκτικά και τον καθησύχασε. «Δεν είναι τίποτα. Ο Πρωταγόρας της αγοράς! Ο «θεός» απτόητος κλιμάκωνε την επιχειρηματολογία του. Ήταν ο δικός μας «αποχαιρετισμός στα όπλα» των σπουδών και της επιστήμης ή. απρόσιτο ακόμα και για τα κορυφαία στελέχη της Morgan Stanley. και σε μετατόπιση της σκέψης μας στην πολιτική οικονομία. η αντικατάσταση «των όπλων της κριτικής με την κριτική των όπλων!» Αυτοί όμως οι πράγματι μεγαλοφυείς τύποι αποστάτησαν μαζικά από τα μαθηματικά και τη φυσική για τα λεφτά. ο οποίος πρόσεξε την αλλαγή της διάθεσής μου και δεν ήταν δύσκολο να καταλάβει την αιτία. να ελέγχεις ανθρώπους. Και μιλάμε για δεκάδες δισεκατομμύρια. συνηθισμένες διορθώσεις του Αυγούστου. πήγα να του πω. Ο «θεός» εκείνο το απόγευμα στο Λονγκ Άιλαντ μίλαγε με δέος για τον Μίδα. Τι τεράστια σπατάλη πνευματικών δυνάμεων! Η λέξη Ύβρις σχηματίστηκε στο μυαλό μου. Δεν θα μπορούσε τότε ούτε στο πιο εφιαλτικό του όνειρο να φανταστεί την τύχη του ρομπότ του Μίλερ. Εντάξει είναι και τα λεφτά. το οποίο μάλιστα για λόγους υψίστης ασφαλείας το είχε τοποθετήσει σε ειδικό σιλό.τι και στην έξοδο ενός σινεμά όταν πιάσει φωτιά. «Πούλα!» «Sell!» παράγγελναν και οι ανταγωνιστές του και συνέβαινε ό. θα είχαν λυθεί την τελευταία εικοσαετία. θα εκτόξευαν την παραγωγικότητα της εργασίας και θα προστάτευαν το περιβάλλον. στα Quants. να προσελκύεις το θαυμασμό ή να προκαλείς ακόμα και το φόβο και το μίσος τους. σύμφωνα με τα λεγόμενα του «θεού». «Είναι poker game. ρευστοποίηση. που δείχνει ιδιαίτερη προτίμηση στους μεγιστάνες του χρήματος. Ο Μίλερ τώρα έχει δικό του τζετ. ρευστοποίηση! Ο Μίδας κατέρρευσε σαν σουπερνόβα και το φάντασμα του Μίλερ περιπλανάται έκτοτε στα τραπέζια του πόκερ. προς έκπληξή μου. Για μένα τα λεφτά είναι μόνο ένας δείκτης. τρελαίνεται για εξωτικές διακοπές κι έχει σπίτι στην πιο σικ περιοχή του Μανχάταν. Ο Μίλερ απαίτησε να μάθει πόση χασούρα αντέχει η τράπεζα. το ρίσκο. τους καλλιτέχνες. τίποτα παραπάνω. φώναζε μα κανείς δεν έπαιρνε πια στα σοβαρά τις ψευδαισθήσεις του και τίποτα δεν συνέβαινε παρά μόνο ρευστοποίηση. «Beat the Market». η αναγνώριση. Δεν είναι μόνο τα λεφτά. Είναι η συγκίνηση. Θα γίνει advisor στο Περσεύς!» Το βιβλίο του Λάφερ καταγράφηκε στη βαθιά μνήμη μου.χρόνια δεν θα υπάρχει τίποτα απ’ αυτή τη λοταρία. να τραβάς πάση θυσία την προσοχή. ένα σκορ. όπως θα έλεγε ο Μαρξ. που ξεσήκωνε τη μαθηματική φαντασία μας στη Μαύρη Νύχτα της δικτατορίας. «Πούλα!» «Sell! Sell!» Κάθε εντολή πώλησης σήμαινε χασούρα εκατοντάδων εκατομμυρίων. η περίφημη NPD. γιατί το 1971 η ζωή μου και μερικών άλλων πήρε μια απότομη στροφή. Ο Μίδας δεν φαίνεται καλά». Τη λέξη Νέμεσις. στην Tribecca. για να με πείσει σχετικά με τα χαρίσματα του Περσέα. η ηδονή της διακινδύνευσης. Ζω πάντα σαν φοιτητής. Την επ oμένη αναγκάστηκε να αφήσει την Καραϊβική για το Μανχάταν! Ο Μίδας δεν ήταν πράγματι καλά. αν δεν είχαμε αυτή τη γιγάντεια φυγή εγκεφάλων από την κβαντική φυσική και το engineering στα Hedge Funds. όπως στην περίπτωση του Σάιμον. του τέλειου σχεδίου. την είχε προαναγγείλει ο τρελο-μαθηματικός Σάιμον. δεν βρισκόμαστε σε κρίση». σκεφτόμουν. να σας πει η Μαρία. Πέφτει ο ένας πάνω στον άλλο. την αρχική έμπνευση του οποίου απέδιδε εντελώς αυθαίρετα στα δικά μου .

το κρυμμένο Σχέδιό του. «Με τον Πρωταγόρα». που διέκοπτε μόνο όταν η ένταση ανάμεσά μας μπορούσε να τινάξει στον αέρα τον αρραβώνα. Ξεκίνησα το θάψιμο από τους νομπελίστες Σόουλς και Μέρτον. Μίλαγε πάνω από τρία τέταρτα και διέκοπτε μόνο για να μου δείξει διαγράμματα κι εξισώσεις. Η γλώσσα του ήταν «φτωχή». Μετά αυξάνοντας τη δόση του δογματισμού και του υβρεολογίου μου έθαβα το άρθρο πίστεως εκείνης της εποχής. Είδα στην πράξη τον ισχυρισμό του για τα «όρια της γλώσσας». που ονειρευόταν το τέλειο δίδυμο! «Εσείς με παρεξηγήσατε. σαν ένα καθαρά στατιστικό φαινόμενο. συνηγορούσε με ενθουσιασμό και άρχισα να μπερδεύομαι ποιος δουλεύει ποιον. δεν λειτουργεί έτσι ο καπιταλισμός. ζεστός ακαδημαϊκός αέρας. παρά την εκτίμησή μου στη δημιουργική σκέψη του Φρήντμαν. Τα “Μαγικά Σανδάλια” είναι μια ειρωνική αποδόμηση των βασικών χρηματοοικονομικών δογμάτων». πολύ τεχνική και δεν παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον αμύητο στα μαθηματικά και τα χρηματοοικονομικά αναγνώστη. Αντί να δυσφορήσει για το ομολογουμένως χονδροειδές θάψιμό μου. αλλά διερευνούσε το αναπάντεχο. με δυσανάλογα μεγάλες συνέπειες. ενώ αυτός το . μάταια καθύβριζα τα ιερά και τα όσια της Σχολής του Σικάγου. διανοητικά τσιράκια των εκάστοτε κυβερνώντων. που έφεραν υποτίθεται την επανάσταση των Quants στα χρηματοοικονομικά με το hedge fund LTCM. το απρόβλεπτο. το οποίο κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος το 1998. το συμβάν πολύ μικρής πιθανότητας. Τέτοιο τσιμπούρι δεν είχα ξανασυναντήσει. τους θεωρώ το ίδιο ψεύτικους και υποκριτές. «Ο ένας συμπληρώνει τον άλλο». «Hot air». ο θηλυκός Kingmaker. γιατί έχει πίσω του ισχυρή μαθηματική παράδοση αλλά. Το διανοητικό του εγχείρημα ήταν να βρει την κρυμμένη τάξη στη χαοτική του τυχαιότητα. Το πρωταγόρειο καρφί για τους «θεούς» μάλλον δεν το πρόσεξε και άρχισε τώρα πια να μου εκθέτει αναλυτικά τη σκέψη του για το Σχέδιο Περσεύς. που έστρεψε τη διανοητική μου περιέργεια περίπου ημιεπαγγελματικά στο risk management στα χρηματοπιστωτικά. Ήμουν πια βέβαιος ότι πρόκειται για ένα άνθρωπο σπάνιας ευφυΐας.«Μαγικά Σανδάλια». Δεν κώλωνε με τίποτα και δεν αντιλήφθηκα ούτε στιγμή να προσβάλλεται στο ελάχιστο από το θράσος της δικής μου μετριότητας. Εγώ έχω γραμμένες στα τέτοια μου όλες τις ακαδημαϊκές Σχολές στα οικονομικά. δεν έμενε στην κανονική κατανομή των πιθανοτήτων –και αυτό του δημιούργησε την αυταπάτη μιας διανοητικής μας συγγένειας–. «Τι είναι αυτός. την ιδέα δηλαδή ότι οι τιμές στην αγορά ενσωματώνουν όλη τη διαθέσιμη πληροφόρηση. Αποφάσισα να διαλύσω οριστικά τις αυταπάτες του. Μεγάλη μορφή.» «Αριστοτέλης» είναι ο φιλόσοφος συνεταίρος του. την κρυμμένη αρχιτεκτονική της εσωτερικής του διάταξης. προκύπτει από πραγματικές αντιθέσεις. Με λίγα λόγια είμαι α-γνω-στι-κι-στής!» Στράφηκε τότε προς τη Μαρία και ρώτησε: «Με ποιον με παρομοιάζει ο “Αριστοτέλης” μας. “Δόγμα” του ότι “ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων”. ο τύπος αντί να αποθαρρύνεται έγινε πιο πιεστικός στο φλερτ του υπό την παρότρυνση και της Μαρίας. θεωρώ ένα μπουρδέλο τις αγορές. Ήμουν απελπισμένος. Μπορεί και να τον θεωρήσεις προπάτορα των Ελλήνων σκεπτικιστών μια και σε γοητεύουν». που εναλλάσσονται ανάλογα με τη μόδα. Ωστόσο το απρόβλεπτο είναι πάντα συγκεκριμένο. ξεφώνιζε με χαρά ο «θεός» και ομονοούσε μαζί μου καθώς ολοκλήρωνα το θάψιμο με το ξακουστό μοντέλο του risk management VaR (value at risk). και ειδικά την αγορά. Το Αλγοριθμικό Μανιφέστο του Καπιταλισμού! Ο «θεός» αντιλαμβάνεται τον καπιταλισμό. «Κάποια παρεξήγηση έχει γίνει. για όνομα του Θεού. δεν νοιάζομαι ούτε για τους νεοκλασικούς ούτε για τους νεοκεϊνσιανούς. Μάλιστα του τόνισα ότι το μοντέλο αυτών των νομπελιστών στη διαχείριση κινδύνου με εξέπληξε τόσο αρνητικά.P. Σε αντίθεση με τους περισσότερους συναδέλφους του στα Quants. Γελοιοποίησα το Θεώρημα Γενικής Ισορροπίας του Άρροου-Ντεμπρέ με λύπη μου. που επεξεργάστηκαν οι μεγαλοφυΐες για λογαριασμό της J. το Efficient Market Hypothesis (Υπόθεση Αποτελεσματικής Αγοράς). Morgan.» «Σοφιστής και δάσκαλος της ρητορικής. σχολίαζε με διεστραμμένο πάθος η Μαρία. Καταγόταν όπως και ο Δημόκριτος από τα Άβδηρα της Μακεδονίας αλλά δίδαξε στην Αθήνα. Καταδικάστηκε για την ασέβεια του αγνωστικιστικού ισχυρισμού του σχετικά με την ύπαρξη ή μη των θεών. αλλά βέβαια στο πεδίο της μαθηματικής αφαίρεσης. όταν κήρυξε χρεωκοπία η Ρωσία.

αυτός είναι που πρώτος αμφισβήτησε και τις καθιερωμένες θεωρίες στα οικονομικά και απέδειξε ότι οι άνθρωποι σε συνθήκες αβεβαιότητας κάνουν επιλογές και δρουν κατά τρόπο που οι θεωρίες αυτές χαρακτηρίζουν παράλογο». Ο «θεός» έμεινε για λίγο σιωπηλός και δήλωσε. Η αλγοριθμική προσέγγιση των αγορών». Σταματήστε πια αυτό το άλλοθι του irrational και κόψτε την υποκρισία με το Νόμπελ! Το πανίσχυρο αμερικανο-εβραϊκό λόμπι το “εξασφάλισε” για τους Κάνεμαν Τβέρσκι. Μετά άλλαξε γνώμη. Δηλαδή “κάλλιο πέντε και στο χέρι παρά δέκα και καρτέρει”. φυσικό. ενώ ο πραγματικός και ώριμος πρόδρομος της συμπεριφορικής ανάλυσης ήταν ο Μορίς Αλλαί». επειδή εκτίμησε ότι είχαν ανέβει αφύσικα ψηλά οι μετοχές τις πούλησε. πολύ ορθολογικά. Άρχισα να του μιλώ για τον Μορίς Αλλαί. 90 εκατομμύρια δολάρια. την κυκλοθυμία και τον παραλογισμό των αντιδράσεών τους. «Φίλε». «Καταπληκτικό!» επαναλάμβανε. Όταν έσκασε η φούσκα των μετοχών της South Sea έχασε. του Ολλανδού φυσικού. υποστήριξε ότι υποτίμησε τις δυνατότητες της South Sea Company και ξαναεπένδυσε όλο το ποσό του και δανείστηκε και επιπλέον. «Ε. Ο Νεύτων απογοητεύτηκε από την αποτυχία του να υπολογίσει τις διακυμάνσεις των αγορών και αποσύρθηκε από το δημόσιο βίο με την περιβόητη δήλωση: «Εγώ μπορώ να υπολογίσω τις κινήσεις των πλανητών αλλά όχι την τρέλα των ανθρώπων». που πήραν Νόμπελ. αλλά όχι με υπερβολική πίστη: «Ο Περσεύς θα βάλει και την τρέλα στις εξισώσεις. το Γάλλο μηχανικό. και του Γάλλου Ανρί Πουανκαρέ. έγινε εφικτό στον 20ό αιώνα με τη μετατροπή του Ουρανίου 238 σε Πλουτώνιο 239. Ας πούμε το πείραμα που σε βάζουν να επιλέξεις αν θα πάρεις 100 ευρώ τώρα ή 110 σ’ ένα μήνα και συνήθως οι άνθρωποι προτιμούν το πρώτο και αυτή την επιλογή την αποκαλούν «παράλογο». Αυτό όμως που φαινόταν παράλογο. εκατόν πενήντα χρόνια μετά το Κομμουνιστικό Μανιφέστο! Όταν άκουσε αυτή την παρατήρησή μου όχι μόνο έσκασε στα γέλια αλλά του καλάρεσε η διατύπωση «αλγοριθμική σύλληψη της ιστορίας». Άρχισε να μου αραδιάζει τις κοινοτοπίες των συμπεριφοριστών οικονομολόγων Κάνεμαν και Τβέρσκι. Σημειωτέον ότι ο Νεύτων είχε και αυτό που θα λέγαμε σήμερα «εσωτερική πληροφόρηση». αλλά αυτά τα μαθηματικά είναι ακατάλληλα για να προεξοφλήσουν τις κινήσεις της αγοράς». Ούτε λίγο ούτε πολύ να συγγράψω τα « Magic Sandals» σαν ολοκληρωμένη θεωρία με τη δική του μαθηματική επιφοίτηση. «Οι άνθρωποι. το παράλογο. οικονομολόγο και ιστορικό(!) που αποτόλμησε να αμφισβητήσει τη Θεωρία της Σχετικότητας και να εμφανίσει τον Αϊνστάιν σαν λογοκλόπο του Χέντρικ Λόρεντζ. με τις βεβαιότητες. . που η μέτρησή τους βασίζεται απλώς σε υπολογισμούς. Και είναι πολύ ορθολογικό να υπολογίζεις “ορθολογικά” τις εναλλαγές της ψυχικής διάθεσης των ανθρώπων. φώναξε «ε. Μην ξεχνάς ότι ο άνθρωπος που έγραψε τους νόμους της φύσης ταυτόχρονα λοξοκοίταζε στη μαγεία και την αλχημεία. Ο μεγαλοφυής μαθηματικός και φυσικός Νεύτων το 1720 επένδυσε όλα τα διαθέσιμά του στη South Sea Company και είχε 100% κέρδος. δηλαδή ο μετασχηματισμός ενός χημικού στοιχείου σ’ ένα άλλο. Σ’ ένα μήνα ή μια βδομάδα μπορεί να τα ’χουμε τινάξει ή σε ορισμένες εποχές αστάθειας και αναταράξεων η βδομάδα μετρά σαν ένας χρόνος. Το irrational. του Νεύτωνα». με το ανάλογο ντόμινο στη Νότια Ευρώπη.μελετούσε αποκλειστικά σε επίπεδο μαθηματικής αφαίρεσης και μοντελοποίησης. δεν ταυτίζουν τις υψηλές πιθανότητες ενός συμβάντος. ας πούμε το «Αλγοριθμικό Μανιφέστο του Καπιταλισμού». «αυτό ακριβώς είναι. Στη συνέχεια. αλλά με τρυφερό τρόπο τον χτύπησα στο αδύνατο σημείο όλων των μαθηματικών και των φυσικών: «280 χρόνια μετά επαναλαμβάνετε το λάθος του προπάτορά σας. «Οι αγορές δεν είναι ούτε λογικές ούτε παράλογες. άλλοθι. Φτιάχνετε ένα εγκεφαλικό μοντέλο για την αγορά κι όταν αυτή αποκλίνει από τις φαντασιώσεις σας την αποκαλείτε παράλογη». Η Μαρία μου έκανε νεύμα να χαμηλώσω τον τόνο. φίλε. οτιδήποτε!» Τι στο καλό μού ζητούσε. Αυτό ήταν μια παράλειψη του Νεύτωνα. του είπα κοφτά. Όταν το επισήμανα. έγινε μια κοινότοπη δήλωση. ισοδύναμο με σημερινά λεφτά και με αναγωγή στους σημερινούς μισθούς. Το παράλογο των αγορών θα γίνει λογικό με τα Magic Sandals». τότε ας σκανάρουμε και το πιο απίθανο συγκεκριμένο σοκ! Υπολόγισε ένα σεισμό 8 ρίχτερ στο Τόκιο! Μια ατομική βόμβα να σκάει στη Νέα Υόρκη! Την οικονομική χρεωκοπία της Ιταλίας και τη μη ένταξή της στο ευρώ ή τη φυγή της απ’ αυτό. «σε θεωρώ ικανό να δημιουργήσεις μαθηματικά για να πάμε στον Άρη ή να ταξιδέψουμε εκτός του ηλιακού μας συστήματος.

Η φούσκα αυτή δεν ήταν απλώς παράλογη. καθώς μετατοπιζόταν το κέντρο βάρους του καπιταλισμού από τη Βρετανία στις ΗΠΑ. είναι ερευνητής κι άρχισε να με ανακρίνει. όπως ήταν ο χρυσός. την τεχνολογική επανάσταση. αλλά στερείται τη “βαθιά μνήμη” και τις ιστορικές τάσεις του παγκόσμιου καπιταλισμού».. Ξαφνικά τρελάθηκε ο Νεύτων. όλα αφομοιώνονταν.. την ανάδυση της Κίνας και της Ινδίας. δίχως να έχει θεμελιωθεί ιδιαίτερα από τον Κάρολο. «Είναι η Money Illusion. της Λατινικής Αμερικής και πρόσφατα της Ρωσίας είναι κρίσεις ένταξης και προσαρμογής στην παγκόσμια αγορά και ταυτόχρονα τα προκαταρκτικά σημάδια μιας επερχόμενης μεγάλης κρίσης. «μετατόπιση». στο τέλος του 20ού αιώνα. Έτριβε τα χέρια του ευχαριστημένος και μετέφραζε ό. στις απαρχές μιας ιστορικής μετατόπισης των τεκτονικών πλακών του καπιταλισμού “ανατολικότερα”. Είναι δυνατό να παραμείνει αμετάλλακτος ο καπιταλισμός μετά το τέλος του υπαρκτού σοσιαλισμού το 1989. «νέα υβρίδια» καπιταλισμού. »Ο παραλογισμός της South Sea. Αυτή η παρατήρηση. Ο παραλογισμός έχει με το μέρος του τη “λογική της ιστορίας”! Το “έργο” αυτό το είδαμε στη συνέχεια σε πολλές παραλλαγές. κι όχι στη Μεσόγειο. ανθρώπων στην παγκόσμια αγορά. τον έλεγχό της στο ανερχόμενο διατλαντικό εμπόριο και στη δημιουργία των νέων αγορών της Αμερικής. προαναγγέλλει την οριστική επικράτηση της Βρετανίας ως κυρίαρχης ναυτικής και οικονομικής δύναμης με εκτόπιση των Ισπανών και των Ολλανδών σε δεύτερους ρόλους. Εκεί πάτησα ώστε να δω έγκαιρα την εσωτερική αλληλουχία της ακολουθίας των τριών κρίσεων στην πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα. με μια ταχύτητα που με εξέπληττε. την αποσύνδεση του χρήματος από κάθε σταθερή αξία. που η μία προετοίμαζε την άλλη: χρηματιστηριακή. «μετασχηματισμός». Στον αέρα δημιουργήθηκαν αυτές οι παράλογες προσδοκίες για την South Sea. Ο «θεός» δεν είναι κολλημένος. «μετάβαση». «Η φούσκα όμως της South Sea ήταν παράλογη και το ερώτημα είναι γιατί έπεσε τόσο έξω ο Νεύτων. «μετάθεση». »Η φαντασίωση της South Sea. δεν έχει συμπλέγματα. «Θεωρείς δηλαδή ότι τώρα. όπως μου τον ανέλυσες. μου έδωσε τη φόρμα για να επεξεργαστώ τη θέση ότι «ο καπιταλισμός ξεπερνά την κρίση του δημιουργώντας την επόμενη. ο οποίος όμως πέθανε σε ηλικία 99 ετών τη μέρα που Η Έβδομη Αίσθηση πήγαινε στο τυπογραφείο! Παράλογο ή ιστορικός μετασχηματισμός του Καπιταλισμού.» «Ναι. τη μετάθεση της ηγεμονίας από τους Ολλανδούς στους Βρετανούς και την πορεία προς ένα εσωτερικό μετασχηματισμό του καπιταλισμού. η Ψευδαίσθηση του Χρήματος. . «μεταμόρφωση» μιας κρίσης σε μιαν άλλη. ήταν και χονδροειδής απάτη με πολιτικές προεκτάσεις. μεταβολή στον άξονα κράτος-οικονομία. που τρελαίνει ακόμα και λογικά τέρατα όπως ο Νεύτων.τι έλεγα στη δική του μαθηματική γλώσσα. Πού πάτησαν οι κερδοσκόποι για να δημιουργήσουν αυτή τη συλλογική μανία. μεταλλάσσοντας δηλαδή μια κρίση σε μια άλλη». Το «παράλογο» είναι ότι τότε ( 1999) χαρακτήρισα μακαρίτη το νομπελίστα Μορίς Αλλαί. είναι μια μεγαλοφυής μαθηματική κατασκευή. που θα συνοδεύονται από μεγάλες κρίσεις μετασχηματισμού όλων των υπαρκτών μοντέλων του.» συνέχισε. κατά τη γνώμη μου. οι ανεξέλεγκτες προσδοκίες που καλλιέργησε. Οι ψυχολογίστικες κοινοτοπίες για το παράλογο μας εμποδίζουν να δούμε τη βαθύτερη “λογική” του καπιταλισμού.Ο «θεός» κράτησε σημειώσεις για τα καρφιά μου. στο φορμαλισμό του μοντέλου Περσεύς. Έκανα τα πάντα να τον απογοητεύσω. βρισκόμαστε σ’ ένα παρόμοιο σημείο. στη Νότιο Θάλασσα. Αλλά γιατί η φούσκα αφορούσε στη South Sea. να τα «σπάσω» μαζί του. Οι έννοιες «κρίση». που θα μετασχηματίσει τον καπιταλισμό όπως τον γνωρίσαμε μεταπολεμικά». πραγματικό συμβάν: τη μετατόπιση των τεκτονικών πλακών του “παγκόσμιου” καπιταλισμού δυτικότερα. Οι κρίσεις της δεκαετίας του ’90 στις περιφερειακές χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας. Την ακολουθία με τις τρεις «φούσκες». θα ήταν στη σφαίρα του ονείρου δίχως ένα λογικό. Εντυπωσιάστηκε ιδιαίτερα όταν του μετέφερα μια παρατήρηση του Μαρξ ότι «ο καπιταλισμός ξεπερνά τις αντιθέσεις του μετατοπίζοντάς τες σ’ ένα άλλο επίπεδο». σε μια προσπάθεια να ενσωματώσει τη «βαθιά μνήμη» του καπιταλισμού στο μοντέλο του για τις αβεβαιότητες των αγορών. και τη γενίκευση του νέου χρηματοοικονομικού σύμπαντος. Οι μεγάλες κρίσεις υποκρύπτουν τις τάσεις για μετασχηματισμό του καπιταλισμού. Ο Περσεύς. Μάταιο. την ένταξη ακόμα 3 δισεκ.

Χώρες δηλαδή που δεν μπορούν να τυπώσουν χρήμα. ψυχολογισμός. όπως η Ελλάδα. Η εξέλιξη είναι πολύ πιο έξυπνη από μας. πραγματικές ή φούσκες. Ο Μίνσκι μας παρουσιάζει πολύ σωστά τις φάσεις του πιστωτικού κύκλου. Το “αυστριακό μοντέλο” σκέψης αλλά και ο Μίλτον Φρήντμαν συνδέουν τον κύκλο των επενδύσεων με τα επιτόκια και τη νομισματική πολιτική. Βιαζόταν να φυλακίσει το μέλλον σε μια ομάδα διαφορικών εξισώσεων στο κομπιούτερ. «Έχω λίγο μπερδευτεί. εσωτερικού-“εντατικού” και “εκτατικού”-παγκοσμιοποιημένου. Αδύνατον να ταξινομήσω αυτή τη σκέψη. “ασφάλειας” και “διακινδύνευσης” στο χρηματοπιστωτικό τομέα.χρηματοπιστωτική. αυτού του ωραίου τύπου και μεγάλου μαθηματικού. . Το μυαλό του ήταν στα «Μαγικά Σανδάλια». αλλά έχει την αυταπάτη της καθολικής αφήγησης. (“Πάει” κι ο Μπενουά. Καλλιεργεί τη “βαθιά μνήμη”.» «Βάλε Έβδομη Αίσθηση. ο καπιταλισμός αμύνθηκε με την «παράλογη» χρηματοπιστωτική επέκταση του φθηνού χρήματος. «Βάλε και το “Αλγοριθμικό Μανιφέστο του Καπιταλισμού” ή το “Ο Διαβολικός Αλγόριθμος των Αγορών”».. στη μετατόπιση της ισορροπίας μισθών-κερδών και στην υποχώρηση της ζήτησης.» Έβδομη Αίσθηση: Από το εδώ στο εκείθεν Χαμογελούσε και σημείωνε. νομίζω ότι κάναμε διάνα! Έβδομη Αίσθηση! Μαγικά Σανδάλια! Περσεύς εναντίον Μίδα! Επιμενίδης! Πρωταγόρας! Αινησίδημος! Θα στρωθούμε στη δουλειά». Κάθε Σχολή ρίχνει ένα μερικό βλέμμα στην εξέλιξη. τραπεζών και κεφαλαιαγορών. που χρησιμοποιούν οι κεντρικές τράπεζες. Τι τίτλο να βάλω. Όταν έσκασε κι αυτή. έχουν έτοιμη την απάντηση της Σχολής ή της κλίκας τους πριν ακούσουν καν το πρόβλημα». τις εναλλασσόμενες προσδοκίες του κέρδους και τις μεταβολές στα επιτόκια. πλεονασματικών και ελλειμματικών χωρών. συχνών κρίσεων και ανισορροπιών. συνόψισα: «Δεν μπορούμε να κάνουμε βάσιμες προβλέψεις για τα επόμενα 20-30 χρόνια Το μόνο βέβαιο είναι ότι μπαίνουμε σε μια περίοδο αστάθειας. στους κρατικούς προϋπολογισμούς δημιουργώντας μια φούσκα δημοσίου χρέους μη βιώσιμη τουλάχιστον για όσες χώρες το ποσό της ετήσιας αποπληρωμής του υπερβαίνει επικίνδυνα το δυνητικό ρυθμό ανάπτυξής τους. Οι νεομαρξιστές και οι μετακεϊνσιανοί επικεντρώνουν την προσοχή τους στις εισοδηματικές ανισότητες. «Ω. που πρέπει να το συγκρατήσουμε. Ο Μαρξ φέρνει στην επιφάνεια τις αντιθέσεις της καπιταλιστικής συσσώρευσης. αλλά αφουγκράζεται τις καθημερινές επίγειες και κυρίως υπόγειες μετατοπίσεις. στον εσωτερικό τους διάλογο. κράτους και τραπεζών. Όταν έσκασε η φούσκα των χρηματιστηρίων το 2000. «Έβδομη Αίσθηση σημαίνει να αναζητάς το πέρασμα από το εδώ στο εκείθεν». καινοτόμων τομέων και καθιερωμένων στη βιομηχανία και στις υπηρεσίες. καθώς το βιβλίο πηγαίνει στο τυπογραφείο. στη διαδικασία ενός διπλού μετασχηματισμού του καπιταλισμού. ο καπιταλισμός λογικά κατέφυγε. ορισμένες άλλες του ευρωπαϊκού Νότου και η Ιρλανδία.. λίγο από κει. Δεν προϋπάρχουν έτοιμα προς εφαρμογή. αποδόμησε τα καθιερωμένα στατιστικά μοντέλα υπολογισμού των κινδύνων. τη γεωλογία και τη βιολογία. δημιουργώντας πιστωτική φούσκα. Είναι μαρξισμός. Όταν τελείωσε την «ανάκρισή» του. και καμιά.) Ο κατάλογος είναι μακρύς. όταν μάλιστα έχουν δανειστεί σε νόμισμα που δεν ελέγχουν την έκδοσή του. “κάθετου” και “οριζόντιου”. Είναι όλες οι σχολές Σκέψης στη διασταύρωσή τους. Μαρία. Ο Κέινς μας αποκαλύπτει έναν οικονομικό κύκλο με διακυμάνσεις στις επενδύσεις και στη ζήτηση. »Η Έβδομη Αίσθηση σημαίνει να δοκιμάζεις τα υπάρχοντα “εργαλεία” ανάλυσης αλλά για να δημιουργήσεις τα δικά σου κατάλληλα “εργαλεία” σε κάθε συγκεκριμένη κατάσταση. δημόσιο χρέος.» με κοίταξε με απορία. Οι ακαδημαϊκές μεγαλοφυΐες. Η Θεωρία του Χάους. στα ογδόντα πέντε του. «Έβδομη Αίσθηση. αλλά κι αυτός το παράκανε με την υπερβολική προσδοκία ότι η “φράκταλ γεωμετρία” του περιγράφει τις εξελίξεις στις καπιταλιστικές αγορές όπως στη μετεωρολογία. του Μπενουά Μαντελμπρό. για να αμυνθεί και να μην καταρρεύσουν οι οικονομίες. οι ρυθμιστικές Αρχές και οι επενδυτές. αλλά μπορούμε να υποθέσουμε βάσιμα ότι θα μεταβληθούν οι σημερινές συγκλίσειςαποκλίσεις των διαφορετικών “μοντέλων” του καπιταλισμού και βέβαια οι ισορροπίες κράτους-αγορών. νεοκλασικισμός. λίγο από δω. που προκαλείται από τον οπτιμισμό-πεσιμισμό των επιχειρήσεων και των καταναλωτών. ίσως του φάνηκε λίγο μεταφυσικό. κεϊνσιανισμός. Αυτό δεν σημαίνει εκλεκτική σκέψη.

στην οποία αναφέρθηκα πριν με αφορμή τις Μαύρες Τρύπες του Λάφερ. Εκείνο το βράδυ ήξερα ότι ήμουν καταδικασμένος να μείνω οριστικά βιδωμένος στο γενέθλιο τόπο δίχως καν ένα δημιουργικό διάλειμμα σε μια άλλη χώρα. Δεν θα καταλάβαινε τίποτα ο «θεός» αν του διηγιόμουν το παιχνίδι που μου είχε παίξει η Τρόικα Μοίρα με το νόμο των Πιθανοτήτων. Αλλά βέβαια δεν μας φταίει σε τίποτα ο Γκάους. Η Μαρία έκανε χειρονομίες ότι τα πήγαμε καταπληκτικά. στη συσχέτιση των χρεωκοπιών χωρών. Μια στιγμή μόνο ψέλλισε: «Μην πετάξεις την ευκαιρία.Πέταγε. Ακολούθησε μια διεκτραγώδηση από τη δική του πλευρά της κακής χρήσης στα οικονομικά του νόμου των Μεγάλων Αριθμών. Η κατάρα του όμως φάνηκε ισχυρότερη. Ακόμα και στο Ε. Σ’ αυτό δεν είχε κι άδικο. μεταμφιεσμένοι σε προλετάριους(!) –δύο μηχανικοί. να ξέρεις όμως ότι ο μέγας Εντ Θορπ χρησιμοποίησε αυτόν το νόμο για να κερδίζει στο μπλακ τζακ και στο Χρηματιστήριο!» Είχαμε αποκάμει. γιατί εκείνο το πρωί πέντε φοιτητές. που τελικά αποδείχθηκε ότι ήταν Κινέζος. δύο μαθηματικοί. έτσι δεν είναι. Σκέφτομαι μάλιστα πως καλά θα ήταν να χρησιμοποιώ το αμερικάνικο ψευδώνυμο Τζέιμι Άντριου. Σκέφτομαι τώρα και κάτι άλλο. Πού να το φανταζόταν ο Γκάους ότι με το δικό του νόμο θα μελετούσαμε ταυτόχρονα την τυχαία κίνηση των μορίων της γύρης σ’ ένα ποτήρι νερό (Κίνηση Μπράουν) και την αστάθεια των μετοχών ή των ασφαλίστρων κινδύνου στις αγορές! Θα τρελαινόταν ο Γκάους αν άκουγε από τον αχρείο Ντέιβιντ Λη. Η καμπύλη του κάνει μια χαρά τη δουλειά της στο 98% των περιπτώσεων. την ύστατη προειδοποίηση κινδύνου για την Ελλάδα. να μην πάει στην Αμερική όπως οι μεγάλοι κολλητοί του. εταιρειών». δεν πήγε και τόσο καλά και πιάστηκαν δύο σύντροφοι. να εφαρμόζει τη δική του μέθοδο στη μέτρηση της κίνησης των αστεριών. Ο ενθουσιασμός του πιτσιρικά «θεού» με παγίδευε συναισθηματικά. τραπεζών. όπως πριν από 3. Ο «θεός» έσκυψε να με αγκαλιάσει καθώς χωρίζαμε και σχολίαζε με ενθουσιώδη βεβαιότητα: «Είχαμε καταπληκτική συζήτηση. όπως όταν συνομιλούν ένας τυφλός μ’ έναν κουφό!» του απάντησα.» «Ναι. «Έθαβα» δέκα χρόνια τον καναδό financial engineer Ντέιβιντ Λη. στην πρώτη απόπειρα μαζικής απεργίας στα χρόνια της δικτατορίας. Δεν του είπα ότι τη λατρεύω γιατί μοιάζει με ωραίο γυναικείο στήθος. Έλληνας. αλλά όχι και στις ουρές της άγριας αβεβαιότητας. Το πήρε για αστείο. Άσε τις αριστερές σου αυταπάτες. Επινοούσε πάντα μια υπέρτατη ανάγκη. αριστερός. Στην πραγματικότητα αυτό ήταν το έσχατο μυστικό της αυτοκτονίας του στα γαλλο-ισπανικά σύνορα. Είμαι από φτωχή οικογένεια. Η Μαρία το σεβάστηκε και δεν άρχισε το μπλα μπλα στην επιστροφή για το Μανχάταν.» με ρώτησε σε ευθυμία. Αυτό το συμβάν σηματοδοτεί την οριστική στροφή στη ζωή μου. Η Τρόικα Μοίρα μου με το νόμο των Πιθανοτήτων «Σ’ εσάς πώς προέκυψε η αντιπάθεια στην καμπύλη-καμπάνα του νόμου των Πιθανοτήτων του γεροΓκάους. Η νύχτα είχε πέσει πάνω από το Λονγκ Άιλαντ. Θυμήθηκα τον Βάλτερ Μπέντζαμιν εκείνο το βράδυ. Αυτή την έλλειψη βιώματος από τη ζωή στο εξωτερικό τη φέρνω μέσα μου σαν ένα είδος αναπηρίας. αλλά στην πλάκα του απάντησα «μισώ το νόμο των Πιθανοτήτων γιατί πάντα ήταν εναντίον μου. ένας γεωπόνος και ένας γεωλόγος– πήραμε μέρος σε μια ριψοκίνδυνη επιχείρηση στην απαγορευμένη ζώνη του λιμανιού του Πειραιά. Είστε συμπληρωματικοί. Παρήγγειλε βότκες με ρολά σολομού. Η επιχείρηση αυτή. Με τη δική του μέθοδο συσχετίσεων (Gaussian Copula). υπολογίζονται το πιστωτικό ρίσκο και τα ασφάλιστρα κινδύνου ενδεχομένης χρεωκοπίας της .500 χρόνια. Ο επίμονος κοσμοπολιτισμός μου είναι καθαρά διανοητικός. Είχα μελαγχολήσει. «Α. είχα τη «χαιρεκακία» να ανακοινώσω τη συντριβή του. Η Ελλάδα είναι η πιο αμερικανική χώρα στην Ευρώπη». Δεν άντεχε να φύγει. Πρόεδρε!. αν και την είχαμε σχεδιάσει με πιστή εφαρμογή του νόμου των Πιθανοτήτων. Ήμασταν στο 1971 και δεν πήγα να δώσω το μάθημα «Θεωρία Πιθανοτήτων και Σφαλμάτων» στην εξεταστική του Φεβρουαρίου. ένα μεγάλο σκοπό για να μην αφήσει τον τόπο του. Αν δεν καθιερωθείς στις ΗΠΑ κανείς δεν σ’ ακούει στην Ελλάδα. όταν ήμουν έφηβος πιθανολογούσα τις κρίσεις του αλλεργικού μου άσθματος καθώς και τις ενδεχόμενες σεισμικές δονήσεις που θα αφάνιζαν το υπόλοιπο της περιοχής μου στην Κρήτη. βασισμένη πάντα στον Γκάους. Ήταν βέβαιος ότι θα δουλεύαμε μαζί τα «Μαγικά Σανδάλια». τον financial engineer.

Ελλάδας! Εκείνο το βράδυ. Ο νεαρός «θεός» έπεσε το 2007-08 από τον ουρανό. Το έχασε τελικά. να στοιχηματίζει. το ισοδύναμο του Νόμπελ. να διακινδυνεύει. είχε επιμείνει ο γκουρού τους και αγαπημένος μου Χάρντι. Ακούς κάθε είδους εξήγηση.700 μέτρα. να ρισκάρει. Εξάρτηση! Άμυνα στην κατάθλιψη. Ο ίδιος επέστρεψε στα μαθηματικά και παρά την εύλογη προκατάληψη προς όσους «μήδισαν» προς τη Wall Street προτάθηκε για δεύτερη φορά πανηγυρικά για το διεθνές βραβείο The Fields Medal. γιατί πέρασε κατά δύο μήνες τα σαράντα χρόνια! Αυτό θεωρήθηκε το ανώτατο ηλικιακό όριο της μαθηματικής δημιουργίας το 1930. Δεν παντρεύτηκε τη Μαρία αλλά μια φοιτήτρια του και βάλθηκε να κάνει παιδιά. Μάταιη ελπίδα. Κόντρα στη μέθη και την παράλογη ευφορία στην Ελλάδα και στον κόσμο έγραφα κάθε χρόνο ένα βιβλίο με την ελπίδα να διαψευστώ. την κορυφή του Έβερεστ στα 8. ήξερα περίπου ποια θα ήταν η θεματολογία των βιβλίων και των εκπομπών μου για την επόμενη δεκαετία. Αν δεν είχα διαβάσει το μυθιστόρημα του Ντοστογιέφσκι Ο Παίκτης ίσως να ήμουν πιο αυστηρός μαζί του. το Βόρειο και το Νότιο Πόλο. σχετικά αδιάφορη για το μεγάλο πλούτο. Η «γιάφκα» των τρελών μαθηματικών στο Λονγκ Άιλαντ διαλύθηκε. Ο «θεός» μου υπόσχεται ότι θα γράψει την «Έβδομη Αίσθηση στα μαθηματικά» και ισχυρίζεται ότι τώρα είμαστε και οι δύο πιο ώριμοι για τα «Μαγικά Σανδάλια». . στα σαράντα σε θεωρούν γέρο για τα μαθηματικά. Τρελό. Χαμηλά επίπεδα νονεπινεφρίνης! Μια ιδιαιτερότητα στη λειτουργία των νευρικών κυκλωμάτων στο neutromedial prefractal cortex! Το «ένστικτο του ρίσκου» οδήγησε τους ανθρώπους με μεγάλο κίνδυνο της ζωής τους να εξερευνήσουν τους ωκεανούς. Τον σκέφτομαι συχνά με τρυφερά αισθήματα. Τι είναι αυτή η μυστική δύναμη που παρακίνησε μια μαθηματική μεγαλοφυΐα όπως ο «θεός» ή μια λογοτεχνική όπως ο μεγάλος Ρώσος συγγραφέας. Επέστρεψε τουλάχιστον άθικτο το αρχικό κεφάλαιο στους πελάτες του. όταν καθιερώθηκε το βραβείο! «Τα μαθηματικά είναι παιχνίδι για νέους ανθρώπους». καθώς οδηγούσε η Μαρία. αλλά τελικά διασώθηκε. το φεγγάρι και ίσως αύριο τον Άρη! Η Έβδομη Αίσθηση υπολογίζει με σεβασμό το «ένστικτο του ρίσκου» στην ανθρώπινη περιπέτεια και ελπίζει στη μεγιστοποίηση των δημιουργικών του δυνάμεων και την ελαχιστοποίηση των καταστροφικών.

πολλοί οι κηφήνες κι όσοι ήταν κάποτε δραστήριοι στις καλλιέργειες.Πλάτων και Διονύσιος «αναδιαρθρώνουν» το χρέος Ο Διονύσιος πέρασε κακή νύχτα. Πρέπει να φτιάξει μέσα στα τείχη το υδραγωγείο και να μεταφέρει υπόγεια με πήλινους σωλήνες το νερό από του διαόλου τη μάνα. μα δεν «έβγαινε». να πουλούν τα πλοία. που γεννήθηκε ο Απόλλωνας. που σου ’κοβε την ανάσα κι αποτέλειωνε τα σπαρτά της Σικελίας. λίγο πριν από το θέρος. Και να κόψει τις επιχορηγήσεις και τα βραβεία στις κιθαρωδίες και στους αθλητικούς αγώνες. καθώς λένε οι Δήλιοι. Λεφτά χρειάζεται. τη μέρα. την Ορτυγία. . τους μουσικούς και αθλητικούς αγώνες και τα θέατρα. και να σταματήσει την άθλια πρακτική που εγκαινίασε ο τύραννος Γέλων με τις μεταγραφές των Ολυμπιονικών στις Συρακούσες. «νόμους» έχει. να σκάσουν οι εχθροί του. «νόμος» είναι ο ίδιος. στην κεραμική. Μαζί του ο Σπεύσιππος και ο Ξενοκράτης. που διασχίζουν την Αδριατική και τα πέλαγα της Μεγάλης Ελλάδας. τα πανηγύρια. όλο λογαριασμούς έκανε με το μυαλό του. λεφτά! Μέτραγε και ξαναμέτραγε τι περικοπές να κάνει στις δημόσιες δαπάνες. για να δοκιμάσει την εφαρμογή της ιδανικής Πολιτείας στη δική του επικράτεια. της Περσεφόνης. Δεν ήταν από τον πρώιμο νοτιά με τη σκόνη της ερήμου από τη Λιβύη. Μεγάλη τιμή. εκείνος που κυβερνά με σιδερένιο χέρι αυτό τον επιπόλαιο και φαντασιόπληκτο λαό των Ελλήνων της Σικελίας. ο οποίος χάνει τα μυαλά του με τις ρητορικές επιδείξεις. να σταματούν τις εξαγωγές τους. Δεν πρέπει ούτε στιγμή να χαλαρώσει την πολεμική επαγρύπνηση επειδή νίκησε προσωρινά τους Καρχηδόνιους. δίχως να φτιάξει οικογένεια. που είναι και η έδρα του και να συμπεριλάβει τις Επιπολές. που ενώ αδυνατούν να υποτάξουν τα περίχωρά τους θέλουν να κατακτήσουν τη Σικελία. Κι ακόμα χειρότερα για τον ἐπὶ γῆς ἀναδασμόν. Ούτε πρέπει να εμπιστεύεται τις άλλες ελληνικές πόλεις της Σικελίας. Κανείς από τους άρχοντες των Συρακουσών. να σφάζουν τα ζωντανά. ο ρήτορας. Ούτε είχαν το φταίξιμο οι δύο σύζυγοί του. δεν είχε αφήσει σάλιο στους πολίτες με τη βαριά φορολογία. όπως συνέβη με τον Κροτωνιάτη Άστατο. τα μεθύσια. Ήρθε κατά σύμπτωση στις εφτά του μήνα. Οι φόροι πια δεν αυξάνουν τα έσοδα. γι’ αυτό δεν αμφιβάλλει. στην κτηνοτροφία. ούτε πολύ περισσότερο τους άμυαλους. το φυσικό οχυρό ύψωμα βορειοδυτικά. Ωραίες οι ιδέες για τους νόμους και την αρετή. Παραμεγάλωσε το κράτος του. αυτός ο φιλόσοφος διαφέρει από τους άλλους πλανόδιους δημαγωγούς που πλακώνουν στο νησί και φουσκώνουν τα μυαλά των Συρακούσιων για βουλευτήρια και δημοκρατία. αριστοκρατικούς ή δημοκρατικούς. ο ποιητής. στην οχύρωση της πόλης. πάλι τα χρέη είναι πολλαπλάσια και αδύνατη η αποπληρωμή τους. Χμ. τη μέρα των γενεθλίων του. τον Πλάτωνα. Φιλοξενεί εδώ και μια βδομάδα στις Συρακούσες το μεγάλο σοφό της Αθήνας. Δεν τον ανησυχεί η ιδέα του Πλάτωνα να αποφασίζουν οι φύλακες. όλη τη δυτική Μεσόγειο. της ιερής γης της Κόρης. Ρευστότητα μηδέν. με τις οποίες δειπνούσε ταυτόχρονα και κοιμόταν εναλλάξ. στο εμπόριο και στη ναυτιλία έχασαν το κίνητρο της δουλειάς γιατί τους έπνιξε στους φόρους. οπότε όλη η εξουσία θα μείνει στα δικά του χέρια. φιλόδοξα φίδια οι ηγέτες τους. που ήρθε εδώ. την Καρχηδόνα. Έφτασαν να θάβουν τη σοδειά με ασκιά. Ο στόλος τους βρίσκεται ακόμα στο λιμάνι της Μότυης και οι φρουρές στο Πάνορμο (Παλέρμο). αλλά προτεραιότητα έχει η υδροδότηση της πόλης. Μάτι δεν έκλεισε. Δεν θ’ αργούσε η μέρα που θα κήρυττε στάση πληρωμών και θα κατέρρεε η σοφή και ξακουστή σ’ όλη τη Μεσόγειο τυραννία του. η Δωρίδα και η Αριστομάχη. ο γενικής αποδοχής σοφός. μια ολιγομελής ομάδα αρχόντων. αλλά ήταν και πάλι αδύνατο ν’ ανταποκριθεί το κράτος στις υποχρεώσεις του. δηλαδή τον αναδασμό της γης και την παραχώρηση κτημάτων στους ακτήμονες. στην υπηρεσία της Πολιτείας. γιατί ποιος απ’ αυτούς θα δεχτεί την προϋπόθεση του φιλόσοφου να στερηθεί την περιουσία του και να ζει ασκητής. να κλείνουν τις επιχειρήσεις. Λεφτά. Το ταχύτερο είναι ανάγκη να ανακατασκευάσει το περιτείχισμα στην ακρόπολη των Συρακουσών. Είπε «θέατρα» και θυμήθηκε ότι έχει μείνει στη μέση η κατασκευή του. και να καταργήσει τα συσσίτια στις θρησκευτικές γιορτές. Θαργίλειο μήνα. Εκεί είναι το αδύνατο σημείο της και ευτυχώς που δεν το σκέφτηκαν ακόμα οι Καρχηδόνιοι. τους μεγαλομανείς Αθηναίους. αλλά μπορεί να του πει ο φιλόσοφος πού θα βρει λεφτά να επιδιορθώσει τα τείχη και να δώσει εφόδια στις τριήρεις του. ο νικηφόρος στρατηλάτης. Καλό και το γούρι.

πόσο το στάρι και το κρασί. «Η Συμπολιτεία των ελληνικών πόλεων της Σικελίας και όλης της Μεγάλης Ελλάδας υπό την ηγεσία των Συρακουσών θα είναι ανέφικτη δίχως κοινό σταθερό νόμισμα. τον οποίο φιλοξένησε στο παρελθόν. κι αν θα ζητήσει τη συμβουλή του. του υπόγειου Ιερού της Δήμητρας και της Κόρης να κάνει τα στραβά μάτια στην υπεξαίρεση του θησαυρού του ναού. για να μη διαρρεύσει στους ορκισμένους εχθρούς του και αναθαρρήσουν. η τιμή του ψωμιού θα αυξηθεί στην Αθήνα». ότι και το ταξίδι του από τον Πειραιά και τη φιλοξενία του στο νησί την «πούλησε» στον τελευταίο δανειστή του. αυτός ο δοξασμένος ηγεμόνας. αλλά δεν φάνηκε να ήταν καρφί για τις οικονομικές του δυσκολίες. δηλαδή δεν στερείται τίποτα. Ρήμαξε τις τράπεζες ο ίδιος και το κράτος του με τα δανεικά κι αγύριστα. στα οικονομικά. Πρώτος εκείνος του πρότεινε να περπατήσουν στα περιβόλια πριν πιάσει η ζέστη. Αθήνα και Συρακούσες. Να του πει ότι κατάσχεσε αυτόν το θησαυρό και τον περιφέρει κρυφά από Ιερό σε Ιερό της Κόρης και σ’ όλα τα δημόσια κτήρια ώστε να φαίνεται πολλαπλάσιος και να καθησυχάσει τους δανειστές πως έχει ισχυρό αποθεματικό για να τους αρπάξει ό. να βουτά το παξιμάδι του στο ξινόγαλο. ότι ο θεός οὐδενὸς δεῖται. Πόσο κάνει ένα βόδι. είχαμε ξηρασία φέτος στη Σικελία. Ναι. Το κοινό νόμισμα και οι ιερές τράπεζες Ο Πλάτων άρχισε να του εκθέτει τα πλεονεκτήματα του ισχυρού ανόθευτου νομίσματος κι αυτό δημιούργησε στον Διονύσιο μια ανησυχία για το πού το πάει. το ασημένιο αττικό τετράδραχμο. Τούτος εδώ ο φιλόσοφος φαίνεται διαφορετικός. για να πειθαναγκάσει την Ιέρεια του τεμένους των Θεσμοφόρων. αλλά δεν είπε την αλήθεια στον Πλάτωνα και σήμερα το χάραμα που θα πάει να τον βρει ταλαντεύεται ακόμη αν θα του κάνει ή όχι κουβέντα με ειλικρίνεια. τον άρχοντα Ιερίωνα. Η παραμικρή καχυποψία για την ποιότητα του νομίσματος μπορεί να τινάξει στον αέρα ακόμα και το πιο αξιόπιστο εγχείρημα Συμπολιτείας. που θέλει να χώνει παντού τη μύτη του. υπό κοινό έλεγχο από τους πρεσβευτές και τους νομισματοκόπους όλων των πόλεων. Η συζήτηση ήρθε ομαλά στο μόνο θέμα που απόφευγε να συζητήσει με το φιλόσοφο. Άρχισαν να ανταλλάσσουν πληροφορίες για τις τιμές στις δύο πόλεις. κοινό νομισματοκοπείο. ο οποίος τον έχει πρότυπο για τα πολιτειακά του πειράματα. Τι να του πει.υπακούουν στο νόμο της μειωμένης απόδοσης. Χτυπά τώρα το κεφάλι του. Ακριβώς γι’ αυτό. Πολύ καλά. αλλά φοβάται να του αποκαλύψει την πραγματική οικονομική κατάσταση. καθώς πλησιάζει με τη συνοδεία του το αρχοντικό του Ιερίωνα στην εξοχή. γιατί έτσι θα απέφευγαν και την επιτήρηση του «χορηγού». Αν συμβεί αυτό. πόσο ο σίδηρος. Έχω όμως αποθέματα κι αν πιεστώ θα απαγορεύσω τις εξαγωγές των δημητριακών. ότι διέδωσε σαν χρησμό του Μαντείου της Δωδώνης πως όσες Συρακούσιες δεν δώσουν τα χρυσά κι αργυρά τους κοσμήματα και τα σκεύη για φύλαξη στά Κόρεια Ιερά θα μείνουν στείρες αυτές και οι κόρες τους και θα καταστραφούν οι σοδειές των οικογενειών τους. Πώς να ομολογήσει σ’ έναν Πλάτωνα ότι εκμεταλλεύτηκε ακόμα και τη Θεωρία του Αντιφώντα του σοφιστή. Μόνη διέξοδος που του είχε απομείνει ήταν οι ληστρικές κατακτήσεις στο εξωτερικό. δεν μοιάζει αρπακτικό. Ευτυχώς. αλλά όλοι αυτοί οι «σοφοί» τον άφησαν παντελώς απληροφόρητο και ανέτοιμο μπροστά στην επερχόμενη οικονομική καταστροφή. έστω και αντίγραφο ίδιας αξίας». από παλιά υπάρχει νόμος σύμφωνα με τον οποίο ἐάν τις τὸ νόμισμα διαφθείρει θάνατον τὴν ζημίαν εἶναι. για το αμέτρητο χρήμα και το χρόνο που ανάλωσε τόσα χρόνια με τους περιλάλητους συμβούλους που κουβαλούσε από όλες τις γωνιές του κόσμου για να εντυπωσιάσει τους Συρακούσιους που μεγαλοπιάνονταν. Πώς να μαρτυρήσει σ’ ένα τόσο μεγάλο σοφό. όπως ο Αρίστιππος που τον μάδησε. να πάει απέξω απέξω τη συζήτηση για τα οικονομικά με τον Αθηναίο φιλόσοφο. Ο Πλάτων του πέταξε κάτι. Ο Διονύσιος απέφυγε να σχολιάσει αυτή την απρόσκλητη ανάλυση του φιλόσοφου για το σταθερό . ήταν σε αδιέξοδο. Πάνε και τα ναυτοδάνεια που στήριζαν την εμπορική και ναυτιλιακή κυριαρχία των Συρακουσών. Σκέφτεται. Τιμωρούνταν με θάνατο όχι μόνο ο κιβδηλοποιός αλλά και όποιος χωρίς εντολή της πολιτείας εξέδιδε νόμισμα.» «Ναι. Κοινό νόμισμα. Τον βρήκε ξύπνιο στην αυλή. «Έχουν πρόβλημα τα σπαρτά σας ή έτσι μου φαίνεται. στα πρόθυρα της χρεωκοπίας.τι τους έχει απομείνει. Μην ξεχνάτε ότι η Αθήνα κατάφερε στις καλές εποχές της να διαθέτει το κοινό νόμισμα της Ελλάδας και όλου του κόσμου. μα κι αυτές έχουν ένα όριο και βέβαια πολλά έξοδα. κάτω από τον πλάτανο.

Η χρεωκοπία και η έκδοση προσωρινού κίβδηλου νομίσματος «Μέχρι τώρα συζητάμε για τα δάνεια ιδιωτών. Ο μεγαλύτερος δανειζόμενος σ’ όλη τη Σικελία και τη Μεγάλη Ελλάδα ήταν ο ίδιος και το καταχρεωμένο κράτος του. τέτοιους συμβούλους χρειάζομαι κι όχι τους επιδειξιμανείς και άπληστους ξενόφερτους». γεγονός που την έκανε γενικά αποδεκτή για τη σωτηρία των Αθηνών. Τα χρεωκοπημένα κράτη “δανείζονται” από το Ιερό με την υποχρέωση να τα επιστρέψουν με ένα ορισμένο χρονοδιάγραμμα συν τους . Ε. σχολίασε με ένοχο ύφος ο Διονύσιος. Ο Διονύσιος εξεπλάγη. τους έχει δώσει πολλές χιλιάδες τόκους και πανωτόκια. «Σκέφτομαι ότι δεν έχω ακούσει ακόμα τις ιδέες σας για τους κανόνες δανειοδότησης». εμφύλιων συρράξεων ή φαύλης διαχείρισης των κυβερνώντων. όπως τις έχουν ορίσει οι Αθηναίοι. Αρκετοί προτιμούν να παραχωρούν τα χρήματα και τα κοσμήματά τους στα Ιερά για φύλαξη. που κουρδίζεται να τον διαδεχθεί στην τυραννία. τα Ιερά ανήκουν στο δήμο και είναι αισχρό να πληρώνουν τόκους». «Αν δεν πληρώσεις τα δάνεια σου κατάσχουν οι τράπεζες ως εγγύηση τα σπίτια και τα χωράφια σου. έτσι δεν είναι. αλλά συνέχισε να διεγείρει το φιλόσοφο με πρόσθετες ερωτήσεις για το επίμαχο ζήτημα της υπερχρέωσης. λάθος. υποτίθεται ανάλογα με το μέγεθος των κινδύνων που διατρέχει ο δανειστής να χάσει το κεφάλαιό του. την απαλλαγή από τα βάρη των δανείων και τη δουλεία που συνεπαγόταν η αδυναμία του δανειζόμενου να ξεπληρώσει το χρέος του». στο θησαυροφυλάκιο του Ιερού του Απόλλωνα στη Δήλο. Ο Πλάτων πήρε αμέσως αυστηρή έκφραση. γιατί στην Αθήνα τραπεζίτες είναι οι μέτοικοι με υπαλλήλους δούλους και όλοι αυτοί στερούνται του δικαιώματος της ακίνητης περιουσίας. «Στην Αθήνα όμως δεν έχει γίνει αποδεκτό αυτό το μέτρο. Στα ναυτοδάνεια το ύψος των επιτοκίων είναι πλέον αστρονομικό και κινδυνεύεις να βουλιάξεις στα χρέη πριν ναυαγήσεις στη θάλασσα». Ίσως θα είμαι ο πρώτος στους Έλληνες που θα το υλοποιήσω. ένα θεόπνευστο άνθρωπο που μερικοί επιπόλαια τον θεωρούν μάντη-προφήτη. αλλά τώρα πλέον κι εκεί καθιερώθηκε ο τόκος των καταθέσεων».» «Όταν οι πόλεις-κράτη της Αθηναϊκής Συμμαχίας καταλήγουν σ’ αυτό το σημείο του ξεπεσμού λόγω πολέμων. «Στους Νόμους ζητώ ρητώς να απαγορευτούν τα έντοκα δάνεια. Τόκος θα είναι μόνο η ευγνωμοσύνη των δανειζομένων προς τους δανειστές τους». πρόσθετες πληροφορίες για το πώς επινοήθηκε η σεισάχθεια. σκέφθηκε ο τύραννος. «Ο Σόλων είχε προσκαλέσει στην Αθήνα για σύμβουλό του τον Κρήτα Επιμενίδη. Καλύτερα να γυρίσει αλλού τη συζήτηση. Μα δεν έχει μιλήσει γι’ αυτά τα λεπτά ζητήματα ούτε με τον επιπόλαιο κι άσωτο γιο του Διονύσιο τον νεότερο. 12% και πάνω. Είναι εκείνος που διατύπωσε το φιλοσοφικό χρησμό “όλοι οι Κρήτες είναι ψεύτες”. στην Αθήνα το ύψος του επιτοκίου καθορίζεται αυθαίρετα. Μηδέν τόκος!» Ο Πλάτων τον κοίταξε με θαυμασμό κι ευγνωμοσύνη. ενώ των καταθέσεων μόλις πλησιάζει το 10%. παλαιότερα δίχως τόκο. προσφεύγουν στον έσχατο δανειστή. Σύντομα θα ολοκληρώσω ένα έργο για το βίο και τη σοφία του».» «Όχι. «Χμ.νόμισμα. τάχα αθώα. ο εικοσάχρονος αδελφός της γυναίκας του. σίγουρος τώρα πια ότι οι ιδέες του δεν θα μείνουν στο νεφέλωμα των εξιδανικεύσεων και θ’ αρχίσει να οικοδομείται στις Συρακούσες ο υπαρκτός πλατωνισμός. «Δυστυχώς. θεωρητικά τουλάχιστον. Το πρόσωπο του Διονυσίου έλαμψε. Γι’ αυτό ακριβώς το επιτόκιο των δανείων είναι υψηλό. Να που εξασφάλισε ένα τέλειο άλλοθι έναντι των δανειστών που. «Ακούς εκεί ιερές τράπεζες! Παρακμή! Ευτυχώς που δεν ζει ο Σόλων να δει πού κατάντησε η πόλη στην οποία εφάρμοσε τη σεισάχθεια. Θες να του έβαλε τίποτα ιδέες αυτό το καχύποπτο αρπακτικό ο Ιερίων ή ο κουλτουριάρης ο Δίων. Εκεί έχουν κατατεθεί και οι εισφορές των μελών της Συμμαχίας. Συγκράτησε όμως τον ενθουσιασμό του και ζητούσε. Τι γίνεται όμως στην Αθήνα αν το κράτος είναι υπερχρεωμένο και αδυνατεί ν’ ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις προς τους δανειστές του. αυτός ο Κρης διατύπωσε την ιδέα της σεισάχθειας μ’ ένα θρησκευτικό τόνο. «Λάθος.

Έτσι δεν χάθηκε η εμπιστοσύνη. ο ντελάλης άρχισε να φωνάζει: τέρμα τα χάλκινα. Όμως ο Πλάτων με κεκτημένη ταχύτητα συνέχιζε να αφηγείται την παρακμή της Αθήνας σαν να δίκαζε από μακριά τους συμπατριώτες του και αυτή τη φορά πράγματι σόκαρε τον Διονύσιο. Έμαθε για τις γαλιφιές του Αρίστιππου. αλλά τότε μόλις άρχισε να υποπτεύεται σε τι λούκι τον οδηγούσε ο Αθηναίος φιλόσοφος με την ιδεώδη συνομοσπονδία που ονειρευόταν στη Σικελία. Δηλαδή το κράτος έγινε κιβδηλοποιός. υπό την επιτήρηση των εκπροσώπων της Συμμαχίας. έκανε τους δικούς του συνδυασμούς κι ευχαριστούσε σιωπηλά τον Αθηναίο σοφό για τις ιδέες που ακούσια του είχε εμπνεύσει. αλλά οφείλω να ομολογήσω ότι αυτή η άθλια πράξη είχε αίσιο τέλος». όταν θα σταθεροποιούνταν τα δημόσια οικονομικά. Πρώτη φορά πληροφορήθηκε ότι είχε προσκληθεί ο Πρωταγόρας να διαμορφώσει το νομικό καθεστώς των Θουρίων μετά την καταστροφή της Σύβαρης από τους Κροτωνιάτες. επέμενε. καθώς ο ήλιος του Θαργίλειου μήνα ψήλωνε και ο καταραμένος νοτιάς έκαιγε τα χωράφια. που τους οδήγησε για ξεκούραση στην κοντινότερη πηγή. να πάρω αλεύρι στην αγορά. Έκοψαν τότε με απόφαση του Δήμου χάλκινα αντίγραφα. κανείς να μη δέχεται μπακίρια στις συναλλαγές! Απ’ αυτή τη στιγμή και μπρος μόνο το ασήμι περνά!”» Ο Διονύσιος τώρα πλέον δεν άκουγε το φιλόσοφο. Ο Πλάτων χαλάρωνε και είχε διάθεση για χαριτολογήματα και ακριτομυθίες. «Εσείς μας σπρώξατε στους Σπαρτιάτες και στη συμμαχία με τους Ιλλυρίους». έναντι της θετικής προσδοκίας ισόποσων αργυρών νομισμάτων. Είχε βυθιστεί στα δικά του σχέδια. Ο Διονύσιος έσπευσε να δείξει τον ενθουσιασμό του. όπου ένας σταφυλοπαραγωγός φορτωμένος με χάλκινα νομίσματα πηγαίνει στην αγορά ν’ αγοράσει αλεύρι και απελπισμένος περιγράφει ως εξής την εμπειρία του. Διασκέδασε με τα ανέκδοτα από την επίσκεψη του Αντιφώντα. δεν υπήρξε πανικός και ο κόσμος κατέβαλε φόρους και αγόραζε εμπορεύματα με το προσωρινό κίβδηλο νόμισμα. Σου υπενθυμίζω τη σκηνή από το έργο του Αριστοφάνη Εκκλησιάζουσαι. ο έρμος. Οι προτεραιότητές του είχαν μεταβληθεί. επειδή τους θεωρούν αποικία της Κορίνθου. να αποσύρει τα χάλκινα και να τα ανταλλάξει με αργυρά ίσης ονομαστικής αξίας. Έφτασαν σε στάση πληρωμών όταν εξαντλήθηκαν τα αποθέματά τους σε άργυρο κι ήταν αδύνατο πλέον να εκδώσουν αργυρά νομίσματα. που κατάντησε διασκεδαστής του Διονυσίου για να του αρπάξει ασήμι. Ο Ιερίων. «Το εγχείρημα πέτυχε γιατί η Αθήνα ανέλαβε την υποχρέωση σε τακτό χρονικό διάστημα. “Πήγα. αλλά τον επανέφερε ο φιλόσοφος στην πραγματικότητα. παραπονέθηκε έντονα για τις προκαταλήψεις των Αθηναίων προς τις Συρακούσες. Δηλαδή θα βάλει συνεταίρους και επιτηρητές στο νομισματοκοπείο. Πρέπει να βρει τρόπο να βάλει διακριτικά χαλινάρι στο φιλόσοφο. ιδιαίτερα των φαντασμένων Λεοντίνων. των χαλκιδικών πόλεων. Δεν είναι καιρός . του Μεταπόντιου. ο «Χορηγός». «Οι Αθηναίοι δεν απέφυγαν το χειρότερο. του Σελινούντα. του Κρότωνα. Έχει συμβεί να αθετήσουν τις υποχρεώσεις τους και να ζητήσουν αναδιάρθρωση του χρέους τους με χρονικό αναπρογραμματισμό της αποπληρωμής και ενδεχόμενη έκπτωση στους συσσωρευμένους τόκους. της Ημέρας. Μιλάμε για χρήση προσωρινού και μόνο νομίσματος. να μην αρχίσει να ξεφουρνίζει τέτοιες επικίνδυνες ιδέες στις δημόσιες ομιλίες του. του Ταυρομενίου. της Κατάνης και των Λεοντίνων. που είχε καταχραστεί τους θησαυρούς όλων των Ιερών. Εκείνη τη στιγμή κατέφθασε και ο ανήσυχος «Χορηγός». το Κοινό Ταμείο και στις Ιερές Τράπεζες τους λυσσασμένους για εξουσία μωροφιλόδοξους του Τάραντα. «Λεφτά υπάρχουν»: Η μία δραχμή δύο Το ενδιαφέρον του Διονυσίου για την επίσκεψη του Πλάτωνα είχε εξασθενίσει. και έτσι τίθεται πλέον υπό αυστηρή επιτήρηση και χάνει την ελευθερία των κινήσεών της».συμφωνημένους τόκους. που γέννησε τον ποιητή Στησίχορο. Αυτή η ταπεινωτική εξέλιξη μειώνει την πολιτική ισχύ της χρεωκοπημένης πόλης-κράτους έναντι της Συμμαχίας. ο Ιερίων. που διά νόμου τα ανήγγειλαν ως ίσης αγοραστικής αξίας και έτσι δόθηκε ρευστότητα στο σύστημα των συναλλαγών. Όμως όταν άνοιξα τη σακούλα μου. της Νάξου. Έμαθε αρκετά για την οικογένεια και τα παιδικά χρόνια του Γοργία. πήγε για μια στιγμή να ενθουσιαστεί. Ο Διονύσιος. που έχουν πάρει πολύ ψηλά τον αμανέ επειδή ήταν πατρίδα του Γοργία. Είναι χαρακτηριστικό ότι ανέθεσε στο γιο του και στον Δίωνα να συνοδεύουν το φιλόσοφο στις συνομιλίες που διοργάνωνε με τους πυθαγόρειους της Δυτικής Ελλάδας.

τον ενημέρωναν για αδικαιολόγητες κοινωνικές συναναστροφές του με παράγοντες των Συρακουσών που αυτός με χίλια βάσανα και με όλα τα μέσα είχε καταφέρει να εξουδετερώσει. Ο Διονύσιος με το παραπανήσιο χρήμα πλήρωσε τα «γραμμάτιά» του στους Συρακούσιους πιστωτές με μονομερή και βίαιη αναδιάρθρωση του χρέους του και ταυτόχρονα υποτίμησε με μιας το νόμισμα κατά 100%! Διπλασιασμός της προσφοράς χρήματος! «Λεφτά υπάρχουν». «Είναι επίσημη κλεψιά». Φως φανάρι ήταν ερωτευμένος κιόλας με τον Δίωνα. ο ποιητής και πανούργος στρατηγός Διονύσιος των Συρακουσών. την άλλη. Ο φιλόσοφος ήταν πλέον προγραμμένος. που μια μέρα θα γίνει αγαπημένος μαθητής του στην Ακαδημία. Τον έπιανε ακόμα λύσσα επειδή και δικοί του άνθρωποι άρχιζαν να θαυμάζουν το φιλόσοφο. Οι εχθροί της πόλης. Οι τριήρεις των Συρακουσών εγκατέλειψαν τις ανοιχτές θάλασσες και περιέπλεαν σε αμυντική διάταξη κοντά στο λιμάνι και στις ακτές του νησιού. Ο Διονύσιος παρέμενε αινιγματικά σιωπηλός κι αυτή η στάση πολλαπλασίαζε τις ανησυχίες για μια μεγάλη ακαθόριστη απειλή. Τη μια. Ναι. Ήταν πια τόσο ανυπόμονος να βάλει σε εφαρμογή το σχέδιο που είχε σκαρφιστεί. «Λεφτά υπάρχουν». Καθώς περνούσαν οι μέρες η διάθεση του Διονυσίου σκοτείνιαζε απέναντι στο φιλόσοφο. Κάποιοι εμπιστευτικά διέρρευσαν ότι οι Καρχηδόνιοι ετοιμάζουν επίθεση. Έγιναν οι πρώτες συλλήψεις και οι σχετικές ανακρίσεις για τους κιβδηλοποιούς. Όποιος παραβεί τη διαταγή θα τιμωρείται με θάνατο. Μια μεγάλη φωτιά στις αποθήκες του λιμανιού μεγέθυνε το φόβο και τον πανικό. μαρκάροντας τον αριθμό 2 πάνω στον αριθμό 1! Η ποσότητα του χρήματος σε κυκλοφορία αυξήθηκε αυτόματα κατά 100%! Διπλή κίνηση. ώστε έβλεπε περίπου σαν εμπόδιο την παρουσία του διάσημου προσκεκλημένου στις Συρακούσες. συνοδευόμενος από τον Διονύσιο τον νεότερο και τον Δίωνα. να ελεγχθούν από το νομισματοσκόπο και στη συνέχεια να επιστραφούν στους δικαιούχους τους. ο δίγαμος Διονύσιος αποφάσισε να παντρέψει τον θείο Δίωνα με την ανιψιά και σ’ αυτά δεν σήκωνε καμία αντίρρηση. Τον παραξένευε και η αδιαφορία του για το γυναικείο φύλο και μάλιστα για τις τρεις όμορφες κόρες του με τα «σωκρατικά» ονόματα Δικαιοσύνη. αλλά δεν το . Επίσης έδινε διαλέξεις σ’ όλες τις πόλεις και συγκέντρωνε τα βιβλία των πυθαγόρειων της Δυτικής Ελλάδας. οι σπιούνοι τού μετέφεραν όπως ήθελαν υποτιθέμενες δηλώσεις του φιλόσοφου. «Λεφτά υπάρχουν» τότε. εκεί που βούτηξε ο Εμπεδοκλής. ακούστηκε. είχαν καταφέρει να διεγείρουν την αρρωστημένη και ωμή καχυποψία του. Οι άνθρωποι του Διονυσίου καλούσαν το λαό σε επαγρύπνηση για τη σωτηρία των Συρακουσών. βάζουν σε κυκλοφορία κίβδηλα νομίσματα για να υπονομεύσουν την οικονομία της.τώρα για φιλοσοφία και εξιδανικευμένες πολιτείες. που ανταγωνίζονταν για το αφτί του τυράννου. ο Πλάτωνας απέφευγε επιδεικτικά να υμνήσει τα ποιήματά του ούτε καν την τραγωδία του Έκτορος Λύτρα. έστω κι αν το τίμημα είναι βαρύ. που πήρε το πρώτο βραβείο στο διαγωνισμό της Αθήνας. είναι αδύνατο να υποθέσουμε ότι ο πανούργος Διονύσιος έδωσε εντολή στον Σπαρτιάτη Πόλλη μόλις ξανοιχτούν στο πέλαγος να συλλάβουν τον Πλάτωνα και να τον πουλήσουν δούλο. «Λεφτά» με τα οποία μπορείς ακόμα και να «αποπληρώσεις» το χρέος σου με πληθωριστικό χρήμα. Νομίσματα κασσίτερου εμφανίστηκαν και στις αγορές του Τάραντα αλλά και στο καρχηδονιακό Πάνορμο. όπως του τυράννου των Συρακουσών.τι συμφέρει τον τύραννο. Ο Πλάτων. Βρέθηκαν μάλιστα εδώ κι εκεί νομίσματα από κασσίτερο. αν αυτός δεν υπερέχει στην αρετή». Έπειτα από δέκα ημέρες οι ντελάληδες ανακοίνωναν στην αγορά και σ’ όλους τους δημόσιους χώρους τη διαταγή του τυράννου Διονυσίου προς όλους τους κατοίκους της επικράτειας των Συρακουσών να παραδώσουν εντός μιας εβδομάδας στο κράτος όλα τα νομίσματα που έχουν στην κατοχή τους για να καταγραφούν. Κρατούνται και δύο επιφανείς παράγοντες. Το ποτήρι ξεχείλισε όταν ενώπιον της ελίτ των Συρακουσών ο φιλόσοφος έκανε την υπονομευτική δήλωση: «Το καλύτερο δεν είναι ό. Το χειρότερο. ακριβή αντίγραφα των ασημένιων. «Αυτή η δραχμή είναι δική σας!» Το φάντασμα των κιβδηλοποιών πλανιέται πάνω από την πόλη. Έμεινε σε φιλοσοφική περισυλλογή μερικές μέρες στο Άδρανο. όπως και συνέβη αργότερα στην Αίγινα. Δεν πρόλαβε καν να σαλπάρει η τριήρης με το φιλόσοφο και άρχισε μια ύποπτη διασπορά φημών σ’ όλη την πόλη. Οι συκοφαντικοί κύκλοι στο περιβάλλον. αν βέβαια είναι εσωτερικό χρέος. διαμαρτύρονταν οι δανειστές του Διονυσίου. επισκέφθηκε τον κρατήρα της Αίτνας. Καθώς βλέπουμε να τον αποχαιρετούν με τιμές στο λιμάνι. ψιθύρισε με νόημα στον έντρομο Ιερίωνα ο σοφός. αν εσύ έχεις την απόλυτη κυριαρχία στη μηχανή που τα κόβει. τον οποίο ο τύραννος προόριζε γαμπρό του για την κόρη του Αρετή. «είναι ληστεία». την πόλη που οικοδομούσε ο Διονύσιος στους πρόποδες της Αίτνας για να μη γίνεται η περιοχή ορμητήριο των αντιπάλων του. Σωφροσύνη και Αρετή. Άλλοι μιλούσαν για προδοτική συνωμοσία σε εξέλιξη. Μέρα νύχτα δούλευαν οι πρέσες στο νομισματοκοπείο του Διονυσίου και μεταμόρφωναν τη μια δραχμή σε δύο.

Το έχουμε δει το έργο άπειρες φορές. δηλαδή τον αναγκαστικό φόρο κατά την κοπή του νομίσματος ή. μείωσαν το ασήμι στο νόμισμά τους από 60-85%! Η οθωμανική Τουρκία έφτασε τη μείωση στο 83-85% και το εμπόριο της υποτελούς Κρήτης γνώρισε καλά τις συνέπειες. αλλά για τα δεδομένα της Ελλάδας όλα αυτά αποτελούσαν εν μέσω κρίσης τα voodoo economics. δεξιές. καπιταλιστικό. την Ψευδαίσθηση του Χρήματος! Το ερώτημα είναι πάντα συγκεκριμένο: Πότε. όπως η Αργεντινή και η Ταϊλάνδη. Η Έβδομη Αίσθηση μας μετέτρεψε σε ωτακουστές της συνομιλίας ανάμεσα στον Πλάτωνα και τον Διονύσιο των Συρακουσών. Η πίστη στην απεριόριστη δυνατότητα του κράτους να βρίσκει λεφτά. Πότε το ανακαλείς. Επί Ερρίκου 8ου και του διαδόχου του Έντουαρντ 6ου στη Βρετανία. ιδιαίτερα όσες ενεπλάκησαν σε πολέμους. Αν το «κόβω» ή «τυπώνω» ή δημιουργώ «ηλεκτρονικό» χρήμα και το ρίχνω στην αγορά. Πρώτον. σοσιαλιστικές και κομμουνιστικές παραλλαγές. όταν βέβαια έχουμε ανενεργό παραγωγικό δυναμικό. 17ου και 18ου αιώνα έκαναν κατάχρηση αυτής της μεθόδου. μαύρη αγορά. αφού δανείζεσαι από το «τυπογραφείο» σου! Αυτό ισχύει σήμερα για τις ΗΠΑ και τη Βρετανία. οπότε σε συνθήκες διπλασιασμού του χρήματος ο πληθωρισμός θα πρέπει να πήρε διαστάσεις χιονοστιβάδας. ή προσέγγισαν στη χρεωκοπία όπως η Ελλάδα. νεοκεϊνσιανής ή μονεταριστικής. οδηγεί μοιραία σε πληθωρισμό. σε ποια οικονομία. Τότε δύσκολα χρεωκοπείς τυπικά. παντού και πάντα.πολύ αργά» της νομισματικής και δημοσιονομικής επέκτασης. Σε μια στατική οικονομία όπως αυτή της δουλοκτητικής περιόδου. αποφυγή των συναλλαγών με χρήμα. κατάρρευση της ζήτησης και μεγάλη ανεργία. να το πούμε διαφορετικά. τα έσοδα των κυβερνήσεων από τη διαφορά της ονομαστικής αξίας με την πραγματική αξία του νομίσματος. γιεν και ευρώ. Δεν είναι εύκολη η απάντηση και συνήθως τα δράματα του πληθωρισμού ή του αποπληθωρισμού συνδέονταν με το «πολύ νωρίς . Ωστόσο. σε ακροδεξιές. Μπορούμε να υποθέσουμε βάσιμα τις συνέπειες του νομισματικού του πραξικοπήματος. που γνώρισε πληθωρισμό 20-25%. Οι μοναρχίες του 16ου. πόση προσφορά χρήματος.τράβηξαν παραπάνω γιατί μαζί με τα λεφτά ίσως έχαναν και το κεφάλι τους. πτώση της παραγωγής. Πανικός και αβεβαιότητα στην αγορά. με Νόμπελ ή χωρίς. σ’ ένα βέβαια ριζικά μετασχηματισμένο οικονομικό περιβάλλον. Δεν χρεωκοπείς με χρέος στο δικό σου νόμισμα Τέταρτον. ε. Τι συμβαίνει όμως σε μια δυναμική καπιταλιστική οικονομία. μέχρι πότε χρησιμοποιείς το νομισματικό διεγερτικό. δίχως ανενεργό δυναμικό. Οι αυτοκρατορίες του 19ου αιώνα. φυγή του χρήματος. . Τρίτον. πυροδοτεί τη δυναμική της παραγωγής και της ανάκαμψης και δημιουργεί πρόσθετη πραγματική αξία που καλύπτει τη συμβολική ονομαστική αξία αυτής της νομισματικής επέκτασης. που δανείζονται στο δικό τους νόμισμα και δεν αλλάζει πολλά πράγματα το γεγονός ότι ένα σχετικά μικρό μέρος του αμερικανικού χρέους βρίσκεται κυρίως στα χέρια Κινέζων και Γιαπωνέζων. Ίσως οι δύο σοφοί της Αρχαιότητας δεν υπέθεσαν πόσο επίκαιρη θα ήταν η συζήτησή τους είκοσι ή είκοσι τρεις και είκοσι τέσσερις αιώνες μετά. ο Διονύσιος μας εισάγει στη σχέση προσφοράς χρήματος και πληθωρισμού . η λίρα έχασε σε μια πενταετία το 83% του ασημιού της. η απότομη νομισματική επέκταση μοιραία προκάλεσε υπερπληθωρισμό. Αυτό είναι σωστό. με εξαντλημένες μάλιστα τις παραγωγικές της δυνάμεις. τα πληθωριστικά λεφτά στη φουσκωμένη τσέπη των πολιτών τροφοδοτούσαν τη Money Illusion. Αντίθετα χώρες που χρεωκόπησαν πρόσφατα. είναι ακούσια ένας απόηχος της κυρίαρχης σήμερα αμερικανικής ακαδημαϊκής σκέψης. ο Διονύσιος εισήγαγε τον λεγόμενο seigniorage tax. Ωστόσο ποτέ δεν υπονόησε νομίζω ο Φρήντμαν το αντίθετο. Δεν υπάρχει υπερπληθωρισμός δίχως νομισματική υπερέκταση ή κατάρρευση της συναλλαγματικής αξίας ενός νομίσματος. ο Διονύσιος και οι Αθηναίοι μας διδάσκουν ότι μπορείς να αποφύγεις τη χρεωκοπία αν δανείζεσαι σε δικό σου νόμισμα. δανείστηκαν αντίστοιχα σε δολάριο. ότι δηλαδή κάθε αύξηση της προσφοράς χρήματος. Αν πιστέψουμε τον Μίλτον Φρήντμαν. Αυτές οι προϋποθέσεις δεν υπήρχαν στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης. τότε υπό ορισμένες προϋποθέσεις γίνεται κατορθωτός ο έλεγχος του πληθωρισμού. «ο πληθωρισμός παντού και πάντα είναι ένα νομισματικό φαινόμενο». η οποία θα επαναληφθεί πολλές φορές στη νεότερη ιστορία. Δεύτερον. ο Διονύσιος και οι Αθηναίοι μας εισάγουν στην οικονομική στρατηγική(!) της νόθευσης του μεταλλικού νομίσματος. ραγδαία αύξηση της τιμής των εισαγόμενων αγαθών.

με έντονα πελατειακά χαρακτηριστικά. μια μείωση του δημοσιονομικού ελλείμματος κατά 1% του ΑΕΠ οδηγεί σε μείωση του ρυθμού αύξησης του ΑΕΠ κατά 0. η κοινωνική και πολιτική συναίνεση στα μέτρα έκτακτης ανάγκης. κόκκινες– ανάλογες με του Ομπάμα. με ευρύτερη διακομματική αποδοχή. πρέπει να συνυπολογίζονται στη διαχείρηση της κρίσης του δημοσίου χρέους μια σειρά σημαντικοί «άυλοι» συντελεστές όπως: η εμπιστοσύνη. ότι δηλαδή απότομη μείωση των δημοσίων δαπανών ταυτόχρονα σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες ευνοεί την ανάπτυξη επειδή αυξάνει την εμπιστοσύνη. Έτσι πάνω στη φούσκα του χρέους διατυπώνονταν ειδυλλιακές εξαγγελίες –μπλε. που με ανίερο τρόπο αποδίδονται στον Κέινς. δεν απέτρεψε την ύφεση. προοδευτική ή συντηρητική. Αποκάλυψε με απότομο και καταστροφικό τρόπο τη γνωστή από χρόνια εξάντληση του ελληνικού μοντέλου ανάπτυξης. από θετικός γίνεται αρνητικός. γιατί τα εγγόνια των σημερινών Αμερικανών θα πληρώνουν τόκους μέσω της φορολογίας στα εγγόνια των Αμερικανών κατόχων ομολόγων. αφού η έντρομη από το φόβο του ντόμινο Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα παραμέρισε το δογματισμό της και δέχεται να προσφέρει ευρώ στις Τράπεζες έναντι «χαρτούρας» κρατικών ομολόγων. όταν αυτή περάσει το όριο συναγερμού. Η Ελλάδα έμπαινε στην κρίση του 2007-2009 με το χρόνιο δημόσιο χρέος της στο όριο του συναγερμού και συνεπώς είχε περιορισμένες δυνατότητες να χρησιμοποιήσει τα δημοσιονομικά διεγερτικά. η υπερχρέωση του κράτους των Συρακουσών μας υπενθυμίζει από το βάθος της ιστορίας ότι η άκριτη δημοσιονομική επέκταση με υπερχρέωση δεν εξασφαλίζει πάντα την οικονομική ανάπτυξη μια και ο πολλαπλασιαστής της δημόσιας δαπάνης. καθώς είχε υιοθετηθεί τότε. κουφαίνεσαι! Τελικά το σχήμα «Λεφτά υπάρχουν» διά του τυπογραφείου πήρε έμμεσα και ευρωπαϊκό χρώμα. Είναι ανάγκη να υπογραμμίσουμε επίσης ότι η αμερικανόπνευστη σκέψη. Πέμπτον. Επιτάχυνε την κατάρρευση της αντεστραμμένης πυραμίδας του δημοσίου χρέους. υποτιμά εύλογα και το διαγενεακό βάρος. κι αν σκαλίσεις ακόμα κι εκεί την υποδηλούμενη λογική. Στην περίπτωση αυτή δεν μετρά μόνο το απόλυτο ποσοστό δημοσίου χρέους προς ΑΕΠ. Η πολιτική ηγεσία της χώρας. Ωστόσο η ιστορία μας διδάσκει πως όταν μια χώρα περάσει το κατώφλι του 100% δημοσίου χρέους/ΑΕΠ πέφτει ο δυνητικός ρυθμός ανάπτυξής της. είτε υπολόγιζε σωστά τα πραγματικά στοιχεία είτε όχι. η επαγρύπνηση. πολλαπλασιάζονται τα βάρη στις νέες γενιές και υπονομεύεται η κοινωνική συνοχή. στις ανεπτυγμένες χώρες. Έτσι ο δημοσιονομικός εκτροχιασμός της κυβέρνησης Καραμανλή. ενώ τα δικά μας εγγόνια θα καταβάλουν δυσβάστακτους τόκους στα εγγόνια των ξένων κατόχων των ελληνικών . αγνόησε τις προειδοποιήσεις. μπλοκάρεται η αύξηση της παραγωγικότητας. η ψυχολογία. μια αφελής δογματική εκδοχή κεϊνσιανισμού που πρέσβευε ότι το φάρμακο στην ύφεση είναι παντού και πάντοτε η δημοσιονομική υπερεπέκταση. δίχως μάλιστα πρόσθετα νομισματικά αντίδοτα.Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμα και ηγέτης αριστερού κόμματος αποκάλεσε «παραμύθι για δράκους» τον κίνδυνο χρεωκοπίας της Ελλάδας. δεν είναι άλλη από την αμερικανική liberal συμβουλευτική! Τόση πια αριστερή εμπιστοσύνη στην ικανότητα του καπιταλισμού να αποφεύγει τις κρίσεις. Άλλωστε την κραυγή «αυτά είναι αλχημείες!» την έβγαλε πρώτος ο ίδιος ο Κέινς πανικόβλητος από τον δογματικό κεϊνσιανισμό. “Πρόεδρε”!» ήταν η κραυγή στο Ε. «Τα λεφτά υπάρχουν!» Τυπώνουμε χρήμα έναντι ομολόγων! Quantitative easing ( QE) στη νεοελληνική. Το κρίσιμο είναι αν το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους είναι βιώσιμο ή όχι σε σχέση με το ύψος των επιτοκίων. Εδώ. η ταχύτητα και αποτελεσματικότητα της κυβέρνησης. που είχε τη δυνατότητα να «κόβει» χρήμα και να το ρίχνει με τα ελικόπτερα.5% σε δύο χρόνια και αυξάνει την ανεργία κατά 0. όπως είναι η πτώση των επιτοκίων και η επαρκής ιδιωτική χρηματοδότηση της οικονομίας. που κατατάσσονται από τις αμετανόητες αγορές ακόμα και στην κατηγορία junk bonds. Πρόεδρε! γι’ αυτές τις ψευδαισθήσεις. που στηριζόταν σε μια συρρικνούμενη μη ανταγωνιστική παραγωγική βάση. Η ελληνική τραγωδία διαψεύδει τα voodoo economics. υποεκτίμησε το μέγεθος του κινδύνου. είτε του Σαρκοζί που διέθετε αποθεματικό 350 δις ευρώ. Ούτε βέβαια επαληθεύεται εν μέσω κρίσης ένας εξίσου αφελής αντικεϊνσιανισμός. η πολιτική σταθερότητα. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο εκτιμά ότι κατά μέσο όρο. Έφερε στην επιφάνεια τις εγγενείς διαρθρωτικές αδυναμίες της ευρωζώνης. πέρα από την αριθμητική για τα λεφτά. πράσινες. βύθισε την Ελλάδα στη μεγαλύτερη μεταπολεμική της οικονομική κρίση. Αντίθετα. που οδήγησε σε έλλειμμα του 15% το 2009.3%. «Είναι αλχημείες. τους όρους αποπληρωμής και το δυνητικό ρυθμό ανάπτυξης. καταρρέει η ανταγωνιστικότητα.

ιδιαίτερα μετά την απόφαση της Κυβέρνησης Νίξον. Έβδομον. αλάτι και ζώα– και γίνεται ένα αφηρημένο σύμβολο εμπιστοσύνης σε μια κυβέρνηση ή σε μια κεντρική τράπεζα. Το χρήμα 5. Μέρκελ και Τρισέ. Η κυβέρνηση των μπολσεβίκων του Λένιν αρνήθηκε το 1918 να αποπληρώσει τα πολεμικά χρέη της τσαρικής Ρωσίας. Η πλήρης απομάγευση του χρήματος. θα έβλεπε τις τριήρεις και τα στρατεύματά τους να καταφθάνουν στη Σικελία. για να καλύψουν με προσωρινό «χαρτί» τις πληρωμές τους ελλείψει κανονικού ρευστού.Τ. αποτελεί μια ιστορικής σημασίας μεταβολή στην παγκόσμια οικονομία. με αναφορά όμως σε αυτό. άργυρο. προανήγγειλε.000 χρόνια μετά την επινόησή του αποσυνδέεται οριστικά από οποιαδήποτε φυσική αξία –χρυσό. «άνοιξε»(!) το δρόμο στον 20ό αιώνα για τη γενίκευση του καθαρά χάρτινου χρήματος.Κ. να κλείσει οριστικά το παράθυρο της μετατροπής του δολαρίου σε χρυσό. κάτω υπό ορισμένες συνθήκες. Αλλά και στην Ευρώπη του Καρλομάγνου υπέγραφαν συμβόλαια. Η ασύλληπτη επινοητικότητα των Ελλήνων οξύνει την Έβδομη Αίσθηση.ομολόγων! Έκτον. που δεν το είδε ποτέ κανείς και είναι αμφίβολο αν ποτέ υπήρξε. όπως είδε τις βρετανικές κανονιοφόρους η Αίγυπτος το 1882 και η Κωνσταντινούπολη στη χρεωκοπία της Τουρκίας το 1876 ή η Βενεζουέλα τις αμερικανικές κανονιοφόρους στα μέσα της δεκαετίας του 1890 ή η Αϊτή στα 1915! Σήμερα μπορούμε να υποθέσουμε ότι εξέπνευσε η οικονομική διπλωματία των κανονιοφόρων. και δείχνεται προτίμηση στο χρονικό αναπρογραμματισμό του χρέους με επιμήκυνση της περιόδου αποπληρωμής και συμφωνία για τα επιτόκια. τους Σπαρτιάτες. Η επινόηση από τους Αθηναίους προσωρινού χάλκινου νομίσματος δίπλα στο κανονικό αργυρό. τη δυναμική και τις προοπτικές της αμερικανικής οικονομίας. Δεν είναι δίχως διαπραγματευτική δύναμη σ’ αυτή τη διαμεσολάβηση η υπερχρεωμένη χώρα. το λεγόμενο αργυρό δηνάριο. Ε. Κι όμως τότε είδαμε την αποσύνδεση από το χρυσό απλώς σαν ένα τέχνασμα του Νίξον για να χρηματοδοτήσει με πληθωρικό χρήμα τον πόλεμο στο Βιετνάμ και τα κοινωνικά προγράμματα της Great Society. αλλά όταν 69 χρόνια μετά αποφάσισε να δανειστεί από τις αγορές υποχρεώθηκε σε αναδιάρθρωση του παλαιού χρέους και μερική αποπληρωμή του – η πανίσχυρη ακόμα τότε υπερδύναμη! Μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο συνήθως διαμεσολαβεί μεταξύ των πιστωτών και της υπό χρεωκοπία χώρας το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. όπως στην Ευρωπαϊκή. στο γραπτό αποδεικτικό αναγνώρισης χρέους. βρίσκεται στην εμπιστοσύνη για το μέγεθος. ευρωγκρούπ. η αποσύνδεση του νομίσματος από μια πραγματική αξία. ώστε να δώσει πρόσθετη ρευστότητα στο σύστημα. τον Δεκαπενταύγουστο του 1971. μερική ή ολική. έκαναν συναλλαγές και έκοβαν χρήμα με νόμισμα αναφοράς. με την Ελλάδα για τη συνέχιση υπό όρους του δανεισμού της. δηλαδή ένα «ομόλογο» καθαρά για εσωτερικές συναλλαγές και πληρωμές στο δημόσιο. είκοσι πέντε αιώνες πριν. κάτω βέβαια από τα αντίστοιχα της αγοράς. Ωστόσο υπάρχουν στην εποχή μας άλλα μέσα πειθαναγκασμού. όπως η Καλιφόρνια. τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσεις εν μέσω κρίσης διαδικασίες «διπλού νομίσματος». σκλάβους. γη. Θεωρητικά τουλάχιστον υπήρχε η δυνατότητα η Ελλάδα να χρησιμοποιούσε. για παράδειγμα. Ο φόβος ότι η ελληνική τραγωδία μπορούσε να εξελιχθεί σε επιδημία στο Νότο της ευρωζώνης και να δημιουργηθεί μια ατομική χρηματοπιστωτική βόμβα πολλαπλάσια της Lehman Brothers οδήγησε στη συμφωνία της Τρόικας . Αν ο Διονύσιος είχε δανειστεί έστω κι από τους συμμάχους των Συρακουσών. όπως συνέβη με τα προσωρινά μπακιρένια νομίσματα των Αθηναίων. όπως έκανε ο Ρούζβελτ με τα προσωρινά banknotes ή όπως σήμερα μερικές χώρες ή πολιτείες στις ΗΠΑ. Στην εποχή μας υπάρχει η τάση να αποφεύγεται η επαναδιαπραγμάτευση-αναδιάρθρωση του χρέους με ανοιχτή χρεωκοπία. προσωρινό δεύτερο «νόμισμα». αν βέβαια μια χώρα θέλει να ξαναβγεί στις αγορές για να δανειστεί φθηνά. Η μοναδική δύναμη του δολαρίου. ακόμα και στα σύγχρονα οικονομικά! Επανατοποθέτηση του Ελληνικού Ζητήματος – Αναπρογραμματισμός του χρέους με την επιφοίτηση του Διονύσιου Αχ. αφού μία ενδεχόμενη ανοιχτή χρεωκοπία της μπορεί να γίνει μεταδοτική και να κλονίσει την παγκόσμια οικονομική σταθερότητα. η περίπτωση του Διονυσίου και της Αθηναϊκής Συμμαχίας μας προειδοποιεί για τη διαφορετική διαχείριση της χρεωκοπίας και της στάσης των πληρωμών ανάλογα αν το χρέος είναι κυρίως εσωτερικό ή εξωτερικό.Ν.Τ. ένα νόμισμα φάντασμα. ευκαιρία να μυηθείτε στα μυστικά του «Νότου» της Ευρωζώνης με τη . Το ρίσκο της διολίσθησης είναι βέβαια προφανές. αφού θεωρητικά τυπώνεις όσο θες..Δ. που προσφεύγουν στο σύστημα IOU. Τίποτα δεν θα ήταν πλέον το ίδιο στις χρηματοοικονομικές λειτουργίες του παγκόσμιου καπιταλισμού.

και πρέπει να αναθεωρηθεί συντεταγμένα το χρονοδιάγραμμα της προβλεπόμενης εξωπραγματικής δημοσιονομικής προσαρμογής. βήμα με την αγορά ελληνικών ομολόγων από την ΕΚΤ. και εφαρμόστε με σύνεση την αρχή μιας εύλογης συνυπευθυνότητας και των πιστωτών στο διακανονισμό του ελληνικού χρέους. χωρίς την εφεδρεία μιας περαιτέρω πτώσης του επιτοκίου. Η αναθεώρηση πρέπει να συνδυαστεί με τον ενδεχόμενο χρονικό αναπρογραμματισμό του ελληνικού χρέους. δεκαετίας. η κοινή έκδοση μπορεί να καλύπτει έως το ποσοστό του λόγου Χρέος / ΑΕΠ της Γερμανίας. στις ισορροπίες και στο στιγμιαίο συσχετισμό μεταξύ των εταίρων εν όψει επαπειλούμενης άμεσης χρεωκοπίας της Ελλάδας την άνοιξη του 2010. τα επίμονα υψηλά επίπεδα ανεργίας και ο νομισματικός και εμπορικός «πόλεμος» που πάει να γενικευτεί σε βάρος της ανταγωνιστικότητας της ευρωζώνης. κάντε και τα υπόλοιπα αναγκαία βήματα ή διαλέξτε ένα συνδυασμό τουλάχιστον τριών τεσσάρων από τα παρακάτω: * τύπωμα χρήματος και ανοχή ενός πληθωρισμού το πολύ 4-5% έναντι του αποπνικτικού στόχου του 2% * γενναία αύξηση του κοινοτικού προϋπολογισμού * έκδοση ευρωομολόγου γενικού ή ειδικού αναπτυξιακού σκοπού· ενδεχόμενα για να καμφθούν οι αντιδράσεις. η οποία τέθηκε με ανελαστικότητα ως προς την πορεία της πραγματικής οικονομίας και τα πιθανά σενάρια της επόμενης πενταετίας. Η θετική αυτή εξέλιξη μπορεί να επιτευχθεί στον κατάλληλο χρόνο μόνο με τη μέγιστη δυνατή κοινωνική και πολιτική συναίνεση στην Ελλάδα και με πειστικές πρωτοβουλίες και συνεργασίες στην Ευρώπη και στον κόσμο. Οι αγορές είναι γνωστό ότι . όπως έχουμε κατά καιρούς προτείνει. ώστε να μην εκπέσει και υποβαθμιστεί * αντισταθμιστικός «φόρος» πάνω από ένα επίπεδο εμπορικού πλεονάσματος χωρών όπως είναι η Γερμανία και η Ολλανδία. υπέρ της αποπληρωμής του χρέους και της ανάπτυξης των ελλειμματικών χωρών * αύξηση της ζήτησης στις πλεονασματικές χώρες * διαρθρωτικές πολιτικές που αυξάνουν το επιχειρηματικό δυναμικό και την παραγωγικότητα της εργασίας.δημοσιονομική και νομισματική μέθοδο του πανούργου Διονυσίου των Συρακουσών. κόψε» δηλαδή η υστερία της πρόωρης. οδηγεί στη στασιμότητα. μη συμβατικό. «εσωτερική υποτίμηση». Καταλάβετε πως το σκέτο «κόψε. Καλού κακού για σκεφτείτε και κάντε ό. δίχως να αθετήσει τις υποχρεώσεις της με μονομερείς κινήσεις. το ιστορικό εγχείρημα του ευρώ θα σκοντάφτει στο «νέο γερμανικό ζήτημα». Το Μνημόνιο συνεργασίας της Ελλάδας με την τρόικα αντιστοιχεί στο κλίμα. με παράλληλη οχύρωση και ανασυγκρότηση του χρηματοπιστωτικού συστήματος. δίχως μάλιστα το αντιστάθμισμα μιας επιθετικής νομισματικής πολιτικής. Διαφορετικά. πρέπει να επιτύχει την αναθεώρηση του Μνημονίου με τρόπο που ενισχύει άμεσα την αναπτυξιακή διάσταση και ανακουφίζει τα πιο αδύναμα οικονομικά στρώματα. συναλλαγματική και διαρθρωτική πολιτική και υπολογίζει τη διαφορετική φάση του οικονομικού κύκλου κάθε χώρας. πλεονασματικές και ελλειμματικές. στον πανικό των δανειστών. όχι βέβαια επί ποινή θανάτου. ξαναθέτουν στην ημερήσια διάταξη την ανάγκη ολοκλήρωσης της ευρωπαϊκής πολιτικής. δηλαδή σε ποιο βαθμό δεσμεύεται η Γερμανία από τη φιλοδοξία μιας «γερμανικής Ευρώπης» και όχι από το κοινό ευρωπαϊκό όραμα.τι και ο Διονύσιος με τις δραχμές: Συγκεντρώστε με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ή το Ευρωπαϊκό Ταμείο «Διάσωσης» όλα τα ελληνικά ομόλογα. αλλά η ιρλανδική «ωρολογιακή βόμβα». Το do nothing ή ο περιορισμός στο ποινολόγιο για τη δημο σιονομική πειθαρχία βολεύει το αργοκίνητο θεσμικό σύστημα αποφάσεων της ευρωζώνης. εκ του σύνεγγυς εποπτεία των εκπροσώπων της τρόικας. ως προς το μέγεθος της και τις σημερινές συνθήκες στην ευρωπαϊκή και παγκόσμια οικονομία. την ανεργία και επιδεινώνει την κρίση του δημοσίου χρέους στις περιφερειακές χώρες. γενικευμένης. δίχως να χαλαρώσει τη μεταρρυθμιστική προσπάθεια και τη δημοσιονομική εξυγίανση. η αναιμική. την έκπτωση στα επιτόκια και την ταυτόχρονη αποδέσμευση από τη στενή. Το Ελληνικό Ζήτημα πρέπει να επανατοποθετηθεί στο πλαίσιο μιας νέας πολιτικής της ευρωζώνης. δημοσιονομικής προσαρμογής. δημοσιονομική. εύθραυστη και άνιση ανάκαμψη στις ανεπτυγμένες χώρες. Έχετε κάνει το πρώτο μισό «Διονυσιακό». Στην περίπτωση αυτή χρειάζεται κατάλληλη στήριξη στην εθνική έκδοση ομολόγων για το υπόλοιπο του χρέους. Η Ελλάδα. αντίδοτο στη γήρανση των κοινωνιών. που κυμαίνεται αυτή την περίοδο γύρω στο 70%. που συνδυάζει τη νομισματική. οι οποίες πρέπει να προετοιμαστούν έγκαιρα με «χαμηλή πτήση» κάτω από τα «ραντάρ». Προσαρμογής που βασίζεται σε μια ανέφικτη οικονομικά και κοινωνικά. ταυτόχρονα για όλες τις χώρες.

της Κορίνθου. με ευέλικτη προσαρμογή στα πιθανά σενάρια της επόμενης δεκαετίας. η οποία έμελλε να αφανίσει τις Συρακούσες μέχρι να καταφθάσει ο Τιμολέοντας. αν ο πλούσιος Κυρηναίος Αννίκερις δεν τον εξαγόραζε έναντι τριάντα μνων. Ωστόσο.προτιμούν το υπολογισμένο ρίσκο αντί για την ασάφεια στις προοπτικές. η οποία τις ωθεί να υπολογίζουν το άμεσο μέλλον με το κακό ή το χειρότερο σενάριο. ο φιλόσοφος δεν έβαλε μυαλό από το πάθημά του με τον Διονύσιο τον πρεσβύτερο. Θα ξαναπάει ακόμα δυο φορές στις Συρακούσες και θα μπλέξει άσχημα σε ολέθριο τρίγωνο στην αιματηρή αντιμαχία του μαθητή του Δίωνα με τον τύραννο Διονύσιο τον νεότερο. που γκρέμισε τις τυραννίες. . Ξεχάσαμε όμως τον Πλάτωνα να βγαίνει στο σφυρί στην αγορά της Αίγινας. Plan B λοιπόν για την Ελλάδα και την Ευρώπη υπό την επιφοίτηση του Διονυσίου. Εκεί θα πουλιόταν δούλος. νίκησε τους Καρχηδόνιους και αναγέννησε τον ελληνισμό της Σικελίας. ο εκπρόσωπος της μητρόπολης.

Αν το 1944 δεν συρόταν η Ελλάδα στην εμφύλια σύρραξη και αντίθετα είχε σταθεροποιηθεί ένας ιστορικός δημοκρατικός συμβιβασμός με ισχυρή παρουσία της εαμογενούς Αριστεράς. Αν ο Βενιζέλος δεν έκανε εκλογές εν μέσω μικρασιατικής εκστρατείας. Αν δεν είχε αφεθεί στη χρεωκοπία η Lehman Brothers. Αν δεν είχε δολοφονηθεί προβοκατόρικα ο αρχιδούκας Φερδινάνδος που ήταν η αφορμή για το ξέσπασμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.. αλλά το σκίρτημά της δεν απαιτεί τη γνώση της λειτουργίας της. Αν ο Βουκεφάλας είχε ρίξει και σκοτώσει τον Αλέξανδρο. Η κάθοδος αυτή δεν είναι δίχως κινδύνους. Αν ο Λένιν δεν πέθαινε νωρίς κι αν ο Στάλιν έχανε στην εσωκομματική αναμέτρηση. Ο Πασκάλ ειρωνεύεται τη σιδερένια αναγκαιότητα με την πεποίθηση πως «αν η μύτη της Κλεοπάτρας ήταν μικρότερη. Η ενστικτώδης αντίδρασή της στην υπάρχουσα κατάσταση μας προκαλεί ψυχολογική αμηχανία. ξεϋφαίνεται σαν το πλεκτό της Πηνελόπης που περιμένει τον Οδυσσέα. Η Τριπλή Θεά είναι η τρισδιάστατη ενδεχομενικότητα: η μετρήσιμη αβεβαιότητα που συνθέτει τους «πιθανούς κόσμους»· η εκούσια ή ακούσια συνέπεια της ανθρώπινης δράσης που υπακούει στη σχέση αιτίας-αποτελέσματος.. υπόγεια. στις «πιθανές επιλογές». Οι άνθρωποι πλένουν τα δόντια τους δίχως να γνωρίζουν τις χημικές ιδιότητες της οδοντόπαστας. Ούτε εμείς προσωπικά ούτε η οικογένειά μας. είναι η δυνατότητα της αδυνατότητάς της. να γράφουμε.Η Εβδόμη στο σκιώδες βασίλειο του «Αν» Η Έβδομη Αίσθηση μας ξεβολεύει.. τη Λογική Κατασκευή των Σεναρίων. Η Τρόικα Μοίρα δεν είναι τυφλή. Αν ο Κεμάλ δεν ήταν έκπτωτος Θεσσαλονικιός. Η Έβδομη Αίσθηση είναι μια ενστικτώδης. να μιλάμε και η κοινωνία θα λειτουργούσε μέσα στην τηλεπαθητική της σιωπή. Αν η Ελλάδα τον Απρίλιο του 2010 είχε κηρύξει στάση πληρωμών. Δεν υποκαθιστά τις αισθήσεις. διαισθητική. το πρόσωπο. Αν. Η Έβδομη Αίσθηση ευνοεί τα προετοιμασμένα μυαλά. Η Έβδομη Αίσθηση δεν αγνοεί τον πειρασμό των ανθρώπων να κατέρχονται στο σκιώδες βασίλειο του Αν. Είναι χιλιάδες ορισμοί και κανένας. Η Έβδομη Αίσθηση δίνει το φιλί της ζωής στη Σεναριακή Σκέψη που αναπτύξαμε στο Ε. Δεν είναι η Τέλεια Αίσθηση. Είναι χιλιάδες ιστορίες και καμία. υφαίνεται.. συμπαγές και απαράλλαχτο. επέστρεφε στη δραχμή και μετέτρεπε τη χρεωκοπία της σε όλεθρο για το ευρωπαϊκό και παγκόσμιο οικονομικό σύστημα. άκαμπτη. της υποθετικής και πιθανολογικής ιστορίας. Ναι. δηλαδή των αφηγήσεων. της γης και της ιστορίας. στους «πιθανούς εαυτούς» μας. Ο Λάιμπνιτς. στο παρόν και κυρίως στο μέλλον. Αν δεν εδολοφονείτο ο Καίσαρας. Ξεπηδά εκεί που σκεφτόμαστε αυτό που δεν σκεφτόμαστε. η πατρίδα μας και ο κόσμος αποτελούν κάτι δεδομένο.. μονοδιάστατη. Είμαστε ένα από τα ενδεχόμενα της ύπαρξης και της ιστορίας. Ζούμε σ’ έναν από τους πιθανούς κόσμους μ’ έναν από τους πιθανούς εαυτούς μας. Επιτυγχάνει μόνο εκεί που αποτυγχάνει. Παιγνιώδης κι άπιαστη. Πρόεδρε! Η ενστικτώδης. Αν ήταν η Τέλεια Αίσθηση θα σταματούσαμε να σκεφτόμαστε. ισχυρίζεται ότι πάντοτε ζούμε στον μόνο εφικτό κόσμο και μάλιστα στον καλύτερο πιθανό. Είναι μια εσπεράντο των αισθήσεων. των ιστοριών που συμπυκνώνουν την ουσία και την πλοκή του «δράματος» που θα ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μας τουλάχιστον για την επόμενη δεκαετία στον κόσμο και προπαντός στην Ελλάδα. τελικά. στους «πιθανούς χρόνους». Η Έβδομη Αίσθηση από τη φύση της μένει ανολοκλήρωτη. αφανής πυξίδα απέναντι στους «πιθανούς κόσμους». Είναι χαμένος κόπος η συρραφή των ιστοριών της. Τα πράγματα μπορούσαν να είναι διαφορετικά στο παρελθόν. ο δάσκαλός μας στον Απειροστικό Λογισμό. νομοτελειακή.. όταν αποκαλύπτει τα όριά της και τον ανέφικτο χαρακτήρα της. αλλά συχνά μέσα από μια αλυσιδωτή αντίδραση ξεπερνά τον αρχικό σχεδιασμό της· η αστάθμητη αβεβαιότητα που κάνει το μέλλον ανεξιχνίαστο. Αν δεν προκήρυσσε τις εκλογές ο Κώστας Καραμανλής για τις 4 Οκτωβρίου το 2010. Είναι ματαιότητα ο αυστηρός ορισμός της. τη Μητέρα-γη της αβεβαιότητας και του απροσδόκητου. θα ήταν διαφορετικό». που επαναλαμβάνει μονότονα το ίδιο με χρησμό μήνυμά της: Τα πράγματα μπορεί να είναι διαφορετικά. Συνειδητοποιούμε αίφνης ότι ζούμε σ’ έναν από τους «πιθανούς κόσμους».. το Επιμενίδιο Παράδοξο είναι το παράδοξο της ανθρώπινης κατάστασης σ’ αυτούς τους . διαισθητική αντίδραση στα ενδεχόμενα και στους κινδύνους έρχεται να συμπληρώσει τη Λογική Ανάλυση..

ταπεινός μαθητευόμενος του εγγαστρίμυθου Ευρικλή.δύσκολους καιρούς. κι εγώ. . αποδιώχνω την παράδοξη σκέψη ότι Η Έβδομη Αίσθηση δεν είναι παρά ένα «ελληνικό όνειρο» στην «Εντατική» που βρίσκεται η πατρίδα μας.

Πρόεδρε! Η ενστικτώδης. Είναι χαμένος κόπος η συρραφή των ιστοριών της. Αν. Οι άνθρωποι πλένουν τα δόντια τους δίχως να γνωρίζουν τις χημικές ιδιότητες της οδοντόπαστας.. Αν δεν εδολοφονείτο ο Καίσαρας. στους «πιθανούς εαυτούς» μας. θα ήταν διαφορετικό». Αν δεν προκήρυσσε τις εκλογές ο Κώστας Καραμανλής για τις 4 Οκτωβρίου το 2010. το Επιμενίδιο Παράδοξο είναι το παράδοξο της ανθρώπινης κατάστασης σ’ αυτούς τους . στις «πιθανές επιλογές». Η ενστικτώδης αντίδρασή της στην υπάρχουσα κατάσταση μας προκαλεί ψυχολογική αμηχανία. Αν η Ελλάδα τον Απρίλιο του 2010 είχε κηρύξει στάση πληρωμών. στο παρόν και κυρίως στο μέλλον. Επιτυγχάνει μόνο εκεί που αποτυγχάνει. Είμαστε ένα από τα ενδεχόμενα της ύπαρξης και της ιστορίας. να γράφουμε. Παιγνιώδης κι άπιαστη.. Είναι ματαιότητα ο αυστηρός ορισμός της. Η Έβδομη Αίσθηση δεν αγνοεί τον πειρασμό των ανθρώπων να κατέρχονται στο σκιώδες βασίλειο του Αν. Ο Λάιμπνιτς. Αν ο Λένιν δεν πέθαινε νωρίς κι αν ο Στάλιν έχανε στην εσωκομματική αναμέτρηση. Δεν υποκαθιστά τις αισθήσεις. ισχυρίζεται ότι πάντοτε ζούμε στον μόνο εφικτό κόσμο και μάλιστα στον καλύτερο πιθανό. αλλά το σκίρτημά της δεν απαιτεί τη γνώση της λειτουργίας της. Η κάθοδος αυτή δεν είναι δίχως κινδύνους. η πατρίδα μας και ο κόσμος αποτελούν κάτι δεδομένο.. υφαίνεται. Ζούμε σ’ έναν από τους πιθανούς κόσμους μ’ έναν από τους πιθανούς εαυτούς μας. Αν το 1944 δεν συρόταν η Ελλάδα στην εμφύλια σύρραξη και αντίθετα είχε σταθεροποιηθεί ένας ιστορικός δημοκρατικός συμβιβασμός με ισχυρή παρουσία της εαμογενούς Αριστεράς.. είναι η δυνατότητα της αδυνατότητάς της. Ούτε εμείς προσωπικά ούτε η οικογένειά μας. να μιλάμε και η κοινωνία θα λειτουργούσε μέσα στην τηλεπαθητική της σιωπή. Είναι χιλιάδες ορισμοί και κανένας.. επέστρεφε στη δραχμή και μετέτρεπε τη χρεωκοπία της σε όλεθρο για το ευρωπαϊκό και παγκόσμιο οικονομικό σύστημα. τη Λογική Κατασκευή των Σεναρίων. δηλαδή των αφηγήσεων. Δεν είναι η Τέλεια Αίσθηση. ο δάσκαλός μας στον Απειροστικό Λογισμό. Η Έβδομη Αίσθηση ευνοεί τα προετοιμασμένα μυαλά.Η Εβδόμη στο σκιώδες βασίλειο του «Αν» Η Έβδομη Αίσθηση μας ξεβολεύει.. Αν δεν είχε δολοφονηθεί προβοκατόρικα ο αρχιδούκας Φερδινάνδος που ήταν η αφορμή για το ξέσπασμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.. διαισθητική αντίδραση στα ενδεχόμενα και στους κινδύνους έρχεται να συμπληρώσει τη Λογική Ανάλυση.. Αν ήταν η Τέλεια Αίσθηση θα σταματούσαμε να σκεφτόμαστε. Αν δεν είχε αφεθεί στη χρεωκοπία η Lehman Brothers. Η Έβδομη Αίσθηση δίνει το φιλί της ζωής στη Σεναριακή Σκέψη που αναπτύξαμε στο Ε. αλλά συχνά μέσα από μια αλυσιδωτή αντίδραση ξεπερνά τον αρχικό σχεδιασμό της· η αστάθμητη αβεβαιότητα που κάνει το μέλλον ανεξιχνίαστο. ξεϋφαίνεται σαν το πλεκτό της Πηνελόπης που περιμένει τον Οδυσσέα. άκαμπτη. συμπαγές και απαράλλαχτο. υπόγεια. τελικά. Ναι. Αν ο Βουκεφάλας είχε ρίξει και σκοτώσει τον Αλέξανδρο. Αν ο Βενιζέλος δεν έκανε εκλογές εν μέσω μικρασιατικής εκστρατείας. Αν ο Κεμάλ δεν ήταν έκπτωτος Θεσσαλονικιός. διαισθητική. στους «πιθανούς χρόνους». Η Έβδομη Αίσθηση από τη φύση της μένει ανολοκλήρωτη. που επαναλαμβάνει μονότονα το ίδιο με χρησμό μήνυμά της: Τα πράγματα μπορεί να είναι διαφορετικά. Ο Πασκάλ ειρωνεύεται τη σιδερένια αναγκαιότητα με την πεποίθηση πως «αν η μύτη της Κλεοπάτρας ήταν μικρότερη. Η Τρόικα Μοίρα δεν είναι τυφλή. της υποθετικής και πιθανολογικής ιστορίας. Τα πράγματα μπορούσαν να είναι διαφορετικά στο παρελθόν. τη Μητέρα-γη της αβεβαιότητας και του απροσδόκητου. αφανής πυξίδα απέναντι στους «πιθανούς κόσμους». Ξεπηδά εκεί που σκεφτόμαστε αυτό που δεν σκεφτόμαστε. Η Έβδομη Αίσθηση είναι μια ενστικτώδης. των ιστοριών που συμπυκνώνουν την ουσία και την πλοκή του «δράματος» που θα ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μας τουλάχιστον για την επόμενη δεκαετία στον κόσμο και προπαντός στην Ελλάδα. Η Τριπλή Θεά είναι η τρισδιάστατη ενδεχομενικότητα: η μετρήσιμη αβεβαιότητα που συνθέτει τους «πιθανούς κόσμους»· η εκούσια ή ακούσια συνέπεια της ανθρώπινης δράσης που υπακούει στη σχέση αιτίας-αποτελέσματος. Είναι χιλιάδες ιστορίες και καμία. νομοτελειακή. Συνειδητοποιούμε αίφνης ότι ζούμε σ’ έναν από τους «πιθανούς κόσμους». το πρόσωπο. μονοδιάστατη. της γης και της ιστορίας. όταν αποκαλύπτει τα όριά της και τον ανέφικτο χαρακτήρα της. Είναι μια εσπεράντο των αισθήσεων.

αποδιώχνω την παράδοξη σκέψη ότι Η Έβδομη Αίσθηση δεν είναι παρά ένα «ελληνικό όνειρο» στην «Εντατική» που βρίσκεται η πατρίδα μας. .δύσκολους καιρούς. ταπεινός μαθητευόμενος του εγγαστρίμυθου Ευρικλή. κι εγώ.