Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΜΥΘΟΠΛΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ

Ει σ αγ ωγ ή

«Οι Ακυβέρνητες Πολιτείες είναι µυθιστόρηµα,
ένα γέννηµα της φαντασίας […]. Αν συµβαίνει
κανένα από τα πρόσωπά µου να πει κουβέντες
που πραγµατικά ειπώθηκαν [….] είναι γιατί η
φαντασία παίρνει τα υλικά της από δω κι από
κει, όπου τα βρίσκει –αλλά τα µεταχειρίζεται
µε τον τρόπο της, για τις ανάγκες της […]
για να φτιάξει ένα ιδανικό πλάσµα, που φυσι-
κά δεν είναι το πορτρέτο κανενός από τα µον-
τέλα που χρησιµοποίησε.»
Σ. Τσίρκας, Ακυβέρνητες Πολιτείες, «Η νυχ-
τερίδα»
Αυτή την «ειδοποίηση» απευθύνει ο συγγρα-
φέας στον αναγνώστη πριν αρχίσει να ξετυ-
λίγεται το µυθιστόρηµά του. Κι ο Α. Τσέ-
χωφ, απαντώντας µε επιστολή στον Ν. Πλεσ-
τσέγεφ για κάποιο έργο του, σηµειώνει:

«[…] Ο σκοπός µου είναι να χτυπήσω δυο λα-
γούς µε µια ντουφεκιά. Να απεικονίσω µε
ειλικρίνεια τη ζωή και, µε την ευκαιρία
αυτή, να δείξω πόσο η ζωή αυτή αποκλίνει
από τη νόρµα».1 Σε άλλη επιστολή, προς την

1 Πρόκειται για το βιβλίο µε τίτλο Η τέχνη της
µυθοπλασίας. Συµβουλές σε ένα νέο συγγραφέα, ανθ. Π.
Μπρουνέλο, µτφρ. Β. Ντινόπουλος, Αθήνα, Πατάκης

Μ. Β. Κισιλιέβα, τονίζει: «[…]Ο λογοτέχνης
πρέπει να είναι το ίδιο αντικειµενικός ό-
πως ο χηµικός. Πρέπει να είναι απαλλαγµέ-
νος  από  την  καθηµερινή  υποκειµενικότητα
και να γνωρίζει ότι οι σωροί της κοπριάς
στην εξοχή παίζουν έναν πολύ σηµαντικό ρό-
λο, και ότι τα κακά πάθη είναι τόσο χαρακ-
τηριστικά της ζωής όσο και τα καλά».2
   Ο  Μ.  Κούντερα στο βιβλίο  Αβάσταχτη  Ε-
λαφρότητα αναφέρει: «[…]Το µυθιστόρηµα δεν
είναι µια εξοµολόγηση του συγγραφέα, αλλά
µια  εξερεύνηση  του  τι  είναι  η  ανθρώπινη
ζωή µέσα στην παγίδα που έχει γίνει ο κόσ-
µος».3

   «Η µοναξιά της γραφής είναι µια µοναξιά
που χωρίς αυτή το γραπτό δεν συντελείται.
Αλλιώς θρυµµατίζεται, απισχναµένο  από την
αναζήτηση του τι άλλο να γράψει. Χάνει το
αίµα  του,  δεν  αναγνωρίζεται  πια  από  το
συγγραφέα…»,4 εκµυστηρεύεται η σπουδαία Μ.
Ντυράς στο βιβλίο Γράφοντας. Και η Μ. Άν-
τγουντ αναφερόµενη στη σηµασία του ταλέν-
του έχει την άποψη ότι: «[…]Το ταλέντο δεν
ζυγίζεται ούτε µετράται, ούτε βέβαια αγο-



2007,  σελ.  74.  Στο  βιβλίο  αυτό  ανθολογούνται
επιστολές του Α. Τσέχωφ.
2ό.π. σελ. 93.
3 Μ. Κούντερα, Η τέχνη του µυθιστορήµατος, µτφρ. Φ.
∆ρακονταετής, Αθήνα, Εστία 1996, σελ. 38.
4 Μ. Ντυράς, Γράφοντας, µτφρ. Χρ. Τσαµαδού, Αθήνα,
Εξάντας 1996, σελ. 14.

ράζεται. ∆εν θεωρείται αυτονόητο ή προαπα-
ιτούµενο. Ή το έχεις ή δεν το έχεις.[….].5

«Ο συγγραφέας δεν διαθέτει το κύρος του
‘παντογνώστη’ παραµυθά, διότι ενώ αφηγεί-
ται κι αυτός µια χτεσινή ιστορία, ωστόσο
δε φαίνεται να γνωρίζει και το µέλλον της,
εφόσον όλα τα ρήµατά του είναι σε χρόνους
παρωχηµένους», σηµειώνει ο Π. Καλιότσος
στο βιβλίο του Το εργαστήριο του µυθιστο-
ριογράφου.6
Αν συνεχίζαµε να εκθέτουµε απόψεις σύγ-
χρονων και παλαιότερων Ελλήνων και ξένων
συγγραφέων για την τέχνη της συγγραφής, θα
γεµίζαµε πολλές σελίδες.
Ποια είναι, όµως, τα µυστικά της τέχνης της
συγγραφής; ∆ιδάσκεται άραγε αυτή η τέχνη;
Υπάρχει σχέση µεταξύ της κειµενικής και της
απτής πραγµατικότητας; Και αν ναι ποια τα
όριά της; Από πού έρχονται οι ιστορίες; Και
πόσο οι ήρωες, οι χαρακτήρες είναι αληθινο-
ί; Πώς γράφονται οι ιστορίες; Υπάρχει η θε-
ά- έµπνευση;
Αυτά είναι κάποια από τα πιο συχνά ερω-
τήµατα που απασχολούν συνήθως τους αναγ-
νώστες των µυθιστορηµάτων και στα οποία
καλούνται να απαντήσουν γενικά και ειδικά

5 Μ. Άντγουντ, Συνοµιλώντας µε τους νεκρούς, µτφρ.
∆. Στεφανάκης, Αθήνα, κεανίδα 2005, σελ. 115.
6 Π. Καλιότσος, Το εργαστήριο του µυθιστοριογράφου,
Αθήνα, Πατάκης 2004, σελ. 52.

οι  συγγραφείς,  όταν  συναντηθούν  µε  τους
αναγνώστες τους, στις γνωστές βιβλιοπαρου-
σιάσεις.
   Στην  Ελλάδα  έχει  αυξηθεί  τα  τελευταία
χρόνια το ενδιαφέρον για την τέχνη της µυ-
θοπλασίας (κάτι που συµβαίνει για δεκαετί-
ες στον αγγλοσαξωνικό χώρο) και αυτό απο-
δεικνύεται  τόσο  από  την  αύξηση  συγγραφής
και έκδοσης των βιβλίων µε συναφείς τίτλο-
υς (εγχώριας αλλά και µεταφρασµένης παρα-
γωγής), όσο και από τους κύκλους σεµιναρί-
ων που όλο και πιο συχνά οργανώνονται τόσο
από ιδιώτες, όσο και από φορείς, όπως το
ΕΚΕΜΕΛ,  το  ΕΚΕΒΙ,  το  Βρετανικό  Συµβούλιο

(Θεσ/νίκη, 2η ∆ιεθνής Έκθεση Βιβλίου) κ.ά.
Στο ένθετο Βιβλιοθήκη της εφηµερίδας «Ελε-
υθεροτυπία», που κυκλοφορεί κάθε Παρασκευ-
ή, ο Μ. Φάις έχει την επιµέλεια της στήλης
Θαµµένοι στις λέξεις, στην οποία «σαράντα
συγγραφείς (ποιητές και  πεζογράφοι) ανοί-
γουν σε κοινή θέα το εργαστήρι της γραφής
τους –το συναρπαστικό σηµείο όπου διασταυ-
ρώνεται η περιπέτεια της γραφής και η γρα-
φή της περιπέτειας».7 Στο χορό της διδασκα-
λίας της τέχνης της µυθοπλασίας έχουν µπει
και οι εκδότες, οι οποίοι έχοντας ως οµι-
λητές κυρίως  συγγραφείς, κριτικούς, µελε-
τητές και διδάσκοντες τη λογοτεχνία, οργα-


7 Η στήλη φιλοξενείται στην τελευταία σελίδα του
ένθετου.

νώνουν όλο και πιο συχνά ειδικά σεµινάρια
για κάθε ενδιαφερόµενο, κυρίως στην Αθήνα.8
   Σε  επίπεδο  πανεπιστηµιακών  ιδρυµάτων
στη χώρα µας η µυθοπλασία διδάσκεται στο
Παιδαγωγικό  Τµήµα  Προσχολικής  Εκπαίδευσης
του Πανεπιστηµίου Θεσσαλίας. Το ίδιο πανε-
πιστήµιο διοργάνωσε και  σχετική  διηµερίδα
στην οποία συµµετείχαν οι συγγραφείς: Κώσ-
τας  Ακρίβος,  Μάνος  Κοντολέων,  Φίλιππος
Μανδηλαράς, Άρης Μαραγκόπουλος, Πόλυ Μηλι-
ώρη,  Σοφία  Νικολαΐδου,  Αλέξης  Σταµάτης,
τον Μάιο του 20079.
   Με αφορµή αυτή τη συνάντηση οδηγηθήκαµε
στη σκέψη να συνοµιλήσουµε µε αυτούς τους
συγγραφείς και τους θεωρητικούς και να εκ-
θέσουµε τις απόψεις τους στο παρόν βιβλίο.
   Στο βιβλίο µε τίτλο, Τέχνη και τεχνική
της µυθοπλασίας και της δηµιουργικής γρα-
φής,  παρουσιάζονται  µε  τρόπο  πολυφωνικό
και πλουραλιστικό, από ειδικούς  (πανεπισ-
τηµιακούς,  θεωρητικούς  και  συγγραφείς),
ποικίλα  ζητήµατα  που  σχετίζονται  µε  τη
συγγραφική τέχνη.
   Το  βιβλίο  διαρθρώνεται  σε  τρία  µέρη.
Στο πρώτο φιλοξενούνται οι θεωρητικές από-
ψεις του Οµότιµου Καθηγητή Β.∆. Αναγνωστό-




8Βλ. ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ.
9 Κάποιοι συγγραφείς συµµετείχαν ως υπεύθυνοι στην
πραγµατοποίηση εργαστηρίωναφιλοκερδώς.

πουλου, του ∆. Πλατανίτη10, του Α. Μαργκό-
πουλου και της συγγραφέως Σ. Νικολαΐδου.
Ο Β. ∆. Αναγνωστόπουλος στο κείµενο µε
τίτλο Η µυθοπλασία και η δηµιουργική γρα-
φή: Απόψεις και προβληµατισµοί, αναφέρεται
στη διανοητική ικανότητα του ανθρώπου να
πλάθει µύθους, φανταστικές ιστορίες, παρα-
µύθια. Θεωρεί ότι η λογοτεχνία είναι ένας
προνοµιακός χώρος έκφρασης της «πολύκλω-
νης» µυθοπλασίας. Ανατρέχει στον Πλάτωνα,
σύµφωνα µε τον οποίο ο άνθρωπος είναι «µυ-
θοποιός», πλάθει µύθους, αλλά και γοητεύε-
ται από τους µύθους. Επιµένει στο επίθετο

«δηµιουργικός», υποστηρίζοντας ότι η λέξη
δηλώνει αυτόν που «έχει την ικανότητα να
δηµιουργεί, να παράγει νέες και πρωτότυπες
µορφές, γενικότερα, αυτόν που παράγει έρ-
γο, που είναι αποτελεσµατικός». Κάνει ανα-
φορές στον δηµιουργικό καλλιτέχνη, στο δη-
µιουργικό πνεύµα, στη δηµιουργική φαντασί-
α, στη δηµιουργική ικανότητα, στη δηµιουρ-
γική έµπνευση, κ.ά. Οριοθετεί εντέλει τη
δηµιουργική γραφή έναντι της λογοτεχνικής
γραφής.
Ο ∆. Πλατανίτης υπό τον τίτλο Το µυθισ-
τόρηµα ως αναπαράσταση: Το πρόβληµα της
πρόσληψης σηµειώνει ότι η αναπαράσταση ε-
νός µυθιστορήµατος συµβαίνει σε τρία επί-

10Ο ∆. Πλατανίτης είναι ο συγγραφέας του βιβλίου Το
µοντέρνο µυθιστόρηµα,Αθήνα, Καστανιώτης 1997.

πεδα: το επίπεδο του συγγραφέα, του κειµέ-
νου και του αναγνώστη. Θεωρεί ότι ο συγ-
γραφέας επιδιώκει να πείσει τον αναγνώστη
µε το όραµά του για τον κόσµο. Και ότι ο
ρεαλισµός  του  είναι  η  αναπαράσταση  του
κόσµου, µε όποιον τρόπο ο ίδιος τον συλ-
λαµβάνει. Υποστηρίζει ότι η διαδικασία α-
ναπαράστασης από  τον συγγραφέα είναι πε-
ρίπλοκη, ότι εξελίσσεται σταδιακά και ότι
είναι επώδυνη. Η µαγεία της λογοτεχνίας,
κατά τον Πλατανίτη, έγκειται στην κρυπτι-
κότητά της και στο µυστήριό της.
   Ο Α. Μαραγκόπουλος, στην εισήγησή του Ο
µετά  τον  ρεαλισµό  ρεαλισµός,  επισηµαίνει
συνοπτικά µερικά από τα σηµαντικότερα ζη-
τήµατα που αφορούν τη σύγχρονη τέχνη της
µυθοπλασίας, όπως: η θεµελιώδης αγωνία του
συγγραφέα της λογοτεχνίας σήµερα, η σχέση
της σύγχρονης µυθοπλασίας µε το πραγµατι-
κό, η διαφθορά του πραγµατικού, το µοντέρ-
νο και το µεταµοντέρνο στη σύγχρονη λογο-
τεχνία, το σύγχρονο αγγλοσαξονικό παράδε-
ιγµα στη λογοτεχνία, η ελληνική πραγµατι-
κότητα κατά την τελευταία δεκαετία, και οι
προκλήσεις στη σύγχρονη µυθοπλασία. Αναφε-
ρόµενος στον συγγραφέα, θεωρεί ότι «παρα-
µένει ένας αντιδραστικός προς το κυρίαρχο
ρεύµα» ή «ένας µοναχικός επαναστάτης».
   Η Σ. Νικολαΐδου στο Η έµπνευση θα σε ε-
πισκεφτεί στο γραφείο σου, αν ξέρει ότι θα
σε βρει εκεί. Πέντε βασικά ερωτήµατα, ανα-

φέρεται και δίνει απαντήσεις στα πέντε ερω-
τήµατα που απασχολούν τους επίδοξους συγ-
γραφείς, όπως: «τι είναι η έµπνευση; Η συγ-
γραφή είναι µια κανονική δουλειά; ∆ιδάσκε-
ται η συγγραφή; Τι προσφέρουν τα µαθήµατα
δηµιουργικής γραφής; Η αυτοβιογραφική γραφή
είναι βγαλµένη από τη ζωή ή είναι µυθοπλα-
σία; Υπάρχει η µοναξιά του δηµιουργού;»
   Το δεύτερο µέρος του βιβλίου, αποτελεί-
ται από δύο ενότητες. Η πρώτη µε τον τίτλο
«Συνοµιλία µεταξύ των συγγραφέων για την
τέχνη της µυθοπλασίας». Συζήτηση µε τους
συγγραφείς,  φιλοξενεί  συζήτηση  που  αναπ-
τύχθηκε  µεταξύ  των  συγγραφέων  εν  είδει
«στρογγυλού τραπεζιού», που συντόνισαν οι
επιµελήτριες του βιβλίου. Η δεύτερη ενότη-
τα περιλαµβάνει τις απόψεις των συγγραφέ-
ων,  σε  ερωτήσεις  που  τέθηκαν  µε  γραπτή
µορφή από τις επιµελήτριες, προκειµένου να
διαφανεί  αποκλειστικά  η  προσωπική  άποψη
κάθε δηµιουργού, πάνω σε ζητήµατα συγγρα-
φής.
   Στο  τρίτο  µέρος  δηµοσιεύονται  σύντοµα
κείµενα  των  συγγραφέων  Φ.  Μανδηλαρά,  Α.
Μαραγκόπουλου, Π. Μηλιώρη και Σ. Νικολαΐ-
δου,  που  έχουν  το  χαρακτήρα  «συµβουλής»
για µελλοντικούς συγγραφείς. Στο τέλος του
βιβλίου  παρατίθενται  ολοκληρωµένες προτά-
σεις που συνέταξαν οι Τ.  Τσιλιµένη και η
Σ. Νικολαΐδου και αφορούν γενική βιβλιογ-
ραφία για την τέχνη της µυθοπλασίας.

   Το βιβλίο Τέχνη της µυθοπλασίας και της
δηµιουργικής γραφής, αποτελεί ένα σηµαντι-
κό  και  ιδιαίτερα  ενδιαφέρον  «εγχειρίδιο»
της συγγραφικής τέχνης, καθώς συµπεριλαµ-
βάνει ένα σύνολο απόψεων καταξιωµένων δη-
µιουργών, της νέας αλλά και της παλαιότε-
ρης γενιάς. Απευθύνεται και αφορά έµπειρο-
υς  συγγραφείς, αλλά  και όσους για  πρώτη
φορά επιχειρήσουν να ασχοληθούν µε τη µυ-
θοπλασία. Επίσης το βιβλίο είναι ένα «α-
παντητικό»  εγχειρίδιο  για  κάθε  αναγνώστη
της λογοτεχνίας,  αφού εκθέτει, όπως ανα-
φέρθηκε ήδη, απαντήσεις σε βασικά ερωτήµα-
τα  που  απασχολούν  κάθε  αναγνώστη.  Ακόµη
ιδιαίτερα χρήσιµο είναι για τους φοιτητές
φιλοσοφικών σχολών, παιδαγωγικών τµηµάτων,
καθώς στις σελίδες του ανιχνεύονται µυστι-
κά της συγγραφής και αποκαλύπτονται µέθο-
δοι που εφαρµόζουν στη συγγραφή οι συγκρι-
µένοι συγγραφείς που συµµετείχαν στη διη-
µερίδα. Ο αναγνώστης αντλεί ακόµη τρόπους
µε τους οποίους µπορεί να ερµηνεύσει λογο-
τεχνικά έργα, αλλά και µεθόδους που µπορεί
να εφαρµόσει, για παιδαγωγικούς και άλλους
σκοπούς, σε εφήβους και παιδιά. Είναι ευ-
νόητο ότι όσα διατυπώνονται στις σελίδες
του βιβλίου, αφορούν εξίσου τη λογοτεχνία
για ενήλικες όσο και την παιδική, εφηβική
λογοτεχνία.
   Οι  επιµελήτριες  του  βιβλίου  εκφράζουν
τις θερµές ευχαριστίες τους στους συγγρα-

φείς που παραχώρησαν αφιλοκερδώς τα κείµε-
να και τις απόψεις τους για την έκδοση αυ-
τού του  βιβλίου, καθώς και  στη  φοιτήτρια
Μαριαλένα  Μπουρογιάννη  για  την  πολύτιµη
βοήθειά  της  στην  επεξεργασία  του  αρχικού
υλικού συζήτησης µεταξύ των συγγραφέων.
 Τ. Τσιλιµένη, Επίκουρη  Καθηγήτρια Παν. Θεσ-
                                     σαλίας
  Μ. Παπαρούση, Επίκουρη Καθηγήτρια Παν. Θεσ-
                                     σαλίας