1.3 Ευμετάβλθτθ ΢υςτθμικι Μεκοδολογία

΢υνειδθτοποιϊντασ ότι κάποια ςυςτιματα του «πραγματικοφ κόςμου» ζχουν ανάγκθ
επιδιόρκωςθσ κινοφμαςτε εντόσ των πλαιςίων μιασ Ευμετάβλθτθσ ΢υςτθμικισ
Μεκοδολογίασ κεωρϊντασ ότι ο κόςμοσ δεν είναι ςυςτθμικόσ, αλλά θ διαδικαςία τθσ
ζρευνασ είναι ςυςτθμικι. «Παρατθρϊ περιπλοκότθτα και ςφγχυςθ. Όμωσ, μπορϊ να
οργανϊςω τθν διερεφνθςθ τθσ πραγματικότθτασ αυτισ ωσ ζνα γνωςιακό ςφςτθμα»
(Checkland 2000, ς. 18, προςωπικι μετάφραςθ). Η διερεφνθςθ προςανατολίηεται ςε κάκε
ανκρϊπινθ κατάςταςθ ςτθν όποια οι άνκρωποι επιχειροφν ςκόπιμεσ δράςεισ οι οποίεσ
ζχουν ζνα νόθμα για αυτοφσ. Ζτςι, ςε μια ευμετάβλθτθ ςυςτθμικι μεκοδολογία το

Δημήτρησ Κατςαράσ – Διπλωματική Εργαςία 26

υποκείμενο-παρατθρθτισ, ςυλλζγοντασ ςτοιχεία από τον «πραγματικό κόςμο», προςπακεί
να κατανοιςει τον τρόπο με τον οποίο οι ςκόπιμεσ ανκρϊπινεσ δράςεισ, ωσ ςφνολα
δράςεων ςυνδεδεμζνων μεταξφ τουσ, οδθγοφν ςε ςυγκεκριμζνεσ καταςτάςεισ που κα
μποροφςαν για διάφορουσ λόγουσ, ενδεχομζνωσ, να κεωρθκοφν ωσ προβλθματικζσ. Για να
βοθκθκεί ςτθν ζρευνά του, καταςκευάηει μοντζλα ςκόπιμθσ δράςθσ τα οποία χρθςιμοποιεί
ωσ ερευνθτικά εργαλεία (Checkland, ό.π.).

Προχπόκεςθ για το ξεκίνθμα τθσ εξερεφνθςθσ μιασ πραγματικισ ςκόπιμθσ δράςθσ,
δεδομζνθσ τθσ περιπλοκότθτασ κάκε κατάςταςθσ που αφορά ςτα ανκρϊπινα, είναι θ
επιλογι των πιο διαφωτιςτικϊν μοντζλων για τθ διερεφνθςθ τθσ κατάςταςθσ, αλλά και τθσ
οπτικισ γωνίασ από τθν οποία κα δθμιουργθκεί το μοντζλο, θ κεϊρθςθ του κόςμου πάνω
ςτθν οποία κα βαςίηεται. Σα μοντζλα αυτά, «…ζχοντασ τθ ςυνείδθςθ ότι ενςωματϊνουν
μόνο κακαρζσ ιδζεσ ςκόπιμθσ δράςθσ παρά αποτελοφν περιγραφζσ μερϊν του
πραγματικοφ κόςμου…» (ό.π., ς. 15), μποροφν να χρθςιμοποιθκοφν ωσ πθγζσ ερωτθμάτων
που κα απευκφνει ο παρατθρθτισ ςτθν πραγματικι «προβλθματικι» κατάςταςθ, ϊςτε να
εξευρεκοφν λφςεισ που κα μποροφςαν, μζςω ςυμβιβαςμϊν, να δϊςουν τθ δυνατότθτα για
δράςθ και βελτίωςθ, με τθν προχπόκεςθ ότι θ ανάλυςθ του παρατθρθτι κα γινόταν
αποδεκτι και οι προτάςεισ κα λάμβαναν υπόψθ τθ ςυγκεκριμζνθ ιςτορία, τισ ςχζςεισ, τθν
κουλτοφρα και τισ προςδοκίεσ των εμπλεκόμενων ανκρϊπων ςτθν ςυγκεκριμζνθ
κατάςταςθ.
΢φμφωνα με τον Peter Checkland (ό.π.) θ μεκοδολογία αυτι βαςίηεται ςτισ εξισ βαςικζσ
αρχζσ:

Ο πραγματικόσ κόςμοσ είναι μια περιπλοκότθτα ςχζςεων
Οι ςχζςεισ (εξ)ερευνϊνται μζςω μοντζλων ςκόπιμθσ δράςθσ βαςιςμζνων ςε ςαφείσ
κεωριςεισ του κόςμου
Η ζρευνα δομείται κζτοντασ ερωτιματα ςτθν προβλθματικι κατάςταςθ που
αντιλαμβανόμαςτε, χρθςιμοποιϊντασ τα μοντζλα ωσ πθγι των ερωτθμάτων
Η «δράςθ για βελτίωςθ» βαςίηεται ςτθν εφρεςθ ςυμβιβαςμϊν (εκδοχϊν τθσ
κατάςταςθσ με τισ οποίεσ τα αντικρουόμενα ςυμφζροντα ςυμβιβάηονται)
Η ζρευνα δεν τελειϊνει ποτζ.

Η ςφγχρονθ εκδοχι τθσ Ευζλικτθσ ΢υςτθμικισ Μεκοδολογίασ, ςφμφωνα με τον ίδιο,
περιλαμβάνει τζςςερα ςτάδια:

Δημήτρησ Κατςαράσ – Διπλωματική Εργαςία 27

1. ΢το πρϊτο ςτάδιο γίνεται αντιλθπτι θ προβλθματικι κατάςταςθ και ςυλλζγονται
ςτοιχεία-πλθροφορίεσ ςχετικά με αυτι, με ςκοπό να εκφραςτεί, όςο πιο «ολιςτικά»
γίνεται, θ φφςθ τθσ προβλθματικισ κατάςταςθσ. ΢το ςτάδιο αυτό, επικουρικά, μποροφν
να δθμιουργθκοφν «πλοφςιεσ εικόνεσ», ενϊ είναι απαραίτθτοσ ο προςδιοριςμόσ αυτοφ
που ζχει το πρόβλθμα (του ιδιοκτιτθ του προβλιματοσ). Δθμιουργοφνται επίςθσ, μζςω
τθσ ςχετικισ ανάλυςθσ τα ευρφτερα κοινωνικά και πολιτικά πλαίςια, ϊςτε να γίνει όςο
το δυνατόν πιο πλοφςια θ αντίλθψθ τθσ προβλθματικισ κατάςταςθσ.
2. Επιλζγονται και διαμορφϊνονται κάποια μοντζλα, ςχετικά ςυςτιματα ςκόπιμθσ
δράςθσ, που το κακζνα βαςίηεται ςε δθλωμζνθ κεϊρθςθ του κόςμου.
3. Χρθςιμοποιϊντασ τα μοντζλα και αντιπαραβάλλοντάσ τα με τθν προβλθματικι
κατάςταςθ κζτουμε ερωτιματα ςτθν προβλθματικι κατάςταςθ. Κατόπιν, ακολουκεί
ςυηιτθςθ με ςκοπό α) να διαμορφωκοφν ςυγκεκριμζνεσ προτάςεισ για αλλαγζσ που κα
βελτίωναν τθν κατάςταςθ και κεωροφνται τόςο επικυμθτζσ όςο και (πολιτιςτικά)
εφικτζσ και β) τθν επιδίωξθ ςυμβιβαςμϊν μεταξφ αντικρουόμενων ςυμφερόντων, οι
οποίοι κα δϊςουν τθ δυνατότθτα να γίνουν οι δράςεισ για βελτίωςθ.
4. Σζλοσ, γίνεται θ ανάλθψθ δράςθσ μζςα ςτθν κατάςταςθ, ϊςτε να προζλκει βελτίωςθ.
Μετά τθν εφαρμογι τθσ δράςθσ και τθ διόρκωςθ, μπορεί να ξεκινιςει ζνασ νζοσ
κφκλοσ βελτίωςθσ (Checkland, ό.π.).

΢τθν ειςαγωγι και ςτθν ενότθτα 1.2 ζχει ςχθματιςτεί μια πρϊτθ εικόνα για το ποια κα
μποροφςε να είναι θ προβλθματικι κατάςταςθ που μασ απαςχολεί, ενϊ ζχουν δοκεί
ςθμαντικζσ διευκρινιςεισ ςχετικά με τθ φφςθ και τθ λογικι αντιμετϊπιςισ τθσ. ΢τθν
κοινωνικι πραγματικότθτα, μια προβλθματικι κατάςταςθ αναδεικνφεται ωσ τζτοια όταν οι
χριςτεσ ι αποδζκτεσ του ςυςτιματοσ (C: Customers του CATWOE), ςυνειδθτοποιιςουν με
κάποιο τρόπο ότι είναι ιδιοκτιτεσ κάποιου προβλιματοσ. «Η ελευκερία του παρατθρθτι
που παρεμβαίνει ςε μια προβλθματικι κατάςταςθ να απαντιςει τθν ερϊτθςθ: «ποιόν κα
μποροφςαμε να κεωριςουμε ότι είναι ιδιοκτιτθσ του προβλιματοσ, δθλαδι ποιοσ ζχει το
πρόβλθμα» είναι ςθμαντικι για να πετφχουμε τθν αντίλθψθ τθσ κατάςταςθσ θ οποία είναι
όςο γίνεται πιο ολιςτικι» (Checkland, ςτο ίδιο, ς. 23, προςωπικι μετάφραςθ). Ο
εντοπιςμόσ αυτϊν που με ζμμεςο ι άμεςο τρόπο επθρεάηονται από μια προβλθματικι
κατάςταςθ δεν είναι εφκολοσ και δεν μπορεί να γίνει άμεςα, κακϊσ όςο ερευνοφμε τθν
προβλθματικι κατάςταςθ μπορεί να ανακαλφπτουμε νζουσ ιδιοκτιτεσ του προβλιματοσ. Ο
εντοπιςμόσ αυτϊν που γίνονται άμεςα αντιλθπτοί μπορεί να αποτελζςει αφετθρία για τθν
απόκτθςθ ενόσ πρϊτου προςανατολιςμοφ. Δεν είναι παράδοξο ςτθν πορεία τθσ ζρευνασ να

Δημήτρησ Κατςαράσ – Διπλωματική Εργαςία 28

προκφψουν νζοι ιδιοκτιτεσ του προβλιματοσ που επθρεάηονται ςε μεγάλο βακμό από τθν
προβλθματικι κατάςταςθ που μελετάμε και που δεν ιταν εφκολα ορατοί από τον
παρατθρθτι εξ αρχισ. ΢τθν προβλθματικι κατάςταςθ που μελετάμε, άμεςα ορατοί
ιδιοκτιτεσ του προβλιματοσ είναι όςοι εμποδίηονται ι περιορίηονται με κάποιο τρόπο από
τθ ςκόπιμθ δραςτθριότθτα ενόσ Ανοικτοφ Ανϊτατου Εκπαιδευτικοφ Ιδρφματοσ (οι φοιτθτζσ
ι οι υποψιφιοι φοιτθτζσ). ΢ε κάκε περίπτωςθ, ο εντοπιςμόσ των ιδιοκτθτϊν του
προβλιματοσ αλλά και θ πλατφτερθ κατανόθςθ τθσ προβλθματικισ κατάςταςθσ,
προχποκζτει ζρευνα ςτο ευρφτερο κοινωνικό, πολιτιςμικό, οικονομικό και πολιτικό πεδίο.

΢το ςθμείο αυτό τθσ ζρευνασ, οι αναλφςεισ που αφοροφν ςτο κοινωνικό και πολιτικό
πεδίο (αναλφςεισ 2 και 3), όχι μόνο μποροφν να αποκαλφψουν και άλλουσ ιδιοκτιτεσ του
προβλιματοσ και τθ ςχζςθ τουσ με το πρόβλθμα, αλλά και να ςυμβάλλουν ςτθν πορεία τθσ
ζρευνασ κακοδθγϊντασ αδιάκοπα τθ ςκζψθ ςε όλθ τθ διάρκεια τθσ παρζμβαςθσ
(Checkland, ό.π.). Ο Checkland επιςθμαίνει ότι «…για να καταλάβεισ, να βγάλεισ νόθμα από
κάτι, πρζπει να υιοκετιςεισ τθν κεϊρθςθ ότι θ κοινωνικι πραγματικότθτα δεν είναι μια
εξαντικειμενοποιθμζνθ ενότθτα εκεί «ζξω» που περιμζνει να γίνει αντικείμενο ζρευνασ.
Μάλλον πρζπει να ειδωκεί ωσ κάτι το οποίο ςυνεχϊσ δομείται κοινωνικά και αναδομείται
από άτομα και ομάδεσ» (ςτο ίδιο, προςωπικι μετάφραςθ). Η ανάλυςθ ςτο πολιτικό πεδίο
καλφπτει ζναν από τουσ βαςικοφσ κακοριςτικοφσ παράγοντεσ των αποτελεςμάτων μιασ
κοινωνικισ διαδικαςίασ: τθν κατανομι εξουςίασ ςτθν κοινωνικι κατάςταςθ. Ο ρόλοσ τθσ
ανάλυςθσ αυτισ είναι ότι «δουλεφει με το γεγονόσ ότι κακζνασ που ςυμμετζχει ςτθ ηωι
οποιαςδιποτε κοινωνικισ ομαδοποίθςθσ γριγορα αποκτά μια αίςκθςθ του τι πρζπει να
κάνει για να επθρεάςει ανκρϊπουσ, να προκαλζςει τθ δθμιουργία πραγμάτων, να
ςταματιςει πικανζσ πορείεσ δράςθσ, να επθρεάςει ςθμαντικά τισ δράςεισ που κα γίνουν
από τθν ομάδα ι τα μζλθ τθσ» (ςτο ίδιο, ς. 26, προςωπικι μετάφραςθ). Κατά αυτόν τον
τρόπο, θ ζννοια τθσ εξουςίασ εκφραηόμενθ με όρουσ που είναι κατάλλθλοι για μια
δεδομζνθ οργανωτικι κουλτοφρα μπορεί να γίνει ευκολότερα κατανοθτι από τον
παρατθρθτι αλλά και τουσ ιδιοκτιτεσ του προβλιματοσ, δθλαδι αυτοφσ που κίγονται
περιςςότερο.
΢το ςθμείο αυτό, κεωρείται ςκόπιμο να γίνουν δυο χριςιμεσ παρατθριςεισ. Κατά πρϊτον,
λαμβάνοντασ υπόψθ ότι ςτθν πραγματικότθτα δεν μποροφν να οριςτοφν ευδιάκριτα όρια
μεταξφ αυτϊν που για επιςτθμονικοφσ και ερευνθτικοφσ λόγουσ ορίηονται ωσ κοινωνικό,
πολιτικό, πολιτιςμικό ι οικονομικό, οι αναλφςεισ 2 και 3 διαχειρίηονται το κζμα ςτθ βάςθ
τθσ λογικισ ότι όλα αλλθλοςχετίηονται και αλλθλεπιδροφν. Μζςω τθσ περιγραφισ των

Δημήτρησ Κατςαράσ – Διπλωματική Εργαςία 29

αλλθλοςυςχετίςεων και των αλλθλεπιδράςεων αυτϊν αναδεικνφονται καλφτερα οι
διάφορεσ κοινωνικζσ, πολιτικζσ, οικονομικζσ και πολιτιςμικζσ διαςτάςεισ τθσ
ςυγκεκριμζνθσ κατάςταςθσ που διερευνάται. Κατά δεφτερον, οι εν λόγω αναλφςεισ δεν
αποτελοφν προκαταρκτικι δραςτθριότθτα τθσ ζρευνασ που ολοκλθρϊνεται πριν αρχίςει θ
δθμιουργία μοντζλων, αλλά ςυνιςτοφν μια διαδικαςία εφρεςθσ που ποτζ δεν τελειϊνει
(ό.π.). ΢το κεφάλαιο 3 οι ενότθτεσ 3.1, 3.2 και 3.3 προςφζρουν το επιλεγμζνο ςχετικό
κοινωνικο-πολιτιςτικό και πολιτικό πλαίςιο, ϊςτε να δοκεί μια πιο ξεκάκαρθ εικόνα για τθν
προβλθματικι κατάςταςθ. Επίςθσ, ςτο κεφάλαιο 6, οι ενότθτεσ που αφιερϊκθκαν ςτθν
ιςτορία των δυο Πανεπιςτθμίων αλλά και ςτουσ λόγουσ τθσ ίδρυςθσ και τθσ αποςτολισ
τουσ προςφζρουν, επίςθσ, τα εξειδικευμζνα εκείνα κοινωνικοπολιτικά ςτοιχεία που
μποροφν να ςυμπλθρϊςουν τθν εικόνα μασ για τθν προβλθματικι κατάςταςθ που
μελετάμε.

΢ε μια Ευμετάβλθτθ ΢υςτθμικι Μεκοδολογία, θ κεϊρθςθ του κόςμου, δθλαδι θ
οπτικι γωνία μζςω τθσ οποίασ προςλαμβάνει τον κόςμο το υποκείμενο-παρατθρθτισ
αποτελεί κακοριςτικισ ςθμαςίασ παράγοντα για τον προςανατολιςμό τθσ ζρευνασ, για τον
κακοριςμό του τι είναι ςθμαντικό και τι δευτερευοφςθσ ςθμαςίασ ςε αυτι. Όπωσ ζχει
αναφερκεί, ο παρατθρθτισ νοθματοδοτεί για το «είναι», το «ιςχφει» και το «αξίηει»
επικαλοφμενοσ τισ ανάγκεσ, τισ προκζςεισ και τισ επιδιϊξεισ του οι οποίεσ κακορίηονται
από τθν ιδεολογία του και τον γενικότερο προςανατολιςμό του ςε ςχζςθ με τον κόςμο και
τα νοιματά του. Επίςθσ, όπωσ ζχει αναφερκεί ςτθν ενότθτα 1.1, αποτελεί «θκικι»
υποχρζωςθ του ερευνθτι να αποκαλφπτει με τθν μεγαλφτερθ ειλικρίνεια όλα εκείνα τα
βακφτερα κίνθτρά του που τον οδιγθςαν ςτισ επιλογζσ του ϊςτε να διευκολφνει το ζργο
τθσ κριτικισ εξζταςθσ ςχετικά με τθν αντικειμενικότθτα τθσ εργαςίασ του. Σο κεφάλαιο 2
επιδιϊκει να δϊςει μια εικόνα ςχετικά με τθν οπτικι γωνία μζςα από τθν οποία κα
προςεγγιςτεί το κζμα που μασ απαςχολεί, αποτελεί, επίςθσ, μια εικόνα για τθ κεϊρθςθ
του κόςμου βάςθ τθσ οποίασ κα προςεγγιςτεί θ προβλθματικι κατάςταςθ.

Σο επόμενο βιμα ςε μια Ευμετάβλθτθ ΢υςτθμικι Μεκοδολογία, όπωσ ζχει αναφερκεί
και παραπάνω, είναι θ δθμιουργία μοντζλων ςκόπιμθσ δράςθσ. Διευκρινιςτικά, ο
Checkland παρατθρεί ότι τα μοντζλα αυτά δεν αποτελοφν οντότθτεσ (ςυςτιματα) που
απεικονίηουν κάποιο μζροσ του κόςμου που βρίςκεται ζξω από εμάσ. Σα μοντζλα ςε μια
ευμετάβλθτθ μεκοδολογία δεν παριςτάνουν ότι είναι απεικονίςεισ κανενόσ πράγματοσ
ςτθν πραγματικι κατάςταςθ:

Δημήτρησ Κατςαράσ – Διπλωματική Εργαςία 30

«Είναι περιγραφζσ εννοιϊν-αντιλιψεων κακαρισ ςκόπιμθσ δράςθσ που βαςίηονται
ςε δθλωμζνεσ κεωριςεισ του κόςμου, οι οποίεσ μποροφν να χρθςιμοποιθκοφν για
να προκαλζςουν πειςτικά ερωτιματα ςτθ ςυηιτθςθ ςχετικά με τθν πραγματικι
κατάςταςθ και τισ επικυμθτζσ αλλαγζσ ςε αυτι. Επομζνωσ, δεν είναι μοντζλα
κανενόσ πράγματοσ, είναι μοντζλα για ςυηιτθςθ πάνω ςτθν κατάςταςθ τθν οποία
αντιλαμβανόμαςτε ωσ προβλθματικι. Είναι απλά μζςα για να προκαλζςουν, να
τροφοδοτιςουν και να δομιςουν αυτιν τθ ςυηιτθςθ»
(ςτο ίδιο, ς. 26, προςωπικι μετάφραςθ).

Οργανϊςεισ, όπωσ τα Ανοικτά Πανεπιςτιμια, πολλζσ φορζσ είναι απαραίτθτο για να
διευρυνκεί θ ανοικτότθτα και θ ευελιξία τουσ να εκτελζςουν πολλζσ περιςςότερεσ
ςκόπιμεσ δραςτθριότθτεσ από τισ λίγεσ που μποροφν να περιλθφκοφν ςε μια υπάρχουςα
δομι οργάνωςθσ. Η αξία ενόσ τζτοιου μοντζλου ζγκειται ςτο ότι μπορεί να διαπεράςει τα
οργανωτικά όρια των υπαρχόντων κακοριςμζνων τμθμάτων. ΢τθν περίπτωςι μασ, κα
δθμιουργθκεί ζνα μοντζλο ςκόπιμθσ δράςθσ, ζνα ςφςτθμα Ανοικτισ Ανϊτατθσ
Εκπαίδευςθσ βαςιςμζνο ςτθν κεντρικι ιδζα τθσ ανοικτότθτασ και τθσ ευελιξίασ, το οποίο
κα διαπερνά τα οργανωτικά όρια τθσ δομισ του Ε.Α.Π. ι του Fernuniversität Hagen. Σο
μοντζλο αυτό κα χρθςιμοποιθκεί για να οδθγιςει τθ ςυηιτθςθ ςτθ διερεφνθςθ τθσ
προβλθματικισ κατάςταςθσ.
Αρχικά, για τθ δθμιουργία ενόσ μοντζλου, μιασ ςφλλθψθσ, μιασ περίπλοκθσ ςκόπιμθσ
δράςθσ είναι απαραίτθτο να υπάρχει ζνασ ξεκάκαροσ οριςμόσ τθσ ςκόπιμθσ
δραςτθριότθτασ αυτοφ που κα γίνει μοντζλο. Η ςκόπιμθ δράςθ γίνεται αντιλθπτι ωσ μια
διαδικαςία μεταςχθματιςμοφ Σ. Κατά αυτόν τον τρόπο, μια οντότθτα (το input, τα
δεδομζνα ειςαγωγισ ςτθ διαδικαςία μεταςχθματιςμοφ) αλλάηει ςε διαφορετικι
κατάςταςθ ι μορφι (γίνεται το output, δεδομζνα εξόδου, παραγόμενο ζργο, αποτζλεςμα
διαδικαςίασ).
΢τθν περίπτωςι μασ, θ ςκόπιμθ δραςτθριότθτα, το Σ, θ διαδικαςία μεταςχθματιςμοφ,
μπορεί να οριςτεί ωσ διαδικαςία άρςθσ εμποδίων και περιοριςμϊν που κζτει ςτθν
Ανϊτατθ Εκπαίδευςθ-Μόρφωςθ το παραδοςιακό ςφςτθμα Ανϊτατθσ Εκπαίδευςθσ. Αυτό
μπορεί να επιτευχκεί με τθ διεφρυνςθ αυτοφ που μπορεί να χαρακτθριςτεί ωσ
«ανοικτότθτα» και «ευελιξία». Δθλαδι, ζνα υπαρκτό ςφςτθμα Ανϊτατθσ Εκπαίδευςθσ Α
μζςω μιασ διαδικαςίασ μεταςχθματιςμοφ (που γίνεται κατανοθτι ωσ ςκόπιμθ δράςθ) που
αίρει ςε ςθμαντικό βακμό διάφορα εμπόδια και περιοριςμοφσ που κζτει το Α,
μεταςχθματίηεται ςε ζνα ςφςτθμα Ανϊτατθσ Εκπαίδευςθσ Β που κεωρείται για αυτό το
λόγο πιο ανοικτό και ευζλικτο. Η ανάγκθ ανάλυςθσ του Σ και διατφπωςισ του με

Δημήτρησ Κατςαράσ – Διπλωματική Εργαςία 31

μεγαλφτερθ ακρίβεια οδθγεί ςε περιςςότερο χριςιμα μοντζλα κακορίηοντασ τα άλλα
ςτοιχεία του μοντζλου που ςυνκζτουν τθν ακροςτιχίδα CATWOE6

.

Η ςυςτθμικι ςκζψθ περιζχει ςκζψθ ςε επίπεδα που ορίηονται από ζναν
παρατθρθτι. Η επιλογι από τον παρατθρθτι του τι; γίνεται, δθλαδι ποια είναι θ ςκόπιμθ
δράςθ που τον ενδιαφζρει να παρατθριςει (ςτθν περίπτωςι μασ θ άρςθ ι ο περιοριςμόσ
των εμποδίων και των περιοριςμϊν που κζτει το ςφςτθμα Ανϊτατθσ Εκπαίδευςθσ),
κακορίηει το επίπεδο του Σ (διαδικαςία μεταςχθματιςμοφ) το οποίο κεωρείται ωσ το
«΢φςτθμα». Οι δραςτθριότθτεσ που ςυμβαίνουν για να επιτευχκεί το Σ και απαντοφν ςτθν
ερϊτθςθ πϊσ; (δθλαδι με ποιο τρόπο αίρονται οι περιοριςμοί και τα εμπόδια), αποτελεί
«Τποςφςτθμα» του ςυςτιματοσ Σ. Ενϊ, τζλοσ, το ερϊτθμα γιατί; δθλαδι για ποιο λόγο
γίνεται θ ςκόπιμθ δράςθ μεταςχθματιςμοφ, αποτελεί «Ευρφτερο ΢φςτθμα» του Σ. Σο
επίπεδο αυτό είναι αυτό του Ο (ιδιοκτθτϊν, Owners ςτο CATWOE), περιλαμβάνει δθλαδι
αυτοφσ που ζχουν τθν εξουςία να ςταματιςουν το Σ. Για παράδειγμα, ςτο ερϊτθμα για
ποιο λόγο αίρονται οι περιοριςμοί και τα εμπόδια ςτθν Ανϊτατθ Εκπαίδευςθ κα μποροφςε
κανείσ να απαντιςει για κοινωνικοφσ ι για οικονομικοφσ λόγουσ. Λογικά, αυτόσ ι αυτοί
που αποφάςιςαν να αρκοφν οι περιοριςμοί και τα εμπόδια εξ αρχισ οργανϊνοντασ
Ανοικτά Πανεπιςτιμια, μποροφν να αιτιολογιςουν τθν επιλογι τουσ, ιξεραν για ποιο
ςκοπό το ζκαναν και γιατί ζδωςαν ςτθν ανοικτότθτα και τθν ευελιξία των Ανοικτϊν

6

CATWOE: είναι τα αρχικά μιασ λίςτασ ελζγχου που προτείνουν οι Checkland και Scholes για τον οριςμό του
προβλιματοσ και του ςτόχου, ι των προβλθμάτων και των ςτόχων. Θεωρείται χριςιμο για να οριςτοφν οι
αιτιακζσ ερμθνείεσ ι ρίηεσ. Σο αντικείμενο εςτίαςθσ δεν είναι το ίδιο το πρόβλθμα αλλά το περιβάλλον
ςφςτθμα. Σο πλεονζκτθμα των λιςτϊν ελζγχου, ωσ μζςα δομθμζνθσ δράςθσ, ςυνδζεται με μια κεϊρθςθ που
κζτει το κφριο ηιτθμα ςε μια μεγαλφτερθ ςχζςθ. Σα βιματα ζχουν τθν ακόλουκθ ςειρά:
C: customers: είναι οι αποδζκτεσ-χριςτεσ του ςυςτιματοσ. Εδϊ εςτιαηόμαςτε ςτθ κζςθ των χρθςτϊν, ποιοι
είναι ςε τελικι ανάλυςθ, ποιο πρόβλθμα ζχουν αυτοί τθν εποχι αυτι και πωσ αυτό κα λυκεί, ποιεσ είναι οι
πικανζσ τουσ αντιδράςεισ ποιοι κερδιςμζνοι και ποιοι χαμζνοι κα προκφψουν.
A: actors: είναι οι δράςτεσ/παίκτεσ του ςυςτιματοσ. Αυτό αφορά τα άτομα τα οποία πρζπει να κάνουν τισ
πραγματικζσ πράξεισ. Ποια κα είναι θ επιρροι πάνω τουσ πωσ κα αντιδράςουν αν το ςφςτθμα ειςαχκεί όπωσ
προγραμματίηεται;
T:transformation process: αφορά το τι εκτελεί το ςφςτθμα, πωσ μετατρζπεται θ είςοδοσ ςε ζξοδο, τα
δεδομζνα ειςαγωγισ ςε αποτελζςματα, πωσ χειρίηεται το αλλαγμζνο input, που πθγαίνουν τα αποτελζςματα,
από ποια ςτάδια περνοφν τα αποτελζςματα, ποια βιματα υπάρχουν εντόσ του ςυςτιματοσ;
W: world view: θ κεϊρθςθ του κόςμου. Η ενςωμάτωςθ ςε μια μεγαλφτερθ ςχζςθ - ποιο πραγματικό
πρόβλθμα πρζπει να αντιμετωπιςτεί, ποιεσ επιπτϊςεισ προκφπτουν από τθν εκτζλεςι του, ποιεσ από τθν
απόρριψι του ι από τθν κακι του λειτουργία;
O: owners: οι ιδιοκτιτεσ. Παρατθρεί τθ κζςθ των ατόμων που ζχουν τθν τυπικι εξουςία για τθν ειςαγωγι ι
τθν απόρριψθ του ςυςτιματοσ, τουσ λόγουσ που τουσ κινοφν και τθ ςυμμετοχι τουσ.
E: environmental constraints: τα όρια, τα ςφνορα. Αυτά μπορεί να είναι θκικισ, νομικισ, ατομικισ,
οικονομικισ και άλλθσ φφςθσ περιοριςμοί. Πϊσ αφοροφν αυτοί το ςφςτθμα και πωσ μποροφν να
ξεπεραςτοφν; [CATWOE, χ.χ. Διακζςιμο ςτον δικτυακό τόπο: http://de.wikipedia.org/wiki/CATWOE
(03/05/2009)].

Δημήτρησ Κατςαράσ – Διπλωματική Εργαςία 32

Πανεπιςτθμίων που ίδρυςαν αυτι και όχι άλλθ μορφι και, ςε τελικι ανάλυςθ, είναι αυτοί
που κα αποφαςίςουν, ενδεχομζνωσ, και για τθν περαιτζρω «βελτίωςι» τουσ ςτο μζλλον.
΢φμφωνα με τον P. Checkland, «ο τυπικόσ ςτόχοσ αυτοφ του είδουσ ςκζψθσ πριν από τθ
δθμιουργία του μοντζλου είναι να εξαςφαλίςει ότι υπάρχει ςαφινεια τθσ ςκζψθσ ςχετικά
με τθ ςκόπιμθ δραςτθριότθτα, θ οποία κεωρείται ςχετικι με τθ ςυγκεκριμζνθ
προβλθματικι κατάςταςθ που αντιμετωπίηουμε» (ςτο ίδιο, ς. 28, προςωπικι μετάφραςθ).
Κάνε το P (τι να κάνεισ;) μζςω του Q (πϊσ να το κάνεισ;) ζτςι ϊςτε να ςυνειςφζρεισ ςτθν
επίτευξθ του R (γιατί να το κάνεισ;). ΢τθν περίπτωςι μασ μπορεί να περιγραφεί ωσ εξισ:
αφαίρεςε ςυγκεκριμζνα εμπόδια και περιοριςμοφσ που κζτει θ ςυμβατικι Ανϊτατθ
Εκπαίδευςθ οργανϊνοντασ Ανοικτά Πανεπιςτιμια, εφαρμόηοντασ ςυγκεκριμζνεσ ςκόπιμεσ
δραςτθριότθτεσ, όπωσ ανοικτοφσ τρόπουσ ειςαγωγισ, ανοικτά προγράμματα ςπουδϊν,
ανοικτι και ευζλικτθ οργάνωςθ ςπουδϊν, ανοικτι κρατικι οικονομικι πολιτικι,
κατοχφρωςθ επαγγελματικϊν δικαιωμάτων, για να πετφχεισ οικονομικι ανάπτυξθ,
ενίςχυςθ τθσ ςυμμετοχικισ δθμοκρατίασ, κοινωνικι δικαιοςφνθ κλπ.
Πριν από τθ δθμιουργία του μοντζλου πρζπει, επίςθσ, να κακοριςτοφν και τα υπόλοιπα
ςτοιχεία του CATWOE, ϊςτε να ςχθματιςτεί μια κακαρότερθ εικόνα του περιβάλλοντοσ
ςυςτιματοσ. Αποδζκτεσ ι χριςτεσ (C) ςτθν περίπτωςι μασ μποροφν να κεωρθκοφν οι
φοιτθτζσ ενόσ Ανοικτοφ Πανεπιςτθμίου όπωσ και οι εν δυνάμει υποψιφιοι φοιτθτζσ,
δθλαδι όλοι αυτοί που επικυμοφν να ςπουδάςουν άλλα το ςυμβατικό ςφςτθμα Ανϊτατθσ
Εκπαίδευςθσ (τθσ Ελλάδοσ ι τθσ Γερμανίασ) για κάποιο λόγο τουσ ζκλειςε ι τουσ κλείνει
τθν «πόρτα» ςτθν Ανϊτατθ Εκπαίδευςθ. Περιλαμβάνει τουσ φοιτθτζσ που επικυμοφςαν να
φοιτιςουν ςε ζνα Ανοικτό Πανεπιςτιμιο (ςυγκεκριμζνα ςτο Ε.Α.Π. και ςτο Fernuniversität
Hagen) αλλά είτε δεν κατάφεραν να ειςαχκοφν, είτε ειςιχκθκαν αλλά, ςτθ ςυνζχεια, ιρκαν
αντιμζτωποι με εμπόδια και περιοριςμοφσ που προζρχονται από το ίδιο το Ανοικτό
Πανεπιςτιμιο και αναγκάςτθκαν, τελικά, να διακόψουν τθν προςπάκειά τουσ.
Σα όρια (Ε) κακορίηονται, ειδικότερα, από το κεςμικό πλαίςιο λειτουργίασ, από τον
ιδρυτικό νόμο των δυο Ανοικτϊν Πανεπιςτθμίων, και γενικότερα, από τθν εκπαιδευτικι,
κοινωνικι και οικονομικι πολιτικι τθσ εκάςτοτε πολιτικισ θγεςίασ, από τθ νοοτροπία τθσ
πανεπιςτθμιακισ κοινότθτασ κλπ. Όςον αφορά ςτον προςδιοριςμό του W (ςε ζνα ανϊτερο
επίπεδο κεϊρθςθσ του κόςμου), ςτθ γενικότερθ ερϊτθςθ: ποιο ευρφτερο πρόβλθμα
πρζπει να αντιμετωπιςτεί, αυτό κα μποροφςε να διατυπωκεί ωσ εξισ: αποδίδοντασ
ςθμαςία και αξία ςε κάκε επικυμία και προςδοκία κάκε ξεχωριςτοφ υποκειμζνου, που το
ίδιο κεωρεί ότι θ πραγματοποίθςι τουσ μπορεί να ςυμβάλλει ςτθν ανάπτυξθ και εξζλιξι
του εντόσ των πλαιςίων μιασ δθμοκρατικισ κοινωνίασ, οποιαδιποτε παρεμπόδιςθ αυτισ

Δημήτρησ Κατςαράσ – Διπλωματική Εργαςία 33

τθσ κοινωνικά αποδεκτισ, επικυμθτισ ςκόπιμθσ δραςτθριότθτασ του ατόμου από ζνα
δομικό ςφςτθμα αποτελεί πρόβλθμα που πρζπει να αντιμετωπιςτεί. Μια τζτοια
προβλθματικι κατάςταςθ οξφνει τισ αντιπαλότθτεσ επθρεάηοντασ αρνθτικά τον περαιτζρω
«εξανκρωπιςμό» ενόσ ςυςτιματοσ ανκρϊπινθσ ςυμβίωςθσ.
Σα μοντζλα ςκόπιμθσ δραςτθριότθτασ είναι οντότθτεσ οι οποίεσ κα μποροφςαν να
προςαρμοςτοφν και να επιβιϊςουν ςε ζνα περιβάλλον που αλλάηει. Δθμιουργοφνται για
να μασ βοθκιςουν «…να ανταπεξζλκουμε ςτθν πολυπλοκότθτα τθσ κακθμερινισ ηωισ…»,
δθμιουργοφνται, δθλαδι, για να μασ διαφωτίςουν, να μασ προςφζρουν γνϊςεισ ϊςτε να
ανταποκρικοφμε ςε μια πραγματικι κατάςταςθ. Για το λόγο αυτό, δεν μπορεί να είναι
εξωπραγματικζσ ι «μεταφυςικζσ». ΢φμφωνα με τον P. Checkland «… τα μοντζλα τθσ
ςκόπιμθσ δράςθσ δθμιουργοφνται ωσ ομάδεσ ςυνδεόμενων δραςτθριοτιτων *ζνα
λειτουργικό ςφςτθμα για να διεξαχκεί το Τ (διαδικαςία μεταςχθματιςμοφ) του CATWOE]
μαηί με μια άλλθ ομάδα δραςτθριοτιτων, οι οποίεσ επιτθροφν το λειτουργικό ςφςτθμα και
δραςτθριοποιοφνται ελζγχοντασ εάν αυτό είναι απαραίτθτο … είναι, επομζνωσ, απαραίτθτο
να οριςτοφν κριτιρια, βάςει των οποίων κα κρικεί θ απόδοςθ του ςυςτιματοσ ωσ ςφνολο»
(ςτο ίδιο, ς. 29-30, προςωπικι μετάφραςθ). Η απόδοςθ τθσ «λογικισ μθχανισ» μπορεί να
εκφραςτεί διερευνϊντασ τρία ηθτιματα και οδθγϊντασ ςε δθμιουργία τριϊν ςχετικϊν με
τθ περίπτωςθ κριτθρίων: Ε1: το κριτιριο τθσ δραςτικότθτασ (ςφμφωνα με το οποίο
ελζγχεται ότι παράγεται το επικυμθτό ζργο) – Ε2: το κριτιριο τθσ αποδοτικότθτασ
(ςφμφωνα με το οποίο ελζγχεται κατά πόςο χρθςιμοποιοφνται οι ελάχιςτεσ πθγζσ για να
επιτευχκεί αυτό) – Ε3: το κριτιριο τθσ αποτελεςματικότθτασ (το οποίο χρθςιμοποιείται για
τον ζλεγχο ςε ζνα ανϊτερο επίπεδο (του γιατί;), δθλαδι εάν αυτόσ ο μεταςχθματιςμόσ
αξίηει να γίνεται επειδι ςυνειςφζρει ςε ζνα ανϊτερο επίπεδο ι ςε κάποιο μακροπρόκεςμο
ςτόχο) (Checkland, ό.π.).

΢το κεφάλαιο 5 ζχουν ςυγκεντρωκεί όςεσ δραςτθριότθτεσ κεωροφνται απαραίτθτεσ
για να διεξαχκεί το Σ (διαδικαςία μεταςχθματιςμοφ), και ζχει ενςωματωκεί ο ζλεγχοσ
Ε1,2,3, ενϊ, τζλοσ, δίνονται οι βαςικοί ςυςχετιςμοί μεταξφ των δραςτθριοτιτων αυτϊν.
Όλεσ αυτζσ οι δραςτθριότθτεσ ςυνκζτουν ζνα αποδεκτό μοντζλο ςκόπιμθσ δράςθσ του Σ.
Όμωσ, όπωσ επιςθμαίνει ο Checkland, το μοντζλο αυτό πζρα από τθν αιτιακι ερμθνεία, το
CATWOE, τα τρία Ε (κριτιρια τθσ δραςτικότθτασ, αποδοτικότθτασ και
αποτελεςματικότθτασ) και το PQR (τι, πϊσ, γιατί), ενθμερϊνεται και με τθ γνϊςθ του
πραγματικοφ κόςμου. Για τθ δθμιουργία του μοντζλου προτείνεται να χρθςιμοποιείται ζνα
υπόβακρο από τθ γνϊςθ του πραγματικοφ κόςμου που όμωσ δεν κα περιλαμβάνει

Δημήτρησ Κατςαράσ – Διπλωματική Εργαςία 34

χαρακτθριςτικά τυπικισ πρακτικισ που δεν δικαιολογοφνται από τθν αιτιακι ερμθνεία, το
CATWOE, τα τρία Ε και το PQR (ό.π.).
Σο μοντζλο αυτό κα αντιπαραβλθκεί με τθν προβλθματικι κατάςταςθ, το πραγματικό
«μοντζλο» ανοικτότθτασ και ευελιξίασ των δυο Πανεπιςτθμίων με ςκοπό να τεκοφν
ερωτιματα ςτθν προβλθματικι κατάςταςθ, όπωσ τα ακόλουκα: «Τι ςυνδυαςμόσ δομικϊν,
διαδικαςτικϊν, και αλλαγϊν ςτθ ςυμπεριφορά χρειάηεται; Γιατί; Ρϊσ μπορεί να επιτευχκεί;
Τι άλλεσ δράςεισ υποςτθρικτικζσ απαιτοφνται; Ροιοσ κα αναλάβει τθ δράςθ; Ρότε; Ροια
κριτιρια κα κρίνουν τθν επιτυχία, τθν αποτυχία, τθν ολοκλιρωςθ;» κλπ. (ςτο ίδιο, ς. 34).
Σζλοσ, ζπεται μια δομθμζνθ ςυηιτθςθ ςχετικά με τισ επικυμθτζσ και ςκόπιμεσ αλλαγζσ,
ϊςτε να προτακοφν ενδεδειγμζνεσ και αποδεκτζσ δράςεισ για τθ βελτίωςθ τθσ
προβλθματικισ κατάςταςθσ και να ξεκινιςει θ πραγματικι δράςθ.