ΜΑΓΓΕΛΑΝΟΣ, Ο ΕΚΠΛΗΚΤΙΚΟΣ ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ ΕΝΟΣ ΜΕΓΑΛΟΥ ΘΑΛΑΣΣΟΠΟΡΟΥ

TIÔËÏÓ ÐÑÙÔÏÔÕÐÏÕ: OVER THE EDGE OF THE WORLD Από τις Εκδόσεις Harper Perennial, Λονδίνο 2004 TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Μαγγελάνος: Ο εκπληκτικός περίπλους ενός µεγάλου θαλασσοπόρου ÓÕÃÃÑÁÖÅΑΣ: LAURENCE BERGREEN ÌÅÔÁÖÑÁÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Παναγιώτα Γκουµέα ÅÐÉÌÅËÅÉÁ – ÄÉÏÑÈÙÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Ηλίας Σιδηρόπουλος ÓÕÍÈÅÓÇ ÅÎÙÖÕËËÏÕ: Χρυσούλα Μπουκουβάλα ÇËÅÊÔÑÏÍÉÊÇ ÓÅËÉÄÏÐÏÉÇÓÇ: Ραλλού Ρουχωτά, Μερσίνα Λαδοπούλου EÊÔÕÐÙÓÇ: Πέππας Ιωάννης Γραφικές Τέχνες Α.Β.Ε.Ε. ÂÉÂËÉÏÄÅÓÉÁ: Κωνσταντίνα Παναγιώτου & ΣΙΑ Ο.Ε. © Laurence Bergreen, 2003 © EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., ÁèÞíá 2009 Ðñþôç Ýêäïóç: Νοέµβριος 2009 ISBN 978-960-453-621-4 Τυπώθηκε σε χαρτί ελεύθερο χηµικών ουσιών, προερχόµενο αποκλειστικά και µόνο από δάση που καλλιεργούνται για την παραγωγή χαρτιού. To ðáñüí Ýñãï ðíåõìáôéêÞò éäéïêôçóßáò ðñïóôáôåýåôáé êáôÜ ôéò äéáôÜîåéò ôïõ Åëëçíéêïý Íüìïõ (Í. 2121/1993 üðùò Ý÷åé ôñïðïðïéçèåß êáé éó÷ýåé óÞìåñá) êáé ôéò äéåèíåßò óõìâÜóåéò ðåñß ðíåõìáôéêÞò éäéïêôçóßáò. Áðáãïñåýåôáé áðïëýôùò ç Üíåõ ãñáðôÞò αäåίáò ôïõ åêäüôç êáôÜ ïðïéïνäÞðïôå ôñüðï Þ ìÝóï áíôéãñáöÞ, öùôïáíáôýðùóç êáé åí ãÝíåé áíáðáñáãùãÞ, åêìßóèùóç Þ äáíåéóìüò, ìåôÜöñáóç, äéáóêåõÞ, áíáìåôÜäïóç óôï êïéíü óå ïðïéáäÞðïôå ìïñöÞ (çëåêôñïíéêÞ, ìç÷áíéêÞ Þ Üëëç) êáé ç åí ãÝíåé åêìåôÜëëåõóç ôïõ óõíüëïõ Þ ìÝñïõò ôïõ Ýñãïõ. ÅÊÄÏÓÅÉÓ ØÕXÏÃÉÏÓ Á.Å. PSICHOGIOS PUBLICATIONS S.A. ¸äñá: ÔáôïÀïõ 121 144 52 Ìåôáìüñöùóç Âéâëéïðùëåßï: Ìáõñïìé÷Üëç 1 106 79 ÁèÞíá Ôçë.: 2102804800 Telefax: 2102819550 www.psichogios.gr e-mail: info@psichogios.gr Head office: 121, Tatoiou Str. 144 52 Metamorfossi, Greece Bookstore: 1, Mavromichali Str. 106 79 Áthens, Greece Tel.: 2102804800 Telefax: 2102819550 www.psichogios.gr e-mail: info@psichogios.gr Μετάφραση: Παναγιώτα Γκουµέα Πρόλογος: Αναστάσης Βιστωνίτης © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 Στη µνήµη του αδελφού µου και του πατέρα µου © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 Περιεχόµενα Οι πρωταγωνιστές ................................................................... Σηµείωµα για τις ηµεροµηνίες ............................................... Μονάδες µέτρησης .................................................................. ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚ∆ΟΣΗ ........................... ΠΡΟΛΟΓΟΣ: Η εµφάνιση ενός φαντάσµατος...................... ΒΙΒΛΙΟ ΠΡΩΤΟ: 11 13 15 19 23 Κτίζοντας µια Αυτοκρατορία 29 65 95 120 1. Η αναζήτηση ................................................................... 2. Ένας άνθρωπος χωρίς πατρίδα.................................... 3. Οι Χώρες του Ποτέ ........................................................ 4. Ο «ναός των παρανόµων» ............................................. ΒΙΒΛΙΟ ∆ΕΥΤΕΡΟ: Η Άκρη του Κόσµου 159 190 208 242 260 298 5. Ο αγώνας για την ηγεσία .............................................. 6. Οι ναυαγοί...................................................................... 7. Η Ουρά του ∆ράκου...................................................... 8. Μάχη µε το θάνατο........................................................ 9. Η χαµένη αυτοκρατορία ............................................... 10. Η τελική µάχη ................................................................ ΒΙΒΛΙΟ ΤΡΙΤΟ: Επιστροφή από την Κόλαση 335 359 389 418 447 11. Το πλοίο µε τους στασιαστές....................................... 12. Επιζώντες ...................................................................... 13. Et in Arcadia Ego ......................................................... 14. Το πλοίο-φάντασµα...................................................... 15. Μετά τον Μαγγελάνο .................................................. © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΗΓΕΣ ............................................. ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ............................................................................ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ ........................................................................ 469 491 503 © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚ∆ΟΣΗ O Iάσονας του νεότερου κόσµου Αν στον νεότερο πολιτισµό η γεωγραφία εµφανίζεται ως η άλλη όψη της Ιστορίας, τότε τα σύγχρονα έπη είναι εκείνα που γράφτηκαν στους ωκεανούς από τους µεγάλους θαλασσοπόρους του 15ου και 16ου αιώνα. Κι ανάµεσά τους το όνοµα του Φερδινάνδου Μαγγελάνου κατέχει, ασφαλώς, εξέχουσα θέση. O Κολόµβος µπορεί κατά λάθος να ανακάλυψε την Αµερική, αλλά ο Μαγγελάνος ήταν, θα λέγαµε, ο Ιάσονας του νεότερου κόσµου. O περίπλους του απέδειξε πως η Γη είναι στρογγυλή, αυτός άνοιξε το µεγάλο ιστορικό πλατό του Ειρηνικού Ωκεανού και µε βάση τον περίπλου του οι χαρτογράφοι που ακολούθησαν κατάφεραν να µας δώσουν την πλήρη εικόνα της υδρογείου, τα αχανή βασίλεια της θάλασσας, η οποία, καθώς γράφει ένας άλλος σηµαντικός Πορτογάλος, ο ποιητής και πεζογράφος Φερνάντο Πεσσόα, «ανοίγει την άβυσσο στην ψυχή του Αργοναύτη». Αυτό το φοβερό ταξίδι στις εσχατιές των ωκεανών που πραγµατοποίησε ο Μαγγελάνος, επικεφαλής µιας αρµάδας πέντε πλοίων, µας αφηγείται ο βιογράφος και δηµοσιογράφος Λόρενς Μπέργκριν στο βιβλίο του Μαγγελάνος: Ο εκπληκτικός περίπλους ενός µεγάλου θαλασσοπόρου. Tα πλοία που αποτελούσαν την αρµάδα ήταν το Σαν Aντόνιο, το Σαντιάγο, το Tρινιδάδ, το Kονθεπθιόν και το Bικτόρια. Ξεκίνησαν στις 10 Αυγούστου 1519 από τη Σεβίλλη. Τρία χρόνια αργότερα, στις 6 Σεπτεµβρίου 1522, µόνο το ένα από αυτά, το Βικτόρια, έφτανε στα παράλια της πόλης Σανλούκαρ δε Mπαραµέδα. Από εκεί, µέσω του ποταµού Γουαδαλκιβίρ, θα επέστρεφε στην αφετηρία του, τη Σεβίλλη. Τα υπόλοιπα πλοία είχαν καταστραφεί ή ναυαγήσει στη διάρκεια του περίπλου, και ο θρυλικός καπετάνιος τους είχε σκοτωθεί από τους ιθαγενείς του φύλαρχου Λάπου Λάπου, στο Mακτάν των Φιλιππίνων, το Mάρτιο της ίδιας χρονιάς. © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 20 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚ∆ΟΣΗ Το Bικτόρια βρισκόταν σε άθλια κατάσταση. Με τα πανιά του ξεθωριασµένα και κουρελιασµένα να παραδέρνουν στον άνεµο, προχωρούσε ανάµεσα στους υφάλους προς τις εκβολές του Γουαδαλκιβίρ, φορτωµένο φαντάσµατα: τα φαντάσµατα των σκοτωµένων και πνιγµένων ναυτών της αρµάδας και το φάντασµα του Μαγγελάνου, που τέσσερις αιώνες αργότερα ο Νίκος Καββαδίας φαντάστηκε να πέφτει στα γένια του χρυσόσκονη. Μαζί µε τα φαντάσµατα των νεκρών ήταν κι εκείνα των επιζώντων ναυτών, που, σκελετωµένοι και ηµιθανείς, επέστρεφαν στην πατρίδα έχοντας περάσει από την άβυσσο: την άβυσσο της θάλασσας, τον τρόµο του σκοτεινού νερού, τον άνεµο του θανάτου που µετέφερε στη Σεβίλη το πλοίο τους, την άβυσσο της ανθρώπινης ψυχής, που τώρα δεν ήταν παρά η κόλαση των θαλασσών, γεµάτη εκδικητικά δαιµόνια κι αδικοσκοτωµένους. Την τροµερή οδύσσεια των ωκεανών παρακολουθεί, σελίδα τη σελίδα, ο αναγνώστης, ζώντας νοερά –όχι όµως χωρίς συγκίνηση– αυτό τον περίπλου που θα άλλαζε τον ρουν την ιστορίας. Πρόκειται για έπος και τραγωδία ταυτοχρόνως, που συνιστούν µία από τις συγκλονιστικότερες αφηγήσεις του ∆υτικού πολιτισµού. O συγγραφέας, τεκµηριώνοντας την ιστορία αυτή µε όλα τα διαθέσιµα στοιχεία αλλά και µε άγνωστα ως τώρα ντοκουµέντα, κυρίως βασιζόµενος στις επιστολές, στα επίσηµα έγγραφα και τα ηµερολόγια των πλοίων, την αναδηµιουργεί αξιοποιώντας τη θέρµη της ζωντανής αφήγησης και την πειστικότητα της τεκµηρίωσης. ∆ε µας διαφεύγει –κι ο συγγραφέας το υπογραµµίζει µε πολλούς τρόπους– ότι ο περίπλους του Μαγγελάνου υπήρξε η έκφραση µιας τεράστιας επιθυµίας για δύναµη και εξουσία, ένα όραµα αυτοκρατορικό, όπου οι άνθρωποι ήταν αναλώσιµοι. Ταυτοχρόνως, όµως, δεν µπορούµε να µείνουµε ασυγκίνητοι από τον απίστευτο ηρωισµό των 260 ανδρών (Πορτογάλων, Γάλλων και Φλαµανδών) που αποτελούσαν τα πληρώµατα της µαγγελανικής αρµάδας. ∆εν έχουµε, εποµένως, µόνο µια συναρπαστική ιστορική αφήγηση αλλά και µια εξαίρετη ανθρωπολογική σπουδή, που διεισδύει σε βάθος στον ψυχισµό της εποχής και το χαρακτήρα των ανθρώπων, όπως και στη φύση της πολιτικής εξουσίας. H περιγραφή της άφιξης του Bικτόρια στο Σανλούκαρ δε Mπαραµέδα, µε την οποία ξεκινά την αφήγησή του ο Mπέργκριν, είναι από τις συγκλονιστικότερες του βιβλίου και συνοψίζει, κατά κάποιον τρόπο, όσα προηγήθηκαν και περιγράφονται στα επόµενα © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚ∆ΟΣΗ 21 κεφάλαια. Συγκλονιστική είναι και η περιγραφή της µάχης όπου σκοτώθηκε ο Mαγγελάνος. Στο βιβλίο υπάρχουν, ωστόσο, και πλήθος σκηνών που σου κόβουν την ανάσα µε τη βιαιότητα και τον ωµό ρεαλισµό τους. Είναι σαν να βρίσκεται αυτοπροσώπως ο αναγνώστης στα τοπία της βίας και της σφαγής. Και ο άνεµος, που ραπίζει τα πανιά των πλοίων, είναι ο άνεµος της Ιστορίας, ποτισµένος από την αρµύρα των ωκεανών, γεµάτος κακά προµηνύµατα και σκοτεινές υποσχέσεις, οράµατα πλούτου, τελώνια και δαιµόνια, όπου, ένα βήµα πέρα από τον παράδεισο, ανοίγεται µια κόλαση που ουδείς την είχε ως τώρα περιγράψει. O συγγραφέας, ωστόσο, δεν αρκέστηκε στα ντοκουµέντα. Όπως το συνηθίζει ο κάθε ευσυνείδητος ρεπόρτερ, φρόντισε να αποκτήσει από πρώτο χέρι την εµπειρία των τόπων, της θάλασσας και των λιµανιών όπου έπιασαν τα πλοία του Mαγγελάνου. Ακολουθώντας, λοιπόν, τα ίχνη του, πραγµατοποίησε µέρος του περίπλου του µεγάλου θαλασσοπόρου κι έφτασε ως τη Γη του Πυρός, περνώντας από τα θρυλικά Στενά του Mαγγελάνου, στο άκρο της Νότιας Αµερικής. Είναι εξαιρετικά σπάνιο ένα βιβλίο καθαρής ιστορίας να διαθέτει τη θέρµη και την εκφραστική δύναµη της µυθοπλασίας. Κι αυτό συµβαίνει µε το βιβλίο του Mπέργκριν, το οποίο, µεταφορικά µιλώντας, θα το θεωρούσαµε αλληγορία µιας Αργοναυτικής Εκστρατείας σε τεράστια κλίµακα, ενός µύθου που ίσως όλες του οι πτυχές να µην έχουν ακόµη αποκαλυφθεί, µια πρόκληση που απευθύνεται και στο συγγραφέα και στον ιστορικό, αφού, αφενός µεν, εξηγεί πολλά από όσα καθόρισαν τη φυσιογνωµία του σύγχρονου κόσµου, αφετέρου δε, αναπαριστά τα φωτεινά και σκοτεινά τοπία της δηµιουργικής φαντασίας, ανάγοντάς τα, ωστόσο, σε ένα πεδίο όπου η ίδια η πραγµατικότητα ξεπερνά τη φαντασία – και, κατά συνέπεια, τον εαυτό της. Πέραν των προεκτάσεων του ταξιδιού ή, πιο σωστά, ως προ πόθεση των προεκτάσεων αυτών, έχουµε το ιστορικό υπόβαθρο, που το συνιστά η σύγκρουση δύο αυτοκρατοριών: της ισπανικής και της πορτογαλικής. Πριν από τα ταξίδια των µεγάλων θαλασσοπόρων, οι αυτοκρατορίες αναπτύσσονταν στην ξηρά. Ύστερα από το ταξίδι του Κολόµβου, όµως, οι νέες αυτοκρατορίες θα αναπτύσσονταν στη θάλασσα, και το αντιπροσωπευτικότερο παράδειγµα είναι η τελευταία µεγάλη από αυτές, η βρετανική. Τέτοια είναι, επίσης, και σήµερα, η αµερικανική αυτοκρατορία. © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 22 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚ∆ΟΣΗ H σύγκρουση των δύο θαλάσσιων αυτοκρατοριών του 16ου αιώνα, της πορτογαλικής και της ισπανικής, προσδιορίζει σε µεγάλο βαθµό και τη φυσιογνωµία αυτού του αιώνα, όπως φυσικά και την ανάπτυξη µεγάλων περιοχών του Νέου Κόσµου. Επί του προκειµένου, σηµαντικό ρόλο έπαιξαν οι παρεµβάσεις της Καθολικής Εκκλησίας, που τις εξέφρασε ο πάπας Αλέξανδρος ΣΤ΄, όταν στις 7 Ιουνίου 1494 «έκοβε» την υδρόγειο στα δύο, µε την Ισπανία να κατέχει το δυτικό ηµισφαίριο και την Πορτογαλία το ανατολικό. Οι νεότερες θεωρίες για τις σφαίρες επιρροής εδώ θα πρέπει να αναζητηθούν, όπως επίσης και οι αντίστοιχες για τη φύση και τα γνωρίσµατα της αποικιοκρατίας, η οποία έµελλε να διαρκέσει πέντε αιώνες. ∆εν είναι περιττό να τονίσουµε πως τον Ειρηνικό Ωκεανό δεν τον αντίκρισε για πρώτη φορά ο Μαγγελάνος αλλά ο Ισπανός Bάσκο Nούνιεθ δε Mπαλµπόα, το 1513, όταν έφτασε στην ανατολική ακτή του σηµερινού Παναµά, διέσχισε την ενδοχώρα κι έφτασε στην ακτή του Ειρηνικού, χωρίς να συνειδητοποιήσει πως είχε βρεθεί σε άλλη θάλασσα. O Ειρηνικός (Μar Pasifico), άλλωστε, οφείλει το όνοµά του στον Μαγγελάνο. O Μαγγελάνος ήταν Πορτογάλος, αλλά πραγµατοποίησε τον περίπλου του µε έξοδα –και για λογαριασµό– του βασιλιά της Ισπανίας Καρόλου E΄, επειδή το σχέδιό του είχε απορριφθεί από τον Πορτογάλο βασιλιά Mανουήλ ∆΄, που τον αντιπαθούσε. H σύγκρουση, βεβαίως, των δύο αυτοκρατοριών ήταν προφανής. Πριν από το ταξίδι, τα πληρώµατα του Μαγγελάνου έπρεπε να αντιµετωπίσουν ποικίλες επιχειρήσεις δολιοφθοράς εκ µέρους των πορτογαλικών µυστικών υπηρεσιών. Το συµπέρασµα που προκύπτει, κατόπιν εορτής –και παρά την καταστροφική έκβαση του µαγγελανικού περίπλου– είναι πως οι Ισπανοί ήταν εκείνοι που ωφελήθηκαν και σ’ αυτή την περίπτωση, όπως αρκετά χρόνια νωρίτερα και στην περίπτωση του Κολόµβου. Αν πάµε τώρα στις πολιτισµικές συνέπειες, δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς πως, σε περίπτωση που τα πράγµατα έπαιρναν διαφορετική τροπή, αν, δηλαδή, ο µαγγελανικός περίπλους είχε πραγµατοποιηθεί για λογαριασµό της Πορτογαλίας, κατά πάσα πιθανότητα, σήµερα, στη Λατινική Αµερική να µη µιλούσαν ισπανικά αλλά πορτογαλικά. ANAΣTAΣHΣ BIΣTΩNITHΣ © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 Οι πρωταγωνιστές Βασιλιάς Κάρολος Α΄ (ο µετέπειτα Κάρολος Ε΄, αυτοκράτορας της Αγίας Ρωµα κής Αυτοκρατορίας) Βασιλιάς Μανουήλ (βασιλιάς της Πορτογαλίας) Χουάν δε Αράντα Χουάν Ροδρίγεθ δε Φονσέκα (επίσκοπος του Μπούργος) Κριστόµπαλ δε Άρο (χρηµατοδότης) Ρουί Φαλέιρο (κοσµογράφος) Μπεατρίς Μπαρµπόσα (σύζυγος του Μαγγελάνου) Ντιόγκο Μπαρµπόσα (πεθερός του Μαγγελάνου) Η Αρµάδα των Μολούκων (Αρµάδα δε Μολούκα) (κατά την αναχώρησή της από τη Σεβίλλη) Τρινιδάδ Φερδινάνδος Μαγγελάνος (Γενικός Καπετάνιος) Εστέβαο Γκόµες (πρώτος πηδαλιούχος) Γκονθάλο Γκόµεθ δε Εσπινόσα (alguacil ή οπλονόµος) Φρανθίσκο Άλµπο (πηδαλιούχος) Πέντρο ντε Βαλντεράµα (εφηµέριος) Ενρίκε ντε Μαλάκα (διερµηνέας) Χινές δε Μάφρα (ναύτης) Ντουάρτε Μπαρµπόσα (υπεράριθµος) Άλβαρο ντε Μεσκίτα (συγγενής του Μαγγελάνου, υπεράριθµος) Αντόνιο Πιγκαφέτα (χρονικογράφος, υπεράριθµος) Κριστόβαο Ρεµπέλο (νόθος γιος του Μαγγελάνου, υπεράριθµος) © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 Σαν Αντόνιο Χουάν δε Καρταχένα (καπετάνιος και γενικός επιθεωρητής) Αντόνιο δε Κόκα (λογιστής του στόλου) Αντρές δε Σαν Μαρτίν (αστρολόγος και πηδαλιούχος) Χουάν δε Ελοριάγα (κυβερνήτης) Χερόνιµο Γκουέρα (γενικών καθηκόντων) Μπερνάρ ντε Καλµέτ, γνωστός επίσης ως Πέρο Σάντσεθ δε λα Ρέινα (εφηµέριος) Κονθεπθιόν Γασπάρ δε Κεσάδα (καπετάνιος) Ζοάο Λόπες Καρβάλιο (πηδαλιούχος) Χουάν Σεµπαστιάν Ελκάνο (κυβερνήτης) Χουάν δε Ακούριο (ύπαρχος) Ερνάντο Μπουσταµέντε (κουρέας) Ζοαοζίτο Καρβάλιο (καµαρότος) Μαρτίν ντε Μαγγαλιάις (υπεράριθµος) Λουίς δε Μολίνο (υπεράριθµος) Βικτόρια Λουίς δε Μεντόθα (καπετάνιος) Βάσκο Γκόµες Καλέγκο (πηδαλιούχος) Αντόνιο Σαλαµόν (κυβερνήτης) Μιγέλ Σάντσεθ (ύπαρχος) Σαντιάγο Χουάν Ροδρίγεθ Σεράνο (καπετάνιος) Μπαλτάσαρ Πάγια (κυβερνήτης) Μπαρτολοµέ Πριέρ (ύπαρχος) © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 Σηµείωµα για τις ηµεροµηνίες Οι ηµεροµηνίες δίνονται στο Ιουλιανό Ηµερολόγιο, το οποίο βρίσκεται σε ισχύ από την εποχή του Ιουλίου Καίσαρα. Με κάποιες τροποποιήσεις, αυτό είναι το ηµερολόγιο που υιοθέτησαν οι χριστιανικές εκκλησίες ανά τον κόσµο, συµπεριλαµβανοµένων και των ισπανικών. Εξήντα χρόνια µετά την ολοκλήρωση του ταξιδιού του Μαγγελάνου, το 1582, η Ισπανία, η Γαλλία κι άλλες ευρωπα κές χώρες εντάχθηκαν στο Γρηγοριανό Ηµερολόγιο, το οποίο καθιερώθηκε από τον πάπα Γρηγόριο ΙΓ΄ και σχεδιάστηκε ώστε να διορθώσει αριθµητικά λάθη του ιουλιανού συστήµατος. Η µετάβαση στο νέο ηµερολόγιο χρειάστηκε πάνω από δύο αιώνες για να ολοκληρωθεί στην Ευρώπη, αφού οι προτεστάντες δε δέχτηκαν εύκολα την αλλαγή. Για να διορθωθούν τα λάθη που είχαν συσσωρευτεί, παραλείφθηκαν εντελώς δέκα µέρες. Εποµένως, η 5η Οκτωβρίου 1582 του Ιουλιανού Ηµερολογίου έγινε ξαφνικά η 15η Οκτωβρίου στο Γρηγοριανό Ηµερολόγιο. Εκτός, όµως, από αυτή τη διαφορά ανάµεσα στα επίσηµα ηµερολόγια, το ταξίδι του Μαγγελάνου ακολουθούσε τα δικά του ηµερολογιακά αρχεία. Οι ηµεροµηνίες των διαφόρων γεγονότων που καταγράφηκαν από τους επίσηµους χρονικογράφους της αποστολής, τον Αντόνιο Πιγκαφέτα και τον Φρανθίσκο Άλµπο, ενίοτε αποκλίνουν κατά µία µέρα. Αυτό το κενό µπορεί να οφείλεται σε ανθρώπινο λάθος ή ενδέχεται να προκλήθηκε από τη διαφορετική αντίληψη του κάθε χρονικογράφου για τη διάρκεια της µέρας. Ο Άλµπο, ο πηδαλιούχος, ακολουθούσε το ηµερολόγιο του πλοίου, σύµφωνα µε το οποίο η µέρα άρχιζε το µεσηµέρι και όχι τα µεσάνυχτα. Αντίθετα, ο Πιγκαφέτα δεν ακολουθούσε τα ναυτικά πρότυπα ως σηµεία αναφοράς για το ηµερολόγιό του. Συνεπώς, κάποιο γεγονός, που συνέβη ένα πρωί, ενδέχεται να καταγράφηκε µε µία µέρα διαφορά στα αρχεία που κρατούσαν εκείνοι οι δύο. © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 14 LAURENCE BERGREEN Τέλος, πρέπει να σηµειωθεί ότι ο πρώτος µεσηµβρινός δεν υπήρχε πριν από το ταξίδι του Μαγγελάνου (σήµερα, εκτείνεται δυτικά του νησιού Γκουάµ στον Ειρηνικό Ωκεανό). Κι ενώ ο Άλµπο και ο Πιγκαφέτα βρίσκονταν ένα βήµα πριν από την ολοκλήρωση του περίπλου τους, έµειναν έκπληκτοι όταν διαπίστωσαν ότι οι υπολογισµοί τους ήταν άκυροι και ότι, στην πραγµατικότητα, ο γύρος του κόσµου τούς είχε πάρει µία µέρα παραπάνω απ’ ό,τι είχαν υπολογίσει. © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 Μονάδες µέτρησης Μία οργιά ισούται µε 6 πόδια (περίπου 1,8 µέτρα). Μία ισπανική λεύγα ισούται µε περίπου 4 µίλια. Ένα bahar (µπαχάρ) γαρίφαλου ισούται µε 406 λίβρες (περίπου 183 κιλά). Ένα quintal (κιντάλ) ισούται µε 100 λίβρες (περίπου 45 κιλά). Ένα cati (κινεζική µονάδα µέτρησης) ισούται µε 1,75 λίβρες (περίπου 785 γραµµάρια). Ένα braza (µπράθα) υφάσµατος ισούται µε περίπου 5,5 πόδια (1,5 µέτρα). Ένα µαραβεντί ισούται µε περίπου 12 σηµερινά σεντ. © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 Πώς ένα Καράβι, έχοντας περάσει τον ισηµερινό, παρασύρθηκε από θύελλες στην παγερή Χώρα προς τον Νότιο Πόλο^ και πώς από εκεί πήρε πορεία προς το τροπικό γεωγραφικό πλάτος του Μεγάλου Ειρηνικού Ωκεανού^ και προς τα παράξενα πράγµατα που συνέβησαν µετά^ και µε ποιον τρόπο ο Γέρος Ναυτικός γύρισε στη Χώρα του. ΣΑΜΙΟΥΕΛ ΤΕ ΛΟΡ ΚΟΛΕΡΙΤΖ, Η Μπαλάντα του Γέρου Ναυτικού © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εµφάνιση ενός φαντάσµατος Ω, όνειρο χαράς! Πράγµατι είναι η κορυφή του φάρου αυτό που βλέπω; Είναι αυτό ο λόφος; Είναι αυτό η εκκλησιά; Είναι αυτή η δική µου πατρίδα; τις 6 Σεπτεµβρίου 1522, ένα θαλασσοδαρµένο πλοίο εµφανίστηκε στον ορίζοντα, κοντά στο λιµάνι του Σανλούκαρ δε Μπαραµέδα, στην Ισπανία. Καθώς πλησίαζε, όσοι είχαν µαζευτεί στην ακτή, για να το δουν, παρατήρησαν τα κουρελιασµένα πανιά του, που ανέµιζαν στη θαλασσινή αύρα, τα σαπισµένα σκοινιά του, τα ξεθωριασµένα από τον ανελέητο ήλιο χρώµατά του και τα τσακισµένα από τις θύελλες πλα νά του. Μια µικρή πλοηγίδα οδήγησε το πλοίο στο λιµάνι, κρατώντας το µακριά από τους υφάλους. Όσοι βρέθηκαν επάνω στην πλοηγίδα αντίκρισαν ένα θέαµα που σίγουρα αποτελεί τον εφιάλτη κάθε ναυτικού. Το πλοίο που οδηγούσαν στο λιµάνι ήταν επανδρωµένο µε ένα σκελετωµένο πλήρωµα από δεκαοκτώ ναύτες και τρεις αιχµαλώτους. Όλοι τους ήταν στα πρόθυρα της λιµοκτονίας. Ορισµένοι από αυτούς δεν είχαν καν τη δύναµη να περπατήσουν ή να µιλήσουν. Η γλώσσα τους ήταν πρησµένη και το κορµί τους διάστικτο από επώδυνους καλόγερους. Ο καπετάνιος τους είχε πεθάνει, το ίδιο και οι αξιωµατούχοι, οι ναύκληροι και οι πηδαλιούχοι. Στην ουσία, είχε αφανιστεί σχεδόν ολόκληρο το πλήρωµα. © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 Σ 24 LAURENCE BERGREEN Η πλοηγίδα ρυµούλκησε απαλά το θαλασσοδαρµένο πλοίο µέσα από τα φυσικά εµπόδια, που προστάτευαν το λιµάνι, και το πλοίο, που λεγόταν Βικτόρια, άρχισε σιγά σιγά να γλιστράει πάνω στα µικρά κύµατα του ποταµού Γουαδαλκιβίρ προς τη Σεβίλλη, την πόλη από την οποία είχε αναχωρήσει τρία χρόνια πιο πριν. Κανένας δε γνώριζε τι είχε απογίνει έκτοτε, γι’ αυτό η παρουσία του ξάφνιασε όσους αναζητούσαν κατάρτια στον ορίζοντα. Το Βικτόρια ήταν ένα µυστηριώδες πλοίο, και κάθε ισχνό πρόσωπο που βρισκόταν στο κατάστρωµά του έκρυβε τα σκοτεινά µυστικά ενός παρατεταµένου ταξιδιού σε άγνωστους κόσµους. Παρά τις κακουχίες που είχαν βιώσει, το Βικτόρια και το αποδεκατισµένο πλήρωµά του είχαν κατορθώσει κάτι που δεν είχε καταφέρει ποτέ κανένας µέχρι τότε. Πλέοντας όλο δυτικά, µέχρι την Ανατολή, και µετά προς την ίδια κατεύθυνση, είχαν εκπληρώσει ένα όνειρο τόσο παλιό όσο και η ανθρώπινη φαντασία^ τον πρώτο περίπλου της γης. Τρία χρόνια νωρίτερα, το Βικτόρια ανήκε σε ένα στόλο πέντε πλοίων, µε πλήρωµα 260 ναύτες, οι οποίοι βρίσκονταν υπό τις διαταγές του Φερνάο ντε Μαγγαλιάις, τον οποίο γνωρίζουµε µε το όνοµα Φερδινάνδος Μαγγελάνος. Πορτογάλος ευγενής και θαλασσοπόρος, άφησε την πατρίδα του και µπάρκαρε για λογαριασµό της Ισπανίας, µε αποστολή να εξερευνήσει άγνωστες γωνιές του κόσµου και να τις διεκδικήσει εκ µέρους του ισπανικού στέµµατος. Η αποστολή που ανέλαβε να καθοδηγήσει ήταν µία από τις µεγαλύτερες και πιο άρτια εξοπλισµένες στην Εποχή των Ανακαλύψεων. Τώρα, το Βικτόρια και το ρηµαγµένο πλήρωµά του ήταν ό,τι είχε αποµείνει από εκείνον το στόλο^ ένα πλοίο-φάντασµα, στοιχειωµένο από τη µνήµη περισσότερων από διακοσίων χαµένων ναυτών. Πολλοί από εκείνους είχαν βρει φρικτό θάνατο, άλλοι από σκορβούτο, άλλοι από βασανιστήρια, ενώ κάποιοι άλλοι είχαν πνιγεί. Το χειρότερο από όλα ήταν ότι ο Γενικός Καπετάνιος τους είχε δολοφονηθεί άγρια. Παρά το γενναίο όνοµά του, το Βικτόρια δεν ήταν το πλοίο του θριάµβου, αλλά το πλοίο της ερήµωσης και της αγωνίας. Παρ’ όλα αυτά, τι θαυµάσια ιστορία θα είχαν να αφηγηθούν εκείνοι οι ελάχιστοι επιζώντες – µια ιστορία ανταρσίας, µια ιστορία οργίων που συνέβησαν σε µακρινές ακτές, η ιστορία της εξε© Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΜΑΓΓΕΛΑΝΟΣ 25 ρεύνησης ολόκληρου του κόσµου. Μια περιπέτεια που άλλαξε το ρου της ιστορίας και την αντίληψή µας για τον κόσµο. Στην Εποχή των Ανακαλύψεων, πολλές αποστολές έληξαν άδοξα και ξεχάστηκαν γρήγορα. Αυτή, όµως, παρά τις ατυχίες που αντιµετώπισε, υπήρξε το πιο σηµαντικό ναυτικό ταξίδι που πραγµατοποιήθηκε ποτέ. Ο περίπλους της γης άλλαξε για πάντα τις αντιλήψεις του δυτικού κόσµου σχετικά µε την κοσµολογία –τη µελέτη του σύµπαντος και της θέσης µας µέσα σε αυτό– αλλά και µε τη γεωγραφία. Απέδειξε, µεταξύ άλλων, ότι η γη είναι στρογγυλή, ότι η Αµερική δεν είναι κοµµάτι της Ινδίας αλλά ξεχωριστή ήπειρος και ότι οι ωκεανοί καλύπτουν το µεγαλύτερο µέρος της επιφάνειας της γης. Με δυο λόγια, αυτό το ταξίδι απέδειξε ότι, τελικά, η γη είναι ένας κόσµος. Ένας κόσµος αδιάκοπων µαχών, οι οποίες λαµβάνουν χώρα τόσο στη φύση όσο και στις ανθρώπινες κοινωνίες. Το κόστος αυτών των ανακαλύψεων µε όρους ανθρώπινων απωλειών και πόνου ήταν πολύ µεγαλύτερο από εκείνο που θα µπορούσε κάποιος να προβλέψει στην αρχή της αποστολής. Οι επιζώντες του Βικτόρια είχαν βγει ζωντανοί από µια περιπέτεια στις εσχατιές του κόσµου, αλλά, το κυριότερο, είχαν επιβιώσει από ένα ταξίδι στις πιο κρυφές πτυχές της ανθρώπινης ψυχής. © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΒΙΒΛΙΟ ΠΡΩΤΟ Κτίζοντας µια Αυτοκρατορία © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 1 Η αναζήτηση Με το κοκαλιάρικο χέρι του εκείνος τον κρατά. «Ήταν ένα καράβι», λέει. «Σταµάτα! Και κάτω τα χέρια σου, γκριζογένη χωριάτη!» Αµέσως το χέρι του τον άφησε. τις 7 Ιουνίου 1494, ο πάπας Αλέξανδρος ΣΤ΄ χώρισε τον κόσµο στα δύο, παραχωρώντας το δυτικό τµήµα του στην Ισπανία και το ανατολικό στην Πορτογαλία. Τα πράγµατα θα είχαν εξελιχθεί διαφορετικά, αν ο ποντίφικας δεν ήταν Ισπανός –Ροδρίγο δε Μπόρχα, γνωστός ως Βοργίας, ο οποίος είχε γεννηθεί κοντά στη Βαλένθια–, αλλά ήταν. Αυτοδίδακτος δικηγόρος, υιοθέτησε αυτό το όνοµα όταν ο αδελφός της µητέρας του, ο Αλφόνσο Βοργία, άρχισε τη σύντοµη θητεία του ως πάπας Κάλλιστος Γ΄. Με βάση τη γενεαλογία του, ο Αλέξανδρος ΣΤ΄ ήταν µάλλον ένας λα κός πάπας, ένας από τους πλουσιότερους και πιο φιλόδοξους άνδρες στην Ευρώπη, λάτρευε τις πολυάριθµες ερωµένες του και το εξώγαµο παιδί του και επένδυε το µεγαλύτερο µέρος της ενέργειας και της φιλοδοξίας του στα ανθρώπινα πάθη του. Χρησιµοποίησε όλη του τη διπλωµατία για να κερδίσει την εύνοια του βασιλιά Φερδινάνδου και της βασίλισσας Ισαβέλλας, των «καθολικών µοναρχών» της Ισπανίας, οι οποίοι, το 1492, καθιέρωσαν την Ιερή Εξέταση για να «εξαγνίσουν» την Ισπανία από τους Εβραίους και τους Μαυριτανούς. Οι εν λόγω µονάρχες ασκού© Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 Σ 30 LAURENCE BERGREEN σαν µεγάλη επιρροή στην παποσύνη και είχαν κάθε λόγο να περιµένουν ευνο κή µεταχείριση από τη Ρώµη. Ο Φερδινάνδος και η Ισαβέλλα ήθελαν την ευχή του πάπα, προκειµένου να προστατεύσουν τις πρόσφατες ανακαλύψεις του Χριστόφορου Κολόµβου, του Γενοβέζου θαλασσοπόρου που είχε διεκδικήσει ένα νέο κόσµο για λογαριασµό της Ισπανίας. Η Πορτογαλία, ο µεγαλύτερος αντίπαλος της Ισπανίας στον έλεγχο του παγκόσµιου εµπορίου, απείλησε να διεκδικήσει κι εκείνη, µε τη σειρά της, τα νέα εδάφη, όπως είχε κάνει η Αγγλία και η Γαλλία. Ο Φερδινάνδος και η Ισαβέλλα ικέτευσαν τον πάπα Αλέξανδρο ΣΤ΄ να στηρίξει τον τίτλο της Ισπανίας στον Νέο Κόσµο. Ο πάπας απάντησε εκδίδοντας παπικές βούλλες –επίσηµα διατάγµατα– που θέσπιζαν µια διαχωριστική γραµµή ανάµεσα στις ισπανικές και τις πορτογαλικές κτήσεις ανά τον κόσµο. Αυτή η διαχωριστική γραµµή εκτεινόταν από τον Βόρειο Πόλο µέχρι τον Νότιο Πόλο. Βρισκόταν 100 λεύγες (περίπου 400 µίλια) δυτικά ενός σκοτεινού αρχιπελάγους, που ήταν γνωστό ως Νησιά του Πράσινου Ακρωτηρίου, στον Ατλαντικό Ωκεανό, απέναντι από τις ακτές της Βόρειας Αφρικής. Ο Αντόνιο και ο Μπαρτολοµέο ντα Νόλι, δύο Γενοβέζοι θαλασσοπόροι που ταξίδευαν για λογαριασµό της Πορτογαλίας, είχαν ανακαλύψει την ύπαρξή τους το 1460, και από τότε τα νησιά αυτά αποτελούσαν σταθµό του πορτογαλικού δουλεµπορίου. Οι παπικές βούλλες παραχωρούσαν στην Ισπανία αποκλειστικά δικαιώµατα στα µέρη της γης που εκτείνονταν δυτικά της γραµµής^ εποµένως, οι Πορτογάλοι υποτίθεται ότι θα κρατούσαν ό,τι βρισκόταν στα ανατολικά της γραµµής. Και αν κάποιο από τα δύο βασίλεια τύχαινε να ανακαλύψει κάποιο κοµµάτι γης όπου βασίλευε χριστιανός βασιλιάς, κανένα από τα δύο δε θα µπορούσε να το διεκδικήσει. Αντί να διευθετήσει τις διαφορές ανάµεσα στην Πορτογαλία και την Ισπανία, αυτή η συµφωνία σηµατοδότησε έναν αγώνα δρόµου ανάµεσα στα δύο κράτη για τη διεκδίκηση νέων εδαφών και τον έλεγχο των παγκόσµιων εµπορικών δρόµων, καθώς και οι δύο πάσχιζαν να µετατοπίσουν τη διαχωριστική γραµµή προς όφελος της µίας ή της άλλης πλευράς. Η διαµάχη σχετικά µε την τοποθεσία της διαχωριστικής γραµµής συνεχίστηκε, µέχρι τη στιγµή που διπλωµάτες και των δύο χωρών πήραν µέρος σε µια συνδιάσκεψη, που έγινε στην κωµόπολη Τορδεσίλιας, στη βορειοδυτική Ισπανία, µε σκοπό την εξεύρεση κοινά αποδεκτής λύσης. © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΜΑΓΓΕΛΑΝΟΣ 31 Στην Τορδεσίλιας, οι εκπρόσωποι της Ισπανίας και της Πορτογαλίας συµφώνησαν να αποδεχτούν την ιδέα της διαίρεσης, που είχε προτείνει ο πάπας, η οποία φαινόταν ότι προστάτευε τα συµφέροντα και των δύο πλευρών. Παράλληλα, οι Πορτογάλοι έπεισαν τους Ισπανούς εκπροσώπους να µετατοπίσουν τη γραµµή στις 270 λεύγες δυτικά (810 µίλια). Πλέον, βρισκόταν 370 λεύγες (1.100 µίλια) δυτικά των Νησιών του Πράσινου Ακρωτηρίου, περίπου στη θέση 46ο 30΄ ∆, σύµφωνα µε τις σύγχρονες µετρήσεις. Αυτή η αλλαγή µετατόπισε το τεχνητό σύνορο στη µέση του Ατλαντικού, περίπου στα µισά της απόστασης που χώριζε τα Νησιά του Πράσινου Ακρωτηρίου και το νησί Ισπανιόλα στην Καρα βική. Το νέο σύνορο έδωσε στους Πορτογάλους ευρεία πρόσβαση στην αφρικανική ήπειρο µέσω θαλάσσης και, το πιο σηµαντικό, επέτρεπε στους Πορτογάλους να διεκδικήσουν µια νέα εδαφική ανακάλυψη, τη Βραζιλία. Ωστόσο, η διαµάχη σχετικά µε τη γραµµή –και τις εδαφικές αξιώσεις που βασίζονταν στην τοποθέτησή της– συνεχίστηκε για χρόνια. Το 1503, ο πάπας Αλέξανδρος ΣΤ΄ πέθανε και τον διαδέχτηκε ο πάπας Ιούλιος Β΄, ο οποίος, το 1506, συµφώνησε µε τις αλλαγές. Έτσι, η Συνθήκη της Τορδεσίλιας πήρε την τελική µορφή της. Προ όν ατέρµονων συµβιβασµών, η συνθήκη αυτή δηµιούργησε περισσότερα προβλήµατα από όσα έλυσε. Η θέση της γραµµής ήταν αδύνατο να καθοριστεί, επειδή οι κοσµολόγοι δεν ήξεραν ακόµη πώς να µετρούν το γεωγραφικό πλάτος – ούτε και θα το µάθαιναν για τα επόµενα διακόσια χρόνια. Και σαν να µην έφτανε αυτό, η συµφωνία δε διευκρίνιζε αν η διαχωριστική γραµµή εκτεινόταν στο σύνολο της περιφέρειας της γης ή διαιρούσε απλώς σε δύο ίσα µέρη το δυτικό ηµισφαίριο. Τέλος, ελάχιστα στοιχεία ήταν γνωστά για τη θέση των ωκεανών και των ηπείρων. Έστω κι αν η γη ήταν στρογγυλή, και οι άνθρωποι της επιστήµης και της διανόησης συµφωνούσαν µε αυτό, οι χάρτες του 1494 απεικόνιζαν έναν εντελώς διαφορετικό πλανήτη από αυτόν που γνωρίζουµε σήµερα. Μπέρδευαν τη γεωγραφία µε τη µυθολογία, περιλάµβαναν ανύπαρκτες ηπείρους, ενώ αγνοούσαν υπαρκτές, µε αποτέλεσµα να δηµιουργούν µια πλασµατική εικόνα του κόσµου. Πριν από τον Κοπέρνικο, ήταν γενικά αποδεκτή η άποψη ότι η γη ήταν το απόλυτο κέντρο του σύµπαντος και ότι οι τέλεια στρογγυλοί πλανήτες –συµπεριλαµβανοµένου του ήλιου– περιστρέφονταν γύρω από αυτή σε απόλυτα κυκλικές και προκαθορισµένες τροχιές. © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 32 LAURENCE BERGREEN ∆ηλαδή, η εικόνα που είχαν διαµορφώσει ήταν ένα σύνολο από τροχιές, που είχαν ως κέντρο τους τη γη. Ακόµα και οι πιο περίτεχνοι χάρτες πρόδιδαν τα όρια της κοσµολογίας εκείνης της εποχής. Στην Εποχή των Ανακαλύψεων, η κοσµολογία ήταν ένα ξεχωριστό, ακαδηµα κό πεδίο, που είχε αντικείµενο την περιγραφή της εικόνας του κόσµου, τη µελέτη των ωκεανών και των ηπείρων αλλά και τη θέση της γης στο σύµπαν. Οι κοσµολόγοι κατείχαν σηµαντικές έδρες στα πανεπιστήµια και απολάµβαναν το σεβασµό των εστεµµένων της Ευρώπης. Αν και πολλοί από αυτούς ήταν ταλαντούχοι µαθηµατικοί, συχνά καταπιάνονταν µε την αστρολογία –η οποία τότε χαρακτηριζόταν ως επίσηµος κλάδος της αστρονοµίας–, γεγονός που τους έκανε αγαπητούς στους διάφορους ανασφαλείς µονάρχες, που αποζητούσαν επιβεβαίωση στον αβέβαιο κόσµο όπου ζούσαν^ έναν κόσµο που άλλαζε πολύ πιο γρήγορα από όσο φαντάζονταν οι κοσµολόγοι. Στη διάρκεια του 16ου αιώνα, οι υπολογισµοί και οι θεωρίες των αρχαίων Ελλήνων και Αιγυπτίων µαθηµατικών και αστρονόµων αποτέλεσαν τη βάση της κοσµολογίας, ιδίως όσο οι νέες ανακαλύψεις υπέσκαπταν κατεστηµένες υποθέσεις. Αντί να παραδεχτούν ότι βρίσκονταν ενώπιον µιας πραγµατικής επιστηµονικής επανάστασης, οι κοσµολόγοι απάντησαν στην πρόκληση προσπαθώντας να τροποποιήσουν και να αλλάξουν τα κλασικά σχήµατα – κυρίως το σύστηµα που είχε κωδικοποιήσει ο Κλαύδιος Πτολεµαίος, ο Ελληνοαιγύπτιος αστρονόµος και µαθηµατικός, ο οποίος έζησε το 2ο αιώνα µ.Χ. Η τεράστια επιτοµή των µαθηµατικών και αστρονοµικών υπολογισµών του Πτολεµαίου επανήλθε στο προσκήνιο το 1410, ύστερα από αιώνες εγκατάλειψης. Η αναβίωση της κλασικής παιδείας παραµέρισε τις µεσαιωνικές αντιλήψεις για τον κόσµο, οι οποίες βασίζονταν στην κυριολεκτική –αλλά συνάµα εξωπραγµατική– ερµηνεία της Βίβλου. Ωστόσο, αν και η σχολαστική προσέγγιση του Πτολεµαίου για τα µαθηµατικά ήταν πιο εκλεπτυσµένη από τις συµπαντικές φαντασίες των µοναχών, περιείχε κι αυτή σηµαντικά κενά και λάθη. Ακολουθώντας το παράδειγµα του Πτολεµαίου, οι Ευρωπαίοι κοσµολόγοι παρέλειπαν από τους χάρτες τους τον Ειρηνικό Ωκεανό – ο οποίος καλύπτει το ένα τρίτο της επιφάνειας της γης. Επιπλέον, παρείχαν ελλιπείς εικόνες της αµερικανικής ηπείρου, οι οποίες βασίζονταν σε αναφορές και φήµες, και όχι σε άµεσες παρατηρήσεις. Οι παραλείψεις του Πτολεµαίου © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΜΑΓΓΕΛΑΝΟΣ 33 ενθάρρυναν, άθελά τους, τις εξερευνήσεις, επειδή παρουσίαζαν έναν κόσµο µικρότερο και πιο εύκολα προσβάσιµο από τη θάλασσα απ’ ό,τι ήταν στην πραγµατικότητα. Αν είχε υπολογίσει σωστά το µέγεθος του κόσµου, η Εποχή των Ανακαλύψεων δε θα είχε υπάρξει ποτέ. Μέσα στη σύγχυση, αναπτύχθηκαν δύο είδη χαρτών: οι απλοί αλλά ακριβείς «πορτολάνοι», που βασίζονταν στις πραγµατικές παρατηρήσεις των πηδαλιούχων, και τα πολύ πιο εκλεπτυσµένα σχεδιαγράµµατα των κοσµογράφων. Οι χάρτες έδειχναν µόνο την πορεία πλεύσης από το ένα σηµείο στο άλλο^ οι κοσµογράφοι προσπάθησαν να συµπεριλάβουν στα σχέδιά τους ολόκληρο τον κόσµο. Οι κοσµογράφοι βασίζονταν, κατά κύριο λόγο, στα µαθηµατικά για τις απεικονίσεις τους, αλλά οι πηδαλιούχοι βασίζονταν στην εµπειρία και την παρατήρηση. Οι χάρτες των πηδαλιούχων κάλυπταν τα λιµάνια και τις ακτογραµµές^ οι παγκόσµιοι χάρτες των κοσµογράφων, οι οποίοι ήταν πηγή παραπλανητικών εικασιών, συχνά ήταν άχρηστοι πρακτικά για την πλοήγηση. Καµία εκδοχή δεν εφάρµοζε επιτυχώς τους όρους της Συνθήκης της Τορδεσίλιας στον πραγµατικό κόσµο. Παρόλο που θα περίµενε κανείς ότι οι πηδαλιούχοι συνεργάζονταν µε τους κοσµολόγους, µάλλον συνέβαινε το αντίθετο. Οι πηδαλιούχοι δεν ήταν παρά νοικιασµένα «χέρια» και ανήκαν σε κατώτερες κοινωνικές τάξεις. Πολλοί από αυτούς ήταν αγράµµατοι και βασίζονταν σε απλούς χάρτες, που απεικόνιζαν γνωστές ακτογραµµές και λιµάνια, αλλά και στο προσωπικό τους ένστικτο όσον αφορά τους ανέµους και τη θάλασσα. Οι κοσµολόγοι έβλεπαν υποτιµητικά τους πηδαλιούχους, τους θεωρούσαν «άξεστους ανθρώπους» µε «περιορισµένες διανοητικές ικανότητες». Οι πηδαλιούχοι, οι οποίοι ρίσκαραν τη ζωή τους στη θάλασσα, είχαν την τάση να θεωρούν τους κοσµολόγους ονειροπαρµένους. Οι εξερευνητές που σχεδίαζαν υπερωκεάνια ταξίδια σε µακρινά εδάφη έπρεπε να συνδυάζουν τις ικανότητες και των δύο^ την έµπνευση των κοσµολόγων αλλά και τις πρακτικές γνώσεις των πηδαλιούχων. Παρόλο που η Συνθήκη της Τορδεσίλιας ήταν γραφτό να καταρρεύσει υπό το βάρος των ίδιων των λανθασµένων υποθέσεών της, αποτέλεσε πρόκληση για τους παλιούς κοσµολόγους. Χάρη σε αυτή την πλασµατική εικόνα, η οποία πήγαζε από µια πολύ µεγάλη παρεξήγηση για τον τότε κόσµο, η Ισπανία και η Πορτο© Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 34 LAURENCE BERGREEN γαλία κατάφεραν να θεµελιώσουν τις παγκόσµιες αυτοκρατορίες τους. Η Συνθήκη της Τορδεσίλιας δεν ήταν καν µια γραµµή χαραγµένη στην άµµο^ ήταν χαραγµένη στο νερό. Παίρνοντας θάρρος από τη Συνθήκη της Τορδεσίλιας, ο Φερδινάνδος και η Ισαβέλλα έψαχναν τρόπους να εκµεταλλευτούν το τµήµα της γης που είχε παραχωρηθεί στην Ισπανία. Μάταια όµως. Ο Χριστόφορος Κολόµβος δεν κατάφερε σε κανένα από τα ταξίδια του στον Νέο Κόσµο να βρει κάποιο θαλάσσιο δρόµο που θα τον οδηγούσε στις Ινδίες. Μια γενιά µετά τον Κολόµβο, ο βασιλιάς Κάρολος Α΄ έβγαλε από το συρτάρι τα παλιά σχέδια για τη δηµιουργία µιας ισπανικής αυτοκρατορίας. Ο ίδιος και οι σύµβουλοί του συνειδητοποίησαν ότι από τις Ινδίες θα µπορούσαν να προµηθεύονται ανεκτίµητα εµπορεύµατα, και το πολυτιµότερο από όλα ήταν τα µπαχαρικά. Ήδη από την αρχαιότητα, τα µπαχαρικά έπαιζαν σηµαντικό οικονοµικό ρόλο στους διάφορους πολιτισµούς. Όπως σήµερα το πετρέλαιο, η αναζήτηση των µπαχαρικών από τους Ευρωπαίους κατεύθυνε την παγκόσµια οικονοµία και επηρέαζε τη διεθνή πολιτική σκηνή^ και, όπως το πετρέλαιο σήµερα, έτσι και τα µπαχαρικά τότε ήταν άρρηκτα συνδεδεµένα µε τις ανακαλύψεις, τις κατακτήσεις και τον επεκτατισµό. Η απλή και µόνο παράθεση των ονοµάτων τους –ενδεικτικά θα αναφέρω το άσπρο και το µαύρο πιπέρι, το µύρο, το λιβάνι, το µοσχοκάρυδο, την κανέλα, την κασία, το µασίς και το γαρίφαλο– παρέπεµπε στα θαύµατα της Άπω Ανατολής και της Ανατολής. Οι Άραβες έµποροι διακινούσαν µπαχαρικά διαµέσου των χερσαίων δρόµων, που διέσχιζαν την Ασία, και έγιναν ειδήµονες στην αισχροκέρδεια, αποκρύπτοντας τον τόπο προέλευσης της κανέλας, του πιπεριού, του γαρίφαλου και του µοσχοκάρυδου, από τα οποία πλούτιζαν. Οι έµποροι συντηρούσαν ένα πραγµατικό µονοπώλιο µε το επιχείρηµα ότι αυτά τα πολύτιµα προ όντα προέρχονταν από την Αφρική, όταν, στην πραγµατικότητα, ευδοκιµούσαν σε πολλά µέρη της Ινδίας, της Κίνας και ιδιαίτερα της Νοτιοανατολικής Ασίας. Οι Ευρωπαίοι έφτασαν να πιστεύουν ότι τα µπαχαρικά έρχονταν από την Αφρική, ενώ, στην ουσία, εκεί άλλαζαν απλώς χέρια. Για να προστατεύσουν το µονοπώλιό τους, οι Άραβες έµποροι µπαχαρικών επινόησαν ένα σωρό τέρατα και © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΜΑΓΓΕΛΑΝΟΣ 35 µύθους, στην προσπάθειά τους να κρατήσουν µυστική τη διαδικασία συγκοµιδής των µπαχαρικών. Έτσι, κατάφεραν να διαδώσουν φήµες ότι ήταν εξαιρετικά επικίνδυνο να τα αποκτήσει κάποιος. Το εµπόριο των µπαχαρικών αποτελούσε το επίκεντρο του αραβικού τρόπου ζωής. Ο ίδιος ο Μωάµεθ, ο προφήτης του Ισλάµ, ανήκε σε οικογένεια διακεκριµένων εµπόρων και, για πολλά χρόνια, εµπορευόταν στη Μέκκα µύρο και λιβάνι, αλλά και άλλα µπαχαρικά. Οι Άραβες ανέπτυξαν εξελιγµένους τρόπους εξαγωγής των αρωµατικών ελαίων από τα µπαχαρικά, τα οποία χρησιµοποιούνταν για ιατρικούς και άλλους θεραπευτικούς σκοπούς. Έφτιαχναν ελιξίρια και σιρόπια µε βάση τα µπαχαρικά, αλλά και juláb, από το οποίο προέρχεται και η λέξη «σαλέπι» (julep). Στο Μεσαίωνα, η γνώση των Αράβων για τα µπαχαρικά διαδόθηκε σε ολόκληρη τη δυτική Ευρώπη, όπου οι φαρµακοποιοί ανέπτυξαν ένα ανθηρό εµπόριο µειγµάτων, τα οποία είχαν ως βάση το γαρίφαλο, το πιπέρι, το µοσχοκάρυδο και το µασίς. Σε µια Ευρώπη που διψούσε για χρυσάφι (τα µεγαλύτερα αποθέµατά του ελέγχονταν από τους Άραβες), τα µπαχαρικά έγιναν πιο πολύτιµα από ποτέ και αποτέλεσαν σηµαντικό παράγοντα στις ευρωπα κές οικονοµίες. Παρά την ανυπολόγιστη σηµασία που είχαν τα µπαχαρικά για την οικονοµία τους, οι Ευρωπαίοι εξακολουθούσαν να τα προµηθεύονται από τους Άραβες. Ήξεραν ότι αυτά τα εξωτικά φυτά δε θα ευδοκιµούσαν στο κλίµα της Ευρώπης. Το 16ο αιώνα, στην Ιβηρική Χερσόνησο έκανε υπερβολικό κρύο –πολύ περισσότερο από σήµερα, στον απόηχο του Μικρού Παγετώνα– και υπερβολική ξηρασία για την καλλιέργεια κανέλας, γαρίφαλου και πιπεριού. Λέγεται ότι κάποιος Ινδονήσιος βασιλιάς υπερηφανεύτηκε σε έναν έµπορο, που ήθελε να καλλιεργήσει µπαχαρικά στην Ευρώπη: «Μπορεί και να καταφέρεις να πάρεις τα φυτά µας, αλλά ποτέ δε θα καταφέρεις να πάρεις τη βροχή µας». Στο πλαίσιο του παραδοσιακού συστήµατος, τα µπαχαρικά, –µαζί µε το δαµάσκο, τα διαµάντια, τα οπιούχα, τα µαργαριτάρια και άλλα αγαθά από την Ασία– έφταναν στην Ευρώπη από µακρινούς, δαπανηρούς και έµµεσους χερσαίους και θαλάσσιους δρόµους, διασχίζοντας την Κίνα και τον Ινδικό Ωκεανό, διαµέσου της Μέσης Ανατολής και του Περσικού Κόλπου. Τα παραλάµβαναν έµποροι στην Ευρώπη, κυρίως στην Ιταλία ή τη νότια © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 36 LAURENCE BERGREEN Γαλλία, και τα µετέφεραν, µέσω ξηράς, στον τελικό προορισµό τους. Στη διάρκεια του ταξιδιού τους, τα µπαχαρικά άλλαζαν µέχρι και δώδεκα φορές χέρια και, κάθε φορά που γινόταν αυτό, η τιµή τους εκτοξευόταν. Τα µπαχαρικά αποτελούσαν το ιδανικό εµπόρευµα. Το παγκόσµιο εµπόριο µπαχαρικών γνώρισε κάµψη το 1453, όταν η Κωνσταντινούπολη έπεσε στα χέρια των Τούρκων και οι παλιοί, περίφηµοι χερσαίοι δρόµοι των µπαχαρικών έκλεισαν. Η προοπτική της καθιέρωσης του εµπορίου µπαχαρικών διαµέσου ενός θαλάσσιου δρόµου δηµιουργούσε νέες οικονοµικές ευκαιρίες για όποιο ευρωπα κό κράτος ήταν ικανό να κυριαρχήσει στη θάλασσα. Όσοι ήταν πρόθυµοι να αψηφήσουν τους κινδύνους, τα έσοδα από το υπερατλαντικό εµπόριο µπαχαρικών, σε συνδυασµό µε τον έλεγχο της παγκόσµιας οικονοµίας, ήταν πράγµατι ακαταµάχητα. Το δέλεαρ των µπαχαρικών ωθούσε σοβαρούς, προσεκτικούς επενδυτές να χρηµατοδοτήσουν επικίνδυνες αποστολές σε άγνωστα µέρη της γης και παρέσερνε νεαρούς ανθρώπους να διακινδυνεύσουν την ίδια τους τη ζωή. Στην Ισπανία, ο καλύτερος και ίσως ο µοναδικός λόγος για να διακινδυνεύσει κάποιος τη ζωή του στη θάλασσα ήταν η προοπτική να επισκεφτεί –για να πλουτίσει– τα Νησιά των Μπαχαρικών, όπου κι αν βρίσκονταν αυτά. Αν κάποιος ναυτικός αφιέρωνε χρόνια από τη ζωή του για να φτάσει ως εκεί και να γυρίσει πάλι πίσω και στην περίπτωση που κατάφερνε να φέρει µαζί του ένα µικρό σακί γεµάτο µπαχαρικά, όπως γαρίφαλο ή µοσχοκάρυδο –νόµιµα ή παράνοµα–, θα µπορούσε από την πώλησή τους να βγάλει αρκετά χρήµατα για να αγοράσει ένα µικρό σπίτι^ θα µπορούσε να ζήσει από τα κέρδη για την υπόλοιπη ζωή του. Ένας απλός ναύτης ίσως δεν κατάφερνε να γίνει πλούσιος, αλλά ένας καπετάνιος είχε δικαίωµα να περιµένει πολύ περισσότερα στην Εποχή των Ανακαλύψεων – όχι µόνο αµύθητα πλούτη και δόξα, αλλά και τίτλους, τους οποίους θα κληροδοτούσε στους απογόνους του, καθώς και µακρινά εδάφη για να κυβερνήσει. Η Πορτογαλία ήταν το πρώτο κράτος της Ευρώπης που εκµεταλλεύτηκε τη θάλασσα προκειµένου να φτάσει στα µπαχαρικά, αλλά και να διεκδικήσει τον έλεγχο της παγκόσµιας οικονοµίας. Η αναζήτηση ξεκίνησε µόλις το 1492, όταν ο πρίγκιπας Ερρίκος, ο © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΜΑΓΓΕΛΑΝΟΣ 37 τρίτος γιος του Ιωάννη Α΄, και η Αγγλίδα σύζυγός του, Φιλίππα, εγκατέστησαν το παλάτι τους στη Σάγκρες, ένα γυµνό βράχο στο νοτιότερο άκρο της Πορτογαλίας. Γνωστός ως πρίγκιπας Ερρίκος ο Θαλασσοπόρος, σπάνια ταξίδευε ο ίδιος. Αντίθετα, ενέπνευσε άλλους να κατακτήσουν τον ωκεανό. Τα πορτογαλικά πλοία αντιµετώπιζαν τόσο µεγάλα εµπόδια, κουβαλούσαν τόση άγνοια και προκαταλήψεις, που µόνο οι εξαιρετικά σίγουροι και φτασµένοι ναυτικοί τολµούσαν να βγουν στη Θάλασσα του Ωκεανού, όπως ονοµαζόταν τότε ο Ατλαντικός Ωκεανός. Όταν ήταν νεαρός στρατιώτης, ο πρίγκιπας Ερρίκος είχε πολεµήσει τους Άραβες και ήταν αποφασισµένος να τους διώξει από την Ιβηρική Χερσόνησο και τη Βόρεια Αφρική. Την ίδια εποχή, έµαθε πολλά από τους άσπονδους εχθρούς του^ τους εµπορικούς δρόµους τους, την επιστήµη και τη χαρτογραφία τους και, κυρίως, τις τεχνικές πλεύσης. Όταν ο πρίγκιπας Ερρίκος έφτασε στη Σάγκρες, οι Ευρωπαίοι γνώριζαν ελάχιστα για τον ωκεανό που απλωνόταν πέρα από το γεωγραφικό πλάτος 27ο Β, όπου βρισκόταν το Ακρωτήριο Μποζαντόρ, στη ∆υτική Αφρική. Τότε, πίστευαν ότι, κάτω από εκείνο το σηµείο, κρύβονταν θαλάσσια τέρατα, ότι οι θύελλες καθιστούσαν τα νερά εξαιρετικά βίαια, σχεδόν απροσπέλαστα, και ότι η οµίχλη τύλιγε τα αποπροσανατολισµένα πλοία. Ο πρίγκιπας Ερρίκος έδωσε µια ηχηρή απάντηση σχετικά µε όλους εκείνους τους κινδύνους. «Κάθε κίνδυνος, όσο µεγάλος κι αν είναι, κρύβει πάντοτε µια ακόµη πιο µεγάλη ανταµοιβή». Στην προσπάθειά του να πετύχει το στόχο του, προσέλκυσε θαλασσοπόρους, ναυπηγούς, αστρονόµους, πηδαλιούχους, κοσµογράφους και χαρτογράφους, χριστιανούς και εβραίους, στην Ακαδηµία της Σάγκρες, όπου συνεργάστηκαν στο πλαίσιο της επιχείρησης εξερεύνησης του κόσµου, υπό την καθοδήγηση του Ερρίκου. Σχεδίασαν ένα νέο τύπο πλοίου, τη µικρή, ευκίνητη καραβέλα, η οποία ξεχώριζε για το τριγωνικό πανί της, το λατίνι (που προέρχεται από τη λέξη «λατινικός»), που το δανείστηκαν από τα αραβικά πλοία. Μέχρι τότε, τα ευρωπα κά πλοία, όπως οι γαλέρες, βασίζονταν στους κωπηλάτες ή στα µόνιµα πανιά για να κινούνται. Με το µικρό βύθισµά τους και τα κινητά πανιά τους, οι καραβέλες του Ερρίκου µπορούσαν να ακολουθούν τον άνεµο και να ορτσάρουν, δηλαδή να αλλάζουν πορεία, ώστε να αξιοποιούν τον άνεµο που φυσούσε πρώτα από τη µια πλευρά και µετά από την άλλη, διαγράφοντας έτσι πορεία ζιγκ-ζαγκ προς ένα προκα© Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 38 LAURENCE BERGREEN θορισµένο σηµείο. Χάρη στα ευκίνητα πανιά τους και στην εντυπωσιακή πλο µότητά τους, οι καραβέλες έγιναν το αγαπηµένο πλοίο των εξερευνητών. Ακόµα κι έτσι, όµως, ο ωκεανός δεν έπαυε να κρύβει τεράστιους κινδύνους. Ο πρίγκιπας Ερρίκος δεν έστειλε µία ούτε δύο, αλλά δεκατέσσερις αποστολές στο Ακρωτήριο Μποζαντόρ, σε διάστηµα δώδεκα ετών. Όλες τους απέτυχαν. Τότε, έπεισε τον Γκιλ Εάνες, έναν Πορτογάλο εξερευνητή, να κάνει άλλη µια προσπάθεια. Το 1434, ο Εάνες τελικά κατόρθωσε αυτό που όλοι χαρακτήριζαν ανέφικτο. Πέρασε µε επιτυχία το Ακρωτήριο Μποζαντόρ. Ένα χρόνο µετά, ο Εάνες, µαζί µε τον Αλφόνσο Μπαλντάγια, επέστρεψε στο Ακρωτήριο Μποζαντόρ. Στις 50 λεύγες από το ακρωτήριο, εξερεύνησαν ένα µεγάλο κόλπο και συνάντησαν ένα καραβάνι µε ανθρώπους και καµήλες. Ο Μπαλντάγια συνέχισε νοτιότερα και µάζεψε χιλιάδες φώκιες. Αυτό ήταν το πρώτο εµπορικό φορτίο που ήρθε στην Ευρώπη από εκείνη την πλευρά της Αφρικής. Σε µεταγενέστερα ταξίδια, τα πορτογαλικά πλοία µετέφεραν χρυσό, δέρµατα ζώων, ελεφαντόδοντο – και σκλάβους. Όποιος καπετάνιος αποφάσιζε να υπηρετήσει τον πρίγκιπα Ερρίκο είχε εντολή να καταγράφει τις παλίρροιες, τα ρεύµατα και τους ανέµους καθώς επίσης να καταρτίζει ακριβείς χάρτες των ακτογραµµών. Από ταξίδι σε ταξίδι, εκείνοι οι χάρτες εµπλούτιζαν τις γνώσεις των Πορτογάλων σχετικά µε τους ωκεανούς και τον κόσµο που υπήρχε πέρα από την Ιβηρική Χερσόνησο. Αν και η Πορτογαλία πανηγύριζε, επειδή είχε οδηγήσει την Ευρώπη στην Εποχή των Ανακαλύψεων, οι Πορτογάλοι βασιλιάδες συχνά εξόργιζαν τους ηρωικούς ναυτικούς τους. Το 1488, στη διάρκεια της βασιλείας του Ιωάννη Β΄, ο Μπαρτολοµέο Ντίας έφτασε στο νοτιότερο άκρο της Αφρικής και έκανε το γύρο του γνωστού µας σήµερα Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας. Το ταξίδι του άνοιξε νέους ορίζοντες στο εµπόριο και στις εδαφικές κτήσεις των Πορτογάλων. Όταν επέστρεψε από το ταξίδι του, ο Ντίας προσπάθησε να αποσπάσει κάποια ανταµοιβή για το κατόρθωµά του, αλλά στην ουσία δεν έλαβε τίποτα. ∆έκα χρόνια αργότερα, όταν ανέβηκε στο θρόνο ο βασιλιάς Μανουήλ Α΄, ο Βάσκο ντα Γκάµα, πλέοντας στο δρόµο που είχε χαράξει ο Ντίας, έκανε το γύρο του νοτιότερου άκρου της Αφρικής και έφτασε στη Μοζᵩ Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΜΑΓΓΕΛΑΝΟΣ 39 βίκη, στις νοτιοανατολικές ακτές της. Εκεί, ανεφοδιάστηκε και έπλευσε ακόµη πιο ανατολικά, µε σκοπό να ανοίξει ένα θαλάσσιο δρόµο προς την Ινδία. Ο ντα Γκάµα διορίστηκε από το βασιλιά αντιβασιλέας των Ινδιών, ενώ ο ίδιος ο βασιλιάς αυτοανακηρύχτηκε «Άρχοντας της Γουινέας και της Ναυσιπλο ας και του Εµπορίου της Αιθιοπίας, της Αραβίας, της Περσίας και της Ινδίας» – και όλα αυτά χάρη στον Βάσκο ντα Γκάµα. (Στην Ευρώπη, άλλοι µονάρχες αποκαλούσαν υποτιµητικά τον Μανουήλ «Κουβαλητή Βασιλιά»). Ο Βάσκο ντα Γκάµα άρχισε να πιστεύει ότι δεν είχε ανταµειφθεί όπως έπρεπε για τις υπηρεσίες που είχε προσφέρει στο θρόνο. Ευτυχώς, πρόλαβε εγκαίρως να ενταχθεί στην οµάδα των εξερευνητών που αποµακρύνθηκαν από εκείνο τον µαταιόδοξο µονάρχη. Η αδιαφορία του βασιλιά Μανουήλ για όσους είχαν θέσει τη ζωή τους σε κίνδυνο, προκειµένου να επεκτείνουν την πορτογαλική αυτοκρατορία, είχε µεγάλη σχέση µε το φόβο του για τυχόν σφετεριστές του θρόνου του εντός της Πορτογαλίας, ο οποίος ήταν βαθιά ριζωµένος στο µυαλό του. Ήδη από την αρχή της βασιλείας του, το 1495, απολάµβανε τη µεγάλη εµπορική επιτυχία της χώρας του, αφού ο πλούτος των Ινδιών γέµιζε τα βασιλικά θησαυροφυλάκια χάρη στα κατορθώµατα του ντα Γκάµα και άλλων Πορτογάλων εξερευνητών – πλούτος που ο βασιλιάς θεωρούσε ότι του ανήκε ολοκληρωτικά. Ο βασιλιάς Μανουήλ, όµως, δεν ήταν τύπος της περιπέτειας και δεν µπορούσε να εκτιµήσει –πέρα από τα οικονοµικά οφέλη– πόσο σηµαντικά ήταν όσα είχαν κάνει οι εξερευνητές του για την πορτογαλική αυτοκρατορία. Αντί να ασχολείται ο ίδιος µε την επέκταση της αυτοκρατορίας του, προτιµούσε να κάθεται στο παλάτι του, πιστός στη γυναίκα του και την Εκκλησία, και να φροντίζει τα ζητήµατα εσωτερικής πολιτικής της Πορτογαλίας. Οι πιο σκληρές πολιτικές του Μανουήλ αφορούσαν τους Εβραίους της Πορτογαλίας, οι οποίοι ήταν διακεκριµένοι επιστήµονες, βιοτέχνες, έµποροι, λόγιοι, γιατροί και κοσµογράφοι. Το 1496, όταν ο βασιλιάς Μανουήλ εξέφρασε την επιθυµία να παντρευτεί την κόρη του Φερδινάνδου και της Ισαβέλλας, έλαβε την απάντηση ότι θα του το επέτρεπαν µε την προ πόθεση ότι θα «εξάγνιζε» την Πορτογαλία, διώχνοντας τους Εβραίους – όπως είχε κάνει πολύ νωρίτερα ή Ισπανία. Για να µη χάσει εκείνο το πολύτιµο κοµµάτι του πληθυσµού του, ο Μανουήλ ενθάρρυνε τον εκχριστιανισµό – τον επέβαλε, για την ακρίβεια. Ως «νεοφώτι© Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 40 LAURENCE BERGREEN στοι χριστιανοί» (ο τίτλος αυτός δεν ξεγελούσε κανέναν), οι Πορτογάλοι Εβραίοι συνέχισαν να καταλαµβάνουν υψηλά αξιώµατα στην κυβέρνηση και έλαβαν βασιλικά εµπορικά παραχωρητήρια, κυρίως στη Βραζιλία. Παρ’ όλες αυτές τις ρυθµίσεις, ο αντισηµιτισµός στην Πορτογαλία οδήγησε στη σφαγή των Εβραίων της Λισαβόνας, το 1506. Ο Μανουήλ τιµώρησε τους ενόχους, αλλά αυτό δεν έσβησε την πικρία των Εβραίων, οι οποίοι άρχισαν να εγκαταλείπουν τη χώρα µε προορισµό τις Κάτω Χώρες. Στη δίνη των αναταραχών, η Πορτογαλία έµεινε πιστή στη φιλοδοξία της να πάρει τον έλεγχο του εµπορίου των µπαχαρικών από τους Άραβες και να φτάσει µέχρι τα Νησιά των Μπαχαρικών. Στο πλαίσιο της επίτευξης αυτού του στόχου, τολµηροί, ακόµη και παράτολµοι ναυτικοί, εµφανίζονταν ενώπιον του βασιλιά µε σκοπό να αναζητήσουν στήριξη για τα εξερευνητικά ταξίδια τους σε εκείνους τους εξωτικούς και επικίνδυνους νέους κόσµους. Οι περισσότεροι γνώριζαν την απογοήτευση, διότι η πορτογαλική Αυλή πληττόταν από ίντριγκες, καχυποψία, απάτες και φθόνο. Ένας από τους πιο επίµονους εξερευνητές ήταν ένας ασήµαντος ευγενής µε σηµαντική δράση στην υπηρεσία της πορτογαλικής αυτοκρατορίας στην Αφρική^ ο Φερνάο ντε Μαγγαλιάις ή Φερδινάνδος Μαγγελάνος. Σύµφωνα µε την πλειονότητα των αφηγήσεων, γεννήθηκε το 1480, στην αποµονωµένη εκκλησιαστική κοινότητα της Σαµπρόσα, έδρα της οικογενειακής αγροικίας. Πέρασε τα παιδικά του χρόνια στη βορειοδυτική Πορτογαλία, ατενίζοντας τα κύµατα του Ατλαντικού. Ο πατέρας του, Ροντρίγκo ντε Μαγγαλιάις, ήταν απόγονος ενός Γάλλου σταυροφόρου του 11ου αιώνα, του ντε Μαγγαλιάις, ο οποίος ανταµείφθηκε για τη δράση του µε ένα κοµµάτι γης που του παραχώρησε ο δούκας της Βουργουνδίας. Όσο για τον Ροντρίγκο, ήταν ένας όχι και τόσο σηµαντικός Πορτογάλος ευγενής και διατέλεσε διοικητικός αξιωµατούχος στο λιµάνι του Αβέιρο. Υπάρχουν λιγοστά στοιχεία για τη µητέρα του Μαγγελάνου, την Άλντα ντε Μεσκίτα, τα οποία αφήνουν πολύ χώρο για ευφάνταστες εικασίες. Το όνοµα Μεσκίτα, το οποίο σηµαίνει «τζαµί», αποτελούσε κοινό όνοµα µεταξύ των Πορτογάλων κονβέρσος, οι οποίοι προσπαθούσαν να αποκρύψουν τις εβρα κές ρίζες τους. Είναι πιθανό ότι είχε εβρα κή καταγωγή και, αν αυτό ισχύει, ο © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΜΑΓΓΕΛΑΝΟΣ 41 Φερδινάνδος ήταν κι εκείνος Εβραίος, σύµφωνα µε τον εβρα κό νόµο. Ωστόσο, τα µέλη της οικογένειας θεωρούσαν τους εαυτούς τους χριστιανούς, και ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος ποτέ δεν ένιωσε ότι ήταν κάτι άλλο εκτός από ευσεβής καθολικός. Ακόµα και αυτά τα βασικά στοιχεία για τους προγόνους του Μαγγελάνου δεν είναι εξακριβωµένα. To 1567, οι κληρονόµοι του άρχισαν να ερίζουν σχετικά µε την περιουσία του, ενώ δηµιουργήθηκαν και ερωτήµατα για την πραγµατική του θέση στο γενεαλογικό δέντρο των Μαγγαλιάις. Οι δυσκολίες της χαρτογράφησης του γενεαλογικού δέντρου του Μαγγελάνου προκύπτουν από τις ιδιαιτερότητες της πορτογαλικής γενεαλογίας. Για παράδειγµα, µέχρι το 18ο αιώνα, οι άνδρες έπαιρναν συνήθως το επώνυµο του πατέρα τους, αλλά οι γυναίκες συχνά επέλεγαν άλλο επώνυµο^ έπαιρναν το επώνυµο του πατέρα τους ή της µητέρας τους ή ακόµα και το όνοµα κάποιου αγίου. Και κάποια παιδιά έπαιρναν το όνοµα του παππού τους ή το επώνυµο της µητέρας του ή ακόµα και άσχετα οικογενειακά ονόµατα. Ο αδελφός του Φερδινάνδου Μαγγελάνου, Ντιόγκο, ονοµάστηκε ντε Σούσα, από την οικογένεια της µητέρας του πατέρα του. Όλες αυτές οι ιδιαιτερότητες καθιστούν δύσκολο, ακόµα και σήµερα, να προσδιορίσουµε επακριβώς ποιο κλαδί του γενεαλογικού δέντρου των Μαγγαλιάις µπορεί να διεκδικεί επάξια τον εξερευνητή. Σε ηλικία δώδεκα ετών, ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος και ο αδελφός του, ο Ντιόγκο, µετακόµισαν στη Λισαβόνα, όπου έγιναν νεαροί ακόλουθοι στην Αυλή του βασιλιά. Εκεί, ο Φερδινάνδος είχε το προνόµιο να λάβει την καλύτερη µόρφωση που θα µπορούσε να έχει στην Πορτογαλία και µελέτησε ποικίλα θέµατα, όπως θεολογία, γραφή, µαθηµατικά, µουσική, χορό, ιππασία, πολεµικές τέχνες και, χάρη στην κληρονοµιά του πρίγκιπα Ερρίκου του Θαλασσοπόρου, άλγεβρα, γεωµετρία, αστρονοµία και πλοήγηση. Χάρη στην προνοµιούχο θέση του στην Αυλή, ο Φερδινάνδος µεγάλωσε ακούγοντας ιστορίες σχετικά µε τις ανακαλύψεις των Πορτογάλων και των Ισπανών στις Ινδίες και µυήθηκε στα µυστικά της πορτογαλικής εξερεύνησης του ωκεανού. Μάλιστα, ήταν παρών στην προετοιµασία στόλων που έφευγαν για τις Ινδίες, αποκτώντας έτσι οικειότητα όσον αφορά τις προµήθειες, τον εξοπλισµό και τα όπλα. Όλα έδειχναν ότι η µοίρα του Μαγγελάνου ήταν να γίνει και © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 42 LAURENCE BERGREEN ο ίδιος καπετάνιος, αλλά, το 1495, ο βασιλιάς Ιωάννης, ο αρχηγός µιας φατρίας µε ασήµαντες αξιώσεις για το θρόνο, πέθανε απρόσµενα. Ο διάδοχος του Ιωάννη, ο Μανουήλ Α΄, δεν εµπιστευόταν τον νεαρό Μαγγελάνο, ο οποίος, άλλωστε, είχε συµµαχήσει µε τις αντίπαλες δυνάµεις. Συνεπώς, ο Μαγγελάνος, ως ανερχόµενος αυλικός, είδε την καριέρα του να λιµνάζει. Παρόλο που διατήρησε τη χαµηλόβαθµη θέση του στην Αυλή, η προοπτική να ηγηθεί µεγάλων εκστρατειών άρχισε να εξανεµίζεται. Τελικά, το 1505, ύστερα από δέκα χρόνια σιωπηρής προσφοράς των υπηρεσιών τους στο παλάτι, ο Φερδινάνδος και ο Ντιόγκο Μαγγελάνος έλαβαν δύο θέσεις σε ένα γιγαντιαίο στόλο, που απαρτιζόταν από είκοσι δύο πλοία, τα οποία είχαν προορισµό την Ινδία και βρίσκονταν υπό τις διαταγές του Φρανσίσκο ντε Αλµέιντα. Ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος αφιέρωσε τα επόµενα οκτώ χρόνια της ζωής του στην εδραίωση της πορτογαλικής παρουσίας στην Ινδία, ταξιδεύοντας από τον έναν εµπορικό σταθµό στον άλλο και από τη µια µάχη στην άλλη^ τα πλήγµατα που δέχτηκε ήταν πολλά, και, αν µη τι άλλο, έµαθε να επιβιώνει σε εχθρικό περιβάλλον. Σε αυτή την πρώτη φάση της καριέρας του στο εξωτερικό, ο Μαγγελάνος επέδειξε αξιοσηµείωτη γενναιότητα και αντοχή, αλλά, στο τέλος, η θητεία του αποδείχτηκε περίπλοκη περιπέτεια. Επένδυσε το µεγαλύτερο µέρος της περιουσίας του µέσω ενός εµπόρου, που σύντοµα πέθανε. Στη σύγχυση που ακολούθησε, ο Μαγγελάνος έχασε τα περισσότερα από τα υπάρχοντά του. Ικέτευσε το βασιλιά Μανουήλ να τον αποζηµιώσει, αλλά ο βασιλιάς αρνήθηκε. Έπειτα από τόσα χρόνια στο εξωτερικό υπηρετώντας το θρόνο, έπειτα από όλους τους κινδύνους µε τους οποίους είχε έρθει αντιµέτωπος και τα χτυπήµατα που είχε δεχτεί, η σχέση του µε την Αυλή δεν είχε βελτιωθεί καθόλου σε σχέση µε παλιότερα. Όταν επέστρεψε στη Λισαβόνα, ο Μαγγελάνος, ο οποίος εξακολουθούσε να είναι φιλόδοξος, έκανε νέα αρχή στην καριέρα του. Αποσκοπώντας να γίνει απαραίτητος στο θρόνο, ενεπλάκη στον πορτογαλικό αγώνα για την κυριαρχία της Βόρειας Αφρικής. Το 1513, φαίνεται ότι βρήκε την ιδανική ευκαιρία να εκφράσει την αφοσίωσή του και τη χρησιµότητά του στο θρόνο, όταν η πόλη Αζαµόρ, στο Μαρόκο, αρνήθηκε ξαφνικά να καταβάλει τον ετήσιο φόρο υποτέλειας στην Πορτογαλία. Ο Μαροκινός κυβερνή© Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΜΑΓΓΕΛΑΝΟΣ 43 της, Μουλάι Ζαγιάµ, περικύκλωσε την πόλη µε έναν ισχυρό, άρτια εξοπλισµένο στρατό. Ο βασιλιάς Μανουήλ απάντησε στέλνοντας τη µεγαλύτερη ναυτική δύναµη που είχε αποπλεύσει ποτέ από το βασίλειό του: 500 πλοία, 15.000 στρατιώτες, ολόκληρη τη στρατιωτική δύναµη του µικρού κράτους του. Ανάµεσα στις ορδές των στρατιωτών που έσπευσαν να υπερασπιστούν την τιµή της Πορτογαλίας ήταν και ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος µε το γέρικο πολεµικό άλογό του, το µοναδικό υποζύγιο που µπορούσε να συντηρήσει µε το δραµατικά µειωµένο εισόδηµά του. Όρµησε θαρραλέα στη µάχη, αλλά τελικά έχασε το άλογό του από τους Άραβες. Η γενναιοψυχία του Μαγγελάνου κατέληξε σε καταστροφή, αφού λίγο έλειψε να χάσει τη ζωή του πολεµώντας. Βέβαια, η Πορτογαλία διεκδίκησε την πόλη, αλλά ο Μαγγελάνος ζηµιώθηκε σηµαντικά. Είχε χάσει το άλογό του υπηρετώντας την πατρίδα του και το βασιλιά του! Και ο πορτογαλικός στρατός τού πρόσφερε ως αποζηµίωση µόνο ένα µέρος της εκτιµώµενης αντικειµενικής αξίας του αλόγου του. Σε µια κραυγαλέα επίδειξη έλλειψης διπλωµατικής τακτικής, η οποία θα του προκαλούσε προβλήµατα σε ολόκληρη την καριέρα του, ο Μαγγελάνος έγραψε απευθείας στο βασιλιά Μανουήλ, προσβάλλοντας πολλούς από τους υπουργούς του, παρακάµπτοντας την παντοδυναµία τους, και ζήτησε επίµονα, για µία ακόµη φορά, να λάβει πλήρη αποζηµίωση για τη χαµένη επένδυσή του. Το νέο αίτηµά του απορρίφθηκε µε συνοπτικές διαδικασίες. Η αντίδραση του Μαγγελάνου ήταν πρωτοφανής^ αντί να εγκαταλείψει το πεδίο της µάχης αηδιασµένος, παρέµεινε πεισµατικά στη θέση του, εξασφάλισε µε κάποιον τρόπο ένα καινούργιο άλογο και συµµετείχε στους ακροβολισµούς, ενώ οι Άραβες εφορµούσαν από την άνυδρη έρηµο για να παρενοχλήσουν τους Πορτογάλους στρατιώτες, που φύλαγαν το Αµαζόρ. Ο Μαγγελάνος αποδείχτηκε ατρόµητος πολεµιστής, παίρνοντας σε καθηµερινή βάση µέρος σε µάχες σώµα µε σώµα µε τον εχθρό. Σε µία από τις αναµετρήσεις, τραυµατίστηκε σοβαρά από µια αραβική λόγχη, κτύπηµα που του σακάτεψε το γόνατο και τον έκανε να κουτσαίνει για την υπόλοιπη ζωή του^ επιπλέον, σήµανε το τέλος της στρατιωτικής καριέρας του. Με τον παράλογο ιδεαλισµό του, τη βαθιά πίστη του, τα τραύµατά του, την αστείρευτη δίψα του για µάχες και την επιµονή του να εκλαµβάνει το λάθος για σωστό, ο Μαγγελάνος ανακηρύχτηκε σε πραγµατικό ∆ον Κιχώτη. © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 44 LAURENCE BERGREEN Τελικά, κατόρθωσε να αποσπάσει λίγη από την αναγνώριση, που τόσο επιθυµούσε, αφού η θητεία του στη µάχη και τα τραύµατά του του χάρισαν µια προαγωγή στη θέση του αξιωµατικού επιµελητείας. Η θέση αυτή του επέτρεπε να πάρει ένα µερίδιο από τα λάφυρα του πολέµου, κάτι που αποδείχτηκε καταστροφικό γι’ αυτόν. Σε µια µεταγενέστερη µάχη, οι Άραβες τους παρέδωσαν ένα τεράστιο κοπάδι ζώων^ συγκεκριµένα, πάνω από 200.000 κατσίκες, καµήλες και άλογα. Ο Μαγγελάνος, ο οποίος ήταν ένας από τους αξιωµατούχους που ήταν υπεύθυνοι για τη δίκαιη διανοµή των λαφύρων, αποφάσισε να ξεπληρώσει κάποιες συµµαχικές φυλές µε µερικά από τα αιχµαλωτισµένα ζώα. Το αποτέλεσµα εκείνης της συναλλαγής ήταν ο Μαγγελάνος κι ένας άλλος αξιωµατούχος να κατηγορηθούν ότι είχαν πουλήσει 400 κατσίκες στον εχθρό και είχαν κρατήσει τα έσοδα για τον εαυτό τους. Εκείνοι θεώρησαν τις κατηγορίες παράλογες. Ο Μαγγελάνος, ως αξιωµατούχος, είχε δικαίωµα να λάβει µερίδιο από τα λάφυρα του πολέµου, και δεν ήταν και σαφές αν είχε λάβει, τελικά, κάποιο µέρος από αυτά. Απέτυχε να αντικρούσει τις κατηγορίες και, χωρίς να πάρει άδεια, εγκατέλειψε το Μαρόκο και επέστρεψε στη Λισαβόνα, όπου και παρουσιάστηκε ενώπιον του βασιλιά Μανουήλ. Ο Μαγγελάνος δεν απολογήθηκε για τη συµπεριφορά του στο Μαρόκο, αλλά ζήτησε αύξηση στο επίδοµα που λάµβανε ως µέλος του βασιλικού οίκου (moradia). Επιπλέον, δυσχέρανε τη θέση του κάνοντας κήρυγµα στο βασιλιά, υπενθυµίζοντάς του ότι ίδιος, ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος, ήταν ευγενής, είχε υπηρετήσει σε όλη του τη ζωή το θρόνο και είχε σηµάδια από τραύµατα που το αποδείκνυαν. Μόνο µια πιο γενναιόδωρη moradia θα µπορούσε να τον αποζηµιώσει για την αδικία, την ταπείνωση και την προσφορά του. Οι ζηλόφθονοι αντίπαλοί του ψιθύριζαν πίσω από την πλάτη του Μαγγελάνου ότι παρίστανε απλώς τον κουτσό, για να κερδίσει τη συµπάθεια. Η ετυµηγορία του βασιλιά ήταν άµεση και κατηγορηµατική^ ο αυθάδης και ανόητος Μαγγελάνος έπρεπε να επιστρέψει αµέσως στο Μαρόκο, διότι αντιµετώπιζε κατηγορίες για προδοσία, διαφθορά και λιποταξία. Έτσι κι έγινε. Ύστερα από διερεύνηση των στοιχείων, κάποιο δικαστήριο στο Μαρόκο απέσυρε όλες τις κατηγορίες που τον βάραιναν. Στη συνέχεια, ο Μαγγελάνος επέστρεψε στη Λισαβόνα, για να πάρει µια συστατική επιστολή από το διοικητή του. Επιδεικνύοντας πρωτοφανές πείσµα, ο Μαγγε© Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 ΜΑΓΓΕΛΑΝΟΣ 45 λάνος επισκέφτηκε, για µία ακόµη φορά, το βασιλιά του και του ζήτησε –πιο πεισµατικά από ποτέ– να αυξήσει τη moradia του. Για άλλη µια φορά, ο βασιλιάς αρνήθηκε. Ο Μαγγελάνος έµπαινε στη µέση ηλικία µε αναπηρία στο πόδι του και µια άδικα αµαυρωµένη φήµη. Κοντός, µελαχρινός και στα όρια της φτώχειας, δε θύµιζε σε τίποτα τον αριστοκράτη που έβλεπε ο ίδιος στον καθρέφτη. Και εξακολουθούσε να λαχταράει να διακριθεί για τις υπηρεσίες του στην Πορτογαλία, να δηµιουργήσει ένα όνοµα που θα τον έβαζε στους κύκλους των σηµαντικών προσωπικοτήτων της εποχής, των εξερευνητών που άνοιγαν νέους εµπορικούς δρόµους στις Ινδίες για λογαριασµό της Πορτογαλίας και, παράλληλα, πλούτιζαν. Καθώς φαίνεται, ήταν παράλογο που ο Μαγγελάνος ζητούσε από το βασιλιά, που είχε αρνηθεί να του αυξήσει τη moradia, να χρηµατοδοτήσει ολόκληρη αποστολή. Ωστόσο, ο µελλοντικός εξερευνητής έβλεπε τα πράγµατα διαφορετικά. Πρότεινε, λοιπόν, στο βασιλιά ένα σχέδιο, οµολογουµένως λίγο αφηρηµένο και παράτολµο, το οποίο φιλοδοξούσε να γεµίσει τις βασιλικές κασέλες µε τον πλούτο των Ινδιών. Αναγνωρίζοντας ότι δε θα µπορούσε από µόνος του να πείσει το βασιλιά Μανουήλ, ο Μαγγελάνος έφερε µαζί του ένα εξέχον πρόσωπο^ τον Ρουί Φαλέιρο, µαθηµατικό, αστρονόµο και ναυτικό λόγιο. Με λίγα λόγια, αυτός ο άνθρωπος, που συγκέντρωνε πάνω του όλα τα χαρακτηριστικά της Αναγέννησης, ήταν κοσµολόγος. Τα έγγραφα της εποχής τον αναφέρουν πάντοτε ως bachiller, δηλαδή, φοιτητή (και ίσως δάσκαλο) σε κάποιο πανεπιστήµιο. Γεννηµένος στην Κοβίλια, µια πόλη της ορεινής ανατολικής Πορτογαλίας, ο Φαλέιρο ήταν λαµπρό µυαλό αλλά κι ένας ασταθής άνθρωπος, ο οποίος εντυπωσίαζε τους συναδέλφους του µε τη δαιµονική προσωπικότητά του. Όπως πολλοί λόγιοι της εποχής εκείνης, ενδέχεται να ήταν κονβέρσο. Συχνά, συνεργαζόταν στενά µε τον αδελφό του, τον Φρανσίσκο, ένα λόγιο µε µεγάλη επιρροή και συγγραφέα µιας αξιόλογης πλοηγικής µελέτης. Και τα δύο αδέλφια Φαλέιρο, λοιπόν, µπορούσαν να παίξουν σηµαντικό ρόλο στην αποστολή. Παρά τα εντυπωσιακά διαπιστευτήρια που υπέβαλε σε εκείνη την επχείρηση, ο Ρουί Φαλέιρο είχε τη δική του προ στορία µε το βασιλιά Μανουήλ. Ο βασιλιάς είχε απορρίψει την αίτηση του © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009 46 LAURENCE BERGREEN Φαλέιρο να τον διορίσει «δικαστικό αστρονόµο» και, το χειρότερο από όλα, είχε αναθέσει τη νέα έδρα της αστρονοµίας στο Πανεπιστήµιο της Κόιµπρα σε έναν αντίζηλό του. Έτσι, όταν ο Μαγγελάνος και ο Φαλέιρο εµφανίστηκαν στην Αυλή µε το σχέδιό τους, ο βασιλιάς ήταν προκατειληµµένος απέναντι και στους δύο άνδρες – τον πεισµατάρη, προκλητικό Μαγγελάνο και τον ανισόρροπο Φαλέιρο^ δύο άνδρες τους οποίους είχε απορρίψει και στο παρελθόν, όταν έτυχε να του ζητήσουν κάτι. Τον καιρό που ο Μαγγελάνος υπερασπιζόταν το αίτηµά του να κάνει εκείνο το ταξίδι, ο βασιλιάς Μανουήλ, ο οποίος ήταν ήδη πενήντα ενός ετών, είχε αρχίσει να περνάει µια προσωπική κρίση. Πίστευε ότι η µακροχρόνια βασιλεία του έφτανε στο τέλος της. Η λατρεµένη του γυναίκα είχε πεθάνει πρόσφατα πάνω στη γέννα, κι εκείνος αποφάσισε να παραιτηθεί για χάρη του γιου του. Όταν, όµως, ο νεαρός πρίγκιπας αποδείχτηκε αγνώµονας, τότε ο Μανουήλ άλλαξε αµέσως γνώµη και αποφάσισε να παραµείνει στο θρόνο. Επιπλέον, κανόνισε να παντρευτεί την αρραβωνιαστικιά του γιου του, την Ελεονόρα, την εικοσάχρονη αδελφή του βασιλιά Καρόλου της Ισπανίας. Οι φήµες έλεγαν ότι, όλο εκείνο τον καιρό, η Ελεονόρα συνέχισε να διατηρεί σχέσεις µε το αγόρι, τον πρίγκιπα Ιωάννη. Όλα αυτά είχαν πυροδοτήσει ατέλειωτα σκάνδαλα και είχαν προκαλέσει µεγάλη αναστάτωση στην Αυλή. Συνεπώς, ο Πορτογάλος ηγεµόνας, τον οποίο είχε ικετεύσει ο Μαγγελάνος να του δώσει την άδεια να πραγµατοποιήσει τα φιλόδοξα σχέδιά του, ήταν ένας βαθιά καχύποπτος, δυστυχισµένος και διχασµένος άνθρωπος – ένας άνθρωπος, ο οποίος ήταν αποφασισµένος να εµποδίζει όποιον αποζητούσε δόξα και δύναµη. Τρεις φορές ζήτησε ο Μαγγελάνος τη βασιλική έγκριση για να ταξιδέψει στις Ινδίες και να ανακαλύψει ένα θαλάσσιο δρόµο που θα οδηγούσε στα µυθικά αλλά σχεδόν άγνωστα Νησιά των Μπαχαρικών. Και τρεις φορές ο βασιλιάς τού αρνήθηκε, καθώς αντιπαθούσε και δεν εµπιστευόταν τον Μαγγελάνο για περισσότερο από είκοσι χρόνια. © Laurence Bergreen, 2003 / EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕΧÏÃÉÏÓ Á.Å., 2009