1

Η

Γραμματική της

νεοελληνικής

Γλώσσας

(σε 86 μαθήματα ) ΜΕ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΚΩΝ/ΝΟΥ ΑΘ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΛΑΡΙΣΑ 2010 γ' έκδοση

2

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1.ΧΡΗΣΤΟΥ ΤΣΟΛΑΚΗ :Νεοελληνική Γραμματική Ο.Ε.Δ.Β. 1994 2.Ν. ΑΝΔΡΙΩΤΗ : Ετυμολογικό Λεξικό της κοινής Νεοελληνικής –Θεσσαλ. 1983 3.ΓΕΩΡ. ΑΡΓΥΡΙΑΔΗ: Μαθήματα Γλωσσολογίας Φλώρινα 1981 4.Α. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ : Εισαγωγή στην ετυμολογία Αθήνα 1987 5.Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ :Θεωρητική Γλωσσολογία Αθήνα 1980 6.Ν.ΑΝΔΡΙΩΤΗ : Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας Θεσσαλονίκη 1992 7.ΙΔΡ. ΜΑΝ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗ :Νεοελληνική Γραμματική της Δημοτικής 1941 8.ΙΝΣΤΙΤ. ΝΕΟΕΛ. ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΣ/ΚΗΣ: Τα Ελληνικά ως δεύτερη γλώσσα1996 ,,

Το βιβλίο «Η ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕ ΑΣΚΗΣΕΙΣ» χρησιμοποιήθηκε ως βασικό γλωσσικό εγχειρίδιο στην προκατάρτιση δύο σεμιναρίων της ΠΑΣΕΓΕΣ (στα ομώνυμα Κ.Ε.Κ.) που διοργανώθηκαν στη Λάρισα ,στο διάστημα 1 Νοεμβρίου-31 Δεκεμβρίου 1997. Τα σεμινάρια αφορούσαν στην επιμόρφωση παλιννοστούντων Ελλήνων από την Αλβανία και τις χώρες της τέως Ε.Σ.Σ.Δ.

Α΄ ΕΚΔΟΣΗ 1997 Β΄ ΕΚΔΟΣΗ 2003 Γ' ΕΚΔΟΣΗ 2010

3

Μάθημα 1ο Η πρόταση
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο λαγός τρέχει. Η δασκάλα έρχεται. Το παιδί διαβάζει. Τα μωρά κλαίνε. Μια πρόταση είναι μια φράση με ολοκληρωμένο νόημα. Αρχίζει με κεφαλαίο γράμμα και κλείνει με τελεία. Για να έχει μια φράση νόημα πρέπει, τουλάχιστον, να έχει ρήμα (τρέχει, έρχεται, διαβάζει, κλαίνε ). Τι είναι όμως ρήμα; Ρήμα είναι η λέξη που μας δείχνει τι κάνει ή τι παθαίνει το πρόσωπο, ζώο ή πράγμα, για το οποίο γίνεται λόγος στην πρόταση (το υποκείμενο δηλαδή). Έτσι λέμε : Τι κάνει ο λαγός ; ~ Τρέχει. Τι κάνει η δασκάλα; ~ Έρχεται. Τι κάνει το παιδί ; ~ Διαβάζει. Τι κάνουν τα μωρά; ~ Κλαίνε. Το πρόσωπο, ζώο ή πράγμα που υπάρχει στις προτάσεις λέγεται ουσιαστικό. Π.χ. ο λαγός, η δασκάλα, το παιδί, τα μωρά. Οι προτάσεις μπορεί να έχουν και διαφορετική μορφή , δηλαδή :  Ο λαγός τρέχει . ή Τρέχει ο λαγός.  Η δασκάλα έρχεται . ή Έρχεται η δασκάλα.  Το παιδί διαβάζει. ή Διαβάζει το παιδί.  Τα μωρά κλαίνε. ή Κλαίνε τα μωρά.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.Βάλε το ουσιαστικό που λείπει : (τα γλυκά, η δασκάλα, η γιαγιά, Ο Γιώργος, τα παιδιά, η θάλασσα ) ……………….. μελετά. ……………….. λέει παραμύθια. ……………….. παίζουν. ……………….. διδάσκει. ……………….. έχει κύματα σήμερα. 2.Βάλε τα ρήματα που λείπουν: (διαβάζουν, λύνει, αρέσει, παίζουν, αγοράζω, κόβεις )

ψαρεύει. σε παρακαλώ λίγο ψωμί. 3. Μου ……………. τρέχει. Μου ……………. την Ιστορία. κυνηγά. .Αντιστοίχισε ό. το παγωτό. Εγώ θα ……………. Ο Γιώργος ………… τις ασκήσεις. πουλάει. μελετά...τι ταιριάζει : Ο ψαράς Ο αθλητής Ο έμπορος Ο κυνηγός Η γιαγιά Ο μαθητής πλέκει. με τις κούκλες. ένα ποδήλατο.. Οι μαθητές …………….4 Τα κορίτσια …………….

. Τη νύχτα λάμπ…. Σήμερα εγώ και η οικογένειά μου κολυμπ…. Το αστέρι είναι φωτεινό.5 Μάθημα 2ο Οι αριθμοί ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Εγώ διαβάζω το μάθημά μου. Εσύ μπορείς να τρέξεις γρήγορα.………………………………….Συμπλήρωσε τις καταλήξεις των ρημάτων που λείπουν (στο παρόν): Ο Γιώργος και ο Βασίλης δουλεύ…. Ο Γιώργος πήγ… στη δουλειά τα χαράματα. Ο γεωργός οργώνει το χωράφι του. Έτσι λοιπόν. Τα φρένα ………………….. χτυπώ. Όταν μιλάμε για πολλούς. --…………………………………... Το ξυπνητήρι ………………… Ο Γιώργος κι εγώ ……… τη σκάλα. Η μητέρα πλέκ… ένα πουλόβερ για μένα. τα αστέρια. --. Η μητέρα μας ……… πριν από μας. ανοίγω. τότε έχουμε πληθυντικό αριθμό.. σε συνεργείο. --..………………………………… 2. Αντίθετα η δεύτερη φράση μιλάει για πολλούς (εμείς) που κάνουν (διαβάζουμε) κάτι (τα μαθήματά μας).………………………………… Η μητέρα μαγειρεύει φαγητό. Η γιορτή των Χριστουγέννων και η Πρωτοχρονιά πλησιάζ….Από το ένα (ενικό).. ……………………………… Το πλοίο είναι αραγμένο --. γι’ αυτό την αγαπ. Ο ήλιος λάμπ… το πρωί. στα πολλά (πληθυντικό) Ο μαθητής άφησε την τσάντα του. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. λάμπω) Μια πόρτα α………..Συμπλήρωσε τα ρήματα που λείπουν στον κατάλληλο αριθμό και στο πρόσωπο που ταιριάζει: (ξυπνώ. 3.…………………………………. --.. . συμπερασματικά. Ο μανάβης πουλ… τρία κιλά μήλα. λέμε ότι οι αριθμοί είναι δύο: ενικός και πληθυντικός. --. Όταν μιλάμε για έναν τότε έχουμε ενικό αριθμό. Εμείς διαβάζουμε τα μαθήματά μας Παρατηρούμε ότι η πρώτη πρόταση μιλάει για έναν (εγώ) που κάνει (διαβάζει) κάτι (το μάθημα). Τ’ αστέρια …………. στη θάλασσα. κατεβαίνω. σκούζω.

βασίλισσα. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Τα άρθρα μας δείχνουν και το γένος των ουσιαστικών. Το πορτοκάλι είναι θρεπτικό. αγελάδα. 2. Η πρώτη λέξη θαλασσινή γράφεται με η (ήτα) γιατί είναι θηλυκό στον ενικό.. μαμά αγαπούν . χωράφι. θρανίο. μαμά. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι βεβαίως ουσιαστικά. (Αυτά λέγονται γένη των ουσιαστικών. αυτί. Σήμερα φόρεσα . Προσοχή λοιπόν.Να χωρίσεις τις λέξεις κατά γένος και να τις γράψεις με το άρθρο τους: (γιαγιά. το). παιδιά τους. χαρά. μύτη. βουνό. . τυρί. Οι ντουλάπες είναι συνήθως ξύλινες. η. μπαμπάς και .. σχολείο και . Οι ναυτικοί είναι θαλασσινοί. καναπές.) Στον πληθυντικό τα άρθρα αλλάζουν : ΕΝΙΚΟΣ ο η το ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ οι οι τα  ΠΡΟΣΟΧΗ στην ορθογραφία: Η θαλασσινή αλμύρα. . το (αυτά λέγονται οριστικά άρθρα). Όταν είναι μπροστά το άρθρο ο. οδηγός. ιατρείο. η. κουτί. Οι φίλοι μου με αγαπάνε. ενώ η δεύτερη (θαλασσινοί) είναι αρσενικό στον πληθυντικό. Άρθρα: είναι οι λεξούλες που μπαίνουν μπροστά από τα ουσιαστικά και είναι τα εξής: ο... καινούρια μου ρούχα. Έχουν όμως μπροστά τους κάποιες μικρές λεξούλες . φίλοι μου ήρθαν κατά … τέσσερις στη γιορτή μου. χάρτης. τότε ουδέτερο.. ψωμί. νερό... τα γένη των ουσιαστικών και των άρθρων. ημέρα. όταν βρίσκεται το. Η γάτα νιαουρίζει. ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο πατέρας εργάζεται. Βάλε τα άρθρα που λείπουν: . γιορτή.τα άρθρα (ο. παππούς.6 Μάθημα 3ο Άρθρα. Τα παιδιά πάνε σχολείο. γιατρός. γαλατάς. εκκλησία βοηθούν … μαθητές. θάλασσα. σπίτι. αδερφός. σκύλος. είναι θηλυκό. τότε το ουσιαστικό είναι αρσενικό. όταν είναι το η.) .

.. Ο ψαρ… και ο γι… του έπιασαν αστακ…. Βρες και υπογράμμισε τα ορθογραφικά λάθη: Η όμορφοι κήποι.7 αρσενικά θηλυκά η γιαγιά ουδέτερα το νερό 3. και καβούρ… . Οι όμορφοι θάλασσα. 4. Η Μαρία είναι η αγαπημένη μου φίλη. . Οι γιορτινοί κουραμπιέδες.Να συμπληρώσεις τις καταλήξεις: Ο πατέρ… και η μητέρ. είναι ήρεμη και τα παιδ… κολυμπούν. . Η γιορτινοί ατμόσφαιρα. Η θάλασσ.. εργάζονται σε ανθοπωλεί.

ανταλλάσσουμε ευχ. ο φίλος. Παρατηρούμε ότι τα αρσενικά σε -ος έχουν κατάληξη στον πληθυντικό -οι (π. Οι βροχές αρχίζουν πάντα το φθινόπωρο.8 Μάθημα 4ο Οι καταλήξεις των ουσιαστικών (αρσενικά-θηλυκά) ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Οι φίλοι μου ήρθαν στο σπίτι. Οι γονείς των μαθητών είχαν συνέδριο.χ.Διάβασε προσεκτικά τις προτάσεις και συμπλήρωσε τις καταλήξεις που λείπουν : Η Βασιλικ. . για-γιά-δες. Οι μαθητές έγραψαν διαγώνισμα. Στις γιορτ. ενώ τα αρσενικά σε-ης έχουν στον πληθυντικό -ες (π. Οι γον… του Μιχάλ. οι φίλοι).. ΠΙΝΑΚΑΣ ΒΑΣΙΚΩΝ ΚΑΤΑΛΗΞΕΩΝ ΑΡΣΕΝΙΚΑ ΘΗΛΥΚΑ ΕΝΙΚΟΣ -ος -ης -ας -α -η ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ -οι -ες -εις ή –ες -ες -ες ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Περίπου το ίδιο συμβαίνει και στα θηλυκά: αυτά που τελειώνουν είτε σε –α.. είτε σε –η παίρνουν στον πληθυντικό κατάληξη –ες (η γιαγιά.. . ΣΗΜΕΙΩΣΗ 2: Φυσικά υπάρχουν και διαφορετικοί σχηματισμοί καταλήξεων. οι γονείς). Οι γιαγιάδες λένε παραμύθια. οι βροχές²) ΣΗΜΕΊΩΣΗ 1: Σ’ αυτή την περίπτωση τα ουσιαστικά παίρνουν στον πληθυντικό μία παραπάνω συλλαβή Π.χ.χ. ο γονέας. και η Φωτειν. οι μαθητές) και αυτά που τελειώνουν σε –ας παίρνουν στον πληθυντικό κατάληξη –εις (π. πήγαν τρεις εκδρομές.χ. η βροχή ~οι γιαγιάδες ¹... Εδώ γράφονται οι βασικές καταλήξεις. ο μαθητής.: για-για. είναι μαθήτρι… ..

Ο Γιώργ… και η Νίκ. .. 2.9 Οι τολμηρ. έχουν ανδρεί. ....Να μεταφέρεις τα ουσιαστικά με τα άρθρα τους στον ενικό : οι γεωργοί οι θάλασσες οι μανάβηδες οι μαθήτριες οι μαθητές οι φίλοι οι φίλες οι νίκες οι έμποροι οι νίκες οι γιορτές οι μάνες οι δάσκαλοι οι δασκάλες οι γιατροί οι ποδοσφαιριστές οι χώρες οι κουρείς οι ιερείς οι βασίλισσες → → → → → → → → → → → → → → → → → → → → . μου φίλ. είναι οι πιο καλ..

όπως η λέξη σπίτι που τις συναντάμε με διαφορετικές μορφές. πιο. Π. σε ) Σύνδεσμοι (και.π. όπως και με τη λεξούλα η-οι. σπιτιού. Υπάρχουν όμως και λέξεις . όχι. Εκεί μένει ο γιατρός.) Ουσιαστικά (Γιώργος. φιλικός. πολύ ) Επιφωνήματα (ωχ. να ) Επιρρήματα (χθες. Η πόρτα του σπιτιού του είναι μεγάλη και ξύλινη. σπίτια. τρέχοντας ¹ ) Β’ άκλιτα : Προθέσεις (με. για. πέρα από. σπίτι) Επίθετα (μαύρος. Το ίδιο συμβαίνει με τη λέξη μεγάλη-μεγάλες . εκεί που δεν τις συναντάμε σε διαφορετικές μορφές.όπως οι: μέσα. Ο ένας είδε ότι ήταν πάνω σε ένα αεροπλάνο πολύ ψηλά. εκείνος. Οι λέξεις που τις βρίσκουμε σε διαφορετικές μορφές λέγονται κλιτές. ψηλή ) Αντωνυμίες (εγώ. ότι. τρέχεις ) Μετοχές (κρυμμένος. ΑΣΚΗΣΗ Χώρισε τις λέξεις σε κλιτές και άκλιτες : « Ο Δημήτρης και ο Γιώργος κουβεντιάζουν για τα όνειρα που είδαν. κ. Παρατηρούμε προσεκτικά το κείμενο.χ. κάθομαι. το.10 Μάθημα 5ο Τα μέρη του λόγου (γενικά) ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Μέσα στον κάμπο . αμάν) Σημείωση ¹ : κανονικά οι μετοχές σε –οντας ή –ώντας είναι άκλιτες αλλά επειδή προέρχονται από ρήματα συμπεριλαμβάνονται στα κλιτά μέρη του λόγου. που δεν κλίνονται δηλαδή. μέσα στα σύννεφα . δηλαδή κλίνονται (αλλάζουν μορφή).λ. Υπάρχουν λέξεις . Οι κλιτές και οι άκλιτες λέξεις λέγονται μέρη του λόγου. Μεγάλες είναι επίσης και οι μπαλκονόπορτες. η. Τα μέρη του λόγου είναι δέκα: Α’ κλιτά : Άρθρα (ο. λίγο πιο πέρα από τα σπίτια υπάρχει ένα άλλο απομονωμένο σπίτι. κάτι ) Ρήματα (βλέπω. Αυτές οι λέξεις λέγονται άκλιτες . δασκάλα.

.» Κλιτά : Ο. Γιώργος. …….11 ενώ ο άλλος ότι κολυμπούσε μέσα σε βαθιά νερά.. Άκλιτα: και. Πριν τελειώσουν όμως την κουβέντα τους ακούστηκε η είδηση για τον πόλεμο. για.. ο.….

ή κάτι συγκεκριμένο και ορισμένο βάζουμε σαν άρθρα τις λεξούλες :ο. Μια βάρκα γύρισε στο λιμάνι Το σκυλί του Δημήτρη το λένε Αζόρ. ή κάτι χρησιμοποιούμε τις λέξεις: ένας. κάποια. μπροστά από τη λέξη βάρκα υπάρχει το άρθρο <Η>.12 Μάθημα 6ο Το οριστικό και το αόριστο άρθρο ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ :Ένας φίλος μου ήρθε στο σπίτι. δηλαδή τα αόριστα άρθρα. τα άρθρα είναι κλιτά. η βάρκα. ένα. μια. το. Δηλαδή: Α΄ οριστικό άρθρο Ενικός αριθμός ονομαστική ο η το γενική ¹ του της του αιτιατική τον την το Πληθυντικός αριθμός ονομαστικ οι οι τα γενική των των των αιτιατική τους τις τα αρσενικό θηλυκ ό ουδέτερ ο Β΄ αόριστο άρθρο ένας ενός ένα(ν) μία μίας μία ένα ενός ένα Πληθυντικός δεν υπάρχει² . Γιατί όμως γίνεται αυτό. Ο Γιώργος. Ας ρίξουμε μια ματιά στην τρίτη και στην τέταρτη από τις προτάσεις: Ενώ στην πρώτη από αυτές τις προτάσεις. Όπως θα θυμάστε από το προηγούμενο μάθημα. Όταν όμως μιλάμε γενικά κι αόριστα για κάποιον. Π. αρσενικ ό θηλυκ ό ουδέτερ ο . Τι εννοούμε όταν λέμε κλίνονται. Όταν θέλουμε να μιλήσουμε για κάποιον. Μπροστά από τα ουσιαστικά υπάρχουν μικρές λεξούλες που λέγονται άρθρα (είναι οι υπογραμμισμένες στις προηγούμενες προτάσεις). Αυτά λέγονται οριστικά άρθρα. κάποια. Ο Δημήτρης έχει ένα σκυλί. Ο Γιώργος ήρθε στο σπίτι μου. το σκυλί.στην επόμενη το άρθρο της ίδιας λέξης (βάρκα) γίνεται <Μια>. Εννοούμε ότι τα βρίσκουμε σε διαφορετικές μορφές-τύπους. η. δηλαδή κλίνονται. Η βάρκα του Ανδρέα γύρισε στο λιμάνι.χ.

η γενική.Μερικές φορές χρησιμοποιούμε τον πληθυντικό της αόριστης αντωνυμίας κάποιος (κάποιοι. .13 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ : 1. παιδί …. μία . η αιτιατική και η κλητική λέγονται πτώσεις και η σημασία τους θα αναφερθεί σε άλλο μάθημα (10ο) 2.Συμπλήρωσε ό. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. στο σχολείο και στα παιχνίδια με … φίλους του. αντί για πληθυντικό στη θέση του αόριστου άρθρου.τι ταιριάζει : (ο. Γιώργου …. Αυτό … γράμμα μιλούσε για το πώς περνάει στην Αθήνα. Μιχάλη …. ένα.το) …. Μαρία …. διαγωνισμούς …. Νίκο …. φίλες …. Να συμπληρώσεις τα άρθρα που λείπουν : …. τους. ένας. τα. γεωργός …. Φίλος μου. άνθρωποι …. … βράδια του τα περνάει μελετώντας … μαθήματά του και ξεφυλλίζοντας ….Η ονομαστική. αγαπημένο του περιοδικό.Από τον ενικό στον πληθυντικό : ο δρόμος του βασιλιά την κατσίκα η γιαγιά το αγόρι του κοριτσιού → → → → → → … δρόμοι … βασιλιάδων … κατσίκες … γιαγιάδες … αγόρια … κοριτσιών 3. αρσενικών …. πρόβατου …. τα. … φίλη του την λένε Ελένη και μένει στην ίδια πολυκατοικία. το. … Γιώργος. τηλεοράσεων …. μου έγραψε … γράμμα. πατέρας …. πλατείας 2. παιδιά …. κάποιες. κάποια).

το. τη διώρυγα. λ. μ. ή από τα συμπλέγματα συμφώνων μπ.χ. Όπως βλέπουμε στις προηγούμενες φράσεις τα άρθρα στην Αιτιατική του Ενικού άλλοτε έχουν το τελικό <ν> : την. … κυνηγό … λύκο … τζίτζικα … Ντίνο … ασήμαντο … Ζήση … φίλο … γεωργό … μπούφο … γκρεμό … νύχτα … αρρώστια … χάρη … τσίχλα … πρασινάδα … τρίχα … δασκάλα … ντουλάπα … μέρα … θρησκεία . Πότε όμως διατηρείται το τελικό <ν> και πότε χάνεται .λ. (τον μπακάλη. ν. ένα. Το τελικό ν αποβάλλεται όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από τα υπόλοιπα σύμφωνα (β. ρ. τσ. χ ) π. ντ. έναν. Μιλούσα με το Γιώργο. ξ. Τηλεφώνησα σε έναν ξένο.14 Μάθημα 7ο Το τελικό <<ν>> ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Φώναξε τη φίλη σου. έναν ψαρά). τη). σ. Βάλε το άρθρο που λείπει (τον. φ. τ. Το τελικό ν διατηρείται όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν (τον αδερφό μου). ψ (την Κατερίνα.τ. ΑΣΚΗΣΗ 1. γ. ζ. γκ. π. Τηλεφώνησες σε ένα γιατρό. Μιλούσα με τον Ανδρέα. την τσαγιέρα ). το. δ. το Βασίλη. θ. Φώναξε την αδελφή σου. τον. την. κ. και άλλοτε το χάνουν: τη. τζ. ή από τα σύμφωνα κ.

Σήμερα θα πάω στο σχολείο. σχολείο.15 Μάθημα 8ο Τα ουσιαστικά ( γενικά ) ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Η Μαρία είναι αδερφή μου. ή αλλιώς οι λέξεις που φανερώνουν ενέργεια. Άλλες μας δείχνουν πρόσωπα (Μαρία. πατέρας. η αγάπη. αδερφή.π. γειτονιά. ζώα. Η μητέρα και το παιδί πήγαν βόλτα. μητέρα. Στη γειτονιά μου υπάρχουν γάτες και σκύλοι. παιδί). ή πράγματα (αλλά και καταστάσεις ή γενικές έννοιες. σκύλοι). Ο πατέρας μου λέει όμορφα παραμύθια.λ. Αυτές οι λέξεις λέγονται ουσιαστικά. κατάσταση ή ιδιότητα) . άλλες μας δείχνουν ζώα (γάτες. όπως :ο ύπνος.. Παρατηρείστε προσεχτικά τις υπογραμμισμένες λέξεις. Συμπερασματικά : Ουσιαστικά λέγονται οι λέξεις που μας φανερώνουν πρόσωπα. η Ιστορία. Να αντιστοιχίσεις τα ουσιαστικά που ταιριάζουν: Ο ψαράς Ο κυνηγός Ο γαλατάς Ο οδηγός Ο γιατρός Ο μαθητής Το παιδί Το τσιμέντο το αυτοκίνητο τα ψάρια το κυνήγι το γάλα ο χτίστης τα παιχνίδια το σχολείο τα φάρμακα . κ. παραμύθια). ενώ άλλες μας δείχνουν πράγματα (τοίχος. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.Να βρεις τα υπογραμμισμένα ουσιαστικά των ενδεικτικών φράσεων και να τα γράψεις στη στήλη που ταιριάζουν : ΑΡΣΕΝΙΚΑ ΘΗΛΥΚΑ ΟΥΔΕΤΕΡΑ 2. Ο τοίχος είναι βαμμένος άσπρος.

……………. . ……… . … ………… .. ………… .. .. Να γράψεις δίπλα στο αρσενικό το αντίστοιχο θηλυκό : ο δάσκαλος ο γιατρός ο φίλος ο μαθητής ο γάτος ο κύριος ο αδερφός ο νέος ο αστυνομικός η δασκ…….. ……… . ………. ………….... .16 3.. ……… .

Κοινά ουσιαστικά ή ονόματα: είναι τα ουσιαστικά που σημαίνουν όλα τα πρόσωπα.χ. Κάθε Δευτέρα έχω μάθημα Γαλλικών.). Π. Π. Οκτώβριος. 5. Αζόρ. Τα ονόματα μηνών και ημερών της εβδομάδας. Να θυμάσαι ότι τα κύρια ονόματα αρχίζουν πάντα με κεφαλαίο γράμμα και πως δεν έχουν πληθυντικό. ύπνος. Μιχάλης. Κυριακή. Π.χ. ενώ το δεύτερο –Μιχάλης– εννοεί ένα συγκεκριμένο. Κατερίνη. Η Κατερίνη είναι μια πόλη . Ο Αζόρ είναι ο σκύλος μου.χ.α . 2. Βασίλης. μήνας. Γενικό Νοσοκομείο . ζώων ή πραγμάτων. Ποιες όμως λέξεις αρχίζουν πάντα με κεφαλαίο : 1. κατάσταση ή ιδιότητα (π.υπονοεί όλα τα παιδιά (κοινό ουσιαστικό). κ. τρέξιμο. Ό.χ. κ. 8. Ελλάδα. Π. 3.α. Τα ονόματα μνημείων.χ. Αζόρ. Ακρόπολη. Π. Τούτος ο μήνας είναι ο Οκτώβριος .Τα ονόματα ανθρώπων. καθώς επίσης και τα ουσιαστικά που σημαίνουν πράξη (ενέργεια). Πεντηκοστή. ζώο ή πράγμα. Χριστός. γεωγραφικών περιοχών.χ. γιορτή. Ιδρύματα. Πάσχα. Π. Το πρώτο ουσιαστικό -παιδί. Οδύσσεια. Γερμανοί. Θερμαϊκός.τι έχει σχέση με το Θεό. εθνών . ομορφιά. Καπετάν-Νικόλας (όνομα βάρκας ). 4.χ. Παντοδύναμος. έργων τέχνης. Γαλλικά. Τζιοκόντα. Οι άθλιοι.χ. πόλη.χ. Τα ονόματα έργων λογοτεχνίας. κ. Π. 6.). Τα Μαθηματικά μου. ορισμένο.17 Μάθημα 9ο Κύρια και κοινά ουσιαστικά ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ :Αυτό το παιδί είναι ο Μιχάλης . Τα ονόματα χωρών. Ιανουάριος. το Μιχάλη (κύριο ουσιαστικό).α. Για παράδειγμα στην πρώτη από αυτές τις προτάσεις επισημαίνονται οι λέξεις: παιδί. πρόσωπο. Τρίκαλα. σκύλος. Εθνική Τράπεζα. Πάσχα.χ. παιδί. μάθημα . πόλεων. 7. Συμπερασματικά : Κύρια ουσιαστικά ή κύρια ονόματα: είναι τα ουσιαστικά που φανερώνουν ή σημαίνουν το καθένα ένα συγκεκριμένο. Μιχάλης. Π. τίτλοι βιβλίων. Π. Στις φράσεις που είδαμε πιο πάνω παρατηρούμε ότι υπάρχουν από ένα υπογραμμισμένο ζευγάρι ουσιαστικών. . Οι εορτές. ζώα ή πράγματα του ίδιου είδους ( π. Η αγαπημένη μου γιορτή είναι το Πάσχα . χ.

“Ένα παιδί μετράει τ’ άστρα”. ΑΣΚΗΣΗ Χώρισε κατά κατηγορία τα κύρια ονόματα : (Εξοχότατε. Χριστός.α. ομηρικά έπη. Εξοχότατος. Ντικ. Εθνικό Μουσείο. περιοχές Μνημεία Μήνες-μέρες Σχετικά με τη Θρησκεία Τίτλοι βιβλίωνλογοτεχνικά έργα Ιδρύματα Τιμητικοί τίτλοι εορτές ☺☼☻ Μάθημα 10ο . Παγασητικός κόλπος.α. Θεοφάνια. “Λήμνος”(πλοίο). ζώο ή πράγμα. Μάρτιος. γερμανικός μύθος. Παρθενώνας. Αξίζει να αναφέρουμε ότι τα κύρια ονόματα δεν έχουν πληθυντικό. κ.χ. Παναγία. πόλεις.18 9. Όλυμπος ) Ονόματα ανθρώπων. Υπουργείο Παιδείας. Γιάννινα. Κέντρο Υγείας.χ. Κυριακή. Οι τιμητικοί τίτλοι. Αυστραλία. Χώρες. Λαμπρή. “Η Γλώσσα μου”. Π. Μαντείο. Αφηρημένα είναι τα ουσιαστικά που φανερώνουν ενέργεια. Οι παραγόμενες λέξεις από κύρια ονόματα δεν αρχίζουν με κεφαλαίο : Π. “Εμείς και ο κόσμος”. Πέμπτη. Θεία Λειτουργία. Χριστός. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Ένας άλλος διαχωρισμός που γίνεται στα ουσιαστικά είναι τα συγκεκριμένα και τα αφηρημένα. κ. Εμπορική Τράπεζα. χριστιανός. Χριστούγεννα. Καλλιόπη. Συγκεκριμένα είναι τα κοινά ονόματα που φανερώνουν πρόσωπο. Μακαριότατος. Αυτού Μεγαλειότητα. κατάσταση ή ιδιότητα.

πατέ-ρας →πα-τε-ρά-δες. .(μά-κρος. ω). όπως για παράδειγμα η λέξη <<α-έ-ρας>>. Για παράδειγμα στη λέξη <<μη-τέ-ρα >>. Νί-κος. Γ’ Ο τονισμός. Π. Όσα δεν παίρνουν παραπάνω συλλαβή λέγονται ισοσύλλαβα. η. ο. 1. σχο-λεί-ο. πατά-τα.η συλλαβή <<ρα>> ονομάζεται λήγουσα. Όταν υπάρχει ένα σύμφωνο ανάμεσα σε φωνήεντα ή στην αρχή μιας λέξης. που θα μας είναι γενικά χρήσιμα στα επόμενα μαθήματα. υ. ε. (κό-τα. Όταν μια λέξη τονίζεται στη λήγουσα λέγεται οξύτονη (κου-τί) . (ρομ-φαί-α. ονομασία των λέξεων ανάλογα με τον τόνο : Ο μοναδικός τόνος είναι η οξεία (΄) που δεν μπαίνει ποτέ (εκτός κάποιων περιπτώσεων που θα μάθουμε πιο κάτω ) σε μονοσύλλαβες λέξεις.τ. Α’ Συλλαβές : κάθε λέξη αποτελείται από φωνές.19 Οι συλλαβές. απλά. Π. η <<τέ>> παραλήγουσα και η <<μη>> προπαραλήγουσα. συλλαβίζεται με το επόμενο φωνήεν. κύ-μα → κύ-μα-τα.χ. Αυτά τα ουσιαστικά λέγονται ανισοσύλλαβα. α-να-σα ). Όταν υπάρχουν περισσότερα σύμφωνα μαζί (2 ή 3) : α) Χωρίζονται όταν δεν αρχίζει ελληνική λέξη από αυτά τα σύμφωνα ή έστω από τα δύο πρώτα. ο τονισμός.ανισοσύλλαβα ουσιαστικά: Μερικά ουσιαστικά στον πληθυντικό παίρνουν μια συλλαβή παραπάνω. γιατί δεν υπάρχει λέξη από ρτ ) β) Δεν χωρίζονται και ακολουθούν το επόμενο φωνήεν όταν αρχίζει ελληνική λέξη απ’ αυτά.χ. Η κάθε φωνούλα αποτελεί μια συλλαβή και πρέπει να έχει τουλάχιστο ένα φωνήεν (α. γιατί δεν υπάρχει λέξη που ν’ αρχίζει από μφ. η αμέσως προηγούμενη παραλήγουσα και η πριν απ’ αυτές ονομάζεται προπαραλήγουσα. κ. γιατί από κρ αρχίζει η λέξη <<κρέας>>. ι. κάρ-τα. Πώς δηλαδή κάνουμε συλλαβισμό.λ. οι πτώσεις Πριν προχωρήσουμε στην κλίση των ουσιαστικών καλό είναι να αναφέρουμε μερικά σημαντικά στοιχεία. όταν τονίζεται στην παραλήγουσα παροξύτονη (α-νά-σα) και όταν τονίζεται στην προπαραλήγουσα τότε προπαροξύτονη (θά-λασ-σα ) Δ’ Ισοσύλλαβα. Πώς όμως χωρίζουμε τις συλλαβές. 2. γιατί από πλ αρχίζει η λέξη πλοίο ) Β’ Ονομασία συλλαβών : Η συλλαβή που είναι στο τέλος της λέξης ονομάζεται λήγουσα. Μόνο του ένα σύμφωνο δεν μπορεί να αποτελέσει συλλαβή.

πέρασμα. Να συλλαβίσετε τις λέξεις: {κανάτα. παροξύτονες.χ. φίλημα. της μαμάς. δαχτυλίδι. μια. νεύμα. 3.χ. Π. την αυλή.Από τον ενικό στον πληθυντικό : ανισοσύλλαβα ο πατέρας οι πατ………. Κλητική : Όταν φωνάζουμε ή καλούμε το ουσιαστικό. μέλισσα. φωτιά. αετός. προπαροξύτονες και άτονες: ο. για.χ. ο γείτονας. Ελλάδα. Π.20 Ε’ Οι πτώσεις : Είχαμε πει σε προηγούμενο μάθημα ότι ορισμένες λέξεις λέγονται κλιτές επειδή συναντιούνται σε διαφορετικούς τύπους. νόημα. άσχημος. κόψιμο. πως. Γενική: Όταν το ουσιαστικό απαντά στην ερώτηση <<τίνος. . αναπτήρας. ε φίλε ! ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Φώτης. άνεση. Αιτιατική: Όταν το ουσιαστικό απαντά στην ερώτηση <<ποιον. Αυτές είναι : 1. το παιδί. του κουτιού. αλλά και σε άλλα κλιτά. 2. εχθρός. που. Μιχάλης. Π. παραμύθι. άνθρωπος. όμορφος. Π.} 2.} ΑΤΟΝΕΣ ΟΞΥΤΟΝΕΣ ΠΑΡΟΞΥΤΟΝΕΣ ΠΡΟΠΑΡΟΞΥΤΟΝΕΣ 3.>>. αστραπή.>>. γιορτή. Σάββατο. ονομάζονται πτώσεις. σπηλιά. φιτίλι. Γιώργο! ε μητέρα !. 4. σαύρα.>>. κεραυνός. Αυτοί οι διαφορετικοί τύποι στα ουσιαστικά. του ψαρά. η αδερφή. γεωργός. το αγόρι. Ονομαστική: Τα ουσιαστικά γράφονται σ’ αυτήν την πτώση όταν απαντούν στην ερώτηση <<ποιος. Να χωρίσεις τις λέξεις σε οξύτονες.χ. πάρκο. :τον Ανδρέα. αίσχος. αεράτος. του. κότα αυγό.

…………… . . …………… .. .. ……………. …………… ..21 ο γαλατάς ο μπακάλης ο μανάβης το κύμα η γιαγιά ισοσύλλαβα ο φίλος το αυγό η μάνα το παιδί ο αδερφός ο Έλληνας . τά =…….φρέ-τα : Ε΄ σβη. ……………. . ……………. Ονόμασε τις συλλαβές κάθε λέξης : Α΄ πα-τά-τα : πα= προπαραλήγουσα. . …………… . ……………. ……………. ..στή-ρι : ..... Β ΄ μέ-λισ-σα : Γ΄ φρύ-δι : Δ΄ γκο. 4... …………… . ……………..

Άλλωστε αρσενικό ισοσύλλαβο σε –ας οξύτονο δεν υπάρχει. κόρακας. ξενώνας. 3.α. Βλέπουμε μερικά αρσενικά που τελειώνουν σε –ας και είναι ισοσύλλαβα. φύλακας.χειμώνες . ταραξίας. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Συμπλήρωσε τις καταλήξεις που λείπουν : ο πυρήν…. λειμώνας. Πρέπει να προσέξουμε τον τονισμό της γενικής πληθυντικού.χειμώνα .22 Μάθημα 11ο Αρσενικά σε -ας ισοσύλλαβα ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ :Το κρύο είναι ανυπόφορο το χειμώνα. Ο πρώτος μήνας του χρόνου είναι ο Γενάρης. γείτονας). αμπελώνας.μήνες .α.μήνα . γεί-το-νας –γει-τό-νων. φύ-λα-καςφυ-λά-κων . καρχαρίας. ο λοχί… ο πίνακ… . κ. κηφήνας. ο μήνας. κ. επαγγελματίας.α. κήρυκας.γείτονες Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Σημειώσεις : 1. κρατήρας. Ο τόνος κατεβαίνει μια συλλαβή στις περιπτώσεις 1 και 2 (μήνας. λοχίας. αδένας.χ. λο-χί-ας. Π. ο γείτονας) Βλέπουμε ότι τονίζονται στην παραλήγουσα ή στην προπαραλήγουσα. Ας δούμε πώς κλίνονται: ΕΝΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ o χειμώνας ο μήνας ο γείτονας του χειμώνα του μήνα του γείτονα το χειμώνα το μήνα το γείτονα . ξιφίας. κυκλώνας. Σαν το «μήνας» κλίνονται : ταμίας.γείτονα ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ οι χειμώνες οι μήνες οι γείτονες των χειμώνων των μηνών των γειτόνων τους χειμώνες τους μήνες τους γείτονες . κινητήρας. Το σπίτι αγοράστηκε από το γείτονα. κ. παγετώνας. 2. Σαν το «χειμώνας» κλίνονται : ελαιώνας. χιτώνας. ( ο χειμώνας. πυρήνας.Σαν το «γείτονας» κλίνονται : ήρωας.λο-χι-ών.

το λοχί. οι λοχί… των λοχι… τους λοχί… του πίνακ… τον πίνακ… οι πίνακ… των πινάκ… τους πίνακ… 2..23 του πυρήν… τον πυρήν… οι πυρήν… των πυρήν… τους πυρήν… του λοχί.. Γράψε τα ουσιαστικά στη γενική του πληθυντικού : ο παγετώνας --ο χιτώνας --ο επαγγελματίας --ο κόρακας --ο ήρωας --ο κηφήνας ο ξιφίας ο κήρυκας ο πίδακας ο ταμίας ----------- 3. ο κινητήρας (πτώσεις) Ενικός αριθμός ονομ.. γ… Πληθ…. Κλίνε τα αρσενικά :ο ήρωας . .

κ. μπουφές. . νοτιάς.. Σαν το «γαλατάς» κλίνονται: αμαξάς. σαματάς. Παρατηρούμε τις υπογραμμισμένες λέξεις. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. παπάς.κεφτέδες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:1.α. χαλβάς. Μου αρέσουν οι κεφτέδες με σάλτσα. Τα αρσενικά αυτής της κατηγορίας ανεβάζουν τον τόνο στον πληθυντικό (γίνονται παροξύτονα ) π. Δ) βάρκα-ψαράς………………… Ε) χρώμα-μενεξές…………………. ψα-ράς – ψα-ρά-δες. Σαν το «κεφτές» κλίνονται: πανσές. ……………………… Γ) λεκές-γιακάς………………………………. τενεκές.κεφτέ Πληθυντικός αριθμός οι γαλατάδες οι κεφτέδες των γαλατάδων των κεφτέδων τους γαλατάδες τους κεφτέδες -. ψαράς. Κλίνε στο τετράδιο σου στον πληθυντικό τα ουσιαστικά: ο νοτιάς. παράς. Σχηματίζω φράσεις με τα ζεύγη των ουσιαστικών στον πληθυντικό. βοριάς. Οι γαλατάδες περνούσαν παλιά κάθε πρωί. 2.γαλατά -. παν-σές.24 Μάθημα 12ο Αρσενικά σε -άς ανισοσύλλαβα και αρσενικά σε -ες ανισοσύλλαβα ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Ο καφές είναι καυτός. 2. Ο κυρ-Ανδρέας είναι θείος του ψαρά. καφές.α.γαλατάδες -. κα-φές – κα-φέ-δες. Α) ράσο-παπάς…τα ράσα των παπάδων Β) μαξιλάρι-καναπές………. γιακάς. καναπές. μπαμπάς.χ.κε-φτέ-δες. Όλες είναι αρσενικά ουσιαστικά και έχουν μια συλλαβή παραπάνω στον πληθυντικό (ανισοσύλλαβα): κε-φτές . λεκές. ο λεκές. παν-σέδες . κ. Ας δούμε την κλίση τους : Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική κλητική Ενικός αριθμός ο γαλατάς ο κεφτές του γαλατά του κεφτέ το γαλατά τον κεφτέ -. γα-λα-τάς – γα-λα-τά-δες. μενεξές. ο μπαμπάς.

25

Μάθημα 13ο Αρσενικά σε - ος
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Ο Πέτρος είναι αδερφός μου. Οι δρόμοι στις πόλεις είναι πλατιοί. Η ηχώ λέγεται και αντίλαλος. Άκουσα τη φωνή του δασκάλου μου. Από τη Λάρισα περνά ο Πηνειός ποταμός. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι αρσενικά ουσιαστικά που τελειώνουν σε –ος. Άλλα απ’ αυτά είναι οξύτονα (ο ποταμός), άλλα παροξύτονα (ο δρόμος) και άλλα προπαροξύτονα (ο δάσκαλος ). Ακολουθεί η κλίση τους: Ενικός αριθμός Ονομ. Γενικη Αιτιατ. Κλητ.
ο ποταμός του ποταμού τον ποταμό - ποταμέ ο δρόμος του δρόμου το δρόμο - δρόμε οι δρόμοι των δρόμων τους δρόμους - δρόμοι ο αντίλαλος του αντίλαλου τον αντίλαλο - αντίλαλε οι αντίλαλοι των αντίλαλων τους αντίλαλους - αντίλαλοι ο δάσκαλος του δασκάλου το δάσκαλο - δάσκαλε οι δάσκαλοι των δασκάλων τους δασκάλους - δάσκαλοι

Πληθυντικός αριθμός Ονομ. οι ποταμοί Γενικη των ποταμών Αιτιατ. τους Κλητ.
ποταμούς - ποταμοί

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1.Σαν το “ποταμός” κλίνονται :ο σκοπός, ο φρουρός, ο πεθερός, ο γιατρός, ο κυνηγός κ.α. Σαν το «δρόμος» κλίνονται : ο τόπος, ο φόβος, ο τόνος ,ο κήπος, ο σκύλος, ο λόφος, κ.α. Σαν το «αντίλαλος» :ο λαχανόκηπος, ο αυλόγυρος, ο ανεμόμυλος, κ.α. (συνήθως σύνθετες λέξεις ) Τέλος σαν το «δάσκαλος » κλίνονται :ο έμπορος, ο άνθρωπος, ο θόρυβος, κ.α. 2. Τα ουσιαστικά που κλίνονται σαν το «δάσκαλος » κατεβάζουν τον τόνο στη γενική του ενικού και του πληθυντικού, καθώς και στην αιτιατική πληθυντικού. 3.Κανένα αρσενικό σε –ος δεν είναι ανισοσύλλαβο. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.Γράψε τα ουσιαστικά στη γενική και των δυο αριθμών : Ο άνθρωπος ο σαλίγκαρος Ο ανεμόμυλος ο θόρυβος 2.Κλίνε στο τετράδιο σου : ο κυνηγός, ο τόνος, προσέχοντας το τελικό ν.

26

Μάθημα 14ο Αρσενικά σε –ης ισοσύλλαβα
ΕΝΔΕΙΚΤ. ΦΡΑΣΕΙΣ : Ο Μιχάλης είναι συμμαθητής μου. Ο Νίκος είναι καλός τεχνίτης. Ο Δημήτρης και ο Γρηγόρης είναι τεχνίτες. Ο έμπορος πήρε στο γραφείο του ένα λογιστή. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι ισοσύλλαβα αρσενικά σε –ης. Άλλα απ’ αυτά είναι οξύτονα (λογιστής, συμμαθητής) και άλλα παροξύτονα (τεχνίτης, Μιχάλης). Ακολουθεί ενδεικτικά η κλίση ορισμένων : Ενικός αριθμός Ονομαστική ο μαθητής ο τεχνίτης Γενική του μαθητή του τεχνίτη Αιτιατική το μαθητή τον τεχνίτη Κλητική - μαθητή - τεχνίτη Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι μαθητές οι τεχνίτες Γενική των μαθητών των τεχνιτών Αιτιατική τους μαθητές τους τεχνίτες Κλητική -μαθητές - τεχνίτες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ :1. Παρατηρούμε ότι τα παροξύτονα σε –ης κατεβάζουν τον τόνο στη γενική πληθυντικού . Π.χ. ο εργάτης- των εργατών. 2. Σαν το «μαθητής» κλίνονται : ο λογιστής, ο πωλητής, ο αγοραστής, κ.α. Σαν το «τεχνίτης» κλίνονται κατά κανόνα κύρια ονόματα: ο Δημήτρης, ο Μιχάλης, αλλά και κοινά αρσενικά: ο εργάτης, ο κτίστης, κ.α. 3.Μερικά αρσενικά σε –ης σχηματίζουν τον πληθυντικό με την κατάληξη –εις (ο μάντης – οι μάντεις, ο ευγενής – οι ευγενείς ) ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.Συμπλήρωσε καταλήξεις και τόνους : ο λογιστ…. οι λογιστ… ο εργατ… του λογιστ… των λογιστ… του εργατ… το λογιστ… τους λογιστ… τον εργατ… - λογιστ… - λογιστ… - εργατ…

οι εργατ… των εργατ… τους εργατ… - εργατ…

1. Γράψε τα αρσενικά στη γενική και στους δύο αριθμούς :

27

ενικός ο κτίστης ο πωλητής ο πολίτης ο αγοραστής ο νικητής ο συμμαθητής ο πολεμιστής ο Βασίλης ο φοιτητής ο μαχητής ο κλέφτης ο Γρηγόρης ο Αποστόλης ο Ηρακλής ο πολιορκητής ο αθλητής

πληθυντικός

Πρόσεχε στα κύρια ονόματα….δεν έχουν πληθυντικό.

μανάβης→………………………. 2. παππούλης→………. Ο επίσκοπος της εκκλησίας λέγεται και δεσπότης..παππού. λοιπόν. Π.εγγόνια.α. ο θεριστής. . κουπιά.φωνές. τους παππούδες.παππούδες. ο παππούλης. οι παππούδες. ο μπαλωματής. Στο ζωολογικό κήπο είδαμε τους καφετζήδες.βαρκάρη Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι καφετζήδες οι βαρκάρηδες Γενική των καφετζήδων ων βαρκάρηδων Αιτιατική τους καφετζήδες τους βαρκάρηδες Κλητική .α.α. ο τραγουδιστής. .28 Μάθημα 15ο Αρσενικά σε .χ.α. κ. Π. βαρκάρης→…………………….βαρκάρηδες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ :1. κ. αυτής της κατηγορίας κλίνονται έτσι : Ενικός αριθμός Ονομαστική ο καφετζής ο βαρκάρης Γενική του καφετζή του βαρκάρη Αιτιατική τον καφετζή ο βαρκάρη Κλητική . κ. ΑΣΚΗΣΗ Βάζω το δεύτερο ουσιαστικό στη γενική του πληθυντικού και σχηματίζω φράσεις: βελόνες. …………………………. μπρίκια. 3.) Τα αρσενικά. κ. κ.. Σαν το «καφετζής» κλίνονται: ο ταξιτζής.καφετζήδες .χ. Στην κατηγορία αυτή υπάγονται και ορισμένα αρσενικά σε – ους.α.καφετζή . Τα ανισοσύλλαβα ουσιαστικά σε – ης είναι οξύτονα (καφετζής. καφετζής→……………………. τραγουδιστής→……. των παππούδων. χιμπατζής. Φώναξέ μου τον παππού.. ο παππούς. Η μητέρα πήγε στο μπακάλη. Σαν το «βαρκάρης» κλίνονται: ο μπακάλης. φρούτα. ο δεσπότης. τον παππού. ο χιμπατζής. ο τραγουδιστής – οι τραγουδιστές και οι τραγουδιστάδες. ο θεριστής – οι θεριστές και οι θεριστάδες.. ο μανάβης. Μερικά αρσενικά αυτής της κατηγορίας έχουν διπλούς πληθυντικούς. ο δεσπότης –οι δεσπότες και οι δεσποτάδες.ης ανισοσύλλαβα Ενδ. ο νοικοκύρης.. ) ή παροξύτονα (δεσπότης. του παππού. μπαλωματής → οι βελόνες των μπαλωματήδων. . μπακάλης. Φράσεις: Αυτά τα φλιτζάνια είναι του καφετζή.

ο γραμματέας. . Στο ταχυδρομείο υπάρχει ένας γραφέας και δυο διανομείς.χ. Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ενικός αριθμός ο συγγραφέας του συγγραφέα το συγγραφέα . Από το επόμενο κεφάλαιο αρχίζουμε να εξετάζουμε τα θηλυκά γι’ αυτό καλό θα ήταν να γίνει μια επανάληψη στα αρσενικά (Μαθ.συγγραφέα Πληθυντικός αριθμός οι συγγραφείς των συγγραφέων τους συγγραφείς . Αιτ. Εν……… Ονομ.α. Οι κομμωτές και οι κουρείς φροντίζουν τα μαλλιά. Γεν.συγγραφείς Σαν το «συγγραφέας» κλίνονται : ο δεκανέας. ο γραμματεύς – οι γραμματείς. ο γραφέας. π. ΑΣΚΗΣΗ Κλίνε το αρσενικό : «ο δρομέας». 11ο16ο ) Πληθ…………. αυτά που είναι στον πληθυντικό έχουν την ασυνήθιστη κατάληξη –εις που προέρχεται από τα αρχαία ελληνικά.29 Μάθημα 16ο Αρσενικά σε – έας ( αρχαιόκλιτα ) Ο αξιωματικός φώναξε τους λοχίες και τους δεκανείς. ο διανομέας. ο ιερεύς – οι ιερείς. Παρατηρούμε ότι από τα υπογραμμισμένα αρσενικά. ο δρομέας. Κλητ. κ. ο κουρέας. Ο Χριστός ήταν αυστηρός με τους γραμματείς και φαρισαίους.

η Αποκριά ……………….η νταντά. Απ’ αυτές άλλες είναι ισοσύλλαβες (αχλαδιά) και άλλες ανισοσύλλαβες (γιαγιά).30 Μάθημα 17ο Θηλυκά σε –α (οξύτονα) Στον κήπο μου έχουμε τρεις αχλαδιές και μια μηλιά. κυρές.γιαγιά Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι μηλιές οι γιαγιάδες Γενική των μηλιών των γιαγιάδων Αιτιατική τις μηλιές τις γιαγιάδες κλητική . η ξενιτιά.α. Η κλίση τους. η ομορφιά.μηλιά .γιαγιάδες Σαν το «μηλιά» κλίνονται :η αχλαδιά. η χαρά.. η καστανιά ……… .) ΑΣΚΗΣΗ Γράψε τα παρακάτω θηλυκά στη γενική πληθυντικού : η ομορφιά …………….μηλιές .κυράδες. κ. Σαν το «γιαγιά» κλίνονται μερικά θηλυκά που έχουν διπλό πληθυντικό (κυρά. Η καρδιά νου χτύπησε δυνατά όταν είδα τη γιαγιά. Ενικός αριθμός Ονομαστική η μηλιά η γιαγιά Γενική της μηλιάς της γιαγιάς Αιτιατική τη μηλιά τη γιαγιά κλητική .. Όλες οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι θηλυκά σε –α οξύτονα. Το ωράριο της δουλειάς του πατέρα μου είναι συνεχόμενο. η πεθερά. η χαρά ……………. η φωλιά.α. κ. η δουλειά. η μαμά …………… η θεία ………………… η δουλειά ………………… η αχλαδιά ………………. η κυρά …………… η λεμονιά ……………….

ρίζα . ρί-ζα. πείνα. θυγατέρα. γίδα πόλεις. Π. ρι-ζών. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. γαρίδα. δίψα. χώρα λεπτά. σταφίδα. πλατεία. Από τα σταφύλια βγαίνει η σταφίδα.χ. Να αναφερθεί επίσης ότι τα θηλυκά της πρώτης κατηγορίας κατεβάζουν τον τόνο στη λήγουσα στη γενική πληθυντικού.α. γίδα. κ. ώρα.α.εφημερίδες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: Σαν το «ρίζα» κλίνονται: ημέρα. πατάτα. Οι ώρες της ημέρας είναι εικοσιτέσσερις . γοργόνα → τα τριχίδια των ριζών → → → → → → . Τα υπογραμμισμένα θηλυκά ουσιαστικά είναι παροξύτονα σε –α και η κλίση τους δεν παρουσιάζει δυσκολίες : Ενικός αριθμός Ονομαστική η ρίζα η εφημερίδα Γενική της ρίζας της εφημερίδας Αιτιατική τη ρίζα την εφημερίδα Κλητική . κ. ασπίδα.ρίζες .31 Μάθημα 18ο Θηλυκά σε -α παροξύτονα (ισοσύλλαβα) ENΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Τι ώρα έχεις . ώρα γονείς. θυγατέρα κεραίες.εφημερίδα Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι ρίζες οι εφημερίδες Γενική των ριζών των εφημερίδων Αιτιατική τις ρίζες τις εφημερίδες Κλητική . Σχημάτισε φράσεις με τα ζευγάρια των ουσιαστικών στον πληθυντικό όπως στο παράδειγμα : τριχίδια. Σαν το «εφημερίδα» κλίνονται: ελπίδα. μερίδα. πατρίδα. ρίζα κέρατα. χώρα. γλώσσα. Η Μαρία είναι θυγατέρα του Λάμπη. γυναίκα. γαρίδα ουρές. γοργόνα.

… γυναικ. .. Ενικός αριθμός Ονομαστ..γοργον… 3..Να κλιθούν : η ασπίδα.γυναικ..ημέρ… …ημερ… … ημερ… … ημερ… . .. εβδομάδα → 2.. η πλατεία. η ασπίδα η θυγατέρα η γίδα η πλατεία Πλ.. . .32 φουστάνια. γοργον… … γοργον… … γοργον… . … γυναικ… ... γυναικ… .γυναικ… .. η γίδα. γυναίκ. γυναικ.. η θυγατέρα. γυναικ. .ημερ. ημερ… … ημερ… … ημερ… .γοργον… . Συμπλήρωσε τις καταλήξεις τους τόνους και τα άρθρα που λείπουν : . γοργον… … γοργον… … γοργον… ..... γυναίκα → ημέρα.

Να πώς κλίνονται : Ενικός αριθμός Ονομαστική Η διώρυγα η μέλισσα Γενική της διώρυγας της μέλισσας Αιτιατική τη διώρυγα τη μέλισσα Κλητική . η πριγκίπισσα. ……………………..λ. ……………………. μέ-λισ-σα.. .. ……………………. η πέρδικα..π. Η φόρμα είναι της μαθήτριας. η βασίλισσα. ……………………. ……………………. Τα θηλυκά της πρώτης κατηγορίας κατεβάζουν στη γενική πληθυντικού τον τόνο κατά μια συλλαβή.α. ……………………. 2. κ. των ……………….33 Μάθημα 19ο Θηλυκά σε –α προπαροξύτονα ( ισοσύλλαβα) ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Η θάλασσα είναι αγριεμένη. ……………………. ……………………. κ. Πέρασα απ’ τη διώρυγα της Κορίνθου.μέλισσες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:1.. η μαθήτρια.α.διώρυγες . Σαν το «η μέλισσα» κλίνονται : η θάλασσα. μα-θή-τρι-α. ΑΣΚΗΣΗ Συμπλήρωσε τη γενική ενικού και πληθυντικού : η πέρδικα η ικανότητα η πριγκίπισσα η μάγισσα η βασίλισσα η θάλασσα η μαθήτρια της π……………. η μάγισσα. δηλαδή στην παραλήγουσα.). η ικανότητα. Η κότα λέγεται και όρνιθα.. Όλα τα θηλυκά αυτής της κατηγορίας είναι ισοσύλλαβα. Τις κυψέλες κατοικούν οι μέλισσες. …………………….μέλισσα Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι διώρυγες οι μέλισσες Γενική των διωρύγων των μελισσών Αιτιατική τις διώρυγες τις μέλισσες Κλητική .. 3. ……………………. ……………………. κ. Δες την υπογράμμιση. η ποιότητα. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι προπαροξύτονα θηλυκά σε – α : (θά-λασ-σα.διώρυγα . ……………………. Σαν το «η διώρυγα» κλίνονται: η όρνιθα.

βροχή . τιμή. τη γιορ… . ακτή. Διάλεξε ένα λαχείο στην τύχη. Ήπια νερό απ’ την πηγή. γιορτή. όταν τα συναντούμε στη γενική πληθυντικού.τυχ… οι τυχ… των τυχ… τις τυχ… . ψυχή.. μάχη).μυτ… η τυχ… της τυχ… την τυχ… . Από τα θηλυκά σε –η που υπογραμμίσαμε άλλα είναι οξύτονα (βροχή.34 Μάθημα 20ο Θηλυκά σε –η (οξύτονα και παροξύτονα ) ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Και ξαφνικά η βροχή δυνάμωσε. της γιορ…. Σαν το «μάχη» κλίνονται: λύπη.γιορ….μάχη Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι βροχές οι μάχες Γενική των βροχών των μαχών Αιτιατική τις βροχές τις μάχες Κλητική .. . τη μυτ… . βρύση. κ.α.μυτ… οι μυτ… των μυτ… τις μυτ… . τύχη.Συμπλήρωσε τις καταλήξεις και τους τόνους : η γιορ…. Ας δούμε πώς κλίνονται: Ενικός αριθμός Ονομαστική η βροχή η μάχη Γενική της βροχής της μάχης Αιτιατική τη βροχή τη μάχη Κλητική . πηγή) και άλλα παροξύτονα (τύχη. τις γιορ…. οι γιορ… των γιορ. Σαν το «βροχή» κλίνονται: πηγή.. ζωή. κ.. νίκη.βροχές . βλάβη.τυχ… .μάχες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ :1.. Η Ελλάδα έχει πολλά χιλιόμετρα ακτών. Τα θηλυκά αυτής της κατηγορίας κατεβάζουν τον τόνο στη λήγουσα. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. 2.γιορ…. της μυτ. Ο Μέγας Αλέξανδρος κέρδισε πολλές μάχες. η μυτ.α..

η τύχη . ακτή χοροί. μάχη διάρκεια.Κανε φράσεις τα ζεύγη των λέξεων με το δεύτερο θηλυκό στη γενική πληθυντικού: νερά. πηγή άμμος. βλάβη αποτελέσματα. κλίνε μόνος σου τα θηλυκά: η ζωή. βρύση λόγοι. βροχή → → → → → → → 3. . γιορτή σωλήνες. Κάνε από δυο φράσεις με τα παρακάτω θηλυκά στη γενική του πληθυντικού: πηγή: βλάβη: 4.35 2.

4. ει-σό-δων. μετά από πολλές σκέψεις.είσοδο οι είσοδοι των εισόδων τις εισόδους . γι’ αυτό ονομάζονται αρχαιόκλιτα.36 Μάθημα 21ο Θηλυκά σε –η και –ος αρχαιόκλιτα Ενδ.(εί-σο-δος. η πράξη. σκέ-ψε-ως .είσοδες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. Τελικά πήρα την απόφαση.σκέψεις της σκέψεως η δύναμη της δύναμης τη δύναμη . ει-σό-δου.είσοδε Πληθυντικός αριθμός οι είσοδες τις είσοδες .α. κατεβάζουν τον τόνο κατά μια συλλαβή στον πληθυντικό και στους δεύτερους τύπους (δυνάμεις. Σαν το «είσοδος» κλίνονται: η περίοδος. η επίσκεψη. Τα προπαροξύτονα σε – ος του σημερινού μαθήματος επίσης κατεβάζουν τον τόνο στη γενική και των δύο αριθμών αλλά και στην αιτιατική πληθυντικού. Όπως το «σκέψη» κλίνονται: η χρήση. Επειδή συναντάμε στον πληθυντικό . Αιτ. Γεν. η διαγώνιος. Σαν το «δύναμη» κλίνονται: η απόφαση. η έξοδος. η λέξη. απόφαση ) ή σε –ος (είσοδος. η πρόσθεση. Σου λείπει η θέληση να τι κάνεις.δυνάμεις της δυνάμεως η είσοδος της εισόδου την είσοδο . Ας δούμε την κλίση τους : Ενικός αριθμός Ονομ. Οι πόρτες έγραφαν : ΕΙΣΟΔΟΣ και ΕΞΟΔΟΣ. η όρεξη. η είδηση. 2. Φράσεις: «Είχα κουραστεί τόσο. που ένοιωθα χωρίς δυνάμεις. η λεωφόρος κ. η κλίση.δύναμη οι δυνάμεις των δυνάμεων τις δυνάμεις . Τα θηλυκά της δεύτερης κατηγορίας (δύναμη). 5.σκέψη οι σκέψεις των σκέψεων τις σκέψεις . η σύνταξη. η πρόθεση. κ. κ. σκέ-ψε-ων). Κλητ. η πρόοδος. η άνοδος. η σκέψη της σκέψης τη σκέψη . δυνάμεως). Αιτ. διαγώνιος ) και έχουν ορισμένες ιδιορρυθμίες στην κλίση τους. Το τετράγωνο χωρίζεται σε δύο ίσα τρίγωνα με τη διαγώνιο. 3. η κιβωτός. ει-σό-δους) ΑΣΚΗΣΕΙΣ . η πίστη. η θέληση.α. αλλά και : η οδός.είσοδοι . Ονομ. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι θηλυκά που τελειώνουν σε –η (δύναμη. ενώ τα αρχαιόκλιτα θηλυκά της πρώτης κατηγορίας (σκέψη) ανεβάζουν τον τόνο κατά μια συλλαβή στη γενική (σκέ-ψη.α. Γεν.αλλά και στη γενική ενικού τύπους κλίσης που προέρχονται απ’ τα αρχαία ελληνικά. η λύση. η αφαίρεση. Κλητ.

37 1.Κλίνω τα θηλυκά <η περίοδος > και < η λέξη> αιτιατική . Να γράψεις τα παρακάτω θηλυκά στην αιτιατική και τη γενική ενικού : γενική Α’ ΤΎΠΟΣ Β’ ΤΥΠΟΣ η λύση η χρήση η έξοδος η Κάρπαθος η Τήνος η κιβωτός η πίστη η θέληση η διχοτόμος η πρόοδος η πάροδος η πίστη η κλίση η απόφαση η πρόσθεση η αφαίρεση 2.

Από τα υπογραμμισμένα θηλυκά. Ακολουθεί η κλίση τους. Η Δέσπω είναι φίλη μου.Ερατώ την αλεπού . η φωνακλού και η Λητώ. μαϊμού ). Σαν το «αλεπού» κλίνονται: η φουφού. η μαϊμού. η Λητώ. Στα βουνά υπάρχουν πολλές αλεπούδες. 2. 3.Φρόσω την Ερατώ . άλλα τελειώνουν σε –ω (όλα κύρια ονόματα) και άλλα σε –ού (αλεπού. η γλωσσού. Ενικός αριθμός Ονομαστική η Φρόσω Γενική Αιτιατική κλητική η Ερατώ Ενικός αρ.. η Δέσπω. Ενικός ………. η Λενιώ. Τα θηλυκά σε –ω είναι πάντα κύρια ονόματα και δεν έχουν πληθυντικό. Σαν το «Φρόσω» κλίνονται: η Βάσω.ου Φώναξε τη Φρόσω και την Ερατώ. 5. Πληθυντ…… .α. η μυλωνού.αλεπού τις αλεπούδες . κ. Σαν το «Ερατώ» κλίνονται: η Αργυρώ.αλεπούδες ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. ΑΣΚΗΣΗ Να κλίνεις τα θηλυκά: η μυλωνού. η φωνακλού.α. η αλεπού Πληθυντικός οι αλεπούδες της Φρόσως της Ερατώς της αλεπούς των αλεπούδων τη Φρόσω . Στο τσίρκο είδαμε πολλές μαϊμούδες.38 Μάθημα 22ο Θηλυκά σε -ω και . Τα θηλυκά σε –ου είναι ανισοσύλλαβα. κ. κ.α. 4.

Γεν. το ψάρι. και άλλα παροξύτονα (καράβι. το τυρί. Αιτ.α. δάκρυ. το μάτι. 3. Κλητ. πο-διών). Πώς όμως κλίνονται τα ουδέτερα.πανί τα πανιά των πανιών τα πανιά . Όλα τελειώνουν σε –ι ενώ άλλα απ’ αυτά είναι οξύτονα (παιδί. κλπ. το πόδι.πανιά Ενικός αριθμός το λιμάνι το βράδυ του λιμανιού το λιμάνι το βράδυ . Ονομ. Σαν το “λιμάνι” κλίνονται: το πηγάδι. αγόρι.39 Μάθημα 23ο Τα ουδέτερα σε -ι ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ένα παιδί αγόρασε τετράδια. δόρυ. στάχυ. Όλα τα ουδέτερα σε –ι είναι ισοσύλλαβα. {Το «οξύ» κλίνεται διαφορετικά.βράδια το τυρί του τυριού το τυρί τα τα τυριά - ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. Γεν. Ονομ. Κλητ. Αιτ. και γράφονται με ι (γιώτα). δίχτυ. Το αγόρι έτρωγε ψωμί.} ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. τα βράδια. Η τράτα είχε σηκωμένα τα πανιά. πόδι → χτυπήματα. το αγόρι. ψωμί).). Παρατηρούμε βέβαια ότι όλες οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι ουδέτερα ουσιαστικά. Σε λίγο το καράβι έφτασε στο λιμάνι. 2.βράδυ Πληθυντικός αριθμός τα λιμάνια τα βράδια των λιμανιών τα λιμάνια . Τα ουδέτερα της δεύτερης κατήγορίας (παροξύτονα) κατεβάζουν τον τόνο στη γενική και των δύο αριθμών (πό-δι. Σαν το «πανί» κλίνονται: το παιδί. 2. το ψωμί. 4. με τις δεύτερες λέξεις στη γενική πληθυντικού : νύχια. οξύ. κ. σφυρί → . το αυτί. λιμάνι). πο-διού.λιμάνι .α. εκτός από ορισμένα που γράφονται με υ (ύψιλον). το λειρί.Συμπλήρωσε στον προηγούμενο πίνακα την κλίση των δυο ουδετέρων. το χέρι.λιμάνια . το πανί του πανιού το πανί . Όμως απ’ αυτά το «βράδυ» στη γενική ενικού αλλά και στον πληθυντικό γράφεται με γιώτα (του βραδιού. Αυτά είναι: βράδυ.Σχημάτισε φράσεις με τα παρακάτω ζευγάρια. πανί. κ.

βαπόρι → → → → → → → → → → 3. σκυλί τυλίγματα.ποδ… . Κλητική ..ποδ.. Αιτιατική το αγορ… το ποδ.40 μαντήλια. Κλητική .αγορ… .αγορ . τυρί παπούτσια... καράβι γαβγίσματα. Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική τα αγορ… τα ποδ… Γενική των αγορ… των ποδ… Αιτιατική τα αγορ… τα ποδ. στάχυ πανιά.Συμπλήρωσε τις καταλήξεις και τους τόνους που λείπουν : Ενικός αριθμός Ονομαστική το αγορ… το ποδ… Γενική του αγορ… του ποδ. κουτί θόρυβοι. δίχτυ θέρισμα. κορίτσι δάκτυλα. χέρι κάσες. παιδί μάζεμα.

Γεν. άλλα παροξύτονα (κάστρο.σύννεφα το άλογο του αλόγου το άλογο . Η κλίση τους είναι απλή : Ονομ.δέντρα . το αυγό. Κλητ. το χωριό.δέντρο . κ.άλογο τα άλογα των αλόγων τα άλογα . το πρόβατο. άλογο).σύννεφο Πληθυντικός αριθμός τα δέντρα τα σύννεφα των δέντρων των σύννεφων τα δέντρα τα σύννεφα . Αιτ. Στον ουρανό εμφανίστηκαν μερικά γκρίζα σύννεφα. κ. φαγητό). Ο σκύλος άρπαξε γρήγορα το κόκαλο. το νερό. το άτομο. το πεύκο. το όργανο. το μόριο.α. το φυτό. Αυτά τα ουδέτερα διατηρούν τον τόνο τους σε όλες τις πτώσεις. Σαν το «δέντρο» κλίνονται: το θρανίο.41 Μάθημα 24ο Τα ουδέτερα σε -ο ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Τα βουνά έχουν πολλά δέντρα. Ονομ. το κάστανο το λάστιχο.α. 2. το μπακάλικο. κ. το γραφείο. το σχολείο. 3.βουνό τα βουνά των βουνών τα βουνά . Έφαγα πολύ φαγητό και αναγκάστηκα να πιω ανθρακούχο νερό. Σαν το «σύννεφο» κλίνονται: το κάρβουνο.άλογα ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1.) ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Αυτά τα τελευταία κατεβάζουν τον τόνο. το θέατρο.α. Ανεβήκαμε προς το κάστρο καβάλα στ’ άλογα. δέντρο) και άλλα προπαροξύτονα (κόκαλο.α. το δικαστήριο.Γράψε τα ουδέτερα στη γενική ενικού και πληθυντικού : (ονομαστική) το νερό το αυγό το μόριο το κάστανο (γενική ενικού) (γενική πληθυντικού) . στη γενική ενικού και πληθυντικού. 4. το ιατρείο. ο βουνό του βουνού το βουνό . (Δες την υπογράμμιση στην κλίση του ουδετέρου «το άλογο». Σαν το «άλογο» κλίνονται: το πρόσωπο. Τα υπογραμμισμένα ουδέτερα τελειώνουν σε –ο και είναι άλλα απ’ αυτά οξύτονα (βουνό. το βιβλίο.Σαν το «βουνό» κλίνονται: το φαγητό.βουνά Ενικός αριθμός το δέντρο το σύννεφο του δέντρου του σύννεφου το δέντρο το σύννεφο . κ. Γεν. Κλητ. Αιτ.

Χώρισε τις σύνθετες λέξεις όπως στο παράδειγμα : ξινόμηλο ξινό μήλο χαμόκλαδο ………… από χάμω (κάτω) καστανόφυλλο ……….Βρες τα παραγόμενα ουδέτερα από τα αντίστοιχα ρήματα και γράψε και τη γενική το πληθυντικού τους: ρήμα καθαρίζω δικάζω φροντίζω γυμνάζω σχεδιάζω εκπαιδεύω δοκιμάζω εργάζομαι πλένω διοικώ ουδέτερο ονομ. Μαυροβούνι μαύρο ………. βιβλιοπώλης πωλητής ……… Πευκοχώρι ……….42 το πεύκο το χωριό το φυτό το πρόβατο το μπακάλικο το δικαστήριο το σχολείο το θηρίο 2. . από καστανιά φυτοπλαγκτόν πλαγκτόν από ……… βιβλιοθήκη θήκη για ………. με ……. ενικού καθαριστήριο γενική πληθυντικού καθαριστηρίων 3...

το τείχος (όχι ο τοίχος) κ. το μήκος. ……….βάρος . Από τα ουδέτερα αυτά.. το πάχος. Αυτό που πρέπει να προσεχθεί είναι η κατάληξη του πληθυντικού (-η).μεγέθη ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1.μέγεθος Πληθυντικός αριθμός τα βάρη τα μεγέθη των βαρών των μεγεθών τα βάρη τα μεγέθη . 3. Αντίθετα τα προπαροξύτονα της δεύτερης κατηγορίας (με-γε-θος) κατεβάζουν τον τόνο στην παραλήγουσα στη γενική ενικού (με-γέ-θους) αλλά και στις τρεις από τις πτώσεις του πληθυντικού (ονομ.. βάρος) και άλλα προπαροξύτονα (πέλαγος.βάρη . το λάθος . ενώ στη γενική πληθυντικού τον κατεβάζουν κατά δύο συλλαβές (με-γε-θών)! ΑΣΚΗΣΗ Από τον ενικό στη γενική πληθυντικού : το τείχος … …….. Το Αιγαίο πέλαγος είναι ελληνική θάλασσα. . το έδαφος … ……… το μέρος … ……………... Σαν το «βάρος» κλίνονται: το δάσος. το έδαφος.. το στέλεχος. Η κλίση τους: Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ενικός αριθμός το βάρος το μέγεθος του βάρους του μεγέθους το βάρος το μέγεθος . κ. ………. το μάκρος. = με-γέθη). το πάθος .α.α.. μεγεθος ). Σαν το «μέγεθος» κλίνονται: το πέλαγος. 2. Τα ουδέτερα της πρώτης κατηγορίας (βά-ρος) κατεβάζουν τον τόνο μόνο στη γενική πληθυντικού (βα-ρών). το βάθος. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι ουδέτερα σε –ος . Το μπλουζάκι μου είναι μεγάλου μεγέθους. . άλλα είναι παροξύτονα (λύκος... το μήκος. και κλητ.43 Μάθημα 25ο Ουδέτερα σε -ος ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο Γιώργος σηκώνει πολλά βάρη. Ο λύκος ξαναβγήκε στο δάσος. όλα όμως είναι ισοσύλλαβα. το πλάτος. το μήκος … …………….γεν.

……….. .44 το δάσος … ……… το στέλεχος … …………… το στήθος .

3. κ. το άπλωμα. Τα ουδέτερα και των τριών κατηγοριών που μάθαμε σήμερα είναι ανισοσύλλαβα που παίρνουν εκτός από τον πληθυντικό και στη γενική ενικού μια συλλαβή παραπάνω.προβλήματα .αίματα . Η προσφορά αίματος είναι απαραίτητη. 2.α. Το παλιό άγαλμα θέλει βάψιμο. το χρώμα. βη-μά-των). το χρήμα. το ψέμα. Το χρώμα του δέρματός μας το καλοκαίρι αλλάζει. ενώ τα ουδέτερα σε –σιμο κατεβάζουν τον τόνο στη γενική ενικού (δε-σι-μο.βάψιμο Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική τα αίματα τα προβλήματα τα βαψίματα Γενική των αιμάτων των προβλημάτων των βαψιμάτων Αιτιατική τα αίματα τα προβλήματα τα βαψίματα Κλητική . Από τα υπογραμμισμένα ανισοσύλλαβα ουδέτερα άλλα τελειώνουν σε –μα και είναι είτε παροξύτονα (κύμα. πρόβλημα) και άλλα σε –σίμο (-ξιμο. Τα ουδέτερα σε –μα κατεβάζουν τον τόνο μια συλλαβή στη γενική πληθυντικού (βή-μα-τα. το βλήμα. το πλύσιμο. Σαν το «βάψιμο» κλίνονται: το ντύσιμο. κ. το σκύψιμο. Σαν το «πρόβλημα» κλίνονται: το άγαλμα. αίμα). είτε προπαροξύτονα (άγαλμα. ΦΡΑΣΕΙΣ: Tα κύματα χτυπούσαν άγρια τις ακτές.. δε-σί-μα-τος). το τρέξιμο. όπως βάψιμο. το δέσιμο. Το πρόβλημα το έλυσα στο διάλειμμα.πρόβλημα . το μάθημα.α.α. το πλέξιμο. Το φταίξιμο είναι δικό σου.αίμα .ψιμο). το γράψιμο. Σαν το «αίμα» κλίνονται: το βήμα. κ. ΑΣΚΗΣΗ Γράψε τα ουδέτερα στη γενική ενικού και πληθυντικού: το άπλωμα το ψέμα το ντύσιμο το βήμα . Ας δούμε την κλίση τους : Ενικός αριθμός Ονομαστική το αίμα το πρόβλημα το βάψιμο Γενική του αίματος του προβλήματος του βαψίματος Αιτιατική το αίμα το πρόβλημα το βάψιμο Κλητική .βαψίματα ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:1. φταίξιμο. το κύμα.α. το στοίχημα. κ.45 Μάθημα 26ο Ουδέτερα σε -μα και –σιμο (ανισοσύλλαβα ) ΕΝΔ. το μπάλωμα.

το παρελθόν.φωνήεντα το παν του παντός το παν .). το μηδέν. το σύμπαν». το παρόν. το σύμπαν. Ας δούμε πώς κλίνονται : Ενικός αριθμός Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική το καθήκον του καθήκοντος το καθήκον . κ.παν τα πάντα των πάντων τα πάντα .α.46 Μάθημα 27ο Ιδιόκλιτα (αρχαιόκλιτα ) ουδέτερα Μερικά ουδέτερα δεν κλίνονται σύμφωνα με καμιά άλλη κατηγορία. 2. το μέλλον.φωνήεν τα φωνήεντα των φωνηέντων τα φωνήεντα .καθήκοντα το φωνήεν του φωνήεντος το φωνήεν . το φωνήεν. . κ. Σαν το «καθήκον» κλίνονται: το ον.τ.καθήκον τα καθήκοντα των καθηκόντων τα καθήκοντα .λ.μηδέν Πληθυντικός αριθμός ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1.α. κ. Στον πληθυντικό του ουδετέρου «μηδέν» χρησιμοποιούμε τον πληθυντικό του ουδετέρου «το μηδενικό» (τα μηδενικά.πάντα το μηδέν του μηδενός το μηδέν . των μηδενικών. το παν. Αυτά λέγονται ιδιόκλιτα και τέτοια είναι τα πιο κάτω : το καθήκον. ενώ σαν το «παν»: το σύμπαν. ΑΣΚΗΣΗ Να κλίνεις τα ουδέτερα : «το ον»..

το πέρας.47 Μάθημα 28ο Ουδέτερα σε –ας. το φως. ΑΣΚΗΣΗ Συμπλήρωσε καταλήξεις και τόνους: το περ__ του περ__ το περ__ περ__ τα των τα περ_ περ__ περ__ περ__ . το τέρας. κ.α. το δέρας. το κέρας. 2) Τα ουδέτερα της πρώτης κατηγορίας κατεβάζουν τον τόνο στη γενική πληθυντικού. -ως Τέτοια είναι: το κρέας.φως Πληθυντικός αριθμός τα κρέατα τα φώτα των κρεάτων των φώτων τα κρέατα τα φώτα .φώτα ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1) Τα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας είναι ανισοσύλλαβα.κρέας . Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ενικός αριθμός το κρέας το φως του κρέατος του φωτός το κρέας το φως .κρέατα .

τις φίλες: το Γιάννη : . κ. χωρίς να ξέρουμε τι ακριβώς πρέπει να κάνουμε. ισοσύλλαβο ή όχι. οξύ.οξέα . Αναγνώριση είναι η λεπτομερής παρουσίαση των στοιχείων της λέξης. αν είναι υποκοριστικό. ενικού αριθμού.λ. στάχυ. ισοσύλλαβο. περιληπτικό. όπως : αν είναι κύριο ή κοινό.48 Μάθημα 29ο Ανώμαλα ουσιαστικά και Αναγνώριση ουσιαστικών Ουσιαστικά που δεν κλίνονται ομαλά λέγονται ανώμαλα.δόρυ Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική τα οξέα τα δόρατα Γενική των οξέων των δοράτων Αιτιατική τα οξέα τα δόρατα Κλητική . Ας δούμε ένα παράδειγμα : Του παιδιού : είναι ουσιαστικό. κοινό. δίχτυ. πτώση ή και άλλα δευτερεύοντα στοιχεία . αριθμός.τ. δηλαδή: Τι μέρος του λόγου είναι. ουδέτερο . Ας δούμε παραδειγματικά την κλίση δύο τέτοιων ουδετέρων : Ενικός αριθμός Ονομαστική το οξύ το δόρυ Γενική του οξέος του δόρατος Αιτιατική το οξύ το δόρυ Κλητική . το γένος.οξύ . του ουσιαστικού το παιδί. ΑΣΚΗΣΗ Να αναγνωρίσεις τις λέξεις : τις φίλες.» (Δες σχετικά το μάθημα 23 ) ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ή ΤΕΧΝΟΛΟΓΗΣΗ : Πολλές φορές μας έχει ζητηθεί να αναγνωρίσουμε το «τάδε» ουσιαστικό. βράδυ.δόρατα ΣΗΜΕΙΏΣΗ : Και τα δύο αυτά ουδέτερα ανήκουν στις εξαιρέσεις του γνωστού κανόνα : «τα ουδέτερα σε –ι γράφονται με γιώτα εκτός των : δάκρυ. δόρυ. πτώσης γενικής. το Γιάννη.

Νίκ-ος. νησι-ώτης. Τα θηλυκά που τελειώνουν σε –ιά (με τον τόνο στο «ά» ) γράφονται με ι (γιώτα). κλη-τήρας. ευγνωμ-οσύνη. βασίλι-σσα. Τα θηλυκά που τελειώνουν σε –η γράφονται με η (ήτα). Εξαιρούνται ουδέτερα που προέρχονται από ρήματα σε –ευω :γιατρειά. πριγκήπι-σσα. αγ-ώνας. Ασπασ-ία. ναύαρχ-ος. 4. Τα αρσενικά που τελειώνουν σε –ώνας γράφονται με ω (ωμέγα). εργασ-ία. Θε-ός. ο κηδεμόνας. 3. δύναμ-η. ο κανόνας. 7. Εξαιρείται το «μάρτυρας». βρά-χος. Εξαιρούνται: ο αγρότης. 9. 10. καλ-οσύνη. Τα θηλυκά που τελειώνουν σε –ία (με τόνο στο «ί») γράφονται με ι (γιώτα). ελπ-ίδα. Ηπειρ-ώτης. Τα αρσενικά που τελειώνουν σε –τηρας. δικαι-οσύνη. κολακεύω → κολακεία. βραδ-ιά. στρατιώτ-ης. πατρι-ώτης. νιπ-τήρας. ο συνωμότης. . θάλα-σσα Τα θηλυκά που τελειώνουν σε –σσα γράφονται με δύο σ (σσ). μαμ-ή. Β’ ΘΗΛΥΚΑ 6. Εξαιρούνται τα θηλυκά που προέρχονται από ρήματα σε –εύω: βασιλεύω→ βασιλεία. τύχ-η. ο δημότης. ο Στρυμόνας. 5. ο ιππότης. εφημερ-ίδα. μέλι-σσα. γράφονται με η (ήτα). ο τοξότης. τραγουδιστ-ής. ελαι-ώνας. 11. ο Μακεδόνας. παντρειά. σοδειά. ανεμισ-τήρας. Εξαιρούνται: ο ηγεμόνας. 8. γιαγ-ιά. Τα αρσενικά σε –ης γράφονται με η (ήτα) σω-τήρας. γαρ-ίδα. Τα αρσενικά που τελειώνουν σε –ωτης γράφονται με ω (ωμέγα). Τα θηλυκά που τελειώνουν σε –ιδα γράφονται με ι (γιώτα).49 Μάθημα 30ο Η ορθογραφία των καταλήξεων των ουσιαστικών Α’ αρσενικά 1. τυφ-ώνας. παιδεύω → παιδεία. Εξαιρούνται: η Λάρισα. υγρασ-ία. Τα αρσενικά ουσιαστικά που τελειώνουν σε –ος γράφονται με ο (όμικρον). φωλ-ιά. 2. δουλειά. νικητ-ής. η σάρισα (είδος ακοντίου).

Γ’ ΟΥΔΕΤΕΡΑ 12...ρας το τειχ. η καλοσ. Κλητ.. Γεν. 14. παιδ-ί. Τα ουδέτερα που τελειώνουν σε –ι γράφονται με ι (γιώτα).. χορτάρ-ι. πάθ-η.. κρεμμύδι. Τα ουδέτερα που στον πληθυντικό τελειώνουν σε –η γράφονται με η (ήτα). 16. δάσ-η. πατη-τήρι. πο-τήρι. ψωμοτύρι.α το ψωμοτ. καρύδι.της ο μαρτ.. Εξαιρούνται :βράδυ.σα ο καν. κρατη-τήριο.. η Λαρ…σα ο πολεμιστ.. η φωτ.ρ. δόρυ.α η μαγείρ.. ο αμπελ.ς το φύλλ. μύδι.. οξύ.χ..δα 2. Πληθυντικός Ονομ. με ι (γιώτα). τυρ-ί.νας τα τειχ..νας το φιλ. στάχυ.. η β. ανταλλακ-τήριο. Εξαιρούνται : αντικλείδι.. Τα ουδέτερα που τελειώνουν σε –τήρι γράφονται με η (ήτα) στην παραλήγουσα. η απελπισ. 13. Εξαιρούνται τα ουδέτερα που έχουν δεύτερο συνθετικό τη λέξη «τυρί». Συμπλήρωσε γράμματα και τόνους : ο Νασ… ο Ηπειρ. απ-ίδι.. φρύδι.νας ο συνωμ. το οξύ. δάκρυ.. Εξαιρείται : «το κτίριο» ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.ς η δουλ…α τα λαθ..νας η τύχ. δίχτυ. το δίχτυ. Τα ουδέτερα που τελειώνουν σε –ίδι γράφονται ..ς ο φιλ..50 Τα θηλυκά που τελειώνουν σε –οσύνη γράφονται με ο (όμικρον) και υ (ύψιλον). η σοδ…α το μυδ. παρατηρη-τήριο..ρας ο τοιχ. στρείδι.. ο δημαρχ… η φυλ. Ενικός αριθμός Ονομ.. Π.Να κλιθούν : το παιδί. αγόρ-ι. μέρ-η. ο ηγεμ.της ο κλητ..και στην παραλήγουσα. αριθμ . Τα ουδέτερα που τελειώνουν σε -τήριο γράφονται με η (ήτα) στην προπαραλήγουσα. γρασ-ίδι.. τρεχαν-τήρι.ν.. ο αι. Αιτ. 15.. ταξ-ίδι.. γαλοτύρι. το βράδυ.

. Αιτ.51 Γεν. Κλητ.

{Πρέπει εδώ να αναφέρουμε το ευνόητο: τα επίθετα έχουν τον ίδιο αριθμό και πτώση με το ουσιαστικό που χαρακτηρίζουν.λ. Θυμάμαι τα ατέλειωτα και ξεσυλλόγιαστα παιχνίδια. Έτσι το επίθετο «μεγάλο» μας δείχνει τι λογής είναι το δέντρο. Τα επίθετα έχουν τρία γένη :αρσενικό. ουδέτερο.Να υπογραμμίσεις τα επίθετα του κειμένου και να τα γράψεις στον πίνακα της επόμενης σελίδας στα τρία γένη του ενικού αριθμού : « Το χωριό μου είναι μεγάλο και ορεινό. Θυμάμαι ως και τον Τζακ . θηλυκό. Πέσαμε με το ποδήλατο σε μια απότομη στροφή.τ. Έτσι… ΕΠΙΘΕΤΑ: είναι οι λέξεις που μας δείχνουν τι λογής είναι τα ουσιαστικά ή αλλιώς τι ιδιότητα έχουν τα ουσιαστικά. Το σπίτι που γεννήθηκα είναι το πρώτο ψηλό σπίτι στην είσοδο του χωριού. το επίθετο «καλός» μας δείχνει τι λογής είναι ο μαθητής.} ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.52 Μάθημα 31ο Τα επίθετα (γενικά – αριθμοί – γένη ) ΕΝΔ. Π. ρηχή. Ο Γιώργος είναι πολύ καλός μαθητής. Βρίσκεται πίσω από μια παλιά και άχρηστη αποθήκη.όπως και τα άλλα κλιτά. το μαλλιαρό σκύλο της κυρα-Μερόπης………. καλός. Στις παιδικές μου αναμνήσεις όλα φαντάζουν όμορφα. Οι υπογραμμισμένες λέξεις που αναφέρονται σε ουσιαστικά λέγονται επίθετα (μεγάλο. βαθύς).. Αυτή η λίμνη είναι ρηχή. ΦΡΑΣΕΙΣ : Στην αυλή υπάρχει ένα μεγάλο δέντρο. έτσι και τα επίθετα έχουν δύο αριθμούς: ενικό και πληθυντικό.» αρσενικό θηλυκό ουδέτερο . κ. Τι αξέχαστα χρόνια! Θυμάμαι ακόμα τον ασπρομάλλη γέροντα που καθόταν πάντοτε στο πέτρινο πεζούλι του ψηλού αυλόγυρου της εκκλησίας μας.: αρσενικό θηλυκό ουδέτερο ο μεγάλος πλάτανος η μεγάλη αυλή το μεγάλο σπίτι ο κόκκινος τοίχος η κόκκινη μπογιά το κόκκινο τηλέφωνο ο πλατύς δρόμος η πλατιά θάλασσα το πλατύ ποτάμι ο ωραίος κήπος η ωραία εκδρομή το ωραίο πουκάμισο Φυσικά . Στην τετράγωνη αυλή σώζονται ακόμα δυο γέρικα δέντρα και κάποιες σκόρπιες ρίζες από κείνες τις κατακόκκινες αρωματικές τριανταφυλλιές.χ.

Η …………. κάμπος. βουνό. Η………… κάμπια. Το ……. λαμπρός. μαθητής. Συμπλήρωσε τις φράσεις με τα επίθετα της παρένθεσης στην κατάλληλη πτώση και στο κατάλληλο γένος. ψηλός..53 ο μεγάλος ο ορειν… η μεγάλη το μεγάλο 2. Είναι …………………. Ο ……………. νέος. Ο ……………. σκοτεινός. παιδί. 3. ήλιος. κατάλληλη. . Το …………. Είναι …………………... Η μπλούζα είναι (από μαλλί). αυτοκίνητο. γρήγορος. Ο …………. κατοικία. Το ………….. Είναι ………………….. πράσινος. νύχτα. Είναι …………………. Η …………. Να αντικαταστήσεις τι λέξεις της παρένθεσης με τα παραγόμενα επίθετα : Το ποτήρι είναι (από γυαλί). Έρχεται ο ……… χρόνος. γελαστός. ισόγειος) Αυτή η ταινία είναι. Είναι …………………… Τα πιάτα είναι ( από πηλό ).. Το σπίτι είναι (από πέτρα) . κατάλληλος. Η γκοφρέτα είναι (από σοκολάτα). (εύφορος. εργατικός..

μεγάλοι . Το χωριουδάκι έδειχνε όμορφο. -η. Ας δούμε όμως αυτά τα επίθετα στα τρία γένη : αρσενικό θηλυκό ουδέτερο ο άσπρος η άσπρη το άσπρο ο λαμπερός η λαμπερή το λαμπερό ο μεγάλος η μεγάλη το μεγάλη ο όμορφος η όμορφη το όμορφο Ακολουθεί η κλίση τους. γράμμα πριν την κατάληξη ) σύμφωνο. -ο ΕΝΔΕΙΚΤ. τυχερός.λ.τ.μεγάλη . κ.μεγάλε .} ΑΣΚΗΣΕΙΣ . Π. 3.μεγάλο Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι μεγάλοι οι μεγάλες τα μεγάλα Γενική των μεγάλων των μεγάλων των μεγάλων Αιτιατική τους μεγάλους τις μεγάλες τα μεγάλα Κλητική . -ο) και προπαροξύτονα (όμορφος. -ο» κλίνονται: καλός (-η. Όπως το «μεγάλος. -η.μεγάλες . νόστιμος. -η. αρκεί να έχουν χαρακτήρα (τελευταίο δηλ. -ο).τ.ουδέτερο: Ενικός αριθμός Ονομαστική ο μεγάλος η μεγάλη το μεγάλο Γενική του μεγάλου της μεγάλης του μεγάλου Αιτιατική το μεγάλο τη μεγάλη το μεγάλο Κλητική . πράσιν-ος. -η. -ο) χωρίς όμως καμιά διαφορά στην κλίση τους. κόκκινος. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι επίθετα που το αρσενικό τους τελειώνει σε –ος. Ο τόνος δεν κατεβαίνει σε καμιά περίπτωση. νόστιμ-ος. ΦΡΑΣΕΙΣ : Ο τοίχος είναι άσπρος.54 Μάθημα 32ο Επίθετα σε –ος. Σήμερα ήρθε ο μεγάλος αδερφός μου. παροξύτονα (μεγάλος.λ.{γενικά τα επίθετα με το αρσενικό σε –ος. άσπρος.μεγάλα ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. -ο). 2. Στην κατηγορία αυτών των επιθέτων υπάρχουν οξύτονα (καλός. κ.θηλυκό. κατά σειρά αρσενικό. -η. Η μέρα είναι λαμπερή.χ. κακός.

Γράψε τα επίθετα στα τρία γένη : Ενικός αριθμός Ο τυχερός λαχνός το πράσινο τετράδιο Πληθυντικός αριθμός αρσενικό ο μαύρος ο άσπρος θηλυκό η λαμπερή η υπέροχη ουδέτερο το σιωπηλό ο μοναδικός το γυάλινο .55 1.. Ενικός αριθμός Ονομαστική Γενική ….Να κλίνεις μαζί το επίθετο με το αντίστοιχο ουσιαστικό : Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική 3.Να κλίνεις το επίθετο μαύρος στα τρία γένη. Πληθυντικός αριθμός 2.

πλούσιε . ο δόλιος ο μέτριος ο θαρραλέος ο άγιος . άγρ-ι-ος. θηλ. κ. τεράστιος. ενικ. Γεν. -ο Ο βουνίσιος αέρας μου κάνει καλό. Σαν το «πλούσιος» κλίνονται : τίμιος.πλούσια Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι πλούσιοι οι πλούσιες Γενική των πλούσιων των πλούσιων Αιτιατική τους πλούσιους τις πλούσιες Κλητική .56 Μάθημα 33ο Επίθετα σε -ος. δόλιος. -ο και είναι είτε παροξύτονα είτε προπαροξύτονα.πλούσια * Μερικές φορές λέμε «των πλουσίων». -α. άγριος.: «Αυτό το αυτοκίνητο είναι ενός πλουσίου. Αυτό συμβαίνει κανονικά μόνο όταν η λέξη πλούσιος έχει τη θέση ουσιαστικού στην πρόταση Π.α. Στους δρυμούς συναντάς την άγρια φύση. Ο θείος μου αγόρασε μια ωραία βάρκα. ωραίος.χ. -α. αρσ. βουνίσ-ι-ος. ΑΣΚΗΣΗ Γράψε τα επίθετα στο γένος και την πτώση που πρέπει : Ονομ. πληθ. Οι γείτονές μας είναι πλούσιοι. Κλητ.πλούσιες το πλούσιο του πλούσιου το πλούσιο .πλούσιοι .» «Αυτό το αυτοκίνητο είναι ενός πλούσιου ανθρώπου. πλούσ-ι-ος. αρσ. ενικ. άγιος. Π.χ. τέλειος. 32ο) ως προς την κατάληξη των θηλυκών (εδώ είναι –α).» ΣΗΜΕΙΩΣΗ Αυτή η κατηγορία επιθέτων διαφέρει απ’ την προηγούμενη (μαθ.πλούσιο τα πλούσια των πλούσιων τα πλούσια . αρσ. Γεν. Έτσι λοιπον στα επίθετα αυτής της κατηγορίας το τελευταίο γράμμα πριν την κατάληξη είναι φωνήεν. Ας δούμε την κλίση τους: Ενικός αριθμός Ονομαστική ο πλούσιος η πλούσια Γενική του πλούσιου* της πλούσιας Αιτιατική τον πλούσιο την πλούσια Κλητική . μέτριος. Τα επίθετα που υπογραμμίσαμε καταλήγουν σε –ος. πληθ.

Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ενικός αριθμός ο γλυκός η γλυκιά του γλυκού της γλυκιάς το γλυκό τη γλυκιά .γλυκές το γλυκό του γλυκού το γλυκό .π.γλυκέ . κρητικιά. κ. Είδα μια ταινία με θέμα τις κακές μάγισσες.γλυκιά Πληθυντικός αριθμός οι γλυκοί οι γλυκές των γλυκών των γλυκών τους γλυκούς τις γλυκές . κρητικός. οι γλυκές και οι γλυκιές. Αλλά και στον ενικό πολλά απ’ τα θηλυκά της κατηγορίας έχουν διπλούς τύπους : φτωχιά. ΑΣΚΗΣΗ Κλίνε μαζί: η θηλυκιά αλεπού. θηλυκός. Θυμάσαι πώς λέγονται τα ουσιαστικά σαν το «αλεπού. φτωχός. Το κρητικό κρασί είναι το καλύτερο. Ενικός αριθμός Ονομ. Κλητ. Πληθυντικός αριθμός . κακός. κ. Όμοια κλίνονται :μαλακός. Ας δούμε την κλίση τους. -ιά.φτωχή.α. Αιτ.κρητική.χ. ζακυνθινός.γλυκά ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. Τα υπογραμμισμένα επίθετα είναι όλα οξύτονα και η μοναδική διαφορά με τα επίθετα του προηγούμενου μαθήματος είναι η κατάληξη του θηλυκού : -ιά. -ό Η καραμέλα ήταν πολύ γλυκιά. και το μοναδικό παροξύτονο της κατηγορίας του : φρέσκος.γλυκοί . οι κακές και οι κακιές.57 Μάθημα 34ο Επίθετα σε -ός.α. νηστικός. γνωστικός. Πολλά απ’ αυτά τα επίθετα έχουν δύο τύπους θηλυκού στον πληθυντικό .αλεπούδες».γλυκό τα γλυκά των γλυκών τα γλυκά . Γεν. Η Μαρία και η Νίκη είναι φτωχές κοπέλες. 2.

παχύς.α. μακρύς. Σαν το «βαθύς» κλίνονται: βαρύς. -ύ (βαθύς. δασεία. που έχουν πια το χαρακτήρα ουσιαστικού Π. -ύ « Η θάλασσα γύρω από το νησί μου είναι βαθιά. βαθιά. Το υ (ύψιλον) διατηρείται μόνο στον ενικό του αρσενικού και του ουδετέρου. Μέχρι το σπίτι μου έχω μακρύ δρόμο να κάνω. 2. ΑΣΚΗΣΗ Γράψε τα επίθετα στη αιτιατική πληθυντικού στα τρία γένη : ο φαρδύς ο παχύς ο πλατύς . η βαρεία. περιφραστικούς τύπους («από το βαθύ ποταμό» αντί «του βαθιού ποταμού») ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. η οξεία (οξύς= κοφτερός. Ας δούμε την κλίση τους : Ενικός αριθμός Ονομαστική ο βαθύς η βαθιά το βαθύ Γενική --------‫ ٭‬της βαθιάς -------. -ιά. πλατεία. φαρδύς. οξεία. Σημερινά κατάλοιπα της γλώσσας μας είναι μερικά από τα θηλυκά αυτής της κατηγορίας. ταχύ). Στον πληθυντικό μετατρέπεται σε ι (γιώτα) 3.κ. -ύ.βαθύ Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι βαθιοί οι βαθιές τα βαθιά Γενική των βαθιών των βαθιών των βαθιών Αιτιατική τους βαθιούς τις βαθιές τα βαθιά Κλητική . Στην αρχαία ελληνική γλώσσα τα γένη αυτών των επιθέτων είχαν τις εξής καταλήξεις : -ύς.βαθιά . μακρύ και βαρύς. ταχεία. μακρύς. η βαρεία (είδος τόνου). αντί γενικής. πλατύς.» Οι λέξεις που υπογραμμίσαμε εδώ είναι επίθετα με καταλήξεις: -ύς.βαθιοί . -εία. μακριά.χ. Για παράδειγμα: ο βαρύς. η δασεία (δασύς =πυκνός. η ταχεία = είδος τρένου (ταχύς.βαθύ . βαθύ. βαρύ ). η πλατεία (πλατύς. -ιά.‫٭‬ Αιτιατική το βαθύ τη βαθιά το βαθύ Κλητική . το βαρύ. οξύ). κ.βαθιές . δασύ). Ξαφνικά μέσα στο δάσος ακούστηκε ένας βαρύς κρότος.α.58 Μάθημα 35ο Επίθετα σε -ύς. πλατύ). βαριά.βαθιά ‫٭‬Συνήθως χρησιμοποιούμε.

Ενικός αριθμός Ονομ. ιά.59 Μάθημα 36ο Επίθετα σε –ής. Κλητ. Να η κλίση τους : Ενικός αριθμός Ονομαστική ο θαλασσής η θαλασσιά Γενική -. η σταχτιά. -ί (ο σταχτής. Πληθυντικός αριθμός Ονομ. ΑΣΚΗΣΗ Να κλιθούν μαζί : «ο χρυσαφής ήλιος» και «η βυσσινιά φούστα» .θαλασσιά Με τον ίδιο τρόπο κλίνονται :χρυσαφής. Γενική Αιτιατ. Το παντελόνι είχε κανελί χρώμα.θαλασσιά Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι θαλασσιοί οι θαλασσιές Γενική των θαλασσιών των θαλασσιών Αιτιατική τους θαλασσιούς τις θαλασσιές Κλητική . -ιά. Κλητ.θαλασσή .θαλασσιές το θαλασσί -. . καφετής.---------της θαλασσιάς Αιτιατική το θαλασσή τη θαλασσιά Κλητική .θαλασσιοί .θαλασσί τα θαλασσιά των θαλασσιών τα θαλασσιά . βυσσινής. το σταχτί).α. Γενική Αιτιατ.---------το θαλασσί . μαβής. Η Μαρία φόρεσε σήμερα την καινούρια θαλασσιά φούστα. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι επίθετα σε –ής.(επίθετα που σημαίνουν χρώμα). Όλα τα επίθετα αυτής της κατηγορίας είναι οξύτονα και ο τόνος δεν αλλάζει θέση σε καμιά πτώση. -ί Δίπλα μου περνούσε ο κυρ-Γιάννης πάνω στο σταχτί του γαϊδουράκι. κ.

Άλλα επίθετα σχηματίζονται με τις καταλήξεις –ας.γκρινιάρηδες . Π.χ.γκρινιάρα Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι γκρινιάρηδες οι γκρινιάρες Γενική των γκρινιάρηδων -. ο ξανθομάλλης. ο πρασινομάτης. «μύτη». Τα επίθετα που υπογραμμίσαμε είναι ανισοσύλλαβα σε –ης. Ας δούμε την κλίση τους: Ενικός αριθμός Ονομαστική ο γκρινιάρης η γκρινιάρα Γενική του γκρινιάρη της γκρινιάρας Αιτιατική το γκρινιάρη τη γκρινιάρα Κλητική .-----------Αιτιατική τους γκρινιάρηδες τις γκρινιάρες Κλητική .γκρινιάρικο τα γκρινιάρικα των γκρινιάρικων τα γκρινιάρικα . υπναράδικο). κ.γκρινιάρικα ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. -α.λ. -ού. υπναρού. ζηλιάρικο).(υπναράς. ο κατσούφης. ο ζηλιάρης και διάφορα σύνθετα επίθετα από τις λέξεις: «μαλλί».γκρινιάρη . ο ζημιάρης. -άδικο. -ικο (ζηλιάρης. «χέρι». -ικο Ο Γιώργος και η Μαρία είναι ζηλιάρικα παιδιά. το ξανθομάλλικο. Σαν το «γκρινιάρης» κλίνονται: ο ακαμάτης. «μάτι».τ. η ξανθομαλλούσσα ή ξανθομαλλού. 3.α.γκρινιάρες το γκρινιάρικο του γκρινιάρικου το γκρινιάρικο . -α. ζηλιάρα. ο σγουρομάλλης. κ. 2. Μερικά επίθετα αυτής της κατηγορίας παίρνουν στο θηλυκό την κατάληξη –ου ή –ούσα. Ο Ψαρής είναι ο πιο πεισματάρης γάιδαρος σ’ όλο το χωριό. ΑΣΚΗΣΗ Γράψε από ποιο ρήμα προέρχονται τα επίθετα : γκρινιάρης ζηλιάρης αρρωστιάρης πεισματάρης φοβητσιάρης ζημιάρης < ………………… <………………… <………………… <………………… <………………… <………………… . Νίκο σταμάτα πια ! Είσαι γκρινιάρης.χ. Π.60 Μάθημα 37ο Ανισοσύλλαβα επίθετα σε –ης.

διεθνές τα διεθνή των διεθνών τα διεθνή . η ασταθής. ο. ο. το απρεπές. . η συνεπής.διεθνή ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σαν το «διεθνής» κλίνονται: ο. η απρεπής. το ακριβές. Πληθυντικός αριθμός οι πολλοί οι πολλές των πολλών των πολλών τους πολλούς τις πολλές . ο.πολλές το πολύ ………… το πολύ ……… τα πολλά των πολλών τα πολλά .61 Μάθημα 38ο Ανώμαλα επίθετα Α’ ΤΟ ΕΠΙΘΕΤΟ «ο πολύς.πολλοί . η ακριβής. κ. το ασταθές. ο. της πολλής τον πολύ την πολλή …………. ο.. η πολλή. το συνεπές. η συνεχής.α. η ελώδης. το ελώδες.. το συνεχές.πολλά Β’ ΤΑ ΕΠΙΘΕΤΑ ΜΕ ΤΡΙΑ ΓΕΝΗ ΚΑΙ ΔΥΟ ΚΑΤΑΛΗΞΕΙΣ: αρσενικό και θηλυκό Ενικός αριθμός Ονομαστική ο (η) διεθνής Γενική του (της) διεθνούς Αιτιατική το (τη) διεθνή Κλητική . το πολύ» Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Ονομαστική γενική Αιτιατική Κλητική Ενικός αριθμός ο πολύς η πολλή ………….διεθνή Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι διεθνείς Γενική των διεθνών Αιτιατική τους (τις) διεθνείς Κλητική . ……….διεθνείς ουδέτερο το διεθνές του διεθνούς το διεθνές .

62 Μάθημα 39ο Τα παραθετικά των επιθέτων ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο Βασίλης είναι μικρός. Ο σχηματισμός του σχετικού υπερθετικού γίνεται με το συγκριτικό (μονολεκτικό ή περιφραστικό) μαζί με το άρθρο που προηγείται. Όταν το επίθετο φανερώνει πως ένα ουσιαστικό έχει μια ιδιότητα σε μεγαλύτερο βαθμό από ένα άλλο ουσιαστικό. Σχετικός υπερθετικός βαθμός: (Ο Δημήτρης είναι ο πιο ψηλός. Θετικός βαθμός:(Ο Βασίλης είναι μικρός). μικρός) αλλά σε διαφορετικούς βαθμούς σύγκρισης.α. παχ-ύτερος. πιο βαρύς. Συγκριτικός βαθμός:(Ο Νίκος είναι μικρότερος απ’ το Βασίλη).α. μα ο Νίκος είναι μικρότερος απ’ το Βασίλη. Π.: πιο καλός. τότε το επίθετο λέγεται σχετικού υπερθετικού. επικερδ-έστερος. Τους τύπους αυτών των επιθέτων τους ονομάζουμε βαθμούς του επιθέτου ή παραθετικά. ο ψηλότερος ή ο πιο ψηλός. Οι μαθητές αυτοί είναι έξυπνοι μα και της τρίτης τάξης είναι πολύ έξυπνοι. Ο Δημήτρης είναι ο πιο μικρός.κ. Δηλαδή άλλο ουσιαστικό έχει την ιδιότητα που εκφράζει το επίθετο σε μικρότερο βαθμό και άλλο σε περισσότερο. Απόλυτος υπερθετικός: (είναι πολύ έξυπνοι) Όταν το επίθετο φανερώνει πως το ουσιαστικό έχει μια ιδιότητα σε πολύ μεγάλο βαθμό χωρίς να γίνεται σύγκριση με άλλα ουσιαστικά. -τερη.χ.) Όταν το επίθετο φανερώνει πως το ουσιαστικό έχει μια ιδιότητα σε βαθμό ανώτερο από όλα τα όμοιά του. 3β. κ. Αυτοί οι τύποι είναι: 1. ψηλ-ότερος. τότε το επίθετο λέγεται συγκριτικού βαθμού. κ. κ. Β’ Μονολεκτικά: Από το θετικό του επιθέτου με την κατάληξη – τερος.: ο μικρότερος ή ο πιο μικρός. Όταν το επίθετο φανερώνει μόνο πως ένα ουσιαστικό έχει απλώς μια ιδιότητα τότε λέμε ότι αυτό το επίθετο είναι θετικού βαθμού. -τερο. .α) άλλα την κατάληξη –ύτερος (βαρ-ύτερος. κ. 2. Ο συγκριτικός βαθμός σχηματίζεται με δυο τρόπους : Α’ Περιφραστικά: Από το θετικό του επιθέτου μαζί με το ποσοτικό επίρρημα «πιο».χ. Τα υπογραμμισμένα επίθετα μας δείχνουν ιδιότητες των ουσιαστικών (έξυπνος.α. πιο ψηλός.α. Έτσι άλλα απ’ αυτά σχηματίζουν την κατάληξη –ότερος (μικρ-ότερος.) και άλλα την κατάληξη –έστερος (επιμελ-έστερος.). 3α. Π.

-ύτατος. (ωραι-ότατος. μισός. (χθεσινός. περισσότερο –βέβαια. :ασημένιος.χ. γαλλικός. επιμελ-έστατος. 4. γ) Αυτά που δείχνουν καταγωγή. περσινός. ανώτατος(<άνω) ή κατώτερος (<κάτω). χωριστός. μαύρος. αυριανός.α. . ιταλικό. ψεύτικος. Π.) Ας δούμε όμως δυο παραδείγματα για να έχουμε μια ολοκληρωμένη εικόνα: ΘΕΤΙΚΟΣ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ Περιφραστικ μονολεκτικό ό πιο όμορφος ομορφότερος πιο ωραίος ωραιότερος ΥΠΕΡΘΕΤΙΚΟΣ απόλυτο μονολεκτικό περιφραστικό ο ομορφότερος ή ο ομορφότατος πολύ πιο όμορφός όμορφος ο ωραιότερος ή ο πιο ωραιότατος πολύ ωραίος ωραίος σχετικό όμορφος ωραίος ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. Οοοο0 αθάνατος.α. πέτρινος.α.α. κ. Υπάρχουν μερικές κατηγορίες επιθέτων που δεν σχηματίζουν παραθετικά : α) Αυτά που μας λένε από τι υλικό είναι τα ουσιαστικά. πολύ.α. ορεινός. (Θεσσαλονικιός. κ. 3. κ.χ.α.) ε) Αυτά που δείχνουν χρόνο. βαρύ-τατος.) στ) Τα επίθετα που φανερώνουν μια κατάσταση που δεν αλλάζει. ανώτερος. Εξαιρείται 0 «λευκός».Μερικά επίθετα σχηματίζουν με ανώμαλο τρόπο τα μονολεκτικά παραθετικά τους: ΘΕΤΙΚΟΣ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΑΠΟΛΥΤΟΣ ΥΠΕΡΘΕΤΙΚΟΣ απλός απλούστερος απλούστατος γέρος γεροντότερος ---------------κακός χειρότερος καλός καλύτερος άριστος λίγος λιγότερος ελάχιστος μεγάλος μεγαλύτερος μέγιστος μικρός μικρότερος ελάχιστος πολύς περισσότερος --------------2. κ. σχηματίζουν.) δ) Αυτά που δείχνουν τόπο. κυρίως τα ποσοτικά ή τα βεβαιωτικά.κ. ξύλινος.α.α. Π.α.χ. κ. κ. κ.) β) περιφραστικά: με το επίρρημα «πολύ» και το θετικό του επιθέτου. Μερικά παραθετικά που προέρχονται από αρχαίες (κυρίως) προθέσεις δεν έχουν θετικό βαθμό. κ. πολύ μικρός. -έστατος. β) Αυτά που μας δείχνουν χρώμα (άσπρος.). Π.63 τότε το επίθετο είναι απόλυτου υπερθετικού βαθμού Ο σχηματισμός του απόλυτου υπερθετικού γίνεται με δυο τρόπους: α) μονολεκτικά: με το θετικό και την κατάληξη –ότατος. (θαλασσινός. (πολύ ψηλός. βεβαιότατα. χορτάτος. Παραθετικά γενικά δεν σχηματίζουν οι παθητικές μετοχές ενώ τα επιρρήματα.

ΠΕΡΙΦΡΑΣΤΙΚΟΣ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΑΠΟΛΥΤΟ ΥΠΕΡΘΕΤΙΚΟ (μονολεκτικό) .64 ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. ΠΕΡΙΦΡ. ΣΧΕΤΙΚΟ ΑΠΟΛΥΤΟ ΜΟΝΟΛ. Συμπλήρωσε τους βαθμούς που λείπουν: ΘΕΤΙΚΟΣ εξυπνος ωραιότατος πιο τρελός τέλειος πιο μεγάλος λίγος πιο λεπτός ημερότατος πιο αγνός εργατικός φιλικός σπανιότατος βολικότατος πιο νόστιμος κομψός πιο σκοτεινός επιβλαβής πιο πλατύς παχύτατος κοφτερός λαμπρότατος ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΥΠΕΡΘΕΤΙΚΟΣ ΠΕΡΙΦΡ. Συμπλήρωσε τον πίνακα των παραθετικών: ΘΕΤΙΚΟ πλούσιος σοφός βαθύς φαρδύς επικερδής 2. ΜΟΝΟΛ.

Το απόλυτο αριθμητικά «δύο» και όλα τα αριθμητικά από το «πέντε» μέχρι το «εκατό» έχουν ένα τύπο για και τα τρία γένη. εβδομήντα πέντε). Τα αριθμητικά από το «διακόσια» και πάνω έχουν τρία γένη και κλίνονται. . στον πληθυντικό. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι επίθετα που δηλώνουν κάποιο αριθμό (ένας. Τα υπόλοιπα αριθμητικά (ένα. τριάντα οχτώ. ζώα ή πράγματα. δύο.65 Μάθημα 40ο Τα αριθμητικά Α’ ΑΠΟΛΥΤΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ένας από μας είχε τη δύναμη να το κάνει. Ο κυρ-Νίκος έχει ένδεκα παιδιά. ένδεκα) και λέγονται απόλυτα αριθμητικά. τρία. τέσσερα) έχουν τρία γένη και κλίνονται έτσι: Αρσενικό Ονομαστική ένας Γενική ενός Αιτιατική ένα(ν) θηλυκό μία μίας μία ουδέτερ ο ένα ενός ένα ουδέτερο τρία τέσσερα τριών τεσσάρων τρία τέσσερα αρσενικό και θηλυκό Ονομαστική τρεις τέσσερις Γενική τριών τεσσάρων Αιτιατική τρεις τέσσερις ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. φυσικά. Τα αριθμητικά από το 13 μέχρι το 19 γράφονται με μια λέξη (δεκαπέντε. Απόλυτα αριθμητικά είναι τα αριθμητικά που φανερώνουν ορισμένο πλήθος από πρόσωπα. Ο Τηλέμαχος είχε μαζί του δύο ευρώ. ενώ από το 21 και πάνω με δυο λέξεις (είκοσι επτά. 2. δεκαεννιά).

χ. Τα πρώτα τακτικά αριθμητικά είναι: πρώτος. . πεντάδα. κ. Στο σπίτι περάσαμε διπλά παράθυρα. πενταπλάσιος. δέκατος τρίτος. . κ. τέταρτος.λ. Οι υπογραμμισμένες λέξεις εκφράζουν κι αυτές κάποιον αριθμό (είναι αριθμητικά) αλλά δεν ανήκουν στην ομάδα των απόλυτων αριθμητικών. ουσιαστικό). τριπλάσιος. 3. Τα αριθμητικά ουσιαστικά (λέγονται και περιληπτικά ουσιαστικά): Είναι ουσιαστικά που σχηματίζονται από τα απόλυτα αριθμητικά και τις καταλήξεις –(α)ριά ή –άδα και σημαίνουν την ομάδα όμοιων αντικειμένων. έκτος. εκατοντάδα. Τα πολλαπλασιαστικά αριθμητικά: Αυτά φανερώνουν από πόσα απλά μέρη αποτελείται κάτι και τελειώνουν σε –πλός.τ. 4. Π. -πλή. δεύτερος.α. -πλάσια. Στο απόλυτο αριθμητικό «ένας» αντιστοιχούν: πρώτος (τακτικό).με δύο λέξεις από το 13 μέχρι το 19. κ.66 Μάθημα 41ο Τα αριθμητικά (συνέχεια) ΤΑΚΤΙΚΑ. πενταπλός. δέκατος έκτος. Στην πρώτη φράση λοιπόν βλέπουμε ότι ο Απρίλιος είναι ο πέμπτος στη σειρά από την ομάδα των μηνών ενός έτους. 3. πέμπτος. έβδομος. όγδοος. τρίτος. Αγοράσαμε μια δωδεκάδα πιάτα. Π. Π. το ίδιο και το εννιακόσια 000ενώ το ενενήντα με ένα νι (ν). εννιαπλός. διπλάσιος. Τα τακτικά αριθμητικά. Ο αριθμός εννιά γράφεται με δύο νι (νν). προσώπων ή ζώων. Τα αναλογικά αριθμητικά:Αυτά φανερώνουν πόσες φορές μεγαλύτερο είναι ένα ποσό από ένα άλλο και τελειώνουν σε -πλάσιος. Ας αναφέρουμε μερικά: διπλός. απλός (πολλ/κό). αλλά σε άλλες ομάδες που τις αναφέρουμε εδώ: 1.α. 2. τριάδα.α.χ. ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΤΙΚΑ. δέκατος. εννιαπλάσιος.χ. εκατονταπλάσιος. εννιάδα. κ. δυάδα. 2. Τα τακτικά αριθμητικά γράφονται -αντίθετα με τα απόλυτα.α. -πλό. τριπλός. ένατος. κ. Ο γιατρός παίρνει διπλάσιο μισθό από τη νοσοκόμα. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. ΑΝΑΛΟΓΙΚΑ. ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο Απρίλιος είναι ο τέταρτος μήνας. -πλάσιο. μονάδα (αριθ. Αυτά φανερώνουν τη θέση που παίρνει κάποιος ή κάτι σε μια σειρά από πράγματα ή πρόσωπα ίδιας κατηγορίας ή ομάδας. εκατονταπλός.

τριπλάσιος. διπλός. Α)………………………………………………………………………. δωδεκάδα. Σχημάτισε φράσεις με τα αριθμητικά : έκτος. Οι αριθμοί στα αρχαία ελληνικά γράφονταν με τα γράμματα της αλφαβήτας όπως στον παρακάτω πίνακα : 1=α΄ 2=β΄ 3=γ' 4=δ' 5=ε' 6=στ΄ 7=ζ΄ 8=η' 9=θ' 60=ξ΄ 10=ι' 70=ο' 11=ια' 12=ιβ' 80=π' 90=ϡ 16=ιστ' 20=κ' 100=ρ' 21=κα' 30=λ' 40=μ 50=ν' ΄ 102=ρ 120=ρκ 135= 200= 300=τ΄ 400=υ' 500=φ΄ β΄ ΄ ρλε' σ΄ 5. ΟΥΣ. Γενική Πληθυντικός αριθμός . 3 Να κλιθούν τα αριθμητικά : πρώτος. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.Συμπλήρωσε τον πίνακα όπως στο παράδειγμα: ΑΡΙΘΜ ΟΣ ΑΠΟΛΥΤΑ ΤΑΚΤΙΚΑ ΠΟΛΛ/ΚΑ ΑΝΑΛΟΓΙΚΑ ΑΡΙΘ.τ. δέκατη έβδομη=17η. Για να γράψουμε με συντομία τακτικά αριθμητικά γράφουμε απλώς τον αντίστοιχο αριθμό και την κατάληξη –ος. κ.λ.χ.πρώτο : Ενικός αριθμός Ονομ. οκτώ. -ο. τρίτος= 3ος. Δ)………………………………………………………………………. 1 2 4 10 20 50 100 1.67 4. Π. πέμπτο=5ο..………………………………………………………………………. Ε). -η.. πρώτη . Β)……………………………………………………………………… Γ)……………………………………………………………………….000 12 ένα δύο πρώτος δεύτερος απλός διπλός -----------διπλάσιος μονάδα δυάδα 2.

-η. . Κλητ. -ο). Θα πρόσεξες ότι κλίνονται σαν τα επίθετα του 32ου μαθήματος (μεγάλος.68 Αιτ.

» «Εκείνο το παιδί της μίλησε. κ. κάποιος.» «Όποιος θέλει να πάει ας το πει ο ίδιος. ό.» «Τους μίλησαν οι ίδιοι οι γείτονες.και έχουν τρία γένη (αυτός. η λέξη «εσύ» μπαίνει αντί για το όνομα του προσώπου για το οποίο γίνεται λόγος. Οι λέξεις λοιπόν που μπαίνουν αντί για ονόματα λέγονται αντωνυμίες. εκείνος. Έτσι η λέξη «την» μπαίνει αντί για τη «Μαρία». η λέξη «εκείνο» αντί για το «Όλυμπος». κτητικές. 7. 4. κ. -ο. -η. Άκουσα κάποιες φωνές απ΄ το δρόμο. 3. Επειδή ακριβώς μπαίνουν αντί για ονόματα λέγονται αντωνυμίες. τι. οριστικές.69 Μάθημα 42ο Οι αντωνυμίες (γενικά) ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: «Πού είναι η Μαρία. όσο δεν έχω φάει ποτέ. -ο). 5.» Εκείνο το βουνό είναι ο Όλυμπος.» «Κανένας δεν τους μιλούσε. 6.» «Έφαγα τόσο πολύ. 2. 8. Οι αντωνυμίες χωρίζονται σε οκτώ κατηγορίες (για κάθε μία από τις οποίες θα γίνει ξεχωριστά λόγος στα παρακάτω μαθήματα) : 1. -η. χ. -α. ΣΗΜΕΙΩΣΗ : Υπάρχουν και άκλιτες αντωνυμίες. αναφορικές.» αρσενικό θηλυκό ουδέτερο ενικός Πληθυντικός .» «Δεν την είδα.τι . Ένας μεθυσμένος μιλούσε με τον εαυτό του και γελούσε. αυτοπαθείς. δεικτικές. κάθε. Π.» «Ποιος είσαι. -ο.» «Αυτός εδώ τι θέλει.α. Οι περισσότερες αντωνυμίες κλίνονται -γι’ αυτό και περιλαμβάνονται στα κλιτά μέρη του λόγου. καθετί. ερωτηματικές .ο. ΑΣΚΗΣΗ Να βρεις στο κείμενο που ακολουθεί τις αντωνυμίες και να τις κατατάξεις ανά γένος και αριθμό (μερικά έχουν υπογραμμιστεί): «Χθες το βράδυ ξύπνησα απότομα.κ. Οι υπογραμμισμένες λέξεις μπαίνουν αντί για κάποια ουσιαστικά ή επίθετα (ονόματα). προσωπικές. αόριστες. Ο ιερέας αυτός είναι της ενορίας μας.» «Η τσάντα αυτή είναι δικιά μου. Εσύ με περνάς στο τρέξιμο.» «Το μωρό μας τρώει πια μόνο του. η λέξη «αυτός» διευκρινίζει τη λέξη «ιερέας».

εμένα (με) -----εσύ Κλητ. 2. εγώ εσένα (σου) Γενική εμένα (μου) εσένα (σε) Αιτιατ. . εμείς εσάς (σας) Γενική εμάς (μας) Γ πρόσωπο αρσενικό θηλυκό αυτός (τος) αυτή (τη) αυτού (του) αυτής (της) αυτόν (τον) αυτήν (την) -------------ουδέτερο αυτό (το) αυτού (του) αυτό (το) -------αυτά (τα) αυτών (τους) αυτά (τα) -------- αριθμός αυτοί (τοι) αυτών (τους) αυτούς (τους) ---------αυτές (τες) αυτών (τους) αυτές (τις) ---------- Αιτιατ. Πληθυντικός εσείς Ονομ. – Χθες την είδα. Δηλαδή τους δυνατούς τύπους που έχουν 2-3 συλλαβές. --…………………. Οι προσωπικές αντωνυμίες έχουν συνήθως διπλούς τύπους. Είναι ευνόητο ότι το πρώτο και το δεύτερο πρόσωπο είναι κοινό για και τα τρία γένη. και τους αδύνατους τύπους που έχουν μια μόνο συλλαβή. Μίλησα με τον Αντώνη.70 Μάθημα 43ο 1. Έτσι … Οι αντωνυμίες που φανερώνουν τα τρία πρόσωπα του λόγου (εγώ. εσύ. Οι προσωπικές αντωνυμίες ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Μη μου μιλάς εμένα τώρα ! Μου δίνεις σε παρακαλώ το βιβλίο. -------- εσάς (σας) εσείς ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. Τους μεταχειριζόμαστε όταν δε θέλουμε να τονίσουμε κάτι ή να το ξεχωρίσουμε από άλλο.. Να αντικαταστήσεις τα ουσιαστικά με τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας όπως στο παράδειγμα : Χθες είδα τη Μαρία. Οι αδύνατοι τύποι είναι πιο συχνοί. Ακολουθεί η κλίση : Ενικός αριθμός Α πρόσωπο Β πρόσωπο εσύ Ονομ. αυτός) λέγονται προσωπικές αντωνυμίες. εμάς (μας) Κλητ. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι αντωνυμίες που αναφέρονται σε κάποια πρόσωπα. Εσείς είστε συμμαθητές μ’ αυτούς. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. γι’ αυτό λέγονται προσωπικές αντωνυμίες.

………………… Μίλησα στα παιδιά…………. Μίλησες … για τον παππού της.Να συμπληρώσεις τις προσωπικές αντωνυμίες που λείπουν : Έλα εδώ …….………………..71 Διάβασα τα μαθήματά μου. -. --…………………... Διάβασα την εφημερίδα. (μητέρα) Μη ….(Νίκο) να έρθει εδώ. --…………………. Τι …. Η Μαρία νίκησε τις συναθλήτριές της. Ντίνο. είναι μελετηροί. μιλάς έτσι εμένα. Μάθημα 44ο . Φώναξέ …. Χαιρέτισα τους φίλους. Τι αγοράσατε …… από το σούπερ μάρκετ . -. Γιατί δε … μιλάς.--……………… 2. Παρ’ … στο τηλέφωνο. Ελάτε κι …… στη γιορτή μας.έκανα. ……. Γεια …. Πάρε το παγούρι.---…………………. …… είμαστε οι καλύτεροι.

του. Ποιου δηλαδή είναι κτήμα (=απόκτημα).χ. δικό μου. -ο». τους. -η. Π. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι αντωνυμίες που δείχνουν σε ποιον ανήκει κάτι. σου. Π. δικέ μου. Π. δική. δικός μου. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Οι κτητικές αντωνυμίες ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Το βιβλίο μου. μας. του (ουδ. Παρακάτω ακολουθεί ο πίνακας των κτητικών αντωνυμιών αυτής της κατηγορίας ανάλογα με το πρόσωπο και τον κτήτορα: Α’ πρόσωπο Β’ πρόσωπο Γ’ πρόσωπο ένας κτήτορας πολλοί κτήτορες ένας κτήτορας πολλοί κτήτορες ένας κτήτορας πολλοί κτήτορες δικός μου δικός μας δικός σου δικός σας δικός του-της δικός τους δική μου δική μας δική σου δική σας δική του-της δική τους δικό μου δικό μας δικό σου δικό σας δικό του-της δικό τους ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1. της.χ. δικού μου. Γι’ αυτό ονομάζονται κτητικές αντωνυμίες. Πρέπει να ξεχωρίσουμε τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας –που συνοδεύουν ρήμα – από τις κτητικές αντωνυμίες μιας και αυτές συνοδεύουν ουσιαστικό. 2. Υπογράμμισε τις κτητικές αντωνυμίες με μια γραμμή και τις προσωπικές με πλαίσιο. σας. Η κτητική αντωνυμία κλίνεται όπως το επίθετο «καλός. όπως στο παράδειγμα: α) Αύγουστε καλέ μου σε μήνα . το τετράδιό σου . δικό μαζί με τη γενική του αδύνατου τύπου της προσωπικής αντωνυμίας. α.χ. να ’σουν δυο φορές το χρόνο. «Το τετράδιό του» (κτητική). ενώ… «Του μίλησε» (προσωπική). το βιβλίο μου.το παιδί τους.). κ. Β) Όταν θέλουμε να τονίσουμε πως κάτι ανήκει σε κάποιον τότε χρησιμοποιούμε την αντωνυμία δικός. Το δικό της παιδί. . Αυτές είναι: μου.72 2. Το τετράδιό σου. Συμπέρασμα : Κτητικές ονομάζονται οι αντωνυμίες που φανερώνουν σε ποιον ανήκει κάτι Οι κτητικές αντωνυμίες είναι δύο ειδών : Α) Όταν δε θέλουμε να τονίσουμε τον κτήτορα (τον ιδιοκτήτη) χρησιμοποιούμε τη γενική του αδύνατου τύπου της προσωπικής αντωνυμίας αμέσως μετά το ουσιαστικό για το οποίο γίνεται λόγος.

γ) Τον αράπη κι αν τον πλένεις το σαπούνι σου χαλάς. ε) Εγώ το λέω του σκύλου μου κι ο σκύλος της ουράς του. ψωμί δεν μας γυρεύει. στ) Δούλεψε στα νιάτα σου να ’χεις στα γηρατειά σου. δ) Όταν κοιμάται ο γιόκας μας. 2. Ενικός αριθμός Ονομαστική ο δικός σας η δική σας Γενική του Αιτιατική Κλητική Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική . ζ) Φύλαγε τα ρούχα σου να ’χεις τα μισά.73 β) Στερνή μου γνώση να είχα πρώτα.Να κλίνεις την κτητική αντωνυμία στο β’ πρόσωπο για πολλούς κτήτορες.

γιατί άλλαξες.74 Μάθημα 45ο 3. των εαυτών μας τον εαυτό μας ή τους εαυτούς μας των εαυτών σας τον εαυτό σας ή τους εαυτούς σας των εαυτών τους τον εαυτό τους ή τους εαυτούς τους ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Μερικές φορές. (ο εαυτός μου. Οι αυτοπαθείς αντωνυμίες ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ :Πρέπει να φροντίζεις τον εαυτό σου. κυρίως σε λογοτεχνικά έργα. σαν το επίθετο «καλός»: Α’ Πρόσωπο Β’ πρόσωπο Γ’ πρόσωπο (κοινό γένος) (κοινό γένος) αρσενικό θηλυκό Ενικός αριθμός του εαυτού σου του εαυτού του του εαυτού της Γεν. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι αντωνυμίες που φανερώνουν ότι η ενέργεια που αναφέρει το ρήμα προέρχεται και κατευθύνεται στο ίδιο πρόσωπο.(προσωπικές. Συμπλήρωσε τα κενά με την κατάλληλη αυτοπαθή αντωνυμία: Τι έχω πάθει. Σκέψου και απάντησε τι κοινό έχουν τα τρία είδη των αντωνυμιών που ήδη μάθαμε. . 2. χρησιμοποιείται καταχρηστικά και η ονομαστική ή η κλητική μόνο για το πρώτο πρόσωπο. του εαυτού μας ή του εαυτού σας ή Αιτ. Πάνω απ’ όλα βάζετε τους …………. κτητικές. Πρέπει να πιστέψουμε στη δύναμη των εαυτών μας. τον εαυτό μου Πληθυντικός αριθμός του εαυτού τους ή Γεν. εαυτέ μου) ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Στον καθρέφτη βλέπω τον ………… Δεν πρέπει να νοιαζόμαστε μόνο για τους ………. Ο καθένας κοιτάζει μόνο τον εαυτό του. Οι αυτοπαθείς αντωνυμίες κλίνονται μόνο στη γενική και την αιτιατική.. Έτσι στην πρώτη ενδεικτική φράση σημαίνει ότι η φροντίδα που προέρχεται από «εσένα» κατευθύνεται πάλι σε «εσένα». Οι αντωνυμίες που φανερώνουν πως το ίδιο πρόσωπο ενεργεί και το ίδιο δέχεται την ενέργεια λέγονται αυτοπαθείς αντωνυμίες. αυτοπαθείς) …………………………………………………………………………. του εαυτού μου τον εαυτό σου τον εαυτό του τον εαυτό της Αιτ. Δεν αναγνωρίζω τον ………… Ρώτησε τον …….

το ίδιο μαζί με το άρθρο. Κλητική Πληθυντικός αριθμός Ονομ. η ίδια. η λέξη «τα ίδια» ξεχωρίζει αυτά τα λόγια από άλλα.ο. η λέξη «μόνα σας» ξεχωρίζει τα παιδιά από άλλους. κ.κ. τους).. Να κλίνεις την οριστική αντωνυμία «μόνος μου» στα τρία γένη και πρόσωπα: (στην επόμενη σελίδα) Α΄ πρόσωπο . Οι αντωνυμίες που ξεχωρίζουν (ορίζουν) κάτι από άλλα του ίδιου είδους λέγονται οριστικές αντωνυμίες. Γενική Αιτιατ. ΦΡΑΣΕΙΣ: Χθες συναντήθηκα με τον ίδιο γιατρό δυο φορές. Β) το επίθετο μόνος . Να κλίνεις την οριστική αντωνυμία «ο ίδιος. Κλητική 2. Γενική Αιτιατ. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Κλίνονται όπως τα επίθετα με τις ίδιες καταλήξεις.75 Μάθημα 46ο 4. η ίδια . όταν δεν έχει άρθρο και συνοδεύεται από τη γενική του αδυνάτου τύπου της προσωπικής αντωνυμίας (μου. της. του. Συμπέρασμα. Αύριο παιδιά μου θα πάτε μόνοι σας στο σχολείο.μόνο. Όλο τα ίδια ακούω από σένα. το ίδιο» Ενικός αριθμός Ονομ. Οι οριστικές αντωνυμίες ΕΝΔ.από τους άλλους γιατρούς.μόνη . σου. Κανένας άνθρωπος δε μπορεί να ζει μόνος του. Οριστικές αντωνυμίες είναι : Α) το επίθετο ο ίδιος . ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Η υπογραμμισμένη λέξη «τον ίδιο» ξεχωρίζει το γιατρό –που αναφέρεται στην πρόταση.

76 Ονομαστική Γενική Αιτιατική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Ενικός αριθμός μόνος μου μόνη μου Πληθυντικός αριθμός μόνο μου Β΄ πρόσωπο Ονομαστική Γενική Αιτιατική Ονομαστική Γενική Αιτιατική Ενικός αριθμός μόνος σου μόνη σου Πληθυντικός αριθμός μόνο σου Γ ΄πρόσωπο Ενικός αριθμός Ονομαστική Γενική Αιτιατική Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική Γενική Αιτιατική .

77

Μάθημα 47ο 5. Οι δεικτικές αντωνυμίες
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ :Μπα! Ποιος είναι τούτος; Βλέπεις εκείνη τη μαθήτρια; Αυτά τα παιδιά είναι συμμαθητές μου. Βλέποντας τις υπογραμμισμένες λέξεις «τούτος», «εκείνη», «αυτά», φανταζόμαστε πως αυτός που τις λέει θα δείχνει και τα αντίστοιχα πρόσωπα. Γι’ αυτό λέμε…. Δεικτικές αντωνυμίες είναι εκείνες οι αντωνυμίες που τις χρησιμοποιούμε όταν δείχνουμε. Οι δεικτικές αντωνυμίες, που κλίνονται κανονικά σαν επίθετα, είναι: Α) αυτός, αυτή, αυτό: τις χρησιμοποιούμε για να δείξουμε κάποιον ή κάτι που είναι κοντά μας ή αναφέραμε πριν λίγο. (π.χ. Αυτό το παιδί είναι της τρίτης τάξης. Αυτά είπε ο Μιχάλης στην ομιλία του.) Β) (ε)τούτος, (ε)τούτη, (ε)τούτο: για να δείξουμε ό,τι είναι πολύ κοντά μας. (π.χ. Τούτο το τετράδιο είναι δικό μου.) Γ) εκείνος, εκείνη, εκείνο : Όταν δείχνουμε κάτι μακρινό μας. (π.χ. Εκείνο το χωριό απέχει εξήντα χιλιόμετρα από ‘δω.) Δ) τέτοιος, τέτοια, τέτοιο: όταν δείχνουμε την ποιότητα, το τι δηλαδή λογής είναι κάτι για το οποίο γίνεται λόγος. (Π.χ. «τέτοια πανώρια λυγερή…»- δημ. τραγούδι) Ε) τόσος, τόση, τόσο : όταν δείχνουμε την ποσότητα. (π.χ. Μη βάζεις τόση ζάχαρη !) ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Συμπλήρωσε τις δεικτικές αντωνυμίες που ταιριάζουν : ( εκείνη, εκείνα, αυτός, αυτά, τέτοια, τέτοια, τόσος) α) ………. τα χρόνια τα περασμένα. β)………… εδώ που βλέπεις είναι φίλος μου. γ)Ήταν ………… κόσμος συγκεντρωμένος, σαν σε πανηγύρι. δ)………. είπε και μετά έφυγε. ε) …….. ώρα……… λόγια. στ)……….. η χώρα είναι πολύ μακρινή.

78

Μάθημα 48ο 6. Οι Αναφορικές αντωνυμίες
ΕΝΔ.. ΦΡΑΣΕΙΣ: Το πρόγραμμα που μ’ αρέσει. Όποιος θέλει έρχεται μαζί μας. Φάε όσο θες. Αυτό είναι το πλοίο το οποίο περνάει απ’ το νησί μας. Οι υπογραμμισμένες λέξεις κάπου αναφέρονται. Έτσι το «που» αναφέρεται σ’ αυτό που μ’ αρέσει, το «όποιος» σ’ αυτόν που θέλει να ’ρθει, το «οποίο» αναφέρεται στο πλοίο, κ.ο.κ. Έτσι …. Αναφορικές λέγονται οι αντωνυμίες με τις οποίες ολόκληρη πρόταση ή φράση αναφέρεται , δηλαδή αποδίδεται σε μια άλλη λέξη. Αναφορικές αντωνυμίες είναι : 1. που: (άκλιτο) αναφέρεται σ’ οποιοδήποτε όνομα. 2. ο οποίος, η οποία, το οποίο: τη χρησιμοποιούμε αντί για το «που», και για να αποφεύγουμε τις επαναλήψεις. 3. όποιος, όποια, όποιο (χωρίς άρθρο) και το άκλιτο ό,τι. 4. όσος, όση, όσο : κλίνεται χωρίς άρθρο και συνήθως αναφέρεται σε ποσό. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ : 1. Το αναφορικό «που» δεν παίρνει ποτέ τόνο, ούτε και όταν είναι ειδικός σύνδεσμος. Όταν το «που» είναι τοπικό επίρρημα και μόνο όταν ρωτάμε παίρνει τόνο. 2. Η αναφορική αντωνυμία «ό,τι» παίρνει υποδιαστολή (,). Αντίθετα ο ειδικός σύνδεσμος «ότι» δεν παίρνει. Π.χ. Κάνε ό,τι θες. Είπα ότι θέλω να πάω. (ειδικός σύνδεσμος) 3. Πολλές φορές οι αναφορικές αντωνυμίες: όποιος, όσος, ό,τι συναντώνται σαν σύνθετες (οποιοσδήποτε, οσοδήποτε, οτιδήποτε) για να γίνει λιγότερο συγκεκριμένη η αναφορά τους σε κάτι: οποιοσδήποτε οποιαδήποτε οποιοδήποτε οσοδήποτε οσηδήποτε οτιδήποτε (χωρίς υποδιαστολή) ΑΣΚΗΣΗ Σχημάτισε φράσεις με τις αντωνυμίες: όσος, όποιος, που, ό,τι 1. 2. 3 4.

79

Μάθημα 49ο 7. Οι ερωτηματικές αντωνυμίες
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ποιος είναι μέσα; Πόση ώρα έμεινε ακόμα; Τι κάνεις εκεί πέρα; Τις υπογραμμισμένες αντωνυμίες τις χρησιμοποιούμε όταν ρωτάμε. Άρα ….. Ερωτηματικές αντωνυμίες λέγονται εκείνες οι αντωνυμίες που τις χρησιμοποιούμε όταν ρωτάμε. Ερωτηματικές αντωνυμίες είναι οι εξής : α) το άκλιτο τι. Π.χ. Τι κάνεις; β) ποιος, ποια, ποιο . Κλίνονται όπως το επίθετο παλιός, -α, -ο. Π.χ. Ποιος είσαι; γ) πόσος, πόση, πόσο .(όταν θέλουμε να ρωτήσουμε το ποσό) π.χ. Πόσα χρήματα χρωστώ; ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Προσοχή! ας μη μπερδεύουμε το ποσοτικό επίρρημα «πιο» (αυτό το φαγητό είναι πιο καλό) με το ουδέτερο της ερωτηματικής αντωνυμίας «ποιο» που το χρησιμοποιούμε όταν ρωτάμε. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.Συμπλήρωσε τον κατάλληλο τύπο ερωτηματικής αντωνυμίας. (πόσο, ποιοι, ποιου, ποιος, πόσα, τι) ……….. είσαι εσύ; ….θέλεις εδώ; ……….είναι γείτονες σου; ……….είναι αυτό το βιβλίο; ……… καφέ έχουμε ακόμα; 2. Συμπλήρωσε ό,τι λείπει απ’ τον πίνακα: Ονομαστική ενικού ποιος Γενική ενικού Ονομ. πληθυντικού Γενική πληθυντικού ποια ποιο

το τάδε: τις χρησιμοποιούμε όταν δε θέλουμε να ονομάσουμε κάποιον ή κάτι. Αόριστες αντωνυμίες είναι οι: 1. δεν χρησιμοποιείται σαν επίθετο. Έτσι ………… Αόριστες αντωνυμίες λέγονται οι αντωνυμίες που τις χρησιμοποιούμε για ένα πρόσωπο ή πράγμα. κανένα: αυτά έχουν διπλή σημασία.} 10. κάποια. καμία. ένα: είναι το γνωστό αριθμητικό που χρησιμοποιείται και σαν αόριστο άρθρο. μερικές. μία.{Ακούω καθετί που λες. τίποτε. καθεμία.} 8. κάμποσος.{Είχε περάσει κάμποση ώρα. Έτσι η φράση «η καθεμιά μαθήτρια» είναι λανθασμένη γιατί πρέπει να πούμε «η κάθε μαθήτρια». που δεν το ονομάζουμε είτε γιατί δεν θέλουμε είτε γιατί δεν το ξέρουμε.80 Μάθημα 50ο 8.{Δεν ήρθε κανείς. η. {Κάτι θέλω να σου πω} 6. κάθε κορίτσι. κάθε παιδί} Αντίθετα το «καθένας». Πες μου τίποτα (κάτι). Ο Νικήτας μου είπε: «Πάρε τον τάδε αριθμό. κανείς. Οι υπογραμμισμένες αντωνυμίες μιλούν γενικά κι αόριστα για κάποιον ή κάτι χωρίς να αναφέρονται σε συγκεκριμένο πρόσωπο ή πράγμα. μερικά: τα χρησιμοποιούμε όταν αναφερόμαστε σε λίγα άτομα. καθετί: έχει τη σημασία του «οτιδήποτε».» Μερικές ελιές κάηκαν από την παγωνιά. {Ο τάδε φίλος σου. άλλοτε δείχνουν άρνηση και άλλοτε έχουν την έννοια «κάποιος». μερικοί. ο. τίποτα: είναι άκλιτα και χρησιμοποιούνται με δυο τρόπους όπως το «κανείς». καμιά. {Δε γνωρίζω τίποτε (τίποτα). κάποιον είδα.} 7. κάτι μου ’πε να σου πω. {Μου μιλούσε γι’ αυτό το θέμα ένας φίλος μου. κάθε. Δεν έχουν πληθυντικό. μας μιλάει άσχημα} . {κάθε αγόρι. κάμποσο: όταν αναφερόμαστε σε κάποιο ποσό αόριστα. κάποιο: {Κάποια κυρία σε ζήτησε.} 4. Με ζήτησε κανείς. Πέρασαν κάμποσες στιγμές μέχρι ν’ απαντήσω. κάποιος. καθένας. κανένας. 9. ΦΡΑΣΕΙΣ: Κάπου πήγα.} 5. (κάποιος)} 3. καθεμιά. καθένα: Προσοχή: το «κάθε» είναι άκλιτο. Καθένας μας πήρε από πέντε βιβλία. ένας.} 2.{ Μερικοί συμμαθητές μου ήταν προχθές αδιάβαστοι. η. κάμποση. Αυτές λοιπόν λέγονται αόριστες . το δείνα. κάτι. Οι αόριστες αντωνυμίες ΕΝΔ. αλλά το χρησιμοποιούμε σαν επίθετο μπροστά από ουσιαστικά κάθε γένους. ο. κατιτί: είναι άκλιτα.

άλλη. Συμπλήρωσε τις αντωνυμίες που λείπουν: (κάμποση. Κλίνε την αντωνυμία μερικοί. τίποτα. άλλος. Μα βρίσκομαι εδώ ……… ώρα... Λυπάμαι .} ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Και να σκεφτείς ότι ……. . τίποτε. κανέναν. Δεν κάνω κι εγώ πια ……… γιατί με περιμένουν ……… φίλοι μου στο σπίτι.να με βοηθήσει. δε μπορώ να κάνω ……… .81 11. μερικά.. Πληθυντικός αριθμός Ονομαστ.. κάθε ) Θέλω ……. τάδε. άλλο: {Άλλος πάει κι άλλος έρχεται. φίλος μου είπε πως θα με βοηθούσε. . κάποιον. Δυστυχώς ο …… άνθρωπος υπόσχεται ότι θα κάνει το ….Τέλος πάντων. Εγώ δε μπορώ. μερικοί. 3. Φώναξε …… ……. Να κλίνεις την αόριστη αντωνυμία «άλλος» στα τρία γένη: Ενικός αριθμός Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική Γενική Αιτιατική Κλητική 2. μερικές. ένας. άλλο. Γενική Αιτιατική Κλητική 4. πράγμα και μετά το λησμονεί. Κάνε μια καλή επανάληψη στις αντωνυμίες: μαθήματα 42-50 .

Π.χ.82 Μάθημα 51ο Τα ρήματα 1. 3. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Υποκείμενο λέγεται εκείνο (συνήθως ουσιαστικό) για το οποίο γίνεται λόγος στην πρόταση. Το ψωμί κόβεται από τη γιαγιά. ούτε δέχεται ενέργεια .χ. Ρήματα λέγονται οι λέξεις που φανερώνουν ότι κάποιος ενεργεί ή παθαίνει κάτι ή βρίσκεται σε μια κατάσταση. και μόνο αυτά. . ζώο. Αυτές λέγονται διαθέσεις του ρήματος και είναι οι παρακάτω : 1.χ. ψωμί) παθαίνει κάτι (κόβεται) ή δέχεται μια ενέργεια από άλλον. αλλά βρίσκεται σε μια κατάσταση. 4. χωρίζονται σε δυο επιμέρους ομάδες: Α΄ μεταβατικά: Λέγονται τα ενεργητικά ρήματα που δείχνουν ότι η ενέργεια του υποκειμένου πηγαίνει σε ένα διαφορετικό πρόσωπο. Ο μπαμπάς κόπηκε στο ξύρισμα.χ. 2. Από τις προηγούμενες κατηγορίες ρημάτων. Τα παιδιά κοιμούνται.» Τα ρήματα χωρίζονται σε τέσσερις γενικές ομάδες ανάλογα με το τι συμβαίνει στο υποκείμενο. Ρήματα παθητικής διάθεσης: Είναι τα ρήματα που φανερώνουν ότι το υποκείμενο (π. Ρήματα ουδέτερης διάθεσης : Είναι τα ρήματα που φανερώνουν ότι το υποκείμενο ούτε ενεργεί. Π.χ. Η γιαγιά κόβει το ψωμί. Ο δάσκαλος μας μίλησε για τον Ηρακλή. Αγοράσαμε φρούτα από τη λαϊκή. Γενικά – διαθέσεις ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο Κώστας πέρασε απ’ το σπίτι μου χθες. Π. τα ενεργητικά. Ο Αντώνης ντύνεται. γιατί το υποκείμενο απαντά στην ερώτηση «ποιος. Ακόμα κοιμάσαι Νίκο.χ. Εδώ το υποκείμενο είναι ο δάσκαλος. ή πράγμα το οποίο λέγεται αντικείμενο. Ρήματα ενεργητικής διάθεσης: Είναι τα ρήματα που φανερώνουν ότι το υποκείμενο ενεργεί. Π. Π. Ρήματα μέσης διάθεσης: Είναι τα ρήματα που φανερώνουν ότι το υποκείμενο ενεργεί και η ενέργειά του πηγαίνει στο ίδιο. Οι υπογραμμισμένες λέξεις μας φανερώνουν τι κάνουν ή τι παθαίνουν τα ουσιαστικά στα οποία αναφέρονται (αυτά τα ουσιαστικά συντακτικά λέγονται υποκείμενα) και λέγονται ρήματα.

αργά χθες στο σχολείο. Φυσικά δεν έχουν αντικείμενο. …………. (Η Νίκη = υποκείμενο. στο σύλλογο της γειτονιάς μου. Η Νίκη έκοψε ένα λουλούδι. ………… καλοκαίρι. Στο κείμενο που ακολουθεί να υπογραμμίσεις τα ρήματα και να τα κατατάξεις ανά διάθεση: Λυπάμαι. Η βροχή πότισε για τα καλά τα διψασμένα χωράφια. …………. μύρισε. Ο τροχονόμος …… το αυτοκίνητο που…… με μεγάλη ταχύτητα. γράφω. σταμάτησα. Να συμπληρώσεις τις φράσεις με τα ρήματα της παρένθεσης : (κολυμπώ. γράφτηκα. Ησύχασαν για λίγη ώρα. μα εγώ βράχηκα ως το κόκαλο. . …………………………………………………………………………. έτρεχα) Ο Τέλης ………. Β΄ Αμετάβατα: λέγονται τα ρήματα που η ενέργειά τους δεν πηγαίνει πουθενά. δε γνωρίζω τίποτα γι’ αυτό.. ψάχνω) α) β) γ) Είναι κανένα απ’ τα προηγούμενα ρήματα αμετάβατο και γιατί. ή πράγμα στο οποίο πηγαίνει η ενέργεια που κάνει το υποκείμενο και μπαίνει συνήθως σε αιτιατική πτώση. την αλφαβήτα. ήρθα.. Να σχηματίσεις προτάσεις χρησιμοποιώντας κάθε φορά κι ένα από τα παρακάτω ρήματα: (κόβω. ζώο. Ενεργητικά Παθητικά Μέσα Ουδέτερα 3. Διψάω! Φέρε μου λίγο νερό. Μ’ αρέσει να ………… στη θάλασσα.83 Αντικείμενο λέγεται το πρόσωπο. ξεκουράζονταν. μετά ντύθηκα κι έφαγα κάτι στα γρήγορα. λουλούδι = αντικείμενο. αγαπώ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Π..χ. Το πρωί πλύθηκα. 2.

Αυτά που έχουν μόνο παθητική φωνή λέγονται αποθετικά ρήματα. ντρέπομαι). Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι ρήματα που ανήκουν σε δύο ομάδες. Στην πρώτη φράση το υπογραμμισμένο ρήμα μιλάει για κάτι πραγματικό. Η οριστική: Φανερώνει το πραγματικό. Κόπηκα απ’ το μαχαίρι. 53 .٭‬ Στην παθητική φωνή ανήκουν οι ρηματικοί τύποι που τελειώνουν σε –μαι στο πρώτο ενικό πρόσωπο της οριστικής του ενεστώτα. στο πρώτο ενικό πρόσωπο (εγώ) της οριστικής του ενεστώτα‫. Ας δούμε όμως τις εγκλίσεις μία. στον ενεστώτα και τους άλλους χρόνους αναφερόμαστε στο μάθημα. Κόβω το ψωμί.λύνομαι.χ. ενώ στην τρίτη επιθυμία. λύνω. Έτσι . η υποτακτική και η προστακτική. Βλέπουμε δηλαδή πως το ρήμα παίρνει διάφορες μορφές μέσα στο λόγο. (δεν έχουν καμιά σχέση με τις αντίστοιχες διαθέσεις) Στην ενεργητική φωνή ανήκουν οι ρηματικοί τύποι που τελειώνουν σε –ω. Μερικά ρήματα έχουν και τις δύο φωνές (π. στη δεύτερη δείχνει προσταγή.) ‫٭‬Σημείωση.χ. (π. Η πρώτη ομάδα ανήκει στην ενεργητική φωνή και η δεύτερη στην παθητική φωνή. Θέλω να αγοράσω ψωμί.χ. Πρόσεχε. Υπάρχουν όμως και άλλοι δυο ρηματικοί τύποι που αυθαίρετα εκλαμβάνονται σαν εγκλίσεις: το απαρέμφατο και η μετοχή (βέβαια αυτή από μόνη της είναι ένα διαφορετικό μέρος του λόγου). Αγαπιέμαι απ’ τους γονείς μου.μία: 1. Οι εγκλίσεις είναι βασικά τρεις: η οριστική. Β΄ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ:Προσέχω που πατώ. Η υποτακτική: Φανερώνει αυτό που θέλουμε να γίνει ή που περιμένουμε να γίνει. το βέβαιο.. Οι μορφές που παίρνει το ρήμα για να φανερώσει πώς παρουσιάζεται το νόημα από ’κείνον που μιλάει λέγονται εγκλίσεις. ανάλογα με το πώς παρουσιάζεται από εκείνον που μιλάει.) 2.(π. Φωνές .εγκλίσεις Α΄ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Αγαπώ τους γονείς μου. ενώ άλλα έχουν μόνο μια φωνή (πεθαίνω.84 Μάθημα 52ο Τα ρήματα 2. Κώστα! Θέλω να προσέχεις όταν οδηγείς. Αυτά που τελειώνουν σε –ω και αυτά που τελειώνουν σε – μαι. Αγοράζω ψωμί. κόβωκόβομαι).

άλλοτε κλιτός (στην παθητική φωνή. αγορασμένος. Έχω αγοράσει ψωμί.χ. κ. αγοράζοντας. όταν τελειώνει σε –μένος.. -μένο) και άλλοτε άκλιτος ( στην ενεργητική φωνή. -η. Χώρισε τα ρήματα ανάλογα με την έγκλισή τους: (να βλέπω. τρέξε.Να μετατρέψεις την οριστική του κειμένου σε προστακτική : « Σηκωθήκατε γρήγορα. Οι καλοί μαθητές …………. άκλιτος . να νιώθω.. όταν τελειώνει σε –οντας ή –ώντας). ………. οριστική Νίκο . ήπιατε πορτοκαλάδα. (διαβάζω) πολύ. φάγατε ένα τοστ. Δε μπορούσα . ……. ……… (διαβάζω) . πλυθήκατε με άφθονο νερό. γράφω) ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ 3. (π. μυρίζω. έγκλιση Ο λαγός ……… (τρέχω) πολύ γρήγορα... μιλήστε. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Η κυρία είπε : ………. -ο. . χορέψτε. ………… Δε θέλω . παράκληση ή ευχή. ………. ………. Έχεις αγοράσει ψωμί..χ. Το απαρέμφατο: Είναι βοηθητικός τύπος . Η μετοχή: Είναι τύπος του ρήματος. που χρησιμοποιείται στο σχηματισμό κάποιων χρόνων (Δες και στα επόμενα μαθήματα. (π. Π... Η προστακτική: Φανερώνει προσταγή. -μένη.α. (διαβάζω) Βασίλη. Αγόρασέ μου λίγο ψωμί.χ. « Σηκωθείτε γρήγορα………. ανάβουμε.. ………… (τρέχω) γρήγορα ! ……….) 4.) Συναντάται μόνο στον αόριστο.(τρέχω) άλλο.) 5.. να κόψουμε. ρίξατε μια τελευταία ματιά στα βιβλία και ξεκινήσατε με όρεξη για το σχολείο».85 3. Να συμπληρώσεις τα κενά με το ρήμα της παρένθεσης στην κατάλληλη έγκλιση (γράφοντας δίπλα την έγκλιση). 2.

5. Συντελεσμένος μέλλοντας :δείχνει ότι κάτι θα είναι τελειωμένο (συντελεσμένο) στο μέλλον σε κάποια ορισμένη στιγμή. Οι χρόνοι ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Γράφω τώρα το μάθημά μου. Έγραψα όλα τα μαθήματά μου. Γ΄ Μελλοντικοί χρόνοι: 6. Βλέπουμε ότι το ρήμα «γράφω» όπως άλλωστε και όλα τα ρήματα έχουν διαφορετικούς τύπους. Υπερσυντέλικος: φανερώνει κάτι που είχε τελειώσει στο παρελθόν πριν γίνει κάτι άλλο. Κάθε βράδυ έγραφα τα μαθήματά μου. Στιγμιαίος μέλλοντας: φανερώνει κάτι που θα γίνει στο μέλλον. Αόριστος : φανερώνει κάτι που έγινε στο παρελθόν σαν να έγινε σε μια στιγμή. Εξακολουθητικός μέλλοντας: φανερώνει κάτι που θα γίνεται στο μέλλον εξακολουθητικά –με ή χωρίς διακοπή – ή κάτι που θα επαναλαμβάνεται στο μέλλον. 2. Γράφω ένα γράμμα. Κάθε μέρα γράφω τα μαθήματά μου. 7. Αύριο θα γράψω. Π. το μέλλον. Παρατατικός: φανερώνει κάτι που γινόταν στο παρελθόν με ή χωρίς διακοπή. Α΄ Παροντικοί χρόνοι : 1. δηλαδή το παρόν. σαν σε μια στιγμή. Χθες έγραψα τις ασκήσεις μου. 8. Ενεστώτας: φανερώνει κάτι που γίνεται τώρα. Είχα γράψει το μάθημά μου όταν μου τηλεφώνησες. Π.86 Μάθημα 53ο Τα ρήματα 3. Οι τύποι του ρήματος που φανερώνουν πότε γίνεται μια ενέργεια λέγονται χρόνοι του ρήματος. Όταν θ’ αρχίσουν τα κινούμενα σχέδια. Π. με ή χωρίς διακοπή.χ. θα έχω γράψει τα μαθήματά μου. Ο Κώστας έχει γράψει το όνομά του και τώρα δίνει το τετράδιό του.χ. Β΄ Παρελθοντικοί χρόνοι : 3. 4.χ.μ. Π. ανάλογα με το χρόνο στον οποίο αναφέρονται.χ. . θα γράφω τα αγγλικά μου. Παρακείμενος : φανερώνει κάτι που έχει γίνει στο παρελθόν. Π. Κάθε απόγευμα στις 7. Π.00 μ. Π. αλλά τώρα είναι τελειωμένο. το παρελθόν.χ.χ. Οι χρόνοι του ρήματος είναι τριών ειδών: παροντικοί.χ. παρελθοντικοί και μελλοντικοί. Π. Κάθε μέρα θα γράφω αντιγραφή.χ.

……………. ………….. τρέχω έτρ…. …………. παίζω) Ενεστώτας Παρ……. κόβω παίζω 2. Βάζω το νυχτικό μου και κοιμάμαι .. ……….. …………. κόβω. …………... μέλλοντας θα γράψω Εξακ.87 Η συνηθισμένη σειρά (ιεράρχηση) των όταν το κλίνουμε είναι η εξής : Ενεργητική φωνή Ενεστώτας γράφω Παρατατικός έγραφα Αόριστος έγραψα Στ. μέλλοντας θα έχω γράψει ΑΣΚΗΣΕΙΣ χρόνων του ρήματος Παθητική φωνή γράφομαι γραφόμουν γράφ(τ)ηκα θα γραφ(τ)ώ θα γράφομαι έχω γραφεί είχα γραφεί θα έχω γραφεί 1. ……………. ……………... μέλλοντας θα γράφω Παρακείμενος έχω γράψει Υπερσυντέλικος είχα γράψει Συντελ.. Γράψε σε όλους τους χρόνους στο πρώτο πρόσωπο της οριστικής ενεργητικής φωνής τα παρακάτω ρήματα: ( τρέχω. ……………. …………. . Γράψε την παρακάτω φράση σε όλους τους χρόνους και στο ίδιο πρόσωπο : «Βάζω το νυχτικό μου και κοιμάμαι» Ενεστώτας Παρατατικός ……………. ……………. ………….

φωνή: θα έχω+ ενεργ. θα κόβομαι (παθητική φωνή). Π. απαρέμφατο ή έχω + παθητ. 2.σχηματισμός εγκλίσεων Α΄ Ο ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΧΡΟΝΩΝ Οι χρόνοι ανάλογα με τις λέξεις που χρησιμοποιούμε για να τους σχηματίσουμε. Μονολεκτικοί. Αυτοί είναι: ο Ενεστώτας (τρέχω). απαρέμφατο ή είμαι +παθητική μετοχή (έχω κοπεί ή είμαι κομμένος) 4.88 Μάθημα 54ο Τα ρήματα 4.χ. απαρέμφατο ή είχα + παθητική μετοχή (είχα κόψει ή είχα κομμένο). β΄ Παθητική: είχα +παθ. 3. ο Παρατατικός (έτρεχα) και ο Αόριστος (έτρεξα).περιφραστικοί χρόνοι. θα κόβω (ενεργητική φωνή). μέλλοντας: α΄ Εν. Όσοι χρόνοι σχηματίζονται με περισσότερες από μια λέξεις. ή θα έχω + παθ. θα κοπώ (παθητική).χ. Υπερσυντέλικος: α΄ Ενεργητική: είχα + ενεργ. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Βλέπουμε ότι σε κάποιους περιφραστικούς χρόνους χρησιμοποιούμε τύπους των ρημάτων «έχω» και «είμαι». χωρίζονται σε μονολεκτικούς και περιφραστικούς. απαρέμφ. θα κόψω (ενεργητική). β΄ Παθ. Στιγμιαίος μέλλοντας: θα+ υποτακτική Αορίστου. μετοχή (έχω κόψει ή έχω κομμένο) β΄ Παθητική φωνή: έχω + παθητ. φωνή: θα έχω+ παθ. λέγονται περιφραστικοί. μετοχή (θα έχω κοπεί ή θα είμαι κομμένος). 5. Αυτοί είναι: 1. Συντελ. απαρέμφατο ή θα είμαι +παθητ. Π. Παρακείμενος: α΄ Ενεργητική φωνή: έχω+ ενεργ. Αυτοί που σχηματίζονται με μια λέξη λέγονται μονολεκτικοί. Αυτά τα ρήματα λέγονται βοηθητικά ρήματα (δες μάθημα 56ο ) Β΄ Ο ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗΣ . μετοχή (θα έχω κόψει ή θα έχω κομμένο). Εξακολουθητικός μέλλοντας: θα+ υποτακτική Ενεστώτα. απαρέμφατο ή ήμουν + παθητική μετοχή (είχα κοπεί ή ήμουν κομμένος).

89

1. Η υποτακτική :η έγκλιση της υποτακτικής συναντάται μόνο σε τρεις χρόνους: Ενεστώτα, Αόριστο και Παρακείμενο. Στον Ενεστώτα και στον Παρακείμενο σχηματίζεται με την οριστική των ίδιων χρόνων και την προσθήκη των συνδέσμων: να, για να, όταν, κ.α. Στον Αόριστο η υποτακτική σχηματίζεται σαν την οριστική του Στιγμιαίου μέλλοντα, έχοντας φυσικά στη θέση του «θα» έναν απ’ τους προηγούμενους συνδέσμους. (π.χ. η υποτακτική του ρήματος «κόβω»: Ενεστώτας: να κόβω, Αόριστος: να κόψω, Παρακείμενος: να έχω κόψει.) 2. Η προστακτική: Συναντάται σε δύο μόνο χρόνους, τον Ενεστώτα (κόβε, κόβετε) και τον Αόριστο (κόψε, κόψτε). Παλιότερα σχηματίζονταν προστακτική και στον Παρακείμενο. Η προστακτική έχει μόνο δεύτερο πρόσωπο (εσύ- εσείς). ΑΣΚΗΣΗ Συμπλήρωσε τα κενά από το ρήμα «γράφω» στο δεύτερο πρόσωπο (εσύ) στην ενεργητική φωνή και στο δεύτερο πρόσωπο ενικό και πληθυντικό στην παθητική φωνή (εσύ- εσείς)στον πιο κάτω πίνακα:
Οριστ. Ενεστώτα Υποτ. Ενεστώτα Οριστ. Αορίστου Υποτ. Αορίστου Οριστ. Παρακειμ. Υποτ. Παρακειμ. Οριστ. Στ. μελλ. Οριστ. Εξ. μέλλ. Οριστ. Παρατατ. Οριστ. Υπερσυντ. Υποτ. Υπερσυντ. Οριστ. Συντ. μέλλ Προστ. Ενεστώτα Προστ. Αορίστου

γράφεις

γράφεσαι

γράφεστε

ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ

ΠΑΘΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ

Υπάρχει κάποιο λάθος. Φαντάζομαι το διαπίστωσες.

90

Μάθημα 55ο Τα ρήματα 5. Αριθμοί και πρόσωπα
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Εγώ γιορτάζω σήμερα. Εσύ γιορτάζεις τον άλλο μήνα. Ο Νίκος γιορτάζει το Δεκέμβριο, ενώ εσείς γιορτάζετε αύριο. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι διαφορετικοί τύποι του ρήματος του Ενεστώτα «γιορτάζω». Παρατηρούμε ότι ανάλογα με το πρόσωπο (υποκείμενο) αλλάζει η κατάληξη του ρήματος. Το ίδιο συμβαίνει αν μιλάμε για ένα ή πολλά πρόσωπα. Έτσι τα ρήματα έχουν ενικό και πληθυντικό αριθμό. Ενικού αριθμού είναι ο τύπος του ρήματος που φανερώνει ότι γίνεται λόγος για ένα πρόσωπο, ζώο ή πράγμα. Πληθυντικού αριθμού είναι ο τύπος του ρήματος που φανερώνει ότι γίνεται λόγος για πολλά πρόσωπα, ζώα ή πράγματα. Τα πρόσωπα του ρήματος είναι τρία: το α΄ :εγώ ή εμείς, το β΄: εσύ ή εσείς και το γ΄: αυτός, -η, -ο ή αυτοί αυτές, αυτά. Ο ρηματικός τύπος που φανερώνει το πρόσωπο της ομιλίας λέγεται πρόσωπο του ρήματος. ΑΣΚΗΣΗ Μετέτρεψε το πρόσωπο του κειμένου από πρώτο ενικό (εγώ) σε τρίτο πληθυντικό (αυτοί) : «Όταν θέλω να διαβάσω, δε θέλω να ενοχλούμαι από κανέναν. Κλείνομαι στο δωμάτιο και αρχίζω τη μελέτη με το μάθημα της γλώσσας. Στη συνέχεια γράφω τις ασκήσεις και μελετώ τα υπόλοιπα. Έπειτα ρωτώ τους γονείς μου αν μπορώ να δω τηλεόραση.» «……………………………………………………………………….. . ……………………………………………………………………………. . ……………………………………………………………………………. .

91

…………………………………………………………………………… ……………………………………………………………...»

Μάθημα 56ο Τα ρήματα 6. Οι συζυγίες
Τα ρήματα ανάλογα με το πώς κλίνονται στον Ενεστώτα και τον Παρατατικό χωρίζονται σε δυο γενικές κατηγορίες που λέγονται συζυγίες. Ένας εύκολος τρόπος για να κατατάξουμε ένα ρήμα σε κάποια συζυγία είναι να ελέγξουμε την κατάληξή του και τον τονισμό. Έτσι : 1. Στην πρώτη συζυγία ανήκουν τα ρήματα που τελειώνουν : α) σε –ω άτονο, στο πρώτο πρόσωπο της οριστικής του Ενεστώτα της ενεργητικής φωνής. Π.χ. κόβω, δένω, νιώθω, τρέχω, κ.α. β) σε –ομαι στο πρώτο πρόσωπο της οριστικής του Ενεστώτα της παθητικής φωνής. Π.χ. δένομαι, κόβομαι, ντρέπομαι, κ.α. 2. Στην δεύτερη συζυγία ανήκουν τα ρήματα που τελειώνουν : α) σε –ώ με τόνο στο πρώτο πρόσωπο της οριστικής του Ενεστώτα της ενεργητικής φωνής. Π.χ. κουνώ, χτυπώ, βαρώ, αγαπώ, κ.α. β) σε – ιέμαι ή –ούμαι στο πρώτο πρόσωπο της οριστικής του Ενεστώτα της παθητικής φωνής. Π.χ. κουνιέμαι, χτυπιέμαι, αρνούμαι, αγαπιέμαι.( Μια υποκατηγορία αυτής της συζυγίας είναι τα συνηρημένα ρήματα –δες μαθ. 65ο ) ΑΣΚΗΣΗ Να κατατάξεις τα ρήματα σε συζυγίες και φωνές: (σηκώνω, δέχομαι, λερώνω, απομονώνομαι, σαπίζω, αγαπάς, τυραννιόμαστε, λυπάστε, βλέπουν, κουνώ, κατορθώνεις, ακουμπάμε, βαριέται ενεργητική Α΄ συζυγία Παθητική Β΄ συζυγία ενεργητική παθητική

. να έχεις έχε να έχει …………. να έχουμε …………. τα λέμε βοηθητικά ρήματα. Παρατατικός μετοχή οριστική έχοντας είχα είχες είχε είχαμε είχατε είχαν Μέλλοντας οριστική θα έχω θα έχεις θα έχει θα έχουμε θα έχετε θα έχουν Β΄ Το βοηθητικό ρήμα «είμαι» οριστική είμαι είσαι είναι είμαστε είστε είναι Ενεστώτας υποτακτική να είμαι να είσαι να είναι να είμαστε να είστε να είναι μετοχή (όντας) Παρατατικός οριστική ήμουν ήσουν ήταν ήμαστε ήσαστε ήταν Μέλλοντας οριστική θα είμαι θα είσαι θα είναι θα είμαστε θα είστε θα είναι . Αυτά τα ρήματα. Τα ρήματα αυτά κλίνονται μόνο στον Ενεστώτα.. τον Παρατατικό και το Μέλλοντα (ο οποίος χρησιμοποιείται και σαν στιγμιαίος και σαν διαρκείας). να έχετε έχετε να έχουν …………. ακριβώς γιατί μας βοηθούν στην κλίση άλλων ρημάτων..92 Μάθημα 57ο Τα βοηθητικά ρήματα Είχαμε μιλήσει (54ο μαθ.) για κάποιους χρόνους των ρημάτων στους οποίους χρησιμοποιούμε τύπους από τα ρήματα «έχω» και «είμαι». Α΄ Το βοηθητικό ρήμα «έχω» οριστική έχω έχεις έχει έχουμε έχετε έχουν Ενεστώτας υποτακτική προστακτική να έχω ………….

Απαρέμ.μελλ. κ.κ. Συντ. οριστική υποτακτική Προστ. .ο.ο. μέλλ. Υπερσυντέλικος οριστική είχα λύσει είχες λύσει είχε λύσει είχαμε λύσει είχατε λύσει είχαν λύσει ή είχα λυμένο είχες λυμένο. οριστική έλυσα να λύσω ………… λύσει θα λύσω έλυσες να λύσεις λύσε θα λύσεις έλυσε να λύσει ………… θα λύσει λύσαμε να λύσουμε ………… θα λύσουμε λύσατε να λύσετε λύσ(ε)τε θα λύσετε έλυσαν να λύσουν ………… θα λύσουν Παρακείμενος οριστική υποτακτική έχω λύσει να έχω λύσει έχεις λύσει να έχεις λύσει έχει λύσει να έχει λύσει έχουμε λύσει να έχουμε λύσει έχετε λύσει να έχετε λύσει έχουν λύσει να έχουν λύσει ή έχω λυμένο ή να έχω έχεις λυμένο. μέλλοντας οριστική θα έχω λύσει θα έχεις λύσει θα έχει λύσει θα έχουμε λύσει θα έχετε λύσει θα έχουν λύσει ή θα έχω λυμένο. λυμένο.π. κ.93 Μάθημα 58ο Η κλίση των ρημάτων τη πρώτης συζυγίας α΄ • Η κλίση του ρήματος «λύνω» • Η ενεργητική φωνή οριστική λύνω λύνεις λύνει λύνουμε λύνετε λύνουν Ενεστώτας υποτακτική προστακτική να λύνω ………… να λύνεις λύνε να λύνει ………… να λύνουμε ………… να λύνετε λύνετε να λύνουν ………… μετοχή λύνοντας Παρατατικός οριστική έλυνα έλυνες έλυνε λύναμε λύνατε έλυναν Εξ.λ.κ. κ. οριστική θα λύνω θα λύνεις θα λύνει θα λύνουμε θα λύνετε θα λύνουν Αόριστος Στ.

ο. μέλλοντας οριστική θα λύνομαι θα λύνεσαι θα λύνεται θα λυνόμαστε θα λύνεστε θα λύνονται Στ. Αόριστος υποτακτική προστακτικ ή να λυθώ ………….ο. διπλώνω. μέλλοντας οριστική θα λυθώ θα λυθείς θα λυθεί θα λυθούμε θα λυθείτε θα λυθούν Συντ. διορθώνω.α.ο.. ιδρύω. να λυθούμε …………. ………. Παρατατικός οριστική λυνόμουν λυνόσουν λυνόταν λυνόμαστε λυνόσαστε λύνονταν απαρέμφατο λυθεί Εξ.94 Η παθητική φωνή (στην επόμενη σελίδα) Ενεστώτας οριστική υποτακτική λύνομαι να λύνομαι λύνεσαι να λύνεσαι λύνεται να λύνεται λυνόμαστε να λυνόμαστε λύνεστε να λύνεστε λύνονται να λύνονται οριστική λύθηκα λύθηκες λύθηκε λυθήκαμε λυθήκατε λύθηκαν Προστακ. δυναμώνω. ………. μετ..κ ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σαν το λύνω κλίνονται τα ρήματα: χάνω. να λυθείτε λυθείτε να λυθούν …………. δένω.κ υποτακτική να έχω λυθεί λυμένος να έχεις λυθεί να έχει λυθεί να έχουμε λυθεί να έχετε λυθεί να έχουν λυθεί ή να είμαι λυμένος κ.ο. κ. απλώνω. οριστική είχα λυθεί είχες λυθεί είχε λυθεί είχαμε λυθεί είχατε λυθεί είχαν λυθεί ή ήμουν λυμένος ήσουν λυμένος κ. ντύνω. ενώνω. σηκώνω. Παρακείμενος Υπερσυντ.. να λυθείς λύσου να λυθεί …………. κ. οριστική έχω λυθεί έχεις λυθεί έχει λυθεί έχουμε λυθεί έχετε λυθεί έχουν λυθεί ή είμαι λυμένος είσαι λυμένος.κ. μέλλοντας οριστική θα έχω λυθεί θα έχεις λυθεί θα έχει λυθεί θα έχουμε λυθεί θα έχετε λυθεί θα έχουν λυθεί ή θα είμαι λυμένος κ. (λύνου) ……….. ψήνω. (λύνεστε) ………. ΑΣΚΗΣΕΙΣ . λύνω.κ.

{δένουμε. σ’ όλους τους χρόνους). Να κλίνεις το ρήμα «ντύνω» στον αόριστο (σ’ όλες τις εγκλίσεις) ενεργητικής και παθητικής φωνής: Α΄ Ενεργητική φωνή Αόριστος υποτακτική προστακτική οριστική έντυσα απαρέμφατο οριστική Β΄ Παθητική φωνή Αόριστος υποτακτική προστακτική απαρέμφατο . πληρώνει. 2. όπως στο παράδειγμα. πληρώνεστε (παθητ.95 1. δυναμώνω. μέλλοντας Σημείωση: Πρόσεξες ότι ένα απ’ τα ρήματα είναι παθητικής φωνής. Να κάνεις χρονική αντικατάσταση (δηλαδή να αντικαταστήσεις τα ρήματα στο ίδιο πρόσωπο. μέλλοντας θα έχεις τρέξει Ενεστώτας πληρώνει πληρώνεστε Παρατατικός Αόριστος να ιδρύσετε Εξ. στα παρακάτω ρήματα. μέλλοντας θα τρέχεις Στ. μέλλοντας θα τρέξεις Παρακείμενος έχεις τρέξει Υπερσυντέλικος είχες τρέξει Συντ. να ιδρύσετε. στην ίδια έγκλιση. μέλλοντας Στ. μέλλοντας Παρακείμενος Υπερσυντέλικος Συντ. φωνή)} παραδειγματικά δίνεται η αντικατάσταση του «τρέχεις» Ενεστώτας τρέχεις δένουμε δυναμώνω Παρατατικός έτρεχες Αόριστος έτρεξες Εξ.

96 Μάθημα 59ο Η πρώτη συζυγία (β΄) Το ρήμα «βάφω» Α΄ Ενεργητική φωνή οριστική βάφω βάφεις βάφει βάφουμε βάφετε βάφουν Ενεστώτας υποτακτική Προστακτ. να βάψω ………… να βάψεις βάψε να βάψει ………… να βάψουμε ………… να βάψετε βάψετε να βάψουν ………… Παρακείμενος οριστική Υποτακτική έχω βάψει έχεις βάψει έχει βάψει έχουμε βάψει έχετε βάψει έχουν βάψει ή έχω βαμνα έχω βάψει να έχεις βάψει να έχει βάψει να έχουμε βάψει να έχετε βάψει να έχουν βάψει ή να έχω μετοχή βάφοντας Παρατατικός οριστική έβαφα έβαφες έβαφε βάφαμε βάφατε έβαφαν οριστική έβαψα έβαψες έβαψε βάψαμε βάψατε έβαψαν Εξ. οριστική θα βάφω θα βάφεις θα βάφει θα βάφουμε θα βάφετε θα βάφουν Στ. οριστική θα έχω βάψει θα έχεις βάψει θα έχει βάψει θα έχουμε βάψει θα έχετε βάψει θα έχουν βάψει ή θα έχω . μέλλ. μέλλον. οριστική είχα βάψει είχες βάψει είχε βάψει είχαμε βάψει είχατε βάψει είχαν βάψει ή είχα βαμ- Συντ. μέλλ. να βάφω ………… να βάφεις βάφε να βάφει ………… να βάφουμε ………… να βάφετε βάφετε να βάφουν ………… Αόριστος υποτακτική προστακτ. απαρέμφατο οριστική βάψει θα βάψω θα βάψεις θα βάψει θα βάψουμε θα βάψετε θα βάψουν Υπερσυντ.

έχω βαφτεί να έχω βαφτεί έχεις βαφτεί. ή ήμουν.ο. οριστική υποτακτική προστακτικ απαρέμφατο οριστική ή βάφτηκα* να βαφτώ ………. βαμμένο.κ. Β΄ παθητική φωνή οριστική βάφομαι βάφεσαι βάφεται βαφόμαστε βάφεστε βάφονται Ενεστώτας υποτακτική να βάφομαι να βάφεσαι να βάφεται να βαφόμαστε να βάφεστε να βάφονται (δες επόμενη σελίδα) Εξ. κ. …. ή θα είμαι βαμμένος.κ. βαφτεί ή θα βαφτώ βάφτηκες να βαφτείς βάψου βαφεί θα βαφτείς βάφτηκε να βαφτεί ………. οριστική ……… βαφόμουν (βάφου) βαφόσουν ……… βαφόταν ……… βαφόμαστε βάφεστε βαφόσαστε ……… βάφονταν Αόριστος Εξ. να έχεις βαφτεί. Υ Ενεστώτας (ενεργητική φωνή) πρ μ . «βαφείτε και «θα βαφώ») οριστική Παρακείμενος Υποτακτική μετοχή βαμμένος Υπερσυντέλ οριστική είχα βαφεί είχες βαφεί. βαμμένο. κ.ο.α Συντ. κ.α. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: έτσι κλίνονται :ράβω.κ. κ.κ. ή είμαι ή να είμαι βαμμένος.κ.α. κ. μέλλ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. κ. θα βαφτούμε βαφτήκατε να βαφτείτε βαφτείτε θα βαφτείτε βάφτηκαν να βαφτούν ………. βαμμένος. μένο. μέλλον.α. θλίβομαι. θα βαφτεί βαφτήκαμε να βαφτούμε ………. οριστική θα έχω βαφτεί θα έχεις βαφτεί.97 μένο. «να βαφώ».ο. βαμμένος.α.…. οριστική θα βάφομαι θα βάφεσαι θα βάφεται θα βαφόμαστε θα βάφεστε θα βάφονται Παρατατικός Προστ. σκάβω. κ. κ.…. λείπω. θα βαφτούν * (συχνά λέμε «βάφηκα». μέλλοντ.ο. Να κλίνεις το ρήμα «κρύβω» στον Ενεστώτα της ενεργητικής φωνής και τον Αόριστο της παθητικής: ορ.

θάβονται. Να κάνεις χρονική αντικατάσταση των ρημάτων: λείπεις. . δουλεύετε. να κρυφτείς. Ενεστ Ενεστ.98 (συνέχεια πίσω) Αόριστος (παθητικής φωνής) απαρεμ 2. αστράφτει. ονειρευόμαστε.

ο. οριστική άρπαξα άρπαξες άρπαξε αρπάξαμε αρπάξατε άρπαξαν Παρατατικός μετοχή οριστική αρπάζοντας άρπαζα άρπαζες άρπαζε αρπάζαμε αρπάζατε άρπαζαν Αόριστος υποτακτική προστακτική απαρέμφ. μέλλον.ο.ο.κ. να αρπάξω ………… αρπάξει να αρπάξεις άρπαξε να αρπάξει ………… να αρπάξουμε ………… να αρπάξετε αρπάξτε να αρπάξουν ………….ο.κ. μέλλοντ.κ υποτακτική οριστική Β΄ Παθητική φωνή . οριστική θα αρπάξω θα αρπάξεις θα αρπάξει κ. κ. ή να έχω αρπαγμένο.κ είχα αρπάξει είχες……. υπερσυντέλικος Συντ.κ.κ. κ. να αρπάζω ………. μέλλ.κ. να αρπάζεις άρπαζε να αρπάζει ……….99 Μάθημα 60ο Η πρώτη συζυγία ( γ΄) Το ρήμα «αρπάζω» Α΄ Ενεργητική φωνή οριστική αρπάζω αρπάζεις αρπάζει αρπάζουμε αρπάζετε αρπάζουν Εξ. κ.κ. ή είχα αρπαγμένο.κ. κ. Παρακείμενος οριστική έχω αρπάξει έχεις…κ.κ.ο. να αρπάζουμε ……….κ ή θα έχω αρπαγμένο.. κ. οριστική θα έχω αρπάξει.ο. να έχω αρπάξει.ο. Ενεστώτας υποτακτική προστακτ. ή έχω αρπαγμένο.ο.ο. οριστική θα αρπάζω θα αρπάζεις θα αρπάζει θα αρπάζουμε θα αρπάζετε θα αρπάζουν Στ. να αρπάζετε αρπάζετε να αρπάζουν ……….

μέλλοντας :οριστική: θα αρπαχτώ. δείχνω.μετοχή: αρπαγμένος.… ………………. μέλλοντας: οριστική: θα έχω αρπαχτεί ή θα είμαι αρπαγμένος. τρέχω.κ Στ. οριστική θα αρπαχτώ θα αρπαχτείς θα αρπαχτεί κ.κ υποτακτική: να έχω αρπαχτεί ή να είμαι αρπαγμένος. κ. δέχομαι. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σαν το «αρπάζω» κλίνονται: πλέκω. …… αρπάζεστε ……. παίζω. Παρατατικ. μέλλον. θα αρπαχτείς. ρίχνω. αρπάχτηκα να αρπαχτώ ……… αρπάχτηκες να αρπαχτείς αρπάξου αρπάχτηκε να αρπαχτεί ……… αρπαχτήκαμε να …….κ Παρακείμενος :οριστική: έχω αρπαχτεί ή είμαι αρπαγμένος. Συντ. Να κάνεις χρονική αντικατάσταση τους τύπους: μπλέκεσαι.ο. (αρπάζου) …. πρήζω. φωνής 2.. ……… αρπαχτήκατε … κ.κ. φυλάγομαι.: αρπαχτεί Εξ. ανοίγω.κ αρπαχτείτε αρπάχτηκαν απαρεμ. ανοίγουμε. . φωνής Υπερσυντέλικος Παθ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. κ. Υπερσυντέλικος : οριστική: είχα αρπαχτεί ή ήμουν αρπαγμένος.α. οριστική αρπαζόμουν αρπαζόσουν αρπαζόταν αρπαζόμαστε αρπαζόσαστε αρπάζονταν Αόριστος οριστική υποτακτική προστακτ. κ. βουλιάζω.. Να κλίνεις το ρήμα «πλέκω» στον υπερσυντέλικο και των δύο φωνών με και τους δυο τρόπους : Υπερσυντέλικος Ενερ.ο..ο. τρέχουν.….ο..10 οριστική αρπάζομαι αρπάζεσαι αρπάζεται αρπαζόμαστε αρπάζεστε αρπάζονται Ενεστώτας υποτακτική να αρπάζομαι να αρπάζεσαι να αρπάζεται να αρπαζόμαστε να αρπάζεστε να αρπάζονται προστακτική …. κ. σπρώχνω.ο.

..ο. μέλλοντ. Υπερσυντέλ. οριστική θα έχω δροσίσει ή θα έχω δροσισμένο …………. δροσίσαμε να δροσίσουμε ………. κ. Παρατατικός μετοχή οριστική δροσίζοντας δρόσιζα δρόσιζες δρόσιζε δροσίζαμε δροσίζατε δρόσιζαν απαρέμφ. δροσίσατε να δροσίσετε δροσίστε δρόσισαν να δροσίσουν ………. ………….κ Παρακείμενος οριστική υποτακτική έχω να έχω δροσίσει δροσίσει ή έχω ή να έχω δροσισμένο δροσισμένο …………. μέλλον.ο. οριστική θα δροσίζω θα δροσίζεις …………...ο. κ. κ.. Β΄ Παθητική φωνή . να δροσίζουμε ……….. μπλέκεσαι ανοίγουμε τρέχουν Μάθημα 61ο Η πρώτη συζυγία (δ΄) Το ρήμα «δροσίζω» Α΄ Ενεργητική φωνή οριστική δροσίζω δροσίζεις δροσίζει δροσίζουμε δροσίζετε δροσίζουν Ενεστώτας υποτακτική Προστακτ. Αόριστος οριστική υποτακτική προστακτ.κ. Μέλλοντας οριστική θα δροσίσω θα δροσίσεις θα δροσίσει θα δροσίσουμε θα δροσίσετε θα δροσίσουν Συντ.. Παρατατ. δροσίσει Στ. δρόσισα να δροσίσω ……….ο. οριστική είχα δροσίσει ή είχα δροσισμένο …………. κ.10 Ενεστ. δρόσισες να δροσίσεις δρόσισε δρόσισε να δροσίσει ……….κ. να δροσίζω ……….. να δροσίζεις δρόσιζε να δροσίζει ………. κ.κ.ο. Εξ.κ. να δροσίζετε δροσίζετε να δροσίζουν ……….

κ. ----. αγωνίζομαι.ο. πείθω. δροσίζου ……. εξετάζω.ο. κ. ΑΣΚΗΣΗ Να κάνεις αναγνώριση και χρονική αντικατάσταση στους τύπους των ρημάτων: στολίζεσαι. δροσιστείτε. προστακτική: ----. δροσίζομαι δροσιζόμαστε να δροσίζομαι δροσίζεσαι δροσίζεστε να δροσίζεσαι δροσίζεται δροσίζονται να δροσίζεται Παρατατικός: οριστική: δροσιζόμουν. δροσίζεστε ……. Παρακείμενος: οριστική: έχω δροσιστεί ή είμαι δροσισμένος. λούζω. Αόριστος : οριστική: δροσίστηκα. κ. υποτακτική: να δροσιστώ.. κ.ο. θα δροσίζεσαι. να ζώνεις α΄ αναγνώριση στολίζεσαι: δοξάζουμε: αθροίστε!: να ζώνεις: β΄ χρονική αντικατάσταση Ενεστ στολίζεσαι Π .----. δροσίσου. Μετοχή: δροσισμένος. δροσιζόσουν. μέλλ. στολίζω.ο.κ.κ. Υπερσυντέλικος: οριστική: είχα δροσιστεί ή ήμουν δροσισμένος.: οριστική: θα έχω δροσιστεί ή θα είμαι δροσισμένος.ο. κ.κ. Συντ. (μετα)χειρίζομαι. να δροσιστείς.α. ……. φτάνω..κ. λογαριάζω. δακρύζω. θα δροσιστείς.ο. θερίζω.έχω δροσιστεί ή να είμαι…κ. συνεχίζω.. αλέθω.κ. δροσίστηκες. αθροίστε!. δοξάζουμε.ο.κ. συλλογίζομαι. δροσίστηκε. πιάνω. μέλλοντας: οριστική: θα δροσιστώ.κ.ο.ο. Εξακ. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σαν το ρήμα «δροσίζω» κλίνονται: ανθίζω. Στιγμ. απαρέμφατο: δροσιστεί. κ.10 οριστική Ενεστώτας υποτακτική να δροσιζόμαστε να δροσίζεστε να δροσίζονται προστακτική …. κ. κ. μέλλοντας: οριστική: θα δροσίζομαι. αγκαλιάζω. ----. ελπίζω. Υποτακτική: να . δροσιζόταν.κ. κ.κ.

Οι μετοχές σε –οντας (με άτονο το ο) γράφονται πάντα με ο (όμικρον).χ. κ. κ. Π. Τα ρήματα σε –έρνω γράφονται με ε (έψιλον). σφύζω. τείνω. λατρεύω.α.χ. 4.α. θολώνω. Π. κόβοντας. τρέχοντας. Εξαιρούνται: αδειάζω.α. γιορτάζω. Εξαιρούνται: κλέβω.α. αθροίζω. Π. μονοιάζω. ανταμώνω. απλώνω. κ. μοιάζω.το ουσιαστικό) 12.10 δοξάζουμε ……. κατακλύζω. δένω. Μάθημα 62ο Ορθογραφικοί κανόνες των ρημάτων της α΄ συζυγίας 1. χορεύω. Εξαιρούνται: παύω και τα σύνθετα του (αναπαύω).α. γ΄ με ι: δίνω. στήνω.χ. 9. . Π. γέρνω. Εξαιρείται: παίρνω. Εξαιρούνται :α΄ με ει: κλείνω(π. Π. Εξαιρούνται: μένω. την πόρτα).α. χτυπώντας. Εξαιρείται: αρέσω. Π. αγκαλιάζω.χ. κ. ει: πρήζω.χ. Εξαιρούνται: με υ: αναβλύζω. οι. Τα ρήματα σε –λλω γράφονται με δύο λάμδα (λλ).α. Με η. πάλλω. ψήνω. 2. ράβω. Τα ρήματα σε –αινω γράφονται με αι (άλφα-γιώτα). δέρνω. Τα ρήματα σε –άβω γράφονται με β (βήτα). Π. κ.α. 7. μπαίνω. σβήνω.χ.α. Π. κλίνω( π.α. φέρνω.χ. κ. Π. χρειάζομαι.. Π. καταβάλλω.χ .χ. γογγύζω.α. πίνω.χ. πλένω. στολίζω. Τα ρήματα σε –ίζω γράφονται με ι (γιώτα). β΄ με η: αφήνω. 3. κ. Εξαιρούνται: θέλω.α. ανάβω. αναπτύσσω. σέβομαι. Τα ρήματα σε –ττω γράφονται με δύο ταυ (ττ). σκάβω.χ. κ. εισπράττω. λερώνω. κουνώντας. δακρύζω. αγοράζοντας. μαθαίνω. λύνω.χ. Τα ρήματα σε –ιάζω γράφονται με ι (γιώτα). Π. κελαρύζω. κ. κρίνω. ζωγραφίζω. κ. Τα ρήματα σε –ευω γράφονται με υ (ύψιλον). Τα ρήματα σε –ύνω γράφονται με υ (ύψιλον). πηγαίνω. οφείλω. Π.χ. Αντίθετα οι μετοχές της δεύτερης συζυγίας τονίζονται στο «ο» και γράφονται με ω (ωμέγα). κ. συγχύζω. Τα ρήματα σε –ώνω γράφονται πάντα με ω (ωμέγα). δανείζω. Π. 11. 10. κ.χ. 8.χ. Εξαιρείται: θέτω. κ. ντύνω. Τα ρήματα σε –σσω γράφονται με δύο σίγμα (σσ). 6.α. νοιάζομαι. 5.

κ υποτακτική:να έχω αγαπήσει ή να έχω αγαπημένο. κ. αγαπώ. μέλλ.10 Μάθημα 63ο Η δεύτερη συζυγία – α΄ τάξη Τα ρήματα της δεύτερης συζυγίας που ανήκουν στην Α΄ τάξη έχουν κατάληξη στην παθητική φωνή – ιέμαι.ο.κ. οριστική οριστική αγαπώ να αγαπώ ……. μέλλοντας οριστική υποτακτική προστακ.κ. οριστική αγάπησα να αγαπήσω αγαπήσει θα αγαπήσω αγάπησες να αγαπήσεις αγάπησε θα αγαπήσεις αγάπησε να αγαπήσει θα αγαπήσει αγαπήσαμε να αγαπήσουμε θα αγαπήσουμε αγαπήσατε να αγαπήσετε αγαπήστε θα αγαπήσετε αγάπησαν να αγαπήσουν θα αγαπήσουν Οι υπόλοιποι χρόνοι εύκολα όπως τα προηγούμενα: Παρακείμενος: οριστική :έχω αγαπήσει ή έχω αγαπημένο. αγαπούσε θα αγαπάει αγαπάμε* να αγαπάμε ……. οριστική υποτακτική προστ. αγαπούσαν θα αγαπάν(ε) *Αλλιώς :αγαπάμε. μετοχ.ο.: οριστική θα έχω αγαπήσει ή θα έχω αγαπημένο.αγαπούσα θα αγαπώ αγαπάς να αγαπάς αγάπα ντας αγαπούσες θα αγαπάς αγαπάει* να αγαπάει …….ο. κ.. Μέλλον.κ.κ. αγαπούν(ε) Αόριστος Στ... Υπερσυντέλικος: οριστική:είχα αγαπήσει ή είχα αγαπημένο . Β΄ Παθητική φωνή . αγαπούμε. Το ρήμα «αγαπώ» Α΄ Ενεργητική φωνή Ενεστώτας Παρατατικός Εξ. αγαπούσαμε θα αγαπάμε αγαπάτε να αγαπάτε αγαπάτε αγαπούσατε θα αγαπάτε αγαπάν(ε) να αγαπάν(ε) ……. κ.. Συντελ. απαρέμφ.ο.

κ. ρουφώ. κ. χτυπώντας να χτυπηθείς: είναι ρήμα φωνής και διάθεσης παθητικής. έγκλισης υποτακτικής. Παρακείμενος: οριστική: έχω αγαπηθεί ή είμαι αγαπημένος. τρυπώ. κ.κ. κ.. χαλώ. περνώ. κυβερνώ.ο. κ. αγαπιόσουν. χαιρετώ.κ.10 οριστική αγαπιέμαι αγαπιόμαστε αγαπιέσαι αγαπιέστε αγαπιέται αγαπιούνται Ενεστώτας υποτακτική προστακτ.. να αγαπιέμαι να αγαπιόμαστε (Δεν να αγαπιέσαι να αγαπιέστε συνηθίζεται) να αγαπιέται να αγαπιούνται Αόριστος οριστική υποτακτική προστακτική απαρέμφατο αγαπήθηκα να αγαπηθώ …………… αγαπηθεί αγαπήθηκες να αγαπηθείς αγαπήσου αγαπήθηκε να αγαπηθεί …………… αγαπηθήκαμε να αγαπηθούμε …………… αγαπηθήκατε να αγαπηθείτε αγαπηθείτε αγαπήθηκαν να αγαπηθούν …………… Παρατατικός: οριστική: αγαπιόμουν. μετοχή: αγαπημένος Υπερσυντέλικος: οριστική: είχα αγαπηθεί ή ήμουν αγαπημένος. αγαπιόνταν (αγαπιούνταν) Εξ.ο. Στ.ο.. χτυπώ. αγαπιόσαστε. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σαν το «αγαπώ. Συντ.α. καλούσα. κουνήστε! . κ. κ. δεύτερου ενικού προσώπου του ρήματος «χτυπιέμαι» ………….α.κ. πετώ.κ. θα αγαπιέσαι. αγαπιόταν.κ. κ. κρεμώ. -ιέμαι» κλίνονται: απαντώ. κεντώ.ο.: οριστική: θα έχω αγαπηθεί ή θα είμαι αγαπημένος. αγαπιόμαστε. μέλλοντας:οριστική: θα αγαπιέμαι.ο. . κυνηγώ. προτιμώ. χρόνου Αορίστου.ο.κ. Αλλά και τα :διψώ.) ΑΣΚΗΣΗ Να κάνεις αναγνώριση (όπως στο παράδειγμα) και χρονική αντικατάσταση των παρακάτω ρημάτων: να χτυπηθείς. μέλλοντας:οριστική: θα αγαπηθώ. υποτακτική: να έχω αγαπηθεί ή να είμαι αγαπημένος. μέλλον. (Όλα αυτά κλίνονται με διαφορές στον Αόριστο. θα αγαπηθείς.

ο. αδικείσαι. θυμούμαι. ……… ………. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1.10 ………….κ. αδικούσαμε αδικείτε να αδικείτε αδικείτε αδικούσατε αδικούν να αδικούν ……… αδικούσαν * ή αδίκα Οι υπόλοιποι χρόνοι δεν παρουσιάζουν καμιά δυσκολία – σχηματίζονται όπως και στα ρήματα της πρώτης τάξης. Παρατηρούμε ότι τα περισσότερα ρήματα της β΄ τάξης είναι ουδέτερης διάθεσης (κοιμούμαι. αδικούσε αδικούμε να αδικούμε ………. Εξ… ……. φοβούμαι. Ενεστώτας παρατατικός Στ.. μέλλον..ο. …… Μάθημα 64ο Η δεύτερη συζυγία β΄ τάξη Εδώ θα κλιθούν ενδεικτικά το ρήμα «αδικώ» στην ενεργητική φωνή και το ρήμα «λυπούμαι» ή «λυπάμαι» στην παθητική φωνή. κ..α. Στην παθητική φωνή κλίνεται :αδικούμαι. αδικείτε.. …………. αδικώντας αδικούσα αδικείς να αδικείς αδίκει * αδικούσες αδικεί να αδικεί ……….. κ. . Α΄ Ενεργητική φωνή Ενεστώτας Παρατατικός οριστική υποτακτική προστακτική μετοχή οριστική αδικώ να αδικώ ………. Β΄ Παθητική φωνή Ενεστώτας Παρατατικός Αόριστος οριστική οριστική οριστική υποτακτική προστακτική λυπούμαι λυπόμουν λυπήθηκα να λυπηθώ ……… λυπάσαι λυπόσουν λυπήθηκες να λυπηθείς λυπήσου λυπάται λυπόταν λυπήθηκε κ.).κ ……… λυπούμαστε λυπόμαστε λυπηθήκαμε ……… λυπάστε λυπόσαστε λυπηθήκατε απαρέμφατο: λυπηθείτε λυπούνται λυπόνταν ή λυπήθηκαν λυπηθεί ……… λυπούνταν Οι υπόλοιποι χρόνοι και εγκλίσεις κανονικά.

αγαπάω → αγαπώ. κ. επιχειρώ. στερείσαι. ακού(γ)οντας ακούς να ακούς άκου ακούει να ακούει ………… ακούμε να ακούμε ………… ακούτε να ακούτε ακούτε ακούν(ε) να ακούν(ε) ………… Οι υπόλοιποι χρόνοι δεν παρουσιάζουν καμιά δυσκολία. κινώ. Εξ. στερείστε. προσπαθώ. θρηνώ. Σαν το «αδικώ» κλίνονται :λαλώ. φιλώ.} Ας δούμε ενδεικτικά την κλίση του ρήματος «ακούω».). αδιαφορώ. Το «κλαις» προέρχεται από το «κλαί(γ)εις» και το «ακούς» από το «ακούεις». ποθώ. οριστική θα ακούω θα ακούς θα ακούει θα ακούμε θα ακούτε θα ακούν(ε) ΑΣΚΗΣΗ Να κλίνεις το ρήμα κλαίω στον Ενεστώτα και τον Αόριστο της Ενεργητικής. κ. στερούμαστε. προηγούμαι.10 2. μιλάω → μιλώ.α. συγκινώ. συνεννοούμαι. μέλλοντ. Ενεστώτας οριστική υποτακτική προστακτική μετοχη ακούω να ακούω …………. ζω. Σαν το «λυπούμαι» κλίνονται : κοιμούμαι. στερούνται. 3. κ.χ. στερούνταν. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι τύποι των ρημάτων «κλαίω» και «ακούω». {Αξίζει εδώ να αναφερθεί ότι όλα τα ρήματα της δεύτερης συζυγίας έχουν πάθει συναίρεση σε παλιότερη χρονική περίοδο της Γλώσσας μας (π. Ενεστώτας: στερούμαι. στερείστε.α.) Μάθημα 65ο Συνηρημένα ρήματα ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Μην κλαις Γιώργο! Ακούς τι λένε τα πουλιά.χ. φοβούμαι. Ενεστώτας Αόριστος . Συναιρούνται στο β΄ ενικό και πληθυντικό πρόσωπο μόνο. στερούνται. υμνώ. στερούμαστε. (Για παράδειγμα στο ρήμα «λέω» : λέ-εις → (ε+ει) → λες.α. στερείται. Υπάρχουν μερικά ρήματα αυτής της τελευταίας κατηγορίας που κλίνονται όπως τα αρχαία Π. Αυτά λοιπόν τα ρήματα συναιρούν *συχνά στην οριστική του Ενεστώτα το τελευταίο γράμμα του θέματος με ένα φωνήεν απ’ την κατάληξη. υπηρετώ.) Τα ρήματα αυτά λέγονται συνηρημένα. (έτσι και τα :μιμούμαι. στερούσουν. Παρατατικός: στερούμουν. θυμούμαι. κουνάω → κουνώ.

οριστική υποτακτική προστακτ .) Το κάθε ένα από τα τρία θέματα χρησιμοποιείται για το σχηματισμό κάποιων χρόνων.(Δες στον προηγούμενο πίνακα στο ρήμα «σηκώνω»: τα αντίστοιχα θέματά του είναι «σηκών-». Εδώ οι καταλήξεις είναι: «ω». λύν-ω. σηκών-ω. «-εις».. μετοχή :…………… απαρέμφατο: ……………. «σηκώσ-» και «σηκώθ-». Π. Π.10 οριστική υποτακτική προστακτ. σηκών-εις. χαρακτήρας είναι τα υπογραμμισμένα γράμματα. «-ει». λύν-ει. *Η συναίρεση είναι ένα πάθος φωνηέντων (δες Μάθημα 82ο ) Μάθημα 66ο Το θέμα-η κατάληξη-ο χαρακτήρας των ρημάτων Το θέμα ενεστώτα και αορίστου Ας δούμε μερικά ρήματα: Ενεργητικός ΕνεστώταςΕνεργητικός Αόριστος Παθητικός Αόριστος σηκών-ω σήκωσ-α σηκώθ-ηκα ακουμπ-ώ ακούμπ-ησα ακουμπήθ-ηκα αγαπ-ώ αγάπ-ησα αγαπήθ-ηκα λύν-ω έλυσ-α λύθ-ηκα Θέμα: λέγεται το πρώτο μέρος του ρήματος.χ. λύν-εις. Κατάληξη: λέγεται το τελευταίο μέρος του ρήματος που αλλάζει κατά την κλίση του. Έτσι έχουμε για παράδειγμα στο ρήμα δένω: . σηκών-ει: εδώ το θέμα είναι το «σηκών-». Τα ρήματα έχουν διαφορετικό θέμα για τον Ενεστώτα και διαφορετικό για τον Αόριστο παθητικό και ενεργητικό. Χαρακτήρας: λέγεται ο τελευταίος φθόγγος του θέματος. Στον αρχικό πίνακα. που δεν αλλάζει.χ.

μέλλοντας Ενερ. φωνής : κόψ-) Γ΄(αορ. θέμα: κόβ-) Ενεστώτας Παρατατικός Εξ. Υπερσυντέλ. Συντ. των ρημάτων : κόβ-ω. γράφ-ω και λύν-ω. θέμα ενεργ. φωνή Παθητ. μέλλοντας ς δέθ-ηκα θα δεθ-ώ έχω δεθ-εί είχα δεθ-εί θα έχω δεθ-εί ΑΣΚΗΣΗ Να γράψεις τους χρόνους με τη βοήθεια του θέματος όπως στους πίνακες του μαθήματος. μέλλοντας θα δεν-ω θα δέν-ομαι Β΄ ΑΠΟ ΤΟ ΑΟΡΙΣΤΙΚΟ ΘΕΜΑ ΕΝΕΡ. μέλλοντας παρακείμενος υπερσυντέλικο Συντ. φωνή κόβ-ω Παθ. φωνής: κόπ-) γράφω: Α΄ γράφ-ω Β΄ Γ΄ .φωνή Β΄(αορ. μέλλοντας έ-δεσ-α θα δέσ-ω έχω δέσ-ει είχα δέσ-ει θα έχω δέσ-ει Γ΄ ΑΠΟ ΤΟ ΑΟΡΙΣΤΙΚΟ ΘΕΜΑ ΠΑΘ. μέλλοντας Παρακείμ. ΦΩΝΗΣ «δεθ-» Αόριστος Στ.10 Α΄ ΑΠΟ ΤΟ ΕΝΕΣΤΩΤΙΚΟ ΘΕΜΑ «δεν-» Ενεργ. θέμα παθ. ΦΩΝΗΣ «δεσ-» Αόριστος Στ. φωνή Ενεστώτας δέν-ω δέν-ομαι Παρατατικός έ-δεν-α δεν-όμουν Εξ. κόβω: Α΄ (ενεστ.

Τα πρώτα δυο υπογραμμισμένα ρήματα ανήκουν στην κατηγορία των ελλειπτικών. Στο τεστ πήρα άριστα. . Ελλειπτικά λέγονται τα ρήματα που δεν έχουν όλους τους τύπους (εγκλίσεις ή χρόνους).11 λύνω: Α΄ Β΄ Γ΄ Μάθημα 67ο Ρήματα ελλειπτικά – απρόσωπα – ανώμαλα ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Οι πυγμάχοι μάχονταν με λύσσα. Δεν πρέπει να το κάνεις αυτό. Τι είναι όμως τα ελλειπτικά ρήματα. Είναι καλός άνθρωπος.

κ. κ. Ανώμαλα λέγονται τα ρήματα που αλλάζουν το θέμα τους (και όχι μόνο το χαρακτήρα) ή που κλίνονται διαφορετικά από τ’ άλλα (π. κλαίω) α΄ β΄ γ΄ δ΄ ε΄ στ΄ 2. 2. πρόκειται.Παρατηρούμε ότι το ενεστωτικό θέμα του ρήματος (παίρν-) δεν μοιάζει με το θέμα του Αορίστου (πήρ-) και γι’ αυτό το ρήμα αυτό το κατατάσσουμε στα ανώμαλα ρήματα. Να κάνεις προτάσεις με τα απρόσωπα ρήματα των προτάσεων που ακολουθούν . έρχομαι. πρέπει.α.. Στην τρίτη από τις ενδ.χ.α. κ. .) ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. ταιριάζει.χ. κ. το ρήμα «έχω» δεν έχει παρακείμενο.Είναι Αόριστος του ρήματος «παίρνω». κ.. π. μέλλεται. υπερσυντέλικο. πες. βρίσκω. τρέχα. Α΄ Τη μέρα αυτή βρέχει πολύ. Τα ρήματα που φανερώνουν φυσικό φαινόμενο: βροντάει. φράσεις μπορεί κανείς να γράψει το ρήμα σε άλλα πρόσωπα. το ρήμα «μάχομαι» στον Αόριστο αντικαθίσταται από άλλο συνώνυμο ρήμα (όπως το «πολέμησα». βλέπω. Β΄ Άρχισε να χαράζει. συμφέρει. Σχημάτισε προτάσεις με τα παρακάτω ανώμαλα ρήματα στον Αόριστο: (βάζω. μετατρέποντάς τα σε προσωπικά.α. δέρνω.ο. Το τελευταίο υπογραμμισμένο ρήμα είναι το «πήρα». 3.χ.α. κ.α. δες.11 Π. Τέτοια ρήματα είναι 1. χιονίζει. κ. Η απάντηση βέβαια είναι: όχι. κάποια προσωπικά ρήματα σε ορισμένες περιπτώσεις. ………………………………………. κοίτα. ……………………………………….. γιατί τέτοια ρήματα λέγονται: Απρόσωπα λέγονται τα ρήματα που συνηθίζονται στο γ΄ ενικό πρόσωπο και δεν έχουν υποκείμενο κάποιο πρόσωπο ή ζώο ή πράγμα. θέλει (στη φράση : «δε θέλει και ρώτημα»).

χ.. . ακουμπισμένος αμαρτάνω αμάρτησα ………. ……………. Ε΄ Πάλι έξω βροντάει.. Να κλίνεις το ρήμα «βλέπω» και το ρήμα «παίρνω» στην οριστική και προστακτική Ενεστώτα και Αορίστου: α΄ βλέπω Ενεστώτας οριστ… Αόριστος β΄ παίρνω ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΝΩΜΑΛΩΝ ΡΗΜΑΤΩΝ 1 Ενεστώτας Αόριστος Παθητική μετοχή ενεργητικός παθητικός -αιρώ (συνθ.. καθαιρώ (καθαίρεσα) (καθαιρέθηκα) (καθαιρεμένος) ακουμπώ ακούμπησα ………. ………………………………………..) -αίρεσα -αιρέθηκα -αιρεμένος π. ανακλώ ανάκλασα ανακλάστηκα ανακλασμένος ανασταίνω ανάστησα αναστήθηκα αναστημένος ανατέλλω ανάτειλα …………….. ……………. ……………………………………….11 Γ΄ Δεν πρόκειται να σ’ ακούσω. Δ΄ Ακόμα αστράφτει! ………………………………………. 3...

να ιδωθώ) βράχηκα (βρέχτηκα) βρέθηκα γδάρθηκα …………… …………… γίνηκα (υποτ.) βαραίνω βαρώ βαστώ βγάζω βγαίνω βλέπω (αλλά αναβλέπω— ανάβλεψα) βρέχω βρίσκω γδέρνω γερνώ γέρνω γίνομαι δέρνω διαβαίνω διαμαρτύρομαι διαρρέω διδάσκω Ενεστώτας δίνω διψώ δρω δυστυχώ εγκατασταίνω ή εγκαθιστώ ανέβηκα απόνειμα απόστασα άρεσα άρκεσα άρτυσα αύξησα έβαλα -έβαλα βάρυνα βάρεσα βάσταξα ή βάστηξα έβγαλα βγήκα είδα (προστακτ. δες-δείτε) έβρεξα βρήκα (ήβρα) έγδαρα γέρασα έγειρα έγινα έδειρα διάβηκα …………… διέρρευσα δίδασκα …………… απονεμήθηκα ………… ………… αρκέστηκα αρτύθηκα αυξήθηκα βάλθηκα -βλήθηκα ………….11 ανεβαίνω απονέμω αποσταίνω αρέσω αρκώ αρταίνω αυξάνω βάζω -βάλλω (συνθ. να γενώ) δάρθηκα …………… διαμαρτυρήθηκα …………… διδάχτηκα ανεβασμένος …………… αποσταμένος ………… ………… αρτυμένος αυξημένος βαλμένος -βλημένος βαρεμένος βαρεμένος βασταγμένος βαστηγμένος βγαλμένος βγαλμένος ιδωμένος βρε(γ)μένος …………… γδαρμένος γερασμένος γερμένος γινωμένος δαρμένος …………… διαμαρτυρημένος …………… διδαγμένος Παθητική μετοχή δοσμένος διψασμένος …………… δυστυχισμένος εγκαταστημένος 2 Αόριστος ενεργητικός παθητικός έδωσα (έδωκα) δόθηκα δίψασα …………… έδρασα …………… δυστύχησα …………… εγκατάστησα εγκαταστάθηκα . βαρέθηκα βαστάχτηκα ή βαστήχτηκα βγάλθηκα ειδώθηκα (υποτακτ.

πιώθηκα πλανήθηκα πλανεύτηκα πλύθηκα …………. (εμ)πνευσμένος πονεμένος .) καθισμένος καμένος καλεσμένος καμωμένος κλαμένος κοιμισμένος ειπωμένος (εκ)λεπτυσμένος μαθημένος (απο)μακρυσμένος …………… …………… μηνύθηκα μολύνθηκα …………… …………… ντράπηκα ξεχάστηκα …………… …………… πάρθηκα παραστάθηκα …………… …………… περάστηκα πετάχτηκα …………. (εμ)πνεύστηκα (παρα-)πονέθηκα μεθυσμένος …………… μηνυμένος μολυσμένος μπασμένος …………… …………… ξεχασμένος ξεψυχισμένος παθημένος παρμένος παραστημένος …………… πεινασμένος περασμένος πεταγμένος πεσμένος πιωμένος πλανημένος πλανεμένος πλυμένος ………….11 επαινώ ή παινεύω έρχομαι θέλω θέτω κάθομαι ή καθίζω καίω καλώ κάνω κλαίω κοιμούμαι λέω λεπταίνω μαθαίνω μακραίνω μεθώ μένω μηνώ (και μηνύω) μολύνω μπαίνω μπορώ ντρέπομαι ξεχνώ ξεψυχώ παθαίνω παίρνω παρασταίνω πάω (πηγαίνω) πεινώ περνώ πετώ πέφτω πίνω πλανεύω(πλανώ) πλένω πλέω πνέω (εμπνέω) πονώ επαίνεσα ή παίνεψα ήρθα θέλησα έθετα κάθισα έκαψα κάλεσα έκαμα (έκανα) έκλαψα είπα λέπτυνα έμαθα μάκρυνα μέθυσα έμεινα μήνυσα μόλυνα μπήκα μπόρεσα ξέχασα ξεψύχησα έπαθα πήρα παράστησα πήγα πείνασα πέρασα πέταξα έπεσα ήπια πλάνεσα πλάνεψα έπλυνα έπλευσα έπνευσα πόνεσα επαινέθηκα ή παινεύτηκα …………… …………… τέθηκα …………… κάηκα καλέστηκα …………… κλαύτηκα (κλάφτηκα) κοιμήθηκα ειπώθηκα λεπτύνθηκα μαθεύτηκα (απο)μακρύνθηκα παινεμένος …………… θελημένος -θεμένος (συνθ.

σωπασμένος (από)σιωπήθηκα -σιωπημένος -τάθηκα (από. φθάρθηκα φθαρμένος φοβήθηκα φοβισμένος …………. προ) …………. …………. …………. σταλμένος στραμμένος στρεμμένος συγχωρήθηκα συγχωρημένος συγχωρέθηκα συ(γ)χωρεμένος …………. έστειλα έστρεψα συγχώρησα συγχώρεσα έσφαλα σώπασα σιώπησα έτεινα τέλεσα τράβηξα έτρεψα έθρεψα έτρεξα έφαγα έτυχα …………. συρμένος σπασμένος σπαρμένος …………. έφταιξα χόρτασα έψαλα έψαλα ρουφήχτηκα σεβάστηκα σύρθηκα σπάστηκα σπάρθηκα στάθηκα στάλθηκα στράφηκα ρουφηγμένος …………. …………. …………. εσφαλμένος …………. χάρηκα χαρούμενος χορτασμένος ψάλθηκα ψαλμένος ψάλθηκα ψαλμένος ΑΣΚΗΣΗ Να κάνεις χρονική αντικατάσταση σε μερικά από τα πρώτα ανώμαλα ρήματα της πρώτης σελίδας του πίνακα: Ενεστώτας ακουμπώ Παρατατικός Αόριστος αμαρτάνω ανασταίνω ανατέλλω . έφυγα έφθειρα …………. …………. τελέστηκα -τελεσμένος τραβήχτηκα τραβηγμένος τράπηκα -τραμμένος τράφηκα(θράφηκα) θρεμμένος ………….11 ρουφώ σέβομαι σέρνω σπά(ζ)ω σπέρνω στέκομαι(στέκω) στέλνω ή στέλλω στρέφω συγχωρώ σφάλλω σωπαίνω σιωπώ τείνω (-)τελώ τραβώ τρέπω τρέφω(θρέφω) τρέχω τρώω τυχαίνω υπόσχομαι φαίνομαι φεύγω φθείρω φοβούμαι φταίω χαίρομαι χορταίνω ψάλλω ψέλνω ρούφηξα …………. φαγώθηκα φαγωμένος …………. έσυρα έσπασα έσπειρα …………. (από)τυχημένος υποσχέθηκα υποσχεμένος φάνηκα ………….

Υπερσυντ. μέλλ. αυξάνω βάζω βαστώ βγαίνω βρέχω Μάθημα 68ο Η μετοχή ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ο φορτωμένος Αϊ-Βασίλης. Υπερσυντ. μέλλ. Συντ. μέλλ. Παρακείμεν. μέλλ. μέλλ. Εξ.11 Στ. μέλλ. Παρακείμεν. Συντ. . Ενεστώτας βγάζω Παρατατικός Αόριστος Στ. Εξ. Εξ. Ενεστώτας ανεβαίνω Παρατατικός Αόριστος Στ. Παρακείμεν. μέλλ. Συντ. μέλλ. μέλλ. Υπερσυντ.

κουνώντας. -ώντας) και ο Παρακείμενος της παθητικής φωνής (-μενος). Μιλούσε χτυπώντας το χέρι του.α. Ορθογραφικοί κανόνες των μετοχών 1.φορτωμένο τα φορτωμένα των φορτωμένων τα φορτωμένα .φορτωμένες το φορτωμένο του φορτωμένου το φορτωμένο . -ο. εργαζόμενος άνθρωπος.α. κ. Σε αντίθετη περίπτωση γράφεται με όμικρον .φορτωμένοι . Η ενεργητική μετοχή κλίνεται όπως τα επίθετα σε –ος. Π. τρεχούμενο νερό. γράφω. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι μετοχές. Οι μετοχές σε – μένος γράφονται με δύο μι (μμ) όταν τα ρήματα έχουν χαρακτήρα π. πτ. Μετοχή έχουν ο Ενεστώτας της ενεργητικής φωνής (-οντας.φορτωμένα ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σπάνια και σε ορισμένα ρήματα συναντάμε στην παθητική φωνή και ενεστωτική μετοχή που τελειώνει σε –άμενος ή -ομενος ή –ώμενος ή ούμενος. κινούμενος στόχος.της κατάληξης γράφεται με ωμέγα . Άλλες απ’ αυτές κλίνονται (οι παθητικές μετοχές του παρακειμένου που τελειώνουν σε –μένος ) και άλλες δεν κλίνονται (οι ενεργητικές μετοχές του Ενεστώτα που τελειώνουν σε –οντας ή –ώντας).φορτωμένε .γραμμένος. Ας δούμε ένα παράδειγμα : Ενικός αριθμός Ονομαστική ο φορτωμένος η φορτωμένη Γενική του φορτωμένου της φορτωμένης Αιτιατική το φορτωμένο τη φορτωμένη Κλητική . κ.χ. Έφυγε τρέχοντας. Π. κ.φορτωμένη Πληθυντικός αριθμός Ονομαστική οι φορτωμένοι οι φορτωμένες Γενική των φορτωμένων των φορτωμένων Αιτιατική τους φορτωμένους τις φορτωμένες Κλητική .α.11 Ο χαρούμενος άνθρωπος. -η.Π.χ. φτ. β. 2.χ. Μάθημα 69ο Άκλιτα μέρη του λόγου-1 τα επιρρήματα .κομμένος. Όταν η ενεργητική μετοχή τονίζεται στο –ο. κόβω. φ. χτυπώντας.

Οι υπογραμμισμένες λέξεις συνοδεύουν ρήματα. πίσω. Τροπικά : φανερώνουν τρόπο και απαντούν στην ερώτηση «πώς. Αυτά είναι: τώρα.». Τέτοια είναι: κάπως. κ. Γ΄ Τα επιρρήματα σε – ις γράφονται με ι (γιώτα).μέσα. επικεφαλής.α.χ. Έτσι λοιπόν …. αλλιώς.11 ΕΝΔΕΙΚΤ. βέβαια.». που βεβαίως «έσκασα».». κ. ωραία. φέτος. πιο. δε(ν).α. Π. χθες. πριν. Επιρρήματα λέγονται οι άκλιτες λέξεις που συνοδεύουν ή προσδιορίζουν κυρίως τα ρήματα και φανερώνουν τόπο. ήσυχα. Ανάλογα με τη σημασία τους τα επιρρήματα χωρίζονται σε έξι ομάδες: 1. κάτω. 5. κ. Οι λέξεις «χθες» και «κάτω» συνοδεύουν το ρήμα «άφησα». περισσότερο. εκτός. όσο. αύριο . αλλιώς. κ. πάνω.χ.α. Επειδή λοιπόν αυτές οι λέξεις συνοδεύουν ρήματα γι’ αυτό ονομάζονται επιρρήματα. εξαρχής.χ. Αυτά είναι: εδώ. πολύ.φέτος. Π.α. χρόνο.α. έξω. πίσω. άλλα τρόπο (καλά). 2. το «καλά» συνοδεύει το ρήμα «περάσαμε». άλλα ποσό (τόσο. ΦΡΑΣΕΙΣ:Χθες άφησα κάτω απ’ το δέντρο μια σακούλα. Ορθογραφικοί κανόνες των επιρρημάτων Α΄ Τα τοπικά επιρρήματα που τελειώνουν σε –ω γράφονται με ωμέγα. . Π. τα «τόσο» και «πολύ» ακολουθούν το ρήμα «έφαγα». Τοπικά :φανερώνουν τόπο και απαντούν στην ερώτηση «πού. έξω. ποσό. Β΄ Τα επιρρήματα σε – ως γράφονται με ωμέγα. μπροστά. Εξαιρούνται: εμπρός.α. Άλλα απ’ αυτά φανερώνουν χρόνο (χθες). κάμποσο. πάνω. βεβαίως. όπως και το «επίσης». καθόλου. κ. κ. και 6. καλά) και άλλα βεβαίωση ή άρνηση (βεβαίως). Χρονικά: φανερώνουν χρόνο και απαντούν στην ερώτηση «πότε. Να απαντήσεις στις ερωτήσεις χρησιμοποιώντας επιρρήματα: . μετά. Στην εκδρομή περάσαμε καλά. τέλος. 3. Εξαιρούνται ορισμένα σύνθετα: καταγής.α. λίγο. μόλις. κ. όπως.α. καλά.ο. πέρα. μη(ν). έτσι.Αρνητικά : φανερώνουν επιβεβαίωση ή άρνηση. ναι. κ. .όχι. κ. ολονυχτίς. μαζί.κ. Βεβαιωτικά. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.». εκεί . κ. 4. βεβαίως. αυτού.α.χ. αμέσως. Π. τόσο. σωστά. άλλα τόπο (κάτω). κ. Ποσοτικά : φανερώνουν ποσό και απαντούν στην ερώτηση «πόσο. Έφαγα τόσο πολύ. πάντα.α. Π.χ. εντός. τρόπο.

λίγο. ώρα). εδώ. ναι. μην. στ) Ο άνθρωπος πετάει . ……………………………………………. ………………………………………… ………………………………………… ………………………………………… ………………………………………… ………………………………………… 2. ……………………………………………. ακόμα (ενν. πριν. ……………………………………………. Να αναγνωρίσεις τις λέξεις όπως στο παράδειγμα : {παρακάτω. περισσότερο. ……………………………………………. πρόπερσι. β) Πότε ήρθες. γ) Πώς τα περνάς. ε) Θέλεις να καθίσεις. ……………………………………………. δ) Πόσο έφαγες. ……………………………………………. ……………………………………………. καλά( στη φράση: «πέρασα καλά»)} παρακάτω : είναι τοπικό επίρρημα. …………………………………………. ……………………………………………. ……………………………………………. …………………………………………….11 α) Πού είσαι. ακόμα (ενν. Μάθημα 70ο Τα άκλιτα μέρη του λόγου –2 οι προθέσεις . περισσότερο).

12

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ : Προχώρησαν ως το βουνό. Βάδισα από το σπίτι ίσαμε το σχολείο. Η ώρα είναι δέκα παρά τέταρτο. Πριν από τα ονόματα (ουσιαστικά ή επίθετα) βουνό, σπίτι, σχολείο και τέταρτο συναντάμε τα άκλιτα: ως, από, ίσαμε, παρά. Επειδή ακριβώς τέτοια άκλιτα μπαίνουν (θέτονται) πριν (προ) από άλλες λέξεις , γι’ αυτό λέγονται προθέσεις (< προ + θέτω). Προθέσεις λέγονται οι άκλιτες λέξεις που μπαίνουν μπροστά από άλλες λέξεις και φανερώνουν μαζί τους τόπο, χρόνο, αιτία, τρόπο, ποσό, κ.α. Οι προθέσεις είναι : Α) πέντε μονοσύλλαβες : με, σε, για, ως, προς. Β) επτά δισύλλαβες : μετά, παρά, αντί, από, κατά, δίχως, χωρίς. Γ) μία τρισύλλαβη : ίσαμε. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ : 1.Να μάθουμε να ξεχωρίζουμε τις προθέσεις με, σε από τις .προσωπικές αντωνυμίες με, σε. (Δες άσκηση 2) 2. Η πρόθεση «σε» συνήθως συναντάται ενωμένη με το οριστικό άρθρο.( σε + το = στο, σε + τους = στους, κ.α.) 3. Συχνά βρίσκουμε σύνθετες λέξεις που έχουν πρώτο συν θετικό πρόθεση. Π.χ. προς + φέρω = προσφέρω, μεταφέρω, κατάφέρω, κ.α.( Δες μάθημα 85ο ) ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Σχημάτισε από τρεις σύνθετες λέξεις με κάθε μία από τις προθέσεις : προς, μετά, αντί, παρά, από, κατά ………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………. 2. Βάλε σε κύκλο τις προσωπικές αντωνυμίες, και υπογράμμισε τις προθέσεις: « Τι με θέλεις;» «Πήγα βόλτα με το ποδήλατο.» «Θα φύγω σε λίγη ώρα.» «Σε ζήτησε η Μαρία.» «Σε λίγο θα σε χρειαστώ.»

Μάθημα 71ο Τα άκλιτα μέρη του λόγου – 3 Οι σύνδεσμοι - σύνδεση προτάσεων

12

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ήθελε να βγει έξω και φόρεσε τα καλά του. Τώρα δηλαδή τι θα κάνεις; Φοβάμαι ότι δε θα πάρω καλό βαθμό αν δε διαβάσω. Οι υπογραμμισμένες λέξεις είναι σύνδεσμοι. Σύνδεσμοι λέγονται οι άκλιτες λέξεις που συνδέουν λέξεις και προτάσεις. Οι σύνδεσμοι χωρίζονται σε δώδεκα κατηγορίες : 1. Συμπλεκτικοί: και, ούτε, μήτε, ουδέ, μηδέ. 2. Διαχωριστικοί: ή, είτε. 3. Αντιθετικοί: μα, παρά, αλλά, όμως, ωστόσο, ενώ, αν και , μολονότι, μόνο. 4. Αποτελεσματικοί: λοιπόν, ώστε, άρα, επομένως, που. 5. Επεξηγηματικός: δηλαδή. 6. Ειδικοί: πως, που, ότι. 7. Χρονικοί: όταν, σαν, ενώ, καθώς, αφού, αφότου, πριν, πριν να, μόλις, προτού, ώσπου, ωσότου, όσο που, οπότε. 8. Αιτιολογικοί: γιατί, επειδή, αφού. 9. Υποθετικοί: αν, σαν, άμα. 10. Τελικοί: να, για να. 11. Διστακτικοί: μη(ν), μήπως. 12. Συγκριτικός: παρά. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: Α) Το «πως» χωρίς τόνο είναι ειδικός σύνδεσμος (Έμαθα πως ήσουν άρρωστος.), ενώ το «πώς» με τόνο είναι τροπικό επίρρημα. (Πώς είσαι;) Β) Το «πού» με τόνο είναι τοπικό επίρρημα και το χρησιμοποιούμε όταν ρωτάμε.(Πού είναι το βιβλίο;). Όμως το «που» άτονο μπορεί να είναι αναφορική αντωνυμία (Ο μαθητής που μίλησε.) ή να είναι ειδικός σύνδεσμος. (Ήξερα που δε θα ’ρχόσουν σήμερα.) Γ) Για τη διαφορά ανάμεσα στο «ό,τι» και στο «ότι» δες Μάθημα 48ο Δ) Ο συμπλεκτικός σύνδεσμος «και» όταν ακολουθείται από φωνήεν γίνεται «κι».
(Συνέχεια στην επόμενη σελίδα)

Οι προτάσεις συνδέονται με τρεις τρόπους Α) Ασύνδετο σχήμα Εδώ οι προτάσεις μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη χωρίς σύνδεσμο . αυτό το σχήμα το συναντάμε συχνά σε λογοτεχνικά έργα, ποιήματα, δημοτικά τραγούδια, κ.α. Για παράδειγμα: Ο αέρας φύσηξε, δρόσισε, ευωδίασε, χάθηκε.

12

Β) Παρατακτική σύνδεση Σ’ αυτή τη σύνδεση οι προτάσεις συνδέονται με τριών ειδών συνδέσμους που λέγονται παρατακτικοί. Παρατακτικοί είναι οι σύνδεσμοι: συμπλεκτικοί, αντιθετικοί και διαχωριστικοί. Οι παρατακτικοί σύνδεσμοι συνδέουν μόνο ομοειδείς προτάσεις (είτε κύριες* είτε δευτερεύουσες*). Π.χ. 1. Καθόμουν σ’ ένα βράχο και αντίκριζα τη θάλασσα.(συμπλ. σύνδεσμος) 2. Προσπάθησα μα δεν τα κατάφερα.(αντιθ. σύνδεσμος) 3. Θα έρθετε μαζί -μου ή- θα φύγω μόνος μου.(διαχωριστ. σύνδεσμος) Βλέπουμε ότι και στις τρεις προτάσεις οι παρατακτικοί σύνδεσμοι: και, μα, ή συνδέουν κύριες προτάσεις * • Κύριες λέγονται οι προτάσεις που μπορούν να σταθούν και μόνες τους στο
λόγο. Π.χ. Εγώ τρέχω γρήγορα.

•

Δευτερεύουσες λέγονται οι προτάσεις που δε μπορούν να σταθούν μόνες τους στο λόγο και συνδέονται ,πάντα, με κάποια κύρια πρόταση. Ανάλογα με τους συνδέσμους που αρχίζουν (εισάγονται), έτσι και ονομάζονται. Π.χ. Ο δάσκαλος με μάλωσε -γιατί δεν ήθελα -να γράψω. Στο παράδειγμά μας έχουμε τρεις προτάσεις. Η πρώτη είναι κύρια, η δεύτερη αιτιολογική (εισάγεται με το «γιατί») και η τρίτη τελική γιατί εισάγεται με τον τελικό σύνδεσμο «γιατί»). Εξαίρεση αποτελούν οι αναφορικές προτάσεις που εισάγονται με αναφορική αντωνυμία. [Χθες ήρθε ο Γιώργος(κύρια) ….. που είχε μέρες (αναφορική) ….να φανεί(τελική).]

Γ) Υποτακτική σύνδεση Είναι η σύνδεση κυρίων προτάσεων με δευτερεύουσες. Π.χ. 1. Ο Νίκος είπε –ότι δε θα έρθει. [ Κύρια +(ότι) ειδική πρόταση ] 2. Δεν του μίλησε – γιατί είχαν μαλώσει. [Κύρια+(γιατί) αιτιολογική πρόταση]. 3. Μου είπε –να διαβάσω. [Κύρια+(να) τελική πρόταση] 4. Φόρεσε το παλτό –μήπως κρυώσεις.[κύρια+(μήπως) διστακτική πρόταση] 5. Θα έρθω αύριο – αν μπορέσω. [Κύρια+(αν) υποθετική πρόταση] 6. Θα σου τηλεφωνήσω- αφού γυρίσω. [Κύρια+(αφού) χρονική πρόταση] 7. Ήταν τόσο στενοχωρημένος- ώστε δε μιλιόταν. [Κύρια+(ώστε) αποτελεσματική πρόταση] 8. Δε σου τηλεφώνησα – αν και με ζητούσες. [Κύρια+(αν και) εναντιωματική ή αντιθετική πρόταση] 9. Πάρε -όσα θέλεις. [Κύρια +(όσα) αναφορική πρόταση] Συμπερασματικά: Όταν οι δευτερεύουσες προτάσεις (ειδικές, αιτιολογικές, τελικές, διστακτικές, υποθετικές, χρονικές,

Σχημάτισε φράσεις που να δείχνουν τις διαφορές που έχουν οι λέξεις : α) που . 2……………….σαν (υποθετικό) α)1. ………………. ……………….12 αποτελεσματικές. Θέλεις να πεις πως δε θα πας. γ) ότι . 2.τι. ………………. ………………. Πλένουμε τα χέρια προτού φάμε. ………………………………………………………………………… α)2. Λέει ότι δε με ξέρει. ………………………………………………………………………… β)2. Να υπογραμμίσεις τους συνδέσμους και να χαρακτηρίσεις τις δευτερεύουσες προτάσεις. ………………………………………………………………………… . ………………………………………………………………………… γ)1. Χαιρέτησε το Βασίλη σαν έρθεις στο χωριό. Ήρθες στο σπίτι πριν επιστρέψω.πού.ό. αναφορικές) συνδέονται με κύριες προτάσεις. ………………. Μίλησέ της σαν θέλεις. Ειδική πρόταση. ………………. ………………. εναντιωματικές. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. ………………. όπως στο παράδειγμα: Μου είπε ότι με ήθελες. ………………………………………………………………………… γ)2.πώς. ………………. 1………………. ………………. Φύγε άμα θες. Ο μαθητής έχει καλή επίδοση επειδή διαβάζει. ………………………………………………………………………… δ)1 ………………………………………………………………………… δ)2. Μάθημα 72ο . Χρησιμοποιούμε αλεύρι για να φτιάξουμε ψωμί. δ) σαν (χρονικό). ………………………………………………………………………… β)1. Φοβάται μήπως τον μαλώσω. έχουμε υποτακτική σύνδεση. Τι θέλεις να πεις. β) πως .

λύπη: αχ!. ου!. ουφ!. αλτ!. Οι άκλιτες υπογραμμισμένες λέξεις που τις φωνάζουμε δυνατά λέγονται επιφωνήματα. μπα! 7. Τα επιφωνήματα χωρίζονται σε δώδεκα κατηγορίες (όχι απόλυτα στενές ομάδες. Απορία: α!.αηδία: ε!. Πόνο. άμποτε.α. χαχά! ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Μετά θαυμαστικό (!). ωχ!. Έπαινο: μπράβο!. Αβεβαιότητα: χμ! 2. αλί!. ω!. έπαινο. Επιφωνήματα λέγονται οι άκλιτες λέξεις που φανερώνουν θαυμασμό. όπως οι σύνδεσμοι) ανάλογα με τη σημασία τους και φανερώνουν: 1. Στενοχώρια. ποπό!. μαρς!. πόνο.12 Τα άκλιτα μέρη του λόγου-4 Τα επιφωνήματα ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ω! τι ωραίο αυτοκίνητο! Αχ! Χτύπησα! Αμάν! Το ξέχασα. αλίμονο! 11. κ. Ε! έλα εδώ αμέσως. έι!. ου! 10. Παρακίνηση: άιντε!. λύπη. Θαυμασμό: α!. Ευχή: μακάρι. τα επιφωνήματα σχεδόν πάντα βάζουμε Μάθημα 73ο Τα μόρια . ο!. Περίπαιγμα(κοροϊδία) : ε!. μπα! 3. 6. άμε!. είθε. παπαπά! 12. στοπ! 9. ω! 8. όχου!. Κάλεσμα: ε!. ουχ!. ο!. εύγε! 5. Χαρά: χα!. Άρνηση: α μπα! 4.

………………………………………………………. ………………………………………………………. για κάτι που θα μπορούσε να γίνει.. Αν μπορούσα θα πήγαινα.. Π. Π. Π.χ. Να : α) Βουλητικό. ………………………………………………………. Για έλα εδώ! Θα έρθω τώρα. 4. γ) Πιθανολογικό. γι’ αυτό που είναι δυνατό. 2.χ. Θα πρέπει να έχει γυρίσει τώρα.χ. 3. Οι υπογραμμισμένες λέξεις δεν ανήκουν σε καμιά κατηγορία από τα γνωστά δέκα μέρη του λόγου. Για : Προτρεπτικό. Τα μόρια είναι πέντε: 1.χ. Μόρια λέγονται οι μονοσύλλαβες άκλιτες λέξεις που χρησιμοποιούμε συχνά στη γλώσσα μας με διάφορες σημασίες.. σε παρακαλώ. ΑΣΚΗΣΗ Κάνε φράσεις (οκτώ) με κάθε μια περίπτωση από όλα τα μόρια: ………………………………………………………..χ. Μα την αλήθεια.χ.. Μα : Ορκωτικό. ………………………………………………………. Θα: α) Δυνητικό. Αυτές λέγονται μόρια. Π. Θέλω να πάω. Π.χ.. Π. δείχνει θέληση. ……………………………………………………….12 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΦΡΑΣΕΙΣ: Ας ξεκινήσουμε.χ. ΜΑΘΗΜΑ 74Ο ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ . ………………………………………………………. Ας: Το ονομάζουμε προτρεπτικό. Ας πάμε. Αύριο θα πάω. Για έλα εδώ. ………………………………………………………. β) Μελλοντικό.. Δείχνει προτροπή ή συγκατάθεση. Να η Μαρία! 5. β) Δεικτικό. Π. Π..

είχε: …………………………………………………………………………... πολύ: …………………………………………………………………… λυπημένος: …………………………………………………………………. το σπίτι:……………………………………………………………………… σου:………………………………………………………………………… πέρασε:………………………………………………………………………. στο πρόγραμμα: …………………………………………………………….. ας: …………………………………………………………………………… μην: ……………………………………………………………………. από:…………………………………………………………………………. . γενική ενικού. γίνει: ………………………………………………………………………… είχε γίνει: …………………………………………………………………… χθες: ………………………………………………………………………… ΣΗΜΕΙΩΣΗ:Δες μερικά παραδείγματα αναγνώρισης: Του ανθρώπου: Είναι ουσιαστικό.. του ουσιαστικού «ο άνθρωπος».» όταν:…………………………………………………………………………. θα:…………………………………………………………………………… θα φύγεις:……………………………………………………………………. να:…………………………………………………………………………… με:…………………………………………………………………………… να δεις: ……………………………………………………………………… και: …………………………………………………………………………. πολύ λυπημένος από το επεισόδιο που είχε γίνει χθες. πέρασε να με δεις και ας μην είναι στο πρόγραμμά σου... είμαι: …………………………………………………………………… αλίμονο: ……………………………………………………………………. από: …………………………………………………………………………. το:…………………………………………………………………………….. αλίμονο. που: …………………………………………………………………………. σου: …………………………………………………………………………. είμαι λυπημένος: ……………………………………………………………. είναι: ………………………………………………………………………… στο: …………………………………………………………………………. Είμαι. αρσενικό.12 1. το: …………………………………………………………………………… το επεισόδιο: ………………………………………………………………. Να κάνεις λεπτομερή αναγνώριση στις λέξεις του κειμένου που ακολουθεί « Όταν θα φύγεις από το σπίτι σου.

κόψτε: Είναι ρήμα.. Να συμπληρώσεις τον πίνακα των αριθμητικών: αριθμός Αρχ. 6 στ΄ τέσσερα δωδεκάδα οκταπλός ένατος . ο παχύς . Να κλίνεις τα ζευγάρια ουσιαστικών-επιθέτων: η πλούσια κυρία.Να γράψεις τη γενική ενικού και πληθυντικού των ουσιαστικών: ο ταμίας. γένους αρσενικού. τρίτου προσώπου. 4. αορίστου. προσώπου.12 αυτόν: Είναι προσωπική αντωνυμία. ενεργητικής διάθεσης. εσύ. Αντωνυμίας «εγώ. προστακτικής. του ρήματος «κόβω». ο τεχνίτης. αυτός». ουσιασ. το βάρος. απόλυτα τακτικά πολλαπλ. δεύτερου πληθ. Ενικός Πληθυντικός 3. 2. πρώτης συζυγίας. αναλογικά αριθ. πάνω: Είναι τοπικό επίρρημα. (το) πολύ φαγητό.ελλ. Ενικός ……… Ονομ .ελέφαντας. της προς. αιτιατικής ενικού. η είσοδος. η μέλισσα. ενεργητικής φωνης.

χτυπιόμαστε. μέλλοντας 7. προσωπικές κτητικές οριστικές δεικτικές αόριστες 6. τέτοιος. μερικοί. μέλλοντας Εξ. μέλλοντας Παρακείμενος Υπερσυντέλικος Συντ. εκείνος. μυρίζω. να βλέπεις. Παθητική φωνή Αόριστος υποτακτική προστακτική οριστική απαρέμφατο (κόβω) (μυρίζω) Επίμετρο . δικός της. Ενεστώτας Παρατατικός Αόριστος Στ. Να κάνεις χρονική αντικατάσταση στα πιο κάτω ρήματα: τρέχεις. Να χωρίσεις τις αντωνυμίες σε κατηγορίες: εσένα. μόνος μου. έρχεται. ίδιος. Να κλιθούν στον Αόριστο της παθητικής φωνής τα ρήματα: κόβω. κανείς. με.12 5. δικά μας.

Θέματα που αποδεικνύουν με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο τη διαχρονικότητα της πλούσιας ελληνικής Γλώσσας. φθόγγοι. Μάθημα 75ο . πάθη. κ. Τα μαθήματα τελειώνουν με θέματα μεγάλης αξίας – που δυστυχώς δε δίνουμε μεγάλη σημασία – όπως της παραγωγής και της σύνθεσης λέξεων. δίφθογγοι. τονισμό.12 Γενικά για το λόγο. σημεία στίξης. Από δω και πέρα πλέον ακολουθεί μια μικρή σειρά μαθημάτων που συμπληρώνουν σφαιρικά την βασική ανάπτυξη της Νεοελληνικής Γραμματικής. όπως: γράμματα.α. φωνήεντα. τη γλώσσα. τα γράμματα ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Μέχρι εδώ ακολουθήθηκε ο ρυθμός ανάπτυξης της Γραμματικής που «επιβάλλεται» απ΄ τα σχολικά εγχειρίδια. Αυτή η σειρά αρχίζει με βασικές αρχές του Συντακτικού και ακολουθείται από γενικές ενότητες.

Ο Βασίλης και ο Μιχάλης είναι μαθητές. τοπικοί. ρήμα και αντικείμενο*) Το κατηγόρημα μπορεί να είναι α) μόνο ένα ρήμα. ( Ή από υποκείμενο. Το κατηγορούμενο: Είναι το όνομα (συνήθως επίθετο) που αποδίδει μια .ιδιότητα στο υποκείμενο. (κατηγόρημα: είναι όμορφη) Αυτό λέγεται περιφραστικό κατηγόρημα. λέγεται κατηγόρημα.χ. Όταν στην πρόταση παραλείπονται κύριοι όροι τότε έχουμε μια ελλειπτική πρόταση. (κατηγόρημα: σφύριξε) β) ένα ρήμα και ένα όνομα. Η Μαρία είναι όμορφη. Π. επίθετα.) με επιρρήματα. (απλή πρόταση) Το παιδί παίζει παιχνίδια.α. Το ονοματικό μέρος που μας φανερώνει για ποιον γίνεται λόγος στην πρόταση λέγεται υποκείμενο. Καλά Χριστούγεννα. 2. κ.κ.ο.χ. (επαυξημένη πρόταση) Το παιδί παίζει παιχνίδια στο σπίτι.χ. (ενν. Στο περιφραστικό κατηγόρημα έχουμε: 1. Ας δούμε ένα παράδειγμα σταδιακής επαύξησης μιας πρότασης: Το παιδί παίζει. κ. μετοχές. εσύ) *Δες μάθημα 51ο ΑΣΚΗΣΕΙΣ . «η Μαρία». Το τρένο σφύριξε.α. (ενν. Π. Π. Το ρηματικό μέρος που μας φανερώνει τι κάνει. Το ρήμα που λέγεται συνδετικό: συνήθως είναι το «είμαι». Π. εγώ) Έλα εδώ.χ. Στην ενδεικτική φράση κατηγορούμενο είναι το «όμορφη». κ. τι παθαίνει ή τι είναι το υποκείμενο. Π. (δύο κατηγορούμενα) Όταν στην πρόταση προστίθενται διάφοροι προσδιορισμοί (χρονικοί. (επαυξ. Π. πρόταση) Το μικρό παιδί παίζει σήμερα με τα παιχνίδια στο σπίτι. Όταν μια πρόταση έχει περισσότερα από ένα υποκείμενα ή περισσότερα από ένα κατηγορούμενα λέγεται σύνθετη πρόταση. (δύο υποκείμενα) Το σπίτι είναι καθαρό και ηλιόλουστο.χ.χ.13 Η πρόταση απλή – επαυξημένη – σύνθετη – ελλειπτική ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΦΡΑΣΗ: Η Μαρία είναι όμορφη. Η πρόταση που αποτελείται μόνο από υποκείμενο και κατηγόρημα λέγεται απλή πρόταση. να έχετε) Θέλω το τετράδιό σου. (ενν. «είναι όμορφη». Στην προηγούμενη φράση συναντάμε δύο σύνολα : Α) Το ονοματικό σύνολο : «Η Μαρία» και Β) Το ρηματικό σύνολο: «είναι όμορφη». τότε έχουμε μια επαυξημένη πρόταση.

είναι = συνδετικό ρήμα. Δ. Το τρένο έφτασε. Ο Νίκος είναι μαθητής. ……………………………………………….Σε κάθε πρόταση που ακολουθεί να βρεις το υποκείμενο. Γ. Ο Νίκος = υποκείμενο. Το ξενοδοχείο είναι ψηλό κτίριο. Στ. ☼ Μάθημα 76ο . Ζ. Ε. το κατηγόρημα και το κατηγορούμενο(όπου υπάρχει) όπως στο παράδειγμα: Α. Να κάνεις κλιμακωτά επαυξημένη την παρακάτω απλή πρόταση: «Το κορίτσι γράφει. Βαθιά είναι η θάλασσα. Ο ήλιος είναι λαμπρός και ζωογόνος. ………………………………………………………….» Το μικρό……………………………… ………………………………………. 2.. Κατοικίδια ζώα είναι η αγελάδα και το πρόβατο. μαθητής =κατηγορούμενο. Ο Δίας και η Ήρα ήταν Θεοί. Β.13 1. είναι μαθητής = κατηγόρημα. το συνδετικό ρήμα.

Σε ημιπεριόδους: Ημιπερίοδος είναι μέρος μιας περιόδου που έχει το δικό του νόημα και βρίσκεται ανάμεσα σε άνω τελεία (˙) και τελεία (. όσο για τις σφήνες που γεννήθηκαν από μένα. πρόταση ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΦΡΑΣΗ: «Μίλησε πολύ δυνατά ˙ ακούστηκε απ’ όλους. τις ημιπεριόδους με {} και τις προτάσεις με ( ). Σε περιόδους: όταν πρόκειται για ολοκληρωμένο λόγο που αρχίζει και τελειώνει με τελεία. Στην αρχική φράση έχουμε: « Μίλησε πολύ δυνατά ˙» Είναι ημιπερίοδος με μία πρόταση.» Είναι περίοδος με δυο προτάσεις.) ΑΣΚΗΣΗ Στο παρακάτω κείμενο να χωρίσεις τις περιόδους με /. ημιπερίοδος.13 Περίοδος. «ακούστηκε απ’ όλους.» Ο λόγος γενικά χωρίζεται : 1. Και είπε το πεύκο ˙ «δεν παραπονιέμαι τόσο για το πελέκι που μ’ έκοψε.) ή ανάμεσα σε δυο άνω τελείες.» Είναι ημιπερίοδος με μια πρόταση. «Έπειτα γύρισε προς τα πίσω και με φώναξε με τ’ όνομά μου.» ΑΙΣΩΠΟΥ ΜΥΘΟΙ Μάθημα 77ο . Μερικοί λατόμοι έσκιζαν ένα πεύκο ˙ το έσκιζαν εύκολα με τις σφήνες που έφτιαξαν από το ίδιο το ξύλο του. Έπειτα γύρισε προς τα πίσω και με φώναξε με τ’ όνομά μου. 2. (Οι προτάσεις εδώ ενώνονται παρατακτικά με το «και». Η περίοδος μπορεί να αποτελείται από μία ή περισσότερες προτάσεις. Και η ημιπερίοδος μπορεί να αποτελείται από μία ή περισσότερες προτάσεις.

τ. ου. κ. υ. Η ελληνική Γλώσσα έχει 25 φθόγγους: α. ο. χ. γ. π. ψ. δ. π. Γράμματα λέγονται τα σημαδάκια με τα οποία παριστάνουμε τους φθόγγους. ζ. Φθόγγοι λέγονται οι απλές φωνές από τις οποίες αποτελούνται οι λέξεις και δεν πρέπει να τους συγχέουμε με τα γράμματα. Σύμφωνα λέγονται τα γράμματα που δε μπορούν μόνα τους να σχηματίσουν συλλαβή. . ι. γκ. Τα φωνήεντα είναι επτά: α. (ξ=κ+σ και ψ=π+σ). η. δ.ν. λ. Κάθε λέξη αποτελείται από φωνές που λέγονται φθόγγοι. ν. ε. Τα σύμφωνα ξ. σ. Ουσιαστικά οι φθόγγοι αναφέρονται στον προφορικό λόγο (πώς δηλαδή ακούγεται μια λέξη) και τα γράμματα είναι τα σημαδάκια του γραπτού λόγου. ρ. τα. ο. μ. χ. Αυτά είναι τα υπόλοιπα δεκαεπτά γράμματα : β. φ. λ. μ. β. θ. ρ. ξ. ζ. κ.13 Οι φθόγγοι και τα γράμματα Ξέρουμε ότι ο λόγος γίνεται από προτάσεις και η πρόταση γίνεται από λέξεις. τσ.χ. Τα γράμματα του ελληνικού αλφάβητου είναι 24 και γράφονται με δυο τρόπους: κεφαλαία και μικρά. ΑΣΚΗΣΗ . ω. Αυτά είναι: μικρά α β γ δ ε ζ η θ ι κ λ μ κεφαλαία Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ ονομασία άλφα βήτα γάμα δέλτα έψιλον ζήτα ήτα θήτα γιώτα κάπα λάμδα μι μικρά ν ξ Ο π ρ σ τ υ φ χ ψ ω κεφαλαία Ν Ξ Ο Π Ρ Σ Τ Υ Φ Χ Ψ Ω ονομασία νι ξι όμικρον πι ρο σίγμα ταυ ύψιλον φι χι ψι ωμέγα Τα γράμματα χωρίζονται σε φωνήεντα και σύμφωνα. θ. Φωνήεντα είναι τα γράμματα που μπορούν να σχηματίσουν μόνα τους μια συλλαβή (π. ψ λέγονται διπλά γιατί παριστάνουν (αποτελούνται από) δυο φθόγγους. ντ. τζ. φ. γ. ι. α-έ-ρας). ε. σ. μπ.

» 1. Η περίοδος έχει τις εξής προτάσεις: Α) Β) Γ) 2. Α) Β) Γ) 3.13 «Σήμερα πήγα στο χωράφι και κλάδεψα τις αμυγδαλιές. Πόσες και ποιες προτάσεις έχει η πιο πάνω περίοδος. γιατί χθες το είχα ξεχάσει. σήμερα: πήγα: στο: χωράφι: και: κλάδεψα: τις: αμυγδαλιές: γιατί: χθες: το: είχα: ξεχάσει: ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Πρόσεχε τα διπλά σύμφωνα! Μάθημα 78ο . Από ποιους φθόγγους αποτελείται κάθε λέξη της περιόδου. Κάθε πρόταση από πόσες και ποιες λέξεις έγινε.

μπ=μπ* και ντ=ντ*. Α΄ Δίψηφα φωνήεντα είναι: ου (π. Μερικές φορές οι συνδυασμοί των «ι». Π. δίφθογγοι συνδυασμοί Δίψηφα φωνήεντα Διπλά σύμφωνα Μάθημα 79ο . γκρίζος. τους συνδυασμούς. π. Οι δίφθογγοι είναι: αη. Δυο γράμματα μαζί που παριστάνουν ένα φθόγγο αποτελούν ένα δίψηφο. ε+υ = ευ (εβ) όπως στη λέξη «ευ-γε-νι-κός». ποιος. κοντός. ε+υ= ευ (εφ) όπως στη λέξη «εύ-κο-λο». όι(οϊ). τα δίψηφα φωνήεντα και τα διπλά σύμφωνα: «Ράβε.χ. ρόι-δο. ξήλωνε. «υ». μπαίνω. «ει». οη. ακούγονται σα μια συλλαβή. διφθόγγους. Τέλος να αναφερθούμε και στους συνδυασμούς. τους καταχρ. Έτσι υπάρχουν δίψηφα φωνήεντα και δίψηφα σύμφωνα.χ. υιοθεσία) Β΄ Δίψηφα σύμφωνα είναι: μπ (μπαμπάς) ντ (ντύνω) γκ (γκρίζος) τσ (τσίχλα) τζ (τζάκι) Τα δίψηφα σύμφωνα δεν πρέπει να συγχέονται με τους διφθόγγους.» δίφθογγοι Κατ. αη-δό-νι. οι=ι. ΑΣΚΗΣΗ Από το παρακάτω κείμενο να βρεις και να βάλεις στην κατάλληλη στήλη τους διφθόγγους. Τότε έχουμε τους καταχρηστικούς διφθόγγους. αίμα. ανοίγω.χ. δουλειά να μη σου λείπει. Στις προηγούμενες λέξεις βλέπουμε ότι δυο γράμματα παριστάνουν ένα φθόγγο : ει=ι. α+υ = αυ (αφ) όπως στη λέξη «αυ-τί». νιό-τη. «οι» με το ακόλουθο φωνήεν. άι(αϊ). κ.χ. Γιατί Δίφθογγοι λέγονται δυο φθόγγοι στο χρόνο της μιας συλλαβής. αι=ε. Συνδυασμοί λέγονται οι ενώσεις σε μια συλλαβή των γραμμάτων «α» και «ε» με το «υ». νιά-τα. πουλί) αι=ε (αίμα) ει=ι (εικόνα) οι=ι (οικόπεδο) υι=ι (σπάνιο στα νεοελληνικά. τότε προφέρονται: α+υ = αυ (αβ) όπως στη λέξη «αύ-ριο».α.13 Δίψηφα – δίφθογγοι – συνδυασμοί ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΛΕΞΕΙΣ: κλείνω. Π. Ρόιδο τα έκανες. δυο(όχι δύο). Αύγουστε καλέ μου μήνα να ’σουν δυο φορές το χρόνο.

13 Οι κανόνες τονισμού Ο τόνος είναι ένα σημαδάκι (΄) που μπαίνει στις λέξεις πάνω από τη συλλαβή που φωνάζουμε πιο δυνατά. γεια. Π.χ. βρω. τα) όταν συνδέονται στενά με την προηγούμενή τους λέξη είναι άτονοι. δεν τονίζονται. . Π. δύ-ο όταν διαβάζονται σα μια συλλαβή. Οι τύποι λοιπόν αυτοί (μου. τους. Όταν όμως θέλουμε να πούμε : «Ο πατέρας μού είπε». Θεωρούνται μονοσύλλαβες και αυτές που έχουν καταχρηστικούς συνδέσμους.χ. πώς και πώς. κ. αν δεν τονίζονταν το «μου» θα εννοούσαμε ότι «ο δικός μου πατέρας είπε κάτι». όταν ακούγεται στην πρώτη λέξη. τον.χ.Τα ερωτηματικά «πού» και «πώς». Π. κ. Πού πας.(Τότε λέγονται εγκλιτικές λέξεις). • 3. Θέλεις το Γιώργο ή τη Νίκη. το τετράδιό μου. την. η παραλήγουσα και η προπαραλήγουσα. Ο τόνος λέγεται αλλιώς οξεία. • 2. ’ρθω. τότε δεν τονίζονται. Επίσης και τα αριθμητικά μί-α. νιος. του. και στις πλάγιες και στις ευθείες ερωτήσεις. Το βιβλίο μου. • 4. Πώς κουράστηκα! Σ’ όλες τις άλλες περιπτώσεις τα «που» και «πως» είναι άτονα. αραιά και πού ή όταν το «πώς» ακολουθείται από θαυμαστικό. Τόνο παίρνουν όλες οι λέξεις που έχουν περισσότερες από μία συλλαβές.Τονίζονται επίσης οι μονοσύλλαβες λέξεις που βρίσκονται μπροστά από τους μονοσύλλαβους τύπους των ρημάτων: μπω. ακόμα κι αν έχουν πάθει έκθλιψη (δες μάθημα 82ο). Π. εδώ είναι άτονο γιατί με τη φωνή μας τονίζουμε το «βγω».Όταν όμως δεν υπάρχει περίπτωση αυτοί οι αδύνατοι τύποι να μπερδευτούν με τις ομόηχές τους εγκλιτικές.α.Ο διαζευκτικός σύνδεσμος «ή». Όταν έχουμε δυο εγκλιτικά μαζί και προηγείται .χ. Π. βγω. ο γάιδαρός σου. (εδώ τονίζεται το «να». σας. για. σου. Π.) όμως: «Να βγω». της. όταν τις τονίζουμε πιο δυνατά. πια. Π. ο άνθρωπός μας.χ.χ. μας. (μια.α. Νά βγω. δυο).χ. μήτε.α. Έτσι η πρώτη λέξη έχει δυο τόνους. Με ρώτησε πού πήγαινα. Π. ούτε. μήτ’ από. Στις συλλαβές τονίζεται πάντα το φωνήεν. το. σημειώνεται κι αυτός.κ.χ. τότε τονίζεται. ούτ’ από. γιατί θέλουμε να τονίσουμε ότι «είπε σε μένα» . Εξαιρούνται και τονίζονται οι εξής μονοσύλλαβες: • 1. Ο τόνος των εγκλιτικών λέξεων.Σε κάποιες περιπτώσεις τονίζονται και οι αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας. Επίσης τονίζονται σε μερικές φράσεις : πού και πού. Οι μονοσύλλαβες λέξεις δεν παίρνουν τόνο. Αυτές μπορεί να είναι τρεις συλλαβές: η λήγουσα.

χ.καθώς και στους δεκαδικούς αριθμούς. 2. Π. Ας δούμε μερικά παραδείγματα και για τις δυο περιπτώσεις: Γαϊδούρι. ΤΑ ΔΙΑΛΥΤΙΚΑ (ϊ) Διαλυτικά σημειώνουμε πάνω από το «ι» και το «υ» όταν τα προφέρουμε χωριστά απ’ τα προηγούμενα φωνήεντα (εκτός κι αν τονίζονται τα προηγούμενα φωνήεντα με αποτέλεσμα να είναι πρακτικά άχρηστη η σημείωση των διαλυτικών). θεια-.α. 3.. σημειώνουμε στην αναφορική αντωνυμία «ό. Σ’ αγαπώ .13 παροξύτονη προστακτική τότε τονίζεται το πρώτο εγκλιτικό. η υποδιαστολή (. βάρ-κα. άυλος. τα διαλυτικά (ϊ). Π. μπαρμπα-. ΤΟ ΕΝΩΤΙΚΟ (-) Ενωτικό σημειώνουμε για να χωρίσουμε μια λέξη.). Μάθημα 80ο Άλλα ορθογραφικά σημεία Εκτός από τον τόνο (οξεία) άλλα ορθογραφικά σημεία είναι: η απόστροφος (’).. δώσε μού το. .) Υποδιαστολή .3 ή 1. Η ΥΠΟΔΙΑΣΤΟΛΗ (.α. τ’ άλογα ή το ’θελα. κυρα-. κ. Π. κ. Οι λέξεις με κεφαλαία δεν τονίζονται. κ. γρια. Π.45. όταν δε χωράει ολόκληρη στη σειρά.για να την ξεχωρίζουμε απ’ τον ειδικό σύνδεσμο «ότι».χ. 1. παπα-. Επίσης ενωτικό βάζουμε μετά από τις λέξεις : Αγιο. Η ΑΠΟΣΤΡΟΦΟΣ (’) Απόστροφο σημειώνουμε στη θέση ενός φωνήεντος που χάθηκε είτε αυτό είναι στην αρχή είτε στο τέλος μιας λέξης. γερο-. ΣΗΜ. φέρε μού το. κόψε μού τα. σαΐτα. 0. μαστρο-. μπαρμπαΚώστας.χ.τι» . 4. αλλά γάιδαρος.. και το ενωτικό (-). με βάση τις συλλαβές της.α.Αι.χ. που μοιάζει με κόμμα.χ. Π.

κ. ερωτηματικά.Χ. Συνήθως το δεύτερο μέρος εξηγεί το πρώτο ή έρχεται σε . } Η διπλή παύλα {– –} Το θαυμαστικό { ! } Τα εισαγωγικά {« » } Η διπλή τελεία { : } 1.(Αγόρασα τρία κιλά πορτοκάλια.} Η παρένθεση {()} Η άνω τελεία {· } Τα αποσιωπητικά { ……} Το κόμμα {... Εκεί σταματάμε λίγο τη φωνή μας.α. Αυτά είναι: Η τελεία { .. λέγονται σημεία της στίξης.α. Λείπουν διάφορα σημαδάκια όπως : τελείες. κ.α..μ. ή να δείξουμε το θαυμασμό μας.) : Τη βάζουμε στο τέλος μιας φράσης που έχει ολοκληρωμένο νόημα. χιλιόμ. Πλήρωσα δύο ευρώ. μ. κ. Τα σημαδάκια που βρίσκονται ανάμεσα από λέξεις ή προτάσεις και μας λένε πόσο να σταματήσουμε κάθε φορά ή πώς να εκφράσουμε μια ερώτηση. Μετά από τελεία αρχίζουμε με κεφαλαίο γράμμα. Άρα λοιπόν …. π. Η άνω τελεία (·) : Χρησιμοποιείται για να χωρίσει σε δυο μέρη μια φράση. κόμματα.» Το παραπάνω κείμενο δύσκολα το καταλαβαίνουμε.13 ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Δεν πρέπει να συγχέουμε το ενωτικό (-) με την παύλα (–) των διαλόγων.) 2.) Τελεία επίσης βάζουμε και στις συντομογραφίες. ( δρχ.} Η παύλα {–} Το ερωτηματικό { . (Δες μάθημα 81ο) Μάθημα 81ο Τα σημεία της στίξης « Ο Γιώργος και η Μαρία πήγαν στο σινεμά είδαν μια ωραία ταινία έπειτα περπάτησαν στην αγορά αγόρασαν από μια σοκολάτα και την έφαγαν ωραία περάσαμε έτσι Μαρία είπε ο Γιώργος η Μαρία απάντησε πραγματικά ήταν η πιο ωραία μας έξοδος θαυμάσια. εισαγωγικά. Η τελεία (.

Όμως ποτέ δε χωρίζουμε με κόμμα τις ειδικές και διστακτικές προτάσεις. Π. Π. λύπη.α. Ο Χριστός είπε: «Αγαπάτε αλλήλους. Φοβάμαι μήπως χτυπήσω. χορτάσαμε. Τα εισαγωγικά (« ») : Στα εισαγωγικά κλείνουμε τα λόγια άλλου κατά λέξη ή λέξεις ασυνήθιστες στη γλώσσα μας ή τίτλους βιβλίων . Η παύλα ( – ) : Τη σημειώνουμε στο διάλογο για να δείξουμε ότι αλλάζει το πρόσωπο που ομιλεί.Π. υ.) : Το βάζουμε στο τέλος μιας ερωτηματικής φράσης. Β) ασύνδετες προτάσεις: Ο ένας δε μιλούσε. 7. Ο . ο. Ισχυριζόταν ότι δε με γνώριζε. Δ) διάφορες προτάσεις (δευτερεύουσες ή κύριες) μεταξύ τους: Ήρθε τόσο γρήγορα. Οι Οθωμανοί Τούρκοι (δες σελίδα 753) εμφανίστηκαν βίαια στο ιστορικό προσκήνιο. που δεν πρόλαβα να κλείσω το τηλέφωνο.π. κ. Τα αποσιωπητικά (…) : Δείχνουν ότι αποσιωπούμε ή παραλείπουμε κάτι που δε θέλουμε να πούμε (είτε από συγκίνηση. γ΄ όταν κάνουμε απαρίθμηση. 4. είπε ο Τάσος.χ.χ. ο άλλος το σκεφτόταν. 3. Το κόμμα (.χ. ή ονόματα πλοίων. Το θαυμαστικό ( !) : Το σημειώνουμε μετά από επιφώνημα ή μετά από μια φράση που δείχνει θαυμασμό. Π. η.χ. Μην τον βρω μπροστά μου. από οργή. γιατί δεν είχε διαβάσει. Π. α) Μιλούσε πολύ καλά τα Αγγλικά · δύσκολα τον παρακολουθούσα. ήπιαμε. Με κόμμα χωρίζουμε : Α) ασύνδετες λέξεις : Φάγαμε. Ύστερα από ερωτηματικό αρχίζουμε με κεφαλαίο (-Τι κάνεις. Η παρένθεση ( ) : Αυτή κλείνει μια φράση που συμπληρώνει ή εξηγεί τα λόγια της πρότασης ή κλείνει μια παραπομπή. εκτός αν συνεχίζεται η πρόταση (Τι κάνεις. Τι όμορφη πεταλούδα! . χαρά. Ο γιατρός μας (που είναι εξαιρετικός) έκανε σωστή διάγνωση.» β΄ Μπροστά από παροιμίες ή γνωμικά.χ. Η διπλή παύλα ( – – ) :Ανάμεσα σ’ αυτές κλείνουμε λέξεις ή φράσεις.13 αντίθεση με το πρώτο. Ο αγώνας ήταν αμφίρροπος με φυσιολογικό αποτέλεσμα : ισοπαλία. Π. δ΄ Όταν θέλουμε να εξηγήσουμε κάτι. ο τρίτος έφυγε. 10. Π.). Αυτή ήταν μια ωραία φράση: « Η συνείδηση είναι χίλια σπαθιά».χ. Αμάν! Χτύπησα άσχημα.χ. 11. ε.) : Σημειώνεται για να δείξουμε πολύ μικρό σταμάτημα της φωνής. περιοδικών. να σου πω κάτι. 6.). ι. όπως και με την παρένθεση. Π. εφημερίδων. κ. γιατί …… 9.χ.χ. ε΄ Όταν δείχνουμε ένα επακόλουθο. Π. Η διπλή τελεία (: ) : τη βάζουμε : α΄ Μπροστά από λόγια που αναφέρονται κατά λέξη . β) Αυτό δεν είναι σπίτι · είναι αχούρι. Γ) την κλητική προσφώνηση: Φίλε.χ. ω. κ. -Καλά είμαι. 5. 8.χ. Τα φωνήεντα είναι επτά : α.α. π. Π.λ. ή Ο Δημήτρης δεν πήρε καλό βαθμό.). Το ερωτηματικό (. Ο γιατρός μας – που ήταν εξαιρετικός – έκανε σωστή διάγνωση.

η αφαίρεση. Οι Αρβανίτες λένε το ψωμί. (Στο μοναδικό πάθος των συμφώνων. Νικόλαος→ Νικόλας. Π. τα άλογα→ τ’ άλογα.) Συναίρεση λέγεται το φαινόμενο που ενώνονται δυο γειτονικά φωνήεντα μιας λέξης σε ένα. Ο Βασίλης διαβάζει κάθε πρωί τον « Ημερήσιο κήρυκα». 65ο.14 Κύριος είπε : «Λάζαρε δεύρο έξω!».χ.χ. 3. Εδώ θα μιλήσουμε για τα πάθη των φωνηέντων που είναι η συνίζηση. που είναι η απώλεια του τελικού νι (ν) σε ορισμένες λέξεις. Η έκθλιψη : Μπορεί να πάθει μια λέξη που τελειώνει σε φωνήεν. «μπουκ».Το «και» στην έκθλιψη γίνεται «κι»Π. Θεόδωρος→ Θόδωρος. Π.χ. Βασίλειος→ Βασίλης.χ. η συγκοπή και η αποκοπή. γε-νε-ά→ γε-νιά. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.) 1. τότε παρουσιάζουν κάποια πάθη. αναφερθήκαμε στο μάθημα 7. Ο φθόγγος «ε» όταν παθαίνει συνίζηση γίνεται «ι». υιός→ γιος. Η συναίρεση : (Δες και μαθ.Να βάλεις τα σημεία της στίξης και να ξαναγράψεις το κείμενο της αρχής του μαθήματος (σελίδα 134) προσέχοντας τα αρχικά (κεφαλαία) γράμματα των προτάσεων : « Ο Γιώργος …………………… » Μάθημα 82ο Τα πάθη των φωνηέντων Όταν οι φθόγγοι των λέξεων χάνονται ή αλλάζουν. . με άφησε→ μ’ άφησε. Στη θέση του χαμένου φωνήεντος μπαίνει απόστροφος (’). Ταξιδεύαμε με το πλοίο «Αργώ». Π. με αίμα→ μ’ αίμα. η συναίρεση. 2. δύο→ δυο. και εσύ→ κι εσύ. όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν. Γρηγόριος→ Γρηγόρης. κουνάω→ κουνώ. μία→ μια. η έκθλιψη. Η συνίζηση : Έτσι λέγεται το φαινόμενο να προφέρονται μαζί σε μια συλλαβή δυο φωνήεντα που βρίσκονται πλάι-πλάι. για άλλο→ γι’ άλλο. νέος→ νιος. να αντιγράψετε→ ν’ αντιγράψετε.

« μες στη θάλασσα». Κι εδώ φυσικά απόστροφος αντικαθιστά το χαμένο φωνήεν. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1.χ. που ήρθε→ που ’ρθε.) Συνήθως αφαίρεση παθαίνουν τύποι των ρημάτων. αστέρι→ αστρί (λαϊκή γλώσσα). γράψετε→ γράψτε. μου έδωσες→ μου ’δωσες. τα έγραψα→ τα ’γραψα. 6. στείλε το→ στείλ’ το. κόψε το→ κόψ’ το. Η αφαίρεση : Μπορεί να πάθει μια λέξη που αρχίζει από φωνήεν. π.χ. Να γράψεις δίπλα από κάθε φράση ή λέξη τον αρχικό τρόπο γραφής της (χωρίς το πάθος) και να ονομάσεις το πάθος όπως στο πρώτο παράδειγμα: λέξη ή φράση κόψτε παλιός κουνάς κατ’ άτομο το ’φερες του ’δωσες βάλτε μες του γιαλού μεσ’ από εκεί κόψ’ την κόψτε αρχική → → → → → → → → → → → πάθος συγκοπή κόψετε . Κι εδώ στη θέση του χαμένου φωνήεντος σημειώνουμε απόστροφο (’). σιτάρι→ στάρι. π. Π. Η αποκοπή : Αποκοπή μπορεί να πάθει το τελικό φωνήεν μιας λέξης (συνήθως ενεργητική προστακτική αορίστου κάποιου ρήματος) όταν βρεθεί μπροστά από το αρχικό σύμφωνο της ακόλουθης λέξης.χ. άνοιξέ την→ άνοιξ’ την. «μεσ’ από τα σύννεφα». Η συγκοπή : Συγκοπή μπορεί να πάθει ένα φωνήεν και να χαθεί όταν είναι ανάμεσα από δυο σύμφωνα της ίδιας λέξης. το έστειλα→ το ’στειλα. Μια εξαίρεση: Το επίρρημα μέσα όταν παθαίνει αποκοπή γράφεται «μες». όταν βρεθεί μετά από λέξη που τελειώνει σε φωνήεν.χ. γράψε της→ γράψ’ της. κορυφή→ κορφή.14 4. 5. Π.(Το αντίστροφο της έκθλιψης.χ. Π. ενώ όταν παθαίνει έκθλιψη ακολουθεί τον κανόνα.

θα έχω τελειώσει. …………………………………. …………………………………. …………………………………. Τι δώρο μου έφερες. …………………………………. Όλα μου τα μαθήματα τα έγραψα ήδη. ………………………………….14 2. Να κάνεις αφαίρεση στις πιο κάτω φράσεις: Θα ήθελα να μου τηλεφωνήσεις. Διαβάζω το βιβλίο που μου έδωσες. Μάθημα 83ο Ο σχηματισμός των λέξεων . …………………………………. Πού ήσουν όλη μέρα. Άμα έρθει .

Έτσι …Παραγωγή λέγεται το φαινόμενο κατά το οποίο μια λέξη παράγεται (προέρχεται) από μια άλλη. βάψιμο και από τη λέξη «ξύλο» οι λέξεις: ξύλινος. κόψιμο.συγγενικές λέξεις Α΄ Παραδείγματα παραγωγής: βάφω→ βαφέας βαφή βαφείο βάψιμο ξύλο→ ξύλινος ξυλεία ξυλάκι Βλέπουμε ότι από τη λέξη «βάφω» παράγονται οι λέξεις: βαφέας. κ. παιδί. κουτί.λ. κ. Οικογένεια λέξεων λέγεται το σύνολο των παραγόμενων και σύνθετων λέξεων μαζί με την πρωτότυπη τους λέξη. βαφή. η κατάληξη που βάζουμε στην παράγωγη λέξη λέγεται παραγωγική κατάληξη (βαφ-έας. κοπτήριο.είο. γράμμα. κορυφή. βαφή. ξυλάκι. κοφτερός. κ. βαφ. άγριος. κοντινός.π.λ. κονταίνω ← κοντός→ κοντόχοντρος.14 Η παράγωγη και η σύνθεση (γενικά) Οικογένειες λέξεων. ξυλεία.ο. Σε μια σύνθετη λέξη το πρώτο τμήμα της λέγεται πρώτο συνθετικό (άσπρος) και το άλλο τμήμα της δεύτερο συνθετικό (μαύρος). φίλος.κ. Β΄ Παραδείγματα ανεβοκατεβαίνω σύνθεσης: ανεβαίνω +κατεβαίνω → άσπρος +μαύρος → ασπρόμαυρος μεγάλη +πόλη → μεγαλούπολη Σύνθεση έχουμε όταν γίνεται μια καινούρια λέξη από την ένωση δύο ή και περισσότερων λέξεων. βαφ-ή. κ. κοντοκουρεμένος. κόντυμα. . ΑΣΚΗΣΗ Να σχηματίσεις οικογένειες λέξεων από τις απλές λέξεις : άσπρος. Η λέξη απ’ την οποία παράγονται άλλες λέγεται πρωτότυπη λέξη (βάφω). κοντοκομμένο.π. ενώ οι λέξεις που παράγονται από την πρωτότυπη λέγονται παράγωγες λέξεις ( βαφέας. Η λέξη που δεν είναι σύνθετη λέγεται απλή.α.α.). λόγος. βαφείο.). Κατά τον ίδιο τρόπο από τη λέξη «κόβω» παράγονται οι: κόφτης. κ. Αυτές οι λέξεις λέγονται μεταξύ τους συγγενικές. Ας δούμε ένα παράδειγμα οικογένειας λέξεων: ΠΑΡΑΓΩΓΕΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΗ ΣΥΝΘΕΤΕΣ κοντεύω.

14 ΑΠΛΗ ΛΕΞΗ άσπρος κορυφή γράφω κουτί παιδί λόγος φίλος άγριος ΠΑΡΑΓΩΓΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ Μάθημα 84ο Η παραγωγή ειδικά (κατά μέρη του λόγου) .

Χριστός→χριστιανός. πλύσιμο →πλυσταριό.α. όμορφος→ ομορφαίνω) είτε από άκλιτα (αραιά→ αραιώνω. ζ)Διάφορα:άνδρας→ανδρεία (ιδιότητα). δ) Περιεκτικά : Τα ουσιαστικά που φανερώνουν ότι πολλά όμοια βρίσκονται στο ίδιο μέρος. Ουσιαστικά που παράγονται από ουσιαστικά: α) Υποκοριστικά: Λέγονται τα ουσιαστικά που παράγονται από ουσιαστικά και φανερώνουν ότι κάτι είναι μικρό: → τραπεζ-άκι → τραπέζι φωλιά φωλ-ίτσα → γατ-άκι → γατί αδερφό αδερφς ούλα → Γιωργ-άκης → Γιώργο άγγελο αγγελς ς ούδι → Μαρ-ίτσα → Μαρία σακί σακ-ούλι β) Μεγεθυντικά : Έτσι λέγονται τα παράγωγα ουσιαστικά που φανερώνουν ότι κάτι είναι μεγάλο. δόξα→ δοξάζω. καλός→ καλυτερεύω. Π. δουλευτής→ δουλευτ-αράς. Ουσιαστικά παράγωγα από επίθετα: . φύλακας →φυλάκιο. κ. γάλα→γαλ-ατάς.14 Α΄ Παράγωγα ρήματα Τα ρήματα παράγονται είτε από ονόματα (π.(άμμος→αμμουδιά αμπέλιαμπελώνας. Μαρξ→ μαρξιστής(θρησκεία.χ. αγρός→αγρ-ότης. φέτα→ φετ-άρα. 3. Β΄ Παράγωγα ουσιαστικά 1. γ) Τοπικά : Αυτά που φανερώνουν τόπο : ράφτης→ραφείο.α. βαρέλι→ βαρέλ-α. Ουσιαστικά που παράγονται από ρήματα: → κέντημα πεταλώνω → πεταλωτής κεντώ → ωφέλεια χτίζω → χτίστης ωφελώ → φυτεία καλλιεργώ → καλλιεργητής φυτεύω → λατρεία → κλάδεμα λατρεύω κλαδεύω → τριζόνι → πιεστήριο τρίζω πιέζω → κίνηση → κοπτήριο κινώ κόβω 2. ελιά →ελαιώνας) ε)Εθνικά: φανερώνουν τόπο προέλευσης:(Ανατολή→Ανατολίτης. ιδεολογία). κ. κ. Σπάρτη→Σπαρτιάτης. Λάρισα→Λαρισαίος) στ)Επαγγελματικά: φανερώνουν επάγγελμα: περιβόλι→περιβολάρης. κάτω→ κατεβάζω).α.χ. κεράσι→κερασιά(δέντρο) κατήφορος→κατηφοριά(τόπος).

Ας δούμε μερικά παραδείγματα. μάνα. κρυφτό. γρήγορος→γρηγοράδα. . αλλά ας δούμε μερικά παραδείγματα : Καλός (επίθετο)→καλά. Επίθετα που παράγονται από επίθετα: (συνήθως υποκοριστικά) πράσινος πρασινωπός κοντός → κοντούλης ψιλούτσικος → κόκκινος κοκκινωπός ψιλός μακρούτσικος → μαύρος μαυριδερός μακρύς 4. Επίθετα που παράγονται από επιρρήματα: (από χρονικά κυρίως ή τοπικά). γιαγιά.14 Αυτά είναι αφηρημένα ουσιαστικά και φανερώνουν ιδιότητα σχετική με το επίθετο απ’ το οποίο παράγονται : έξυπνος→εξυπνάδα. αυτί. σοφός→σοφία. Σήμερα→ σημερινός. κότα. Δ΄ Παράγωγα επιρρήματα Είναι λιγοστά. εκεί (επίρρημα) → εκείθε.α. ΑΣΚΗΣΗ Σχημάτισε υποκοριστικά από τις λέξεις : σκύλος. πατέρας. κοντά→ κοντινός. Επίθετα που παράγονται από ουσιαστικά: Είναι η πιο μεγάλη κατηγορία. ζήλια →ζηλιάρης αγόρι αγορίστικος → εθνικός έθνος μέση μεσαίος → καμπίσιος κάμπος κυπαρίσσι κυπαρισσένιος → θαλασσινός θάλασσα βροχή βροχερός → ανοιξιάτικο άνοιξη αγκάθι αγκαθωτός ς 3. κ. σάπιος→σαπίλα. ποντίκι. 1. καρέκλα. Γ΄ Παράγωγα επίθετα Επίθετα που παράγονται από ρήματα: ακούω ακουστικός δροσίζω → → γραφτός γράφω ανοίγω → μειωτέος μειώνω κινώ → δροσιστικός → ανοικτός → κινητήριος 2. άλλος(αντωνυμία)→αλλού. αύριο→ αυριανός. τυρί. γενναίος→ γενναιότητα.

. Το «ανά» συνήθως σημαίνει «πάνω».χ. Ας δούμε μερικά παραδείγματα: αχώριστο μόριο + η λέξη = σύνθετη λέξη (α΄ συνθετικό) (β΄ συνθετικό) = άκακος α + κακός = ανίκανος αν + ικανός = ξεγράφω ξε + γράφω = αναταράζω ανα + ταράζω Το «α» και το «αν» καθώς και το «ξε» σημαίνουν στέρηση.14 ………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………… ΜΑΘΗΜΑ 85Ο Η ΣΥΝΘΕΣΗ Α΄ Σύνδεση με αχώριστα μόρια Τα αχώριστα μόρια είναι μονοσύλλαβες ή δισύλλαβες λέξεις που ποτέ δεν τις συναντούμε μόνες τους στο λόγο. Π. κουτάλια+ πιρούνια = κουταλοπίρουνα. Β΄ Σύνδεση λέξεων με άλλες λέξεις Οι σύνθετες λέξεις μπορεί να σημαίνουν είτε : ο 1 Ότι και τα δυο συνθετικά σα να είναι συνδεδεμένα με το σύνδεσμο «και». Τις βρίσκουμε μόνο σαν πρώτα συνθετικά στις σύνθετες λέξεις. γυναίκες+παιδιά =γυναικόπαιδα.

).χ. κ.χ. Ρήμα : τότε η σύνθετη λέξη μπορεί να είναι : α΄ ρήμα . . β΄ επίθετο ( απ’ το «κέφι» → κακόκεφος).α. Π. Επίθετο : τότε το σύνθετο είναι επίθετο ( ήμερος→ ανήμερος) 3.χ. θ.χ.α. 2ο Μια νέα σημασία που συγγενεύει με τα δύο συνθετικά .χ.χ. κ. άρχω→ στρατάρχης. κ. μαύρο + μάτι = μαυρομάτης.χ. Πρόθεση με έκθλιψη ή χωρίς . γ΄ επίρρημα ( απ’ το «φάτσα» για παράδειγμα → κατάφατσα).χ. 4. 5. 3. ελιά + περίβολος = ελαιοπερίβολος (αλλάζει το θέμα). ένας + όροφος = μονώροφος (αλλαγή πρώτου συνθετικού). Π.χ. Όνομα που μπορεί να αλλάζει και το θέμα του. λυπημένος→ καταλυπημένος. Ουσιαστικό: τότε η σύνθετη λέξη μπορεί να είναι (δες παραδ.. ή τον μετακινούν (παρά + κλαδί→ παρακλάδι).): α΄ ουσιαστικό (απ’ το «άνθρωπος»→ παλιάνθρωπος).). Π. Π. 5. ρύζι+ γάλα = ρυζ-ό-γαλα. Το δεύτερο συνθετικό μπορεί να είναι: 1. συχνά + περνώ = συχν-ο-περνώ . φοβούμενος→ θεοφοβούμενος. Π. χθες →προχθές. αντί + λέγω = αντιλέγω (χωρίς έκθλιψη). Π. Αξίζει να σημειώσουμε ότι το υπογραμμισμένο στα παραδείγματα «ο» λέγεται συνδετικό και ενώνει το θέμα του πρώτου συνδετικού με το δεύτερο συνδετικό. αντί + ανακλώ = αντανακλώ (έκθλιψη). Π. Το πρώτο συνθετικό μπορεί να είναι : 1. Γενικός κανόνας τονισμού των συνθέτων : Τα σύνθετα διατηρούν τον τόνο στην ίδια συλλαβή που τονίζεται το δεύτερο συνθετικό (Π. χαρτί + κουτί = χαρτόκουτο. Ρήμα με το θέμα του ενεστώτα ή του αορίστου. 4. αλλάζω + πίστη = αλλαξοπιστώ (αορ.χ. (τρέμω + σβήνω = τρεμ-ο-σβήνω. Μετοχή : (π. 2. κοντός + χοντρός = κοντόχοντρος (δεν αλλάζει το θέμα).χ. κόβομαι→ κατακόβομαι. ανοίγω + κλείνω = ανοιγοκλείνω (ενεστ. εκατό + δραχμές = εκατοντάδραχμο (χωρίς αλλαγή). Στερεά + Ελλαδίτης → Στερεοελλαδίτης).χ. κ. Επίρρημα : Π. 2. Π. θ. Επίρρημα με ή χωρίς συνδετικό φωνήεν . κάτω + χωριό = κατωχώρι. β΄ ουσιαστικό.14 Είτε να σημαίνουν …. ακούω →υπάκουος. γ΄ επίθετο. Αριθμητικό με αλλαγμένη τη λέξη ή όχι.α. Π.α. αύριο →μεθαύριο.

Τη συσκευή που φέρνει τη φωνή από μακριά (τηλε-). Τις πέντε μέρες. ……………………………. ……………………………. Τα δέκα έτη.. Αυτόν που γνωρίζει τα πάντα...14 ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Πώς λέμε : Αυτόν που παίζει όργανο. ……………………………. .…………… Το Σάββατο και την Κυριακή μαζί.. ……………………………. Αυτόν που είναι δώδεκα χρονών. ……………………………. Να γράψεις πέντε σύνθετες λέξεις που να έχουν το συνδετικό φωνήεν «ο» και πέντε που να μην το έχουν.. Αυτόν που ρίχνει σφαίρα.. ……………………………. 2. ……………………………..

καλός – κακός. Ο μουσικός παίζει λύρα. ομάδα. Ομώνυμα λέγονται οι λέξεις που έχουν την ίδια προφορά αλλά διαφορετική σημασία. Το κλήμα της αυλής.νόμος – νομός. αμυγδαλιές – αμυγδαλές. Το υπογραμμισμένο ρήμα είναι το «κόβω». Π. – Έχω μια χρυσή λίρα. μετάλλιο – μεταλλείο.15 Μάθημα 86ο Η σημασία των λέξεων Α΄ Κυριολεξία και μεταφορά Ενδ. Γ΄ Ταυτόσημα – αντίθετα Ταυτόσημες λέγονται οι λέξεις που έχουν ακριβώς την ίδια σημασία (ακριβώς.χ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Π.α. Π. όχι περίπου όπως τα συνώνυμα).χ. φράσεις: Έκοψα το ψωμί. καπνιά – αιθάλη. Π. κ.-Θα φάω μήλα. μεταφέρθηκε. Συνώνυμα λέγονται οι λέξεις που έχουν περίπου την ίδια σημασία. κανόνας – κανονιά. ηλίθιος. Να βρεις και να γράψεις δίπλα από κάθε πρόταση αν είναι κυριολεξία ή μεταφορά: . κ. γ) όρμος. για να δείξει το φόβο του προσώπου που μιλάει (μεταφορά). στέγη – σκεπή.α. σύλλογος. κ. – Το κλίμα της Ελλάδας. …. όρνιθα – κότα.χ. άσπρο – μαύρο. 3 . Β΄ Ομώνυμα – συνώνυμα – παρώνυμα 1. ανόητος.χ α) όμιλος. αγκάλη. σπίτι – οικία. Μίλα μου! . β) κουτός. Μου έκοψες τη χολή.α. κόλπος.χ. 2. ενώ στη δεύτερη φράση η αρχική σημασία της λέξης «κόβω» άλλαξε τη σημασία της . κ. Π. Στην πρώτη φράση χρησιμοποιήθηκε με την πραγματική του σημασία (κυριολεξία).Παρώνυμα είναι οι λέξεις που μοιάζουν μεταξύ τους αλλά δεν έχουν την ίδια σημασία. Αντίθετες λέγονται οι λέξεις που έχουν αντίθετη σημασία.α. όμορφος – άσχημος.

» «Πίνει πικρό καφέ. άστραψε και βρόντηξε.» « Έσπειρε ανέμους και θέρισε θύελλες.» «Κάθισε στη θέση σου.» «Κάθισε στ’ αυγά σου.15 «Αστράφτει και βροντάει. Γράψε δίπλα στα ζεύγη των λέξεων Ο (για τα ομώνυμα). Σ (για τα συνώνυμα). Π (για τα παρώνυμα ).» «Ο Βασίλης.» « Μου είπε πικρά λόγια. μην αντέχοντας άλλο. Τ (για τα ταυτόσημα) ή Α (για τα αντίθετα) πάνω σήκω νερά μέσα κάμαρα ντυμένος κάτω Α σύκο ύδατα έξω καμάρα γυμνός θρανίο τείχη πλησιάζω αχλάδι ποτίζω γέρος κάθισμα τύχη σιμώνω απίδι βρέχω γερός ΤΕΛΟΣ .» «Γελάνε και τ’ αυτιά του.» «Κόβει το μυαλό του.» «Μίλησέ μου καθαρά.» 2. Θα έχουμε καταιγίδα.

-ό ο 35 Επίθετα σε –ύς.ι ο 24 Ουδέτερα σε –ο ο 25 Ουδέτερα σε –ος ο 26 Ουδέτερα σε –μα και – σιμο (ανισοσύλλαβα) ο 27 Ιδιόκλιτα αρχαιόκλιτα ουδέτερα ο 28 Ουδέτερα σε –ας και – ως ο 29 Ανώμαλα ουσιαστικά ο 30 Ορθογραφία των καταλήξεων των ουσιαστικών ο 31 Τα επίθετα (γένη – αριθμοί) ο 32 Επίθετα σε –ος.ης (ισοσύλλαβα) ο 15 Αρσενικά σε –ης (ανισοσύλλαβα) ο 16 Αρσενικά σε –έας (αρχαιόκλιτα) ο 17 Θηλυκά σε –α (οξύτονα) ο 18 Θηλυκά σε –α (παροξύτονα.15 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ μάθημα Τίτλος μαθήματος ο 1 Η πρόταση ο 2 Οι αριθμοί ο 3 Τα άρθρα. -α.ισοσύλλαβα) ο 19 Θηλυκά σε –α (προπαροξύτονα – ανισοσύλλαβα) ο 20 Θηλυκά σε –η (οξύτονα και παροξύτονα) ο 21 Θηλυκά σε –η και –ος αρχαιόκλιτα ο 22 Θηλυκά σε –ω και –ου ο 23 Ουδέτερα σε . -ύ ο 36 Επίθετα σε –ής. -ο ο 34 Επίθετα σε –ός. -ιά.τα γένη ο 4 Οι καταλήξεις των ουσιαστικών ο 5 Τα μέρη του λόγου (γενικά) ο 6 Οριστικό – αόριστο άρθρο ο 7 Το τελικό «ν» ο 8 Τα ουσιαστικά (γενικά) ο 9 Κύρια – κοινά ουσιαστικά ο 10 Συλλαβές – τονισμός (γενικά) – πτώσεις ο 11 Αρσενικά σε – ας (ισοσύλλαβα) ο 12 Αρσενικά σε –ας και –ες ανισοσύλλαβα ο 13 Αρσενικά σε –ος ο 14 Αρσενικά σε. -ιά. 3 5 6 8 10 12 14 15 17 19 22 24 25 26 28 29 30 31 33 34 36 38 39 41 43 44 45 46 47 48 50 52 54 55 56 57 58 59 60 . -ί ο 37 Ανισοσύλλαβα επίθετα σε –ης. -α. -ιά. -η. -ικο ο 38 Ανώμαλα επίθετα ο 39 Τα παραθετικά των επιθέτων σελ. -ο ο 33 Επίθετα σε –ος.

επαυξημένη -σύνθετη-ελλειπτική) 126 Περίοδος. η κατάληξη και ο χαρακτήρας των ρημάτων 106 Ρήματα ελλειπτικά.(φωνές. πολ/κα.(μονολεκτικοί-περιφραστικοί χρόνοι.αριθ.προστακτικής Τα ρήματα-5.πρόταση 128 Οι φθόγγοι και τα γράμματα 129 Δίψηφα. αναλογικά αριθμητικά. 64 Οι αντωνυμίες (γενικά) 66 Οι προσωπικές αντωνυμίες 67 Οι κτητικές αντωνυμίες 69 Οι αυτοπαθείς αντωνυμίες 71 Οι οριστικές αντωνυμίες 72 Οι δεικτικές αντωνυμίες 74 Οι αναφορικές αντωνυμίες 75 Οι ερωτηματικές αντωνυμίες 76 Οι αόριστες αντωνυμίες 77 Τα ρήματα –1.διαθέσεις) 79 Τα ρήματα-2.απρόσωπα-ανώμαλα 107 Η μετοχή 113 Τα επιρρήματα 114 Οι προθέσεις 116 Οι σύνδεσμοι – σύνδεση προτάσεων 117 Τα επιφωνήματα 120 Τα μόρια 121 Γενικές επαναληπτικές ασκήσεις 122 ΕΠΙΜΕΤΡΟ Η πρόταση (απλή.85 σχηματισμός υποτακτικής.(αριθμοί-πρόσωπα) 87 Τα βοηθητικά ρήματα 88 Οι συζυγίες 89 Η κλίση των ρημάτων της πρώτης συζυγίας α΄ 90 Η πρώτη συζυγία β΄(βάφω) 93 Η πρώτη συζυγία γ΄ (αρπάζω) 96 Η πρώτη συζυγία δ΄ (δροσίζω) 98 Κανόνες ορθογραφίας ρημάτων α΄ συζυγίας 100 Η δεύτερη συζυγία (α΄ τάξη) 101 Η δεύτερη συζυγία (β΄ τάξη) 103 Συνηρημένα ρήματα 104 Το θέμα.(γενικά.15 40ο 41ο 42ο 43ο 44ο 45ο 46ο 47ο 48ο 49ο 50ο 51ο 52ο 53ο 54ο 55ο 56ο 57ο 58ο 59ο 60ο 61ο 62ο 63ο 64ο 65ο 66ο 67ο 68ο 69ο 70ο 71ο 72ο 73ο 74ο 75ο 76ο 77ο 78ο 79ο Τα αριθμητικά (απόλυτα) 63 Τακτικά.εγκλίσεις) 81 Τα ρήματα-3.ουσ.δίφθογγοι.ημιπερίοδος.συνδυασμοί 131 Κανόνες τονισμού 132 .(οι χρόνοι) 83 Τα ρήματα-4.

15 80ο 81ο 82ο 83ο 84ο ο 85ο 86ο Άλλα ορθογραφικά σημεία Τα σημεία της στίξης Τα πάθη των φωνηέντων Ο σχηματισμός των λέξεων – η παραγωγή και η σύνθεση (γενικά) Η παραγωγή ειδικά (κατά μέρος του λόγου) Η σύνθεση Η σημασία των λέξεων Πίνακας περιεχομένων 133 134 136 138 140 142 144 146 .