Μάκης Τρικούκης Πολιτική και Φιλοσοφία στον Γκράμσι

RiaaV!!t*i' Knj. I Η Πιν.ιΤίχή ω: »."Τίοτημη α) Κικτιημη xui itVnùr/ia, Ο) Βάθη τη; nnMtl><i)C. KHNnvwti: yjrι χιπί\»*τ>τμι>πι» γ) fliwjtix*) tua OtxovoMt«. ft) ΙΙρόέΛτν*) * u l

ι ) ï l t i j n i i w i i ; Λ η ι ' α ι ι χ ν Κι s II Τ·· i i w i t i w Xi<*umi <0 Η οημοοιιι toi· ,Ίιύ,ΐΐιχιΗ· *(iy· i^ituc ν τ ι π η ν .iiw.itixi) laiOTinn). ·») I ) ^ l o o c m n o i i u : 7) Κικτιχη στον Kixmir χιιι τον ϊ ι ^ κ ; . . ίη T o iiHKh««tjto xiii i o ' n ^ i ï M | i i « i ι ) Ο χικ*ι«ι»«ιηχι< <tffn)Ç x«i τ«» χόίΐμ« οα συλλογική Ηί>.ήπ»Ι m | Ι ο xöfi4u« xm ΐ | χο«νι·>νιχή τι«£η I ) Tu Gnoixà σ ΐ ι κ χ ι κ ι το«> κόμματο;. η) Ο Ληιιο· xÎmitixiiî HfpitYriKutiüpi'»^ Κι<4 III. Κικιτιι; tun Η γ π κ η ι ι ι a ) H οημιισίιι τιμ Ηιιι»_ηιι; Tût' xouriH·;. <») To »Hvixo xra t o Njit>i/.o Ο iu.-iio«iOjOp«i; 7) ίΛιιατιχή χοινκιινιιι χιιι πολιτίχή xpiviaviu. Λ) Η ταΞιχη ι«4·) toi· K^ûtovî ·ο«ιτο; x«ti ^t+Hiiwôyiv») «mkwïîii. r) Η γ ο ι ο vift. m ) Μι'ν.ιμο: llroruiv *m ι «'»}.> ι«ι>.; r/-iyu' «v Il«r1*ttixr( ι,τίΓνκιστιιση.' η) Γ<κι<4 ιιοχοιιτιιι Η) I «'.-T«x>.ir,'i<i τον u i m » « · xçcnnrç. I. T o ι<»ιι»ι μ ν π ι ι ; 21 Το <(<ιο<στιχσ χ ^ ι ι ι ο ί . 3) ί ) xiiion^nifiô:. Κ.»ν IV. Ο t*v.oc tr»v ftuvoonuvvrv <<| To Ιήτημιι στη ΐ Μ ΐ ^ ι σ ι ι χ ή ησ^κιΛοση h j II πστιχή oxr V I 71α τη Λιιιν\Η;οη γ ) Ητ· ι ο η τ ι « - α ν α ^ η τ η σ η ; οτην ΛςΜΠΤΓρσ οτη Λτχΐ|πίιι liV :n Λ) Η i w o u i -Aluvuoiiirvoc- im.» Γχουι*>ι ι ) tliioitNvttuxoi xui ooyuvixoi tatniftûfytf · \>{ι m ( Μ »»ϊ'ση xiii ο ^Μίκ Tvty N i m < o r y ( \ i r». γ) Ο .Vitrmw-μι vo; WH' I i W . Κιι<. V Φιλοo(w(m χι« τιν.ιτιν.ή <0 Tu Λιό c i i ^ i N i n p i « ; <>) Η πολιτική μι σο σννδτσηςτ«·>ν Jux» qi/iMioif ιχο·πιιλιτι«πιΧι ; Λ· r.Ti.TrdttW. γ) d t o f i t i f u n ί ο υ ϊ η Λ| Β·ιση xut ιπο<χι>Αομημ<<. ί ) Για Ι·] Λιιι/.ιχτιχή. στ) Ö Mio-iiioim; ojç «(ΐλοοο^ια xrj; .Tooiii; I uvr.n-r/»). Κ ι ΐ | . I. H ηολιτιχη n»î ι Χιστήμη u) Γ,τιοτήμη xui lAnvjrria <>) Β«π»η τ η : aoimxrj; K h w ^ w v t t ; και xiiïmovi-'wvoi. γ|ί Πολιτική χιο O i x r m w i a ô ) ΙΙροτώχνη xrn Γτοοοχπχη r ) ϋι·σχΐτισμό; ύ τ ν ά μ π ή ' . Krif. II. T o παλιίιΜό 'χόμίΜΐ. u ) H <»:g<ci>ni t o t χολιτιχυι· xùumuto: -.ni την 3ολιτιχή Μίαιήμΐ). 0) Ο γήιχ«>ι(ΜΥΐα|ΐό: γ ) Κοιτιχη στον Κ^οτσ» μιι to* Λ) Το ιι»*·όομητο μ η το iyvnvui|ir\x». ι» <> χιιιΝιΙυΐΓΤιχος η-,ττης xiit τι» χημμα ι*« ariXt-rtχή (kjugoq στ) Το χ·ι«μ<ι Χίίΐ η χοιvkiyixi) τιί;η. vi Ι " miiiixif οηκχιίΜ το*· χιίμματο; η) Ο A t p u w u t i x » ; n r ^ v i ^ t n i i i ^ i : . Km III.
K ç u t o ç Xiii H ^ j m v i u . Ό H ti'iuiifwa TTfZ Ατμ^μιι: Toi' x j x n o t ' Ç b ) T o ι Η ν ι χ ο x m τ ο

ftiiHvtxiS.

Ο Μ ^ ι λ Η Κ ί ο : ·.·) ΙΛ«··Ίΐχη xinworia xtn kimtix>| xn^vt^vna Λ) Η τκΒχή ι ^ ή το»' K(hitoi>ç. I Μι χι ι xynTo; xiii ο Η Η ι ι ^ ι η τ η ximy*-imu r ) Η γ η ι π η π στ) l l w ) i o ; lirnri"* χπι *ό>.ηιος ί λ ι γ · μ ι-»V t ) ΠιιΗητιχη ι.ΤιινΐιιΓΐι«τ>| η| Γ^κι-; >ιοΧο<ΐ!ιη. Μ Τιμολόγια Tor iiiUiXt>r χ^κ'ιτοι·;. I. Το > qi/x>.rrHrt>o xoi'itoc To ijianiTTixi> χοάτος. Ο *ιΐιοο^ο»κ'»; Kri( IV Ο ^κίλο: Tcmv fxiiΤο ΖήτηΐΜΐ οτη ιιιιοϊιστιχή 3ΐιο«Λινττ]. (•) Η tum χ η αχτ ι,Ί| γιιι τη Λιιινι«ηοΐ|. γ ) ^ ^ ^ Unimi; πιην Arnimι«ι ort; Αιχαιιία τοτ "2(1 Λ) Η ιννικιι .fttimxti^itvoç-

aiku»«*·*' χι« ^ιγίΛι»·» ίΐιιηηιηκ«* ιττ ) H Hfi-ιη χο» ο
\

imv ÎMU

<η·μ»\Ί»ί ντ οι· t w i * · Κι ν V ΦιϊίΜι^ιιι χιιι .το>.ιτιχ·| n | Tu ftin l ü i II χο/,ιτιχη μ ΐ ι ΐ ο ο η Λ κ η μ τιλτ ίηίν» ij mjooo^ixo-.tivjtiotixh'iv m i t · \ Ή) BiiiMj mil ι M R J U < I < ) Γ Ι Α τη 6ι<ι>.|-χτιχή. Ο Ι ) Ο Μ Ι Ι Ο Ί Ι Ο Μ Ό ; \ loiriw'rt Kr^ I Η ΐ ι ΐ ΰ τ ι χ ή MC πικιτήιιη ri) F..Timij|ii) Kill löfiv \ k i l K p n t n i : xm x n u ^ n - u i M « γ) Πολιτιχή χιιι Οιχονιηικι. ft> 1 Μ ρ η φ κ Αιύιιικη« Κι s II Ι ο χολιτιχο xofuiu 11) Η οιχκιl· Ρ If Τ f f C » " τ, Γ ν .τολίτιχη ιχιιττήυη 6) Ο )UBaa<ilMO)i0C γ) Κοιτιχη οτον * 1 χιιι το oçr<»onr^«rvo ι > Ο χ«ΜΗθμ»ΐ|»χ«»: »jvitt|c χ«» το • • • • • • • • • • • J τ) Τ ο χόρμ« χπτ η >.>ιν> Λΐχη τ<Γ;η C) Ι<· (κιοιχι'ι οτοιχιιιι TOI*

Πολιτική και φιλοσοφία στο Γχράμσι .

.

ΜΑΚΗΣ ΤΡΙΚΟΥΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΣΤΟ ΓΚΡΑΜΣΙ Εξάντας .

13.885 .ΑΘΗΝΑ .065. 36.Copyright: Εξάντας 1985 Τζαβέλλα 1 .Τηλ. 36.04.

Κράτος και Ηγεμονία IV. Το Πολιτικό Κόμμα III. Ο ρόλος των Διανοουμένων V. Η Πολιτική ως Επιστήμη II. Φιλοσοφία και Πολιτική 9 17 29 47 95 113 .ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή I.

.

Αυτός ο συνδυασμός αποδείχθηκε μιά αστείρευτη πηγή. τα Τετράδια της φυλακής. Δεν εννοώ φυσικά σε καμιά περίπτωση πως πρέπει να δούμε την αξία του περιορισμένη στα όρια των ιστορικών εκεί9 . παρά το γεγονός ότι το μεγαλύτερο και πιο αξιόλογο μέρος του. η ζωή ενός επαναστάτη. Γιατί πιστεύω πως για να το κατανοήσουμε καλλίτερα είναι χρήσιμο στη μελέτη του να έχουμε πάντα υπόψη μας το ιστορικό αυτό πλαίσιο. Στη ζωή του συνεδύαζε την επαναστατική δράση με το θεωρητικό και φιλοσοφικό διαλογισμό. Παραπέμπω το ενδιαφέρον του αναγνώστη στη γραμμένη από τον Τζιουζέπε Φιόρι βιογραφία του. Κρίνω ωστόσο αναγκαίο να αναφερθώ συνοπτικά στο ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διαμορφώθηκε το έργο του και από το οποίο επηρεάστηκαν σοβαρά οι προσανατολισμοί του. Δεν πρόκειται εδώ νά δόσω κάποια βιογραφικά του στοιχεία. από την οποία άντλησε το πλούσιο έργο το οποίο μας άφησε. Πέθανε το 1937 σε ηλικία 46 χρονών. Εκδόσεις Οδυσσέας). δεν μπόρεσε να ολοκληρωθεί και παρέμεινε σ' ένα αποσπασματικό επίπεδο εξ αιτίας των φασιστικών διώξεων που εκτός των άλλων είχαν σαν αποτέλεσμα και τον πρόωρο θάνατό του. που έχει μεταφραστεί και στη γλώσσα μας (Αντόνιο Γχράμσι. Το έργο του αποτελεί σοβαρή συμβολή στην ανάπτυξη του μαρξισμού ιδιαίτερα σε ορισμένους τομείς.ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο Αντόνιο Γκράμσι είναι αναμφίβολα ο πιο σημαντικός μαρξιστής στην περίοδο που ακολούθησε το θάνατο του Λένιν.

Κ. όπου ο Γκράμσι έπαιξε σημαντικό ρόλο στο κίνημα των εργοστασιακών συμβουλίων και στην ίδρυση του Κ. και μένει στη φυλακή μέχρι το τέλος σχεδόν της ζωής του. Ο Γκράμσι έφτασε στο μαρξισμό από τον νεοχεγκελιανισμό του Κρότσε. μέσα στο οποίο κινούνται οι προβληματισμοί του. Αποφυλακίστηκε βαριά άρρωστος λίγο πριν το θάνατό του. αναπαρατεθέμενα. Ο Γκράμσι τα δυο αυτά στοιχεία τα βλέπει στην αμοιβαία επίδρασή τους κι όχι αντιθετικά. Ιταλίας μαζί με όλη την εκδοτική ομάδα του περιοδικού Ordine Nuovo. το έργο αυτό έχει σήμερα αξία για μας ακριβώς επειδή υπήρξε στενά δεμένο με την εποχή του. Αυτά τα δυο στοιχεία: νίκη της επανάστασης στη Ρωσία και οικοδόμηση του σοσιαλισμού εκεί και ήττα της στην υπόλοιπη Ευρώπη διαμορφώνουν σε γενικές γραμμές το ιστορικό πλαίσιο. Το ίδιο του το έργο αποτελεί μαρτυρία του λενινισμού του. μετά την πορεία προς τη Ρώμη και διαλύει τη Βουλή θέτοντας εκτός νόμου τα κόμματα το 1926. Την Οκτωβριανή Επανάσταση ακολούθησαν επαναστατικές εξελίξεις σε άλλες χώρες της Ευρώπης και στην ίδια την Ιταλία.νων συνθηκών. που γίνεται κυβέρνηση το 1922. Την πορεία αυτή την έκανε μαζί με τον Τολιάτι. Η μεταστροφή αυτή έγινε κυρίως στα χρόνια του Α' Παγκόσμιου Πολέμου. επηρεάστηκε δε σοβαρά ο ίδιος σ' αυτή την κατεύθυνση του από την Οκτωβριανή Επανάσταση και το θεωρητικό έργο του Λένιν. Αντίθετα. όπως συμβαίνει με όλα τα μεγάλα πνευματικό έργα. Την πορεία αν10 . Στην Ιταλία η αντίδραση παίρνει την πιο ακραία μορφή με τον φασισμό. Τότε συλλαμβάνεται και ο Γκράμσι. ο οποίος κάποτε είπε πως δεν υπάρχει μια βασιλική οδός που φέρνει στο μαρξισμό και πως η δικιά τους ήταν αυτή. που έβγαινε στο Τουρίνο. Όλα όμως τα υπόλοιπα (εκτός από το ρωσικό) επαναστατικά κινήματα ηττήθηκαν και η αντίδραση πέρασε στην αντεπίθεση σε ευρωπαϊκή κλίμακα κυρίως μετά το 1923. για τον οποίο αργότερα έγραψε και ο Τολιάτι ένα πολύ βασικό για τη μελέτη του Γκράμσι κείμενο (1). εκλεγμένος βουλευτής.

Τα κείμενα αυτά δημοσιεύτηκαν αργότερα σταδιακά από το 1948 ως το 1951 με την επιμέλεια του ίδιου του Τολιάτι γιαυτό και η έκδοση εκείνη είναι γνωστή ως έκδοση Τολιάτι. *** Το πιο σημαντικό έργο του Γκράμσι περιλαμβάνεται στα Τετράδια της φνλαχής. Μ' αυτή την έννοια εμβαθύνει ιδιαίτερα στις ιδιομορφίες των συνθηκών των περισσότερο ή λιγότερο αναπτυγμένων καπιταλιστικών χωρών ανάμεσα στις οποίες και η χώρα του. Passato e présente (PP) H ολοκληρωμένη κριτική έκδοση των τετραδίων έγινε πολύ 11 . Letteratura e vita nazionaJe (LVN) 5. ανεπηρέαστη από τις εξελίξεις στην υπόλοιπη Ευρώπη. II materialismo storico e la ßlosofia di Benedetto Croce (MS) 2. Επίσης την πορεία του επαναστατικού κινήματος στη Δύση δεν την είδε ποτέ αποσπασμένη από τις ίδιες τις εξελίξεις στην ΕΣΣΔ. Κρίθηκε τότε σκόπιμο οι σημειώσεις των τετραδίων να εκδοθούν σε διαφορετικούς τόμους με κριτήρια θεματογραφικά στην κατάταξη τους. Gli intelletuali e V organizzazione délia cultura (I) 3. sulla politica e sullo stato moderno (Mach) 4. 29 πυκνογραμμένα τετράδια όπου κρατούσε τις σημειώσεις του πάνω σε διάφορα επί μέρους θέματα από το 1929 ως το 1935. Έναν προσανατολισμό τις πηγές του οποίου θα τις βρούμε και πάλι στο Λένιν. Note su Machiavelli. Έτσι εκδόθηκαν πέντε τόμοι με τους εξής τίτλους (παραθέτω σε παρένθεση και τη συντομογραφία που έχει καθιερωθεί και την οποία χρησιμοποιώ στις παραπομπές μου): 1.χοιχοδόμησης του σοσιαλισμού στη Σοβιετική Ένωση δεν την βλέπει ανεξάρτητη.

1923-1926 (CPC) *»* Στην Ελλάδα ο Γκράμσι πρωτοέγινε γνωστός στη δεκαετία του '60 λίγο πριν τη δικτατορία. Ήδη όμως στην τελευταία περίοδο της δικτατορίας είχε φουντώσει το ενδιαφέρον γι αυτό. Το άλλο στο περιοδικό Επιθεώρηση Τέχνης (τεύχος Δεκεμβρίου 1966 από τους Διανοούμενους). Είχαν τότε δημοσιευθεί τρία κείμενά του: τα δυό μικρά (αποσπάσματα από τον Ιστορικό υλισμό) στα φοιτητικά περιοδικά της θεσσαλονίκης. Το χειρότερο.οι πιο πολλές είναι γεμάτες μεταφραστικά λάθη και παρανοήσεις. 3. που είχαν δημοσιευθεί σε διάφορα περιοδικά και εφημερίδες. Scritti giovanili 1914-1918 (SG) Sotto la mole 1916-1920 (SM) L' Ordine Nuovo 1919-1920 (ON) Socialismo e fascismo 1921-1922 (SF) La œstnmone del partito comunista. Τότε άρχισαν και οι πρώτες εκδόσεις. 4. 2. Παραλείφθηκαν σε όλες πολλά και σοβαρά μέρη. Σπουδαστικός κόσμος (1964) και Πρωτοπορία (1966). 5. Η δικτατορία ανέστειλε προσωρινά τη διάδοση του έργου του στη χώρα μας. με τους εξής τίτλους: 1.αργότερα από το Ινστιτούτο Γκράμσι στα 1975 με επιμέλεια του Βαλεντίνο Τζερατάνα και τίτλο ακριβώς Quaderni del carcere (QC)„ σε 4 τόμους. Δυστυχώς καμιά από αυτές δεν ποτελεί ολοκληρωμένη μετάφραση του αντίστοιχου ιταλικού τόμου της έκδοσης Τολιάτι. Εκδόθηκαν επίσης και πέντε συλλογές των νεανικών του κειμένων. Σήμερα στα ελληνικά υπάρχουν οι εξής εκδόσεις έργων του Γκράμσι (παραθέτω σε παρένθεση και τις συντομογραφίες που χρησιμοποιώ στις παραπομπές): 12 .

Buzzi) βρίσκουν πως το επίκεντρο είναι το πρόβλημα των διανοουμένων (2). 1973. το οποίο είχε σκοπό να αντιπαρατεθεί σ' αυτές ακριβώς τις αντιλήψεις. Οι διανοούμενοι (Δ). Ποιο είναι το επίκεντρο των Τετραδίων της φυλακής. Εκδόσεις Οδυσσέας 197Ç. Ηριδανός. Εκδόσεις Ηριδανός. 8. πάντως κυκλοφόρησε στην τελευταία περίοδο της δικτατορίας. παρεμφερείς απόψεις υποστήριξε και ο ιταλός Giuseppe Vacca. 4. Εκδόσεις Στοχαστής. Ιστορικός υλισμός (ΙΥ). 7. Piotte. Εκδόσεις Στοχαστής. Κείμενα από το 1919 ως το 1922. γιατί στο βαθμό που οι ερμηνείες αυτές καταλήγουν άμεσα ή έμμεσα σε μιαν αντίληψη πρωταγωνιστικού ρόλου των διανοουμένων και συνεπώς σε μια ηθικο-πολιτική αντίληψη της ιστορίας. Αυτές οι ερμηνείς δεν βρίσκουν καμιά απολύτως βάση στο ίδιο το έργο του Γκράμσι.1. Επιλογή κειμένων από το CPC. Εκδ. 1973. Ορισμένοι κυρίως γάλλοι μελετητές του (J. Συμβαίνει |1άλιστα το αντίθετο. 6. Εκδόσεις Στοχαστής. 5. 2.R. Το πραγματικό επίκεντρο των τετραδίων και της προβληματικής του Γκράμσι είναι το πρόβλημα του Κράτους και η ανάλυση που κάνει σ' αυτό με βάση την οικονομικο-πολιτική αντίληψη 13 . Γράμματα από τη φυλακή (ΓΦ). Λογοτεχνία και εθνική ζωή. Για τον Μακιαβέλη. Στοχαστής 1981.Π.). Τα εργοστασιακά συμβούλια και το κράτος της εργατικής τάξης. Μ. έρχονται σε πλήρη αντίθεση με το έργο αυτό. για την πολιτική και το σύγχρονο Κράτος (Μακ). 3. στην παρέμβασή του στη διεθνή σύνοδο γκραμσιανών σπουδών του 1977 στη Φλωρεντία (3). *** Υπάρχει ένα ακόμα ζήτημα στο οποία θα ήθελα να σταθώ εδώ. 9. Χωρίς χρονολογία. Εκδόσεις Οδυσσέας. 1974. 1972. Παρελθόν και παρόν (Π. Η οργάνωση της κουλτούρας (OK). A. Εκδόσεις Στοχαστής. Πολιτικά κείμενα.

που ο αναγνώστης κρατά στα χέρια του είναι καρπός μιας πολύχρονης επαφής με το έργο του Γκράμσι. στα οποία και αναφέρομαι. Αν το βιβλίο αυτό κατορθώσει στο ελάχιστο να παρακινήσει στη μελέτη του έργου του Γκράμσι και να συμβάλει στην κατανόηση του. Δεν είναι όμως το ζήτημα αυτό σε καμιά περίπτωση το επίκεντρο. δεν αναιρεί αυτή την εκτίμηση. το αποτέλεσμα της οποίας είναι μια μεγάλη εκτίμηση για την αξία του. θα έχει εκπληρώσει την αποστολή του. θεσσαλονίκη. Σ' αυτή την ανάλυση το ζήτημα των διανοουμένων κατέχει θέση σημαντική συμβάλοντας στην ερμηνεία του Κράτους. την οποία θεμελίωσαν ο Μαρξ και ο Λένιν. Η γνώση της ύπαρξης και κάποιων αδύνατων σημείων σ' αυτό.της ιστορίας. Κλείνοντας την μικρή αυτή εισαγωγή θέλω να προσθέσω πως το βιβλίο. Οκτώβρης 1985 Μάχης Τριχούχης 14 .

Il leninismo nelpensiero e nell' azione di A. 440). Nauwelaerts. ed. I. La pensée politique de Gramsci. 15 . Στο Politica e storia in Gramsci. 1976. G. Gramsei στο Studi gramsciani. 1977 σελ. Ο Vacca υποστηρίζει μάλιστα ότι «ολόκληρη η γκραμσιανή σκέψη για την προλεταριακή επανάσταση αποκτά τη μορφή μιας θεωρίας για το πρόβλημα των διανοουμένων» (σελ. Togliatti. Τομ. P. 1985. La «quistitione politca degli intellettuali» e la teoria marxista dello stato nel pensiero di Gramsci. Ed. Buzzi. 3. Riuniti. 2. σελ. Riuniti. Paris-1977 και A. 439 επομ. éd. Piotte. Gramsci. Vacca.Εισαγωγή 1. 15 επ. La théorie politique d' A. Ed. Lourain. R. Anthropos. M. J.

.

Βέβαια πολλές παρεμφερείς απόψεις θα βρούμε διάσπαρτες σ' όλα τα Τετράδια. μπορούμε δε να πούμε πως πολλά απ' αυτά αποτέλεσαν την πηγή των θεωρητικών επεξεργασιών του στα τετράδια. Το Μακιαβέλι λοιπόν παίρνει σαν αφετηρία για να παρακολουθήσει τις εξελίξεις της πολιτικής σκέψης μέσα από 17 . την πολιτική απ' τη θεολογία. Η αναφορά στο Μακιαβέλι δεν είναι τυχαία. Μεγάλο επίσης ενδιαφέρον έχουν τα πριν τη φυλάκιση του άρθρα και κείμενά του. Μεταφορικό.στο βαθμό που ο Γκράμσι κάνει ένα παραλληλισμό ανάμεσα στον «Ηγεμόνα» που ο Μακιαβέλι έγραψε θέλοντας να παρακινήσει στη διαμόρφωση ενός εθνικού ιταλικού κράτους και στο δικό του «σύγχρονο ηγεμόνα». που είχε το καθήκαν να οικοδομήσει το νέο σοσιαλιστικό κράτος. το 13ο ο Γκράμσι ανάμεσα στο 1932 και 1934 κατέγραψε τις σημειώσεις του για την πολιτική με τίτλο «Μικρές σημειώσεις για την πολιτική τον Μακιαβέλι». Ουσιαστικό. όπως αποκαλεί το κόμμα της εργατικής τάξης. εκείνος που αποδέσμευσε τους κανόνες της πολιτικής από τους ηθικούς κανόνες.ΚΕΦΑΛΑΙΟ I Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΩΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗ α) Επιστήμη χαι ιδεολογία Σ' ένα από τα Τετράδια της φυλακής. εδώ όμως έχουν την πιο ολοκληρωμένη μορφή. Οι σημειώσεις αυτές αποτελούν τη συμπύκωνση των σκέψεών του για την πολιτική θεωρία και την πολιτική επιστήμη.αφού ο Μακιαβέλι υπήρξε ο πρωτοπόρος της πολιτικής επιστήμης. Έχει χαρακτήρα μεταφορικό και ουσιαστικό ταυτόχρονα.

Σ' ένα λοιπόν σημείο (1) παρατηρεί πως η ανάπτυξη της γενικής πολιτικής επιστήμης μπορεί βέβαια να αξιοποιηθεί και από τις δυο πλευρές (την αστική τάξη και την εργατική τάξη). Η μορφή τους είναι περισσότερο προπλασματική. Σ' αυτές του τις σημειώσεις ο Γκράμσι έχοντας αξιοποιήσει τα διδάγματα του Μαρξ και του Λένιν και έχοντας εμβαθύνει στις κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις. Δεν πρόκειται βέβαια για κάποια συστηματική εργασία. Άλλωστε η ανάπτυξη της πολιτικής επιστήμης συντρίβει την παραδοσιακή ιδεολογία. την επανάσταση που έφερε ο Μαρξ στην πολιτική επιστήμη. μακροπρόθεσμα όμως θα καταλήξει να εξυπηρετήσει βασικά την πλευρά εκείνη που πριν «δεν ήξερε». Στην πορεία αυτής της έρευνας ήταν φυσικό να βρεθεί αντιμέτωπος με κάποια βασικά προβλήματα. Προβλήματα ουσιαστικά αλληλένδετα μεταξύ τους. άλλοτε σαν απλές νύξεις κι άλλοτε σα πιο συστηματικές επεξεργασίες. που ήταν πολιτικά και πολιτιστικά υποτελής. θα βρούμε σ' όλα τα τετράδια κι όχι μόνο στις σημειώσεις για το Μακιαβέλι. η επίλυση των οποίων αποτελεί πρωταρχική προϋπόθεση για τη θεμελίωση μιας πραγματικής επιστήμης της πολιτικής. γιατί σ' αυτήν υπάρχει η προοδευτική δύναμη της Ιστορίας. ιταλικές και παγκόσμιες. η θέση της πολιτικής στα πλαίσια ενός κοσμοθεωρητικού συστήματος. Σ' ένα άλλο σημείο των τετραδίων (2) μιλώντας για την επίδραση του μαρξισμού στη σύγχρονη κουλτούρα σημειώνει πως η παρατήρηση ότι οι πιο έξυπνοι βιομήχανοι αφομοίωσαν προς το 18 . μέσα από μια κριτική των αστικών πολιτικών θεωριών προσπαθεί να εντοπίσει κάποιες γενικές και βασικές θέσεις μια επιστήμης της πολιτικής. την κλασσική γερμανική φιλοσοφία. Αναφορές πάνω σ' αυτά. την πρακτική και θεωρητική διάσταση του λενινισμού. Όμως αυτό δεν μειώνει την αξία τους. πάνω στην οποία στηρίζεται η κυριαρχία της αστικής τάξης. Ανάμεσα σ'αυτά είναι οι σχέσεις των διαφόρων κοινωνικών δυνάμεων μ' αυτή. η σχέση πολιτικής επιστήμης και ιδεολογίας.το γαλλικό διαφωτισμό.

πρόβλημα το οποίο θεωρεί ως το πιο ουσιαστικό για την αυτονομία της πολιτικής ως επιστήμης. Γιατί συχνά τα ίδια ακριβώς στοιχεία κυριαρχίας της αστικής τάξης αναστραμένα μπορεί να γίνουν στοιχεία ανατροπής της. Γίνεται με μια διαλεκτική ανατροπή των στοιχείων κάθε τέτοιας θεωρίας.συμφέρον τους πολλά από τα διδάγματα του «Κεφαλαίου» του Μαρξ δεν πρέπει να μας προκαλεί έκπληξη. Από την κριτική του για τις διάφορες αστικές απόψεις και θεωρίες προσπαθεί να βγάλει ό. Ο τελευταίος κινούμενος σ' ένα θεωρησιακό. Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά του πράγματος. Γιατί αν ο Μαρξ «έχει ακριβώς αναλύσει την πραγματικότητα. θα αναφερθεί πάλι στη συμβολή του Κρότσε (3). Η δουλειά όμως αυτή δεν γίνεται απλώς μ' έναν επίπεδο διαχωρισμό των θετικών από τ* αρνητικά στοιχεία. Μιλώντας ο Γκράμσι για τη θέση που κατέχει η πολιτική στα πλαίσια μιας συστηματικής κοσμοθεωρίας. δεν έκανε τίποτε άλλο από το να συστηματοποιήσει λογικά και με συνέπεια εκείνο που οι ιστορικοί παράγοντες αυτής της πραγματικότητας αισθανόταν και αισθάνονται συγκεχυμένα κι ενστικτωδώς και το οποίο συνειδητοποίησαν περισσότερο μετά την αντίπαλη κριτική».τι είναι ζωντανό και να το εγκολπωθεί. ιδεαλιστικό επίπεδο αναφερόταν στις διάφορες «στιγμές του πνεύματος» και τη διαλεκτική σχέση μεταξύ τους. Ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπιζε τον Κρότσε. μας προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειμα. Διέκρινε μάλιστα μια «στιγμή της πρακτικής». ήταν για τον ίδιο και μια συνεχής πρακτική. «ενός αυτόνομου και ανεξάρτητου πρακτικού πνεύ19 . Η αφομοίωση τώρα από την πλευρά της εργατικής τάξης όλων εκείνων των στοιχείων που έφερε στην πολιτική θεωρία και επιστήμη η αστική σκέψη και τα οποία από όργανα επιβολής της κυριαρχίας και διατήρησής της. Κι αυτό δεν μειώνει καθόλου την αξία και το ρόλο του «Κεφαλαίου» για την ανατροπή αυτής της πραγματικότητας. σωστά αξιοποιημένα μπορεί να συμβάλουν στην ανατροπή της. Για το Γκράμσι αυτό δεν αποτελούσε μια θεωρητική μόνο τοποθέτηση.

Ξεκινώντας ο Γκράμσι από την αναμφισβήτηττη θέση ότι η επιστήμη στηρίζεται στην «αντικειμενικότητα». Ο Γκράμσι δεν περιορίζεται στο να «μεταφράσει» την προβληματική αυτή στη γλώσσα του μαρξισμού κάνοντας απλώς τις «στιγμές του πνεύματος» «βαθμίδες του εποικοδομήματος» αλλά θα ανατρέψει το ίδιο το βάθρο της. με ιδιαίτερο φυσικά τρόπο κάθε επιστημονικό κλάδο και την επιστήμη γενικά. Προχωρώντας δε παρά πέρα την προβληματική του Κρότσε θα πει «Η πολιτική δραστηριότητα είναι ακριβώς η πρώτη στιγμή είτε η πρώτη βαθμίδα.ματος». κυκλικά συνδεδεμένου μ' ολόκληρη την πραγματικότητα διά μέσου της διαλεκτικής των ξεχωριστών στιγμών (4). αξεχώριστης και στοιχειώδους απλής επιβεβαίωσης» (5). θ α προσθέσει όμως ακόμη πως «η επιστήμη παρόλες τις προσπάθειες των επιστημόνων δεν παρουσιάζεται ποτέ σαν γυμνή αντικειμενική γνώση. στην επιβεβαίωση δηλαδή «απ' όλους τους ανθρώπους ανεξάρτητα από κάθε οπτική γωνία που είναι απλά μερική ή ομάδας» θα προσθέσει ότι η «αντικειμενικότητα» αυτή δεν έχει σε καμμιά περίπτωση οριστικό χαρακτήρα. Η ίδια η φύση του αντικειμένου της πολιτικής επιστήμης θέτει με μεγαλύτερη έμφαση το πρόβλημα των σχέσεων της με την ιδεολόγια. Είναι όμως αλήθεια ότι σ' αυτό το πεδίο είναι σχετικά εύ)(ολο να ξεχωρίσεις την αντικει20 . θ α είχε παγιωθεί σ' ένα δόγμα αποκλείοντας κάθε δυνατότητα ανέλιξής της και θα αναιρούσε έτσι την ίδια την υπόστασή της. η στιγμή όπου το εποικοδόμημα βρίσκεται ακόμη στην άμεση φάση της θεληματικής. Ωστόσο το πρόβλημα ξεπερνά τα όρια της κι αφορά. γιατί αν συνέβαινε το αντίθετο «η επιστήμη θα έπαυε να υπάρχει σαν τέτοια» (6). με το γνωστό τρόπο της ανατροπής από τον Μαρξ της χεγκελιανής φιλοσοφίας.εμφανίζεται πάντα έπενδυμένη με μια ιδεολογία και συγκεκριμένα επιστήμη είναι η ένωση του αντικειμενικού γεγονότος με μια υπόθεση ή ένα σύστημα υποθέσεων που ξεπερνούν το απλό ανιικειμενικό γεγονος. στηρίζοντας την πάνω στο θεμέλιο της Ιστορίας.

με μια διαδικασία αφαίρεσης που ενυπάρχει στην ίδια την επιστημονική μεθοδολογία. με διαφορετικό φυσικά τρόπο. Στην πραγματικότητα εκείνο που επιδιώκεται είναι η διαφύλαξη της πνευματικής ηγεμονίας της αστικής τάξης. κατά τρόπο ώστε να μπορείς να ιδιοποιηθείς τη μια και ν' απορρίψεις την άλλη. «Ολόκληρη η πολιτική επιστήμη και τέχνη βασίζοναι πάνω σ' αυτό το πρωταρχικό γεγονός» (8) Η διάκριση αυτή και οι σχέσεις που συνεπάγεται δεν υπάρχουν μονάχα ανάμεσα στις τάξεις αλλά. ανεξάρτητη και ανεπηρέαστη από τις κοινωνικές συγκρούσεις και ιδεολογικές αντιπαραθέσεις. την αφομοίωση από την εργατική τάξη όλων των επιτευγμάτων των επιστημών. Να γιατί μια κοινωνική ομάδα μπορεί να ιδιοποιηθεί την επιστήμη μιας άλλης κοινωνικής ομάδας χωρίς να αποδεχθεί την ιδεολογία της» (7). Το αντίθετο ακριβώς θέλει να υπηρετήσει ο Γκράμσι. αντιλήψεις που θέλουν να βάλουν στους επιστήμονες το καθήκον να διαφυλάξουν την υποτιθέμενη άμωμη παρθενικότητά της από την πολιτική. 6) Βάση της πολιτικής. την παραπέρα ανάπτυξη τους με την απαλλαγή τους από τα όρια στα onotâ θέλουν να την κλείσουν οι αστικές αντιλήψεις. την πνευματική ηγεμόνευση της εργατικής τάξης πάνω στην κοινωνία σαν βασική προϋπόθεση για την απελευθέρωση της. Αυτές οι τόσο πυκνές και τόσο πλούσιες παρατηρήσεις του Γκράμσι είχαν σαν στόχο τις ψευδό επιστημονικές εκείνες αντιλήψεις που εμφανίζουν την επιστήμη σαν κάτι τι το υπερταξικό. Κυβερνώντες χαι κυβερνώμενη Αυτές οι αναφορές ήταν αναγκαίες για να δούμε πώς τίθεται στο Γκράμσι μεθοδολογικά το πρόβλημα της πολιτικής επιστήμης από τη σκοπιά του μαρξισμού. Βάθρο όμως καί πρωταρχικό στοιχείο της πολιτικής αποτελεί το γεγονός ότι υπάρχουν κυβερνήτες και κυβερνώμενοι.μενική γνώση από το σύστημα υποθέσεων. διευθύνοντες και διευθυνόμενοι. 21 .

οι ίδιοι οι αντικειμενικοί όροι ύπαρξης της έχουν ήδη μεταβληθεί. που αντιλαμβάνεται το ξεπέρασμά της σα μια πράξη ελεύθερης βούλησης. Δεν πρόκειται όμως για μια φυσική διάκριση αλλά για μιά διάκριση ιστορικά διαμορφωμένη. 22 . Στο εσωτερικό της τάξης και του κόμματος που έχουν τις ιστορικές προϋποθέσεις και δρουν στην κατεύθυνση της κατάργησης αυτής της διάκρισης.και στο εσωτερικό κάθε τάξης. τόσο λανθασμένη είναι και η άλλη άποψη που αντιμετωπίζει τη διάκριση αυτή όχι ιστορικά αλλά ηθικά. κάθε ομάδας. σε άμεση δηλ. Λυτό το κόμμα έχουν σα στόχο τους τη διατήρηση αυτής της σχέσης ή αντίθετα επιδιώκουν τη δημιουργία εκείνων των προϋποθέσεων «ώστε η αναγκαιότητα να υπάρχει αυτή η σχέση να εξαφανιστεί» (9)· Ελευθερία δεν είναι συνεπώς η άρνηση αυτής της αναγκαιότητας αλλά η συνειδητοποίηση των συνθηκών που τη γέννησαν και των προϋποθέσεων για την εξαφάνισή της. Αυτή όμως η συνειδητοποίηση δεν σημαίνει και αναβολή για το απώτερο εκείνο μέλλον και κάθε μεταβολής σ' αυτές τις σχέσεις. Κριτήριο είναι αν αυτή η τάξη. κάθε κοινωνικού οργανισμού. Κριτήριο προοδευτικότητας και δημοκρατικότητας μιας τάξης ή ενός κόμματος δεν είναι η ύπαρξη ή όχι αυτής της διάκρισης στο εσωτερικό τους. έξω από την αντικειμενική ιστορική διαδικασία ξεπεράσματος των όρων που τη γέννησαν και που τη συντηρούν. Ελευθερία είναι η δράση για τη δημιουργία των προϋποθέσεων αυτών. αποτέλεσμα του χωρισμού της κοινωνίας σε τάξεις και του καταμερισμού εργασίας. Οι σχέσεις ηγεσίας-βάσης πρέπει από τώρα να μπαίνουν στο εσωτερικό τους με διαφορετικό τρόπο. Όσο λανθασμένη είναι η άποψη που σ' αυτή τη σχέση βλέπει μιαν αναπόφευκτη κι αξεπέραστη «τεχνική ανάγκη». συνάρτηση με την προοπτική εξαφάνισης του διαχωρισμού των δύο επιπέδων.

είναι μόνιμη πράξη που οδηγεί στη γέννηση μόνιμων οργανώσεων στο βαθμό ακριβώς που ταυτίζεται με την οικονομία». Αν μια πολιτική ανταποκρίνεται σε κάποιες πραγματικές δυνάμεις και διεργασίες της οικονομίας τότε αυτή μπορεί να έχει και ανταπόκριση και διάρκεια. κι αυτές γεννιούναι στο επίπεδο της οικονομίας άσχετα αν οι φορείς αυτής της πολιτικής έχουν συνειδητοποιήσει ή όχι το πεδίο και τη διαδικασία γέννησης τους. Δεν είναι ευκαιριακή. ουσιαστικό στοιχείο του μαρξισμού. «Η πολιτική -θα πει ο Γκράμσι (10).γ) Πολιτική χαι Οικονομία Το γεγονός ότι η πολιτική στηρίζεται στη διάκριση και τη σχέση κυβερνώντων και κυβερνούμενων δεν σημαίνει σε καμμιά περίπτωση ότι το περιεχόμενό της το ρυθμίζει η ελεύθερη θέληση των πρώτων. Ο Γκράμσι στηριγμένος στα διδάγματα του Μαρξ και του Λένιν θα πει ότι «η πολιτική γεννιέται πάνω στο "μόνιμο και οργανικό έδαφος" της οικονομικής ζωής αλλά το ξεπερνάει βάζοντας στο παιγνίδι αισθήματα και επιθυμίες που μέσα στη πυρακτωμένη τους ατμόσφαιρα ο ίδιος ο υπολογισμός της ατομικής ανθρώπινης ζωής υπακούει σε νόμους διαφορετικούς από τους νόμους του ατομικού συμφέροντος» (11) Η αναγνώριση της σχετικής αυτονομίας της πολιτικής αποτελεί ένα βασικό. Αν όχι τότε θα εξαφανιστεί από το ίδιο το πολιτικό προσκήνιο ή θα περιοριστεί σε κάποιο περιθωριακό ρόλο ή ακόμα μπορεί να μεταβληθεί το ίδιο το περιεχόμενό της. ο οποίος δεν έχει καμμιά σχέση με τις παραμορφώσεις του σ' ενα μηχανι23 . Ποια όμως είναι στην ουσία της η σχέση οικονομίας και πολιτικής. δεν είναι απλή εκδήλωση πάθους όπως πίστευε ο Κρότσε.τι αντικειμενικά προσδιορίζει η οικονομία. Η πολιτική έχει αφετηρία της κάποιες πραγματικές ανάγκες. Είναι σχέση μηχανιστικής ταύτισης με την έννοια ότι πολιτική δεν μπορεί να είναι τίποτε άλλο απ' ό. βάζει κάποιους στόχους για την ικανοποίηση αυτών των αναγκών. Ή μήπως είναι μια διαλεκτική σχέση ταύτισης και διάκρισης.

Ολοκληρωμένη και σωστή κατανόηση του διαλεκτικού χαρακτήρα της σχέσης ανάμεσα στην οικονομία και την πολιτική σημαίνει αναγνώριση της οικονομίας σαν το πεδίο γέννησης της πολιτικής χωρίς να παραγνωρίζεται όμως η επίδραση που η πολιτική ασκεί πάνω στην οικονομία.στικό ντετερμινισμό. Από την άλλη δεν είναι λιγότερο παραμορφωτικές του μαρξισμού εκείνες οι απόψεις που στο όνομά του θέλουν να θεμελιώσουν μιαν απόλυτη αυτονομία της πολιτικής απέναντι στην οικονομία μετατρέποντας την πρώτη σε απλά φιλολογικά φλιναφήματα και στερώντας την από την γονιμοποιό της σχέση με τη δεύτερη. Τι άλλο όμως από «πρόγραμμα» είναι η πρόβλεψη. να την ανατρέψει. Πρόβλεψη είναι να βλέπεις καλά το παρόν και το παρελθόν σα κίνηση. Αυτές οι μηχανιστικές ερμηνείες αδυνατώντας να κατανοήσουν τη διαλεκτική σχέση οικονομίας και πολιτικής εκμηδενίζουν τη σχετική αυτονομία της τελευταίας και περιορίζουν ουσιαστικά τα ίδια τα περιθώρια της πολιτικής δράσης της εργατικής τάξης. Αυτή όμως η επίδραση δεν είναι τυχαία ή αυθαίρετη πράξη «καθαρής βούλησης». Γεννιέται από τις αντιθέσεις που ενυπάρχουν στο ίδιο το πεδίο της οικονομίας και υποκινεί διεργασίες που ήδη υπάρχουν σ' αυτό. σχέση που της δίνει αντικειμενικότητα και ιστορικότητα. θα 24 . να διακρίνεις τα βασικά και μόνιμα στοιχεία της διαδικασίας. 6) Πρόβλεψη tau προοπτική Απ' την ίδια σκοπιά βλέπει ο Γκράμσι και το ζήτημα της πρόβλεψης και της προοπτικής που είναι επίσης βασικά στοιχεία της πολιτικής. όχι μονάχα για να διορθώσει ή προσαρμόσει κάποιες λειτουργίες της αλλά και για να τη μεταβάλει ριζικά. Μονάχα μια τέτοια αντίληψη της ιστορικής πορείας δείχνει τόσο ότι αυτή δεν είναι αυθαίρετη όσο επίσης ότι δεν είναι μοιραία κι αναπόφευκτη.

αυτή η «έγκυρη πραγματικότα». Η υπερβολή όμως στην κριτική του βολονταρισμού τους οδηγεί σ' ένα άλλο λάθος. σημαίνει πάντα ότι κινείσαι στο έδαφος της έγκυρης πραγματικότητας αλλά για να την κυριαρχήσεις και να την ξεπεράσεις» (15). Σ' αυτή την πρόβλεψη. Πρόγραμμα φυσικά όχι αυθαίρετο. Μόνον όποιος θέλει έντονα.αφαίρεση κάθε βουλητικού στοιχείου ή να υπολογίζουμε την επέμβαση των θελήσεων των άλλων σαν στοιχείο αντικειμενικό του γενικού παιγνιδιού ακρωτηριάζει την ίδια την πραγματικότητα. σ' αυτό το πρόγραμμα το αντικειμενικό με το υποκειμενικό στοιχείο συναντιούνται και συμπλέκονται με τέτοιο τρόπο ώστε όσο το υποκειμενικό (όχι φυσικά ως αυθαίρετο) στοιχείο ισχυροποιείται. Είναι κάτι στατικό ή αντίθετα ένας συσχετισμός δυνάμεων σε συνεχή κίνηση και αλλαγή ισορροπίας. «To vq κάνουμε -θα πει ο Γκράμσι (13). θα πει (14) πως αυτό θα σήμαινε ότι «ο πολιτικός δεν πρέπει να έχει προοπτικές που να πηγαίνουν μακρύτερα από τη μύτη του». όσο η θέληση δηλ. Γιατί τι είναι.αναρωτηθεί ο ίδιος (12). Για το Γκράμσι «το να χρησιμοποιείς τη θέληση για να δημιουργήσεις μια καινούργια ισορροπία δυνάμεων που πραγματικά υπάρχουν και δρουν. αλήθεια. Κριτικάροντας ο ίδιος τις απόψεις που τις χαρακτηρίζει ο «υπερβολικός» πολιτικός ρεαλισμός και που φτάνουν να υποστηρίζουν ότι ο πολιτικός πρέπει να δρα στα πλαίσια της «έγκυρης πραγματικότητας» και να μη βλέπει τα πράγματα απ' τη σκοπιά του «πώς πρέπει να είναι» αλλά μόνο «πώς είναι». προσδιορίζει τα αναγκαία στοιχεία για την πραγματοποίηση της θέλησης του». βασισμένο σε σκοπιμότητες. υποκειμενικό βουλητικό στοιχείο. τόσο πιο αντικειμενικό γίνεται το πρόγραμμα. στηριζόμενος πάνω σε κείνη την καθορισμένη δύναμη που θεωρείται προοδευτική και ισχυροποιώντας τη για να την κάνεις να θριαμβεύσει. 25 . Το κάνουν συνήθως στο όνομα δήθεν της κριτικής μιας βολονταριστικής ερμηνείας του μαρξισμού. Οι ρεφορμιστικές και αναθεωρητικές πολιτικές θεωρίες υποτιμούν και συχνά εκμηδενίζουν αυτό το ενεργητικό. για δράση δυναμώνει.

σχεδόν τυχαίες). ανεξάρτητος από τη θέληση των ανθρώπων και που μπορεί να μετρηθεί. που συνδέεται στενά με τη δομή. Ένα πρώτο επίπεδο είναι εκείνο του συσχετισμού των κοινωνικών δυνάμεων. Αναζητά μια βαθύτερη ανάλυσή του γι' αυτό και τον συνδέει με το πρόβλημα των σχέσεων βάσης και εποικοδομήματος (16). που είναι αντικειμενικός. (18) Στο συσχετισμό των δυνάμεων μπορεί να διακρίνουμε διάφορες στιγμές. Μ' αυτήν ακριβώς την έννοια αναφέρεται στις δυο βασικές αρχές του Μαρξ. Ο Γκράμσι αρνείται να δεχθεί μια καθαρά ποσοτική αντίληψη αυτού του συσχετισμού. μέσα στις οποίες μονάχα μπορεί να τοποθετηθεί με ακρίβεια και να λυθεί σωστά το πρόβλημα του συσχετισμού των δυνάμεων.ε) Συσχετισμός δυνάμεων Ο συσχετισμός των δυνάμεων γίνεται έτσι το κεντρικό σημείο ανάλυσης μιας συγκεκριμένης κατάστασης. Κι αν το λάθος είναι σοβαρό στην ιστοριογραφία είναι ακόμα σοβαρότερο στην πολιτική. διάφορα επίπεδα. Μια διαδο26 . (17) Στην ανάλυση μιας δομής ο Γκράμσι επιμένει ιδιαίτερα στη σημασία τη διάκρισης ανάμεσα στις οργανικές κινήσεις (που είναι σχετικά μόνιμες) και εκείνες της συγκυρίας (που παρουσιάζονται σαν ευκαιριακές. Φυσικά αυτές συνδέονται μεταξύ τους. α) Ότι καμμιά κοινωνία δεν βάζει στον εαυτό της καθήκοντα που για τη λύση τους δεν υπάρχουν ακόμη οι αναγκαίοι και επαρκείς όροι ή δεν βρίσκονται τουλάχιστο στο δρόμο της εμφάνισης και ανάπτυξής τους. άμεσες. β) Ότι καμμιά κοινωνία δεν εξαφανίζεται και δεν μπορεί να αντικατασταθεί αν η προηγούμενη δεν έχει αναπτύξει όλες τις μορφές ζωής που είναι σύμφυτες με τις σχέσεις της. Το λάθος όμως που γίνεται συχνά είναι ότι δεν βρίσκεται η σωστή σχέση ανάμεσα σ' αυτό που είναι οργανικό και σ' αυτό που είναι περιστασιακό.

Στην κατάσταση της οποίας ο συσχετισμός δυνάμεων αναλύεται. της ηγεμονίας και του Κράτους. θα καταλήξει ο ίδιος. Τρίτο επίπεδο είναι εκείνο του συσχετισμού των στρατιωτικών δυνάμεων. Το επίπεδο αυτό διακρίνεται σε διάφορες βαθμίδες από την οικονομικο-συνεταιριστική ως την πιο καθαρή πολιτική. αυτοσυνείδησης και οργάνωσης που έχουν πετύχει οι διάφορες κοινωνικές ομάδες. 27 . σημειώνει ο Γκράμσι (19). που εξαρτάται από το βαθμό ομοιογένειας.χική στιγμή είναι ο συσχετισμός των πολιτικών δυνάμεων. Αποκτά σημασία μόνον αν χρησιμεύει στο να βοηθήσει μια πρακτική δραστηριότητα. (20). Η πιο σημαντική όμως παρατήρηση. που έχουμε να κάνουμε αναφορικά με κάθε συγκεκριμένη ανάλυση του συσχετισμού δυνάμεων είναι πως η ανάλυση αυτή δεν μπορεί να είναι αυτοσκοπός. το αποφασιστικό στοιχείο «είναι η μόνιμα οργανωμένη δύναμη και ετοιμασμένη από καιρό να επέμβει όταν κρίνεται ότι μια κατάσταση είναι ευνοϊκή». μια πρωτοβουλία πολιτικής παρέμβασης.

26 12) Max.. 83 3) Max.. 75 16) Max. 21 2) M.... 83 20) Max... 55 7) M.S.. Latera. 93 28 . 72 13) Max. Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας... Croce... Etica e politics.. 22 6) M.S. 34 10) Max.. 5) Max.. 72 14) Max.S. 21 επ4) Β. Πρόλογος 18) Max.ΚΕΦΑΛΑΙΟ I 1) Max. 73-74 15) Max. 78 17) Κ. Μαρξ. 79-81 19) Max.. 56 8) Max.. 34 9) Max. εχδ.. 26 11) Max.

1927. θ α μπορούσαμε να πούμε πως αυτή την ολύμπια διάθεση της «ανιδιοτέλειας» έρχεται πάντα η αμεσότητα των γεγονότων να την «ταράξει».3. να δει τα πράγματα αποσπασμένα από την αμεσότητα της πάλης. χρησιμοποιώντας τη χαρακτηριστική έκφραση του Γκαίτε (2). αφού τότε όλες οι πρακτικές και πνευματικές δυνάμεις του ήταν αφιερωμένες σ' ένα σκοπό: την ίδρυση και την ανάπτυξη ενός επαναστατικού κόμματος στη χώρα του. μακριά από την άμεση πολιτική δράση και επί πλέον με φανερή και προγραμματισμένη τη θέληση να γενικεύσει τα συμπεράσματά του. στρατευμένης από τη γέννησή της σε μια υπόθεση. βγαίνουν πάντα στην επιφάνεια. Ισχύει το ίδιο και για τα «Τετράδια της φυλακής». δεμένης με τα γεγονότα και την πάλη. Αυτό δεν ισχύει μονάχα για το πριν το φυλάκισή του έργο. από μιαν άποψη "ανιδιοτελή" für ewig (1)». πάντα όμως δεμένα με τους στόχους της. που γράφτηκαν στην απομόνωση. πράγμα αυτονόητο. χωρίς ίχνος αφηρημένης θεωρησιακής διάθεσης. Η ποικιλία και ο πλούτος των προβληματισμών μιας σκέψης σαν τη δική του. να αναπτύξει τα θέματά του «πλατιά. Αυτός ο συνδυασμός των δυο αντιθετικών στοιχείων: 29 . όπως ο ίδιος σημείωνε σ' ένα γράμμα του στην κουνιάδα του Τατιάνα Σουχτ giiç 19.ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΤΟ ΠΟΛΠΊΚΟ KOMMA α) Η σημασία τον πολιτικού κόμματος για την πολιτική επιστήμη Στην όλη προβληματική του Γκράμσι η έρευνα των θεμάτων που αναφέρονται στο πολιτικό κόμμα κατέχει σημαντική θέση. να δει τα γεγονότα με μια άλλη προοπτική.

πότε την άλλη κατεύθυνση για να φωτίσει με την πλούσια παιδεία τη κατά τρόπο σφαιρικό το συγκεκριμένο της θέμα. Τα πολιτικά κόμματα γι' αυτόν στη μεγάλη ποικιλία των μορφών τους. που μπορούν να παρουσιαστούν ακόμη και σαν αντι-κόμμα και σαν «άρνηση των κομμάτων» (3) διαπερνούν ολόκληρη την σύγχρονη ζωή όχι μονάχα την πολιτική αλλά και την πολιτιστική και την κοινωνική γενικώτερα. τα διάφορα ζητήματα που αναφέρονται στο πολιτικό κόμμα και πιο ειδικά στο κόμμα της εργατικής τάξης κατέχουν θέση σημαντική.ά. στα «Τετράδια της φυλακής». του Μαξ Βέμπερ κ. Η σκέψη του θα λέγαμε πως «γλυστρά» αδιάκοπα από το γενικό στο μερικό ή το ειδικό. από τη φιλοσοφία στην πολιτική. από την επιστήμη στην ιδεολογία. Κι εδώ λοιπόν. Για τον Γκράμσι τα προβλήματα της Ηγεμονίας και του Κράτους δεν μπορούν να ερευνηθούν χωριστά από το πολιτικό κόμμα. του Ρόμπερτ Μίχελς. αν δεν δούμε την πραγματική διάσταση που έχει σ' αυτό το πολιτικό κόμμα.από τη μια· η διάθεση γενικής θεώρησης των πραγμάτων και από την άλλη· η όλο πάθος στράτευση. συνιστούν την ιδιομορφία του ύφους του και του ίδιου του έργου του. που τη διαπερνά. Ο ίδιος ήξερε ακόμη τη σημασία που είχε το κόμμα για τη σύγχρονη πολιτική επιστήμη. Στεκόταν όμως πιο ειδικά στην επανάσταση που είχε φέρει ο μαρξισμός στο χώρο της πολιτικής επιστήμης και με τη ξεχωριστή συμβολή του στη θεωρία του πολιτικού κόμματος αλλά ιδιαίτερα ο Λένιν με το θεωρητικό και πρακτικό του έργο και τη διδασκαλία του για το κόμμα νέου τύπου. το χαρακτηρί30 . Το βιβλίο της Κριστίν Μπυσί-Γκλυκσμάν. Ήταν γνώστης των έργων του Γκαετάνο Μόσκα. Ορισμένοι μελετητές του έχουν την τάση να παραβλέπουν τη σημασία του κόμματος σ' αυτό. το οποίο κατά τα άλλα είναι πολύ αξιόλογο. Απ' τη σκοπιά αυτής της μεθόδου ερευνά το θέμα του. Ο Γκράμσι και το Κράτος (4). από την πολιτική στην ιστορία ακολουθώντας πότε τη μια. Γι' αυτό δεν μπορούμε να μελετήσουμε σωστά το έργο του Γκράμσι.

η πρωταγωνιστική δράση του για την ίδρυση ενός επαναστατικού κόμματος και η πάλη στο εσωτερικό του Κ. Πουλαντζάς. «Πολιτική εξουσία και κοινωνικές τάξεις» (6). ο Ν. στην επεξεργασία των ζητημάτων που αναφέρονται στο πολιτικό κόμμα. Η ιστορική πραγματικότητα δείχνει το αντίθετο. την τελευταία πριν τον τραγικό θάνατό του περίοδο είχε θεωρητικοποιήσει αυτή την υποτίμηση του ρόλου των κομμάτων χαρακτηρίζοντάς τα ξεπερασμένο θεσμό (7). διαθέτει ένα πλούσιο υλικό προσωπικών εμπειριών καθώς και ιστορικών και θεωρητικών γνώσεων. Σ' αυτό τα σημεία που αφορούν τα πολιτικά κόμματα είναι πράγματι μηδαμινά μπροστά μάλιστα στον πραγματικό ρόλο τους σε συνάρτηση με το αντικείμενο του βιβλίου. Ο Γκράμσι. Μάλιστα. που ξέκοβε το κόμμα από τα πραγματικά προβλήματα και τις μάζες 31 .Κ. Η ίδια ακριβώς υποτίμηση της σημασίας του κόμματος υπάρχει και στο Νίκο Πουλαντζά κι όχι μονάχα στο βιβλίο του «Για τον Γκράμσι» (5) αλλά και στο μεγάλο έργο του. Επίσης η επίδραση που άσκησε πάνω του η Οκτωβριανή επανάσταση.ζει το βασικό ελάττωμα να μην καταλαμβάνουν σ' αυτό τη θέση που τους ανήκει τα ζητήματα που αφορούν το κόμμα. η οποία στα χρόνια του πολέμου και μετά όχι μονάχα δεν μπόρεσε να αξιοποιήσει την κρίση του αστικού καθεστώτος ανοίγοντας μια σοσιαλιστική προοπτική αλλά με τη στάση της διευκόλυνε την αντεπίθεση της αντίδρασης και την άνοδο του φασισμού στην εξουσία. Ιταλίας εναντίον του σεχταρισμού της αριστερής πτέρυγας του Μπορντίγκα. Η εμφάνιση στο προσκήνιο και άλλων κοινωνικοπολιτικών «υποκειμένων» δεν μείωσε καθόλου το ρόλο των κομμάτων στη σύγχρονη πολιτική ζωή. που αποτελεί αναμφισβήτητα συμβολή στην πολιτική επιστήμη. Ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν οι προσωπικές του εμπειρίες από το αδιέξοδο στο οποίο οδήγησε το σοσιαλιστικό κόμμα της χώρας του και την εργατική της τάξη η ρεφορμιστική πολιτική της κομματικής και συνδικαλιστικής ηγεσίας του.

αυ32 .Δ. ενώ ταυτόχρονα και οι δυο αυτές τάσεις συναντιόταν στην κοινή αρνητική τοποθέτησή τους απέναντι στη θέση του κόμματος στα πλαίσια της Κ. Αυτή είναι η έννοια της φράσης του «ο σύγχρονος Ηγεμόνας πρέπει να έχει ένα μέρος αφιερωμένο στο γιακωβινισμό». β) Ο Γιαχωδιησμός Στην έρευνά του για το κόμμα ο Γκράμσι δίνει την πιο πλατιά ιστορική διάσταση.και ταυτόχρονα εναντίον του ρεφορμισμού και αναθεωρητισμού της δεξιάς πτέρυγας των Σεράτι και Τάσκα. Κι αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα στις θεωρητικές του επεξεργασίες των ζητημάτων που αφορούν το πολιτικό κόμμα. Στην πραγματικότητα στην πολιτική ορολογία. τον οποίο θεωρεί βασικό συστατικό στοιχείο της πολιτικής στη σύγχρονη εποχή και κατά συνέπεια του πολιτικού κόμματος. Έτσι. το στηρίζουν και το διαπερνούν. (8). ο όρος είχε αποκτήσει σταδιακά μια διπλή έννοια. ο παροξυσμένος βολονταρισμός μιας σεχταριστικής. με την έννοια που στέκεται απλώς στη μέθοδο. βίαιη. που αποδυνάμωνε το κόμμα θέλοντας να το διαλύσει μέσα στη διάθεση των μαζών. ο «γιακωβινισμός» είναι μια ακραία ενεργητική. τα οποία στη συγκεκριμένη ιστορική εμπειρία της Γαλλικής Επανάστασης αποτελούσαν ένα ενιαίο σύνολο (9). Όλες αυτές οι εμπειρίες και οι αγώνες του λοιπόν αποτελούν το βάθρο πάνω στο οποίο βασίζεται το έργο του. Οι ρίζες του θεσμού αυτού που αποδείχθηκε τόσο αποφασιστικός στις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις της σύγχρονης εποχής βρίσκονται στα χρόνια της Γαλλικής Επανάστασης. Ο όρος «γιακωβινισμός» προκαλεί μέχρι και σήμερα πολύ σύγχυση ανάμεσα στους θεωρητικούς της πολιτικής και έχει προκαλέσει πολλές αντιλογίες. καθώς έχει γίνει ένας διαχωρισμός ανάμεσα στο κοινωνικο-πολιτικό περιεχόμενο από τη μια και τη μέθοδο. Έτσι θα σταθεί ιδιαίτερα και επανειλημμένα στο γιακωβινισμό. αποφασιστική δράση μιας μειοψηφίας. από την άλλη.

που είναι ιδιωτικοί οργανισμοί. αντικειμενικές συνθήκες. Με την άλλη όμως έννοια. τη θεωρητική έκφραση των πολιτικών εμπειριών της Γαλλικής Επανάστασης με τη δράση των πολιτικών λεσχών και την καθιέρωση του συνταγματισμού. Τον γιακωβινισμό με την πρώτη του έννοια τον αρνείται. «Ο Χέγκελ -θα παρατηρήσει (11)— σ' έναν ορισμένο βαθμό ξεπερνά ήδη τον κα33 . «γιακωβινισμός» είναι μια επαναστατική πολιτική με ένα συγκεκριμένο οικονομικό και κοινωνικό περιεχόμενο. χωρίς την οποία δεν μπορεί να νοηθεί μια πολιτική μαζών. μια συλλογική θέληση κι ένα πολιτικό κόμμα. Στα κείμενα του Γκράμσι θα βρούμε επανειλημμένα τον όδο και με τις δυο του έννοιες. Ο Χέγκελ αντιλαμβανόταν τη συναίνεση των κυβερνωμένων όχι με τον αφηρημένο και γενικό τρόπο. Ο Γκράμσι θα δει στις απόψεις του Χέγκελ. η ηγεμονική θεώρηση μιας τάξης. (10) για τις πολιτικές και κοινωνικές ενώσεις σαν «ιδιωτικό» υφάδι του Κράτους. τον εννοεί ακριβώς με τη δεύτερη έννοια του κοινωνικού και οικονομικού περιεχόμενου και κυρίως σα δημιουργία μιας συλλογικής θέλησης.ταρχικής ομάδας. τον επικρίνει. Όταν όμως μιλά για το γιακωβινισμό σαν βασικό στοιχείο της σύγχρονης πολιτικής και του πολιτικού κόμματος. που αποδίδει το περιεχόμενο του όρου. είναι σωστό να γυρίσουμε στις αφετηρίες των θεωρητικών αναζητήσεων γι' αυτό. κατά τον ίδιο. θεωρεί πως η διάδοσή του σα μέθοδος στο εργατικό κίνημα θα έχει καταστρεπτικές γι' αυτό συνέπειες. Πριν όμως προχωρήσουμε στις προϋποθέσεις με τις οποίες διαμορφώνεται και αναπτύσσεται. που θέλει να βιάσει μια πολιτική κατάσταση. που τείνει σε μια ολοκληρωμένη ιστορική ανάπτυξη μέσα από τη δημιουργία μιας συλλογικής θέλησης. που αυτή εκφράζεται με τις εκλογές αλλά σαν οργανωμένη και διαρκή συναίνεση μέσα από τις πολιτικές και συνδικαλιστικές ενώσεις. είναι ένα ταμπεραμένο αφηρημένο-διανοητικό που δεν παίρνει ουσιαστικά υπόψη του τις πραγματικές.

θαρό συνταγματισμό και θεωρητικοποιεί τον κοινοβουλευτισμό με το καθεστώς των κομμάτων». η αστική δηλ. κι ήταν αυτή η οπισθοδρόμηση αποτέ1 λεσμα του διαφορετικού ρόλου που έπαιζαν στις νέες κοινωνικές συνθήκες οι δυνάμεις που ο παλιός και ο νέος ιδεαλισμός εκπροσωπούσαν. Δέχεται κατ' αρχήν ότι ο συσχετισμός είχει κάποια βάση. Από την άλλη παρατηρούσε ότι τα κοινωνικά γεγονότα είναι αδύνατο να προβλεφθούν. (12) Ο Γκράμσι αντιμετωπίζει κριτικά αυτή τη συσχέτιση πάθους και πολιτικής. αυτό όμως υπό τον όρο ότι θα δώσουμε στο «πάθος» το πραγματικό του νόημα. τάξη. γ) Κριτική στον Κρότσε χαι στο Σορέλ Αν όμως αυτή ήταν η συμβολή του Χέγκελ ο νεοχεγκελιανισμός εμφανιζόταν. σπασμωδική δράση αλλά σαν κάτι που γεννιέται στο «μόνιμο και οργανικό. και επειδή δεν μπορούσε να διανοηθεί ένα πάθος οργανωμένο και μόνιμο. τουλάχιστον σ' ένα μεγάλο βαθμό. κατά συνέπεια είναι αναπόφευκτη η κυριαρχία που παραλόγου. Στην ανάπτυξη των δικών του απόψεων για το ρόλο και τη σημασία του πολιτικού κόμματος ο Γκράμσι θα ξεκινήσει με μια πολεμική προς τις αντίστοιχες αντιλήψεις του πιο σημαντικού από τους νεοχεγκελιανούς φιλοσόφους.έχουν κατορθώσει. σαν ένα βήμα πίσω σε σχέση μ* εκείνον. γι' αυτό τα κόμματα είναι αντι-ιστορικά. έδαφος της οικονομικής ζωής» (13). 34 . 'Αλλωστε τα πολιτικά κόμματα είναι μια αναμφισβήτητη πραγματικότητα και πολλά απ' αυτά -θα παρατηρήσει. Απέρριπτε όμως τα απολύτως λανθασμένα συμπεράσματα που έβγαζε ο Κρότσε από τη συσχέτιση αυτή. θα το δούμε όχι σα μια ορμέμφυτη. Ο Κρότσε θεωρώντας την πολιτική σαν εκδήλωση πάθους. του Μπενεντέτο Κρότσε και την αντιπάθεια που αυτός έτρεφε προς τα πολιτικά κόμματα. να πραγματοποιήσουν τις προβλέψεις τους. ακόμη και σ' αυτό το σημείο. αποτελούν «προκατάληψη». αμφισβητούσε τον πραγματικό ρόλο των κομμάτων στην πολιτική ζωή.

δυνατότητα μέσα από την οποία περνά αναγκαστικά η απελευθέρωση της ίδιας και της κοινωνίας ολόκληρης. (14) Ο άλλος πόλος της κριτικής του Γκράμσι είναι οι απόψεις του γάλλου θεωρητικού του αναρχοσυνδικαλισμού Ζωρζ Σορέλ.Πρόσθετε δε. Ο Γκράμσι παρατηρούσε ότι ο περιορισμός της δράσης και της οργάνωσης της εργατικής τάξης στο οικονομικό . θα έπρεπε να το λύνουμε μεμονωμένα και με άμεσα κριτήρια. Πίσω από αυτή τη θεωρία του αυθόρμητου ο Γκράμσι διέκρινε 35 . ο οποίος ξεκινώντας από διαφορετικές αφετηρίες έφτανε σε παρεμφερή συμπεράσματα με τον Κρότσε. Ο Σορέλ υπστήριζε ότι ο δρόμος για τον σοσιαλισμό περνούσε από το ξέσπασμα μιας γενικής απεργίας. αφού μονάχα έτσι θα δημιουργούνταν οι προϋποθέσεις για την εξαφάνιση του Κράτους.συντεχνιακό επίπεδο της απέκλειε τη δυνατότητα να δημιουργήσει ένα νέο κράτος. Κι' αυτό απαιτούσε το ανέβασμα της οργάνωσής της από το οικονομικο-συντεχνιακό στο πολιτικό επίπεδο. Διέγραφε εντελώς τη σημασία της πολιτικής οργάνωσης και πίστευε στον αποκλειστικό ρόλο του συνδικάτου (15). πως με την έννοια που είναι «πάθος» η πολιτική. Κατά συνέπεια ο οπορτουνισμός είναι για τον Κρότσε η μόνη δυνατή πολιτική. ότι σύμφωνα με την άποψη του Κρότσε κάθε πρόβλημα που θέτει η ιστορική εξέλιξη. υπογράμμιζε τη σημασία της βίας στην ιστορία και με τη θεωρία του «επαναστατικού μύθου» σαν κινητήρια δύναμη έδινε στην ιδεολογία μια διάσταση μυθολογική και όχι επιστημονική. Τέλος καταλήγει. γιατί μονάχα η πολιτική οργάνωση διατηρεί τη συλλογική θέληση μόνιμη και σταθερή και δεν την αφήνει να διαχέεται σε διάσπαρτα και ανοργάνωτα στοιχεία. είναι «πάθος» με άλλα μέσα και ο πόλεμος κι έθετε το ερώτημα αν μπορούσε να νοηθεί ο πόλεμος χωρίς οργανωμένους στρατούς και επιτελεία. 'Αλλωστε δεν μπορεί να νοηθεί μονάχα η άρνηση και η καταστροφή χωρίς την κατάφαση και την οικοδόμηση με την πρακτική και πολιτική έννοια ενός πολιτικού προγράμματος και κατά συνέπεια ενός κόμματος.

το καθοδηγούμενο. που επιδίωξε να αξιοποιήσει προς όφελός της το πρώτο.επε τον ιδεαλισμό της να συνδυάζεται μ' ένα χυδαίο υλισμό (16). οι οποίες και σήμερα ελκύουν έναν αριθμό διανοουμένων. θα παρατηρήσει. στο πρακτικό ο στόχος τους είναι απλώς να αντικαταστήσουν μια καθοδήγηση από μιαν άλλη. Δεν πρόκειται όμως απλά για μια λανθασμένη αντίληψη και μια αντίφαση. Μονάχα μ' αυτή την έννοια μπορεί να κατανοούμε την πραγματική πολιτική δράση 36 . Στο βαθμό λοιπόν που οι προοδευτικές δυνάμεις θα αφήσουν το «αυθόρμητο» ακαθοδήγητο και απειθάρχητο. Στην πραγματικότητα. δ) Το αυθόρμητο και to οργανωμένο Σε άλλο σημείο των «Τετραδίων της φυλακής» (17) θα ολοκληρώσει την κριτική στις θεωρίες του «αυθόρμητου». ο αντιγιακωβινισμός του. γιατί και η δική τους πρόταση δεν είναι τίποτε άλλο από «ένα πρωταρχικό στοιχείο συνειδητής καθοδήγησης και πειθαρχίας». πίσω από την υποτιθέμενη ελευθερία μια άτεγκτη αιτιοκρατία. Σιην πραγματικότητα στην πολιτική συναντούνται το αυθόρμητο με το συνειδητό. παρατηρώντας ότι στην ιστορία ποτέ δεν υπήρξε κάτι το καθαρά αυθόρμητο χωρίς κάποια στοιχεία συνειδητής καθοδήγησης και πειθαρχίας και επισημαίνει την αντίφαση των απόψεων που υποστηρίζουν το αυθόρμητο σαν μέθοδο.μια απόλυτα μηχανιστική λειτουργία. σχεδόν πάντα επακολούθησε ένα αντιδραστικό κίνημα της δεξιάς της κυρίαρχης τάξης. Αν στο ιδεολογικό επίπεδο πρόκειται για εσφαλμένες αντιλήψεις. έβλ. στον ίδιο βαθμό οι αντιδραστικές θα το αξιοποιήσουν. πρόκειται για μια άποψη που κρύβει τεράστιους κινδύνους για το εργατικό κίνημα και τις προοδευτικές δυνάμεις. Η στάση αυτή του Σορέλ. με την έννοια της άρνησης της οργανωμένης πολιτικής δύναμης. όσες φορές ξέσπασε ένα «αυθόρμητο» κίνημα των υποτελών τάξεων. εξέφραζε τις επιπτώσεις που είχε στους γάλλους διανοούμενους η ήττα της Παρισινής Κομμούνας.

των υποτελών τάξεων, σαν πολιτική μαζών και όχι σαν απλή περιπέτεια ομάδων, οι οποίες απλώς φραστικά αναφέρονται στις μάζες. Γι* αυτό επέκρινε από την άλλη τις σεχταριστικές απόψεις οι οποίες δεν μπορούσαν να δουν ότι η πολιτική ενός κόμματος δεν μπορεί να παίρνει υπόψη της μονάχα την «τεχνική οργάνωση του κόμματος» χωρίς το σύνολο των δραστήριων κοινωνικών δυνάμεων των οποίων αυτό είναι ο οδηγός και η «αναγκαία έκφραση τους». (18). ε) Ο χαρισματικός ηγέτης xat το κόμμα σα συλλογική θέληση Στη σύγχρονη εποχή ο ηγεμόνας δεν μπορεί να είναι ένα πρόσωπο, ένα συγκεκριμένο άτομο αλλά μονάχα ένας οργανισμός ένα «σύνθετο στοιχείο της κοινωνίας» (19), το οποίο δίνει συγκεκριμένη μορφή σε μια συλλογική θέληση. Η ίδια η ιστορική εξέλιξη έχει αναδείξει σαν τέτοιον οργανισμό το πολιτικό κόμμα. Ωστόσο, θα παρατηρήσει ο Γκράμσι, ακόμη και στη σύγχρονη εποχή υπάρχουν στιγμές όπου μιά άμεση και επικείμενη ιστορικοπολιτική δράση, που απαιτεί μια γρήγορη και κεραυνοβόλα ενέργεια, μπορεί να ενσαρκωθεί από ένα συγκεκριμένο άτομο. Επισημαίνει όμως ο ίδιος δυο στοιχεία αυτής της δράσης: α) αυτή δεν μπορεί να είναι μακρόπνοη και να έχει οργανικό χαρακτήρα και β) έχει σχεδόν πάντα χαρακτήρα παλινόρθωσης και αναδιοργάνωσης. Η δράση μιας τέτοιας μορφής έχει τη θέση της μόνον εκεί όπου μια κατάσταση έχει οδηγηθεί σε μια κατάπτωση, επικίνδυνη μεν και απειλητική αλλά που δεν έχει φτάσει ως το σημείο να είναι αποφαστιστικά καταστροφική ώστε να χρειάζεται μια γενικότερη ανασυγκέντρωση των δυνάμεων για να διασωθεί. Μια τέτοια όμως δράση δεν μπορεί ποτέ να είναι πρωτότυπα δημιουργική, δεν μπορεί να αντιπροσωπεύει μια συλλογική θέληση, που αποσκοπεί στη δημιουργία νέων δομών.
37

or) To χόμμα χαι η χοινιανιχή τάξη Ο μαρξισμός έχει δώσει στη συλλογική θέληση μια νέα, σύγχρονη έννοια νοώντας τη «σαν ενεργητική συνείδηση της ιστορικής αναγκαιότητας, σαν πρωταγωνιστή σ' ένα αληθινό και πραγματικό ιστορικό δράμα» (20). Τα πολιτικά κόμματα, θεσμός στον οποίο έχει δώσει υπόσταση η ίδια η ιστορική εξέλιξη, δεν είναι στις συγκεκριμένες τους περιπτώσεις δημιουργήματα της αυθαίρετης βούλησης των ιδρυτών τους. Στις περιπτώσεις που αυτά αποκτούν πραγματική υπόσταση και διατηρούνται η ίδια η πρωτοβουλία των ιδρυτών εκφράζει μιαν αντικειμενική αναγκαιότητα. Στην ουσία αυτά γεννιούνται πάνω στο «μόνιμο και οργανικό έδαφος της οικονομικής ζωής». Γι' αυτό το κόμμα δεν είναι τίποτε άλλο παρά η έκφραση μιας κοινωνικής ομάδας, τίποτε άλλο από «ονοματοθεσία μιας τάξης», της οποίας το ίδιο είναι «το προχωρημένο τμήμα της» (21). Όσο σωστό είναι όμως αυτό, άλλο τόσο αλήθεια είναι ότι τα κόμματα δεν αποτελούν απλώς μια μηχανιστική και παθητικη έκφραση των κοινωνικών τάξεων αλλά επενεργούν πάνω σ' αυτές αποφασιστικά «για να τις αναπτύξουν, τις στεριώσουν, τις γενικεύσουν». (22) Ο Μαρξ και ο Λένιν είχαν ήδη επισημάνει ότι μονάχα η πολιτική οργάνωση της εργατικής τάξης δίνει σ' αυτήν την ολοκληρωμένη της υπόσταση αυτσνομώντας την από τις άλλες τάξεις. Στην «Αθλιότητα της φιλοσοφίας» (23) ο Μαρξ παρατηρούσε ότι στο οικονομικό επίπεδο «η μάζα (των εργατών) είναι ήδη μια τάξη απέναντι στο κεφάλαιο όχι όμως ακόμη για τον εαυτό της».Τέτοια θα γίνει μονάχα «αν όυνταχθεί η ίδια σε ξεχωριστό πολιτικό κόμμα». Ο Λένιν πρόσθετε ότι η εργατική τάξη και το κίνημά της αποσπασμένη από το πολιτικό της κόμμα «εκφυλίζεται κι αναπόφευκτα πέφτει στον αστισμό» (24), χάνει την αυτόνομη της παρουσία. Μια τάξη λοιπόν δεν μπορεί να νοηθεί αποκλειστικά στο επί38

πεδο της οικονομικής και κοινωνικής της υπόστασης χωρίς το πολιτικό επίπεδο. Όπως υπάρχει στην ουσία μια αλληλοσύνδεση των επιπέδων αυτών, μια διαλεκτική σχέση τους, το ίδιο διαλεκτικές είναι η σχέση τάξης και κόμματος. Είδαμε παραπάνω την κριτική του Γκράμσι στις σεχταριστικές αντιλήψεις που περιορίζουν την πολιτική του κόμματος στην «τεχνική οργάνωσή» του. Η θέση του αυτή είναι ένας απόηχος του απολογισμού που είχε κάνει ο Λένιν εκ μέρους της ΚΕ στο XI Συνέδριο του Ρωσσικού Κ.Κ. (25). «Μέσα στη λαϊκή μάζα έλεγε- είμαστε σταγόνα στον ωκεανό, και μπορούμε να διευθύνουμε μόνο όταν εκφράζουμε σωστά αυτό, που συνειδητοποιεί ο λαός». ζ) Τα δασικά στοιχεία τον κόμματος Ενδιαφέρουσες είναι επίσης οι παρατηρήσεις που κάνει ο Γκράμσι για τα βασικά στοιχεία που αποτελούν προϋποθέσεις ύπαρξης ενός κόμματος. Διακρίνει τρία τέτοια βασικά στοιχεία: α) Εκείνο που αποκαλούμε «βάση» του κόμματος. «Ένα στοιχείο διάχυτο -θα πει ο ίδιος (26)- από ανθρώπους κοινούς, μέσους που η συμμετοχή τους προσφέρεται από την πειθαρχία και τη σταθερή πίστη, όχι από το δημιουργικό και εξαιρετικά οργανωτικό πνεύμα». Βασικό χαρακτηριστικό αυτού του στοιχείου είναι πως χωρίς αυτό δεν μπορεί να υπάρξει κόμμα αλλά επίσης δεν μπορεί να υπάρξει κόμμα μόνο μ' αυτό. Η ίδια η υπόστασή του σα δύναμης εξαρτάται από την παρουσία μιας άλλης συνεκτικής δύναμης, που θα το συγκεντρώσει, θα το οργανώσει, θα το πειθαρχήσει. Βέβαια αυτό δεν σημαίνει ότι τα επί μέρους άτομα αυτού του στοιχείου δεν μπορεί σταδιακά να μετατραπούν σε μέρη του συνεκτικού στοιχείου, β) Το κύριο συνεκτικό στοιχείο. Η «ηγεσία» με την ευρεία έννοια κι όχι την τυπικά οργανωτική. Το αποτελούν οι δυνάμεις εκείνες, που έχοντας συνείδηση των προβλημάτων που εκφράζει η ίδια η ύπαρξη και η ζωή των πρώτων, μπορούν να τις συγκεν39

στο εσωτερικό τους και στις διεθνείς σχέσεις. Για να καταλάβουμε καλλίτερα τη θέση του πάνω στο ζήτημα αυτό πρέπει να πούμε προκαταρκτικά τα εξής. «η γέννησή του συνδέεται με την ύπαρξη αντικειμενικών υλικών συνθηκών» (27). Το ηγετικό στοιχείο δεν συνθέτει κάποιες συνεκτικές ιδέες ή αρχές αφηρημένα. Πρόκειται για τις υλικές συνθήκες ύπαρξης του πρώτου στοιχείου. Υπογραμμίζει πως η συζήτηση για το θέμα αυτό «δεν έχει καμ40 . με άλλα λόγια το πρόβλημα του οργανωτικού συγκεντρωτισμού. Αυτό που αποκαλούμε «μεσαία στελέχη».τρώσουν και μορφοποιήσουν. Απλώς έχει την ικανότητα να συλλαμβάνει εκείνο που συγκεκριμένα βιώνεται από το πρώτο στοιχείο. Φυσικά κι αυτές μόνες τους δεν μπορούν να αποτελέσουν ένα κόμμα. Είναι αυτό που συνδέει το πρώτο στοιχείο με το δεύτερο όχι μονάχα οργανωτικά αλλά και ιδεολογικά. η) Ο δημοκρατικός σνγχ£γτρωπσμός Βασικό επίσης πρόβλημα είναι εκείνο των λειτουργικών σχέσεων των τριών αυτών στοιχείων. όμως στη δημιουργία του και τη διατήρησή του ο ρόλος τους είναι πιο αποφασιστικός. Ο Γκράμσι το πρόβλημα του οργανικού συγκεντρωτισμού δεν το βλέπει περιορισμένα μόνο σε σχέση με τη λειτουργία των κομμάτων. ενδιάμεσο στοιχείο. Το επεκτείνει στη λειτουργία κάθε κοινωνικής οργάνωσης και των ίδιων των κρατών. γ) Ανάμεσα στα δυο αυτά υπάρχει ενα τρίτο. το κυρίως συνεκτικό στοιχείο δεν γεννιέται τυχαία. Εκείνο όμως που συνθέτει τα τρία αυτά στοιχεία στη διαμόρφωση και τη ζωή του κόμματος είναι «η ακλόνητη πεποίθηση ότι είναι αναγκαία μια ορισμένη λύση των ζωτικών προβλημάτων» (28). Το δεύτερο. των αρχών που εξασφαλίζουν την ενότητα της οργάνωσης και την πειθαρχία.

41 . Η άλλη μορφή οργανικότητας είναι εκείνη του γραφειοκρατικού συγκεντρωτισμού. στην ουσία δεν απομακρύνεται καθόλου απ' αυτή. Αυτός εξασφαλίζει τη συνέχεια και την κανονική συσσώρευση των εμπειριών. γιατί συνθέτει οργανικά (και γι' αυτό τον αποκαλεί οργανικό συγκεντρωτισμόΙ) τα αποσπασμένα και διάσπαρτα άτομα ή ομάδες πάνω σ' ένα κοινό σκοπό. τη διάρθρωσή τους και τη λειτουργικότητά τους στις διάφορες εκδηλώσεις του οργανικού και του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού σε όλα τα επίπεδα». Ο Γκράμσι που δίνει. «Η οργανικότητα» -θα πει (31). το ερώτημα είναι ποιας μορφής πρέπει να είναι ο συγκεντρωτισμός που την εκφράζει: δημοκρατικός ή γραφειοκρατικός. Ο γραφειοκρατικός συγκεντρωτισμός οδηγεί τελικά στην αποστέωση. Για τον ίδιο.(30) Ο συγκεντρωτισμός λοιπόν είναι ένα αναγκαίο στοιχείο της πολιτικής. προϋπόθεση για να δούμε σωστά το ζήτημα αυτό είναι «να ερευνήσουμε και να εξετάσουμε τις πραγματικές οικονομικές και πολιτικές σχέσεις που βρίσκουν την οργανωτική τους μορφή.δε μπορεί παρά να ανήκει στο δημοκρατικό συγκεντρωτισμό. ένας συγκεντρωτισμός των παρακινήσεων από τα κάτω. Αυτός στην πραγματικότητα καλύπτει ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα υπεροχής ενός μέρους πάνω στο όλο. Το ερώτημα δεν είναι αν θα πρέπει να υπάρχει μια τέτοια οργανικότητα. που είναι ένας «συγκεντρωτισμός» σε κίνηση. όπως είδαμε. Επισήμαινε μάλιστα ότι η Γαλλική Επανάσταση και η Τρίτη Δημοκρατία είχαν αναπτύξει μορφές οργανικού συγκεντρωτιμού που δεν είχαν γνωρίσει ούτε η απόλυτη μοναρχία ούτε ο Ναπολέων ο Α'. μια «προνομιούχα» εντόπια ομάδα ή ακόμα και ένα άτομο «σαν τον αλάθητο Πάπα».μιά σχέση με την αφηρημένη δημοκρατία». (29). γιατί μια αντιμετώπισή του απ' αυτή τη σκοπιά αναπόφευκτα το παραμορφώνει και παρεμποδίζει τη σωστή κατανόησή του. ευρύτερη εφαρμογή στη γνωστή λενινιστική αρχή. Το μέρος αυτό μπορεί να είναι ένα στρώμα διανοουμένων. με την εντολή απ' τα πάνω».

Δεν είναι τυχαία η στάση του αυτή. που δεν είναι σε καμμιά περίπτωση μια βούληση των ηγετικών ομάδων. Ακόμα για να τονίσει έτσι πως στο κόμμα της εργατικής τάξης για να εκφραστεί αυτή η οργανικότητα μοναδική λύση είναι ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός. όπως συνηθίζουν οι «καθαροί» διανοούμενοι. διανοούμενων και λαϊκών μαζών. να εμφανισθούν νοσηρές εκδηλώσεις γραφειοκρατισμού. Είναι αξιοπρόσεκτο ότι ο Γκράμσι (32) εκείνο που υπογραμμίζει σα βασική αιτία στην περίπτωση αυτή είναι η «έλλειψη πρωτοβουλίας και ευθύνης της βάσης». θεώρησε χρήσιμο και αναγκαίο να διευρύνει την προβληματική του πέρα από το κόμμα της εργατικής τάξης. Μπορεί να γίνει μονάχα μέσα στην πρακτική. Ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός είναι για τον ίδιο μια ελαστική διατύπωση που είναι πρόσφορη σε πολλές ενσαρκώσεις. Είναι διατύπωση ζωντανή στο βαθμό που προσαρμόζεται αδιάκοπα στις ανάγκες. και η ιστορική πραγματικότητα το έχει δείξει συχνά με τραγικές συνέπειες. αναφερόμενος στο δημοκρατικό συγκεντρωτισμό. Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι ο Γκράμσι. ηγεσίας και βάσης. Μονάχα σε μια ενότητα θεωρίας και πράξης. ακριβώς για να δείξει ότι ο οργανικός συγκεντρωτισμός είναι αναπόφευκτος και απαραίτητος σε κάθε μορφής οργάνωση. ο πολιτικός της πρωτογονισμός που επέτρεψε την εκδήλωσή τους. Η άρνησή του να δει στις νοσηρές γραφειοκρατικές εκδηλώσεις μονάχα ή πρωταρχικά τις πρωτοβουλίες της ηγεσίας πηγάζει από την ίδια την αντίληψή του για την πολιτική. την πολιτική δράση. γιατί από τη ίδια του τη φύση έχει ανάγκη της συνεχούς σύνδεσης βάσης και κορυφής. Η αναζήτηση της σωστής σχέσης της δημοκρατικής και της συγκεντρωτικής πλευράς δεν μπορεί να γίνεται σ' ένα αφηρημένο επίπεδο ορθολογικού διαλογισμού. Κάθε άρνηση του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού θα οδηγούσε μοι42 .Φυσικά δεν αποκλείεται.

Για τον ίδιο είναι λανθασμένη η αντιπαράθεση της ελευθερίας στην πειθαρχία. Η ύπαρξη της ελευθερίας και της προσωπικότητας του ατόμου δεν εξαρτάται από τη μη ύπαρξη πειθαρχίας. Αν η πηγή της εξουσίας είναι «δημοκρατική» δηλ. Κυρίως όμως δεν εξασφαλίζουν την κοινή δράση και τη σταθερότητα στη λειτουργία του κόμματος.ραία στο φραξιονιστικό εκφυλισμό του και στο γραφειοκρατικό συγκεντρωτισμό. μια ειδικευμένη τεχνική λειτουργία κι όχι «αυθαίρετη» εξωτερική επιβολή.το στοιχείο της σταθερότητας είναι αναγκαίο για να εξασφαλίσει την ηγεμονία όχι σε προνομιούχες ομάδες αλλά στα προοδευτικά στοιχεία. με τα «προνόμια» κάποιων ομάδων (κυρίως διανοουμένων). βασικό σημείο της οργανικότητας ενός κόμματος. Γι' αυτό και θα προσθέσει ότι «στα κόμματα η αναγκαιότητα έχει ήδη γίνει ελευθερία κι' απ' αυτό γεννιέται η μεγαλειώδης πολιτική αξία (δηλ. Στο ίδιο σημείο θα προσθέσει «μοναδική ελευθερία είναι η "υπεύθυνη" δηλαδή η "καθολική" στο βαθμό που τίθεται σαν ατομική όψη μιας συλλογικής ή ομαδικής "ελευθερίας" σαν ατομική έκφραση ενός νόμου». Οι λύσεις αυτές ούτε την εσωκομματική δημοκρατία διασφαλίζουν ούτε την πραγματική συμμετοχή στη συζήτηση όλων των κομματικών δυνάμεων. πολιτικής καθοδήγησης) της εσωτερικής πειθαρχίας ενός κόμματος» (36) 43 . «Στα κόμματα που εκπροσωπούν ομάδες κοινωνικά υποτελείς -θα πει ο Γκράμσι (33). Σε άμεση συνάρτηση με το πρόβλημα του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού βρίσκεται εκείνο της πειθαρχίας που αποτελεί για το Γκράμσι. Αντίθετα «την έννοια της ελευθερίας θα πρέπει να τη συνοδεύει εκείνη της ευθύνης που γεννά την πειθαρχία» (34). εξαρτάται από το ποια είναι η πηγή της εξουσίας που διατάσσει την πειθαρχία. συγγενικές και συμμαχικές αλλά μικτές και τοΛαντευόμενες». τότε η πειθαρχία είναι ένα αναγκαίο στοιχείο δημοκρατικής τάξης. που είναι με οργανικό τρόπο προοδευτικά σε σύγκριση με άλλες δυνάμεις. στοιχείο ελευθερίας (35).

από αστυνομικές με την έννοια της υπεράσπισης ενός ορισμένου πολιτικού και νομικού καθεστώτος (37) μέχρι παιδαγωγικές και πολιτιστικές (38). Και στις δυο όμως αυτές περιπτώσεις πρόκειται πάντα για λειτουργίες πολιτικές στην ευρύτερη έννοια του όρου. στο βαθμό ακριβώς που μια πνευματική και ηθική μεταρρύθμιση συνδέεται με το πρόγραμμα μιας οικονομικής μεταρρύθμισης και ακριβώς γιατί η κοσμοθεωρία και η ιδεολογία είναι πάντα βασικά στοιχεία της ίδιας της ύπαρξης ενός κόμματος. 44 .Δεν είναι τέλος δυνατό εδώ να σταθούμε στις ποικίλες λειτουργίες ενός κόμματος που αναλύει ο Γκράμσι και οι οποίες δεν περιορίζονται μονάχα στην πολιτική του λειτουργία με την στενή έννοια της πολιτικής. πιο συγκεκριμένα βλέπει σ' αυτό το πρόπλασμα του Κράτους. Στην πραγματικότητα οι λειτουργίες των κομμάτων καλύπτουν ένα πολύ εκτεταμένο φάσμα. Γι' αυτό τον λόγο κλείνοντας το κεφάλαιο αυτό θα πρέπει να ξαναπούμε ότι ο Γκράμσι το Κόμμα το αντιλαμβάνεται πάντα σε συνάρτηση με το Κράτος.

C. 70 19.Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο II 1. Αναγνωστίδη 11. συνέντευξη ίου στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ και στο Για το Γχράμσι. Μακ. Κ. 56 12.. εκδ. σελ. Πουλανχζάς. γερμανικά: για πάντα. εκδ. 5. θεμέλιο.. Βλ. 7. Μακ. 13. Τόμοι Α+Β. Λένιν «Για το προλεταριακό κόμμα νέου τύπου». Πολιτιχή Εξουσία χαι κοινωνικές.Φ. Εποχή. 26 14.C.. Q. 24. Μακ.. Αναγνωστίδη 16. Q. Μακ.29.. 11 17. 6. 328 επ. 11 20. 141 26.43 και 45 22. 60 3. Μακ. Κριστίν Μπυσί-Γκλυκσμάν. 46 45 . Ζωρζ Σορέλ. 2. Μακ. Μαρξ. 8. Μακ. 10 και 26 15. στο ίδιο σ. εκδ. 141 επ. θεμέλιο... Ο Γχράμσι χαι το Κράτος. P.. Γκέοργκ Χέγκελ. Σκέψεις πάνω στη 6ία. Q. 37 4. Η αθλιότητα της φιλοσοφίας.P. εκδ. Αναγνωστίδη. εκδ. Ris. Μακ. Lateiza. Πολΰτυπο. Νίκος Πουλαντζάς. Μακ. 75 10. σ. Benedetto Croce. Φιλοσοφία του Δικαίου . Για το Γχράμσι. Συγχρ. εκδ. εκδ. Ν. 14 21... 387 23. τάξεις..C.. 13 9. 39 25. 26. 18. Γ. Cultura e vita morale.

27.. P.. Max. 143 34..P.. 16-17 . Max. Max.. 143 33.P. Max.... 140 30.. Max. 50-51 38. Max. 47 29. Max.P. 154 35.. 65 36. P. 65 37. 140 31. P... 142 32. 47 28. Max. Max.

του Ένγκελς και του Λένιν. οι επαναστατικές εξελίξεις διέλυσαν πολλές συγχύσεις και κατάλοιπα ιδεαλισμού και 47 . Σ' αυτό άλλωστε συνίσταται και η ιδιαίτερη αξία του έργου του και η συμβολή του στο μαρξισμό και στη σύγχρονη πολιτική σκέψη. εκείνου πριν τη φυλάκιση του αλλά κυρίως των «Τετραδίων της φυλακής». όπως ισχυρίζονταν οι ρεφορμιστές θεωρητικοί. που έδιναν νέες διαστάσεις και κάποια νεότερα χαρακτηριστικά στους πολιτικούς θεσμούς χωρίς ωστόσο να μεταβάλουν τον ταξικό τους χαρακτήρα. συγκεκριμένα. κοινωνικών και πολιτικών εξελίξεων. το αποτελεί το πρόβλημα του Κράτους. Τις θέσεις του τις χαρακτηρίζει απ' τη μια η σωστή και βαθιά αφομοίωση της μεθόδου και των συμπερασμάτων του Μαρξ. Ανατρέχοντας στα νεανικά του κείμενα (1) για να εντοπίσουμε τις αφετηρίες του ενδιαφέροντός του θα διαπιστώσουμε ότι την ώθηση τού την έδωσε η Οκτωβριανή Επανάσταση. όπως άλλωστε έγινε και με τόσους άλλους διανοούμενους της Αριστεράς στην Ευρώπη και πέρα απ' αυτή. κι' απ' την άλλη μια διεισδυτική γνώση των νεότερων οικονομικών. που έδωσε πραγματικό σχήμα και συγκεκριμένη υπόσταση στις θεωρητικές αναζητήσεις του. Στην περίπτωσή του.ΚΕΦΑΛΑΙΟ III ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΗΓΕΜΟΝΙΑ α) Η σημασία της θεωρίας τον Κράτους Το πραγματικό όμως επίκεντρο ολόκληρου του έργου του Γκράμσι.

είναι μια σημείωση στα Τετράδια που ανάγεται στα 1930: «Οι έννοιες επαναστάτης και διεθνιστής στη σύγχρονη εκδοχή των λέξεων είναι σχετικές με τη σαφή αντίληψη του Κράτους και της τάξης: Λειψή κατανόηση του Κράτους σημαίνει λειψή ταξική συνείδηση (κατανόηση του Κράτους υπάρχει όχι μόνον όταν κάποιος το υπερασπίζεται αλλά και όταν του επιτίθεται για να το ανατρέψει) δηλαδή σημαίνει λειψή αποτελεσματικότητα των κομμάτων κλπ. Τσιγγάνικες συμμορίες και πολιτικός νομαδισμός δεν αποτελούν επικίνδυνα γεγονότα». Τις θέσεις του εκείνες θα αναπτύξει παραπέρα σταδιακά. τα οποία ο ίδιος βλέπει σα μια εφαρμογή των σοβιέτ στις ειδικές συνθήκες της χώρας του.φιλελευθερισμού αποσαφηνίζοντας τους προσανατολισμούς της σκέψης και της δράσης του. Γι' αυτό και οι δικές του θεωρητικές επεξεργασίες για το Κράτος κα την Ηγεμονία δεν αποτελούν κάποιες θεωρησιακές αναζητήσεις αλλά αναπόσπαστο τμήμα της επαναστατικής θεωρίας και σαν τέτοιο αποτελούν σήμερα .Δ. Χαρακτηριστική. ο οποίος απ' το βήμα του II Συνέδριου της Κομμουνιστικής Διεθνούς (1920) επισήμαινε πως αυτές ανταποκρινόταν στις κατευθύνσεις της Κ. Αυτές ακριβώς οι τοποθετήσεις του. για να τις δώσει την πιο ολοκληρωμένη θεωρητική μορφή τους στα «Τετράδια της φυλακής». Τράβηξαν επίσης την προσοχή και την επιδοκιμασία του Λένιν. κατά τη διατύπωση ενός από τους πιο προσεκτικούς μελετητές του.κληρονομιά του παγκόσμιου επαναστατικού κινήματος. του Λεονάρντο Πάτζι τον εβαζε «στον κύκλο της πιο ώριμης ευρωπαϊκής πολιτικής σκέψης» (2). Το ζήτημα 48 . Κάτω απ' αυτή ακριβώς την επίδραση αναπτύσσει την επαναστατική του δράση και τις θεωρητικές του επεξεργασίες για τα εργοστασιακά συμβούλια. (3). για τη σημασία που ο ίδιος έδινε στη θεωρία του Κράτους. Σ' αυτό το στόχο. τη σωστή κατανόηση του Κράτόυς συγκλίνουν όλα τα επί μέρους θέματα των Τετραδίων του.

Στη σκέψη του Γκράμσι οι δυο αυτές διαστάσεις δεν μπορούν να αποσπαστούν η μια από την άλλη χωρίς τον κίνδυνο μιας παραμορφωτικής αντίληψης του προβλήματος. Ο ιμπεριαλισμός Ένα βασικό σημείο στη μελέτη του Κράτους είναι εκείνο των σχέσεων ανάμεσα στην εθνική και τη διεθνή διάσταση που ενυπάρχουν σε κάθε Κράτος. Το πρόβλημα αυτό έχει στην πραγματικότητα πολλές και ποικίλες πλευρές. Η μελέτη της ιταλικής Ιστορίας και κυρίως της Παλιγγενεσίας (Risorgjmento) (4) έχει στόχο της μια σωστή γνώση των ιστορικών όρων διαμόρφωσης του ιταλικού Κράτους. δηλαδή επιφα49 . Ακόμη και η κριτική μελέτη της αστικής φιλοσοφίας γενικά και ειδικώτερα η κριτική της φιλοσοφίας του Κρότσε καθώς επίσης και η κριτική του στην εκχυδαϊστική μορφή που είχε δώσει στη φιλοσοφία του μαρξισμού ο Μπουχάριν (5) αποσκοπούσαν στην ανάπτυξη των θεωρητικών προϋποθέσεων για την αμφισβήτηση της πνευματικής ηγεμονίας της αστικής τάξης και την ανάδειξη της εργατικής τάξης σε ηγεμονική δύναμη. την πολιτική και το σύγχρονο Κράτος. Κάνοντας σ' ένα σημείο των Τετραδίων σύγκριση ανάμεσα στον Τρότσκυ και το Λένιν θα παρατηρήσει τα εξής: «θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Μπρονστάϊν που εμφανίζεται σαν ένας "δυτικός" ήταν αντίθετα ένας κοσμοπολίτης. β) Το εθνικό χαι to διεθνικό. Όμως σ' αυτή την κατεύθυνση την πιο ολοκληρωμένη συμβολή του δίνουν οι σημειώσεις του για το Μακιαβέλι. για να δει έτσι πιο συγκεκριμένα τις ιταλικές ιδιομορφίες της κρίσης του φιλελεύθερου Κράτους και της ανόδου του φασισμού στην εξουσία. γιατί στην ουσία οι δυο πλευρές συνδέονται μεταξύ τους διαλεκτικά.των διανοουμένων το εξετάζει απ* αυτή ακριβώς τη σκοπιά του ρόλου τους στο σύγχρονο Κράτος και στις πολιτικές σχέσεις.

νειακά εθνικός και επιφανειακά δυτικός ή ευρωπαίος. Αντίθετα υποστηρίζει ότι η πολιτική εκείνη σωστά συνδύαζε τα εθνικά με τα διεθνιστικά καθήκοντα. Αλλά η προοπτική είνει διεθνής και δεν μπορεί παρά τέτοια να είναι». από εκείνη της σημασίας του εθνικού στοιχείου. όπως τη διαμόρφωσαν ο Μαρξ και ο Λένιν «η διεθνής κατάσταση πρέπει να εξετάζεται στην εθνική της πλευρά» για να προσθέσει ότι «ασφαλώς η εξέλιξη τείνει προς τον διεθνισμό. (7) Είναι ενδιαφέρον. Μονάχα έτσι μπορεί η εργατική τάξη να κατακτήσει την ηγεμονία. Ο Γκράμσι απορρίπτει τις κατηγορίες για εθνικισμό που απέδιδε ο Τρότσκυ στην πολιτική του Στάλιν. το σημείο όμως αφετηρίας είναι "εθνικό" και απ' αυτό το σημείο αφετηρίας πρέπει να ξεκινήσουμε. Μια τάξη διεθνιστική οφείλει να αφομοιώσει αυτή την εθνική διάσταση αφού θα πρέπει να καθο50 . Ο Γκράμσι αντιλαμβανόταν τη σημασία που έχουν οι εθνικές ιδιαιτερότητες σαν «αποτέλεσμα ενός "ιδιόρυθμου" συνδυασμού μοναδικού (με μια ορισμένη έννοια)» (9).Σ. γράφτηκε όμως ανάμεσα στα 1932 και 1935 και αναφέρεται στη διαφωνία Στάλιν-Τρότσκυ.Σ. τις οποίες το κόμμα της εργατικής τάξης πρέπει να τις καταλάβει και να τις συλλάβει αν θέλει να τις κρατήσει στον έλεγχό του και να τις κατευθύνει. Αντίθετα ο Ίλιτς ήταν βαθιά εθνικός και βαθιά ευρωπαίος». ότι η σημείωση του αυτή είχε κίνητρο μια συνέντευξη του Στάλιν στα 1927 προς την πρώτη αμερικάνικη εργατική αντιπροσωπεία που επισκέφθηκε την Ε. να πούμε. (6) Σε μιαν άλλη σημείωοή του.Δ. όπου μιλά για τη σχέση διεθνισμού και εθνικής πολιτικής θα σημειώσει πως για τη μαρξιστική πολιτική θεωρία. στην έννοια της οποίας διαπλέκονται «τα αιτήματα εθνικού χαρακτήρα». Καταλήγει δε στο συμπέρασμα ότι το δίδαγμα των μπολσεβίκων γενικότερα στο παγκόσμιο επαναστατικό κίνημα ήταν ότι «απάλλαξαν το διεθνισμό από κάθε στοιχείο αόριστο και καθαρά ιδεολογικό (με την κακή έννοια) για να του δώσουν ένα περιεχόμενο ρεαλιστικής πολιτικής» (8) Αλλά η ίδια σημείωοή του είναι ακόμη πιο πλούσια σε αναφορές και από μιαν άλλη πλευρά.

Σε όλα τα Τετράδια θα βρούμε σκόρπιες σημειώσεις πάνω στα προβλήματα αυτά. Μελετώντας το έργο του συνολικά και τις σημειώσεις αυτές ειδικότερα μπορεί βάσιμα κανείς να βγάλει το συμπέρασμα πως ο Γκράμσι δεν είχε κατανοήσει σε βάθος το φαινόμενο του ιμπεριαλισμού. Όπως είδαμε οι παραπάνω αναφορές αφορούν την εθνική και τη διεθνιστική πλευρά της πολιτικής των κομμάτων της εργατικής τάξης. Όχι πως λείπουν από τα Τετράδια κάποιες αναφορές που μαρτυρούν συνειδητοποίηση αυτών των αλλαγών. Το πρόβλημα όμως δεν εξαντλείται εδώ. Όμως αυτές δεν έχουν οργανικό χαρακτήρα. στον τόμο «Σημειώσεις για το Μακιαβέλι. Το κεφάλαιο αυτό δεν συμπεριλαμβάνεται στην ελληνική έκδοση. Στις ρίζες δε αυτής της κατάστασης βρισκόταν η υποταγή της άμεσης οικονομικής ζωής του έθνους στις διεθνείς οικονομικές σχέσεις (11). Πολλές απ' αυτές δημοσιεύτηκαν μαζεμένες στην γνωστή ως έκδοση Τολιάτι. Μιλώντας για τη διαμόρφωση του ιταλικού Κράτους θα επισημάνει τα χαρακτηριστικά της εξάρτησης του. θ α μπορούσε κανένας να πει πως αυτό είναι το αδύνατο σημείο της μαθητείας του στο Λένιν. Η αντίληψή του για τις διεθνείς οικονομικές και πολιτικές σχέσεις βασίζονται περισσότερο στα χαρακτηριστικά που αυτές είχαν τον περασμένο αιώνα. αποτέλεσμα του γεγονότος ότι στην πολιτική κοινωνική ιστορία της Ιταλίας οι διεθνείς σχέσεις είχαν μεγαλύτερο βάρος σε σχέση με τις εσωτερικές (10). δεν συνθέτονται σε μια γενική αντίληψη.δηγήσει κοινωνικά στρώματα στενά εθνικά (όπως οι διανοούμενοι) ή ακόμη και τοπικιστικά (όπως οι αγρότες). Δεν συνέλαβε στην ουσία τους τις αλλαγές που είχαν επέλθει σ' αυτές από το τέλος του περασμέμου αιώνα. Ενώ μελέτησε και αφομοίωσε δημιουργικά το θεωρητικό και πρακτικό 51 . Ούτε όμως οι σχετικές τοποθετήσεις του Γκράμσι περιορίζονται σ' αυτή τη σημείωση. την πολιτική και το σύγχρονο Κράτος» στο κεφάλαιο με τίτλο «Σημειώσεις Διεθνούς Πολιτικής».

Σ' αυτόν τα δυο επίπεδα τις κοινωνίας δεν ανάγονται πια σε δυο διαφορετικές στιγμές της ιστορίας της ανθρωπότητας αλλά ενυπάρχουν στην ίδια τη σύγχρονη κοινωνία. παρά τις ενδιαφέρουσες και πολύ αξιόλογες αναλύσεις του για τον φασισμό. τις οποίες είδε κάπως αφηρημένα και γενικά.έργο του. Καντ). Ο Χέγκελ συνοψίζει τις δυο αυτές τάσεις και τις ξεπερνά. Ρουσσώ. προϊόν του Λογικού. Ο Γκράμσι ρίχνοντας το βάρος της έρευνάς του σε ορισμένους τομείς. το ρόλο του χρηματιστικού κεφαλαίου σ' αυτόν. στηρίζε'ι τη δική του ερμηνεία του Κράτους. όπως οι τομείς του πολιτικού και ιδεολογικού εποικοδομήματος. τουλάχιστον στο βαθμό που έπρεπε. 52 . Πάνω σ' αυτή τη διχοτόμηση. Στην άποψη αυτή συναντιώνται τόσο οι οπαδοί μιας ρεαλιστικής αντίληψης του Κράτους (από το Μακιαβέλι ως τους θεωρητικούς της raison d' Etat) όσο και οι οπαδοί του φυσικού δικαίου (Χόμπς. η οποία στο σύνολό της διχοτομείται σε ιδιωτική κοινωνία και πολιτική κοινωνία. Η αδυναμία του να κατανοήσει τον ιμπεριαλισμό βρίσκεται σε συνάρτηση. δεν μπορούμε να πούμε ότι έγινε το ίδιο και με τη θεωρία του Λένιν για τον ιμπεριαλισμό. Αφιερώνοντας το μεγαλύτερο μέρος της μελέτης του στην ανάλυση της ιταλικής ιδιαιτερότητας σε όλα της τα επίπεδα υποτίμησε τον τομέα των διεθνών της διασυνδέσεων. Το ζήτημα αυτό έχει ήδη επισημάνει ο Εμίλιο Σερένι (12) γ) Ιδιωτική κοινωνία και πολιτική κοινωνία Στις απαρχές της (17ος-18ος αιώνας) τη νεότερη πολιτική σκέψη τη χαρακτηρίζει η αντίληψη πως το Κράτος (πολιτική κοινωνία) αποτελεί σε σχέση με τη φυσική κατάσταση (φυσική κοινωνία) ένα ανώτερο αλλά και οριστικό επίπεδο της συλλογικής ζωής του ανθρώπου. δεν είδε. την οποία ο Χέγκελ αντιλαμβάνεται σαν αντίφαση. με το γεγονός ότι. όπως θα δούμε παρακάτω. υποτίμησε δυστυχώς κάποιους άλλους.

Ο Μαρξ με τα πρώτα του ήδη έργα θα εντοπίσει τις ρίζες αυτού του διχασμού στο χωρισμό της κοινωνίας σε τάξεις. Ο Αλτυσέρ. που έχει σα συνέπεια την απόσπαση μιας λειτουργίας. όταν το κέντρο του ενδιαφέροντος μεταφέρεται από το Δίκαιο στην Οικονομία. civil society. Μόνο αργότερα με τους άγγλους οικονομολόγους. προβάλει έντονες αντιρρήσεις για την αξία που μπορεί να έχει ο όρος για τη μαρξιστική θεωρία (15). χρησιμοποιήθηκε αρχικά από τους θεωρητικούς του φυσικού δικαίου. 'Αλλωστε οι αντιρρήσεις του Αλτυσέρ. bürgerliche Gesellschaft) πήρε κατά καιρούς διαφορετικό περιεχόμενο. Ενστάσεις αβάσιμες γιατί τον όρο επανειλημμένα χρησιμοποιεί ο Μαρξ τόσο στα πρώτα νεανικά του έργα όσο και αργότερα. στη λατινική μάλιστα μορφή του (societas civilis). Τότε όμως είχε την έννοια της οργανωμένης πολιτικής κοινωνίας που αντιπαρατίθονταν στη φυσική κοινωνία (societas naturalis). σαν ιδιωτική κοινωνία που αντιπαρατίθεται στην πολιτική κοινωνία ή το Κράτος. Γι' αυτό την άρση της αντίφασης θα τη δει να γίνεται με την κατάργηση των τάξεων σε μια μελλοντική κομμουνιστική κοινωνία. όπως εκείνη της πολιτικής οργάνωσης της κοινωνίας (Κράτος) από το αντικείμενο (ιδιωτική κοινωνία) που τη γέννησε και την εμφάνιση της σαν ξένης και αυτόνομης απ' αυτό. στηρίζονται σε μια σχηματικη τομή ανάμεσα στο νεανικό και το 53 . όπου το Κράτος θα απορροφηθεί απ' την Κοινωνία και θα απονεκρωθεί. όταν δεν εκφράζουν μια καθαρά νομιναλιστική αντίληψη.Ο Μαρξ σ' αυτήν ακριβώς την αντίληψη του Χέγκελ θα δει τη μεγάλη συμβολή του στη σύγχρονη πολιτική επιστήμη διαπιστώνοντας ταυτόχρονα τα όριά της (13). Ο ίδιος όρος. για παράδειγμα. (14) Όπως δε παρατηρούσε ο Μαρξ στην Εισαγωγή του στην «Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας» σαν ιδιωτική κοινωνία εννοείται «το σύνολο των υλικών σχέσεων ύπαρξης». Για τον ίδιο τον όρο και για τη χρήση του από το Γκράμσι έχει γίνει πολλή συζήτηση. Μεσα σ' αυτή τη θεωρητικη πορεία ο όρος ιδιωτική κοινωνία (société civile. θα αποκτήσει το σύγχρονο περιεχόμενό της.

Αποτελεί αντίθετα την πραγματική βάση της κοινωνίας. Στην πραγματικότητα ο άγγλος μελετητής αδυνατεί να κατανοήσει τον διαλεκτικό τρόπο με τον οποίο ο Γκράμσι αντιμετωπίζει το πρόβλημα των σχέσεων αυτών. Για να παρακολουθήσουμε σωστά την προβληματική του Γκράμσι πριν απ' όλα θα πρέπει να έχουμε κατά νου την προειδοποίησή του ότι η διάκριση ιδιωτικής κοινωνίας και πολιτικής κοινωνίας είναι μεθοδολογική και όχι οργανική (18). Αντίθετα τον αξιοποίησε για να δείξει πως εκείνο που προέχει είναι η ύλη και πως οι πολιτικές σχέσεις βασίζονται πάνω στις οικονομικές σχέσεις. Ο ώριμος Μαρξ ολοκλήρωσε και δεν ανέτρεψε το νεανικό Μαρξ. Η χρήση του συνεπώς θέλει να ξαναδώσει προτεραιότητα στο πνεύμα απέναντι στην ύλη γι' αυτό και εντάσσει το Γκράμσι στη νεοχεγκελιανή παράδοση αντιπαραθετοντάς τον τόσο στο Λένιν όσο και στο Μαρξ (16). Ο ιταλός φιλόσοφος Νορμπέρτο Μπόμπιο υποστηρίζει πως ο όρος «ιδιωτική κοινωνία» που χρησιμοποιεί ο Γκράμσι ανάγεται στο χώρο του εποικοδομήματος. Γι αυτό 54 . Από τη δική του σκοπιά ο άγγλος Πέρυ Άντερσον παρακολουθώντας τις διάφορες τοποθετήσεις του Γκράμσι στα «Τετράδια της φυλακής» για τη σχέση ιδιωτικής κοινωνίας και Κράτους τις θεωρεί αντιφατικές (17). Η ερμηνεία αυτή είναι απόλυτα λανθασμένη γιατί ο όρος «ιδιωτική κοινωνία» κάθε άλλο παρά στο εποικοδόμημα ανάγεται. από τη σκοπιά του Μαρξ και του Λένιν. Όμως παρά το γεγονός ότι ο νεαρός Μαρξ δεν είχε ακόμη διαμορφώσει τη θεωρία του του επιστημονικού σοσιαλισμού. Τέλος ολόκληρο το έργο του Γκράμσι αποτελεί μια κριτική στο νεοχεγκελιανισμό του Κρότσε. Ο Μαρξ παίρνοντας τον όρο από το Χέγκελ δεν αποδέχθηκε και την άποψη του τελευταίου για την προτεραιότητα του πνεύματος. τα πρώτα του έργα διατηρούν πάντα τη μεγάλη αξία τους σε ότι αφορά ιδιαίτερα τη θεωρία του Κράτους.ώριμο έργο του Μαρξ και στην αμφισβήτηση της επιστημονικής αξίας του πρώτου.

Σε σχέση με το Τζεντίλε η αξία του Κρότσε.ακριβώς ο οικονομικής φιλελευθερισμός κάνοντας το λάθος να θεωρεί τη διάκριση οργανική. Όπως το Κράτος υπεισέρχεται άμεσα στην ιδιωτική κοινωνία έτσι και «στη γενική έννοια του Κράτους υπεισέρχονται στοιχεία που πρέπει να αποδοθούν στην έννοια της ιδιωτικής κοινωνίας (με την έννοια. Εκφραστής της τελευταίας αυτής άποψης ήταν ο Τζεντίλε. Ο τελευταίος στην κοινωνία δεν βλέπει τίποτε άλλο από το Κράτος και φυσικά το Κράτος στην πιο στενή του έννοια. εξαρτάται δηλαδή από μια απόφαση του ίδιου του Κράτους και μια ανάλογη νομοθετική ρύθμιση. βρίσκεται στο ότι θέλει να διατηρήσει μια τέτοια διάκριση αν και η διάκριση αυτή είναι σ' αυτόν υποταγμένη στην ηθικο-πολιτική του αντίληψη της ιστορίας. Η άπσψη αυτή παραγνωρίζει πως ακόμα και μια φιλελεύθερη οικονομική πολιτική δεν είναι παρά μια κρατική πολιτική. που αντιπροσώπευε την αστική φιλελεύθερη τάση. (19) Από την άλλη μεριά ο ίδιος ασκούσε οξύτατη κριτική και στην άλλη άπσψη που παραγνώριζε τη διάκριση των δύο αυτών πόλων και κατέληγε να τους συγχέει και να τους ταυτίζει. πιστεύει ότι η οικονομική δραστηριότητα ανάγεται αποκλειστικά στη σφαίρα της ιδιωτικής κοινωνίας κι ότι το Κράτος δεν πρέπει να παρεμβαίνει σ' αυτή. που αντιπροσώπευε τη φασιστική τάση του ιταλικού ιδεαλισμού (20). ότι Κράτος=πολιτική κοινωνία+ιδιωτική κοινωνία δηλ. Για το Γκράμσι και η σχέση Κράτους και ιδιωτικής κοινωνίας είναι μια διαλεκτική σχέση ταύτισης και διάκρισης. το Κράτος-κυβέρνηση. εκπαίδευση. ηγεμονία θωρακισμένη με εξαναγκασμό» (22) Για το Γκράμσι ο χώρος της ιδιωτικής κοινωνίας με τους θεσμούς της (συνδικαλισμός και γενικά ενώσεις προσώπων.πολιτική κοινωνία) διαπλέκονται πράγματι κατά τρόπο στενό (21). Για το Γκράμσι αυτή η διάκριση δεν πρέπει να παραγνωρίζει ότι στη σημερινή πραγματικότητα οι δυο όροι (ιδιωτική κοινωνία . θα μπορούσαμε να πούμε. πληροφόρηση κλπ) στέκεται 55 .

(23) Όμως οι σχέσεις πολιτικής κοινωνίας και ιδιωτικής κοινωνίας δεν είναι ούτε πάντοτε οι ίδιες ούτε πάντα ομαλές.ανάμεσα στην οικονομική βάση και το νομικο-πολιτικό εποικοδόμημα (Κράτος) και τα συνδέει. Η ηγεμονία της κυρίαρχης τάξης αμφισβητείται.έχουν το καθήκον να μεταμορφώσουν ριζικά την ιδιωτική κοινωνία κι' αυτό δεν μπορεί να γίνει μονάχα στα χαρτιά (είτε των νόμων είτε των επιστημόνων). Το Κράτος τότε με τον εξαναγκασμό που διαθέτει γίνεται το όργανο της προσαρμογής της ιδιωτικής κοινωνίας στη νέα πραγματικότητα (25). Τότε ακριβώς μπαίνει το πρόβλημα μιας νέας ηγεμονίας. Οι νέες δυνάμεις -θα παρατηρήσει ο Γκράμσι. που με τη βία θα πολεμήσει το νέο και για να διατηρήσει το παλιό θα επιδιώξει να ξανασυνθέσει τις κλονιζόμενες δυνάμεις. Στην περίπτωση αυτή μπορεί μέσα από μια Επανάσταση να περάσουμε πράγματι σε μια νέα Ηγεμονία. Πρέπει να γίνει με συγκεκριμένο τρόπο. «Έχουμε όμως και μιαν άλλη περίπτωση ακραίας μορφής πολιτικής κοινωνίας». Υπάρχει όμως κι ένα άλλο ενδεχόμενο. Αλλά και ο τρόπος με τον οποίο ο ίδιος αντιμετωπίζει τις σχέσεις αυτές μαρτυρά μια δημιουργική αφομοίωση της υλιστικής φιλοσοφίας 56 . σ' ένα νέο Κράτος. νέων μορφών πολιτικών σχέσεων. Να έχουμε μιαν ακραία μορφή πολιτικής κοινωνίας. να επέλθει κάποια ρηξη μεταξύ τους. Όταν καταλάβουν την εξουσία οι νέες κοινωνικές δυνάμεις στην προσπάθειά τους να σταθεροποιηθούν σ' αυτή αντιμετωπίζουν τις αντιδράσεις των παλιών δυνάμεων (24). Κράτους και Κοινωνίας στη σύγχρονη εποχή. Αυτό συμβαίνει όταν έχει ξεσπάσει μια βαθιά κρίση στο ίδιο το εσωτερικό της ιδιωτικής κοινωνίας. οι ιστορικές βάσεις του Κράτους της κλονίζονται. Είναι πιθανό να δημιουργηθεί κάποια απόσταση. Είναι νομίζω φανερό πως την ανάγκη να ξαναφέρει σε χρήση τον παλιό εκείνο όρο «ιδιωτική κοινωνία» επέβαλαν στο Γκράμσι οι ίδιες οι έρευνές του πάνω στο πολυποίκιλο δίχτυ μέσα από το οποίο αρθρώνονται οι σχέσεις Πολιτικής και Οικονομίας.

Αποτελούν αντίθετα το ουσιαστικό βάθρο μιας επιστημονικής κατανόησης του Κράτους. 'Οτι δηλαδή ξεκινώντας από αυτή τη θέση ταξικής ουσίας του Κράτους και χωρίς να απομακρύνεται από αυτή ερευνά σε βάθος και σε έκταση τις ποικίλες εκφάνσεις του.και της μαρξιστικής-λενινιστικής πολιτικής θεωρίας. πως η εξαφάνιση του Κρά57 . Ηθικό Κράτος και ρυθμιζόμενη κοινωνία. Ορισμένοι είδαν τις απόψεις του Γκράμσι για το Κράτος και κυρίως για την Ηγεμονία σα μια προσπάθεια από μέρους του αναίρεσης του ταξικού χαρακτήρα του Κράτους και των σχετικών αντιλήψεων του Μαρξ και του Λένιν. Η κριτική του στρέφεται πριν απ' όλα εναντίον εκείνων των αντιλήψεων που βλέπουν στο Κράτος τίποτε άλλο από την ανάγκη της κοινωνίας να ρυθμιστεί (27). Τίποτα πιο αβάσιμο. Η ταύτιση Κράτους και ρυθμισμένης κοινωνίας καταλήγει στο συμπέρασμα πως το Κράτος είναι ένας θεσμός αναπόφευκτος. Φυσικά μια τέτοια κατανόηση δεν μπορεί να περιορίζεται σ' αυτό το χαρακτηριστικό και η μαρξιστική . Πουλαντζάς. δ) Η ταξιχή υφή του Κράτους. όπως πίστευε Ν. πως χωρίς αυτό δεν μπορεί να υπάρξει οργανωμένη κοινωνία. Ο ίδιος υπογράμμιζε επανειλημμένα και με έμφαση πως η υφή και η υπόσταση του Κράτους είναι άμεσα δεμένη με την κοινωνία και την οικονομία με την ίδια τη μορφή της ιδιοκτησίας (26). πως το Κράτος αποτελεί τον «ιδιάίτερο οργανισμό» μιας κοινωνικής τάξης. Τέτοιοι χαρακτηρισμοί του Κράτους σαν «όργανου ταξικής κυριαρχίας» δεν είναι καθόλου «περιγραφικοί».λενινιστική αντίληψη δεν περιορίστηκε ποτέ σ' αυτόν. Κάθε άλλο λοιπόν παρά ιδεαλιστική αναβίωση ή αποπροσανατολισμός. Αντίθετα η αντίληψη για τον ταξικό χαρακτήρα του Κράτους αποτελεί τον κεντρικό πυρήνα των απόψεων του. Η αξία της συμβολής του Γκράμσι συνίσταται ακριβώς σ' αυτό.

τη διάκριση πνευματικής και σωματικής εργασίας. στις οποίες εδώ παραπέμπω. (29) Πίστευε μάλιστα ότι η πορεία προς την κατεύθυνση αυτή δεν μπορεί να είναι ευθύγραμμη. Το βασικό όμως χαρακτηριστικό του Κράτους δεν είναι η ρύθμιση της κοινωνίας αλλά η ταξική κυριαρχία. που θα εξαφανίσει μια από τις σπουδαιότερες πηγές κοινωνικής ανισότητας. Φυσικά αντιλαμβάνεται τους κινδύνους που περικλείει αυτή η «κρατολατρία» αν γίνει φανατισμός και θεωρηθεί διηνεκής. που ιστορικά δεν ήταν δυνατό να δημιουργηθεί πριν από την άνοδο στην ανεξάρτητη κρατική ζωή» (30). Αυτό συνέβαινε γιατί η εργατική τάξη δεν είχε. τη δυνατότητα μιας ανεξάρτητης πολιτιστικής ανάπτυξης. Μόνο τότε η πολιτική κοινωνία θα απορροφηθεί από την ιδιωτική κοινωνία. όπου θα έχουν καταργηθεί οι τάξεις. Έβλεπε πως στην πρώτη φάση της εργατικής εξουσίας μια περίοδος «κρατολατρίας» είναι αναγκαία και σκόπιμη. ανάγονται στα χρόνια 1931-1932. μύησης τουλάχιστον στην αυτόνομη κρατική ζωή και στη δημιουργία μιας ιδιωτικής κοινωνίας. Στην πραγματικόταη μια καθαρά ρυθμισμένη κοινωνία (société regolata) προϋποθέτει την κατάργηση του Κράτους. 58 . (28) Βέβαια ο Γκράμσι είχε πλήση συναίσθηση εκείνου που επεσήμαινε ο Λένιν στο «Κράτος και Επανάσταση». με μόνη την απαλλοτρίωση των κεφαλαιοκρατών». «Αυτή η "κρατολατρία" -θα πει ο ίδιος. κάτι που μπορεί να γίνει μονάχα στο έδαφος μιας κοινωνίας. Ότι δηλαδή το Κράτος «δεν μπορεί να εξαλειφθεί με μιας.τους ή είναι ουτοπία ή θα σημάνει τον εκβαρβαρισμό και την αναρχία. Αξίζει νομίζω να πούμε πως αυτές οι σημειώσεις. με μόνο το πέρασμα των μέσων παραγωγής σε μια κοινωνική ιδιοκτησία. Πώς προϋπόθεση είναι μια τόσο υψηλή ανάπτυξη του κομμουνισμού. όπως είχε αντίθετα η αστική στην περίοδο της φεουδαρχίας και των απολυταρχικών Κρατών.δεν είναι άλλο από τη φυσιολογική μορφή "κρατικής ζωής". παρόλο που αυτό εμπεριέχει μέσα του το στοιχείο της ρύθμισης.

κάθε Κράτος είναι 59 . Ένα άλλο σχετικό ζήτημα είναι εκείνο του ηθικού Κράτους. Σ' αυτή τη φάση το Κράτος είναι ένα «εκπαιδευτήριο». θ α το κάνει μάλιστα σε τέτοιο βαθμό ώστε και τα δυο να καταστούν άχρηστα. όπου οι δυνατότητες ανάπτυξης και επέκτασης της αστικής τάξης μπορούσαν να φαίνονται απεριόριστες και απρόσκοπτες. προϋπέθετε συνεπώς την πραγματική ανισότητα των πολιτών. Όμως μια άλλη τάξη. Η αντίληψη του ήταν χαρακτηριστική μιας εποχής. το οποίο είχε θέσει ο Χέγκελ. αντιστάθμιζε η αποσύνθεση που προκαλούσε στα ίδια τα στοιχεία της. τη δυνατότητα να ολοκληρώσει το έργο αυτό.για να δούμε πώς ο Γκράμσι αντιμετώπιζε τα προβλήματα οικοδόμησης του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ. Μάλιστα τώρα η αστική τάξη έχει σα σκοπό της ν' απορροφήσει ολόκληρη την κοινωνία. η επανάσταση που η αστική τάξη έφερε στο Κράτος και το Δίκαιο σήμαινε την κατάργηση κάθε εμποδίου στην απορρόφηση στοιχείων άλλων τάξεων σ' αυτή. Η ιδέα του ηθικού Κράτους στα πλαίσια αυτής της κοινωνίας αποδεικνυόταν απλή ουτοπία. Το αντίθετο συνέβαινε με τις κυρίαρχες τάξεις στη φεουδαρχία. γιατί θα έχουν εξαντλήσει το ρόλο τους και θα έχουν απορροφηθεί τα ίδια από την κοινωνία (31). Άσχετα από τη νομική ισότητα που έφερε η αστική τάξη. Το «εκπαιδευτήριο» όλο και περισσότερο αντικαθιστούσε πια ο εξαναγκασμός. Μονάχα αυτή θα ολοκληρώσει την ηθική αντίληψη του Κράτους και του Δικαίου. Πραγματικά. Βέβαια από μια άποψη -θα πει ο Γκράμσι. από την ίδια της τη φύση. η εργατική όχι μόνο θα θέσει στον εαυτό της το καθήκον να απορροφήσει ολόκληρη την κοινωνία αλλά έχει εξασφαλισμένη. Και δεν ήταν μόνον αυτό αλλά στην πορεία της ανάπτυξής της την ικανότητά της να απορροφά δυνάμεις από τις άλλες τάξεις. η ίδια η υπόστασή της σαν τάξης και η ευημερία της προϋπέθεταν την ύπαρξη ανθρώπων χωρίς άλλα μέσα επιβίωσης έξω από την εργατική τους δύναμη. Σύντομα όμως αποδεικνυόταν πως ο σκοπός αυτός της αστικής τάξης ήταν ανέφικτος.

Ο όρος «ηγεμονία» ήταν ήδη. Μόνον ο μαρξισμός συνέδεσε αυτή την ιδέα με τους αντικειμενικούς όρους υλοποίησής της. Μι60 . Αυτή όμως είναι η φιλολογική μόνο πλευρά των πηγών. της αυτορρυθμιζόμενης κοινωνίας ήταν παρούσα στη σκέψη των μεγαλύτερων θεωρητικών της πολιτικής και του Δικαίου. Αυτή η ιδέα του ηθικού Κράτους. κατά τρόπο έμμεσο στο θέμα της ηγεμονίας κυρίως με τη διάκριση ιδιωτικής κοινωνίας και πολιτικής κοινωνίας. ε) Ηγεμονία Έχουμε ήδη μπει. Ο ίδιος ο Γκράμσι θα αρχίσει να τον χρησιμοποιεί στα γραπτά του μονάχα μετά την παραμονή του τη Σοβιετική Ένωση και τη στενότερη επαφή με τη ρωσική μαρξιστική φιλολογία που απέκτησε εκεί. που έχει στόχο ένα νέο κοινωνικό οργανισμό. μόνο που αυτό αντιστοιχεί στις ανάγκες ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων και συνεπώς στα συμφέροντα των κυρίαρχων τάξεων (32). κυρίως τη ρωσική.ηθικό στο βαθμό που ένας από τους πιο σημαντικούς ρόλους του είναι να ανεβάσει τη μεγάλη μάζα του πληθυσμού σ' ένα παιδευτικό και ηθικό επίπεδο. Όμως η ιδέα αυτή παρέμενε πάντα στο χώρο της καθαρής επιστήμης. του «Κράτους χωρίς Κράτος». η ολοκλήρωση του οποίου θα σημάνει την κατάργηση κάθε διάκρισης κυρίαρχων και κυριαρχούμενων. Αυτά τα όρια ξεπερνά μονάχα η εργατική τάξη και το Κράτος της. ένα κοινωνικό οργανισμό καθαρά ηθικο-τεχνικού χαρακτήρα. με τη ρυθμιζόμενη κοινωνία και το ηθικό Κράτος. Στα κείμενα του Λένιν και της Κομμουνιστικής Διεθνούς θα τον απαντήσουμε πολλές φορές. πριν τον χρησιμοποιήσει ο Γκράμσι. που δεν είναι τίποτε άλλο από καθαρή ουτοπία και που στηριζόταν στην προϋπόθεση ότι όλοι οι άνθρωποι είναι πραγματικά ίσοι (33). Πριν μπούμε και άμεσα στις απόψεις του Γκράμσι γι* αυτή είναι σκόπιμο να δούμε κάποια προκαταρκτικά ζητήματα. γνωστός στη μαρξιστική φιλολογία.

μονάχα τη συναίνεση χωρίς τον εξαναγκασμό. Κάθε άλλο παρά αποκλείει το ηθικο-πολιτικό στοιχείο. την ηθικο-πολιτική πλευρά (34). Είναι επανειλημμένες οι αναφορές του Γκράμσι σ' αυτή τη συμβολή του Λένιν. (36) Ο Κρότσε δεν είχε κατανοήσει αυτή τη συμβολή του μαρξισμού στον τομέα της ηγεμονίας. Αντίθετα το λάθος του Κρότσε βρίσκεται ακριβώς στη μονόπλευρη αντιμετώπιση των πραγμάτων αποκλειστικά από την ηθικο-πολιτική σκοπιά. έχουμε ήδη αναφερθεί στην Εισα61 . γιατί στο Κράτος δεν είδε μονάχα τη δύναμη ή μόνο τον οικονομικό παράγοντα αλλά και τη συναίνεση. με πολιτική ορολογία. Τον προσανατολισμό αυτό στην έρευνα του Γκράμσι τον καθόρισαν οι ίδιες οι ιστορικο-πολιτικές συνθήκες και η επιθυμία του να ανταποκριθεί στα καθήκοντα που αυτές έβαζαν στους κομμουνιστές. σ' αντίθεση προς τις διάφορες «οικονομιστικές» τάσεις. Εκείνος όμως που ολοκλήρωσε τη θεωρία της ηγεμονίας ήταν ο Λένιν. Η συμβολή του Γκράμσι στη μαρξιστική θεωρία του Κράτους. για την οποία έχουμε κάνει ήδη λόγο στην αρχή αυτού του κεφαλαίου.λώντας ο ίδιος για τις ουσιαστικές πηγές θα πει πως στο Μαρξ θα βρούμε σε μια πρώτη μορφή και το θέμα της ηγεμονίας. στη μελέτη δηλαδή της Ηγεμονίας. σημειώθηκε κυρίως στο σημείο αυτό. απλώς δεν περιορίζεται μονάχα σ' αυτό και το βλέπει σε μια διαλεκτική σχέση με το οικονομικο-πολιτικό στοιχείο. Έβλεπε σ' αυτόν μονάχα το οικονομικό στοιχείο της δύναμης. Αυτό άλλωστε σημαίνει η θέση του Μαρξ ότι οι άνθρωποι αποκτούν συνείδηση των συγκρούσεων που σημειώνονται στο επίπεδο της οικονομίας και τις ολοκληρώνουν με ιδεολογικές μορφές (35). Στο ιστορικο-πολιίικό πλαίσιο. Βλέπει μονάχα την ηγεμονία χωρίς το Κράτος. ο οποίος «στο πεδίο της πολιτικής πάλης και οργάνωσης. μέσα στο οποίο ο Γκράμσι διαμόρφωσε τις απόψεις του. εκτίμησε σοβαρά το μέτωπο της πολιτιστικής πάλης και οικοδόμησε τη θεωρία της ηγεμονίας σα συμπλήρωμα της θεωρίας του Κράτουςδύναμη». Δεν είναι όμως αυτή η αντίληψη του μαρξισμού.

η παρουσία εκτεταμένων ενδιάμεσων στρωμάτων ανάμεσα στην αστική και εργατική τάξη. της βιαιότητας και της πολιτισμένης συμπεριφοράς» (39). Τις αντιμετωπίζει πάντα σε μια συνεχή αλληλουχία μεταξύ τους. τη σύνθετη και ανθεκτική δομή της τελευταίας. του ηθικοπολιτικού δηλαδή στοιχείου αλλά και με την αποκλειστική αντιμετώπιση του οικονομικο-πολιτικού στοιχείου δηλαδή της βίας 62 . της εξουσίας και της ηγεμονίας. Πέρα όμως από το λάθος μιας αποσπασματικής αντιμετώπισης των δύο αυτών πλευρών και το οποίο δεν εκφραζόταν μονάχα με την προβολή αποκλειστικά της συγκατάθεσης και της ηγεμονίας. Ακόμη και στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες.γωγή. Ο Γκράμσι μιλώντας για το Κράτος συχνά χρησιμοποιεί τη μεταφορική έκφραση «διπλή φύση του Μακιαβελικού Κένταυρου» εννοώντας τις δυο αλληλένδετες όψεις του τη «θηριώδη και την ανθρώπινη. Είδαμε κι όλας την κριτική του στον Κρότσε. ο οποίος έβλεπε μόνο τη μια όψη. έδινε τη δυνατότητα στην αστική τάξη να διατηρεί την κυριαρχία της με την ηγεμονία την οποία ασκούσε πάνω στα σύμμαχα της μεσαία στρώματα. Εκείνο που εδώ πρέπει να πούμε ξανά είναι πως οι συνθήκες ιδιαίτερα στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες έβαζαν στους κομμουνιστές το καθήκον να μελετήσουν το πυκνό δίκτυο των σχέσεων του Κράτους με την ιδιωτική κοινωνία. Τις δυο αυτές όψεις ο Γκράμσι δεν τις είδε ποτέ αποσπασμένες. στρώματα τα οποία επηρέαζαν όχι μονάχα την αγροτιά αλλά και τμήματα της εργατικής τάξης (38). που μπορούσε να αντέχει τόσο στις καταστροφικές κρίσεις της οικονομίας όσο και στους κραδασμούς του κρατικού οικοδομήματος που προκαλούσαν οι πολιτικές κρίσεις (37). της βίας και της συγκατάθεσης. Έτσι το πρόβλημα της πνευματικής και ιδεολογικής ηγεμονίας πλάϊ σ' εκείνο της οικονομικής και κοινωνικής κυριαρχίας αποκτούσε μεγάλη σημασία. όπως ήταν τότε και η Ιταλία και όπου το Κράτος δεν ήταν τόσο ισχυρό. διαχωρισμένες.

με άλλα λόγια ηγεμονική δύναμη. παρατηρεί ο ίδιος. Την ανάπτυξη της θεωρίας της ηγεμονίας ο Γκράμσι τη θεωρούσε αναγκαία προϋπόθεση για την πάλη και το ξεπέρασμα κάθε μορφής οικονομιστικής αντίληψης στα πλαίσια του εργατικού κινήματος (41). ώστε όσο περισσότερο η πρώτη «προοπτική» είναι «αμεσότατη». στοιχειωδέστατη. Το βασικό λάθος. βρίσκεται στο ότι δίνει στους νόμους της ιστορικής εξέλιξης τα χαρακτηριστικά φυσικών νόμων διαγράφοντας έτσι τον υποκειμενικό παράγοντα και καταλήγοντας αναπόφευκτα σε μια άτεγκτη τελεολογία παρόμοια με τη θρησκευτική. τις οποίες εκμηδενίζει ο οικονομισμός δεν είναι τίποτε άλλο από «οργανικό επακόλουθο οικονομικών αναγκαιοτητών και μάλιστα η μόνη δραστήρια έκφραση της οικονομίας» (42). υψηλή». δράση και πρωτοβουλία. Στην παραγματικότητα η πολιτική και πνευματική βούληση. «Μπορεί αντίθετα να συμβεί. απόψεις οι οποίες σε τελευταία ανάλυση παρεμπόδιζαν την εργατική τάξη και το κόμμα από το να πάρει τις αναγκαίες πολιτικές πρωτοβουλίες. τόσο περισσότερο η δεύτερη πρέπει να είναι «μακρυνή» (όχι στο χρόνο αλλά σα διαλεκτική σχέση). του οικονομισμού. Υπήρχε ο κίνδυνος να θεωρηθεί πως οι δυο αυτές στιγμές διαδέχονται η μια την άλλη μηχανιστικά. Γι' αυτό εκείνο που ουσιαστικά δεν κατανοεί ο οικονομισμός είναι η ίδια η οικονομία. να αναδειχθεί σε ουσιαστικά αυτόνομη κοινωνική και πολιτική δύναμη. σύνθετη. Απλώς παρεμβαίνει ο παράγοντας «χρόνος» και αυτές εκδηλώνονται πάντα σε καθυστέρηση σε σχέση με τα οικονομικά φαινόμενα (43). (40). επισημαίνει ο ίδιος. Για τον ίδιο ακριβώς λόγο είναι λανθασμένες όλες εκείνες οι ερμηνείες που θέλουν την ηγεμονία σαν κάτι που ανάγεταια ποκλειστικά στο χώρο του εποικοδομήματος. υπήρχε και ο κίνδυνος ενός άλλου λάθους. «Η ηγεμονία γεννιέται 63 . ανοίγοντας έτσι το δρόμο για τη δική της κυριαρχία.και της εξουσίας. Ο Γκράμσι αντίθετα είχε απόλυτη συνείδηση πως οι ρίζες της βρίσκονται βαθιά χωμένες στο χώρο της οικονομικής βάσης.

Τα στοιχεία του εποικοδομήματος δεν μπορεί παρά να είναι σπάνια» (45). Και σ' αυτή τη διάκριση ανάμεσα στις δυο διαφορετικές φύσεις. τη βάση και το εποικοδόμημα. τη βία και τη συναίνεση όπως και στη διάκριση ανάμεσα στην ιδιωτική-κοινωνία και την πολιτική κοινωνία. Γι' αυτό παρατηρούσε ότι «το περιεχόμενο της πολιτικής ηγεμονίας της νέας κοινωνικής ομάδας που έχει ιδρύσει το νέου τύπου Κράτος πρέπει να είναι πρωταρχικά οικονομικής τάξης: πρόκειται να αναδιοργανωθούν η δομή και οι πραγματικές σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων και του οικονομικού κόσμου ή της παραγωγής. ο «μαρξισμός» τους δεν θα ήταν ούτε διαλεκτικός ούτε υλιστικός μονισμός. Κάτι που δεν το έχει η εργατική τάξη. Αυτές προέρχονται από το γεγονός ότι η αστική τάξη ακόμη και στη διάρκεια της φεουδαρχίας είχε πλατιά περιθώρια οικονομικής κυριαρχίας και πνευματικής και πολιτικής ηγεμονίας.στο εργοστάσιο» θα υπογραμμμίσει σ' ένα από τα τελευταία και από τα πιο αξιόλογα Τετράδια του. όπως είδαμε κι' όλας πιο πάνω έδινε ιδιαίτερη προσοχή στις ιδιομορφίες που είχε αντικειμενικά η άνοδος στην εξουσία της εργατικής τάξης σε σχέση με εκείνη της αστικής κατά συνέπεια και στην οικοδόμηση του δικού της Κράτους. Αν ο ίδιος στα κείμενά του επέμενε σε κάποιους νέους όρους δεν το έκανε ποτέ από διάθεση νεολογισμού ή νεωτερισμού αλλά για να κάνει με το νέο όρο κάτι το ουσιαστικό πιο φανερό ακόμη. Επεσήμαινε ιδιαίτερα πως για τους μαρξιστές που δεν θα το κατανοούσαν αυτό και δεν θα κατανοούσαν ακόμη πως το ίδιο μεθοδολογική και όχι οργανική είναι η διάκριση ανάμεσα στην πράξη και τη θεωρία. την κυριαρχία και την ηγεμονία. την ύλη και το πνεύμα. Ο Γκράμσι. την Οικονομία και το Κράτος και σε άλλες ακόμη ο Γκράμσι επέμενε ιδιαίτερα πως η διάκριση έχει μεθοδολογικό χαρακτήρα και όχι οργανικό. σ' εκείνο που το θέμα του είναι ο «Αμερικανισμός χαι φορντισμός»(44). τις δυο όψεις με τις οποίες εκφράζεται το Κράτος. Έτσι για να δείξει τη διαλεκτική ενότητα των δυο πλευρών 64 .

συχνά συγχέει την έννοια της ηγεμονίας μ' εκείνη της δικτατορίας του προλεταριάτου... Σ' ένα άλλο σημείο πάλι καταλήγει στο συμπέρασμα πως «μπορούμε να πούμε ότι ηγεμονία και δικτατορία του προλεταριάτου είναι συνώνυμα» (48). Ο Γκράμσι είχε πάντα τη συνήθεια να δίνει στην έρευνά του την πιο πλατιά ιστορική διάσταση. στην τάση του να υποτάσσει τη θέληση στον κανόνα. του οποίου το βιβλίο «Η έννοια της ηγεμονίας στο Γκράμσι» έχει μεταφραστεί στα ελληνικά. Εννοεί τη δικτατορία του προλεταριάτου». Από αυτή τη σκοπιά φτάνοντας στις απώτερες ιστορικά ρίζες της ηγεμονίας θα σημειώσει πως ενώ «Οι Ρωμαίοι έπλασαν τη λέξη jus για να εκφράσουν το δίκαιο σαν ένα σύστημα εξουσιών που δεν περιοριζόταν μέσα στην αντίστοιχη σφαίρα τους από αντικειμενικούς και ορθολογικούς κανόνες. Ο Γκρούπι στα συμπεράσματά του αυτά έχει δίκαιο μονάχα με 65 . κάποτε πολύ σοβαρές. παρόλο που σε άλλα σημεία βλέπει το διαφορετικό νόημά τους. Μια απ' τις μορφές με την οποία χρησιμοποιούσε τον όρο αυτό. Η ερμηνεία του τρόπου με τον οποίο ο Γκράμσι χρησιμοποιεί τον όρο «ηγεμονία» και το περιεχόμενο που δίνει σ' αυτόν οδήγησε ορισμένους μελετητές σε παρεξηγήσεις. «Τι εννοεί ο Γκράμσι -αναρωτιέται ο Γκρούπιόταν μιλάει για ηγεμονία αναφερόμενος στο Λένιν. ένα από τα περιεχόμενα που του έδωσε ήταν η ενότητα της κυριαρχίας και της ηγεμονίας σ' έναν ενιαίο ιστορικό σύνολο (46).σε μια ενιαία υπόσταση χρησιμοποιούσε τον όρο «ιστορικό σύνολο» (blocco storico). να μετατρέπει την εξουσία σε καθήκον» (οι υπογραμμίσεις δικές μου) (47). Αυτό τον βοηθούσε στο να δεί μια κατάσταση στις γενικές της συνθήκες για να μπορέσει ύστερα καλλίτερα να κατανοήσει τις ιδιαιτερότητες κάθε συγκεκριμένης εκδήλωσης της. ο χριστιανισμός περισσότερο από την έννοια του jus επεξεργάστηκε την έννοια του directum. Ο Λουτσιάνο Γκρούπι.

Με άλλα λόγια ο Λένιν δεν είδε στο Κράτος μονάχα το στοιχείο της κυριαρχίας αλλά κι' εκείνο της ηγεμονίας. Αρχικά στο κείμενό του «Για τον Γκράμσι» (1965) δεν κατανόησε το μεθοδολογικό χαρακτήρα της διάκρισης που κάνει ο Γκράμσι ανάμεσα στην ηγεμονία και την κυριαρχία και τη διαλεκτική σχέση τους. Εντελώς εσφαλμένα αντιλήφθηκε την ηγεμονία ο Ν. Αν όμως δυο έννοιες δεν είναι αντιθετικές αυτό δεν σημαίνει πως είναι και ταυτόσημες ή συνώνυμες. Λίγο αργότερα το έργο του «Πολιτική εξουσία και κοινωνικές τάξεις» (1968) συνεχίζει στην ίδια κατεύθυνση. Βρίσκει ότι η διάκριση αυτή διαλύει την ειδικότητα του πολιτικού στοιχείου και ότι για το Γκράμσι η σχέση των δύο όρων της διάκρισης είναι τυπικά συμπληρωματική. Μια τέτοια ερμηνεία φτωχαίνει τις απόψεις και του Λένιν και του Γκράμσι για το Κράτος. Εδώ βλέπει την ηγεμονία όχι σε σχέση με το Κράτος αλλά μόνο σε σχέση με τις 66 .την έννοια πως «ηγεμονία» και «δικτατορία του προλεταριάτου» δεν είναι έννοιες αντιθετικές όπου η μια αποκλείει την άλλη και πως ο Γκράμσι δεν χρησιμοποιούσε τον όρο «ηγεμονία» για να τον αντιπαραθέσει στη «δικτατορία του προλεταριάτου». όχι μόνο τη βία και τογ καταναγκασμό αλλά και τη συναίνεση και τη διαπαιδαγώγηση. 'Αλλωστε το τι εννοούσε ο Γκράμσι όταν μιλάει για ηγεμονία αναφερόμενος στο Λένιν μας το έχει εξηγήσει με τόση ακρίβεια ο ίδιος ο Γκράμσι ώστε να μη μένουν αμφιβολίες: «οικοδόμησε (ο Λένιν) τη θεωρία της ηγεμονίας σα συμπλήρωμα της θεωρίας του Κράτους-δύναμη» (49). Πουλαντζάς. όχι μόνο την οικονομική κυριαρχία αλλά και την ιδεολογική και πνευματική ηγεμονία. μολονότι ήξερε να διακρίνει τη σημασία του ηγεμονικού χαρακτήρα της εκμεταλλευτικής εξουσίας» (50). Τον κριτικάρει γιατί εξακολουθεί «να διατηρεί την περιγραφική μαρξιστική αντίληψη περί Κράτους σαν «οργάνου καταναγκασμού και βίας». προσχωρώντας έτσι ο ίδιος ο Πουλαντζάς στις απόψεις που βλέπουν μονάχα την πλευρά της συναίνεσης όχι όμως και εκείνη του καταναγκασμού.

Βλέπουμε έτσι πως στη λογική του Ν. Πουλαντζά συνδέονται σ' ένα περίεργο συνδυασμό οι δεξιές αναθεωρητικές με τις αριστερίστικες αντιλήψεις κάτω από την επίδραση του πνεύματος του παρισινού Μάη του '68. Είναι βάσιμο να αναρωτιέται κανείς αν ο στρουκτουραλιστικός μαρξισμός με την άτεγκτη αντίληψή του των δομών και την εξάλειψη του υποκειμενικού στοιχείου αφήνει κάποια περιθώρια για την ίδια την πολιτική. Η αδυναμία του Ν. Ο Πουλαντζάς αρνιέται την κοινωνική τάξη σαν ιστορικό υποκείμενο και εκμηδενίζει ολοσχερώς το υποκειμενικό και βουλητικό στοιχείο στις ιστορικές εξελίξεις στο όνομα μιας εσφαλμένης κριτικής του βολονταρισμού. (61) Έτσι όμως οι αντικειμενικοί νόμοι της ιστορίας ταυτίζονται απόλυτα με τους φυσικούς νόμους καταλήγοντας. Στην αντίληψή του. καθώς και σ' εκείνη γενικότερα του στρουκτουραλιστικού μαρξισμού η ιστορία έχει καταλήξει να είναι μια «αντικειμενική» εξέλιξη των ίδιων των δομών χωρίς καμμιά παρέμβαση «είτε της πράξης είτε της κοινωνικής τάξης». Όμως το Κράτος απογυμνωμένο από τις «πολιτικές πρακτικές» τι άλλο θα μείνει από έναν εξαναγκαστικό μηχανισμό.«πολιτικές πρακτικές» των κυρίαρχων τάξεων. Καταλήγει όμως έτσι ο ίδιος σε μια αβάσιμη και επικίνδυνη διχοτόμηση ανάμεσα στο Κράτος από τη μια και τις πολιτικές πρακτικές από την άλλη. 67 . όπως σημείωνε ο ίδιος ο Γκράμσι «σε μια μοιρολατρική τελεολογία» (52) Ο ίδιος ο μαρξισμός από φιλοσοφία της πράξης γίνεται έτσι μια «φιλοσοφία των δομών» αποστεγνωμένη από κάθε ουσιαστικό στοιχείο και αποστερημένη από τον χαρακτήρα της ιστορικής πρωτοβουλίας που εκπροσωπεί. Πουλαντζά να κατανοήσει το Γκράμσι και το διαλεκτικό τρόπο με τον οποίο εκείνος αντιλαμβανόταν τις δυο μορφές του Κράτους (κυριαρχία και ηγεμονία) οφείλεται πριν απ' όλα στο θετικιστικό και αντιδιαλεκτικό χαρακτήρα του στρουκτουραλιστικού μαρξισμού του.

τις ομοιότητες αλλά και τις διαφορές τους. Δεν θα μπορέσουμε να καταλάβουμε σωστά όλη αυτή την προβληματική του αν δεν πάρουμε και πάλι υπόψη μας την ιστορική συγκυρία. Η επαναστατική κατάσταση 68 . Πουλαντζάς από τους αντίποδες των αντιλήψεων του Γκράμσι ήταν φυσικό να μη μπορεί να συλλάβει την ουσία τους. Ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος (1914-18) και η Οκτωβριανή επανάσταση προκάλεσαν την κρίση του καπιταλισμού. στ) Πόλεμος ελιγμών και πόλεμος θέσεων Ένα άλλο ζήτημα που συνδέεται άμεσα με το πρόβλημα της ηγεμονίας είναι εκείνο των βασικών μορφών και των βασικών διαδοχικών φάσεων του πολιτικού αγώνα. που έχει τεθεί από τη μεταπολεμική περίοδο και το πιο δύσκολο να λυθεί σωστά». μέσα στην οποία διαμορφώθηκε. Εκείνο όμως που θέλει βασικά να φωτίσει με όλους αυτούς τους συλλογισμούς είναι το τι σημαίνει στην πολιτική εκείνη η μορφή του αγώνα που αντιστοιχεί στον «πόλεμο θέσεων» ή «πόλεμο των χαρακωμάτων» Ο «πόλεμος θέσεων» αντιπαρατίθεται στον «πόλεμο ελιγμών» (τη μετωπική επίθεση) κι ο Γκράμσι σημειώνει πως το πέρασμα από τον «πόλεμο των ελιγμών» στον «πόλεμο θέσεων» ίσως είναι «το πιο σημαντικό ζήτημα πολιτικής θεωρίας. Στις σημειώσεις του που αναφέρονται στο ζήτημα αυτό κάνει κάποιους γενικότερους παραλληλισμούς ανάμεσα στις μορφές του στρατιωτικού και του πολιτικού αγώνα.Ξεκινώντας ο Ν. Τις φάσεις και τις μορφές αυτές ο Γκράμσι στα Τετράδιά του τις αποδίδει με τις μεταφορικές εκφράσεις «πόλεμος ελιγμών» και «πόλεμος θέσεων». Σ* αυτή τη φάση ξεσπούν σ' ολόκληρη σχεδόν την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη Εργατικές Επαναστάσεις. Οι όροι είναι παρμένοι από τη στρατιωτική επιστήμη και τακτική και κυρίως από τις νέες μορφές πολέμου που χρησιμοποιήθηκαν στη διάρκεια του Α' Παγκόσμιου Πολέμου με τον πόλεμο των χαρακωμάτων.

δεν είχαν αποκτήσει την αναγκαία πολιτικο-ιδεολογική ενότητα και διατηρούσαν ακόμη πολλά στοιχεία «αρκπερισμού» στην πολιτική τους. η οικονομική ανάπτυξη ξεπερνά το προπολεμικά επίπεδα και ανοίγει μια νέα φάση σχετικής σταθεροποίησης του καπιταλισμού. Η επαναστατική περίοδος κλείνει με τη σταθεροποίηση του σοβιετικού καθεστώτος που δημιούργησε η νικηφόρα Οκτωβριανή Επανάσταση αλλά και με την ήττα όλων των άλλων επαναστατικών κινημάτων στην Ευρώπη. Οι ίδιες οι συνθήκες επιβάλουν τώρα μιαν άλλη πολιτική στα κομμουνιστικά κόμματα της καπιταλιστικής Ευρώπης. Από τα 1921 ο καπιταλισμός αρχίζει να ξεπερνά την κρίση του. που γεννήθηκαν στη φάση των επαναστατικών εξελίξεων. Σ' αυτά τα ιστορικό-πολιτικά πλαίσια ο Γκράμσι αναπτύσσει 69 . οι μορφές της οποίας να ανταποκρίνονται στη νέα κατάσταση που διαμορφώθηκε. 1922) στο οποίο συμμετείχε και ο Γκράμσι ως μέλος της ιταλικής αντιπροσωπείας. πιο περιορισμένης όμως σημασίας στη Γερμανία και τη Βουλγαρία.διαρκεί από το 1917 ως το 1921 ουσιαστικά. που δίνει ακριβώς αυτό το νέο προσανατολισμό στο κομμουνιστικό κίνημα. \ Ένα άλλο πρόβλημα ήταν πως αντίθετα από τους αρχικούς στόχους και τις προσδοκίες οι συνθήκες επέβαλαν την οικοδόμηση του σοσιαλισμού σε μια μόνο χώρα. Η αφομοίωση όμως αυτού του προσανατολισμού και η ολοκλήρωση μιας τέτοιας πολιτικής σε κάθε χώρα δεν ήταν εύκολη υπόθεση για τα νεαρά ακόμα Κομμουνιστικά Κόμματα. Το 4ο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς (Δεκ. η αντίδραση αντεπιτίθεται. Είναι ένα από τα βασικά σημεία πάνω στα οποία ο Τρότσκυ την ίδια περίοδο διαμορφώνει τη δικιά του πολιτική πλατφόρμα αμφισβητώντας αυτήν ακριβώς τη δυνατότητα οικοδόμησης του σοσιαλισμού σε μια μόνο χώρα και ρίχνοντας το σύνθημα της «διαρκούς επανάστασης». υιοθετεί την εισήγηση του Λένιν για την πολιτική του Ενιαίου Μετώπου. γιατί και στα 1923 ξεσπούν επαναστατικές εξεγέρσεις.

Πριν όμως προχωρήσουμε είναι χρήσιμο να βάλουμε ένα ερώτημα: Πού θεμελιώνεται αυτός ο παραλληλισμός ανάμεσα στις μορφές της πολιτικής πάλης μ* εκείνες του στρατιωτικού πολέμου. Γνωρίζοντας καλά τα κοινά σημεία αλλά και τις διαφορές ανάμεσα στη στρατιωτική και την πολιτική επιστήμη και τέχνη θα παρατηρήσει πως συγκρίσεις μεταξύ τους πρέπει πάντα να γίνονται cum grano salis. Και γίνεται φανερό με όσα είπαμε γιατί θεωρεί το ζήτημα αυτό το πιο σημαντικό της πολιτικής θεωρίας. 'Αλλωστε «το βασικό καθήκον είναι εθνικό». αφού «απαιτούσε μιαν αναγνώριση του εδάφους». μιαν εμβάθυνση στις ιδιαίτερες κοινωνικο-πολιτικές συνθήκες κάθε χώρας. τους οποίους συνδέει άμεσα με τις κατευθύνσεις του Λένιν. Σ' αυτή την κατεύθυνση αποσκοπεί να συμβάλει ο Γκράμσι με την προβληματική του. Παρόλα αυτά και παρά το γεγονός ότι η μεταφορική χρήση στην πολιτική όρων της στρατιωτικής επιστήμης είναι μια γενικότερη συνήθεια. «Με το σταγονόμετρο» όπως σωστότερα θα αποδίδαμε στη γλώσσα μας την ουσία της λατινικής έκφρασης που σημαίνει κατά λέξη «με κόκκο αλατιού». έπεφτε δηλαδή στις ίδιες τις πλάτες κάθε Κ. στην περίπτωση του ο παραλληλισμός στρατιωτικής τέχνης και πολιτικής σε ό. για το "πέρασμα από τη μετωπική επίθεση του «πολέμου ελιγμών» της προηγούμενης ιστορικό-πολιτικής φάσης στον «πόλεμο θέσεων» που ανταποκρίνεται στην τωρινή. Κ. Βέβαια ακόμη και ο όρος του Λένιν «Ενιαίο Μέτωπο» είναι επίσης παρμένος από τη στρατιωτική τέχνη και ο Γκράμσι κάνει στις σημειώσεις του το συσχετισμό με το ενιαίο μέτωπο του Αντάντ στον πρόσφατο τότε πόλεμο.τους δικούς του συλλογισμούς.τι 70 . 'Οπως δε ο ίδιος παρατηρεί. Το ερώτημα δεν είναι τυχαίο αν λάβει κανείς υπόψη του τις επιφυλάξεις που εξέφρασε ο Γκράμσι στις ίδιες αυτές σημειώσεις του και μάλιστα σε μια από τις πρώτες χρονολογικά (53) για τέτοιου είδους παραλληλισμούς. ο Λένιν (ο οποίος τις θέσεις αυτές ανέπτυξε λίγο πριν το θάνατό του) «δεν είχε το χρόνο να εμβαθύνει στη διατύπωση» τους παρά μόνο θεωρητικά.

ξεπερνά με έμφαση τα όρια της μεταφοράς. Γι' αυτό και σ' ό. τέλος για μεγάλη μάζα ανθρώπων.τι αφορά τον πόλεμο μιλά όχι μόνο για χαρακώματα αλλά και για γρήγορη βολή των πυροβόλων. μέσα μαζικής ενημέρωσης. ο δεύτερος κατάλληλος για την Ανατολή. πιο εκτεταμένος. Μήπως άλλωστε δεν προχωρεί και πιο πέρα και δεν συγκρίνει τις οικονομικές κρίσεις με το βαρύ πυροβολικό στα πλαίσια πάντα του «πολέμου θέσεων». τον «πόλεμο θέσεων». που εφαρμόστηκε νικηφόρα στην Ανατολή το '17. ικανότητα συγκέντρωσης των πολεμοφοδίων σ' ένα ορισμένο σημείο συνεπώς επάρκεια μεταφορικών μέσων. Ερμηνεύεται έτσι κατά τρόπο σχηματικό και μηχανιστικό η διατύπωση του Γκράμσι πως «ο Ίλιτς είχε καταλάβει ότι χρειαζόταν μια αλλαγή από τον πόλεμο ελιγμών. στον πόλεμο θέσεων που ήταν ο μόνος δυνατός στη Δύση» (55). ιδεολογικούς φορείς κλπ. Και λίγο πιο κάτω «στην Ανατολή το Κράτος ήταν 71 . Σε ό. Με άλλα λόγια η βιομηχανική ανάπτυξη και οι κοινωνικο-πολιτικές μεταβολές τις οποίες αυτή συνεπάγονταν ήταν εκείνη που επέβαλε τόσο στη στρατιωτική τακτική στη διάρκεια του Α' Παγκόσμιου Πολέμου όσο και τώρα στην πολιτική. Είναι φανερό πως στη σκέψη του Γκράμσι υπάρχει ένα κοινό σημείο στους λόγους που επέβαλαν τη μορφή του «πολέμου θέσεων» τόσο στη στρατιωτική τακτική όσο τώρα και στην πολιτική.) Ένα λάθος που γίνεται πολύ συχνά στην ερμηνεία των όρων «πόλεμος θέσεων» και «πόλεμος ελιγμών» είναι ένα είδος απόλυτου «γεωγραφικού» διαχωρισμού τους: ο πρώτος κατάλληλος για τη Δύση. Το κοινό αυτό σημείο είναι εκείνο που ο ίδιος ονομάζει «όλο το οργανωτικό και βιομηχανικό σύστημα του χώρου που βρίσκεται στα νώτα» των παρατεταγμένων δυνάμεων (54).αφορά τον όρο «πόλεμος θέσεων» είναι πιο ουσιαστικός.τι δε αφορά την πολιτική προσθέτει και το πυκνό δίκτυο της «ιδιωτικής κοινωνίας» με τους θεσμούς της (μαζικές οργανώσεις. για αφθονία ανεφοδιασμού άρα εκτεταμένη βιομηχανική παραγωγή.

Από την άποψη αυτή έχει μεγάλο ενδιαφέρον μια επιστολή του από τη Βιέννη στις 9 Φεβρουαρίου 1924 που απευθύνεται στους Τολιάτι. μηχανιστική και απόλυτη διάκριση ανάμεσα στις διαφορετικές συνθήκες «Ανατολής-Δύσης». συντρόφους του και στους οποίους εξηγεί ανάμεσα στα άλλα και τις απόψεις του πάνω στις θέσεις του Μπορντίγκα. Κάτι τέτοιο δεν το επιτρέπουν τα ίδια τα κείμενά του. 72 . αλλά στη μηχανιστική και απόλυτη αντιπαράθεσή τους. Ιταλίας. Παρά το γεγονός ότι αυτή η διαφορά των συνθηκών ανάμεσα στις συνθήκες τις Ρωσίας το 1917 και εκείνες της Δυτικής Ευρώπης είναι παρούσα στη σκέψη του Γκράμσι (όπως άλλωστε ήταν και στη σκέψη του Λένιν) και κατέχει μια σημαντική θέση στους προβληματισμούς του.ά. Εκείνο που έχει σημασία να πούμε εδώ είναι πως ο Γκράμσι κριτικάρει την άποψη του Μπορντίγκα πως «η τακτική της Διεθνούς απηχεί τις αντανακλάσεις της ρωσικής κατάστασης. στην οποία ο Αμαντέο Μπορντίγκα (56) στήριζε την πολιτική του αντιπαράθεσης στην Κομμουνιστική Διεθνή στην οποία ήθελε να ωθήσει το Κ.το παν. Η διαφορά του Γκράμσι με το Μπορντίγκα δεν βρίσκεται στην ύπαρξη ή όχι διαφορετικών συνθηκών ανάμεσα στη Ρωσία και την Ιταλία.Κ. Στη Δύση ανάμεσα σε Κράτος και ιδιωτική κοινωνία υπήρχε μια σωστή σχέση και μέσα στο τρεμούλιασμα του Κράτους διακρίνονταν αμέσως μια ισχυρή δομή της ιδιωτικής κοινωνίας». γεννήθηκε δηλαδή στο πεδίο ενός πρωτόγονου και καθυστερημένου καπιταλιστικού πολιτισμού» και παρατηρεί πως τα πράγματα είναι διαφορετικά «γιατί η πολιτική αντίληψη των ρώσων κομμουνιστών διαμορφώθηκε πάνω σε διεθνές πεδίο και όχι εθνικό» (37). Τερατσίνι κ. τις οποίες και ο ίδιος βλέπει και μάλιστα με πιο σύνθετο τρόπο. η ιδιωτική κοινωνία ήταν αρχέγονη και χαλαρή. Ο Γκράμσι είχε αντιταχθεί με επιμονή ακριβώς σε μια τέτοια σχηματική. μάλιστα όχι μονάχα των Τετραδίων αλλά και η προηγούμενη πολιτική του σκέψη και στάση. θα ήταν λάθος σοβαρό να την αναγάγουμε σε κυρίαρχη.

κατανοούσε πως και τη μορφή της πολιτικής πολέμου θέσεων στη χώρα του δεν την καθόριζαν αποκλειστικά οι εσωτερικές συνθήκες αλλά σε συνάρτηση με τις διεθνείς. Ρωσίας (κείμενο το οποίο ο Γκράμσι αναμφισβήτητα διάβασε στη Μόσχα το 1923. θα είναι όμως πιο δύσκολο εδώ να συνεχιστεί η επανάσταση απ' ό. Κ. ήταν σαν να σηκώνεις ένα πούπουλο. τις παίρνει υπόψη του για τη χάραξη της ίδιας της πορείας της επανάστασης στη Ρωσία. Σε μια τέτοια χώρα ήταν εύκολο να αρχίσεις την επανάσταση. έχοντας αφομοιώσει τη διδασκαλία του Λένιν για τη διαλεκτική σύνδεση στην πολιτική της εθνικής διάστασης με τη διεθνή. Στην εισήγησή του το Μάρτη του 1918 στο 7ο συνέδριο του Κ. θα ήταν λαθεμένο και ανόητο». Να αρχίσει όμως κανείς χωρίς προετοιμασία την επανάσταση σε μια χώρα.τι θα είναι εκεί». 73 . (58) Τις αναλύσεις αυτές ο Λένιν δεν τις κάνει ακαδημαϊκά. όπως άρχισε η επανάσταση στη Ρωσία -στη χώρα του Νικολάου και του Ρασπούτιν. γιατί μόλις τότε δημοσιεύτηκε) ο Λένιν παρατηρεί πως «για τον καθένα που μελετά τις οικονομικές προϋποθέσεις της σοσιαλιστικής Επανάστασης στην Ευρώπη. δεν μπορεί παρά να είναι ξεκάθαρο ότι είναι ασύγκριτα πιο εύκολο να αρχίσει σε μας. Και πιο κάτω προχωρεί πιο αναλυτικά «πρέπει να ξέρουμε να παίρνουμε υπόψη μας ότι η παγκόσμια σοσιαλιστική επανάσταση στις προηγμένες χώρες δεν μπορεί να αρχίσει τόσο εύκολα.'Αλλωστε εκείνος που πρώτος υπογράμμιζε τις διαφορετικές συνθήκες ανάμεσα στην τσαρική Ρωσία και τη Δυτική Ευρώπη ήταν ο ίδιο ο Λένιν. Η Εισήγηση άλλωστε αναφέρεται στους λόγους που επέβαλαν την υπογραφή της συνθήκης του Μπρεστ με τους γερμανούς. όπου έχει αναπτυχθεί ο καπιταλισμός κι' έχει δώσει το δημοκρατικό πολιτισμό και τη δημοκρατική οργάνωση και στον τελευταίο άνθρωπο. Ο Γκράμσι. όπου μετά μια τεράστια μερίδα του πληθυσμού δεν ενδιαφερόταν καθόλου ποιοι λαοί ζουν στις ακρινές περιοχές και τι γίνεται εκεί.

Είναι όμως λιγότερο γνωστή μια σημείωση των Τετραδίων του. «αιτία ήττας». Συνεπώς κάθε «γεωγραφικός» διαχωρισμός 74 . Εδώ λοιπόν θα χαρακτηρίσει την πολιτική του Τρότσκυ. Εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι πως η κριτική του τώρα αφορά τις θέσεις του Τρότσκυ για τις εσωτερικές εξελίξεις στη Σοβιετική Ένωση. ενδυνάμωση των ηγεμονικών θέσεων της κυρίαρχης ομάδας κλπ. Όλα αυτά δείχνουν ότι έχουμε μπει σε μια κορυφαία φάση της ιστορικο-πολιτικής κατάστασης. Είναι γνωστό πως τους προβληματισμούς για τον πόλεμο θέσεων την αναπτύσσει σε συνδυασμό με την Κριτική του στη θεωρία του Τρότσκυ για τη διαρκή επανάσταση. που τη συνδέει με τον πόλεμο ελιγμών (59). διοικητικοί κλπ. (60) Να θυμίσω ακόμη πως ο Γκράμσι στις ίδιες τις σημειώσεις για το Μακιαβέλι χαρακτηρίζει την παθητική αντίσταση του Γκάντι πόλεμο θέσεων (61). που να επιτίθεται πιο ανοιχτά εναντίον των αντιπολιτευομένων και να οργανώνει διαρκώς την «αδϋναμία» εσωτερικής αποδιάρθρωσης: έλεγχοι κάθε είδους. Μιλώντας λοιπόν για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού εκεί θα πει: «ο πόλεμος θέσεων απαιτεί τεράστιες θυσίες σ' απέραντες μάζες πληθυσμού· γι' αυτό είναι αναγκαία μια πρωτάκουστη συγκέντρωση της ηγεμονίας και συνεπώς μια μορφή κυβέρνησης πιο «επεμβατικής». μιας και κερδηθεί. είναι αποφασιστικός οριστικά». που δεν συμπεριλήφθηκε στην έκδοση Τολιάτι και δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά.Όμως εκείνο που προκύπτει κατά τρόπο αναμφισβήτητο από μια συνολική κι όχι αποσπασματική ανάγνωση των Τετραδίων είναι πως ο Γκράμσι δεν θεωρούσε πόλεμο θέσεων μονάχα την πολιτική που καλούνταν να εφαρμόσουν οι κομμουνιστές στη Δύση στις νέες συνθήκες αλλά και εκείνη που εφαρμόζαν οι κομμουνιστές στη Σοβιετική Ένωση με το πέρασμα από τον πολεμικό κομμουνισμό στη Νέα Οικονομική Πολεμική και την οικοδόμηση του σοσιαλισμού σε συνθήκες καπιταλιστικής περικύκλωσης. πολιτικοί. γιατί στην πολιτική ο «πόλεμος θέσεων».. αν εφαρμοζόταν στην τωρινή περίοδο.

Αν σε μια συγκεκριμένη ιστορική φάση έχει αντικειμενικά επιβληθεί μια μορφή πολέμου (γιατί κανένας. Είναι χαρακτηριστικό πως την περίοδο από το 1789 ως το 1815 της Ευρωπαϊκής Ιστορίας τη χαρακτηρίζει πόλεμο ελιγμών και πόλεμο θέσεων την περίοδο από το 1815 ως το 1870 και στη σύγχρονη εποχή αντίστοιχα πόλεμο ελιγμών την περίοδο από το Μάρτη 1917 ως το Μάρτη 1921 και την επόμενη πόλεμο θέσεων (63). κατά την αντίληψη του Γκράμσι. 75 . Η εναλλαγή τους δεν είναι κάτι που χαρακτηρίζει μοναχά τη σύγχρονη εποχή αλλά και παλιότερες. δεν συμπεριλαμβάνει δηλαδή τη γαλλική επανάσταση και τους ναπολεόντιους πολέμους και η δεύτερη από το 1871. Γι' αυτό η σύνδεση στην οποία αναφερθήκαμε παραπάνω του πολέμου θέσεων με τη βιομηχανική ανάπτυξη πρέπει να πούμε ότι αφορά τη σύγχρονη εκδοχή του πολέμου θέσεων. τις Ιστορίες αυτές αποσπασματικές (64). δεν μπορεί να διαλέξει τη μορφή του πολέμου που θα ήθελε) αυτό δεν σημαίνει ότι η άλλη μορφή έχει εξαλειφθεί (62). Ο ίδιος υποστηρίζει πως μια σωστή. Στη σκέψη του ο πόλεμος θέσεων κι' ο πόλεμος ελιγμών είναι δύο διαφορετικές πολιτικο-ιστορικές φάσεις που εναλλάσονται αλλά και συνδέονται άμεσα μεταξύ τους κατά τρόπο διαλεκτικό.όχι μόνο είναι αβάσιμος αλλά καταντά και παράλογος. όπως λέει ο ίδιος. ολοκληρωμένη και επιστημονική αντίληψη της Ιστορίας πρέπει να περιλαμβάνει και τις δυο φάσεις γιατί η μια επηρεάζει την άλλη. τα γεγονότα των αγώνων (Risorgimento) που οδήγησαν στη δημιουργία του ιταλικού Κράτους. Η κριτική του στην ιστοριογραφία του Κρότσε και συγκεκριμένα για τα έργα του Ιστορία της Ευρώπης του 19ου αιώνα και Ιστορία της Ιταλίας από το 1871 ως το 1915 βασίζεται στο γεγονός ότι η πρώτη αρχίζει από το 1815. χωρίς δηλ. Αυτή η παράλειψη των αντίστοιχων φάσεων του πολέμου ελιγμών καθιστά.

Την έννοια της παθητικής επανάστασης ο Γκράμσι την ταυτίζει μ' εκείνη της επανάστασης-παλινόρθωσης. που χαρακτηρίζονται από την έλλειψη άμεσης παρουσίας της «λαϊκής ενωτικής πρωτοβουλίας» καθώς κι' εκείνα των οποίων τη διαμόρφωση καθόρισαν οι κυρίαρχες τάξεις αντιδρώντας σε κάποιες ανατρεπτικές εκδηλώσεις των λαϊκών μαζών. οι οποίες όμως ήταν στοιχειώδης. στη διαμόρφωση μιας «εθνικής ηθικής μεγαλύτερης δραστηριότητας και λαϊκής επαναστατικής πρωτοβουλίας». σποραδικές και ανοργάνωτες. βρίσκεται η παθητική επανάσταση. του έδωσαν άλλο περιεχόμενο μετατρέποντάς τον σε θετική αντίληψη. Αργότερα όμως οι ιταλοί μετριοπαθείς φιλελεύθεροι ιστορικοί των μέσων του περασμένου αιώνα. ο οποίος τον χρησιμοποίησε στο έργο του Ιστορικό δοκίμιο για την επανάσταση της Νάπολης. με όλα όσα είπαμε μόλις πριν. Και οι δυο όροι θέλουν να περιγράψουν τα ιστορικά γεγονότα. που χρησιμοποιούσε ο γάλλος ιστορικός Εντγκάρ Κινέ (Quinet). την παράδοση των οποίων συνέχισε ο Κρότσε. Το ερμηνευτικό κλειδί στην κατανόηση τέτοιων ιστορικών γεγονότων ο Γκράμσι το βρίσκει και πάλι στη διατύπωση του Μαρξ στην Εισαγωγή της Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας πως «ένα κοινωνικό συγκρότημα ποτέ δεν εξαφανίζεται προτού αναπτυχθούν όλες οι παραγωγικές δυνάμεις που μπορεί να χωρέσει. Ο Κουόκο αναφέρεται στα επαναστατικά γεγονότα του 1799 και χρησιμοποιεί τον όρο κριτικά θέλοντας να παρακινήσει. Το αποτέλεσμα ήταν οι κυρίαρχες τάξεις να κατορθώσουν να επιβάλουν κάποια μορφή «παλινόρθωσης» αποδεχόμενες όμως κάποια από τα λαϊκά αιτήματα (65). και ποτέ δεν παίρνουνε τη θέση του καινούριες και ανώτερες παραγωγικές σχέσεις προτού οι υλικοί όροι γι' αυτές τις 76 .ζ) Παθητική επανάσταση Σε άμεση σχέση. Τον όρο ο Γχράμσι τον πήρε από τον ιταλό ιστορικό. Βιτσέντζο Κουόκο. όπως σημειώνει ο Γκράμσι.

«κάθε μέρος της διαλεκτικής αντίθεσης πρέπει να επιδιώκει να είναι το παν αυτό το ίδιο και να ρίχνει στον αγώνα όλα του τα πολιτικά και ηθικά μέσα.. η ηττοπάθεια. Είναι όμως γνωστή η παρερμηνεία που έχει γίνει από τους κατά καιρούς ρεφορμιστές και αναθεωρητές αυτής ακριβώς της διατύπωσης του Μαρξ.. Στον Προυντόν αντίθετα η θέση πρέπει να αναπτύξει όλο τον εαυτό της «μέχρι το σημείο να πετύχει την ενσωμάτωση ενός μέ77 . Η διάκριση είναι βασική γιατί έτσι καταπολεμιέται η μοιρολατρία. με την παθητική επανάσταση και τη διαλεκτική κατανόηση της ίδιας αλλά και της σχέσης πολέμου θέσεων και πολέμου ελιγμών. Στο Μαρξ είναι πραγματικά ερμηνευτικό κριτήριο. Ακριβώς εδώ. σε συνάρτηση δηλ. Στο Μαρξ. μετριοπαθούς φιλελεύθερου προσανατολισμού και στο ρεφορμισμό του Κρότσε γινόταν πολιτικό πρόγραμμα. Έτσι εξασφαλίζεται μια όχι σχηματική και σεχταριστική αλλά διαλεκτική κατανοήση των ιστορικών γεγονότων (66). Γι' αυτό ο Γκράμσι υπογραμμίζει πως είναι άλλο πράγμα να αντιλαμβάνεσαι αυτή τη διατύπωση σαν ερμηνευτικό κριτήριο της Ιστορίας και άλλο να τα μετατρέπεις σε πολιτικό πρόγραμμα. σύμφωνα με τη διατύπωση του Γκράμσι. στους ιταλούς ιστορικούς του περασμένου αιώνα. ο Γκράμσι θέτει ένα θεμελιακό φιλοσοφικό πρόβλημα: Πώς πρέπει να αντιλαμβανόμαστε τη διαλεκτική στα ιστορικά γεγονότα. Έτσι αποτρέπονται οι κίνδυνοι που περικλείνει μια εσφαλμένη κατανόηση και ερμηνεία αυτών των διατυπώσεων και των όρων και διασώζεται η σωστή ιστορική και πολιτική χρησιμότητά τους. ο «πολιτικός μορφινισμός που αναδύεται από τον Κρότσε και τον ιστορισμό του». η αδιαφορία.σχέσεις να ωριμάσουνε μέσα στους κόλπους της ίδιας της παλιάς κοινωνίας». μόνον έτσι μπορεί να υπάρξει πραγματικό ξεπέρασμα». Στην ιστορική κίνηση δυο τρόποι κατανόησης της διαλεκτικής υπάρχουν: ο επιστημονικός και επαναστατικός του Μαρξ κι ο αντιεπιστημονικός και ρεφορμιστικός του Προυντόν.

Στην πραγματικότητα το φαινόμενο δεν είναι μόνο ιταλικό έχει δε ένα γενικότερο ενδιαφέρον καθώς αποτελεί ένα σημαντικό στοιχείο της παθητικής επανάστασης. (68) Σ' ό. 'Οταν όμως τα πράγματα σε μια δεδομένη στιγμή ξανατεθούν με όρους κοινωνικούς και ταξικούς τότε έχουμε την «επιστροφή» ορισμένων στην πραγματική τους τάξη. μ' όλες τις παραπάνω διευκρινήσεις ο Γκράμσι ερμηνεύει τη δημιουργία των συγχρόνων ηπειρωτικών ευρωπαϊκών Κρατών σαν εθνική αντίδραση και ξεπέρασμα τις γαλλικής Επανάστασης και ειδικότερα τη διαμόρφωση του ιταλικού Κράτους κάτω από την ηγεμονία του Πεδεμοντίου και του γερμανικού με την ηγεμονία της Πρωσίας. Στις ρίζες αυτού του φαινομένου βρίσκεται για το Γκράμσι η αδυναμία της αστικής τάξης ορισμένων χωρών να διαπαιδαγωγήσει τη νεολαία της.τι αφορά ειδικότερα την Ιταλία. στέκεται σ' ένα φαινόμενο που η ιταλική ιστορική και πολιτική φιλολογία έχει καταγράψει με τον όρο «μεταμορφισμός» (trasformismo). Κάθε 78 . χωρίς δηλ. πολιτικών ομάδων ή και ολόκληρων κομμάτων από θέσεις προοδευτικές ή και επαναστατικές σε θέσεις συντηρητικές και μετριοπαθείς. ορισμένα στρώματα της οποίας σε μια φάση περνά σε προοδευτικά κόμματα. Αλλά σε μια άλλη κρίσιμη φάση ένα μέρος τους ξαναγυρνά στην τάξη τους. μια εθνική. Ο μεταμορφισμός περιγράφει τη μετατόπιση προσώπων.ρους της ίδιας της αντίθεσης» για να μην αφεθεί δηλαδή να ξεπεραστεί η ίδια μέσα στη διαλεκτική αντίθεση. Η ένταξη σε προοδευτικά κόμματα μιας μερίδας της νεολαίας της αστικής τάξης είναι αποτέλεσμα της αντιπαράθεσης πολιτισμού και ιδεολογίας από τη μια και ταξικής δύναμης από την άλλη. (67) Με τη φόρμουλα της παθητικής επανάστασης. επανάσταση γιακωβίνικου ριζοσπαστικού τύπου. Στην ουσία αυτή η «επιστροφή» είναι αποτέλεσμα μιας «αντίθεσης σε κάθε παρέμβαση των λαϊκών μαζών στην κρατική ζωή» (69).(70) Όλα όμως αυτά αποτελούν μονάχα το γενικό πλαίσιο.

η) Γραφειοκρατία Οι Μαρξ. ειδικές συνθήκες της. σχετικά βολικές. ίσα (σα η μικροαστική τάξη είναι εκείνη που τραβιέται προς το μέρος της μεγαλοαστικής τάξης και σε σημαντικό βαθμό υποτάσσεται σ' αυτήν μέσω αυτού του μηχανισμού. των εμπόρων κ. Η ιδιαίτερη σημασία της έρευνας του συνίσταται στο ότι γράφει σε μια περίοδο οργανικής κρίσης του Κράτους. που τοποθετούν τους κατόχους τους πάνω από το λαό». Ο Λένιν έγραφε στο Κράτος και Επανάσταση: «Ιδιαίτερα. Για τον ίδιο ένα από τα αίτια της κρίσης αυτής βρίσκεται στο γεγονός ότι πλατιές μικροαστικές μάζες περνούν ξαφνικά από την πολιτική παθητικότητα σε μια ορισμένη δραστηριότητα και προβάλουν διεκδικήσεις που στις αποδιοργανωτικές συνέπειες που έχουν για την αστική κοινωνία αποτελούν επανάσταση (72). των μικροεπαγγελματιών. Ένγκελς και Λένιν χαρακτήριζαν την υπαλληλία και το μόνιμο στρατό ως τους δυο πιο βασικούς θεσμούς κάθε Κρατικού μηχανισμού και περιέγραψαν τα ποικίλα νήματα που τους συνδέουν με τις κυρίαρχες τάξεις. ήσυχες και τιμητικές θεσούλες. που προσφέρει στ' ανώτερα στρώματα της αγροτιάς. Είχαν μάλιστα εντοπίσει τη μικροαστική τάξη σαν την πηγή από την οποία επανδρώνονταν οι θεσμοί αυτοί. Ταυτόχρονα έβλεπαν στον κρατικό μηχανισμό τον κύριο χώρο μέσα από τον οποίο η αστική τάξη επέβαλε την ηγεμονία της στη μικροαστική. συνεπώς αντιμετωπίζει το πρόβλημα απ' αυτή τη σκοπιά. Τέλος ο Γκράμσι θεωρούσε αντιπροσωπευτική περίπτωση πολέμου θέσεων και παθητικής επανάστασης στην εποχή του το φασισμό.συγκεκριμένη περίπτωση «μεταμορφισμού» πρέπει να μελετάται στις συγκεκριμένες. Γι' αυτό όμως θα μιλήσουμε πιο κάτω. (71) Ο Γκράμσι με βάση τις θέσεις των κλασικών εμβαθύνει παρά πέρα στο πρόβλημα. Στην περίπτωση στην οποία αναφέρεται ο Γκράμσι τις κοινωνικές και πολιτικές αυτές ανακατατάξεις έχει προκαλέσει ο Α' 79 .ά.

που επανδρώνουν τη γραφειοκρατία.. Οι ιδιομορφίες αυτής της διάταξης έχουν μεγάλη σημασία για την κοινωνική και πολιτική ζωή της συγκεκριμένης χώρας. Κάθε κοινωνία έχει μια δική της διάταξη της γραφειοκρατίας. που περιλαμβάνει όλους εκείνους που δεν απασχολούνται στην παραγωγή υλικών αγαθών αλλά στην παροχή υπηρεσιών. Είναι ενδιαφέρουσες από τη σκοπιά αυτή οι συγκρίσεις που ο ίδιος κάνει ανάμεσα στη γαλλική και την ιταλική γραφειοκρατία. Ο ίδιος κάνει στα Τετράδια μια διαστολή της γραφεικοκρατίας βλέποντάς την σ' αυτήν την περίπτωση όχι μόνο από τη σκοπιά του κρατικού μηχανισμού αλλά από μια ευρύτερη οικονομικο-κοινωνική σκοπιά. όπως έχει διαμορφωθεί ιστορικά. Ο Γκράμσι δεν θα χάσει ποτέ από την οπτική του αυτή την κοινωνική διάσταση της γραφειοκρατίας. Δεν θα δει ποτέ σ' αυτήν μονάχα τα καθαρά τεχνικά χαρακτηριστικά της. Στη Γαλλία η γραφειοκρατία αντιπροσώπευε και εξέφραζε την εθνική ενότητα. Όσο πιο εκτεταμένος είναι. Το εμπόριο και η διανομή περιλαμβάνονται φυσικά σ' αυτό το χώρο. προσθέτει. Δεδομένου λοιπόν ότι αυτές οι μικροαστικές κοινωνικές δυνάμεις είναι εκείνες . όπως τον αποκαλεί.Παγκόσμιος Πόλεμος. οι ανακατατάξεις στον κοινωνικό χώρο έχουν σοβαρές επιπτώσεις το ίδιο το εσωτερικό του κρατικού μηχανισμού. Μιλώντας για την επίδραση του στρατιωτικού στοιχείου στην κρατική ζωή θα πει ότι αυτή «δεν σημαίνει μόνο επίδραση και βαρύτητα του τεχνικού στρατιωτικού στοιχείου αλλά επίδραση και βαρύτητα του κοινωνικού στρώματος όπου. Στην Ιταλία καθώς ένα τέτοιο 80 . ο ρόλος των υπηρεσιών τόσο πιο κακά οργανωμένη είναι μια κοινωνία. την οποία είχε προκαλέσει ένα εθνικό κίνημα.. Έτσι όσο κι αν αυτή η γραφειοκρατία βρίσκεται έξω από τα πλαίσια του κρατικού μηχανισμού οι πραγματικές της διαστάσεις δεν είναι αδιάφορες για το Κράτος (74). Την επεκτείνει και στο χώρο της «κοινωνικής παθητικότητας». έχει ιδιαίτερα την προέλευσή του» (73).

Το αποτέλεσμα είναι η αδυναμία να λυθούν τα προβλήματα κατά τρόπο οργανικό και με μια συνεπή κατεύθυνση. αλλά χωρίς συνεχόμενους δεσμούς με την «κοινή γνώμη» δηλαδή με την εθνική ζωή» (76). συνθέτουν στη σκέψη του μια ενιαία προβληματική που καταλήγει σε μια πληρέστερη κατανόηση του Κράτους.δεν μπορεί να μην είναι ιδιαίτερα «μοναρχική» με την έννοια της εξάρτησης από την κορυφή της Πολιτείας. το χειρότερο απ' όλα. χωρίς σ' αυτούς τους θεωρητικούς να αντιστοιχεί μια ανάλογη ομάδα τεχνικών της πολιτικής που να ξέρουν να βάζουν τα ζητήματα με όρους που να επιτρέπουν την «πραγματοποίηση». ανθρώπων αναμφισβήτητα άξιων και ικανών από πλευράς τεχνικο-επαγγελματικής γραφειοκρατικής. η γραφειοκρατία είχε αντίθετα αρχικό σκοπό να παρεμποδίσει ουσιαστικά την εθνική ενότητα (75). Είναι όμως πιο διεισδυτική και πιο γενικού ενδιαφέροντος μια παρατήρηση του για τη γραφειοκρατικοποίηση και θεωρητικοποίηση της πολιτικής ζωής στην Ιταλία. «Το πιο βασικό χαρακτηριστικό της ιταλικής πολιτικής κατάστασης -θα πει. Όλες αυτές οι περιπτώσεις. ώστε να ισορροπούνται οι αντιθέσεις της εθνικής ζωής. Αναζητούνται πάντα λύσεις συμβιβαστικές. όπως τις αναλύει ο Γκράμσι. γιατί την πνευματική και πολιτική ιεραρχία ανακαθιστά η γραφειοκρατική ιεραρχία (77). Γι' αυτό και η εξαφάνιση αυτού του ενδιάμεσου απο81 . Η γραφειοκρατία τότε αποξενώνεται από τη χώρα και μέσω των διοικητικών θέσεων γίνεται πραγματικό πολιτικό κόμμα. Στην προβληματική αυτή η γραφειοκρατία αποτελεί τον κύριο δεσμό ανάμεσα στο Κράτος και την κοινωνία όχι όμως τον αποκλειστικό.κίνημα έλειψε.είναι ότι η εθνική πολιτική είναι «θεωρητικοποιημένη» σε τόσο αφηρημένες μορφές από τους λόγιους. Μια άλλη πλευρά είναι εκείνη του ρόλου της γραφειοκρατίας σε περίπτωση δικτατορίας (στρατιωτικής ή πολιτικής). Οι πραγματικές υποθέσεις βρίσκονται στα χέρια ειδικευμένων υπαλλήλων. Αυτή η γραφειοκρατία -προσθέτει ο Γκράμσι.

Παρά την παρουσία όμως των κενών αυτών οι αναλύσεις του αποτελούν σοβαρή συμβολή στην πολιτική επιστήμη. Έχοντας ο ίδιος βιώσει άμεσα και κατά τρόπο δραματικό την κρίση του φιλελεύθερου Κράτους και την επιβολή του φασισμού ήταν φυσικό να δώσει ιδιαίτερη βαρύτητα στο θέμα αυτό. σαν κρίση της δημοκρατίας γενικά και αφηρημένα. χωρίς όμως και να την παραγνωρίζει. Αναζητά τα βαθύτερα αίτια που προκάλεσαν την κρίση του αστικού Κράτους και το οδήγησαν σε ορισμένες περιπτώσεις. όπως στην Ιταλία. Δεν στέκεται στη νομικοτυπική πλευρά του θέματος. Παράλληλα και σε σύνδεση με τα παραπάνω μελέτησε το φαινόμενο του Καισαρισμού. από τη μια μορφή (τη φιλελεύθερη) σε μιαν άλλη (το φασισμό). Άλλωστε ο ίδιος δεν ταύτιζε ποτέ το φιλελεύθερο αστικό Κράτος με τη δημοκρατία ούτε το αστικό κοινοβούλιο με τους αντιπροσωπευτικούς θεσμούς. Η περίοδος του φιλελεύθερου αστικού κράτους άρχισε με τη Γαλλική Επανάσταση και το γιακωβινισμό.τελεί μια από τις βασικές προϋποθέσεις για την απορόφηση του Κράτους από την Κοινωνία. Την κρίση του φιλελεύθερου Κράτους και την άνοδο του φασισμού ο Γκράμσι δεν την αντιμετωπίζει. Η κρίση του αρχίζει 82 . όπως συνηθίζει μια φιλολογία φιλελεύθερου ουσιαστικά προσανατολισμού. το φιλελεύθερο Κράτος δεν θα μπορούσε να συνεχίσει να υπάρχει στην παλιά κλασική μορφή του. θ) Τυπολογία τον αστιχού Κράτους 1] Το φιλελεύθερο Κράτος Ο Γκράμσι στάθηκε με ιδιαίτερη προσοχή στην ιστορική πορεία διαμόρφωσης του σύγχρονου Κράτους και στις διάφορες μορφές με τις οποίες παρουσιάστηκε το αστικό Κράτος ως την εποχή του. Διέβλεπε ακόμη πως κι' εκεί όπου δεν θα επιβάλονταν ο φασισμός. Οι σχετικές αναλύσεις του παρουσιάζουν ταυτόχρονα μεγάλη πρωτοτυπία αλλά και κάποια κενά.

Ο γαλλικός υλισμός του 18ου αιώνα είναι εκείνος που θεμελίωσε την ισότητα των ανθρώπων. 83 . Ακόμη και στην ίδια τη Γαλλία. Τη μια την αποτελεί η επανάσταση. Το έκανε όμως με την «αναγωγή του ανθρώπου σε κατηγορία της φυσικής ιστορίας. παρόλο που οι επαναστατικές εξελίξεις από το 1789 και μετέπειτα υπήρξαν τόσο σημαντικές ώστε να επηρεάσουν βαθιά την κοινωνική και πολιτική κατάσταση της χώρας κι εκεί ακόμη έχουμε την Παλινόρθωση. που παρεμβάλεται ανάμεσα στην Επανάσταση και τη διαμόρφωση του φιλελεύθερου Κράτους επηρεάζοντάς την. την ίδια τη φιλοσοφική τους ολοκλήρωση τη βρίσκει στην κλασική γερμανική φιλοσοφία όπου και θεωρητικά εκφράζεται αυτός ο συνδυασμός της Επανάστασης με την Παλινόρθωση (81). τη νομικοσυνταγματική έκφραση των οποίων αποτελεί ο κοινοβουλευτισμός έδωσαν ζωή στο φιλελεύθερο Κράτος.στην περίοδο του ιμπεριαλισμού και αποκορυφώνεται με τον ιμπεριαλιστικό πόλεμο και τις μεταπολεμικές εξελίξεις (78). Αν η Γαλλική Επανάσταση και ο γιακωβινισμός. Σ' αυτές το παλιό καθεστώς δεν ανατράπηκε αλλά διαβρώθηκε και μεταμορφώθηκε (79). Αν όμως αυτές είναι οι θεωρητικές ρίζες της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Τη συνδέει και με τις αντίστοιχες εξελίξεις στο θεωρητικό επίπεδο. Στις υπόλοιπες ηπειρωτικές ευρωπαϊκές χώρες η επιβολή του αστικού καθεστώτος δεν ήταν αποτέλεσμα επαναστατικών εξελίξεων και εσωτερικών κοινωνικών διεργασιών. άτομο ενός βιολογικού είδους που διακρίνεται όχι από τα κοινωνικά και ιστορικά χαρακτηριστικά του αλλά από τα φυσικά του χαρακτηριστικά» (80). όπως είχε γίνει στη Γαλλία. Στην πραγματικότητα σ' αυτό συναντιώνται δυο αντίθετες τάσεις. Την άλλη η παλινόρθωση. δεν υπήρξαν και το μοναδικό στοιχείο που διαμόρφωσε την υπόστασή του. αλλά επιβλήθηκε με τις λόγχες του Ναπολέοντα. στο πεδίο της φιλοσοφίας. Όλη αυτή την πορεία ο Γκράμσι δεν την βλέπει μονάχα στην εξέλιξη των ιστορικών γεγονότων.

Στην πολιτική όμως δημοκρατία αυτό το πρόβλημα μπαίνει μονάχα θεωρητικά κι αφηρημένα. Η πολιτική δημοκρατία. Προς αυτή την κα84 . δεν είναι επίσης για τον ίδιο μια απόλυτη και γενική αρχή δημοκρατικότητας. σημειώνει ακόμη ο ίδιος. Στο φιλελεύθερο Κράτος υπάρχει πάντα ένας συνδυασμός του εξαναγκασμού και της συναίνεσης. Ο Γκράμσι στη γραφειοκρατία και την τάση της να γίνεται κάστα βλέπει τα όρια και την αδυναμία του φιλελεύθερου Κράτους.Το σύστημα της διάκρισης των εξουσιών. Ό μως η κρίση του φιλελεύθερου Κράτους δείχνει πως οι δυνατότητας της συναίνεσης περιορίζονται κι έτσι ο εξαναγκασμός όλο και αυξάνει. Στην πράξη μπορεί να τεθεί μόνο με την κατάργηση του Κράτους. συνεπώς και της ίδιας της δημοκρατίας (83). τέτοιος μάλιστα ώστε να θέλει να εμφανίζει ακόμη και τον εξαναγκασμό σαν κάτι που ασκείται χάρη στη συναίνεση της πλειοψηφίας τα/ν πολιτών. με το οποίο συνδέεται στενά ο φιλελευθερισμός. έχει την τάση να θέτει τη δυνατότητα κάθε πολίτη να γίνει κυβερνήτης σαν ξεπέρασμα της διάκρισης κυβερνώντων και κυβερνωμένων. Στη σκέψη του Γκράμσι οι ρίζες της κρίσης του φιλελεύθερου Κράτους βρίσκονται στην ανάπτυξη της οργάνωσης του συνδικαλιστικού κινήματος της εργατικής τάξης και στην ανάπτυξη της οργάνωσης των πολιτικών κομμάτων χωρίς τα οποία οι μάζες δεν μπορούν να υπάρξουν πολιτικά (84). Σε τελευταία λοιπόν ανάλυση η διάκριση των εξουσιών είναι μια ασταθής ισορροπία ανάμεσα στο πολιτικό προσωπικό που εκλέγεται από τη λαϊκή ψήφο κι εκείνο που αναδεικνύεται μέσα από τη γραφειοκρατική ιεραρχία (82). Την ασταθή ισορροπία διαμόρφωνε το γεγονός ότι η γραφειοκρατία ήταν ακόμη πολύ δεμένη με τις παλιές κυρίαρχες τάξεις. αφού οι πρώτοι έχουν τη συναίνεση των δεύτερων. με μια ορισμένη ασταθή ισορροπία των τάξεων. Είναι αποτέλεσμα της πάλης ανάμεσα στην ιδιωτική κοινωνία και την πολιτική κοινωνία μιας ορισμένης ιστορικής περιόδου.

Η μικροαστική τάξη των πόλεων. για να υπερασπιστούν την αγία ρωμαϊκή αυτοκρατορία του καπιταλισμού. Στα Τετράδια όμως θα ολοκληρώσει την προβληματική αυτή. Ο ίδιος επανειλημμένα στα κείμενά του θα μιλήσει για την αριθμητική και πολιτική σημασία της μικροαστικής τάξης σημασία που βρίσκεται σε αντίθεση με την απώλεια της συμβολής της στην παραγωγή στη φάση του μονοπωλιακού καπιταλισμού.τείιθυνση είχε αρχίσει να προσανατολίζεται ήδη από το 1921. Οι παραδοσιακές πολιτικές δυνάμεις κυβερνούν τώρα μονάχα πολιτικά. 2] Το φασιστικό Κράτος Στην Ιταλία ειδικά η κρίση του κοινοβουλευτισμού. δεν μπορούν πια να κυβερνήσουν και οικονομικά. δεν θέλουν πια να κινούνται παθητικά. την κρίση των μικροαστικών τάξεων. Η αγία ρωμαϊκή αυτοκρατορία διαλύεται: ο θρόνος του Καίσαρα διεκδικείται από τους εκατόνταρχους». Η φυσική πορεία 85 . Η διαδικασία αυτή αποκορυφώθηκε με τον πόλεμο και τις μεταπολεμικές εξελίξεις. θα παρατηρήσει σ' ένα κείμενό του του 1921 (85). από την τελευταία δεκαετία του περασμένου αιώνα «χάνει κάθε σημασία και απογυμνώνεται από κάθε ζωτικό ρόλο στο πεδίο της παραγωγής με την ανάπτυξη της μεγάλης βιομηχανίας και του χρηματικού κεφαλαίου: γίνεται καθαρά τάξη πολιτική». η οποία συνδέεται άμεσα με την κρίση του Κράτους. κατά το Γκράμσι. «κουράστηκαν να διασχίζουν τους δρόμους της οικουμένης για μια μπουκιά ψωμί. θέλουν να δημιουργήσουν ένα δικό τους σπίτι. Σ' αυτό το ιστορικό φόντο της κρίσης του φιλελεύθερου Κράτους ο Γκράμσι προσθέτει μια ακόμη. όπως γράφει σ' ένα άρθρο του τον Ιούλιο του 1921. Οι μάζες. η κρίση της εξουσίας άρχισε. πράγμα που οδηγεί την ίδια σε κρίση και συμβάλει αποφασιστικά στην κρίσης εξουσίας. δικιά τους οικογένεια. το 1914. θέλουν να δημιουργήσουν κάτι δικό τους που να εξασφαλίζει τη ζωή και την ελευθερία των παιδιών τους.

Σε μια φάση. Ο δεύτερος ήταν το λαϊκό κίνημα με το οποίο έπρεπε να διατηρήσουν τα κόμματα αυτά την επαφή τους. εκείνες που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στη νέα κοινωνία. που είχε αναπτύξει ήδη ένα δικό του μηχανισμό καταστολής του επαναστατικού κινήματος. την οποία απέκλειαν οι συμβιβασμοί των ρεφορμιστών (88). έγινε μια προσπάθεια στην Ιταλία η κρίση αυτή να λυθεί με τρόπο σοσιαλδημοκρατικό με το σχηματισμό μιας κυβέρνησης των δύο ρεφορμιστικών κομμάτων του Λαϊκού και του Σοσιαλιστικού. Γι' αυτό θα μπορούσε να νικηθεί μονάχα με μια γερή οργάνωση. Μέσα σ' αυτές τις συνθήκες νίκησε ο φασισμός στην Ιταλία. Αναρωτώμενος ο Γκράμσι τι είναι ο φασισμός θα απαντήσει πως «η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει μια ουσία του φασισμού 86 . Συνθήκες «καπιταλιστικής επίθεσης» αλλά και διάλυσης των παραδοσιακών θεσμών. στην Ιταλία «αργούν να αναδειχθούν και να οργανωθούν οι νέες δυνάμεις». Συνθήκες συμβιβασμών. Όμως εδώ. Έτσι όπως ο ίδιος σημειώνει επιδιώκονταν «η προσχώρηση στο Ιταλικό Κράτος βαθιών στρωμάτων των εργαζομένων μαζών των πόλεων και των επαρχιών και η απελευθέρωση μ' αυτό τον τρόπο του Κράτους από την κρίση που το διαπερνά» (87). Ο πρώτος ήταν η αντίσταση των παλιών ολιγαρχικών ηγεσιών που αντιπροσώπευαν πολλά κατεστημένα συμφέροντα.των πραγμάτων θα ήταν μια νέα τάξη πραγμάτων που θα έδινε στις μάζες «την εξουσία να αυτοκυβερνηθούν». γιατί μονάχα αυτό τους έδινε δύναμη. Μια τέτοια λύση έπρεπε να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς με δυο παράγοντες. είχε τις δικές του ένοπλες δυνάμεις που καθημερινά ασκούσαν βία. Υπήρχε όμως κι' ένας άλλος σημαντικός παράγοντας: ο φασισμός. Έτσι η κρίση τραβά σε μάκρος. αδράνειας των ρεφορμιστών και αδυναμιών του επαναστατικού κινήματος. όπως έγινε στη Ρωσία (86). στις αρχές του 1922. Ο Γκράμσι στις συγκεκριμένες ιστορικο-πολιτικές συνθήκες δεν πίστευε στο εφικτό αυτής της λύσης.

που ήταν αντίθετα από εκείνα των λαϊκών μαζών και ήθελε να κυριαρχεί πάνω σ* αυτές με τη βία και την απάτη. βλέπει στο φασισμό εκείνη την παρέμβαση του Κράτους στην οικονομική δομή η οποία μέσω της νομοθεσίας και της καρπορατιβίστικης οργάνωσης επιδιώκει να προωθή87 . ενός Κράτους που διαμορφώθηκε χωρίς αστικοδημοκρατική επανάσταση. Την ουσία του φασισμού την έδωσε στα χρόνια 1922-1923 ένα ορισμένο σύστημα των υπαρχόντων στην ιταλική κοινωνία συσχετισμών δυνάμεων». δεν παίρνει όμως αυτή τη σωστή της διάσταση.μέσα στον ίδιο το φασισμό. Ο φασισμός. Ο φασισμός. όπου το Κράτος αντιπροσώπευε. από ορισμένες απόψεις. αντλούσε βαθιά από τις ιστορικές συνθήκες της Ιταλίας. αντιστοιχεί στις σύγχρονες συνθήκες στους παλιούς μετριοπαθείς φιλελεύθερους του περασμένου αιώνα (92). Ένα βασικό πάντως χαρακτηριστικό του ιταλικού φασισμού ήταν ότι κατόρθωσε να δημιουργήσει μια μαζική οργάνωση της μικροαστικής τάξης (89). παρατηρούσε ο Γκράμσι. Μια απ' αυτές είναι εκείνη της οικονομικής λειτουργίας του. όπως ότι αυτός αντιπροσώπευε τα συμφέροντα των πιο ιμπεριαλιστικών κύκλων του χρηματιστικού κεφαλαίου (90). όπου οι δημοκρατικοί θεσμοί ήταν πάντα αδύνατοι. πάντα ανοιχτά τα συμφέροντα των κυρίαρχων τάξεων. 'Οχι πως αυτή η πλευρά δεν υπάρχει στη σκέψη του. Στα Τετράδια της Φυλακής θα εμβαθύνει πιο πολύ ακόμα στο φαινόμενο του φασισμού ή σωστότερα τώρα του φασιστικού Κράτους. Είναι γεγονός ότι ο Γκράμσι μελέτησε σε βάθος αυτό το μαζικό χαρακτήρα του φασισμού. Πάντως δεν του διέφυγε το γεγονός ότι «ο φασισμός τείνει να δώσει στην ταξική δικτατορία των αστών μια σταθερότητα και μια διάρκεια που προέρχονται από την ανοιχτή μεταμόρφωση του λεγόμενου φιλελεύθερου κράτους μιας εποχής σε όργανο και μορφή αυτής της δικτατορίας» (91). θα πει. Πρόσεξε όμως λιγότερο άλλες πλευρές του φασισμού. Καθώς τώρα οι συνθήκες «κάνουν αδύνατη (τουλάχιστον σ' ολόκληρη την ανάπτυξη και έκτασή της) τη φιλελεύθερη οικονομική πολιτική» (93).

δημιουργηθεί στην Ιταλία.σει λιγότερη ή περισσότερο βαθιές αλλαγές για να ενισχύσει το στοιχείο οικονομικού σχεδιασμού της παραγωγής χωρίς να θίξει ουσιαστικά (παρά μόνο για να ρυθμίσει) την ατομική ή ομαδική ιδιοποίηση του κέρδους (94). της νεότερης εποχής του «πολέμου θέσεων». Στην κατάσταση λοιπόν εκείνη που τη χαρακτήριζε από τη μια η αδυναμία των κυρίαρχων τάξεων να συνεχίσουν να ασκούν την εξουσία με τα παραδοσιακά κόμματα και από την άλλη η αδυναμία του επαναστατικού κινήματος να οδηγήσει τις λαϊκές μάζες στην επανάσταση ανοίγοντας το δρόμο για την εγκαθίδρυση ενός νέου κοινωνικού καθεστώτος. Εκπρόσωπος στην Ιταλία στην πράξη αλλά σ' ολόκληρη την Ευρώπη ιδεολογικά. 3] Ο Καισαρισμός Ο Γκράμσι αντιμετωπίζει το φασισμό και από μιαν άλλη σκοπιά σα μια σύγχρονη περίπτωση Καισαρισμού. Γι' αυτό και ο Γκράμσι στο φασισμό θα δει τον εκπρόσωπο μιας ολόκληρης εποχής. Στην κατεύθυνση αυτού του προβληματισμού οι σημειώσεις για τον «Αμερικανισμό και φορντισμό» αποτελούν την κυριότερη προσφορά του. έχοντας συσπειρώσει γύρω του πλατιές μικροαστικές μάζες και με συνθήματα δημαγωγικά κατά της πλουτοκρατίας και των διευθαρμένων πολιτικών καθώς και με ρητορικές εξάρσεις εθνικής υπερηφάνειας. ο φασισμός προβάλει σα μια τρίτη δύναμη. Για την ακρίβεια βλέπει σ' αυτόν το αποκορύφωμα μιας σειράς κοινοβουλευτικών αρχικά καισαρικών λύσεων με τις οποίες επιδιώχθηκε να ξεπεραστεί η κρίση εξουσίας που είχε. Για τις κυρίαρχες τάξεις ίσως αυτή να ήταν η μοναδική λύση για να ανταγωνιστούν και να μειώσουν το χάσμα με τις πιο αναπτυγμένες βιομηχανικά χώρες. Στην πραγματικότητα ο στόχος του ήταν να καθηλώσει το επαναστατικό κίνημα και να το εκμηδενίσει ενσωματώνοντας την ερ88 .

Εδώ ακριβώς πιστεύω πως έχει σημασία να τονίσουμε την παρατήρηση του Γκράμσι πως ο καισαρισμός δεν είναι ένας κανόνας ιστορικής ερμηνείας αλλά μια διατύπωση πολιτικό-ιδεολογική (95). Αλλά τη διατύπωση αυτή από μια άλλη σκοπιά την κάνει ο ίδιος ο «μελετητής» της συγκεκριμένης κατάστασης. την οποία θα αναπτύξει παραπέρα αποφασιστικά ο Λένιν. Ο καισαρισμός όμως για το Γκράμσι δεν περιορίζεται στην περίπτωση του φασισμού. Και τέτοιος «μελετητής» είναι το ίδιο το εργατικό κίνημα. στα οποία βρίσκει όχι μονάχα μια ιστορικοϋλιστική ανάλυση συγκεκριμένων πολιτικών γεγονότων αλλά και τη διαμόρφωση βασικών αρχών μιας πολιτικής θεωρίας. Η «διαιτησία» μπορεί να έχει χαρακτήρα προοδευτικό ή οπισθοδρομικό.. αλλά ανάμεσα σε δυνάμεις που η αντί89 . Ο καισαρισμός στη σύγχρονη εποχή έχει άλλη διάσταση. Οι απόψεις του γι' αυτόν βασίζονται στα έργα του Μαρξ «Οι ταξικοί αγώνες στη Γαλλία» και «Η 18η Μπρνμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη». Για το Γκράμσι λοιπόν «ο καισαρισμός εκφράζει μια κατάσταση όπου οι αντιμαχόμενες δυνάμεις εξισορροπούνται με τρόπο που η συνέχεια του αγώνα δε μπορεί παρά να καταλήξει στην αμοιβαία καταστροφή». Τώρα «η ισορροπία με καταστροφικές προοπτικές δεν πραγματοποιείται ανάμεσα σε δυνάμεις που σε τελευταία ανάλυση θα μπορούσαν να συγχωνευθούν. Ποιος όμως κάνει αυτή τη διατύπωση. Κατά την άποψή μου την κάνει ο ίδιος ο «Καίσαρας» το άτομο ή η ομάδα που θέλει να εμφανίζεται ακριβώς σαν ισορροπιστής μιας αμφίρροπης κατάστασης.γατική τάξη μέσω του κορπορατιβισμού στο αστικό Κράτος και να διασφαλίσει τη συνέχιση της εξουσίας των κυρίαρχων τάξεων.. ανάλογα με ποιο από τα δύο στοιχεία της ισορροπίας «επανάσταση» και «παλινόρθωση» υπερισχύει (96). που δεν την ερμηνεύει απλώς αλλά θέλει να τη μεταβάλει. Στην κατάσταση αυτή μια προσωπικότητα ή μια ομαδα αναλαμβάνει τη «διαιτησία».

90 .θεσή τους είναι αγιάτρευτη ιστορικά χαι μάλιστα βαθαίνει ειδικά με την άνοδο στην εξουσία των καισαρικών δυνάμεων» (97).

Fascismo. Einaudi. επίσης την ελληνική μετάφραση του πρώτου μόνο μέρους με τίτλο Ιστορικός υλισμός. ο άνθρωπος νοείται ως πολίτης. Α.Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο III 1. Croce. σελ. Août Αλτουσέρ. επίσης Τζιουζέπε Φιόρι. 9. Max. 232. 6. 109 επ. Gramsci. Gramsci. 16. 177. Leonardo Paggi. επίσης Το εβραϊκό ζήτημα.. Gramsci. Einaudi. 7. Ορισμένοι τον αποδίδουν ως κοινωνία των πολιτών. Τομ. Οδυσσέας. 126. Οδυσσέας. Μαρξ. Noberto Bobbio. 77. Max. εκδ. 1972 του περιοδικού Critica marrista.. Τον όρο société civile αποδίδω στα ελληνιχά ως ιδιωτική κοινωνία.. Εισαγωγή. Κ. 15. Γράμματα σελ. Αν. Α. εχδ. Einaundi. Πιστεύω πως αυτό είναι απολύτως λανθασμένο γιατί η société civile στην οποία ο άνθρωπος εννοείται ως ιδιώτης αντιπαρατίθεται ακριβώς στη société politique (πολιτική κοινωνία) όπου μόνο. Paolo Spriano. Βλ.. Γχράμσι . Βλ. Scritti giovalini. Gramsci e la concezione délia società civile στο 91 . II Risorgimento. Max. Α. Παπαζήση. 177.. capitale ßnanziario e capitalismo di Stato στο τεύχος Σεπτ-Οκτ. Για το Μαρξ. εκδ. 11. Storia del Partito Comunista Italiano. 10. I. II materialismο storico e la ßlosoSa di Β. Emilio Sereni. Βλ. Einaudi. σελ. 4. 74. 14. Κριτική της Εγελιανής φιλοσοφίας του Κράτους και του Δικαίου. 3. 31. Max. Max. 12. 13. Max. 2. Editori Riuniti. σελ. Οδυσσέας όπου περιλαμβάνεται και το Συμβολή στην κριτική της χεγκελιανής φιλοσοφίας του Δικαίου. A. Εκδ.. Gramsci e il principe moderno. εκδ. 178. 8. 5. 155.η ζωή ενός επαναστάτη.

662-3 29. 124-5 και 127. New Left Books. QC. QC. Μακ. QC. 45. 764 34. 691 21. 71. QC. 71 41. CPC. I. Διαλεχτά έργα σελ. 121-122 39.. QC. Μακ. θεμέλιο. 218 40. Μακ. εκδ. 17. 59 43. QC. 1253-4 26. QC.. 176. Μαρξ. 70 44. 1053 92 . 662 22. QC. 66 42. Gramsci. QC. 692 27.. και πιο πάνω για την ακραία μορφή πολιτικής κοινωνίας QC 876 31. Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας.. Μακ. 30. QC. QC. 1049-50 33. 1589-90 19. Βλ. QC. QC. 1020. Τομ. QC. 182-3 32.. Μακ. 937. 1249-50 37. QC 1615 38. The antinomies of A. QC. QC. 1235. B. Κ. 1315 35. 763-4 23. όπου τα πρακτικά της διεθνούς συνόδου γκραμσιανών σπουδών του 1967.Gramsci e la cultura contemporanea. QC. Βλ.. QC. 1028 20. σελ. στην εισαγωγή 36.. 181 28. Μακ.I. Ωστόσο η διαπίστωση υπάρχει από τα πρώτα Τετράδια. 2146. 18. και αντίστοιχη παρομοίωση του Μαρξ με το κεφάλι του Ιανού στο Ταξικοί αγώνες στη Γαλλία. 1253-4 24.. Perry Anderson. Μακ. 876 25. Λένιν. Κράτος και επανάσταση. Μακ.

116 62. Palmiro Togliatti.. Λένιν. 1361 69.. 102 93 . M. Μακ. θεμέλιο σελ.. Τολιάτι κ. 126 60.46. 'Απαντα. M.K. 128 67.S. 57. Εκδ.. Μακ. σελ. Ν. 1249 50. 127 56. Μακ.C.. Μακ. 123 και 124 63. QC. Q. Από τους ιδρυτές μαζί με το Γκράμσι. 95 73. QC. 180. Μακ. 123 55. 36 72. Αργότερα τροτσκιστής. Μακ. Τομ. Μακ. QC.. Για το Γκράμσι. Editori Riuniti.. Μακ. QC 1235. 1211. 36 σελ. Formazione del gruppo diligente del partito comunista italiano. QC. 1324-5 66. Λένιν. του I. Τον όρο ιστορικό σύνολο τον χρησιμοποιεί και για την ενότητα βάσης και εποικοδομήματος. Μακ. Οι υπογραμμίσεις δικές μου. 119 54. Μακ.ά..K. α' σελ. σελ. 58. 16 και 73 49. Μακ. 47. 48. 192 65. σεχταριστικής πτέρυγας. QC. 1%.. Σύγχρονης Εποχής σελ. Το ίδιο σελ. 192 52. Εκπρόσωπος της αριστερίστικης. Η έννοια της ηγεμονίας στον Γχράμσι. 396-7 71. 1215. 43 και στο Πολιτική εξουσία χαι κοινωνικές τάξεις. QC. Κράτος και επανάσταση..801-802 61. 962 70. εκδ. 1827. Μακ..S. 10 και 15-16 59. 194 64. Πουλαντζά. Λουτσιάνο Γκρούππι. 132 68. 5η Έκδοση Τ. 69 53. 68 51.

1228 93. Μακ. στο ίδιο σελ. QC. QC.. Socialismo e fascismo. Oevres Choisies. 112 94 . 109 96. Μακ. εκδ. 1280 81. 193 95. 457 89. CPC. 85. 193. 222 86. Μακ. Einaudi. 1227 80. QC. Georges Dimitrov.P. CPC. Gramsci. 223 87. στο ίδιο σελ. Μακ. Qc. 1280 και 1359 82.. Τόμος 2. 108-109 97. 1695-6 76. Qc. A. Qc. 33 90. 88 94. 1705 77.. σελ. 11 92. 1638 79. 751 και 752 83. QC 1004 75. P. Μακ. σελ. 388 78.. QC. 6 91. 500 και 353. στο ίδιο σελ. 9 και επίσης σελ. QC. στο ίδιο σελ.. 1547 84. 453 88. QC. QC.74.

σε συνάρτηση με τις πρακτικές και κοινωνικές σχέσεις ύπαρξης. στο πρακτικό περιεχόμενο της διανοητικής εργασίας. μαζί με τον 'Ενγκελς. Υπάρχουν όμως στα έργα τους διάσπαρτες θέσεις που συνιστούν τις βασικές αρχές μιας υλιστικής και επιστημονικής τοποθέτησης του κοινωνικού ρόλου της διανόησης. 'Οτι πρέπει κανείς να το βλέπει σε σχέση με την εργασία στη σύγχρονη κοινωνία. Αργότερα στη Γερμανική ιδεολογία. θα δουν το ζήτημα πιο ολοκληρωμένα. ξεχωριστή θέση. Στηριγμένος και πάλι στις μεθοδολογικές βάσεις του Μαρξ και του Λένιν μελέτησε σε βάθος το πρόβλημα των διανοουμένων και με πολύ πρωτοτυπία διερεύνησε τις ποικίλες όψεις του. θ α εμβαθύνουν πιο πολύ στον καταμερισμό της εργασίας ανάμεσα σε χειρωνακτική και διανοητική. και της πολιτικής επιστήμης γενικότερα είναι ιδιαίτερα σημαντική.ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΩΝ α) Το ζήτημα στη μαρξιστική παράδοση Το θέμα του ρόλου των διανοουμένων κατέχει στην προβληματική του Γκράμσι για την ηγεμονία και το Κράτος. Στο Μαρξ και στον Ένγκελς δεν υπάρχει μια ανάλυση ειδικά για τους διανοούμενους. Πολύ μεγάλη σημασία έχουν επίσης για το πρόβλημα των διανοουμένων οι θέ95 . Αποτελεί το αντικείμενο όπου η συμβολή του στην ανάπτυξη του μαρξισμού. Ο Μαρξ ήδη από το 1844 στα Οικονομικο-φιλοσοφιχά χειρόγραφα είχε ξεκαθαρίσει πως η διανοητική εργασία δεν αποτελεί ένα πρόβλημα πνευματικό κι' αφηρημένο αλλά πραγματικό και συγκεκριμένο.

την πεποίθηση ότι είναι ανάγκη να ενωθεί σε σωματεία. Υπάρχει όμως ακόμη και κάτι πολύ σημαντικό στα έργα του Μαρξ και του Ένγκελς. ένα θέμα που αργότερα θα το ξαναπιάσει και θα το αναπτύξει παραπέρα ο Λένιν. Η διδασκαλία όμως του σοσιαλισμού αναπτύχθηκε από τις φιλοσοφικές. δηλ. καθώς επίσης και από τη σκοπιά της συμβολής της επιστήμης στην παραγωγή.σεις για τον Φόϋερμπαχ του Μαρξ. Το θέμα της σχέσης της διανόησης με το επαναστατικό κίνημα. όπου μας δίνει μια διαλεκτική υλιστική αντίληψη της σχέσης πράξης και θεωρίας σ' αντιπαράθεση όχι μονάχα προς τον ιδεαλισμό αλλά και προς το μηχανιστικό υλισμό. του ρόλου της διανόησης στον κρατικό μηχανισμό σα γραφειοκρατία. να κάνει αγώνα ενάντια στ' αφεντικά. Επίσης πολλές φορές αντιμετώπιζε το ζήτημα από την πλευρά της συμβολής της διανόησης στη διαμόρφωση της συναίνεσης που μαζί με την κυριαρχία αποτελούν τις δυο εκφράσεις του Κράτους (2). Στο Μανιφέστο τον Κομμουνιστικού Κόμματος ο Μαρξ κι ο Ένγκελς αναφέρονται στους «αστούς ιδεολόγους που κατάφεραν να ανυψωθούν ως τη θεωρητική κατανόηση όλης της ιστορικής κίνησης» -και που περνούν μέσα απ' αυτό το δρόμο από την αστική τάξη στο προλεταριάτο (3). της σύνδεσής της με την εργατική τάξη. θα ολοκληρώσει τη θέση αυτή των Μαρξ και Ένγκελς με τη διαπίστωση του ότι «η εργατική τάξη αποκλειστικά με τις δικές της δυνάμεις δεν είναι σε θέση να αναπτύξει παρά μόνο μια τρεϊντγιουνιονίστικη συνείδηση. Στα οικονομικά του έργα ο Μαρξ αντιμετωπίζει το πρόβλημα της διανοητικής εργασίας από τη σκοπιά των καπιταλιστικών οχέσεων παραγωγής. Ο Λένιν αργότερα στο Τι να κάνουμε. ιστορικές και οικονομικές 96 . όπου κριτήριο της παραγωγικότητας είναι αν η εργασία παράγει υπεραξία. (1) Στα ιστορικά του έργα πάλι είδε το πρόβλημα από μιαν άλλη σκοπιά. να παλαίβει για ν' αποσπάσει από την κυβέρνηση τον άλφα ή τον βήτα απαραίτητο νόμο για τους εργάτες κλπ.

Ο Λένιν βλέπει λοιπόν σ' ολόκληρη την πορεία ανάπτυξης του επαναστατικού κινήματος της εργατικής τάξης τη συνάντηση. στο Άμεσα καθήκοντα της σοβιετικής εξουσίας (1918) χ. που είχε ξεσπάσει με τον ίδιο τον πόλεμο και βάθυνε με τις επαναστατικές εξελίξεις που άνοιξε η Οκτωβριανή επανάσταση. την ενοποίηση των καθημερινών πρακτικών εμπειριών του προλεταριάτου με τα θεωρητικά συμπεράσματα μιας μερίδας της διανόησης. η διανόηση» (4).θεωρίες.'. την ενότητα πράξης και θεωρίας. που τις επεξεργάστηκαν οι μορφωμένοι εκπρόσωποι των εύπορων τάξεων. Μεγάλη τέλος σημασία έχουν για το θέμα μας και ειδικότερα για το ρόλο της επιστήμης και της φιλοσοφίας τα έργα του Υλισμός και εμπειριο-κριτικισμός και τα Φιλοσοφικά τετράδια (7). ακολούθησαν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο οι ίδιες οι εξελίξεις καθιστούσαν το ζήτημα των διανοουμένων ένα από τα πιο ενδιαφέροντα των θεωρητικών συζητήσεων της εποχής.α (6). της στάσης της απέναντι στις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις. 6) Η αστική σκέψη για τη διανόηση Στα χρόνια που . στο Κράτος και Επανάσταση καθώς και από την πλευρά του σημαντικού ρόλου που καλείται να παίξει στην οικοδόμηση του σοσιαλισμού. έθετε υπό αμφισβήτηση το ίδιο το σύστημα των αστικών αξιών και έβαζε σε επανεξέταση το ίδιο το ζήτημα τον ρόλου της διανόησης. Η διάδοση της παιδείας και των μέσως μαζικής ενημέρωσης μαζί με την επιστημσνικοτεχνική επανάσταση είχαν διευρύνει σημαντικά τον κοινωνικό ρόλο της διανόησης. 97 . της θέσης της στην κοινωνία. Η κρίση όμως του καπιταλισμού. Γι' αυτό θα τονίσει πως «χωρίς επαναστατική θεωρία δεν μπορεί να υπάρξει και επαναστατικό κίνημα» (5). Κι' ο Λένιν επίσης θα δει τη διανόηση και από τη σκοπιά του ρόλου της στον κρατικό μηχανισμό ως γραφειοκρατία.

Από μια άλλη. Ο Μπεντά αντιλαμβάνεται το ρήγμα που έχει επέλθει στον παραδοσιακό ρόλο των διανοουμένων κι' αυτό το ρήγμα επιδιώκει να το καλύψει όχι αναζητώντας ένα καινούριο ρόλο τους εμβαθύνοντας στην πραγματικότητα αλλά μ' ένα άλμα πάνω απ' αυτή επιδιώκοντας να αποκαταστήσει κάποιες αξίες εξωχρονικές και ανιδιοτελείς. που εκδόθηκε το 1927 (8). Η προδοσία των διανοούμενων. από σκοπιά αστική φιλελεύθερη. Καταλήγει έτσι στο συμπέρασμα ότι οι διανοούμενοι δεν πρέπει να έχουν πρακτικά ενδιαφέροντα. παρεμφερή όμως. Μοναδικός στόχος της επιστήμης είναι για το Βέμπερ να «απομαγικοποιήσει τον κόσμο». Ούτε το έργο τους μπορεί να έχει στόχους πρακτικούς αλλά να θυμίζει στους ανθρώπους την ύπαρξη αξιών πάνω από το χρόνο. σκοπιά ο γερμανός Μαξ Βέμπερ με το κείμενο του. υποστηρίζει. Μεγάλη απήχηση είχε την εποχή εκείνη το βιβλίο του γάλλου Ζυλιέν Μπεντά.Στα προβλήματα αυτά τοποθετήθηκαν τότε πολιοί αστοί θεωρητικοί. Η πολιτική είναι γι' αυτόν μια διαφορετικής τάξης «ειδίκευση». ξένη από την «ειδίκευση» της επιστήμης. θέλει όμως τα συμπεράσματά της να έχουν καθολική αξία και επιδιώκει να την κρατήσει οψιόλυντη από την πολιτική. Η επιστήμη ως επάγγελμα (1918) κάνει έναν απόλυτο διαχωρισμό ανάμεσα στην επιστημονική ανάλυση από τη μια και τις πολιτικές ή ηθικές αξιολογήσεις ή τα αξιολογικά κριτήρια από την άλλη. Η απόσπαση της διανόησης από την πολιτική είναι γι' αυτόν αναγκαία προϋπόθεση. και μια κριτική των διανοουμένων εκείνων οι οποίοι προσχώρησαν στο φασιστικό κίνημα που στηρίζεται σε λαθεμένες ιδέες και στη βία. Δέχεται τον αυξανόμενο ρόλο που έχει η επιστήμη στη σύγχρονη εποχή. Στη σκέψη του τα δυο αυτά είναι ασυμβίβαστα. Καταλήγει έτσι σε μια νατουραλιστική αντίληψη της πολιτικής και του Κράτους (9). έχουν προδώσει την αποστολή των διανοουμένων που είναι η υπεράσπιση των αιώνιων και ανιδιοτελών αξιών όπως η δικαιοσύνη και η λογική». Ο Μπεντά ξεκινά από μια κριτική του φασισμού. Με τη στάση τους αυτή. 98 .

πίσω από την άρνηση της ιδεολογίας μια ιδεολογία.Οι περιπτώσεις του Μπεντά και του Βέμπερ είναι απλώς αντιπροσωπευτικές. τη σύνδεσή της με την εργατική τάξη. «Χωρίς αυτή την "αξιολόγηση" των διανοουμένων που κάνει ο Χέγκελ -θα πειδεν θα καταλάβει κανείς τίποτε (ιστορικά) από το σύγχρονο ιδεαλισμό και τις κοινωνικές του ρίζες» (11). Την προοπτική του σοσιαλισμού. Την ένταξή της στο επαναστατικό κίνημα. Ο Γκράμσι παρατηρεί πως όλες αυτές οι αντιλήψεις πέρα από τις διαφορετικές του οπτικές έχουν όλες ένα κοινό χαρακτηριστικό: ότι εξετάζουν το πρόβλημα των διανοουμένων «κάνοντας αφαίρεση της ταξικής τοποθέτησης των ίδιων των διανοουμένων και του ρόλου τους» (10). Ο Γκράμσι αντιμετώπισε κριτικά όλες αυτές τις απόψεις κυρίως όμως αντιμετώπισε κριτικά και στο ζήτημα αυτό τις αντιλήψεις του Κρότσε που εντάσσονται κι' αυτές στο γενικό αυτό θεωρητικό πλαίσιο της «αυτονομίας» των διανοουμένων. Με τη δική του προβληματική ο Γκράμσι θέλει να απαντήσει σ' αυτές ακριβώς τις απόψεις αποκαλύπτοντας πως πίσω από αυτή την «ανιδιοτέλεια» της αστικής διανόησης υπάρχει ακριβώς η προσπάθεια διατήρησης της ηγεμονίας της αστικής τάξης. απογυμνωμένο από τις συγκεκριμένες κοινωνικές του διαστάσεις. Ο Γκράμσι επιδιώκει μιαν άλλη προοπτική για τη διανόηση. Παρόμοιες απόψεις είχαν εκφράσει πολλοί διανοητές. ο οποίος θεωρούσε τους διανοούμενους «αριστοκρατία» του σύγχρονου Κράτους. πίσω από την «αδιαφορία» για την πολιτική υπάρχει μια πολιτική αντίληψη σαφέστατη. αφηρημένο και θεωρητικό. του απόλυτου διαχωρισμού της επιστήμης από την ιδεολογία. Επίσης ο Γκράμσι εντοπίζει τις θεωρητικές καταβολές αυτών των απόψεων στο Χέγκελ. ανάγοντας το σε πρόβλημα. της απόσπασης της παιδείας και του πολιτισμού από την πολιτική. γ) θεωρητικές αναζητήσεις στην Αριστερά στη δεκαετία τον *20 θ α καταλάβουμε όμως καλλίτερα την αξία της δουλειάς του 99 .

Ο Πάνεκουκ σ' ένα κείμενό του. καταλήγει στο συμπέρασμα πως αυτές οφείλονται σ' ένα «κρυμμένο παράγοντα» που δεν είναι άλλος από την «πνευματική εξουσία της αστικής τάξης πάνω στο προλεταριάτο». την οικονομία και την πολιτική. Ο Λεοντάρντο Πάτζι στο έργο του Ο Αντόνιο Γκράμσι και ο σύγχρονος ηγεμόνας (12) κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα σύγκριση με τις απόψεις που ανέπτυξαν τότε ο ολλανδός Άντον Πάνεκουκ και ο γερμανός Καρλ Κορς. Αυτή η ολοκληρωτική υπςιαγή των μαζών στον αστικό τρόπο σκέψης στη Δύση ευθύνονταν για το ότι «μετά την κατάρρευση της αστικής κυριαρχίας την απεκατέστησαν με τα ίδια τους τα χέρια» (13). Έτσι ενώ ξεκινά από κάποιες σωστές διαπιστώσεις καταλήγει σε λαθεμένα συμπεράσματα. Η προβληματική του Γκράμσι αρνιέται μια τέτοια απλοποιητική αντίληψη. που έβγαζε στη Βιέννη η Κομμουνιστική Διεθνής. Βάση αυτής της αντίληψης του Πάνεκουκ είναι ένας απόλυτος μηχανιστικός διαχωρισμός ανάμεσα στο υλικό και το πνευματικό. Στη σκέψη του Κορς το ζήτημα μπαίνει διαφορετικά. Τα συμπεράσματα του Πάνεκουκ στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι πως οι κομμουνιστές οφείλουν γι' αυτούς ακριβώς τους λόγους να κινηθούν έξω από τους θεσμούς που φέρνουν τη σφραγίδα της πνευματικής κυριαρχίας της αστικής τάξης. αναζητά τη βαθύτερη ουσία της κατάστασης με μια μέθοδο πραγματικά διαλεκτική. όπου το υλικό και το πνευματικό. δεν βλέπει όμως όλο το πεδίο αυτού του συνδυασμού 100 . Ο Κορς αντιλαμβάνεται τη σημασία της συμμαχίας εργατικής τάξης διανόησης. δημοσιευμένο το 1920 στο περιοδικό Kommunismus. όπως είναι το κοινοβούλιο και ο ίδιος ο συνδικαλισμός. η οικονομία και η πολιτική δεν αντιπαρατίθενται μηχανιστικά.Γκράμσι για τους διανοούμενους αν τη δούμε σε σύγκριση με τους ανάλογους προβληματισμούς άλλων μαρξιστών της εποχής του. ξεκινώντας από τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε στη Δύση η Επανάσταση.

που η μόρφωση και η ειδίκευσή του του επιτρέπει να κάνει μια πνευματική εργασία. προβληματισμοί που δεν κατορθώνουν να συνδεθούν με την ιστορική και κοινωνική πραγματικότητα της συγκεκριμένης πολιτικής συγκυρίας παραμένοντας σε μια αφηρημένη. τον Πάνεκουκ. θεωρητικολογούσα διάσταση (15). Είναι χαρακτηριστικό ότι όλους τους συγγραφείς στους οποίους αναφερθήκαμε πιο πάνω. το πνεύμα του «αριστερισμού» που με τόση οξύτητα κριτίκαρε ο Λένιν με το έργο του Αριστερισμός. Αυτή η σύγκριση των προβληματισμών του Γκράμσι με ανάλογες θεωρητικές αναζητήσεις στο χώρο της Αριστεράς την εποχή του μεσοπολέμου και κυρίως στη δεκαετία του '20 δείχνει πραγματικά τη γονιμότητα της σκέψης του. η παιδική αρρώστια τον κομμοννισμον».πράξης και θωρίας και καταλήγει να βλέπει σα μοναδικό αποτέλεσμα αυτής της συμμαχίας το ξεπέρασμα της διάκρισης ανάμεσα στην πνευματική και χειρωνακτική εργασία. δ) Η έννοια «διανοούμενοι» στο Γκράμσι Η κριτική του Γκράμσι ξεκινά από το ίδιο το περιεχόμενο που συνήθως δίνεται στην έννοια «διανοούμενος». την επιστημονικότητα της έρευνάς του. το πόσο ο ίδιος αφομοίωσε τα διδάγματα του Μαρξ και του Λένιν. την περίοδο εκείνη. Κάτω απ' αυτή την οπτική γωνία θεωρεί λάθος την αξιοποίηση από την πλευρά των μπολσεβίκων των ειδικευμένων αστών στην ανάπτυξη της οικονομίας (14). τον Κορς και τον Λούκατς τους διέπει. Ενδιαφέρουσα είναι επίσης μια σύγκριση της σκέψης του Γκράμσι με τους προβληματισμούς για την ταξική συνείδηση της εργατικής τάξης και το ρόλο των διανοουμένων του Γκέοργκ Λούκατς. Η σκέψη του Γκράμσι ήταν ξένη σ' αυτό το σεκταρισμό. Η τρέχουσα εμπειρική αντίληψη θεωρεί διανοούμενο τον άνθρωπο. Πάνω ακριβώς σ' αυτές τις αντιλήψεις για το διανοού101 .

η άρνησή του σ' ένα απόλυτο διαχωρισμό ανάμεσα στον homo sapiens και τον homo faber είναι θεμελιακή στην όλη αντίληψή του για τους διανοούμενους και το ρόλο τους. Ενώ λοιπόν μπορούμε να μιλάμε για «διανοούμενο» σαν έναν άνθρωπο που σκεφτεται. «θα μπορούσαμε γι' αυτό να πούμε ότι όλοι οι άνθρωποι είναι διανοούμενοι αλλά δεν έχουν όλοι τους το ρόλο διανοούμενου στην κοινωνία» (16). γιατί κάνει μια πνευματική εργασία μέσα σε συγκεκριμένες κοινωνικές σχέσεις. Πως έχουν 102 . έστω μικρό. Η τοποθέτηση αυτή του Γκράμσι. κατά συνέπεια δημιουργικής πνευματικής δραστηριότητας. επενδυμένοι με τα δικά τους ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. 'Αλλωστε δεν υπάρχει εργασία καθαρά χειρωνακτική που να μην περιέχει ένα ελάχιστο έστω ποσοστό εξειδίκευσης. σαν έναν άνθρωπο που δεν σκέφτεται καθόλου.μενο θεμελιώνονται οι απόψεις για τον προνομιακό τους ρόλο. δεν μπορούμε να μιλήσουμε για «μη διανοούμενο». Έτσι και ο διανοούμενος είναι τέτοιος. για την αυτονομία τους απέναντι στις τάξεις. ότι διανοούμενος είναι εκείνος που διανοείται. χειρωνακτικής. Ο Γκράμσι υποστηρίζει γι' αυτό πως το ενιαίο εκείνο κριτήριο που χαρακτηρίζει και περιλαμβάνει όλες τις ποικίλες διανοητικές δραστηριότητες και ταυτόχρονα τις διακρίνει από τις δραστηριότητες των άλλων κοινωνικών ομάδων δεν πρέπει να το αναζητούμε στο εσωτερικό των διανοητικών αυτών δραστηριοτήτων. αυτόνομοι. θεμελιακή από δυο πλευρές: α) Από την πλευρά της κριτικής του σ' εκείνη την «κοινωνική ουτοπία» όπως αποκαλεί τις αντιλήψεις μιας μερίδας διανοουμένων που πιστεύουν πως είναι «ανεξάρτητοι». Όπως δεν είναι κανείς εργάτης επειδή κάνει κάποια χειρωνακτική εργασία αλλά επειδή αυτή την κάνει μέσα σε συγκεκριμένες κοινωνικές σχέσεις. γιατί τότε αναπόφευκτα θα καταλήξουμε στην ταυτολογία. καταλήγει ο ίδιος. Το ενιαίο κριτήριο μπορούμε να το αναζητήσουμε μονάχα στο σύνολο των κοινωνικών σχέσων. Το ίδιο και η πνευματική εργασία περιέχει οπωσδήποτε ένα ποσοστό.

Αυτή η διάκριση είναι για την όλη θεώρησή του θεμελιακή. ε) Παραδοσιακοί και οργανικοί διανοούμενοι Ο Γκράμσι γνωρίζει πως η απάντηση στο ερώτημα αν «οι διανοούμενοι είναι μια αυτόνομη και ανεξάρτητη κοινωνική ομάδα ή μήπως κάθε κοινωνική ομάδα έχει μια δική της ειδική κατηγορία διανοουμένων. στο σοσιαλισμό. β) Από την πλευρά της δημιουργίας ενός νέου στρώματος διανοουμένων. Στην πραγματικότητα. από το οποίο έχει ανάγκη η πορεία σε μια νέα κοινωνία. τους οργανικούς και τους παραδοσιακούς. πως κρατούν από τον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα και όχι απ' τις σύγχρονες κυρίαρχες τάξεις. Με τη γέννησή της μια τάξη «δημιουργεί μαζί της οργανικά. θα πει ο Γκράμσι. συνέπειες πλατιάς σημασίας: ολόκληρη η ιδεαλιστική φιλοσοφία μπορεί εύκολα να συνδεθεί μ' αυτή τη θέση» (17).τη δικιά τους αδιάκοπη ιστορική συνέχεια. Οι βασικές κοινωνικές τάξεις γεννιούνται και διαμορφώνονται στο πρωταρχικό πεδίο της οικονομικής παραγωγής. «Το πρόβλημα είναι πολύπλοκο εξαιτίας των διαφορετικών μορφών που πήρε η μέχρι τώρα πραγματική ιστορική διαδικασία σχηματισμού των διαφόρων κατηγοριών διανοουμένων» (18). που της προσδίνουν ομοιογένεια και συνείδηση της αποστολής της όχι μόνο στο οικονομικό πεδίο αλλά και στο κοινωνικό και στο πολιτικό» [οργανικοί δια103 . που αποτελεί την έκφραση της κοινωνικής ουτοπίας της αυτονομίας και ανεξαρτησίας των διανοούμενων. αυτή η αυτο-τοποθέτηση των διανοούμενων «δεν είναι χωρίς συνέπειες στο ιδεολογικό και πολιτικό πεδίο. Με κριτήριο λοιπόν τη διαφορετική ιστορική διαδικασία διαμόρφωσής τους επισημαίνει δυο γενικές κατηγορίες διανοουμένων. ένα ή περισσότερα στρώματα διανοουμένων. όπως θα δούμε πιο κάτω.» δεν είναι απλή. όπως ακριβώς ο Πάπας και η υψηλή εκκλησιαστική ιεραρχία πιστεύει πως κρατά κατευθείαν από το Χριστό και τους Αποστόλους.

τους πολιτικούς της κλπ. που κάθε νέα τάξη δημιουργεί και διαμορφώνει στην προοδευτική εξέλιξή της «είναι οι μεγαλύτερες δυνατές "εξειδικεύσεις" ορισμένων μορφών της πρωταρχικής δραστηριότητας του νέου κοινωνικού τύπου που η νέα τάξη έφερε στο φως». Αποτελεί βασική προϋπόθεση για να κατανοήσουμε καλλίτερα τον κοινωνικό τους ρόλο αλλά και το πέρασμα από τη μια μορφή στην άλλη. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς στο Μανιφέστο τον Κομμουνιστικού Κόμματος σημείωναν πως «η αστική τάξη αφαίρεσε το φωτοστέφανο απ' όλα. χωρίς αυτό να σημαίνει πως παύει να είναι ψευδαίσθηση. το νομικό. αξιοσέβαστα επαγγέλματα που τα αντίκρυζαν με θρησκευτική ευλάβεια. ιδιαίτερα στη φάση του περάσματος από τον ένα κοινωνικό σχηματισμό στον άλλο. Ο ίδιος ο κεφαλαιοκράτης επιχειρηματίας είναι μια μορφή οργανικού διανοούμενου γιατί ασφαλώς διαθέτει κάποιες ικανότητες οργανωτικές σε ό.νοούμενοι]. Οι οργανικοί διανοούμενοι. Ταυτόχρονα η αστική τάξη διαμορφώνει τους τεχνικούς της παραγωγής της. τον παπά.τι αφορά την επιχείρηση του. Η διάκριση αυτή του Γκράμσι ανάμεσα σε οργανικούς και παραδοσιακούς διανοούμενους δεν είναι τυπική αλλά ουσιαστική. για να δούμε την πολυπλοκότητα του προβλήματος σε όλη την έκταση του. Βλέπουμε λοιπόν πως η ψευδαίσθηση των παραδοσιακών διανοουμένων π<ος είναι αυτόνομοι και ανεξάρτητοι από την κυρίαρχη τάξη έχει τις δικές της κοινωνικές ρίζες. Το γιατρό. Είναι αναγκαία. τα ως τότε. τον 104 . Το γεγονός ότι αυτό το στρώμα της διανόησης προϋπήρχε της αστικής τάξης δεν το έχει απαλλάξει στο όλο πλέγμα των κοινωνικών σχέσεων του καπιταλισμού (οικονομικών αλλά και ιδεολογικών) από την υποταγή του στην τάξη αυτή και στα συμφέροντά της. θα πει ο Γκράμσι. τους θεωρητικούς του δικαίου της. Επίσης κάθε κοινωνική τάξη προβάλοντας στην ιστορία βρήκε «κατηγορίες διανοουμένων που προϋπήρχαν και που μάλιστα εμφανίζονται σαν αντιπροσωπευτικές μιας αδιάσπαστης ιστορικής συνέχειας» [παραδοσιακοί διανοούμενοι] (19). την πελατεία του κλπ.

Στην πραγματικότητα όμως όσο σοβαρές κι αν είναι.) με την παραγωγή αποδίδοντας έτσι όχι μόνο αυτόνομο αλλά και πρωταγωνιστικό ρόλο σ' αυτή τη μερίδα της διανόησης στη σύγχρονη βιομηχανική παραγωγή και συνεπώς στο Κράτος (22). κυρίως την κυρίαρχη. είτε αστοί. Κυριαρχώντας μια νέα κοινωνική τάξη σταδιακά σε όλα τα επίπεδα από το οικονομικό ως το πολιτικό κατακτά ιδεολογικά και πολιτικά και αφομοιώνει και τους παραδοσιακούς διανοούμενους.ποιητή. τεχνικοί παραγωγής κλπ. είτε ρεφορμιστές. Αυτού του εποικοδομήματος «λειτουργοί» είναι οι διανοούμενοι (21). και είναι πράγματι. θ α πρέπει εδώ να πούμε πως οι νεότεροι θεωρητικοί της «αυτονομίας» των διανοουμένων. αντιλαμβανόμενοι αυτό το αδύνατο σημείο επιδιώκουν να «αποκαταστήσουν» μια σχέση της διανόησης. η σχέση των διανοουμένων μ* αυτόν είναι έμμεση. Ανάμεσα στη δική τους θέση και την παραγωγή διαμεσολαβεί ολόκληρη η κοινωνική διάρθρωση και όλο το πολύπλοκο οικοδόμημα. τον άνθρωπο της επιστήμης τους μετέτρεψε σε μισθωτούς εργάτες της» (20). οι μεταβολές τις οποίες επέφερε στον κόσμο της παραγωγής η επιστημονικοτεχνική επανάσταση δεν μετέβαλε τη βασική κοινωνική σχέση που υπάρχει στα πλαίσια του καπιταλισμού ανάμεσα στον παρα105 . Αυτήν ακριβώς τη θέση τους στο πλέγμα των κοινωνικών σχέσεων και κυρίως ο έμμεσος χαρακτήρας των σχέσεων τους με τον κόσμο της παραγωγής είναι εκείνη που δεν επιτρέπει στους διανοούμενους να αποκτήσουν ποτέ ένα ρόλο αυτόνομο και ανεξάρτητο σαν κοινωνικό στρώμα και τους συνδέει υποχρεωτικά με τη μια ή την άλλη βασική κοινωνική τάξη. στ) Η θέση και ο ρόλος των διανοουμένων Ενώ η σχέση των βασικών κοινωνικών ομάδων (στον καπιταλισμό: της αστικής και της εργατικής τάξης) με τον κόσμο της παραγωγής είναι άμεση. κυρίως των τεχνοκρατών (μάνατζερς.

Αλλά δεν είναι σε καμμιά περίπτωση άμεση. για την άσκηση των εξαρτημένων λειτουργιών της κοινωνικής ηγεμονίας και της πολιτικής διοίκησης» (25). η οποία εκφράζεται με το Κράτος και το νομικό καθεστώς. Ο ρόλος αυτός των διανοουμένων και στα δυο επίπεδα είναι για το Γκράμσι οργανωτικός και συνδετικός. «Οι διανοούμενοι -θα πει. Το ρόλο των διανοουμένων λοιπόν στο εποικοδόμημα ο Γκράμσι τον βλέπει με βάση τη διάκριση του εποικοδομήματος σε δυο επίπεδα. Ο τεχνοκράτης.χ. Αυτή παραμένει και σήμερα η μόνη άμεση σχέση με τον κόσμο της παραγωγής. (κάτι για το οποίο ο ίδιος ο Γκράμσι είχε μιλήσει (23). γιατί όπως θα πει σ' ένα άλλο σημείο των Τετραδίων του.είναι οι "υπάλληλοι" της κυρίαρχης ομάδας.αντιστοιχεί στην ηγεμονία την οποία ασκεί η κυρίαρχη τάξη πάνω σ' όλη την κοινωνία και β) στο επίπεδο της πολιτικής κοινωνίας ή του Κράτους. που αντιστοιχεί στην άμεση κυριαρχία ή τη διοίκηση. στα οποία έχουμε ήδη αναφερθεί: α) το επίπεδο της ιδιωτικής κοινωνίας. ενεργεί απλώς για λογαριασμό εκείνου. που . Η λειτουργία τους συνεπώς και στο επίπεδο της ηγεμονίας δεν είναι αυτοτελής αλλά εξηρτημένη.γωγή-εργάτη και τον καπιταλιστή (ατομικό ή συλλογικό) ο οποίος έχει την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και ιδιοποιείται έτσι την υπεραξία του προϊόντος της εργασίας των παραγωγών. «Η ηγεμονία γεννιέται απ' το εργοστάσιο και δεν έχει ανάγκη να ασκηθεί παρά από μια ελάχιστη ποσότητα ενδιάμεσων επαγγελματιών της πολιτικής και της ιδεολογίας» (26). Έργο των διανοουμένων στο επίπεδο της ηγεμονίας (ιδιωτική κοινωνία) είναι να εξασφαλίζουν την «αυθόρμητη συγκατάθεση 106 . στις σημειώσεις για τον Αμερικανισμό και φορντισμό. Φυσικά είναι λιγότερη έμμεση από εκείνη του φιλόσοφου ή του θεωρητικού π. όταν δεν είναι ο ίδιος ο καπιταλιστής. Η σχέση του λοιπόν με την παραγωγή παραμένει από την άποψη αυτή πάντα έμμεση. Ο ίδιος θα καταλήξει στο ίδιο συμπέρασμα που είχαν βγάλει ο Μαρξ και ο Ένγκελς στο Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος (24).

του Κράτους ο . ούτε ενεργητικά ούτε παθητικά. που χαρακτηρίζει τους διανοούμενους. είναι δυνατό να φτάσουμε σε μια συγκεκριμένη προσέγγιση της πραγματικότητας. όπως συμβαίνει σε περιόδους κρίσης όπου μειώνεται η αυθόρμητη συγκατάθεση. όπως αυτή διαμορφώνθηκε ιστορικά μέσα από τους αιώνες σε συνάρτηση με τις ριζικές αλλαγές που επέφερε ο καπιταλισμός στο σύνολο των κοινωνικών σχέσεων και κατά συνέπεια και σ' αυτή. Χωρίς όμως τις παραπάνω γενικές τοποθετήσεις δεν μπορούμε να καταλάβουμε τίποτε από την πραγματική θέση και το ρόλο των διανοουμένων στη σύγχρονη κοινωνία. Στο άλλο επίπεδο. Ο ίδιος καταλήγει πως για να δούμε σε βάθος το πρόβλημα θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας τον εσωτερικό καταμερισμό εργασίας της διανόησης. θα πει. Η συγκατάθεση όμως αυτή γεννιέται ιστορικά από το κύρος που προσδίνει στην κυρίαρχη τάξη η θέση της στον κόσμο της παραγωγής.ρόλος των διανοουμένων στο «μηχανισμό κρατικής βίας» είναι να εξασφαλίζουν με «νόμιμο τρόπο» την πειθαρχία των ομάδων που δεν συγκατατίθενται. Έτσι μέσα από την ίδια την εμβάθυνση αυτού του γίγνεσθαι επισημαίνει 107 . εκείνο της πολιτικής κοινωνίας. η ιδιοκτησία της στα μέσα παραγωγής. (28). τις ίδιες τις διαβαθμίσεις της διανοητικής δραστηριότητας κλπ. στο γίγνεσθαί του. Ο Γκράμσι αντιλαμβανόταν βέβαια ότι έτσι διευρύνεται και επεκτείνεται πολύ η έννοια του διανοούμενου. όμως μοχάνα έτσι. Άλλωστε αυτός ο τρόπος τοποθέτησης του προβλήματος έρχεται σε σύγκρουση με τις προκαταλήψεις της κάστας. ζ) ο διανοούμενος νέον τύπον Ο Γκράμσι όμως δεν περιορίζεται μονάχα σε μια ανάλυση της υπάρχουσας κατάστασης της διανόησης.των μεγάλων μαζών του πληθυσμού στην καθοδήγηση της κοινωνικής ζωής από την βασική κυρίαρχη ομάδα» (27). Δε βλέπει το πρόβλημα στατικά αλλά δυναμικά.

ενός νέου τύπου διανοούμενου. ανάλογα με τις ιδιομορφίες της εμφάνισης της εργατικής τάξης στο πεδίο της οικονομικής παραγωγής και την ιδιαίτερη κοινωνική αποστολή της που είναι η κατάργηση κάθε μορφής εκμετάλλευσης και η δημιουργία μιας αταξικής κοινωνίας. Στη σκέψη του Γκράμσι ο όρος δεν έχει μόνο ποσοτικά χαρακτηριστικά αλλά πριν απ' όλα ποιοτικά. και για την εργατική τάξη στην δική της πορεία προς την κυριαρχία τίθεται το ζήτημα να κατακτήσει 108 . Το επαναστατικό κίνημα πρέπει να προκαλέσει μια ουσιαστική ρήξη στους δεσμούς που δένουν τη διανόηση με την αστική τάξη.την προοπτική μιας νέας κατάστασης της διανόησης. Δεν καθορίζεται τόσο από την όλο και πιο αυξημένη αριθμητικά κοινωνική δύναμη των διανοουμένων ούτε από τις τάσεις προλεταριοποίησης τους που εξ αντικειμένου τους φέρνουν κοντά στην εργατική τάξη. Βέβαια η ολοκλήρωση αυτής της νέας θέσης της διανόησης μπορεί να γίνει μονάχα στα πλαίσια των καινούργιων κοινωνικών σχέσεων που θα διαμορφώσει ο σοσιαλισμός. Στη σύγχρονη κοινωνία με τη διεύρυνση των στρωμάτων της διανόησης. Από άλλες όμως μπαίνει εντελώς διαφορετικά. Αυτό μάλιστα αποτελεί βασική προϋπόθεση της επανάστασης. Η αρχή όμως της θεμελίωσης ενός διαφορετικού ρόλου της δεν μπορεί παρά να ξεκινήσει τώρα. Το πρόβλημα των διανοουμένων για την εργατική τάξη από ορισμένες απόψεις μπαίνει με τον ίδιο τρόπο που έμπαινε και για την αστική όταν βάδιζε προς την κυριαρχία. από τη μια μεριά. Έτσι. πάνω στους οποίους η τελευταία στηρίζει την πνευματική και την πολιτική της ηγεμονία. Καθορίζεται πρωταρχικά από το ίδιο το περιεχόμενο του κοινωνικού ρόλου που έχει η διανόηση στη σύγχρονη κυρίως κοινωνία. Πρέπει ένα σοβαρό τμήμα της διανόησης να τραβηχτεί προς την εργατική τάξη. με το διευρυμένο ρόλο της επιστήμης και του πολιτισμού η συμμαχία της εργατικής τάξης με τους διανοούμενους στην πλατιά τους έννοια γίνεται ουσιαστικός όρος της επαναστατικής αλλαγής.

το οποίο αποτελεί ένα κεντρικό σημείο της προβληματικής του Γκράμσι. ενός νέου τύπου διανόησης. η εργατική τάξη από την ίδια της τη φύση δεν διαμορφώνει τους δικούς της οργανικούς διανοούμενους στο επίπεδο της οικονομικής παραγωγής. τα οποία μέσα σ' αυτό αποκτούν ένα ανώτερο μορφωτικό και πολιτικό επίπεδο και μια γενικότερη θεώρηση της ιστορικής εξέλιξης. που προϋποθέτει την ύπαρξη του δικού της πολιτικού κόμματος.ιδεολογικά και να αφομοιώσει τους παραδοσιακούς διανοούμενους. από στοιχεία της ίδιας αυτής τάξης. Η επεξεργασία αυτής της διανοητικότητας και η τροποποίηση της σχέσης της με τη νευρο-μυϊκή προσπάθεια. στο οποίο μπορεί να βγάλει μόνο ειδικευμένους εργάτες. για τη δημιουργία της νέας διανόησης. που αποτελεί το δεύτερο βασικό υλικό. Το πολιτικό κόμμα λοιπόν της εργατικής τάξης εκτός των άλλων αποτελεί και το χώρο διαμόρφωσης των οργανικών της διανοουμένων. Και αυτό θα το κάνει τόσο γρήγορα και τόσο αποτελεσματικά όσο περισσότερο θα διαμορφώνει τους δικούς της οργανικούς διανοούμενους (28). βρίσκεται σε συνάρτηση με την ίδια την κοινωνική αποστολή της εργατικής τάξης και την προοπτική ξεπεράσματος της διάκρισης ανάμεσα στη χειρωνακτική και τη διανοητική εργασία. Οι ίδιες οι συνθήκες του σχηματισμού της και της ανάπτυξής της σαν κοινωνικής τάξης είναι εκείνες που της επιβάλουν να διαμορφώνει του οργανικούς της διανοούμενους μονάχα στο πολιτικό επίπεδο με την αυτόνομη πολιτική της παρέμβαση. Βασικό υλικό διαμόρφωσης της διανόησης νέου τύπου είναι η διανοητική δραστηριότητα που υπάρχει στον κάθε άνθρωπο ανεξαίρετα σ' ένα ορισμένο βαθμό ανάπτυξης («Όλοι οι άνθρωποι είναι διανοούμενοι»). Από την άλλη. Το ίδιο το κόμμα είναι επίσης ο χώρος συνάντησης των οργανικών διανοούμενων της εργατικής τάξης με τους παραδοσιακούς (3). Το πρόβλημα της δημιουργίας ενός νέου στρώματος διανοουμένων. Η σημασία της νευρομυϊκής προσπάθειας είναι για το Γκράμσι 109 .

Στη σύγχρονη εποχή ο ουμανισμός δεν μπορεί να μην συνδυάζεται με την τεχνική εκπαίδευση. Γι* αυτό ο νέος τύπος διανοούμενου «δεν μπορεί να βασίζεται πια στην ευγλωττία. που είναι εξωτερικό και πρόσκαιρο κίνητρο συγκινήσεων και παθών. Αν ωστόσο η έλλειψη της τενικής εκπαίδευσης κάνει το διανοούμενο απλό «λόγιο» η έλλειψη της ουμανιστικής ιστορικής αντίληψης τον κάνει απλό «ειδικό». με την αντιπροσωπευτική μορφή του λόγιου είναι πια ξεπερασμένος. 110 .κεφαλαιώδης. οργανωτής και «μόνιμα πειστικός (προπαγανδιστής)». αλλά στη δραστήρια ανάμιξή του στην πρακτική ζωή. Ο παραδοσιακός τύπος διανοούμενου. σα δημιουργός. Για το Γκράμσι ο νέος τύπος διανοούμενου νοείται μονάχα με το συνδυασμό των δυο αυτών στοιχείων. Μονάχα σαν ειδικός και πολιτικός ταυτόχρονα. γιατί σα στοιχεία της γενικής πρακτικής δραστηριότητας είναι εκείνη ακριβώς που «ανανεώνει συνέχεια το φυσικό και κοινωνικό κόσμο» (31) και αποτελεί τη βάση μιας νέας κοσμοαντίληψης.

Ένγκελς. Βλ. QC. 'Απαντα. Τόμος 29. 68 και Λ. Α/συνέχεια. Τ. Οδυσσέας. Βλ. τόμος I. Μαρξ-Φ. Μαρξ. 1054. 30-31 5. Pannekoek et les conseils ouvriers. 9. Διαλεχτά έργα. 16. θεωρίες για την υπεραξία. 13. Βλ. Εκδ. επίσης Κ. 1983. 2. Λένιν. Λένιν. Κυρίως στο Κ. Ιστορία και ταξική συνείδηση. 3. 1975. Lineamenti fondamentali délia critica deU' economics politics. 36. 165 επ. 53. Τόμος I σ.διαλεχτά έργα. 171. Il lavoro intellettuale corne professione. σελ. Εκδ. Paggi.1. Paris 1927. Το μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος. Leonardo Paggi. Εκλογή από τις Grundrisse. 14. 1981. σελ. EDI Paris 1977. κυρίως τα: Κ. στο Μαρξ-Ένγκελς. Antonio Gramsci e il principe moderno. 250. ό. 10. 6 και Δ. Είναι ακριβώς οι θέσεις στις οποίες ο Λένιν επικρίνει στο κείμενό του Άμεσα καθήκοντα της Σοβιετικής εξουσίας. Άπαντα. τόμοι Ι-ΙΙ.π. 5 και Δ. 6. 18. Μαρξ. 31 4. I. I. Marx.1. 8. Γκεόργκ Λούκατς. Max Weber. Άπαντα. Κ. στη -συλλογή κειμένων του. 3 και Δ. 123 11.Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο IV 1. Εκδ.La Nuova Italia 1968-1970 στα ελληνικά υπάρχουν μόνο αποσπάσματα μεταφρασμένα με τίτλο Κ. Λένιν. Σύγχρονη Εποχή. Μαρξ. Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη στο Μαρξ-Ένγκελς. Einaudi 1966. 12. 17. στο ίδιο. 7. Τόμος 6ος σ. σελ. La trahison des clercs. Firenze . 15. 111 . Αθ. Julien Benda.π. 58. σελ. Αθ. 24. 56. L. 1857-1858.

62. 9 και Δ. 112 . 26. 62. σ. 1.19. 20. 7 και Δ. 29.1. 27.1. 11-12 και Δ. 23. 20. ο γάλλος Αρόν και πολλοί άλλοι.1.1. Κ. I. 9 και Δ. 60. στο ίδιο. 63. 24. Τέτοιες απόψεις έχουν εκφράσει οι αμερικάνοι Γκαλμπραίηθ και Μπάρναμ.1. Μαρξ-Φ. 30. Φαράκος. 21.9 και Δ. Κόμματος. 59. 9 και Δ. 25. πιο πάνω υποσημ. Σύγχρονη Εποχή. Το μανιφέστο τον Κομμ. Διαλεχτά έργα T. 7 και Δ. Επιστημονιχστεχνιχή επανάσταση και εργατική τάξη. 23. I. QC.1.Ενγκελς. Βλ. όπου μιλά για διαφορετικές βαθμίδες οργανικότητας των διανοουμένων. 28. 66-67. 31. 10 και Δ. 2146. 22. κριτική τους στο Γρ. 62. Βλ. 62.

ένας κομμουνιστής και μαζί ένας μεγάλος στοχαστής. θεωρησιακό ή ακαδημαϊκό 113 . στα Τετράδια της φυλακής. η αλληλοσύνδεση φιλοσοφίας και πολιτικής όχι μόνο διαπερνά τα επί μέρους θέματά του αλλά γίνεται και ειδικό αντικείμενο έρευνας σε μια προσπάθεια να εμβαθύνει σ' όλες τις πλευρές. Μονάχα στα Τετράδια της φυλακής ωστόσο θα αποκτήσει την ολοκληρωμένη της μορφή. Όπως όμως η φιλοσοφική του σκέψη δεν είχε καθόλου υπερβατικό. Άλλωστε τα δυο αυτά στοιχεία. Φυσικά η σύνδεση αυτή βάθαινε όλο και περισσότερο με την ίδια την πορεία ανάπτυξης της σκέψης του. Αν μέχρι τώρα η στάση αυτή συνεπάγονταν από τη μια μια πλήρη συνειδητοποίηση της πολιτικής διάστασης που έχουν οπωσδήποτε τα φιλοσοφικά προβλήματα κι' από την άλλη η αναζήτηση μιας γενικότερης φιλοσοφικής τοποθέτησης των πολιτικών προβλημάτων. η φιλοσοφία και η πολιτική παρουσιάζονται στη σκέψη του ως πράγματα αλληλένδετα. ένας φιλόσοφος. φιλοσοφία και πολιτική. ολοκληρώσει τη διαμόρφωση του ως μαρξιστή.ΚΕΦΑΛΑΙΟ V ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ Από τα νεανικά κι' όλας κείμενά του του Γκράμσι. πριν ακόμη δηλ. όλες τις διαστάσεις της. Τώρα. συνδεόταν άμεσα στην ίδια την προσωπική του ζωή. Ο Γκράμσι ήταν ένας επαναστάτης. Αν προηγούμενα η στενή σχέση φιλοσοφίας και πολιτικής ήταν περισσότερο ζήτημα στάσης απέναντι στη ζωή και κατά συνέπεια και απέναντι σ' αυτές τις δυο εκδηλώσεις της.

ακόμη και το πιο απλοϊκό. οι κατευθυντήριες γραμμές που διέπουν την όλη συμπεριφορά του εμπεριέχουν κι' 114 . «Όλοι οι άνθρωποι είναι φιλόσοφοι» θα πει επιγραμματικά (3). Μια τέτοια «φιλοσοφία» επίσης εμπεριέχουν οι αντιλήψεις της κοινής γνώμης καθώς και κάθε σύστημα. Στο συμπέρασμα αυτό καταλήγει ξεκινώντας από το γεγονός ότι η γλώσσα και ο τρόπος που χρησιμοποιεί κάθε άνθρωπος. θεωρητικά και πρακτικά. Η πρακτική λοιπόν αυτή δράση κάθε ανθρώπου. μια «φιλοσοφία». Η πραγματική πρωτοτυπία της φιλοσοφίας του Μαρξ. Από την άλλη η πρακτική δράση των ανθρώπων καθώς μεταμορφώνει τον γύρω κόσμο αποτελεί σ' ένα βαθμό και γνώση του κι' αυτό άσχετα από το βαθμό στον οποίο οι ίδιοι έχουν θεωρητικά συνειδητοποιήσει το πραγματικό νόημα της δράσης τους. α) Τα δύο επίπεδα της φιλοσοφίας Στο ενδέκατο από τα Τετράδια της Φυλακής ο Γκράμσι έχει γράψει στα 1932-1933 ένα κείμενο που έχει τη μορφή εισαγωγής στη μελέτη της φιλοσοφίας (2). η ίδια τέλος η λαϊκή αντίληψη της θρησκείας. παποιθήσεων. προκαταλήψεων. Γι' αυτόν επίσης η συμβολή του Λένιν στην Οκτωβριανή Επανάσταση «αντιπροσωπεύει μια μεγάλη φιλοσοφική πρόοδο εκτός από πρακτικο-πολιτική». Εδώ λοιπόν ξεκινά με μια διατύπωση που είναι θεμελιακή τόσο για την αντίληψή του της φιλοσοφίας γενικά όσο και για την άποψη του για τις ρίζες που συνδέουν τη φιλοσοφία και την πολιτική. απόψεων. συνεχιστής της παράδοσης του Μαρξ και του Λένιν. ήταν «η συγκεκριμένη ιστορικοποίηση της φιλοσοφίας και η ταύτιση της με την ιστορία». εμπεριέχει μια υποτυπώδη αντίληψη για τον κόσμο.χαρακτήρα έτσι και η πολιτική του δράση δεν ήταν υποταγμένη στον εμπειρισμό και στην καθημερινότητα. που δεν περιέχει μονάχα λέξεις γραμματικά κενές από περιεχόμενο αλλά αποτελεί ένα σύνολο νοημάτων και εννοιών. γνωμών. Και στο ζήτημα αυτό υπήρξε. θα πει χαρακτηριστικά ο ίδιος (1).

αυτές επίσης μια αντίληψη του κόσμου μια «αυθόρμητη φιλοσοφία». Ο δεύτερος. Στοιχεία της πιο προωθημένης κάποτε επιστήμης μαζί με εκείνα μιας πρωτόγονης μαγικής αντίληψης του κόσμου. Μια φιλοσοφία συγκεχυμένη. Ακριβώς για το λόγο ότι η «φιλοσοφία» αυτή δεν μπορεί να αποκτήσει ενότητα και συνέπεια ούτε καν σε ατομικό και πολύ περισσότερο σε συλλογικό επίπεδο. Φυσικά πρόκειται για μια φιλοσοφία χωρίς κριτικά στοιχεία. που επιβάλεται μηχανιστικά από το κοινωνικό περιβάλλον και αφομοιώνεται παθητικά. Ωστόσο η διαφορά της από τη φιλοσοφία των φιλοσόφων είναι «ποσοτική» κι' όχι «ποιοτική». Ο Γκράμσι ξεκινά από την αφετηρία αυτή για δυο λόγους.μπορεί να το κάνει μονάχα ο μαρξισμός. (4). Οι κοσμικές φιλοσοφίες μέχρι τώρα στο σύνολο τους χαρακτηρίζονται από το γεγονός ότι δεν. Ο πρώτος είναι γιατί θέλει έτσι να διαλύσει τη διαδομένη προκατάληψη πως η φιλοσοφική σκέψη. κάτι που -όπως ο ίδιος άλλωστε υποστηρίζει. η προσπάθεια μιας ερμηνείας του κόσμου είναι αποκλειστικό προνόμιο μιας κατηγορίας ειδικευμένων διανοητών. που βρίσκεται σε συνάρτηση με τον πρώτο. είναι πως πιστεύει σε μια φιλοσοφία που θα ενοποιεί κριτικά τα δυο αυτά επίπεδα. έμαθαν να δημιουργούν μια ιδεολογική ενότητα ανάμεσα στους απλούς ανθρώπους και τους διανοουμένους. ανεπεξέργαστη. η ίδια δεν μπορεί σε καμμιά περίπτωση να αναδειχθεί of διανοητικό σύστημα (ojdine). αντιφατική που μερικές φορές περιέχει στοιχεία της πιο σύγχρονης εποχής ανάμεικτα με στοιχεία της εποχής των σπηλαίων. Την αδυναμία αυτή θα πρέπει να τη θεωρήσουμε σαν αποτέλεσμα του γεγονότος ότι αυτές από μιας άποψη αντιπροσωπεύουν την πιο ακραία μορφή του καταμερισμού εργασίας ανάμεσα σε χειρωνακτική και πνευματική χωρίς να βάζουν το καθήκον να τον ξεπεράσουν. με μια τάση να τα συγχωνεύσει σε ένα. Δεν θέλησαν ποτέ να προκαλέσουν μια πρακτική δραστηριότητα και μια θέληση (6). 115 . των φιλοσόφων. Είναι διαφορά βαθμίδων (5).

Γι' αυτό η Εκκλησία με μέσα διοικητικά. επεδίωξε πάντα να διατηρήσει μια ενότητα ανάμεσα στα δυο επίπεδα και να αποτρέψει τη δημιουργία δυο θρησκειών. Στόχος συνεπώς του μαρξισμού είναι μια οργανικότητα της σκέψης και μια πολιτιστική ενότητα. να τη συνδέσει με την πρακτική ζωή διαμορφώνοντας έτσι μια ανανεωμένη κοινή γνώμη που να ανταποκρίνεται στην ίδια την ιστορική πορεία. Αυτά μπορούν να επιτευχθούν μονάχα αν ανάμεσα στους διανοούμενους και τους απλούς ανθρώπους υπάρχει η ίδια ενότητα που πρέπει να υπάρχει ανά116 . Είναι μια ενότητα τεχνητή. Η επιδίωξη της Εκκλησίας για τη διατήρηση αυτής της ενότητας εκφράζεται απ' τη προσπάθειά της από τη μια να κρατά τις λαϊκές μάζες στο πρωτόγονο επίπεδο κι' από την άλλη να συγκρατεί τους διανοούμενους από το να ξεπεράσουν ορισμένα όρια. αποτελεί επίσης μια κριτική της «αυθόρμητης φιλοσοφίας» των μαζών και της κοινής γνώμης. Μια κριτική όμως που ξεκινά από τη θέση πως όλοι οι άνθρωποι είναι φιλόσοφοι θέλοντας να αναδείξει τα πραγματικά στοιχεία αυτής της φιλοσοφίας τους. επιφανειακή (7). Ταυτόχρονα ο μαρξισμός επιδιώκει να αποκαθαρίσει την ανώτερη φιλοσοφία από τα διανοουμενίστικα στοιχεία της. δεν τείνει στο να ξεπεραστεί πραγματικά η αντίθεση των δυο επιπέδων. τόσο των ιδεαλιστικών όσο και των μηχανιστικών υλιστικών. που προέρχεται από την ίδια την πρακτική ζωή τους. ανεβάζοντάς τα σ' ένα ανώτερο επίπεδο. μια για τους απλούς πιστούς και μια για τους διανοούμενους. Γι' αυτό η ενότητα την οποία πετυχαίνει δεν είναι πραγματική. Ο μαρξισμός δεν αποτελεί μια κριτική μονάχα της θρησκείας και των μέχρι τώρα κοσμικών φιλοσοφιών. κατάλαβε τη σημασία της ενότητας αυτής και σ' αυτό οφείλει ουσιαστικά τη δύναμή και τη βιωσιμότητά της. αυταρχικά που κάποτε υπήρξαν και πολύ σκληρά.Η Εκκλησία από τη μεριά της. που αντιπροσωπεύει μια από τις πιο διαδομένες και με τη μεγαλύτερη ιστορική πείρα κοσμοθεωρία τη θρησκεία.

παρατηρεί ο Γκράμσι. αν δηλαδή οι διανοούμενοι γίνουν οργανικά «οι διανοούμενοι αυτών των μαζών». Μια άλλη που εκφράζεται επιφανειακά και λεκτικά από τις ιδέες που κληρονόμησε από το παρελθόν και αποδέχεται άκριτα. της πραγματικότητας. Το πνευματικό σύνολο (blocco intellettuale) που επιδιώκει είναι ο αναγκαίος όρος που θα καταστήσει «πολιτικά δυνατή μια διανοητική πρόοδο των μαζών κι όχι μόνο ελάχιστων ομάδων διανοούμενων» (9). μπορούμε να μιλήσουμε για την ύπαρξη στον ίδιο άνθρωπο δυο διαφορετικών θεωρητικών συνειδήσεων ή για μια συνείδηση αντιφατική. β) Η πολιτική μέσο σύνδεσης των δύο ψιλοσοψικο-πολιτιστικών επιπέδων Η πρακτική δραστηριότητα των ανθρώπων. συνεπώς με την κοινωνική ομάδα στην οποία ανήκει.μεσα στη θεωρία και την πράξη. Όμως κι' αυτή τον συνδέει με 17 . Μια που εμπεριέχεται στην πρακτική του δραστηριότητα και η οποία τον συνδέει με όλους τους συνεργούς του σ' αυτή τη μεταμόρφωση. Όμως. αν επεξεργαστούν και δώσουν συγκεκριμένη μορφή «στις αρχές και τα προβλήματα που οι μάζες εκείνες βάζαν με την πρακτική τους δραστηριότητα συγκροτώντας έτσι ένα πολιτιστικό και κοινωνικό σύνολο» (8). η θεωρητική τους συνείδηση να βρίσκονται σε αντίθεση προς την πρακτική τους δραστηριότητα. Σ' αυτή την περίπτωση. με πρωταρχικό πυρήνα την παραγωγική τους δραστηριότητα. είναι εκείνη που μεταμορφώνει τον γύρω κόσμο. Μπορεί μάλιστα οι πεποιθήσεις τους. συχνά οι άνθρωποι δεν έχουν συνείδηση του πραγματικού νοήματος αυτής της δράσης τους. Για το μαρξισμό κατά συνέπεια το πρόβλημα της ενότητας των δύο αυτών πολιτιστικών και φιλοσοφικών επιπέδων δεν μπαίνει σε καμμιά περίπτωση με την έννοια ούτε του περιορισμού της επιστημονικής και θεωρητικής δραστηριότητας των διανοουμένων ούτε της διατήρησης της ενότητας στο χαμηλό επίπεδο των μαζών.

αφού δεν είναι εκείνη στην οποία ο ίδιος ανήκει οργανικά. Με τη συνειδητοποίηση ότι ο ίδιος αποτελεί μέρος μιας κοινωνικής ομάδας. όπως μόλις τώρα είδαμε. Όμως αυτή η διαδικασία δεν συντελείται σ' ένα προσωπικό. Στη διαδικασία πολιτικής συνειδητοποίησης και στην έννοια της ηγεμονίας με την αλληλοσύνδεση που υπάρχει μεταξύ τους. κοινωνικό «δια μέσου ενός αγώνα πολιτικών «ηγεμονιών». γι' αυτό ακριβώς -θα προσθέσει ο ίδιος. Με άλλα λόγια με την πολιτική συνειδητοποίησή του (10). κλειστό πεδίο. Αυτή λοιπόν η διαδικασία απελευθέρωσης από την υποταγή σε μια ξένη πνευματική ηγεμονία αποτελεί μια πράξη κριτική της κοσμοθεωρίας που αντιπροσωπεύει την ηγεμονία εκείνη.μια άλλη κοινωνική ομάδα. εκείνη που ηγεμονεύει κοινωνικά.δεν μπορεί κανείς να ξεχωρίσει τη φιλοσοφία από την πολιτική» (11). μετά της πολιτικής για να φτάσει σε μια ανώτερη επεξεργασία της αντίληψης του για το πραγματικό». Όσο εξωτερική κι αν είναι η σύνδεση του με την ομάδα αυτή. τη δική της αποστολή. όπως παρατηρεί στο ίδιο σημείο ο Γκράμσι. Καταλήγει έτσι στο συμπέρασμα ότι «η έννοια της ηγεμονίας αντιπροσωπεύει μια μεγάλη φιλοσοφική πρόοδο εκτός από πρακτικο-πολιτική» (12). Αυτή η αντίφαση μπορεί να αρθεί μονάχα μ' ένα «γνώθι σαυτόν». αντιτιθεμένων κατευθύνσεων. που έχει το δικό της ρόλο στην κοινωνία. της πραγματικής του θέσης στην κοινωνία με ό. Συντελείται αντίθετα σ' ένα πεδίο ανοικτό. η σύνδεση αυτή δεν είναι χωρίς πρακτικές συνέπειες γιατί επηρεάζει τη συμπεριφορά του. πρώτα στο χώρο της ηθικής. Αυτή ταυτόχρονα καθώς και η επιλογή μιας άλλης κοσμοθεωρίας αποτελούν γεγονότα πολιτικά. με μια αυτοσυνειδητοποίηση της πραγματικής του κατάστασης.τι αυτή συνεπάγεται. εκτός από την άρση της αντίφασης ανάμεσα στη συνείδηση που εμπεριέχεται στην πρακτική δρα118 . πολιτικά και πνευματικά.

στηριότητα και εκείνη που εκρφάζεται εξωτερικά ή λεκτικά, συντελείται και η ενοποίηση των δυο επιπέδων, εκείνου της «αυθόρμητης φιλοσοφίας» και της φιλοσοφίας των φιλοσόφων. Αυτό γιατί και η πολιτική συνειδητοποίηση και η ηγεμονία προϋποθέτουν μια πνευματική ενότητα και μια ηθική που αντιστοιχεί σε μια αντίληψη της πραγματικότητας η οποία έχει ξεπεράσει το επίπεδο της κοινής γνώμης και έχει φτάσει, έστω και σε κάποια περιορισμένα ακόμη όρια, το επίπεδο της κριτικής. Από εδώ ακριβώς προκύπτει ότι η πολιτική είναι εκείνη που διασφαλίζει τη «σχέση ανάμεσα στην "ανώτερη" φιλοσοφία και την κοινή γνώμη» (13). Ο Γκράμσι, όπως είδαμε κι' όλας στο προηγούμενο κεφάλαιο, εμβάθυνε ιδιαίτερα στη θέση του Λένιν πως η εργατική τάξη από μόνη της δεν μπορεί να φτάσει στο σοσιαλισμό, ο οποίος εισάγεται στο εργατικό κίνημα, από τη διανόηση, εκείνη η οποία όπως παρατηρούσαν νωρίτερα ο Μαρξ και ο Ένγκελς κατόρθωσε να ανυψωθεί «ως τη θεωρητική κατανόηση της ιστορικής κίνησης» (14). Ο Γκράμσι επεκτείνει την έρευνά του πάνω στο σημείο αυτό, το οποίο το θεωρεί πολύ σοβαρό για την αυτονομία του εργατικού κινήματος και την κατάκτηση από μέρους του ενός ηγεμονικού ρόλου στην κοινωνία. Αν λοιπόν σε ατομικό επίπεδο η πολιτική συνειδητοποίηση συνεπάγεται σ' έναν περιορισμένο έστω βαθμό το ανέβασμα από την «αυθόρμητη φιλοσοφία» στην ανώτερη, στο συλλογικό επίπεδο «κριτική αυτοσυνείδηση σημαίνει ιστορικά και πολιτικά δημιουργία μιας élite διανοουμένων». Ένα ανθρώπινο σύνολο, θα συνεχίσει ο ίδιος δεν ξεχωρίζει και δεν γίνεται ανεξάρτητο από μόνο του, χωρίς να οργανωθεί (με την πλατιά έννοια του ορου) και δεν μπορεί να οργανωθεί χωρίς οργανωτές και ηγέτες δηλ. χωρίς διανοούμενους (πάντα στην πλατιά έννοια). Είναι απαραίτητο η θεωρητική πλευρά της σχέσης θεωρίας-πράξης να αποκτήσει συγκεκριμένη υπόσταση σ' ένα στρώμα προσώπων ειδικευμένων στην επεξεργασία των εννοιών και των φιλοσοφικών προβλημάτων. Η διαδικασία δια120

μόρφωσης αυτής της διανόησης (όχι ως «αυτόνομης» αλλά ως διανόησης των λαϊκών μαζών) συνδέεται με τη διαλεκτική σχέση διανοούμενοι-λαϊκές μάζες (15). Έξω από αυτή τη διαλεκτική σχέση ένας τέτοιος ρόλος αυτής της διανόησης δεν μπορεί να σταθεί. Γιατί αν το λαϊκό στοιχείο αισθάνεται και νοιώθει αλλά δεν κατανοεί και δεν γνωρίζει τα προβλήματα που θέτει με την ίδια την παραγωγικο-πρακτική δραστηριότητά του, θα παρατηρήσει σ' ένα άλλο σημείο, το διανοούμενο στοιχείο γνωρίζει μεν τα προβλήματα αυτά αλλά δεν τα κατανοεί πάντα και κυρίως δεν τα νοιώθει. Το λάθος που κάνουν συνήθως οι διανοούμενοι, είναι πως πιστεύουν ότι μπορεί να γνωρίζουν χωρίς να κατανοούν και κυρίως χωρίς να νοιώθουν και να έχουν πάθος (όχι μόνο για τη γνώση καθεαυτή αλλά για το αντικείμενό της). Αν ο διανοούμενος αποσπαστεί από το λαό, προσθέτει ακόμη, αν δεν νοιώθει τα στοιχειώδη πάθη του λαού τότε είναι σχολαστικός όχι πραγματικός διανοούμενος (16). Σημειώνει τέλος πως στη σύγχρονη εποχή τα πολιτικά κόμματα παίζουν ένα πολύ σοβαρό ρόλο στην επεξεργασία και τη διάδοση των κοσμοθεωριών καθώς επεξεργάζονται την ηθική και την πολιτική που αντιστοιχούν σ' αυτές, τα ίδια δε λειτουργούν σαν ιστορικοί «πειραματιστές» αυτών των κοσμοθεωριών (17). γ) θεωρία και πράξη Μέσα στο πολιτικό κόμμα συντελείται η ιδεολογική ενότητα διανοουμένων και λαϊκών μαζών, η οποία συντηρείται και δυναμώνεται από τη συγκεκριμένη ιδεολογία. Η ενότητα αυτή είναι ταυτόχρονα μια ενότητα θεωρίας και πράξης. Τη σύνδεση θεωρίας και πράξης ο Γκράμσι δεν την θεωρεί ένα δεδομένο μηχανιστικό γεγονός αλλά ένα ιστορικό γίγνεσθαι (18). Στη συγκεκριμένη περίπτωση της πολιτικής συνειδητοποίησης της εργατικής τάξης, όσο ακόμη είμαστε στην πρώτη, στοιχειώδη φάση της διάκρισης της από το κοινωνικό σύνολο και της στοιχειώδους ενστικτώδικης ανεξαρτησίας της, η σχέση θεωρίας και πράξης
120

βρίσκεται ακόμη στην πρωταρχική της μορφή για να προχωρήσει πιο πέρα με το πολιτικό και ιδεολογικό ανέβασμα της ίδιας της εργατικής τάξης και να προωθηθεί σε ένα πολύ ανώτερο επίπεδο με την κατάκτηση της ηγεμονίας. Είναι χαρακτηριστικό πως ο Γκράμσι τη σχέση θεωρίας και πράξης την αποδεσμεύει από τα διανοουμενίστικα και θεωρησιακά στοιχεία και την ιστορικοποιεί, συνδέοντας την άμεσα με το ίδιο το ιστορικό γίγνεσθαι, με τις ίδιες τις κοινωνικές δυνάμεις που πρωταγωνιστούν σ' αυτό. Ο ίδιος θα παρατηρήσει σ' ένα άλλο σημείο πως το πρόβλημα της ενότητας θεωρίας και πράξης είναι παρόν σε κάθε κοσμοθεωρία, σε κάθε φιλοσοφία. Σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση όμως το ζήτημα τίθεται με διαφορετικό τρόπο. Στη σχολαστική φιλοσοφία π.χ. η πρακτική είναι μια απλή επέκταση της θεωρίας. Στον Κρότσε που βλέπει ιδεαλιστικά την σχέση τους η γνώση αποτελεί και πράξη, γνωρίζει δε κανείς εκείνο, το οποίο πράττει. Η «πράξη» όπως εδώ έχει τέτοιο νόημα ώστε ουσιαστικά να σημαίνει «γνώση». Έτσι ο Κρότσε καταλήγει σε μια ταυτολογία. Πώς λοιπόν πρέπει να καταλαβαίνουμε την ενότητα θεωρίας και πράξης; Αναρωτιέται ο Γκράμσι. Καθώς η δράση, θα παρατηρήσει, είναι το αποτέλεσμα διαφόρων θελήσεων με διαφορετικό η κάθε μια βαθμό έντασης, συνειδητοποίησης και ομοιογένειας σε σχέση με το σύνολο της συλλογικής θέλησης έτσι και η θεωρία που αντιστοιχεί και εμπεριέχεται σ' αυτή είναι ένας συνδυασμός αντιλήψεων που δεν τις χαρακτηρίζει απόλυτη ομοιογένεια. Η ενότητα συνεπώς θεωρίας και πράξης μπαίνει με την εξής έννοια: «να οικοδομηθεί πάνω σε μια καθορισμένη πρακτική μια θεωρία που συμπίπτοντας και ταυτίζομενη με τα πρακτικά στοιχεία της ίδιας πρακτικής, να επιταχύνει το ιστορικό προτσές που βρίσκεται σε δράση, καθιστώντας την πρακτική πιο ομοιογενή, συνεπή, αποτελεσματική σε όλα τα στοιχεία της, δηλ. δυναμώνοντάς την στο μέγιστο βαθμό ή με δεδομένη μια ορισμένη θεωρητική τοποθέτηση, να οργανωθεί το
121

απαραίτητο πρακτικό στοιχείο για την πραγματοποίηση της» (19). Η ταύτιση θεωρίας και πράξης είναι για το Γκράμσι μια ενέργεια κριτική, μέσα απ' αυτή η πρακτική αναδεικνύεται ως λογική και αναγκαία και η θεωρία ως ρεαλιστική και λογιϋή. Το πρόβλημα της σχέσης θεωρίας και πράξης τίθεται με ιδιαίτερη έμφαση στις μεταβατικές περιόδους της ιστορίας, όταν οι καινούργιες δυνάμεις της νέας πρακτικής αποδεσμεύονται και ζητούν τη δικαίωσή τους και παράλληλα νέα θεωρητικά προγράμματα ζητούν να υλοποιηθούν διεκδικώντας τη σύνδεσή τους με τις αντίστοιχες πρακτικές δυνάμεις. Ο μαρξισμός όχι μόνο ανυψώνει το πρόβλημα σ' ένα ανώτερο επίπεδο αλλά από την ίδια του τη φύση έχει και τις προϋποθέσεις να οδηγήσει σε μια ταύτιση θεωρίας και πράξης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι για τον ίδιο τον μαρξισμό το πρόβλημα είναι λυμένο μια για πάντα. Μια τέτοια αντίληψη θα είχε σα συνέπεια την αποδέσμευση του προβλήματος από το ίδιο το ιστορικό γίγνεσθαι θα οδηγούσε στην απολυτοποίησή του μετατρέποντάς το ουσιαστικά σε πρόβλημα θεωρησιακό. Συχνά και από μαρξιστές ακόμη η θεωρία αντιμετωπίζεται σαν κάτι το παρεπόμενο, το συμπληρωματικό. Υπάρχουν ακόμα υπολείμματα μηχανιστικής ερμηνείας της σχέσης της με την πράξη. Αυτό συμβαίνει γιατί πρόκειται για μια θεωρία που βρίσκεται σε ανάπτυξη, η ολοκλήρωση της οποίας δεν είναι απλώς πρόβλημα θεωρητικής επεξεργασίας αλλά και πρακτικής, δηλ. πρόβλημα ολοκλήρωσης της κοινωνικής απελευθέρωσης των κοινωνικών δυνάμεων που αντιπροσωπεύει ο μαρξισμός. Ο Γκράμσι ποτέ δεν είδε τα προβλήματα της θεωρητικής ανάπτυξης του μαρξισμού σαν αφηρημένα θεωρητικά προβλήματα αλλά τα είδε στις συγκεκριμένες ιστορικές, κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις τους. 'Αλλωστε όταν ο ίδιος μιλά για το μαρξισμό δεν εννοεί μονάχα τα έργα των Μαρξ, Ένγκελς, Λένιν και των άλλων μαρξιστών θεωρητικών αλλά και την ιδεολογικο-πο122

Γι' αυτό και προσπαθεί να εμβαθύνει σ' αυτό. Αυτό ήταν «αναγκαίο και ιστορικά δικαιολογημένο εξ αιτίας του "υποτελή" χαρακτήρα των συγκεκριμένων κοινωνικών στρωμάτων». Το ντετερμινιστικό. γιατί κάτι τέτοιο θα έδειχνε πως οι αλλαγές που σημειώθηκαν στην κοινωνική πραγματικότητα της ζωής τους δεν συνοδεύτηκαν από τις ανάλογες μεταβολές στο συνολικό τρόπο σκέψης (22). θα πει. μηχανιστικό στοιχείο. φαταλιστικό. Ο μηχανιστικός ντετερμινισμός λειτούργησε για τις μάζες. στις αντίξοες συνθήκες της πάλης τους. με στόχο να συμβάλει στο ξεπέρασμά του και όχι απλώς για να τον αποκηρύξει φραστικά. δεν μπορούν να βιώσουν τη φιλοσοφία παρά σα μια πίστη όμως πίστη όχι σε κάποια δύναμη εξωπραγματική αλλά στην ίδια την κοινωνική τάξη στην οποία ανήκουν (21). υπήρξε το ιδεολογικό «άρωμα» με το οποίο βιώθηκε ο μαρξισμός από τις μάζες. Αν όμως για τις μάζες είναι δικαιολογημένη η μηχανιστική και φαταλιστική σκέψη στους διανοούμενους γίνεται «αιτία παθητικότητας και ανόητης αυτοϊκανοποίησης». σαν μια «τρομερή δύναμη ηθικής αντίστασης συνοχής. Το δογματισμό στη συνείδηση των εργαζομένων μαζών δεν τον αντιμετωπίζει με διανοουμενίστικη περιφρόνηση αλλά σαν ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πρόβλημα με τις πολιτικές και θεωρητικές του προεκτάσεις. Η θεωρία δεν έχει σαν αποκλειστικό της ρόλο 123 . Ο Γκράμσι υπογραμμίζει επανειλημμένα πως η θεωρία δεν μπορεί να νοείται σαν συμπλήρωση της πρακτικής. Άλλωστε ακόμη και για τις μάζες όταν αυτές πάψουν να είναι υποτελείς και αναλαμβάνουν τις ευθύνες της κοινωνικής και οικονομικής ζωής ο μηχανιστικός τρόπος σκέψης μετατρέπεται σε επικείμενο κίνδυνο. Για το Μαρξ και το Λένιν η σχέση θεωρίας και πράξης δεν είναι μονόδρομη αλλά διαλεκτική. Οι μάζες σαν τέτιες. παρατηρεί.λιτική βίωση τους από την πλευρά των εργαζομένων μαζών που αγωνίζονται για μια νέα κοινωνία. υπομονής και πεισματικής επιμονής» (20).

Υπάρχει όμως ανάμεσα στο μαρξισμό και τις άλλες φιλοσοφίες 124 . Ο μαρξισμός έβαλε τη δημιουργικότητα και τον ιστορικό ρόλο της θεωρίας στις πραγματικές τους βάσεις. 'Αλλωστε και η ίδια η φιλοσοφία της πράξης. για τον οποίο αυτές είναι πρακτικές κατασκευές. Η φιλοσοφία της πράξης βεβαιώνει ρητά πως οι άνθρωποι αποκτούν συνείδηση της κοινωνικής τους θέσης και συνεπώς των καθηκόντων τους στο πεδίο των ιδεολογιών» (24). Για το μαρξισμό οι ιδεολογίες είναι κάθε άλλο παρά απάτη και ψευδαίσθηση «είναι πραγματικά ιστορικά γεγονότα». μόνο που τον αντιλαμβάνεται ιδεαλιστικά και θεωρησιακά (23). δ) Βάση και εποικοδόμημα Αναφερόμενος ο Γκράμσι στις αντιλήψεις του Κρότσε για τις πολιτικές ιδεολογίες. «Για τη φιλοσοφία της πράξης τα εποικοδομήματα αποτελούν μια αντικειμενική και ενεργή πραγματικότητα (ή γίνονται τέτοια όταν δεν είναι καθαρά ατομική πονήματα). όταν αυτή δεν είναι αυθαίρετη παρά ανταποκρίνεται σε αντικειμενικές ιστορικές ανάγκες. Την αντίληψη του δημιουργικού ρόλου της σκέψης εισήγαγε η κλασσική γερμανική φιλοσοφία. ο μαρξισμός αποτελεί εποικοδόμημα. Η αντίληψη αυτή του Κρότσε είναι προφανές πως προέρχεται από κάποια επίδραση του μαρξισμού στη σκέψη του αλλά μια επίδραση παραμορφωμένη. Αλλά με την έννοια πως.να συντάσσει και να ταξινομεί τον εξωτερικό κόσμο που είναι απολύτως αμετάβλητος. Αντίθετα έχει κι' ένα ρόλο δημιουργικό. μια ψευδαίσθηση για τους μεν κυβερνώντες ηθελημένη και συνειδητή για τους δε κυβερνώμενους κάτι που το υφίστανται. που τον φέρνει κοντά στις χυδαίες υλιστικές αντιλήψεις. τότε γίνεται μια ουσιαστική δύναμη αλλαγής του κόσμου. όπως θέλει ο ιδεαλισμός. 'Οχι φυσικά με την έννοια πως αυτή δημιουργεί τον εξωτερικό κόσμο. παρατηρεί πως έτσι θα μπορούσε κανείς να πει πως αυτές δεν είναι παρά μια απάτη. όργανα πολιτικής καθοδήγησης.

ένα ιστορικό σύνολο». Δεν επιδιώκει να λύσει ειρηνικά τις υπάρχουσες αντιθέσεις στην ιστορία και στην κοινωνία αλλά να τις ξεπεράσει επαναστατικά. Είναι αντίθετα αντιφατικές γιατί σκοπός τους είναι να συμβιβάσουν αντιθετικά συμφέροντα. Συνεπώς οι αντιπαραθέσεις που σημειώνονται στο εσωτερικό των εποικοδομημάτων αντανακλούν τις αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό της οικονομικής και κοινωνικής βάσης. τότε αποτελεί μια ουσιαστική ιστορική δύναμη. είναι όμως ταυτόχρονα μια ιδεολογία με την πρώτη έννοια. τα εποικοδομήματα δεν μπορούν να ασπαστούν από την οικονομική βάση πάνω στο έδαφος της οποίας γεννιούνται αλλά αποτελούν ένα ενιαίο σύνολο μαζί της. Ο μαρξισμός αντίθετα είναι μια οργανική φιλοσοφία. 125 . το ίδιο συμβαίνει στη σχέση βάση-εποικοδόμημα. Μιλώντας για τη σημασία της ιδεολογίας θα πει ότι ένα βασικό λάθος στην αποτίμηση της αξίας της ξεκινά ακριβώς από το γεγονός (που δεν είναι άλλωστε τυχαίο) ότι ο όρος «ιδεολογία» χρησιμοποιείται τόσο για την ιδεολογία που είναι το απαραίτητο εποικοδόμημα μιας βάσης όσο και για την ιδεολογία που αντιπροσωπεύει την αυθαίρετη θεωρητική κατασκευή κάποιων ατόμων. (blocco storico) όπως λέει ο ίδιος παίρνοντας τον όρο από το Σορέλ (25). όταν φυσικά δεν αποτελεί ατομική αυθαίρετη κατασκευή και είναι οργανικά δεμένο με τη βάση. Ο μαρξισμός αρνιέται την δεύτερη και ιστορικά μάλιστα αποτελεί ξεπέρασμά της. Είναι μάλιστα η θεωρία των αντιθέσεων. Τα εποικοδομήματα αποτελούν τη μορφή με την οποία εκφράζεται το περιεχόμενο. Δεν αποτελεί όργανο εξασφάλισης της λαϊκής συναίνεσης στην υπηρεσία των κυρίαρχων τάξεων. Και το εποικοδόμημα επίσης δεν καταγράφει παθητικά όσα σημειώνονται στη βάση αλλά. Όπως στη σχέση μορφή-περιεχόμενο το ένα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς το άλλο. Αντίθετα είναι η απελευθερωτική θεωρία των εργαζομένων μαζών.μια βαίιχή διαφορά. Οι ιδεολογίες. το οποίο αντιπροσωπεύει η οικονομική βάση. Οι άλλες φιλοσοφίες δεν είναι οργανικές.

η διαλεκτική χάνει ουσιαστικά το νόημά της καθώς υποβαθμίζεται σε μια υποκατηγορία της τυπικής λογικής. παρατηρεί πάλι ο Γκράμσι. Την απουσία αυτή ο Γκράμσι την αποδίδει σε δυο λόγους: α) στο ότι στη σκέψη του Μπουχάριν ο μαρξισμός χωρίζεται σε δυο μέρη. 126 . ε) Για τη διαλεκτική Στις κριτικές σημειώσεις του για το έργο του Νικολάι Μπουχάριν. Μιά θεωρία της ιστορίας και της πολιτικής την οποία αντιλαμβάνεται ως κοινωνιολογία που μπορεί να διαμορφώνεται σύμφωνα με τους κανόνες των φυσικών επιστημών και μια φιλοσοφία κυριολεκτικά νοούμενη. η οποία καταλήγει να είναι ο μηχανιστικός ή μεταφυσικός υλισμός (26). σε μια στοιχειώδη σχολαστική. στα 1931 ο ίδιος ο Μπουχάριν στην παρέμβαση που έκανε σε διεθνές επιστημονικό συνέδριο στο Λονδίνο αντί για φιλοσοφικό υλισμό. κατά τρόπο μάλιστα πολύ επιφανειακό. Στο έργο του Μπουχάριν η διαλεκτική απλώς προϋποτίθεται.Ο Γκράμσι εφιστά την προσοχή μας στον τρόπο με τον οποίο ο Μαρξ εννοούσε τη σχέση οικονομικής βάσης και εποικοδομημάτων σαν μια σχέση πολύπλοκη κι όχι μηχανιστική και παραπέμπει στα ιστορικά του έργα σαν παραδείγματα ύλιστικής επιστημονικής ερμηνείας συγκεκριμένων ιστορικών γεγονότων. Στον τρόπο όμως με τον οποίο τον αντιλαμβάνεται. πράγμα απαράδεκτο για μια έκθεση των ουσιαστικών στοιχείων του μαρξισμού. μιλά για το διαλεκτικό υλισμό. Για τον ίδιο η θεμελιακή σημασία της διαλεκτικής μπορεί να κατανοηθεί μονάχα όταν ο μαρξισμός νοηθεί σα μια φιλοσοφία ολοκληρωμένη και πρωτότυπη που ανοίγει μια νέα φάση στην ιστορία και στην παγκόσμια ανάπτυξη της σκέψης καθώς ξεπερνά τόσο τον ιδεαλισμό όσο και τον παραδοσιακό υλισμό. Η θεωρία τον ιστορικού νλισμού-λαϊκό εγχειρίδιο μαρξιστικής κοινωνιολογίας (1921) ο Γκράμσι παρατηρεί πως από αυτό λείπει μια οποιαδήποτε ανάλυση της διαλεκτικής. δεν εκτίθεται. Αργότερα.

εξήγηση κοινωνική και ιδεολογική. που ταυτόχρονα δείχνουν το διαλεκτικό τρόπο με τον οποίο ο ίδιος αντιλαμβάνεται τη σχέση φιλοσοφίας και κοινής γνώμης. Στην πραγματικότητα πρόκειται για δυο παρατηρήσεις συμπληρωματικές. αδυναμίες βέβαια που έχουν την εξήγησή τους. Γι' αυτό ο Γκράμσι θυμίζει εδώ την τρίτη 127 . Προϋποθέτει επίσης την αναγνώριση του ρόλου και της σημασίας της ανώτερης φιλοσοφίας και της επιστήμης αποκαθαρμένες όμως από τα αφηρημένα και διανοουμενίστικα στοιχεία τους και δεμένες με τη ζωή και την ιστορία.β) Ο δεύτερος λόγος είναι πως η διαλεκτική είναι κάτι το βαρύ και δύσκολο. Αυτός ο δεύτερος λόγος της εξήγησης που δίνει ο Γκράμσι για την υποτίμηση της σημασίας της διαλεκτικής από το Μπουχάριν έχει ιδιαίτερη σημασία αν πάρει κανείς υπόψη ότι μια άλλη κριτική παρατήρησή του για το βιβλίο του Μπουχάριν αναφέρεται στο ότι δεν ξεκινά από μια κριτική ανάλυση της φιλοσοφίας της κοινής γνώμης (27). αλλά που επιβάλεται επιτακτικά να ξεπεραστούν. Το λάθος του Μπουχάριν στην περίπτωση της διαλεκτικής είναι πως υποτάχθηκε στην αδιαπαιδαγώγητη και χοντροκομένη κοινή γνώμη. αντίθετη από το δογματισμό της κοινής γνώμης που είναι άπλειστη για απόλυτες βεβαιότητες και έχει έκφρασή της την τυπική λογική. θ α μπορούσε κανείς να πει πως οι δυο αυτές κριτικές παρατηρήσεις του αντιφάσκουν μεταξύ τους αφού στη μια περίπτωση μέμφεται το Μπουχάριν για υποταγή στις αντιλήψεις της κοινής γνώμης και στην άλλη για παραγνώρισή της. Φυσικά ο επιστήμονας και ο φιλόσοφος πρέπει να διαπαιδαγωγούνται από την κοινή γνώμη και τα πραγματικά και ενωτικά της στοιχεία. Μια τέτοια διαλεκτική αντίληψη προϋποθέτει αφ' ενός τη μη παραγνώριση της σημασίας της κοινής γνώμης και των φιλοσοφικών στοιχείων που αυτή περιέχει και αφ' ετέρου τη συνειδητοποίηση όχι μόνο του χαμηλού επιπέδου της αλλά και του δογματικού της χαρακτήρα. Δεν είναι όμως έτσι.

Ο Γκράμσι παρατηρεί πως πράγματι στην αντίληψη της κοινής 128 .θέση του Μαρξ για το Φόϋερμπαχ πως «ο παιδαγωγός πρέπει και ο ίδιος να διαπαιδαγωγηθεί». Σε άλλο σημείο των Τετραδίων αντιμετωπίζοντας από μια άλλη σκοπιά το πρόβλημα της διαλεκτικής παραπέμπει στην κριτική του Μαρξ στον Προυντόν στην Αθλιότητα της φιλοσοφίας για την παραμόρφωση της διαλεκτικής. για να μην αφεθεί δηλαδή να "ξεπεραστεί" μέσα στη διαλεκτική αντίθεση» (28). Αυτή την αντίληψη της διαλεκτικής ο Γκράμσι τη συνδέει με την ιδέα της παθητικής επανάστασης για την οποία μιλήσαμε σε άλλο κεφάλαιο. και ότι μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει πραγματικό ξεπέρασμα» για τον Προυντόν και τους ιταλούς μετριοπαθείς φιλελεύθερους η διαλεκτική γινόταν αντιληπτή σα μια συνεχή προσπάθεια της θέσης «ν' αναπτύξει όλο τον εαυτό της. σε μια υποκειμενική ερμηνεία της αντικειμενικής πραγματικότητας. μέχρι το σημείο να πετύχει την ενσωμάτωση ενός μέρους της ίδιας της αντίθεσης. καταλήγει. θ α μπορούσαμε στο θέμα αυτό να πούμε για το Γκράμσι ό. Αυτή την επαναστατική διαλεκτική δεν κατάλαβε ο Μπουχάριν. ανάμεσα στους οποίους ο Κρότσε.τι ο ίδιος είπε για το Λούκατς. Ενώ για το Μαρξ (ακόμη και για το Χέγκελ σε ιδεαλιστικό όμως στην περίπτωσή του επίπεδο) «κάθε μέλος της διαλεκτικής αντίθεσης πρέπει να επιδιώκει να είναι το παν αυτό το ίδιο και να ρίχνει στον αγώνα όλα του τα πολιτικά και ηθικά μέσα. έπεσε ο ίδιος στο αντίθετο ακριβώς λάθος. πως από αντίδραση στη χοντροκομένη ερμηνεία του ιστορικού υλισμού όπως τη δίνει ο Μπουχάριν. Τις απόψεις του Προυντόν και την πλαστογράφηση της διαλεκτικής συνέχισαν και οι ιταλοί μετριοπαθείς φιλελεύθεροι του περασμένου αιώνα και αργότερα άλλοι σύγχρονοι διανοητές. Υπάρχει ωστόσο κι' ένα αδύνατο σημείο στις φιλοσοφικές αντιλήψεις του Γκράμσι και το οποίο αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την εξωτερική πραγματικότητα.

Ο Γκράμσι θέλοντας πραγματικά να ξεπεράσει την ατέλεια του παραδοσιακού υλισμού. με την έννοια της πίστης σ' ένα κόσμο δεδομένο. Αυτό φυσικά δεν έχει καμιά σχέση και δεν αναιρεί την αδυναμία της κοινής γνώμης να φτάσει από μόνη της στη διαλεκτική κατανόηση της σχέσης ανθρώπου και φύσης. γιατί δεν θα μπορούσε κανείς άλλωστε να αρνηθεί. Υπάρχει αναμφισβήτητα στο Γκράμσι στο σημείο αυτό ένας υποκειμενισμός. και ο οποίος παραδοσιακός υλισμός αντιλαμβάνεται τον εξωτερικό κόσμο μόνο με τη μορφή του αντικειμένου όχι όμως και σαν ανθρώπινη υλική πραγματικότητα. Αυτή ωστόσο η εκδοχή των καταβολών είναι μια απλή υπόθεση. Ο ίδιος όμως προχωρώντας καταλήγει στο συμπέρασμα πως «όταν βεβαιώνεται πως μια πραγματικότητα θα υπήρχε ακόμη κι αν δεν υπήρχε ο άνθρωπος ή κάνει κανείς μια μεταφορά ή πέφτει σε μια μορφή μυστικισμού» (29). Ένα τέτοιο συμπέρασμα είναι όμως λανθασμένο γιατί εξαρτά την ύπαρξη του αντικειμενικού κόσμου. αλλά δημιουργημένο από το θεό. και στον ίδιο το Γκράμσι υπάρχει παράλληλα κι' αυτή η πλευρά. την επίδραση που έχει σ' αυτή την πεποίθηση της κοινής γνώμης η ίδια η πρακτική δραστηριότητα. Ακόμη και τη θέση του Ένγκελς πως η υλικότητα του κόσμου αποδείχθηκε από τη μακρόχρονη και επίπονη ανάπτυξη της φιλοσοφίας και των φυσικών επιστημών (30) την ερμηνεύει λανθα129 . από το υποκείμενο. της φύσης από την ύπαρξη του ανθρώπου.γνώμης δεν υπάρχει κανένα περιθώριο για αμφισβήτηση της αντικειμενικής πραγματικότητας και πιστεύει πως κατά βάθος οι καταβολές αυτής της πεποίθησης είναι θρησκευτικές. την οποία ο Μαρξ επεσήμαινε στην πρώτη θέση του για το Φόϋερμπαχ. τη στιγμή που και ο άνθρωπος αποτελεί προϊόν της ίδιας της φύσης. ενώ στο Μαρξ αντίθετα συνυπήρχαν και οι δυο. όχι και υποκειμενικά. μια εκτροπή που έρχεται σ' αντίθεση με την όλη φιλοσοφία του. καταλήγει με τη σειρά του να βλέπει μόνο αυτή την υποκειμενική. ενεργητική πλευρά.

130 . θα επισημάνει τον κίνδυνο που περιέχει μια τέτοια τοποθέτηση. ότι δεν μπορεί να επεκταθεί η διαλεκτική και στη γνώση της φύσης. Ωστόσο αυτή η απόδειξη δεν αποτελεί και προϋπόθεση της ύπαρξης του κόσμου. Δεν θα μπορούσε έτσι κανείς να πει κατά τρόπο αναμφισβήτητο πως ο Γκράμσι πίστευε. Ακόμη και η παρατήρηση του για το Λούκατς δεν μας επιτρέπει να πούμε κάτι τέτοιο. αυτό όμως ισχύει μόνο για τη γνώση του κόσμου και όχι για την ύπαρξή του. Αυτό είναι πρωταρχικό χωρίς βέβαια να είναι το μόνο. μέσω της φιλοσοφίας και της επιστήμης. Ακριβώς αμέσως πριν από την φράση στην οποία παραπέμπει ο Γκράμσι σημειώνει ότι «η ενότητα του κόσμου δεν συνίσταται αποκλειστικά στο είναι του (ύπαρξη του). απόδειξη και γνώση που είναι και αλλαγή του.· δηλαδή το Είναι του. αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση της ενότητάς του. Ο ίδιος ο Ένγκελς δεν έβλεπε έτσι τα πράγματα. Ο Γκράμσι έχει δίκαιο όταν λέει στο ίδιο σημείο πως γνωρίζουμε την πραγματικότητα μόνο σε σχέση με τον άνθρωπο. γιατί μπορεί να καταλήξει σ' ένα δυϊσμό ανάμεσα στη φύση και στον άνθρωπο και γιατί η ανθρώπινη ιστορία δεν μπορεί να μη νοείται και σαν ιστορία της φύσης. Ακολουθεί βέβαια η απόδειξη από τον άνθρωπο. μ' όλο που η ιδιότητα αυτή.σμένα όταν εξαρτά την υλικότητα του κόσμου από την απόδειξή της. Από ορισμένες πλευρές αυτή η θέση του Γκράμσι αναιρείται από άλλα σημεία των Τετραδίων. να υπάρχει προτού μπορέσει να είναι ενιαίος». πως η διαλεκτική ισχύει μονάχα για την ιστορία των ανθρώπων όχι όμως και για τη φύση. της ενότητας και της υλικότητας του κόσμου. γιατί ο κόσμος πρέπει πρώτα να είναι. θ α μπορούσε μάλιστα κανείς να καταλήξει στο αντίθετο συμπέρασμα αν λάβει υπόψη του πως κριτικάροντας τη θέση που είχε υποστηρίξει ο Λούκατς αρχικά στο έργό του Ιστορία και ταξική συνείδηση (31).

στ) Ο μαρξισμός ως φιλοσοφία της πράξης Τον όρο «φιλοσοφία της πράξης» ο Γχράμσι τον δανείστηκε από το Λαμπριόλα και η χρήση του δεν επιβλήθηκε. ανεξάρτητη από κάθε άλλο φιλοσοφικό ρεύμα. Από τη μια συνδυάστηκε με το θετικισμό. Είναι και οι δυο το ίδιο αναγκαίοι. κατάλαβε ότι ο μαρξισμός είναι μια φιλοσοφία αυτάρκης. Για το Λαμπριόλα ο μαρξισμός δεν είναι μόνο μια ερμηνεία της ιστορίας αλλά και μια γενική φιλοσοφία (32). ήταν πολύ μεγάλη και οφειλόταν στο ότι αυτός. μια σύγκριση για να ιεραρχήσουμε μεταξύ τους είναι ηλίθιο και άχρηστο. Ο Μαρξ είναι ο δημιουργός μιας κοσμοθεωρίας (Weltanschauung). που συνδέει άμεσα τη φιλοσοφία με την πολιτική. τον οποίο θεωρεί έναν από τους σημαντικότερους μαρξιστές της περιόδου της II Διεθνούς. απλώς από τις συγγραφικές συνθήκες μέσα στη φυλακή. Να κάνουμε μεταξύ τους ένα παραλληλισμό. Είναι ταυτόχρονα ομοιογενείς και ετερογενείς. καθώς συνηθίζεται να λέγεται. θέλοντας ταυτόχρονα ο «μαρξισμός» αυτός να πολεμήσει το θρησκευτικό υπερβατισμό. τοποθετώντας τον έτσι στις σωστές επιστημονικές του βάσεις. Ήταν και μια συνειδητή επιλογή που αποσκοπούσε να υπογραμμίσει το βασικό χαρακτηριστικό αυτής της φιλοσοφίας που είναι ταυτόχρονα θεωρία και πρακτική. θα πει ο Γκράμσι. Στο Λαμπριόλα ο ίδιος ο Γκράμσι θα φτάσει μέσω του Λένιν. καταλήγει ο Γκράμσι. εκείνος που υλοποίησε την κοσμοθεωρία. φιλοσοφία και κομοθεωρία δεμένη με τις μάζες. Ποια είναι όμως η σχέση του Λένιν με το Μαρξ. στην πορεία του έχει υποστεί μια διπλή αναθεώρηση. ο Λένιν ο οργανωτής της. την πιο διαδεδομένη στους διανοούμενους φιλοσοφία στη νεότερη περίοδο μετά την κλασσική γερμανική φιλοσοφία. Ο μαρξισμός όμως. Η εκτίμηση που τρέφει ο Γκράμσι για το Λαμπριόλα. την πιο διαδομένη ιδεολογία στις 131 . παρά τις αδυναμίες του. έχουν το ίδιο ιστορικό ανάστημα. γι* αυτό μπορούμε να μιλάμε για μαρξισμό-λενινισμό.

ανάμεσα στη θεωρία της ιστορίας και της πολιτικής και τη φιλοσοφία μετατρέπει την τελευταία σε μεταφυσική. όπου οι νόμοι είναι ίδιοι με εκείνους των φυσικών επιστημών. Μπεργκσόν. Δεν είναι τυχαίο πως ο στόχος της κριτικής του σε ό.τι αφορά τη φιλοσοφία είναι διττός: από τη μια η κριτική στο Μπουχάριν και από την άλλη στον Κρότσε. Από την άλλη έγινε προσπάθεια να αφομοιωθεί από κάποια ιδεαλιστικά ρεύματα (Κρότσε. ως κοινωνιολογίας. από τη σκοπιά του θετικισμού και του μηχανιστικού υλισμού ο πρώτος.μάζες πίστευε ότι μπορεί να το κάνει μόνο με τον ωμό και απλοποιητικό υλισμό. Η «ορθοδοξία» του μαρξισμού για το Γκράμσι βρίσκεται ακριβώς στη θεμελειακή αντίληψη ότι είναι αυτάρκης. που κάνει ο Μπουχάριν. Τζεντίλε. απ' τη σκοπιά του ιδεαλισμού ο δεύτερος. ολοκληρωμένος πολιτισμός» (33). πραγματισμό) για να δυναμώσουν έτσι σ' ένα βαθμό το πολύ αφηρημένο σχήμα τους. ότι «εμπεριέχει όλα τα βασικά στοιχεία για να οικοδομήσει μια ολική και ολοκληρωμένη κοσμοθεωρία. μηχανιστικό υλισμό αποστερώντας την εργατική τάξη από την ιστορική της πρωτοβουλία να αναδειχθεί σε ηγεμονική δύναμη της κοινωνίας. Πού λοιπόν βρίσκεται η «ορθοδοξία». που αντιπροσώπευαν τις δυο αναθεωρήσεις του μαρξισμού. Σορέλ. Από τη δική του πλευρά ο Κρότσε πήρε από το Λαμπριόλα της ιδέα της ταύτισης φιλοσοφίας και ιστορίας αλλά στο επίπεδο του 132 . γιατί τέτοια είναι κάθε αντίληψη που τίθεται σαν οικουμενική αλήθεια εξωϊστορικά και όχι μόνο η θεωρησιακή και ιδεαλιστική (34). Βασικός άξονας της κριτικής του αυτής και στη μια και στην άλλη περίπτωση είναι η σχέση της φιλοσοφίας με την πολιτική. Ο δε διαχωρισμός. μια ολική φιλοσοφία και θεωρία των φυσικών επιστημών κι όχι μόνο αλλά και για να δόσει ζωή σε μια ολοκληρωμένη πρακτική οργάνωση της κοινωνίας δηλαδή για να γίνει ολικός. καταλήγει στο ντετερμινισμό και τον απλοϊκό. Στο Μπουχάριν η αντίληψη της θεωρίας της ιστορίας και της πολιτικής.

γιατί οι κοινωνικές δυνάμεις των εργαζομένων. την εξανέμισε. γιατί ο μαρξισμός είναι μια φιλοσοφία που αποσκοπεί στο να αλλάξει τον κόσμο κι' όχι μόνο να τον ερμηνεύσει. στο οποίο την αντιλαμβάνεται. 'Αλλωστε και ο τρόπος που την ερμηνεύει την ακροτηριάζει. 133 . γιαυτό και έχει κάτι το βιβλιακό και το λόγιο. Έτσι ο Κρότσε δεν φτάνει ποτέ σε μια πραγματική ταύτιση φιλοσοφίας κα πολιτικής (35). υπάρχουν όμως σ' αυτόν όλες οι προϋποθέσεις για τη λύση του. όπως έλεγε ο Μαρξ. γιατί η αντίληψη του της ιστορίας δεν περιλαμβάνει την πολιτική. 'Οχι φυσικά πως για τον μαρξισμό το πρόβλημα είναι δεδομένα λυμένο. τις οποίες αυτός αντιπροσωπεύει είναι οι νόμιμοι κληρονόμοι των πιο κορυφαίων στιγμών της παγκόσμιας φιλοσοφίας.αφηρημένου θεωρητικισμού. Η αυτονομία του μαρξισμού βρίσκεται πρώτιστα στο γεγονός ότι αυτός ταυτίζει πραγματικά τη φιλοσοφία με την πολιτική.

ΙΥ 34. 22. ΙΥ 28. 4. ΙΥ 49-50. MS 11. ΙΥ 32.. MS 8-9. ΙΥ 19. ΙΥ 24. ως Εισαγωγή· 3. ΙΥ 30. ΙΥ 33. 17. ΙΥ 26 και 27. MS 11. ΙΥ 36. MS 11.1Υ 33. ΙΥ 26. Το κείμενο αυτό έχει περιληφθεί στον τόμο Ο ιστορικός υλισμός χαι η φιλοσοφία του Μπενεντέτο Κρότσε. Υ 20. 21. 11. 15. ΙΥ 35. 23. 16. 13. MS 24.ΚΕΦΑΛΑΙΟ V 1. MS 10. όπου και οι σχετικές παραπομπές στο Λένιν και στους Μαρξ-Ένγκελς. MS 22-23. ΙΥ 40. 19. 18. ΙΥ 33.. ΙΥ 32 και 48. 14. MS 12. 8. MS 12. 10. MS 13. Γ 72 επ. MS 7. MS 6. MS 11 και 21. ΙΥ 175. MS 11. MS 115. Βλ. 5. 6. IV α. Το ζήτημα είναι να τον μεταβάλουμε». ΙΥ 37. 7. Πρόκειται εδώ σαφώς για μια απήχηση της XI θέσης του Μαρξ για το Φόϋερμπαχ «Οι φιλόσοφοι εξηγούσαν μόνο τον κόσμο με διάφορους τρόπους. 12. 2. MS 7 και 8. MS 11. MS 16. MS 38 επ. Κεφ. MS 13. ΙΥ 51-52. της έκδοσης Τολιάτι. ΙΥ 32. 134 . 9. MS 14.

MS 133-134. που επιμελήθηκε την κριτική έκδοση των Quaderni del carcere ο όρος δεν βρίσκεται ατόφιος στο Sorel. 28. ΙΥ 196. ΙΥ 179.. 25. ΙΥ 198-199. MS 79 και 82. MS 157. 135 . Αναγνωστίδη σ. ΙΥ 130 και 133. Ιστορία χαι ταξιχή συνείδηση. 26. Οδυσσέας. 76.βλ. και QC σ. όπως παρατηρεί ο V. MS 132. Γκέοργκ Λούκατς. Αντι-Ντύριγχ. 8. εκδ. 35. QC 1318 επ.24. 30. 29. όπου μιλώντας για τις ιδεολογίες (τους μύθους. 132. 34. MS 143. Μακ. MS 143. σελ. ΙΥ 210. MS 119. 57 υποσημ. Ένγκελς. MS 217. 27. ΙΥ 210. 5 32. εκδ. QC 1768. 31. 2632 υποσημ. ΙΥ 228. Gerratana. 33. Ο Γκράμσι πρέπει μάλλον να εμπνεύστηκε τον όρο από την Εισαγωγή του Sorel στο έργο του «Σκέψεις πάνω στη βία». τα συστήματα εικόνων όπως ο ίδιος τις αποκαλεί) παρατηρεί «πρέπει κανείς να τις παίρνει ως σύνολο (in blocco) σαν ιστορικές δυνάμεις» Βλ. Φρ.