Πρόκλος Περὶ τ῅ς καθ΄Ἕλληνας Ἱερατικ῅ς Τέχνης

὘ποτφπωςισ Ἀςτρονομικ῵ν ὘ποθζςεων

μζροσ α' | μζροσ β'|

Ο ΛΥΧΝΟΣ 

2

Ὥςπερ οἱ ἐρωτικοὶ ἀπὸ τ῵ν ἐν αἰςθήςει καλ῵ν ὁδῶ προϊόντεσ ἐπ' α὎τὴν καταντ῵ςι τὴν μίαν τ῵ν καλ῵ν πάντων καὶ νοθτ῵ν ἀρχήν, οὕτωσ καὶ οἱ ἱερατικοὶ ἀπὸ τ῅σ ἐν τοῖσ φαινομένοισ ἅπαςι ςυμπαθείασ πρόσ τε ἄλλθλα καὶ πρὸσ τὰσ ἀφανεῖσ δυνάμεισ, πάντα ἐν πᾶςι κατανοήςαντεσ, τὴν ἐπιςτήμθν τὴν ἱερατικὴν ςυνεςτήςαντο, θαυμάςαντεσ τῶ βλέπειν ἔν τε τοῖσ πρώτοισ τὰ ἔςχατα καὶ ἐν τοῖσ ἐςχάτοισ τὰ πρώτιςτα, ἐν ο὎ρανῶ μὲν τὰ χθόνια κατ' αἰτίαν καὶ ο὎ρανίωσ, ἔν τε γῆ τὰ ο὎ράνια γθΐνωσ. Ἢ πόθεν ἟λιοτρόπια μὲν ἟λίῳ, ςελθνοτρόπια δὲ ςελήνῃ ςυγκινεῖται ςυμπεριπολοῦντα ἐσ δύναμιν τοῖσ τοῦ κόςμου φωςτ῅ρςιν;

Εὔχεται γὰρ πάντα κατὰ τὴν οἰκείαν τάξιν καὶ ὏μνεῖ τοὺσ ἟γεμόνασ τ῵ν ςειρ῵ν ὅλων ἠ νοερ῵σ ἠ λογικ῵σ ἠ φυςικ῵σ ἠ αἰςθθτ῵σ· ἐπεὶ καὶ τὸ ἟λιοτρόπιον ᾧ ἔςτιν εὔλυτον, τούτῳ κινεῖται καί, εἰ δή τισ α὎τοῦ κατὰ τὴν περιςτροφὴν ἀκούειν τὸν ἀέρα πλήςςοντοσ οἷόσ τε ἤν, ὕμνον ἄν τινα διὰ τοῦ ἢχου τούτου ςυνῄςθετο τῶ Βαςιλεῖ προςάγοντοσ, ὃν δύναται φυτὸν ὏μνεῖν.

἖ν μὲν οὖν τῆ γῆ χθονίωσ ἐςτὶν ἟λίουσ καὶ ςελήνασ ὁρᾶν, ἐν ο὎ρανῶ δὲ ο὎ρανίωσ τά τε φυτὰ πάντα καὶ λίθουσ καὶ ηῶα, η῵ντα νοερ῵σ. Ἃ δὴ κατιδόντεσ οἱ πάλαι ςοφοί, τὰ μὲν ἄλλοισ, τὰ δὲ ἄλλοισ προςάγοντεσ τ῵ν ο὎ρανίων, ἐπήγοντο θείασ δυνάμεισ εἰσ τὸν θνθτὸν τόπον καὶ διὰ τ῅σ ὁμοιότθτοσ ἐφειλκύςαντο· ἱκανὴ γὰρ ἟ ὁμοιότθσ ςυνάπτειν τὰ ὄντα ἀλλήλοισ· ἐπεὶ καί, εἴ τισ θρυαλλίδα προθερμήνασ ὏πόςχοι τῶ λυχναίῳ φωτὶ μὴ πόρρω τοῦ πυρόσ, ἴδοι ἂν α὎τὴν ἐξαπτομένθν μὴ ψαύουςαν τοῦ πυρόσ, καὶ τὴν ἔξαψιν ἄνωθεν τοῦ κατωτέρω γινομένθν.

Ἀναλόγωσ οὖν ἟ μὲν προθέρμανςισ νοείςθω ςοι τῆ ςυμπαθείᾳ τ῵ν τῆδε πρὸσ ἐκεῖνα, ἟ δὲ προςαγωγὴ καὶ ἐν καλῶ θέςισ τῆ τ῅σ ἱερατικ῅σ τέχνθσ κατά τε καιρὸν τὸν πρέποντα καὶ τρόπον τὸν οἰκεῖον προςχρήςει τ῵ν ὏λ῵ν, ἟ δὲ τοῦ πυρὸσ διάδοςισ τῆ παρουςίᾳ τοῦ θείου φωτὸσ εἰσ τὸ δυνάμενον μετέχειν, ἟ δὲ ἔξαψισ τῆ θειώςει τ῵ν θνθτ῵ν καὶ τῆ περιλάμψει τ῵ν 

3

ἐνύλων, ἃ δὴ κινεῖται πρὸσ τὸ ἄνω λοιπὸν κατὰ τὸ μεταςχεθὲν ὏π' α὎τ῵ν ςπέρμα θεῖον, ὥςπερ τὸ τ῅σ ἐξαφθείςθσ θρυαλλίδοσ φ῵σ.

Καὶ ὁ λωτὸσ δὲ παρίςτθςι τὴν ςυμπάθειαν, μεμυκὼσ μὲν πρὸ τ῵ν ἟λιακ῵ν α὎γ῵ν, διαπτυςςόμενοσ δέ πωσ ἞ρέμα τοῦ ἟λίου πρ῵τον φανέντοσ, καὶ ὅςον ὏ψοῦται τὸ φ῵σ, ἐξαπλούμενοσ, καὶ αὖθισ ςυναγόμενοσ, ἐπὶ δύςιν ἰόντοσ. Τί δὴ οὖν διαφέρει τοὺσ ἀνθρώπουσ αἴροντασ ἠ τιθέντασ <τὰσ> γένυσ ἠ τὰ χείλθ ὏μνεῖν τὸν ἣλιον, ἠ τὸν λωτὸν τὰ φύλλα ςυμπτύςςοντα καὶ ἀναπλοῦντα; Γίγνεται γὰρ ἀντὶ τ῵ν γενύων ταῦτα τῶ λωτῶ, καὶ ὁ ὕμνοσ φυςικόσ. Καὶ τί δεῖ λέγειν περὶ φυτ῵ν οἷσ ὏πάρχει ηω῅σ ἴχνοσ τι γεννθτικ῅σ;

Ἀλλὰ καὶ λίθουσ ἔςτιν ἰδεῖν ταῖσ τ῵ν φωςτήρων ἀπορροίαισ ἐμπνέοντασ, ὡσ τὸν μὲν ἟λίτθν ταῖσ χρυςοειδέςιν ἀκτῖςιν ὁρ῵μεν τὰσ ἟λιακὰσ ἀκτῖνασ μιμούμενον, τὸν δὲ Βήλου προςαγορευόμενον ὀφθαλμὸν καὶ ςχ῅μα παραπλήςιον ἔχοντα κόραισ ὀφθαλμ῵ν καὶ ἐκ μέςθσ τ῅σ ἐν α὎τῶ κόρθσ ςτιλπνὸν ἀφιέντα φ῵σ, ὅν φαςιν ἟λίου χρ῅ναι καλεῖν ὀφθαλμόν, τὸν δὲ ςελθνίτθν τύπῳ τε καὶ κινήςει ςὺν τῆ ςελήνῃ τρεπόμενον, τὸν δὲ ἟λιοςέλθνον τ῅σ ςυνόδου τ῵ν φωςτήρων τούτων οἷον ἄγαλμα ταῖσ κατ' ο὎ρανὸν ςυνόδοισ τε καὶ διαςτάςεςιν ἀφομοιωθέν.

Οὕτω μεςτὰ πάντα θε῵ν, τὰ μὲν ἐν γῆ τ῵ν ο὎ρανίων, τὰ δὲ ἐν ο὎ρανῶ τ῵ν ὏πὲρ τὸν ο὎ρανόν, καὶ πρόειςιν ἑκάςτθ πλθθυομένθ ςειρὰ μέχρι τ῵ν ἐςχάτων· τὰ γὰρ ἐν ἑνὶ πρὸ τ῵ν πάντων, ταῦτα ἐν πᾶςιν ἐξεφάνθ, ἐν οἷσ καὶ ψυχ῵ν ςυςτάςεισ ἄλλων ὏π' ἄλλοισ ταττομένων θεοῖσ, ἔπειτα ηῴων ἟λιακ῵ν εἰ τύχοι πλ῅θοσ, οἷον λέοντεσ καὶ ἀλεκτρυόνεσ, μετέχοντεσ καὶ α὎τοὶ τοῦ θείου κατὰ τὴν ἑαυτ῵ν τάξιν. Καὶ τὸ θαυμαςτὸν ὅπωσ ἐν τούτοισ τὰ ἐλάττονα δυνάμει τε καὶ μεγέθει τοῖσ κατ' ἄμφω κρείττοςίν ἐςτι φοβερά· ὏ποςτέλλεται γὰρ ὁ λέων, φαςί, τὸν ἀλεκτρυόνα. 

4

Τὸ δὲ αἴτιον ἀπὸ μὲν τ῅σ αἰςθήςεωσ ο὎κ ἔςτι λαβεῖν, ἀπὸ δὲ τ῅σ νοερᾶσ ἐπιβλέψεωσ καὶ τ῅σ ἐν τοῖσ αἰτίοισ διαφορᾶσ. ἖νεργεςτέρα γοῦν ἐςτιν ἟ τ῵ν ἟λιακ῵ν ςυμβόλων εἰσ τὸν ἀλεκτρυόνα παρουςία· δθλοῖ δὲ τ῵ν ἟λιακ῵ν περιόδων ςυναιςθανόμενοσ καὶ ᾄδων ὕμνον τῶ φωςτ῅ρι προςιόντι τε καὶ ἐπὶ τὰ λοιπὰ κέντρα τρεπομένῳ· διὸ καὶ ἄγγελοί τινεσ ἟λιακοὶ ὤφθθςαν τοιαύτασ ἔχοντεσ μορφάσ, καὶ ὄντεσ ἀμόρφωτοι, φαίνονται τοῖσ ἐν μορφῆ κατεχομένοισ ἟μῖν μεμορφωμένοι.

Ἤδθ δέ τινα τ῵ν ἟λιακ῵ν δαιμόνων λεοντοπρόςωπον φαινόμενον, ἀλεκτρυόνοσ δειχθέντοσ, ἀφαν῅ γενέςθαι φαςὶν ὏ποςτελλόμενον τὰ τ῵ν κρειττόνων ςυνθήματα· ἐπεὶ καὶ θείων ἀνδρ῵ν εἰκόνασ ὁρ῵ντεσ πολλοὶ ἀνεςτάλθςαν ὏π' α὎ταῖσ τι τ῵ν μιαρ῵ν ἐνεργεῖν. Ἁπλ῵σ δὲ τὰ μὲν ταῖσ περιόδοισ τοῦ φωςτ῅ροσ ςυγκινεῖται, ὡσ τὰ εἰρθμένα φυτά, τὰ δὲ τὸ ςχ῅μα μιμεῖται τ῵ν ἀκτίνων, ὥςπερ ὁ φοῖνιξ, τὰ δὲ τὴν ἐμπύριον ο὎ςίαν, ὥςπερ ἟ δάφνθ, τὰ δὲ ἄλλο τι. Ἴδοισ ἂν οὖν τὰσ ςυνεςπειραμένασ ἰδιότθτασ ἐν ἟λίῳ μεριηομένασ ἐν τοῖσ μετέχουςιν ἀγγέλοισ, δαίμοςι, ψυχαῖσ, ηῴοισ, φυτοῖσ, λίθοισ.

Ὅθεν οἱ τ῅σ ἱερατικ῅σ ἟γεμόνεσ ἀπὸ τ῵ν ἐν ὀφθαλμοῖσ κειμένων τὴν τ῵ν ἀνωτέρω δυνάμεων θεραπείαν ε὏ρήκαςι, τὰ μὲν μίξαντεσ, τὰ δὲ οἰκείωσ ἀναιρούμενοι· ἟ δὲ μῖξισ διὰ τὸ βλέπειν τ῵ν ἀμίκτων ἕκαςτόν τινα ἔχον ἰδιότθτα τοῦ θεοῦ, ο὎ μὴν ἐξαρκοῦν πρὸσ τὴν ἐκείνου πρόκλθςιν· διὸ τῆ μίξει τ῵ν πολλ῵ν ἑνίηουςι τὰσ προειρθμένασ ἀπορροίασ καὶ ἐξομοιοῦςι τὸ ἐκ πάντων ἓν γενόμενον πρὸσ ἐκεῖνο τὸ πρὸ τ῵ν πάντων ὅλον· καὶ ἀγάλματα πολλάκισ καταςκευάηουςι ςύμμικτα καὶ θυμιάματα, φυράςαντεσ εἰσ ἓν τὰ μεριςθέντα ςυνθήματα καὶ ποιήςαντεσ τέχνῃ ὁποῖον κατ' ο὎ςίαν τὸ θεῖον περιλθπτικὸν καθ' ἕνωςιν τ῵ν πλειόνων δυνάμεων, ὧν ὁ μὲν μεριςμὸσ ἞μύδρωςεν ἑκάςτθν, ἟ δὲ μῖξισ ἐπανήγαγεν εἰσ τὴν τοῦ παραδείγματοσ ἰδέαν. 

5

Ἔςτι δὲ ὅτε καὶ μία πόα καὶ λίθοσ εἷσ ἀρκεῖ πρὸσ τὸ ἔργον· ἀπόχρθ γὰρ πρὸσ μὲν α὎τοφάνειαν τὸ κνέωρον, πρὸσ δὲ φυλακὴν δάφνθ, ῥάμνοσ, ςκύλλα, κουράλιον, ἀδάμασ καὶ ἴαςπισ, πρὸσ δὲ πρόγνωςιν ἟ τοῦ ἀςπάλακοσ καρδία, πρὸσ δὲ καθάρςεισ τὸ θεῖον καὶ τὸ θαλάττιον ὕδωρ.

Διὰ μὲν οὖν τ῅σ ςυμπαθείασ προςήγοντο, διὰ δὲ τ῅σ ἀντιπαθείασ ἀπήλαυνον, καθαίροντεσ εἰ τύχοι θείῳ καὶ ἀςφάλτῳ καὶ περιρραίνοντεσ θαλάττῃ· καθαίρει γὰρ τὸ μὲν θεῖον διὰ τὸ δριμὺ τ῅σ ὀςμ῅σ, ἟ δὲ θάλαττα διὰ τὸ μετέχειν ἐμπυρίου δυνάμεωσ. Καὶ ἐν ταῖσ τελεταῖσ δὲ καὶ ταῖσ ἄλλαισ περὶ τοὺσ θεοὺσ θεραπείαισ ηῶά τε προςήκοντα ἐξελέγοντο καὶ ἕτερ' ἄττα.

Ἀπὸ δὴ τούτων καὶ τ῵ν τοιούτων ὁρμθθέντεσ, τὰσ δαιμονίουσ δυνάμεισ ἔγνωςαν, ὡσ προςεχεῖσ εἰςιν ο὎ςίαι τ῅σ ἐν τῆ φύςει καὶ τοῖσ ςώμαςιν ἐνεργείασ, καὶ ἐπθγάγοντο δι' α὎τ῵ν τούτων εἰσ ςυνουςίαν· ἀπὸ δὲ τούτων ἐπ' α὎τὰσ ἢδθ τὰσ τ῵ν θε῵ν ἀνέδραμον ποιήςεισ, τὰ μὲν ἀπ' α὎τ῵ν διδαςκόμενοι, τὰ δὲ καὶ α὎τοὶ κινούμενοι παρ' ἑαυτ῵ν ε὎ςτόχωσ εἰσ τὴν τ῵ν οἰκείων ςυμβόλων ἐπίνοιανἤ καὶ οὕτω λοιπόν, τὴν φύςιν καὶ τὰσ φυςικὰσ ἐνεργείασ κάτω καταλιπόντεσ, ταῖσ πρωτουργοῖσ καὶ θείαισ ἐχρήςαντο δυνάμεςι. 

6

὘ποτφπωςισ Ἀςτρονομικ῵ν ὘ποθζςεων μζροσ α' Προοίμια Περὶ τ῵ν ἀςτρονομικ῵ν ὏ποθέςεων Περὶ ἟λίου
Προοίμια Πλάτων μὲν ὁ μέγασ, ὦ ἑταῖρε, τόνγε ὡσ ἀλθθ῵σ φιλόςοφον ἀξιοῖ τὰσ αἰςθήςεισ χαίρειν ἀφέντα καὶ τὴν πλανωμένθν ἅπαςαν ο὎ςίαν ο὎ρανοῦ τε ὏περαςτρονομεῖν κἀκεῖ τὴν α὎τοβραδυτ῅τα καὶ τὸ α὎τοτάχοσ ἐν τῶ ἀλθθινῶ ἀριθμῶ ςκοπεῖν. ςὺ δέ μοι φαίνῃ κατάγειν ἟μᾶσ ἀπ' ἐκείνων τ῵ν θεαμάτων εἰσ τὰσ ἐν ο὎ρανῶ ταύτασ περιόδουσ καὶ τὰσ τ῵ν δειν῵ν περὶ ἀςτρονομίαν τθρήςεισ καὶ τὰσ ἐκ τούτων α὎τοῖσ μεμθχανθμένασ ὏ποθέςεισ, ἃσ Ἀρίςταρχοί τε καὶ Ἵππαρχοι καὶ Πτολεμαῖοι καὶ τοιοῦτοί τινεσ διαθρυλεῖν εἰώθαςι. ποθεῖσ γὰρ δὴ καὶ τὰσ τούτων ἐπιβολὰσ ἀκοῦςαι μθδὲν ἀδιερεύνθτον κατὰ δύναμιν ἀπολιπεῖν τ῵ν τοῖσ παλαιοῖσ ἐξθυπορθμένων ἐν τῆ θεωρίᾳ τ῵ν ὅλων προθυμούμενοσ.

἖γὼ δὲ πέρυςι μέν, ἟νίκα παρ' ὏μῖν διῃτώμθν ἐν Λυδοῖσ μέςοισ, εἰ ςχολ῅σ λαβοίμθν, καὶ ταῦτά ςοι ςυνδιαπονήςειν κατὰ τὸν ἐμαυτοῦ τρόπον ὏πεςχόμθν. ἐπειδὴ δὲ Ἀθήναηε ἀφικόμθν καὶ τ῵ν πολλ῵ν ἐκείνων καὶ ἀνθνύτων θεόσ τισ ἟μᾶσ ἀν῅κε πραγμάτων, ἀποδίδωμί ςοι τὴν ὏πόςχεςιν καὶ μύςασ ἐν τῶ παρόντι πρὸσ τὰσ τοῦ Πλάτωνοσ ἐκείνασ παρακελεύςεισ καὶ α὎τὰσ τὰσ περὶ τ῵ν ο὎ρανίων κινήςεων τ῵ν τε ἀπλαν῵ν καὶ τ῵ν πλανωμένων ὏φθγήςεισ, ἃσ ἐκεῖνοσ ἟μᾶσ πρεςβεύειν ἀνέπειςεν, ἔρχομαί ςοι λέξων α὎τὴν καθ' ἑαυτὴν τὴν διὰ μακρ῵ν καὶ ἀπεράντων ἐφόδων πεπειςμένθν τοῖσ φιλοθεάμοςι τ῵ν ο὎ρανίων ἀλήθειαν, ο὎δὲ ἐνταῦθα μὲν ἐπέχειν δυνάμενοσ τὴν εἰωθυῖαν ἐμοὶ τ῵ν δογμάτων βάςανον, ςπανίᾳ δὲ ὅμωσ α὎τῆ χρώμενοσ, ἐπεὶ καὶ ςοὶ καταφαν῅ πέπειςμαι δι' α὎τ῵ν ἔςεςθαι τ῵ν λεγομένων τὸν τ῵ν ὏ποθέςεων ἔλεγχον, ἐφ' αἷσ ἐκεῖνοι καλλωπιηόμενοι πᾶςαν ἐξελίττουςι τὴν προκειμένθν α὎τοῖσ θεωρίαν. 

7

Ὧδε οὖν μοι δοκεῖ χρ῅ναι πρ῵τον εἰπεῖν, τίςι μάλιςτα τ῵ν φαινομένων ἀπιςτήςαντεσ ἐπὶ ηήτθςιν ἐτράποντο τ῅σ ἑκάςτων αἰτίασ, τοῦτο μὲν ὀρθ῵σ ὏ποθέμενοι τὸ τὰσ κινήςεισ τ῵ν θείων ςωμάτων ἐγκυκλίουσ δεῖν καὶ τεταγμένασ ὏πάρχειν, εἰ καὶ τὸ ἐγκύκλιον ο὎ τὸ α὎τὸ ἐν πᾶςιν ἐκείνοισ, ο὎δὲ ἄμικτον πρὸσ τὸ μὴ τοιοῦτον, ἀλλ' οὖν καὶ τοῦτο πάντωσ τεταγμένον. τὸ γὰρ ἀεὶ ὡςαύτωσ καὶ καθ' ἕνα λόγον φέρεςθαι καὶ μίαν τάξιν α὎τὴν καθ' ἑαυτὴν ὁμολογοῦςαν πρέποι ἄν που τοῖσ θειοτάτοισ τ῵ν φανερ῵ν μάλιςτα τοῖσ κατὰ νοῦν ἐκεῖνα πάντα περιάγεςθαι τιθεμένοισ· νοῦσ γὰρ ἀεὶ τάξεωσ χορθγόσ ἐςτιν ἅπαςιν, οἷσ ἂν ἐπιςτατῆ.

ταύτθσ δὲ ὥςπερ ἀςφαλοῦσ πείςματοσ ἐξεχόμενοι τ῅σ ὏πονοίασ [καὶ] εἰκότωσ ἢδθ δυςχεραίνειν φαίνονται πρὸσ τὴν φαινομένθν ταύτθν ἀταξίαν [καὶ] ηθτοῦντεσ, τίνεσ ὏ποθέςεισ α὎τοῖσ ἀντὶ μὲν ἀλόγων κατὰ λόγον ἐπιτελουμένασ τὰσ περιόδουσ ἀποφήναιεν <ἐπὶ> τ῵ν κύκλων ἐκείνων, ἀντὶ δὲ ἀορίςτωσ καὶ ἀτάκτωσ φερομένων ὡριςμένασ ἀριθμοῖσ τοῖσ προςήκουςιν ἑκάςτοισ. Ἵν' οὖν ςαφ῅ γένθται καὶ ςοί, τίνα ποτέ εἰςι, πρὸσ ἃ τ῵ν ὁρωμένων δυςχεράναντεσ καὶ ἀφ' ὧν ἐρεθιςθέντεσ ὡσ ἀναξίων τ῅σ θείασ φύςεωσ ὥρμθςαν ἐπὶ τὴν θεωρίαν τ῵ν τοιούτων ὏ποθέςεων καὶ ςυνεςτήςαντο τὴν περὶ τὰ ο὎ράνια πραγματείαν, ἐξ ἀρχ῅σ ἕκαςτα πειράςομαι διελθεῖν.

Πρ῵τον τοίνυν εἰσ ἀπιςτίαν ἤγεν α὎τοὺσ τοῦ τοιαύτασ ὏ποθέςθαι τὰσ κινήςεισ, οἷαι δὴ φαίνονται, τὸ ποτὲ μὲν θᾶττον, ποτὲ δὲ βραδύτερον κινεῖςθαι τούσ τε ἀςτέρασ καὶ τὸν ἣλιον καὶ τὴν ςελήνθν καὶ τὴν ἀνωμαλίαν ἐναργ῅ ταύτθν ὏πάρχειν, τὰ τεταρτθμόρια τοῦ κύκλου τ῵ν ηῳδίων, καίτοι ἴςα ὄντα ἀλλήλοισ, ο὎κ ἐν ἴςῳ χρόνῳ διιόντων ἐκείνων.

Δεύτερον δὲ τὸ τὴν ςελήνθν καὶ τοὺσ λοιποὺσ τ῵ν ἑπτὰ πλανήτων τὰσ ἐπὶ τὸ βόρειον καὶ τὸ νότιον παρόδουσ ἄλλοτε ἄλλασ ποιεῖςθαι, τὸν δὲ ἣλιον ἀεὶ καθ' ἑνὸσ ςθμείου τὰσ τροπὰσ ἴςχειν ἐφ' ἑκάτερα μόνον. ὧν ἀνάγκθ τὴν πλείςτθν ἀπόςταςιν τῶ λογιςμῶ κατιδόντασ θεωρεῖν, πότε μὲν μέχρισ 

8

ἐκείνθσ ποιοῦνται τὴν πάροδον, πότε δὲ εἴςω τ῅σ μεγίςτθσ ἀποςτάςεωσ ἑκατέρου τ῵ν τροπικ῵ν ςθμείων.

Τρίτον τοίνυν α὎τοὺσ ἀνήγειρεν εἰσ τὴν τοιάνδε κατανόθςιν τὸ τοὺσ πέντε πλάνθτασ μὴ μόνον τὰσ κατὰ μ῅κόσ τε καὶ πλάτοσ ἀνωμαλίασ ὁρᾶςθαι καταδεδεγμένουσ, ἀλλὰ καὶ προςθέςεισ καὶ ἀφαιρέςεισ καὶ τοὺσ μεταξὺ τούτων ςτθριγμούσ. καὶ γὰρ φαίνονται τοτὲ μὲν ὡσ ἐπ' ἀνατολὰσ κινούμενοι, τοτὲ δὲ ὡσ ἐπὶ τἀναντία φερόμενοι, τοτὲ δὲ ὡσ ἐν τα὎τῶ μένοντεσ, ὃ δὴ πάντων ἐςτὶ παραδοξότατον, ἀεικινήτουσ ὄντασ ἑςτάναι καὶ ἀεὶ τὴν φορὰν ἐπὶ τοῖσ α὎τοῖσ ποιουμένουσ ὏ποποδίηειν. ταῦτα οὖν καὶ καθ' ἑαυτὰ ηθτήςεωσ ἄξια τοῖσ φιλοθεάμοςι τ῵ν ο὎ρανίων εἶναι πάντωσ ἐδόκει, καὶ διότι μήτε ἣλιον μήτε ςελήνθν ἑώρων ταῦτα πάςχοντασ, ἀλλὰ μόνουσ τοὺσ πέντε, καθάπερ εἴπομεν, τὴν αἰτίαν εἰπεῖν.

Τέταρτον τὸ καὶ α὎τ῵ν τ῵ν πέντε τούτων πλανήτων τοὺσ μὲν [κατὰ] πᾶςαν διάςταςιν ἀφίςταςθαι τοῦ ἟λίου διαμέτρουσ τε γινομένουσ πρὸσ α὎τὸν καὶ τριγώνουσ πολλῶ πρότερον καὶ τετραγώνουσ καὶ ἑξαγώνουσ, ὥςπερ τὸν Ἄρεά φαςι καὶ τὸν Δία καὶ τὸν Κρόνον, τοὺσ δὲ περὶ τὸν ἣλιον κινεῖςθαι καταλαμβάνοντάσ τε καὶ καταλαμβανομένουσ, ὥςπερ τὴν Ἀφροδίτθν καὶ τὸν ἗ρμ῅ν, ἑξαγωνικὴν ο὎δέποτε πλευρὰν ἀφιςταμένουσ. καὶ α὎τ῵ν τούτων τὸ τὴν μὲν Ἀφροδίτθν πλέον ἀποχωρεῖν τοῦ ἟λίου, τὸν δὲ ἗ρμ῅ν ἔλαςςον, ἐδόκει διαφερούςθσ δεῖςθαι τ῅σ ἐπιςτάςεωσ. καὶ τὸ ἑκατέρουσ δὶσ ἐφεξ῅σ ἑςπερίαν ἠ ἑῴαν μὴ ποιεῖςθαι φάςιν, ἀλλ' ἑςπερίουσ φανέντασ καὶ ἟λίῳ ςυνοδικοὺσ γενομένουσ ἑῴουσ φαίνεςθαι καὶ αὖθισ ἣλιον ἐπικαταλαβόντασ ἑςπερίουσ, καὶ τοῦτο ὡςαύτωσ, εἰ καὶ τοῦτο πέφθνέ ποτε ψεῦδοσ ὄν, ὡσ ἐν τῶ περὶ παραδόξων α὎τοῖσ ἱςτόρθται φάςεων.

Πέμπτον τὸ ποτὲ μὲν μείηουσ ὁρᾶςθαι τοὺσ ἀςτέρασ τούτουσ, ποτὲ δὲ ἐλάττονασ, ὡσ ἂν κατὰ βάθοσ κινουμένουσ καὶ ποτὲ μὲν ἟μ῵ν ἐγγυτέρω, ποτὲ δὲ πορρωτέρω γιγνομένουσ. καὶ γὰρ τὸν Ἄρεα πολλάκισ ο὎δὲν ἀποδέοντα τοῦ Διὸσ φαίνεςθαι καὶ τὸν ἗ρμ῅ν τ῅σ Ἀφροδίτθσ, μόνων τ῵ν χρωμάτων διοριηόντων α὎τοὺσ ἀπ' ἐκείνων. ἐπεὶ καὶ τὴν ςελήνθν ἐν ταῖσ 

9

἟λιακαῖσ τελείαισ ἐκλείψεςι τινὰσ πεφωρᾶςθαι ποτὲ μὲν οὕτωσ ὏ποτρέχειν τὸν ἣλιον, ὡσ ὅλον α὎τὸν ἀποκρύπτειν ταῖσ ὄψεςιν ἟μ῵ν, ποτὲ δέ, ὡσ ἐν τῶ μέςῳ χρόνῳ τ῵ν τε δύο κέντρων καὶ τοῦ ὄμματοσ ἐπὶ μιᾶσ ε὎θείασ γιγνομένων τὴν ἐκτὸσ ἴτυν τοῦ ἟λίου θεωρεῖςθαι. καὶ δ῅λον δὴ ὅτι καὶ τοῦτο τεκμήριόν ἐςτι τοῦ τὴν ςελήνθν ἐγγυτέρω τε ἟μ῵ν γίνεςθαι καὶ πορρωτέρω. τὸ γὰρ α὎τὸ μέγεθοσ ἐπιπροςθοῦν ο὎ τὸ α὎τὸ κατὰ πλείονα καὶ ἐλάςςονα τὴν πρὸσ τὸ ὁρᾶν διάςταςιν ἐπιπροςθεῖ.

Ἕκτον ἐπὶ τούτοισ τὸ τοὺσ α὎τοὺσ ἀςτέρασ τοτὲ μὲν ὄντασ ἐγγυτάτω τοῦ ἟λίου φάςεισ ποιεῖςθαι, τοτὲ δὲ πολὺ διεςτ῵τασ μὴ φαίνεςθαι. τεθεάμεθα γοῦν καὶ α὎τοὶ τὴν Ἀφροδίτθν ἰςόμοιρον οὖςαν ἟λίῳ ποιουμένθν ἑῴαν ἐπιτολήν, καὶ ἄλλοτε πολλαῖσ ἀφεςτ῵ςαν μοίραισ ὡσ ὏π' α὎τὸν οὖςαν ο὎κ ἐθεώμεθα. καὶ γὰρ τοῦτο τοςαύτθσ ἔδοξεν εἶναι φροντίδοσ τοῖσ δεινοῖσ περὶ τὰσ τθρήςεισ τ῵ν ο὎ρανίων ἄξιον, ὡσ καὶ βίβλουσ, καθὰ προείρθται, ὅλασ περὶ τ῵ν παραδόξων φάςεων τ῅σ Ἀφροδίτθσ ςυγγραψαμένουσ ἀπολιπεῖν.

Ἕβδομον λέγω τὸ τ῅σ τάξεωσ α὎τ῵ν τ῵ν πλανωμένων, ἡν ἔχουςι πρὸσ ἀλλήλουσ. τὸ μὲν γὰρ τὴν ςελήνθν εἶναι περιγειοτάτθν ὅ τε χρόνοσ τ῅σ περιόδου τ῅σ κατὰ μ῅κοσ ἐλάχιςτοσ ὢν καὶ τὸ ὏ποτρέχουςαν α὎τὴν θεωρεῖςθαι τόν τε ἣλιον καὶ τοὺσ ἄλλουσ ἱκαν῵σ ἐδόκει τεκμθριοῦν. καὶ γὰρ Ἀφροδίτθν καὶ ἗ρμ῅ν καὶ Ἄρεα καὶ Δία καὶ Κρόνον ὏περχομένθν <α὎τὴν> καὶ ἟μεῖσ ἱςτορήςαμεν. καὶ τὸ τοὺσ τρεῖσ ἄλλουσ τοὺσ ἟λίῳ κατὰ διάμετρον γινομένουσ οὕτωσ ἔχειν, ὡσ ἀνωτάτω μὲν φέρεςθαι τὸν Κρόνον, κατωτάτω δὲ τὸν Ἄρεα, μέςθν δὲ εἰλθχέναι τάξιν τὸν Δία, τὰ τάχθ τ῵ν περιόδων ἐφαίνετο δθλοῦν, ὡσ τ῵ν μακροπορωτέρων τὴν ὏ψθλοτέραν θέςιν ἐχόντων, τ῵ν δὲ βραχυπορωτέρων τὴν ταπεινοτέραν. ἣλιον δὲ καὶ ἗ρμ῅ν καὶ Ἀφροδίτθν ἰςοδρόμουσ ὄντασ καὶ ποτὲ μὲν ἐν τοῖσ ἑπομένοισ, ποτὲ δὲ ἐν τοῖσ ἟γουμένοισ ἀλλήλων ὁρωμένουσ ποίαν χρὴ φάναι τάξιν πρὸσ ἀλλήλουσ ἔχειν ὡσ πρὸσ τὸ τ῅σ γ῅σ καὶ τοῦ παντὸσ κέντρον, ἄπορον ἐδόκει θαυμαςτ῵σ ὏πάρχειν. 

10

Ὄγδοον τὸ μθδὲ α὎τὰ τὰ ςθμεῖα [τ῵ν] τοῦ ηῳδιακοῦ κύκλου τὴν α὎τὴν ἔχειν ἀεὶ θέςιν ὏ποφαίνειν, ἀλλὰ παραφέρεςθαί πωσ. τ῵ν γοῦν τροπικ῵ν ςθμείων ο὎χ ὁμολογεῖν τὴν διὰ τ῵ν λογιςμ῵ν εὕρεςιν τοῖσ φαινομένοισ, ἀλλὰ τὸν ἣλιον περιφαν῵σ ὁρᾶςθαι καὶ πρὶν ἐπὶ τὸ βόρειον ἀφίκθται πέρασ, εἰσ τὰ νοτιώτερα παραχωροῦντα, καὶ πρὶν ἐπὶ τὸ νότιον, εἰσ τὰ βορειότερα. καὶ τὰ μὲν ἐκ τ῅σ ψθφοφορίασ ε὏ρίςκεςθαι λείποντοσ τοῦ κύκλου, τὰ δὲ ἀπὸ τ῵ν τθρήςεων καὶ τοῦ ἟λίου τὰσ εἰρθμένασ ποιουμένου μεταχωρήςεισ. τοῦτο γοῦν καὶ α὎τοὶ καθ' ἕκαςτον ἐνιαυτὸν ὁρ῵μεν γιγνόμενον, καὶ πρὸ τροπ῵ν τὸν ἣλιον ἐπὶ τἀναντία φερόμενον καὶ τὴν ἀνατολὴν ὡσ ἂν ἢδθ μεταςτάντα ποιούμενον.

Ἔνατον προςκείςθω τοῖσ ἔμπροςθεν τὸ μθδὲ τοὺσ ἀπλανεῖσ ἀςτέρασ, καὶ ταῦτα ἀπλανεῖσ λεγομένουσ τε καὶ ὄντασ, ἀπράγμονασ ποι῅ςαι τὴν θεωρίαν α὎τ῵ν, ἀλλὰ καὶ τούτουσ ἀπὸ τ῵ν τθρήςεων δόξαι πρὸσ τὸν τοῦ παντὸσ πόλον μείηονάσ τε καὶ ἐλάττονασ ἀποςτάςεισ καταδέχεςθαι καὶ φαίνεςθαι τόπον ἄλλοτε ἄλλον ἐπέχειν, ὡσ ἂν καὶ α὎τοὺσ κινουμένουσ, καθάπερ τοὺσ πλανᾶςθαι παρὰ πάντων ὏πειλθμμένουσ, καὶ περὶ ἄλλον τινὰ πόλον, ἀλλ' ο὎χὶ τὸν τοῦ παντόσ. ὅθεν ἀνάγκθ γέγονε ηθτεῖν, π῵σ τε κινοῦνται, καὶ τίσ α὎τ῵ν ἟ ἐγκύκλιοσ φορά, καὶ πόςοσ ὁ ἀποκαταςτατικὸσ χρόνοσ, καὶ ποῦ καὶ ποῖοσ ὁ πόλοσ.

Δέκατον πρὸσ τοῖσ εἰρθμένοισ ἅπαςι λέγω τὸ καὶ τοὺσ ἀργοὺσ περὶ τὰσ ηθτήςεισ καὶ οἷσ ὄμματα μόνα πέπθγεν εἰσ θαῦμα τ῵ν ο὎ρανίων καθιςτὰν καὶ ἐκ τοῦ θαύματοσ ὀλίγουσ τ῵ν πολλ῵ν εἰσ τὸν τ῅σ γνώςεωσ ὧν θαυμάηουςιν ἀνακαλούμενον ἔρωτα, τὰσ ἐκλείψεισ λέγω τάσ τε ἟λίου καὶ τ῅σ ςελήνθσ καὶ τοὺσ λόγουσ τοὺσ πρὸσ ἄλλθλα τούτων κατά τε τὰ μεγέθθ καὶ τὰσ περιοδικὰσ ἀποκαταςτάςεισ, τάσ τε προςνεύςεισ καὶ τὰσ κινήςεισ τ῵ν ἐκλειπτικ῵ν τόπων. θαῦμα μὲν γὰρ ὄντωσ ἐςτί, π῵σ οὔτε κατὰ τὸν α὎τὸν τόπον αἱ ἐκλείθεισ, οὔτε ἄτακτοι γίνονται καὶ ὅπουπερ παρέχονται, ἀλλ' ἀεὶ μεθιςταμένων ἐπὶ τὰ προθγούμενα τ῵ν ηῳδίων τ῵ν ἐκλειπτικ῵ν ςθμείων. 

11

Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτά μοι δοκεῖ τούσ τε πρώτουσ εἰσ τὸν ο὎ρανὸν ἀναβλέψαντασ καὶ ἀντὶ τοῦ κυπτάηειν εἰσ γ῅ν ἐκεῖνα θεᾶςθαι καὶ ηθτεῖν ἑλομένουσ ἐγεῖραι πρὸσ τὴν θεωρίαν καὶ ἟μᾶσ τοὺσ τοςοῦτον ἐκείνων λειπομένουσ ἐρεθίηειν εἰσ τὸ μὴ παρέργωσ καὶ ὁρᾶν ταῦτα καὶ ἀκούειν ἄλλων ἱςτορούντων. τὸ μὲν οὖν ἀλθθὲσ κ὾νταῦθα δικαιότερον εἰπεῖν θεοῦ ςυμφήςαντοσ ἔχοιμεν ἂν διατεινόμενοι λέγειν, καὶ μάλιςθ' ὅτι καὶ περὶ α὎τὰσ τὰσ ὏ποθέςεισ πλείςτθν ὁρ῵μεν διαφωνίαν τοῖσ περὶ ταῦτα πραγματευςαμένοισ γενομένθν καὶ οὔτε ταῖσ α὎ταῖσ ἅπαντασ κεχρθμένουσ, οὔτε τοὺσ τ῵ν α὎τ῵ν προςτάντασ ὡςαύτωσ τὰ ἀπὸ τ῵ν α὎τ῵ν ςυνάγοντασ.

ἐπειδὴ δὲ καὶ τοῖσ κλεινοῖσ Πυθαγορείοισ, ὡσ ἐκ τ῅σ ἱςτορίασ παρειλήφαμεν, αἱ τ῵ν ἐκκέντρων καὶ τ῵ν ἐπικύκλων ὏ποθέςεισ ἢρεςκον ὡσ ἁπλούςτεραι τ῵ν ἄλλων ἁπας῵ν–δεῖν γὰρ ἐπ' ἐκείνων καὶ α὎τὸν παρακελεύεςθαι τὸν Πυθαγόραν ηθτεῖν ἐξ ἐλαχίςτων καὶ ἁπλουςτάτων ὏ποθέςεων δεικνύναι τὰ ηθτούμενα· πρέπειν γοῦν τὰσ τοιαύτασ τοῖσ θείοισ ςώμαςι μᾶλλον ἠ τὰσ ἐναντίασ–ἑπόμενοι καὶ ἟μεῖσ ταῖσ ἀρχαῖσ ταύταισ, ὅςα τοῖσ ἀπὸ τούτων ὡρμθμένοισ ἐξθυπόρθται πρὸσ τὴν τ῵ν φαινομένων ςυμφωνίαν, καὶ διαφερόντωσ τῶ Πτολεμαίῳ, πρὸσ τὸ παρὸν ἐκθέςθαι πειραςόμεθα. καὶ γὰρ οὗτοσ παρὰ πάντασ ὡσ εἰπεῖν ἐξ ε὎χερ῵ν ἐφόδων καὶ ἐλαχίςτων ἀρχ῵ν ἀποδείκνυςι τὰ μάλιςτα κατ' ἀςτρονομίαν πολλ῅σ ἞ξιωμένα τοῖσ ἔμπροςθεν μερίμνθσ.

Λέγομεν τοίνυν α὎τὰσ ἐφ' ἑαυτ῵ν τὰσ ὏ποθέςεισ– τοῦτο γὰρ καὶ ςὺ ποιεῖν ἟μᾶσ ἞ξίουσ–αἷσ περὶ ἕκαςτον χρώμενοι τ῵ν ο὎ρανίων οἴονται τὰσ φαινομένασ ἀνωμαλίασ εἰσ αἰτίασ ἀναπέμπειν ε὎λογίςτουσ μενούςθσ ἐκείνθσ παγίασ τ῅σ κοιν῅σ ἐννοίασ, καθ' ἡν ἅπαντεσ προειλήφαμεν, ὡσ ἄρα ε὎τάκτωσ δεῖ κινεῖςθαι τὰ θεῖα ςώματα [καὶ] πόρρω τ῅σ θνθτ῅σ ὄντα δυςχερείασ, παρ' ἥσ καὶ τὸ ἄτακτον εἰκότωσ διά τε τὴν ἐπίδοςιν καὶ τὴν ἐναντίαν ἔκλυςιν τ῅σ δυνάμεωσ. 

12

Περὶ τ῵ν ἀςτρονομικ῵ν ὏ποθέςεων

Καὶ πρ῵τον ἐκεῖνο πιέςωμεν, ὡσ ἄρα πάντεσ οἱ πλάνθτεσ κινοῦνται ο὎ κυκλικ῵σ οὔτε περὶ τὸν τοῦ παντὸσ πόλον–ο὎ γὰρ κατὰ παραλλήλων φέρονται κύκλων πρὸσ τὸν ἰςθμερινόν, ο὎δὲ ὁμόπολοι πάντεσ κύκλοι [παράλλθλοι] δεδείχαται ὄντεσ, ἀλλὰ κατὰ λοξ῵νφέρονται πρόσ τε τοῦτον καὶ τοὺσ ἄλλουσ παραλλήλουσ, οὓσ ἐντὸσ ἀπολαμβάνουςι τοῦ ἑαυτ῵ν πλάτουσ–οὔτε οὖν περὶ τὸν α὎τὸν τῶ παντὶ πόλον ποιοῦνται τὰσ περιφοράσ, οὔτε περὶ ἕνα πάντεσ, εἰ καὶ μὴ τὸν τοῦ παντόσ. ο὎δὲ γὰρ τὸ βόρειον πάντων πέρασ καὶ τὸ νότιον τα὎τόν, ἀλλ' οἱ μὲν πλεῖον, οἱ δὲ ἔλαττον ἐφ' ἑκάτερα χωροῦςι. διὰ δὲ τ῵ν περάτων τούτων ἕκαςτοσ γράφει τὸν ἑαυτοῦ λοξὸν πρὸσ τοὺσ παραλλήλουσ κύκλον.

διαφέροντοσ δὲ τοῦ πλάτουσ <τ῵ν περάτων> ἀνάγκθ καὶ τοὺσ δι' α὎τ῵ν γραφομένουσ <κύκλουσ> λελοξ῵ςθαι μᾶλλον καὶ ἥττον, ὥςτε καὶ τοὺσ πόλουσ ἀνάγκθ τ῵ν μὲν εἶναι πλέον ἀπέχοντασ τοῦ τ῵ν παραλλήλων πόλου, τ῵ν δὲ ἔλαττον, τ῵ν μὲν πλέον λελοξωμένων πλέονι διαςτήματι ἀπεχόντων, τ῵ν δὲ ἔλαττον δ῅λον ὡσ ἐλάττονι. κοινὸν δὲ ἔςται πάντων τὸ τὸν ἑκάςτου λοξοῦ πόλον τοςοῦτον ἀπέχειν τοῦ πόλου τ῵ν παραλλήλων, ὅςον τὸ βόρειον τοῦ α὎τοῦ πέρασ [τὸ μέγιςτον] τοῦ μεγίςτου τ῵ν παραλλήλων.

἖ὰν γοῦν νοήςῃσ τὸ βόρειον πέρασ [τὸ μέγιςτον] τοῦ λοξοῦ, καθ' οὗ κινεῖται ἟ ςελήνθ, καὶ γράψῃσ διὰ δύο ςθμείων, τούτου τε καὶ τοῦ πόλου τ῵ν παραλλήλων, μέγιςτον κύκλον, ἔςται μὲν οὗτοσ ὀρθὸσ πρὸσ τὸν μέγιςτον τ῵ν παραλλήλων, ὅτι διὰ τ῵ν πόλων α὎τοῦ γέγραπται. ςὺ δὲ λαβὼν ἐπ' α὎τοῦ τεταρτθμοριαῖαν περιφέρειαν ὡσ ἐπὶ τὰ βορειότερα τοῦ ςθμείου, ὃ ἤν βόρειον πέρασ, ὡσ ἔφαμεν, τοῦ λοξοῦ κύκλου τ῅σ ςελήνθσ, ταύτῃ μὲν ἴςθν ἔχεισ, ὡσ ὁρᾷσ, τὴν ἐκ τοῦ πόλου τ῵ν παραλλήλων ἐπὶ τὸν μέγιςτον. κοινὴν δὲ ἀφελὼν τὴν μεταξὺ τοῦ τε βορείου πέρατοσ τοῦ τ῅σ ςελήνθσ λοξοῦ καὶ τοῦ πόλου τ῵ν παραλλήλων ε὏ρήςεισ τὴν μέςθν τ῵ν 

13

δύο πόλων ἴςθν τῆ ἀπὸ τοῦ βορείου πέρατοσ τ῅σ ςελήνθσ ἐπὶ τὸν μέγιςτον τ῵ν παραλλήλων.

Οὕτω δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ ηῳδιακοῦ τοῦ ἟λίου πάντωσ. ἐδείκνυτο γὰρ α὎τ῵ν ἟ μεταξὺ τοῦ πόλου τοῦ ηῳδιακοῦ καὶ τοῦ πόλου τοῦ παντὸσ ἴςθ τῆ μεταξὺ τοῦ τε θερινοῦ τροπικοῦ καὶ τοῦ ἰςθμερινοῦ γραφέντοσ μεςθμβρινοῦ διά τε τοῦ κοςμικοῦ πόλου καὶ τοῦ θερινοῦ ςθμείου, καθ' ὃ ἟ ἐπαφὴ τοῦ τε ηῳδιακοῦ καὶ τοῦ τροπικοῦ, καὶ λθφθείςθσ τεταρτθμοριαίασ ἐπὶ τὰ βορειότερα τοῦ θερινοῦ ςθμείου. δ῅λον γὰρ ὡσ ἟ τεταρτθμοριαῖα πάντωσ καὶ ἐκ πόλου γίνεται τοῦ ηῳδιακοῦ, διότι ὁ μεςθμβρινὸσ τέμνων πρὸσ ὀρθὰσ τὸν τροπικὸν ὡσ ἕνα τ῵ν παραλλήλων, ὧν γέγραπται διὰ τ῵ν πόλων, καὶ τὸν ηῳδιακὸν ἐφαπτόμενον α὎τοῦ τέμνει πρὸσ ὀρθὰσ διὰ τ῅σ ἀμφοῖν γεγραμμένοσ ἐπαφ῅σ, ὡσ ὁ Θεοδόςιοσ ἐν τῶ δευτέρῳ τ῵ν Σφαιρικ῵ν ἀπέδειξε.

Κατὰ τὰ α὎τὰ δὴ οὖν καὶ ἐπὶ τ῵ν λοιπ῵ν ἟μᾶσ ὏πομνήςομεν ἀςτέρων τὰ βόρεια πέρατα τ῵ν λοξ῵ν οὓσ γράφουςι λαμβάνοντεσ καὶ διὰ μὲν τούτων καὶ διὰ τοῦ πόλου τ῵ν παραλλήλων γράφοντεσ μεςθμβρινούσ, διὰ δὲ τ῵ν βορείων περάτων παραλλήλουσ [καὶ] περὶ τὸν α὎τὸν πόλον τῶ θερινῶ τροπικῶ καὶ τεταρτθμοριαίασ ἀφιςτάντεσ ἑκάςτου λοξοῦ καὶ οὕτω τὸν πόλον ε὏ρίςκοντεσ ἐφ' ἑκάςτου καὶ δεικνύντεσ ἴςον α὎τὸν ἀφεςτ῵τα τοῦ πόλου τ῵ν παραλλήλων καὶ τὸ βόρειον τοῦ α὎τοῦ πέρασ τοῦ μεγίςτου τ῵ν παραλλήλων.

Τοῦτο μὲν οὖν ἢδθ ςοι δ῅λον, ὡσ τ῵ν βορείων περάτων ἄλλων καὶ ἄλλων ὄντων διὰ τὴν τ῵ν λοξ῵ν ἐπὶ πλέον καὶ ἐπ' ἔλαττον λόξωςιν καὶ οἱ πόλοι διοίςουςιν οἱ μὲν πλέον, οἱ δὲ ἔλαττον τοῦ πόλου τ῵ν παραλλήλων ἀπέχοντεσ. Σκόπει δὲ μετὰ τοῦτο λοιπόν. ἐπ' α὎τὴν γὰρ ἔρχομαι τὴν περὶ πας῵ν τ῵ν ὏ποθέςεων θεωρίαν· καὶ τίσ ποτε ἄρα γέγονεν ἀνάγκθ τοῖσ ἔμπροςθεν ἐπὶ ταύτασ ἐλθεῖν, ἢδθ ςοι διέξειμι. 

14

Τὸν τοίνυν ἣλιον καὶ τὴν ςελήνθν καὶ τοὺσ λοιποὺσ ἀςτέρασ ἀναγκαῖον, ἐπειδὴ φαίνονται κινούμενοι τὴν ἐναντίαν τῶ παντὶ φορὰν καὶ ἐπὶ τὰ ἑπόμενα μεθιςτάμενοι, δυοῖν θάτερον, ἠ κατὰ ὁμοκέντρων κύκλων ποιεῖςθαι τὴν ἰδίαν κίνθςιν, ἠ κατὰ μὴ ὁμοκέντρων τῶ παντί· τοῦτο δέ ἐςτιν ἠ κέντρον εἶναι τ῵ν κύκλων, καθ' ὧν κινοῦνται τὰσ ἰδίασ κινήςεισ, τὴν γ῅ν, καὶ ἟μᾶσ ὡσ ἀπὸ κέντρου ταύτθσ ὁρᾶν α὎τ῵ν τὰσ μεταβάςεισ, ἠ μὴ εἶναι κέντρον ἐκείνων τὴν γ῅ν, μθδὲ τὰσ ὄψεισ ἟μ῵ν ἐξ ἴςου πανταχόθεν ἀφεςτάναι τ῅σ περιφερείασ τ῵ν κύκλων, καθ' ὧν φέρονται.

'Αλλ' εἰ κατὰ ὁμοκέντρων α὎τοὶ τῶ κόςμῳ κινοῦνται, καὶ ὁμαλ῵σ κινοῦνται. τοῦτο γὰρ τοῖσ θείοισ ἀποδεδόςθω ςώμαςιν εὔδθλον, ὅτι τὰσ περιόδουσ ποιήςονται πάςασ ὁμοταχεῖσ ο὎ πρὸσ τοὺσ ἑαυτ῵ν κύκλουσ μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸσ τὸ πᾶν, καὶ τὰ ἴςα διαςτήματα φανήςονται περιιόντεσ ἐν ἴςοισ χρόνοισ. τ῵ν γὰρ ὁμοκέντρων κύκλων κατὰ τὰσ ἐκβαλλομένασ ἀπὸ τοῦ κέντρου ε὎θείασ τὰ ἀπολαμβανόμενα μεταξὺ τ῵ν ε὎θει῵ν τὸν α὎τὸν ἔχει[ν] λόγον [ἐςτὶ] πρὸσ τοὺσ ὅλουσ κύκλουσ, ὧν ἐςτι μέρθ. φαίνονται δὲ ἀνιςοταχ῵σ τοῦ ηῳδιακοῦ τὰ τμήματα διιόντεσ, καὶ τὰ μὲν θᾶττον, τὰ δὲ βραδύτερον, τὰ δὲ καὶ μέςασ ποιούμενοι παρόδουσ τ῵ν τε ταχυτάτων καὶ τ῵ν βραδυτάτων κινήςεων. ο὎κ ἄρα κατὰ ὁμοκέντρων τῶ ηῳδιακῶ φέρονται κύκλων, εἴπερ ὁμαλ῅σ α὎τ῵ν τ῅σ κινήςεωσ οὔςθσ ἀνώμαλοσ ὁρᾶται τῶ θᾶττον καὶ τῶ βραδύτερον κατ' ἄλλα μέρθ καὶ ἄλλα τοῦ ηῳδιακοῦ ἟ κίνθςισ.

Εἰ δὲ κατὰ μὴ ὁμοκέντρων φέρονται τῶ παντὶ κύκλων, ἀνάγκθ τοὺσ κύκλουσ καθ' ὧν κινοῦνται κέντροισ ἄλλοισ χρ῅ςθαι, καὶ ο὎ τῆ γῆ, ἡν κέντρου καὶ ςθμείου λόγον ἔχειν πρὸσ τὸ πᾶν ἀποδείκνυςιν ὁ λόγοσ ἐκ τοῦ καὶ ἟μᾶσ τοὺσ ἐπὶ τ῅σ ἐπιφανείασ τὸ ἣμιςυ τοῦ ηῳδιακοῦ κύκλου βλέπειν ὏πὲρ γ῅σ, ὡσ ἂν εἰ [καὶ] ἀπὸ τοῦ κέντρου θεωροῦντασ τὸν ο὎ρανόν, ο὎δὲ τὰσ ἟μετέρασ ὄψεισ ἴςον ἀεὶ τ῵ν ἀςτέρων ἀπέχειν, ἀλλ' ἐκείνουσ τοτὲ μὲν ἀπογειοτέρουσ ἟μ῵ν ὁρᾶςθαι, τοτὲ δὲ περιγειοτέρουσ. τ῅σ δ' οὖν γ῅σ ἐν τῶ μέςῳ μενούςθσ καὶ μήτε ἀνωτέρω μήτε κατωτέρω γινομένθσ ἐκείνουσ αἰτιατέον εἶναι τοὺσ μεθιςταμένουσ <ἐπὶ> τὰ ἀπόγεια καὶ τὰ περίγεια, τὸν 

15

α὎τὸν μὲν τόπον ἟μ῵ν κατεχόντων, τ῅σ δὲ ἀποςτάςεωσ α὎τ῵ν τ῅σ πρὸσ ἟μᾶσ μὴ οὔςθσ τ῅σ α὎τ῅σ, ἀλλ' ἀνωμάλου φαινομένθσ.

Διὰ μὲν οὖν τὸ κέντρου λόγον ἔχειν τὴν γ῅ν πρὸσ τὸν ηῳδιακὸν τοὺσ πλάνθτασ ἕπεται μὴ κατὰ ὁμοκέντρων ἠ μὴ ὁμαλ῵σ κινεῖςθαι, ὅπερ ἀνάξιον εἶναι τ῵ν θείων ςωμάτων οἰθθέντεσ ἐπὶ ηήτθςιν ἐτράποντο τ῅σ φαινομένθσ ἀνωμαλίασ. ἀρχὴ γὰρ ἀςτρονομίασ αὕτθ, καθάπερ ἄλλθσ ἐπιςτήμθσ ἄλλθ. καὶ δεῖ μένειν τὴν ἀρχήν, ἠ ςαλευθείςθσ ταύτθσ ο὎δὲ ηθτήςεωσ χρεία, δι' ἡν αἰτίαν ἀνώμαλα φαίνεται τὰ τάχθ τ῵ν ἀςτέρων.

Διὰ δὲ τὸ μένειν ἐν τῶ μέςῳ τὴν γ῅ν ἀεὶ ὡςαύτωσ ἀναφαίνεται τὸ τοὺσ ἀπογειοτέρουσ καὶ περιγειοτέρουσ γινομένουσ α὎τοὺσ εἶναι τοὺσ ἀςτέρασ, τοτὲ μὲν τ῵ν κύκλων κατ' ἐκεῖνα κινουμένουσ, ἃ πλέον ἀφέςτθκε τ῅σ γ῅σ, τοτὲ δὲ κατὰ τἀναντία.

Νενοήςθω γὰρ κύκλοσ ὁ ΑΒ καὶ περὶ κέντρον ἔςτω τὸ Γ, καὶ ἕτεροσ εἴςω τούτου μὴ ὁμόκεντροσ ὁ ΕΖ. καὶ ἔςτω τούτου κέντρον τὸ Δ καὶ μία τισ ε὎θεῖα διὰ τ῵ν κέντρων ἟ ΑΕΖΒ, ἐφ' ἥσ ἔςτω τὰ ΓΔ κέντρα. δ῅λον οὖν ὅτι τοῖσ ἐπὶ τοῦ Γ ἑςτ῵ςιν ὁ κινούμενοσ τὸν ΕΖ κύκλον ἀςτήρ, ὅταν μὲν κατὰ τὸ Ε γένθται, ἀπογειότεροσ φανήςεται, ὅταν δὲ κατὰ τὸ Ζ, περιγειότεροσ. ἔγγιον γὰρ τοῦ Γ τὸ Ζ, τὸ δὲ Ε πορρωτέρω, ἐπεὶ τὸ κέντρον τοῦ ΕΖ ἐςτὶν ἐπὶ τ῅σ ΕΓ, ἀλλ' ο὎κ ἐπὶ τ῅σ ΓΖ ε὎θείασ. εἰ μὲν οὖν τὸ Γ ἠ ἀνωτέρω ἠ κατωτέρω ἐγίνετο, ο὎δὲν ἐκωλύετο <ὁ ἀςτὴρ> διὰ τὴν γ῅ν ἀπογειότεροσ φαίνεςθαι καὶ περιγειότεροσ. ἐπειδὴ δὲ μένει τὸ Γ τὸν α὎τὸν ἀεὶ τόπον ἐπέχον, α὎τὸσ ἂν ὁ προςχωρ῵ν εἴθ τῶ Γ καὶ ὁ ἀποχωρ῵ν ὁ ἀςτὴρ τοῖσ ἐπὶ τοῦ Γ τεταγμένοισ.

Αὕτθ τοίνυν ἐςτὶν ὏πόθεςισ πρώτθ τοῖσ ἀςτρονόμοισ τὴν ὁμαλότθτα τ῵ν ἐγκυκλίωσ κινουμένων ςώηειν προθυμουμένοισ, τοὺσ ἀςτέρασ μὴ κινεῖςθαι κατὰ ὁμοκέντρων τῶ κόςμῳ κύκλων, ἵνα ὁμαλ῵σ ἐπὶ τ῵ν ἰδίων φερόμενοι 

16

κύκλων ἀνωμάλωσ φαίνωνται διαπορευόμενοι τὰ διαςτήματα τοῦ ηῳδιακοῦ κύκλου.

Δύο γὰρ κύκλων μὴ ὁμοκέντρων ὄντων αἱ ἀπὸ τοῦ κέντρου τοῦ ἐντὸσ ἐκβαλλόμεναι ε὎θεῖαι ἐπὶ τὸν ἐξώτερον κύκλον ο὎ τὰ ὅμοια τοῖσ τοῦ ἐντὸσ κύκλου τμήμαςι δθλαδὴ καὶ ἑαυτοῖσ ἀφαιροῦςι τμήματα ἐπὶ τοῦ ἐκτόσ. Ἔςτωςαν γὰρ πάλιν μὴ ὁμόκεντροι κύκλοι ὁ μὲν ΑΒ περὶ κέντρον τὸ Γ, ὁ δὲ ΕΖ περὶ κέντρον τὸ Δ. καὶ ἐκβεβλήςθωςαν ἀπὸ τοῦ Δ αἱ ΔΘ ΔΗ ΔΛ ΔΚ ἴςασ ἐπὶ τοῦ ἐντὸσ ἀλλήλαισ ἀφαιροῦςαι τὰσ μεταξὺ α὎τ῵ν. λέγω, ὅτι ο὎κ ἔςτιν ἴςθ ἟ ΘΗ τῆ ΛΚ. εἰ γὰρ ἴςαι καὶ αὗται, ἐπιηευχθεις῵ν τ῵ν ΓΘ ΓΗ ΓΛ ΓΚ ἴςαι ἔςονται αἱ ὏ποτείνουςαι α὎τὰσ πρὸσ τῶ Γ γωνίαιἤ κέντρον γὰρ τοῦ ΑΒ τὸ Γ. ὡσ ἄρα ἟ ὏πὸ ΘΔΗ πρὸσ τὴν ὏πὸ ΘΓΗ, οὕτωσ ἟ ὏πὸ ΛΔΚ πρὸσ τὴν ὏πὸ ΛΓΚ, ὅπερ ἀδύνατον. μείηων γὰρ ἟ ὏πὸ ΛΓΚ τ῅σ ὏πὸ ΛΔΚ, ἐλάττων δὲ ἟ ὏πὸ ΘΓΗ τ῅σ ὏πὸ ΘΔΗ. ο὎κ ἄρα ὅμοιαί εἰςιν ἀλλήλαισ αἱ ΘΗ καὶ ΛΚ.

Ὅταν οὖν ὁ ἀςτὴρ ἐπὶ τοῦ ΕΖ κινούμενοσ ἴςασ κινθθῆ τὰσ ἀφαιρουμένασ ὏πὸ τ῵ν ἀπὸ τοῦ Δ κέντρου ἐκβαλλομένων ἐπὶ τοῦ ΕΖ κύκλου, ο὎κ ἴςασ φανήςεται κεκινθμένοσ ἐπὶ τοῦ ΑΒ, ἀλλὰ ἐλάττονα μὲν τὴν ΘΗ, μείηονα δὲ τὴν ΛΚ. ἐν ἴςῳ ἄρα χρόνῳ ἐλάττονα μὲν φαίνεται κινούμενοσ, ὅταν τὰ ἀπόγεια κιν῅ται, πλείονα δέ, ὅταν τὰ περίγειαἤ ἀπόγειον γὰρ ἤν τὸ Ε καὶ περίγειον τὸ Ζ. εἰ δὲ τοῦτο, δ῅λον ὅτι τὰ ἴςα φανήςεται κινούμενοσ ἔμπαλιν ἐν ἀνίςοισ χρόνοισ, εἴπερ ἐν τοῖσ ἴςοισ χρόνοισ ἄνιςα κινεῖταιἤ καὶ περὶ μὲν τὸ ἀπόγειον ἐν πλείονι χρόνῳ, περὶ δὲ τὸ περίγειον ἐν ἐλάττονι τὰ ἴςα τμήματα τοῦ ΑΒ κύκλου διαπορεύεται.

ὁμαλ῵σ ἄρα περὶ τὸν ΕΖ τὸν ἑαυτοῦ κύκλον φερόμενοσ καὶ τὰ ἴςα ἐν ἴςοισ χρόνοισ–τοῦτο γὰρ ἤν τὸ ὁμαλόν–ἀνωμάλωσ ἐπὶ τοῦ ΑΒ φανήςεται κινούμενοσ καὶ τὰ ἴςα ἐν ἀνίςοισ χρόνοισ, καὶ ἐν πλείςτῳ μὲν τὰ ἀπογειότατα, ἐν ἐλαχίςτῳ δὲ τὰ περιγειότατα, τὰ δὲ μέςα ἐν μέςοισ πλήθεςι χρόνων. 

17

Ἔςτι μὲν οὖν τὸν ἔκκεντρον καὶ ο὏τωςὶ λαβεῖν, περιέχοντα τὸ τοῦ κόςμου κέντρον, ἔςτι δὲ αὖ καὶ ὁμόκεντρον ποιήςαντι τῶ παντὶ κύκλον λαβεῖν τὸν ἔκκεντρον ἐπὶ τοῦ ὁμοκέντρου κινούμενον ἔχοντα τὸ ἑαυτοῦ κέντρον ἐπὶ τ῅σ ἐκείνου περιφερείασ καὶ περὶ α὎τὸν ὁμαλ῵σ κινούμενον, τὸν δὲ ἀςτέρα ἐπ' α὎τοῦ καὶ περὶ α὎τόν, καὶ τοτὲ μὲν ἐν τοῖσ μέρεςιν α὎τοῦ γινόμενον τοῖσ ἔγγιον τοῦ κέντρου τοῦ ὁμοκέντρου, τοτὲ δὲ ἐν τοῖσ πορρωτέρω, καὶ τόν τε κύκλον τοῦτον ἐπὶ τ῅σ περιφερείασ τοῦ ὁμοκέντρου κινεῖςθαι ὁμαλ῵σ καὶ τὸν ἀςτέρα ἐπ' α὎τοῦ ὁμαλ῵σ, ὡσ δὲ πρὸσ τὸ κέντρον τοῦ ὁμοκέντρου ἀνώμαλον φαίνεςθαι κατὰ τὰ διαςτήματα τοῦ ἔξω κύκλου τὴν κίνθςιν.

Νενοήςθωςαν γὰρ ὁμόκεντροι μὲν οἱ ΑΒ ΕΖ περὶ κέντρον τὸ Γ, κυκλίςκοσ δέ τισ περὶ τὸν ΕΖ ὁ ΗΘ κινούμενοσ ἔχων ἐπ' α὎τοῦ τὸ κέντρον, καὶ ὁ ἀςτὴρ ἐπ' α὎τοῦ φερόμενοσ ὁμαλ῵σ καὶ ὁ ΗΘ ἐπὶ τοῦ ΕΖ. δ῅λον οὖν ὅτι κατὰ μὲν τὸ Η γινόμενοσ ἔςται πορρωτάτω τοῦ Γ, κατὰ δὲ τὸ Θ ἐγγυτάτω· περὶ δὲ τὰσ μεταξὺ τούτων ἐποχὰσ τὰσ μέςασ ἕξει θέςεισ.

἖ὰν ἄρα λάβωμεν ἀπὸ τοῦ <Γ> κέντρου τὰσ ΓΚ <ΓΛ> δύο ἐκβαλλομένασ ἐπὶ τὸν ΑΒ κύκλον ε὎θείασ ἴςασ ἀφαιρούςασ <ἐπὶ> τοῦ ΗΘ, αἱ ἐκβαλλόμεναι ο὎κ ἴςασ ἀφαιρήςουςι<ν ἐπὶ> τοῦ ΑΒ, ἀλλὰ ἐλαχίςτθν μὲν τὴν πλεῖςτον ἀφεςτ῵ςαν τοῦ Γ, μεγίςτθν δὲ τὴν ἐλάχιςτον. ὁ γὰρ α὎τὸσ τ῅σ ἀποδείξεωσ τρόποσ.

Τοῦ ἄρα ἐκκέντρου τοῦ ΗΘ περὶ τὸν ΕΖ τὸν ὁμόκεντρον τῶ ΑΒ ὁμαλ῵σ κινουμένου καὶ τοῦ ἀςτέροσ τὰσ ἴςασ ἐπὶ τοῦ ΗΘ ἐκκέντρου διερχομένου καὶ ἐν ἴςοισ χρόνοισ, ἄνιςοσ φανήςεται ἟ κίνθςισ ἐπὶ τοῦ ΑΒ τοῖσ ἀπὸ τοῦ Γ τὴν θεωρίαν ποιουμένοισ. Διχ῵σ τοίνυν τοῦ ἐκκέντρου λαμβανομένου–καὶ ἐξ ἀνάγκθσ διχ῵σ μόνονἤ ἠ γὰρ περιέχει τὸ κέντρον τοῦ παντὸσ ὁ ἔκκεντροσ τοῦ ἀςτέροσ, ἐφ' οὗ κινεῖται, ἠ ἐξ῅ρται ἀπ' α὎τοῦ, ἠ ἐφάπτεται α὎τοῦ· τοῦτο δὲ ἀδύνατον· ο὎δέποτε γὰρ τοὺσ ἀςτέρασ ὁρ῵μεν τ῅σ γ῅σ ψαύοντασ–διχ῵σ ἄρα τοῦ ἐκκέντρου μόνον νοεῖςθαι φαινομένου δυνατὸν καὶ ἀμφοτέρασ τὰσ λήψεισ ςώηεςθαι, τὴν ὁμαλὴν μὲν τ῵ν ἀςτέρων κίνθςιν, ἀνώμαλον δὲ φανταςίαν. καλείςθω τοίνυν ἰδίωσ μὲν ἔκκεντροσ, ὅταν ἔχῃ 

18

καὶ τὸ τοῦ παντὸσ κέντρον ἐντόσ, ὥςπερ ἐπὶ τ῅σ προτέρασ καταγραφ῅σ, ἰδίωσ δὲ ἐπίκυκλοσ, ὅταν περὶ ἕτερον κιν῅ται κύκλον ἔχων ἐπ' α὎τοῦ τὸ οἰκεῖον κέντρον, ἠ α὎τὸσ ἐπ' ἐκείνου περιφερόμενοσ, ἠ ἐκείνου περιάγοντοσ α὎τὸν περὶ τὸ οἰκεῖον ἑαυτοῦ κέντρον.

Αἴτιον δὲ τοῖσ ἀςτρονόμοισ τ῅σ ἀμφοτέρων τ῵ν ὏ποθέςεων τούτων παραλήψεωσ, καὶ ταῦτα τὴν ὁμοίαν ἀνωμαλίαν δεικνύναι δυναμένθσ, τὸ ἐπὶ τιν῵ν ἀμφοτέρων δεῖςθαι τὴν θεωρίαν. ἐπὶ μὲν γὰρ ἟λίου καὶ ὁ ἔκκεντροσ ἀρκεῖ τὰ φαινόμενα διαςώςαςθαι καθ' ἑαυτόν, καὶ ὁ ἐπίκυκλοσ χωρὶσ ἐπὶ ὁμοκέντρου φερόμενοσ, ἐπὶ δὲ τ῵ν ἄλλων ἀςτέρων ἀμφοτέρων ἅμα χρεία. καὶ εἰώθαςι τὴν τοιαύτθν ὏πόθεςιν καλεῖν ἐκκεντρεπίκυκλον, ὡσ ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου τὸν ἐπίκυκλον ὏ποτιθέμενοι κινούμενον.

ᾧ καὶ δ῅λον ὅπωσ ἟ τοῦ ἟λίου κίνθςίσ ἐςτιν ἁπλουςτέρα κατὰ ταύτασ τὰσ ὏ποθέςεισ, ὥςπερ καὶ ἟ τ῅σ ςελήνθσ τ῅σ τοῦ ἟λίου ποικιλωτέρα οὖςα διὰ τὸ δεῖςθαι καὶ ταύτθν ἀμφοτέρων ἅμα, καὶ τοῦ ἐκκέντρου καὶ τοῦ ἐπικύκλου, τ῵ν ἄλλων ἐςτὶν ἁπλουςτέρα. τοὺσ μὲν γὰρ ε὏ρήςομεν καὶ τ῅σ τ῵ν ἀπλαν῵ν ςφαίρασ εἰσ τὴν ἑαυτ῵ν ὏πόθεςιν δεομένουσ, κινουμένθσ κατὰ ἑκατὸν ἔτθ ὥσ φαςι μοῖραν, ὡσ μαθθςόμεθα, μίαν, τὴν δὲ ο὎δὲν δεομένθν ταύτθσ τ῅σ ὏ποθέςεωσ. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἴςωσ ἔςται προελθόντι ςοι γνώριμον· νυνὶ δὲ τὰσ κοινὰσ τ῅σ φαινομένθσ ἀνωμαλίασ ὏ποθέςεισ ἐπιδείξαντεσ ἐπὶ τὴν ἰδίαν μετὰ ταῦτα περὶ ἕκαςτον μέτιμεν θεωρίαν, ἀπὸ τ῅σ ἟λιακ῅σ ὡσ πας῵ν ἁπλουςτάτθσ κινήςεωσ τὴν ἀρχὴν λαβόντεσ.

Περὶ ἟λίου

἖πειδὴ τοίνυν τὸν ἣλιον ὁρ῵μεν τὴν ἑαυτοῦ περίοδον κατὰ λοξοῦ κύκλου ποιούμενον τοῖσ παραλλήλοισ καὶ μεθιςτάμενον ἐπί τε τὰ νοτιώτερα καὶ 

19

βορειότερα τοῦ ἰςθμερινοῦ καὶ γράφοντα κύκλον ἀεὶ τὸν α὎τόν, ὃν δὴ καλοῦςι διὰ μέςων τ῵ν ηῳδίων–αἴτιον δὲ τ῅σ τοιαύτθσ προςθγορίασ τὸ τοὺσ ἄλλουσ καὶ ὏πὲρ τοῦτον καὶ εἴςω τούτου πολλάκισ γινομένουσ ποιεῖςθαι τὰσ ἐπὶ τὰ πλάγια τροπάσ, τὸν δὲ ἣλιον ἀεὶ τὸν α὎τὸν καὶ ἕνα διαπορεύεςθαι τοῦτον μέςον ὄντα τ῵ν ἄλλων λοξ῵ν, οὓσ οἱ ἄλλοι γράφουςιν εἴςω τε α὎τοῦ καὶ ἔξω ποιούμενοι τὰσ ὏ποχωρήςεισ ἐφ' ἑκάτερα διὰ τὸ ποικιλωτέρασ εἶναι τὰσ φαινομένασ ἐκείνων κινήςεισ –ἐπειδὴ τοίνυν ταῦτα καὶ διὰ τ῅σ αἰςθήςεωσ ἟μῖν ἐςτιν ἐναργ῅, δεῖ πρ῵τον ἟μᾶσ πιέςαι τό τε βόρειον πέρασ καὶ τὸ νότιον τοῦ ἟λιακοῦ κύκλου καὶ γν῵ναι, πόςον ἑκάτερον τοῦ μεγίςτου τ῵ν παραλλήλων ἀφέςτθκεν, ἵνα καὶ πόςον διεςτᾶςιν οἱ πόλοι τοῦ τε ἟λιακοῦ λοξοῦ καὶ τ῵ν παραλλήλων γινώςκωμεν. τὸ γὰρ α὎τὸ τούτων τέ ἐςτι διάςτθμα καὶ τὸ τ῵ν εἰρθμένων περάτων πρὸσ τὸν μέγιςτον τ῵ν παραλλήλων, ὡσ ὏πέμνθςται πρότερον.

Πρὸσ δὴ τὴν τούτων κατάλθψιν, ἐπειδὴ τῆ αἰςθήςει βουλόμεθα τὸ βόρειον τοῦ κύκλου καὶ τὸ νότιον πέρασ λαβεῖν, ὄργανον ἐκδέδοται τοιόνδε, ἵνα μθδὲ τούτων ἀπείρωσ ἔχῃσ.

Κατεςκευάςθω κύκλοσ χαλκοῦσ τῶ μεγέθει ςύμμετροσ, ἵνα μήτε διὰ τὴν ὏περβολὴν ᾖ δυςκίνθτοσ, μήτε διὰ τὴν ἐλάττωςιν πρὸσ τὰσ κατατομὰσ ἀνεπιτήδειοσ. εἴθ δ' ἂν ςύμμετροσ ἔχων τὴν διάμετρον μὴ ἐλάττονα ἟μιπθχυαίου μεγέθουσ, ὥςτε εἶναι οἵων ἟ ἐκ τοῦ κέντρου τμθμάτων σ, τοιούτων τὸ βάθοσ α὎τοῦ τεςςάρων καὶ τὸ πλάτοσ δύο καὶ ἟μίςεοσ. δεῖ δέ ςε γν῵ναι, τί καλ῵ πλάτοσ καὶ τί βάθοσ.

἖ξέςθω τοίνυν ὁ κύκλοσ κατὰ τὴν περίοδον τὴν ἑαυτοῦ μὴ περιφερ῵σ, ἀλλ' οὕτωσ, ὥςτε τὴν ἐκτὸσ ἐπιφάνειαν εἰσ γωνίασ περατοῦςθαι ςυναπτούςασ τοῖσ ἐφ' ἑκάτερα ἐπιπέδοισ, ὁμοίωσ δὲ καὶ τὴν ἐντόσ. καὶ οὕτωσ ἀκριβ῵σ τετορνεύςθω, ὥςτε εἶναι τετραγωνικὰσ τὰσ κλίςεισ, τουτέςτιν ὀρθὰσ τ῅σ τε ἐντὸσ καὶ τ῅σ ἐκτὸσ περιφερείασ πρὸσ τοὺσ κροτάφουσ. οὕτω δὴ οὖν τοῦ κύκλου ξεςθέντοσ βάθοσ μὲν καλ῵ τοῦ κύκλου τὸ ἀπὸ τ῅σ κυρτ῅σ ἐπιφανείασ εἰσ τὴν κοίλθν διάςτθμα, ὅςον ἐπέχει τὰ ἐπίπεδα τὰ ἐφ' ἑκάτερα 

20

τ῵ν δύο τούτων ἐπιφανει῵ν, πλάτοσ δὲ τὸ ἑκατέρασ διάςτθμα τὸ μεταξὺ τ῵ν δύο ἐπιπέδων. δ῅λον ἄρα ὅτι δεῖ τὴν μὲν ἐκ τοῦ κέντρου μέχρι τ῅σ ἐκτὸσ ἐπιφανείασ εἶναι τμθμάτων σ, τὴν δὲ ἐκ τοῦ α὎τοῦ κέντρου μέχρι τ῅σ ἐντὸσ καὶ κοίλθσ τ῵ν α὎τ῵ν θ καὶ ν, τὸ δὲ ἀπὸ τ῅σ κοίλθσ ἐπὶ τὴν κυρτὴν τεττάρων, οἵων ἤν ἟ ἐκ τοῦ κέντρου μέχρι τ῅σ κοίλθσ θ καὶ ν καὶ ἟ μέχρι τ῅σ κυρτ῅σ σ, τὸ δὲ ἀπὸ θατέρου τ῵ν ἐπιπέδων ἐπὶ τὸ λοιπὸν τ῵ν πρὸσ ὀρθὰσ ταῖσ δυςὶ ταύταισ ἐπιφανείαισ δύο τ῵ν α὎τ῵ν τμθμάτων καὶ ἟μίςεοσ.

Τοῦτον οὕτωσ ξέςαντεσ τὸν κύκλον διαιρήςομεν α὎τὸν εἰσ τσ ἴςα διαςτήματα κατὰ θάτερον τ῵ν ἐπιπέδων, ὃ ἐκάλουν βάθοσ, καὶ εἰσ ὅςα τούτων ἐλάττονα δυνατόν, ὥςτε καὶ ἕκαςτον τυχὸν τ῵ν τμθμάτων ὏ποτεμεῖν εἰσ σ, ἵνα μὴ μόνον ἔχωμεν τὴν κατὰ μοίρασ α὎τοῦ τομήν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐλάττονα ταύτθσ τὴν εἰσ λεπτά.

καὶ γὰρ ἀκριβεςτέραν ἐκ τ῅σ ὏ποδιαιρέςεωσ ἕξομεν τὴν κατάλθψιν. ο὎ γὰρ πάντωσ εἰσ ὅλασ μοίρασ ἀποτελευτᾷ τ῵ν ηθτουμένων περάτων ἟ πρὸσ τὸν μέγιςτον τ῵ν παραλλήλων διάςταςισ, ἀλλ' εἰσ λεπτά. καὶ δ῅λον ὅτι διαιροῦντεσ εἰσ τὰ ἐλάττονα τ῵ν μοιρ῵ν ο὎χ ὅλον τὸ βάθοσ ἐγχαράξομεν ταῖσ ἐντομαῖσ, ἀλλὰ τὰσ μὲν μοιριαίασ γραμμὰσ καθ' ὅλον, τὰσ δὲ κατὰ τὰ λεπτὰ μεταξὺ τ῵ν μοιρ῵ν κατὰ τὸ ἣμιςυ τοῦ βάθουσ, ἵνα καὶ ἟ ὄψισ περιγράφῃ τὰσ μοίρασ καὶ τὰ λεπτά, τὰσ μὲν ταῖσ μείηοςι τομαῖσ, τὰ δὲ ταῖσ ἐλάττοςιν ὏ποτομαῖσ.

τμθθεὶσ δὲ οὕτωσ ὁ κύκλοσ παρέξεται χρείαν ἟μῖν μεςθμβρινοῦ, ἐφ' οὗ ηθτήςομεν λαβεῖν τὸ μεταξὺ διάςτθμα τοῦ τε βορείου πέρατοσ καὶ τοῦ νοτίου τ῅σ ἟λιακ῅σ λοξώςεωσ.

Μετὰ δὲ τοῦτον ἕτερον κύκλον τορνεύςομεν, μεγέθει μὲν τθλικοῦτον, ὡσ δύναςθαι τῆ κοίλῃ τῆ τοῦ μεςθμβρινοῦ τὴν τούτου κυρτὴν ἀκριβ῵σ ἐναρμόηεςθαι καὶ ἐντὸσ α὎τοῦ περιάγεςθαι τοῦτον μὴ ἐκπίπτοντα τ῅σ ἐφαρμόςεωσ. ἐκείνου δὲ τεττάρων ἔχοντοσ τὸ βάθοσ, οἵων σ ἤν ἟ ἐκ τοῦ 

21

κέντρου, καθάπερ προείπομεν, οὗτοσ δύο καὶ ἟μίςεοσ ἐχέτω τ῵ν α὎τ῵ν τὸ οἰκεῖον βάθοσ, δθλονότι τοῦ πλάτουσ ἀμφοῖν ἴςου ὄντοσ, ἵνα οἱ κρόταφοι τ῵ν κύκλων ἐφ' ἑνὸσ ὦςιν ἐπιπέδου καὶ ὅπωσ μὴ παραλλάττῃ τὸ ἐπίπεδον τοῦ μεςθμβρινοῦ περιφερόμενοσ ὁ εἴςω κύκλοσ ἀκωλύτωσ κατά τε ἄρκτον καὶ μεςθμβρίαν ὏π' α὎τόν.

Τούτῳ δὴ τῶ ἐντὸσ κύκλῳ προςθήςομεν δύο πθγμάτια ὀρθὰ πρὸσ α὎τὸν κατὰ θάτερα α὎τοῦ μέρθ, οἷον ἠ κατὰ τὸ ἀνατολικὸν α὎τοῦ μέροσ ἠ κατὰ τὸ δυτικόν· ἀδιαφορεῖ γὰρ τοῦ μεςθμβρινοῦ τὸ πλάτοσ πρὸσ αἴςθθςιν. τὰ δὲ πθγμάτια γινέςθω ἐκ λεπίδοσ χαλκ῅σ ἀκριβ῵σ παραλλθλογράμμου ὀρθογωνίου καὶ διαύγιον ἐχέτω κατὰ τὸ μέςον, οἷον κατὰ τὴν ςυμβολὴν τ῵ν ἐν α὎τοῖσ διαγωνίων. τούτων δὲ ἑκατέρου γεγονέτω τρίγωνα ὀρθογώνια ἐκφυ῅, πρὸσ ὀρθὰσ ὄντα τοῖσ παραλλθλογράμμοισ, ὡσ τὴν βάςιν α὎τ῵ν εἶναι τὴν ἟μίςειαν τ῅σ ἐλάττονοσ πλευρᾶσ. καὶ ταῦτα ςυμπαγήτω κατὰ διάμετρον ἀλλήλοισ ἐπὶ τοῦ ἐντὸσ ὡσ εἴρθται κύκλου οὕτωσ, ὡσ τὰ μὲν παραλλθλόγραμμα πρὸσ ὀρθὰσ ἑςτάναι τῶ κροτάφῳ τοῦ κύκλου, τὰ δὲ τρίγωνα ὏περαίρειν τὸ τούτου βάθοσ καὶ κατὰ τὰ ἄκρα <τὰ> ἑαυτ῵ν ὏περεκπίπτειν εἰσ τὸ βάθοσ τοῦ ἐκτὸσ κρίκου, ἵνα περιαγομένου τοῦ ἐντόσ, ἑςτ῵τοσ δὲ ἑδραίου τοῦ ἐκτόσ, τὰ ἄκρα τ῵ν τριγώνων δεικνύῃ τὰσ μοίρασ, εἰσ ἃσ κατατέτμθται τοῦ ἐκτὸσ κύκλου τὸ βάθοσ, τ῅σ διοπτείασ ἟μῖν γιγνομένθσ διὰ τ῵ν παραλλθλογράμμων ὀρθ῵ν τε ἑςτώτων καὶ τετρθμένων κατὰ διάμετρον ἀλλήλοισ.

Καὶ ἟ δέςισ δὲ τ῵ν κύκλων τούτων οὕτωσ κατεςκευάςθω. δύο γεγονέτωςαν λεπίδεσ καὶ παρ' ἑκάτερα τοῦ βάθουσ τοῦ μείηονοσ κρίκου πθγνύςθωςαν, ὡσ διατείνειν καὶ εἰσ τὸ τοῦ ἐλάττονοσ βάθοσ καὶ ἐν ἑαυταῖσ κατέχειν α὎τὸν μὴ ἐξολιςθαίνοντα τ῅σ κοίλθσ ἐπιφανείασ τοῦ μείηονοσ, ἀλλ' οὕτωσ, ὡσ μὴ κωλύειν α὎τοῦ τὴν περιαγωγήν. οὕτω δὲ τ῵ν κύκλων ςυμπαγέντων γεγονέτω ςτυλίςκοσ τὴν μὲν βάςιν ἔχων τετράγωνον ἀκριβ῵σ, τὸ δὲ μ῅κοσ ςύμμετρον, οἷον ὀκτὼ δακτύλων, εἰσ δὲ τὸ ἄνω μέροσ, ὅπου μέλλουςιν οἱ κύκλοι ἐναρμόηεςθαι, ςωλθνοειδ῅ περιφέρειαν τετράγωνον κατὰ τὴν κοιλότθτα καὶ τοιαύτθν, οἵαν ὁ ἐκτὸσ ἔχει κρίκοσ τὴν διαςχθμάτιςιν. καὶ ὁ μὲν ςτυλίςκοσ ἱδρύςθω ἐπὶ παραλλήλου ἐπιπέδου τῶ ὁρίηοντι κατὰ 

22

γραμμ῅σ μεςθμβριν῅σ λθφθείςθσ, ὡσ τ῅σ βάςεωσ α὎τοῦ τετραγωνικ῅σ οὔςθσ τὴν γραμμὴν ταύτθν ἀκριβ῵σ τέμνειν δίχα τὸ τετράγωνον εἰσ δύο παραλλθλόγραμμα.

ὁ δὲ κρίκοσ ὁ μεςθμβρινὸσ ὁ ἔχων τὸν ἕτερον ἐντὸσ ἐναρμοηέςθω τῶ ἐπ' α὎τοῦ ςωλ῅νι καὶ ςυμπθγνύςθω ἑδραίωσ, ἵνα τούτου μένοντοσ ἐπὶ τοῦ ςτυλίςκου ὁ ἐντὸσ περιαγόμενοσ ὏π' α὎τὸν τήν τε διοπτείαν ἀκώλυτον παρέχῃ διὰ τ῵ν ὀρθ῵ν παραλλθλογράμμων καὶ τὴν ςθμείωςιν τ῵ν μοιρ῵ν διὰ τ῵ν ἄκρων τ῵ν τριγώνων τ῵ν ἐλθλαμένων μέχρι τοῦ ἐκτὸσ κρίκου καὶ τοῖσ ἄκροισ τοῖσ ἑαυτ῵ν ταῖσ τομαῖσ ταῖσ ἐν τῶ βάθει τῶ ἐκείνου ςυμβαλλόντων.

Τὸ μὲν οὖν παράλλθλον ἐπίπεδον τῶ ὁρίηοντι λαμβάνεται ὏ποθεμάτων τιν῵ν ἔνθεν κ὾κεῖθεν καὶ πανταχόθεν ὏ποβαλλομένων, οἷον πλακὸσ κειμένθσ, ἐφ' ἥσ ἱδρυνθ῅ναι δεήςει τὸν ςτυλίςκον, ἕωσ ἂν ἀκλινὴσ γένθται κατὰ πάντα. καὶ ἔςται τοῦτο πιςτόν, ἐὰν ὕδωρ ἐπιχεόμενον ἱςτ῅ται ἐπ' α὎τοῦ κατὰ μθδὲν μέροσ ἐκρέον ὡσ ἂν κοιλότερον ὄν, ὡσ τ῵ν βαρέων ἐπὶ τὸ κοιλότερον δὴ κατὰ φύςιν τ῅σ φορᾶσ οὔςθσ.

Ἡ δὲ μεςθμβρινὴ γραμμὴ λαμβάνεται γνώμονοσ ὀρθοῦ ςτάντοσ ἐπὶ τ῅σ πλακὸσ ταύτθσ καὶ κύκλου γραφέντοσ περὶ τὴν ῥίηαν τοῦ γνώμονοσ ὡσ περὶ κέντρον καὶ τθρθςάντων ἟μ῵ν, πότε πρὸ μεςθμβρίασ τὸ ἄκρον τ῅σ ςκιᾶσ τοῦ γνώμονοσ ἐπὶ τὸν κύκλον πίπτει, καὶ λαβόντων τὸ ςθμεῖον ἀκριβ῵σ, καὶ αὖ πάλιν, πότε μετὰ μεςθμβρίαν, καὶ λαβόντων ὡςαύτωσ καὶ τοῦτο τὸ ςθμεῖον, καὶ διὰ παραθέςεωσ ἀκριβοῦσ κανόνοσ ἐπιηευξάντων ε὎θεῖαν ἀπὸ τοῦ πρὸ μεςθμβρίασ λθφθέντοσ ςθμείου εἰσ τὸ μετὰ μεςθμβρίαν εἰλθμμένον καὶ τεμόντων δίχα ταύτθν τὴν ε὎θεῖαν καὶ τοῦ α὎τοῦ κανόνοσ τῆ παραθέςει εἰσ τὸ κέντρον τοῦ κύκλου ἀπὸ τ῅σ διχοτομίασ ε὎θεῖαν ἀγαγόντων καὶ ἐκβαλόντων ἄχρι τ῅σ περιφερείασ. αὕτθ γὰρ ἔςται ςοι μεςθμβρινὴ γραμμὴ πανταχόθι ταύτθν ἔχουςα τὴν ἐπωνυμίαν, διότι ἐν ταῖσ μεςθμβρίαισ αἱ ἀπὸ τ῵ν γνωμόνων ςκιαὶ πίπτουςιν ἐπ' α὎τ῅σ. 

23

Δεῖ τοίνυν τὸν ςτυλίςκον θεῖναι ἐπὶ ταύτθσ κατὰ τὴν τομὴν τ῅σ βάςεωσ τὴν εἰρθμένθν καὶ θέντασ ςκοπεῖν, πότε ἟ κοιλότθσ ὅλθ τοῦ ἐντὸσ κρίκου ςκιάηεται, καὶ ὅταν τοῦτο γένθται, μεςθμβρίαν οἴεςθαι εἶναι, καὶ τὸν ἣλιον ἐν τῶ ἐπιπέδῳ εἶναι τοῦ μεςθμβρινοῦ, καὶ οὕτω λοιπὸν παραφέροντασ τὸν ἐντὸσ κρίκον ὁρᾶν, πότε δι' ἀμφοτέρων τ῵ν διαυγει῵ν πίπτει ἟ ἀκτίσ, καὶ ὁπόταν τοῦτο γένθται, ὁρᾶν τὸ ἄκρον τοῦ τριγώνου τὸ μεςθμβρινώτερον, κατὰ ποίασ ἔςται μοίρασ, καὶ ςθμειοῦςθαι τὴν μοῖραν ἐκείνθν.

ἐὰν δὴ ταῦτα ποιήςωμεν τοῦ ἟λίου περὶ τὸ τέλοσ ὄντοσ τοῦ Τοξότου καὶ α὎τὴν ἐπέχοντοσ τὴν ἀποτελεύτθςιν τοῦ ηῳδίου, καὶ ὁμοίωσ περὶ τὸ τ῵ν Διδύμων τέλοσ, καὶ λάβωμεν τὰσ μοίρασ τὰσ ἀπολαμβανομένασ ὏πὸ τ῵ν ἄκρων τ῵ν τριγώνων, οἷσ ἐχρθςάμεθα γνωμονίοισ, ἐπὶ τοῦ μεςθμβρινοῦ κύκλου, ἕξομεν, πόςον ἐςτὶ τὸ πλάτοσ τ῅σ τοῦ ἟λίου λοξώςεωσ. καὶ τούτων τὰσ ἟μιςείασ πάλιν λαβόντεσ ε὏ρήςομεν, πόςον ἑκάτεροσ τ῵ν τροπικ῵ν τοῦ τ῵ν παραλλήλων μεγίςτου διέςτθκε. τοῦτο δ' ἤν τὸ προκείμενον, ᾧ ςυνακολουθεῖ καὶ τὸ τὴν μεταξὺ περιφέρειαν εἶναι δήλθν τοῦ τε τ῵ν παραλλήλων πόλου καὶ τοῦ λοξοῦ κύκλου τοῦ διὰ μέςων.

Κατείλθπται τοίνυν ὀργανικ῵σ ἟ μεταξὺ τ῵ν προειρθμένων πόλων περιφέρεια μοιρ῵ν κγ καὶ λεπτ῵ν πρώτων μὲν πεντήκοντα καὶ ἑνόσ, δευτέρων δὲ εἴκοςι. καὶ δ῅λον ὡσ ἐγγὺσ αὕτθ πεντεκαιδεκαγώνου πλευρᾶσ ἐςτι τοῦ εἰσ τὸν μέγιςτον ἐγγραφομένου κύκλον. τὸ μὲν δὴ πλάτοσ τ῅σ λοξώςεωσ θ὏ρήςθω τοςοῦτον.

διπλαςιάςαντεσ γὰρ τὰσ μοίρασ ταύτασ καὶ τὰ λεπτὰ τά τε πρ῵τα καὶ δεύτερα, πάντωσ ἕξομεν τὴν πᾶςαν τοῦ ἟λιακοῦ κύκλου λόξωςιν, ἣτισ ἐςτὶν ἟ τοῦ διὰ τ῵ν πόλων γεγραμμένου μεταξὺ τ῵ν δύο τροπικ῵ν ςθμείων ἀπολαμβανομένθ περιφέρεια. τὸ γὰρ διάςτθμα τὸ ταύτθσ ὁρίηει τὴν ὅλθν τοῦ ηῳδιακοῦ λόξωςιν. 

24

἖πειδὴ δέ, ὡσ καὶ πρότερον εἴπομεν, καὶ ὁ ἣλιοσ καὶ οἱ ἄλλοι πλάνθτεσ δείκνυνται, εἴπερ ὁμαλ῵σ κινοῦνται, μὴ ἐπὶ ὁμοκέντρων τῶ παντὶ κινούμενοι, φανερὸν ὅτι δεῖ λαβεῖν τοῦ ἟λίου τὸν ἔκκεντρον καὶ τὸ ἀπογειότατον α὎τοῦ καὶ τὸ περιγειότατον, καὶ πότε μὲν μείηονα δοκεῖ κεκιν῅ςθαι τ῅σ ἀλθθοῦσ, πότε δὲ ἐλάττονα, καὶ τὴν τούτων διαφοράν.

Ἔςτω τοίνυν ὁ ἔκκεντροσ ὁ ΑΒΓΔ κύκλοσ περὶ τὸ Ε κέντρον. ἟ δὲ ὄψισ ἟μ῵ν ἔςτω μὴ ἐπὶ τοῦ Ε, ἀλλ' ἐπὶ τοῦ Ζ, ἵνα τοῦτο ᾖ καὶ τὸ τοῦ παντὸσ κέντρον. ἀδιαφορεῖν δὲ τὴν ὄψιν ἟μ῵ν πρὸσ τὸ Ζ κέντρον, ἐπειδὴ κέντρου καὶ ςθμείου λόγον ἔχειν τὴν γ῅ν δείκνυται πρὸσ τὸ πᾶν. καὶ τοῦτο φανερόν, ὡσ ἢδθ εἴπομεν, ἀπὸ τοῦ τὰ ἟μίςεα τ῵ν κύκλων ἟μᾶσ ἀεὶ ὁρᾶν ὏πὲρ γ῅ν τοῦ τε ηῳδιακοῦ καὶ τ῵ν ἄλλων μεγίςτων, οἷον τοῦ ἰςθμερινοῦ, τοῦ μεςθμβρινοῦ, τοῦ γαλαξίου καὶ τ῵ν τοιούτων, ὡσ ἂν ἐπὶ τοῦ κέντρου τ῅σ γ῅σ ἟μ῵ν κειμένου τοῦ ὄμματοσ, ἀλλ' ο὎κ ἐπὶ τ῅σ ἐπιφανείασ.

Κέντρου τοίνυν ὄντοσ κοςμικοῦ τοῦ Ζ νενοήςθω ὁ ἣλιοσ, ἀχθείςθσ τ῅σ δι' ἀμφοτέρων τ῵ν κέντρων, λέγω δὴ τ῅σ ΑΕΖΓ, ἀπὸ τοῦ Α ἀπογείου κινθθεὶσ ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου ὁμαλ῵σ τὴν ΑΒ περιφέρειαν, καὶ ε὎θεῖά τισ ἀπὸ τοῦ Ε κέντρου τοῦ ἐκκέντρου ἟ ΕΒ ςυμπεριαγομένθ τῶ ἟λίῳ ἀπὸ τοῦ Α ἕωσ τοῦ Β. καὶ ἐπεηεύχθω ἀπὸ τοῦ Ζ ὄμματοσ ἐπὶ τὸν ἣλιον τὸ Β ἟ ΖΒ.

δ῅λον οὖν ὅτι ὁρώντων ἟μ῵ν ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου τὴν ΑΒ κατὰ τὴν ὏πὸ ΑΖΒ γωνίαν, δόξει ὁ ἣλιοσ τοςαύτθν κεκιν῅ςθαι, ὅςθν ἀφορίηει ἟ εἰρθμένθ γωνία. κεκίνθται δὲ ο὎χ ὡσ περὶ τὸ Ζ κέντρον, ἀλλὰ περὶ τὸ Ε. κεκίνθται ἄρα ὅςθν ἀφορίηει ἟ γωνία ἟ ὏πὸ ΑΕΒ περὶ τὸ κέντρον οὖςα τοῦ ἐκκέντρου. εἰ μὲν οὖν ἟ α὎τὴ γωνία ἤν ἟ ὏πὸ ΑΕΒ καὶ ἟ ὏πὸ ΑΖΒ, ο὎δὲν ἂν διαφέρειν εἴπομεν ἠ ἀπὸ τοῦ Ε ὁρᾶν ἠ ἀπὸ τοῦ Ζ τὴν κίνθςιν. ἐπειδὴ δὲ μείηων ἐςτὶν ἟ πρὸσ τῶ Ε γωνία τ῅σ πρὸσ τῶ Ζ–τριγώνου γὰρ ἐκτόσ ἐςτι τοῦ ΕΒΖ–μείηονα κεκινθμένοσ ἐλάττονα δόξει κεκιν῅ςθαι. ἔχομεν γὰρ ἐν τοῖσ ὆πτικοῖσ, ὅτι τοῖσ μεγέθεςι τ῵ν πρὸσ τῶ ὄμματι γωνι῵ν τὰ μεγέθθ τ῵ν ὁρατ῵ν μείηοςιν ἠ ἐλάττοςιν οὖςι μείηω καὶ ἐλάττω φαίνεται. 

25

὇μοίωσ εἰ ἀπὸ τοῦ Α νοήςαισ τὸν ἣλιον ἐπὶ τὸ Θ κεκιν῅ςθαι καὶ ἐπιηεύξαισ τὰσ ΕΘ ΖΘ, μείηων ἟ ὁμαλὴ τ῅σ φαινομένθσ δειχθήςεται ἟ οὖςα πρὸσ τῶ Ε τ῅σ πρὸσ τῶ Ζ φαινομένθσ. Πάλιν ἐκβλθθείςθσ τ῅σ ΒΕ εἰσ τὸ Δ νενοήςθω ὁ ἣλιοσ ἀπὸ τοῦ Γ κινθθεὶσ τὴν ΓΔ. εἰ μὲν οὖν ἀπὸ ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου ὁμαλ῵σ τὴν ΑΒ περιφέρειαν, καὶ ε὎θεῖά τισ ἀπὸ τοῦ Ε κέντρου τοῦ ἐκκέντρου ἟ ΕΒ ςυμπεριαγομένθ τῶ ἟λίῳ ἀπὸ τοῦ Α ἕωσ τοῦ Β. καὶ ἐπεηεύχθω ἀπὸ τοῦ Ζ ὄμματοσ ἐπὶ τὸν ἣλιον τὸ Β ἟ ΖΒ.

δ῅λον οὖν ὅτι ὁρώντων ἟μ῵ν ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου τὴν ΑΒ κατὰ τὴν ὏πὸ ΑΖΒ γωνίαν, δόξει ὁ ἣλιοσ τοςαύτθν κεκιν῅ςθαι, ὅςθν ἀφορίηει ἟ εἰρθμένθ γωνία. κεκίνθται δὲ ο὎χ ὡσ περὶ τὸ Ζ κέντρον, ἀλλὰ περὶ τὸ Ε. κεκίνθται ἄρα ὅςθν ἀφορίηει ἟ γωνία ἟ ὏πὸ ΑΕΒ περὶ τὸ κέντρον οὖςα τοῦ ἐκκέντρου. εἰ μὲν οὖν ἟ α὎τὴ γωνία ἤν ἟ ὏πὸ ΑΕΒ καὶ ἟ ὏πὸ ΑΖΒ, ο὎δὲν ἂν διαφέρειν εἴπομεν ἠ ἀπὸ τοῦ Ε ὁρᾶν ἠ ἀπὸ τοῦ Ζ τὴν κίνθςιν. ἐπειδὴ δὲ μείηων ἐςτὶν ἟ πρὸσ τῶ Ε γωνία τ῅σ πρὸσ τῶ Ζ–τριγώνου γὰρ ἐκτόσ ἐςτι τοῦ ΕΒΖ–μείηονα κεκινθμένοσ ἐλάττονα δόξει κεκιν῅ςθαι. ἔχομεν γὰρ ἐν τοῖσ ὆πτικοῖσ, ὅτι τοῖσ μεγέθεςι τ῵ν πρὸσ τῶ ὄμματι γωνι῵ν τὰ μεγέθθ τ῵ν ὁρατ῵ν μείηοςιν ἠ ἐλάττοςιν οὖςι μείηω καὶ ἐλάττω φαίνεται.

὇μοίωσ εἰ ἀπὸ τοῦ Α νοήςαισ τὸν ἣλιον ἐπὶ τὸ Θ κεκιν῅ςθαι καὶ ἐπιηεύξαισ τὰσ ΕΘ ΖΘ, μείηων ἟ ὁμαλὴ τ῅σ φαινομένθσ δειχθήςεται ἟ οὖςα πρὸσ τῶ Ε τ῅σ πρὸσ τῶ Ζ φαινομένθσ. Πάλιν ἐκβλθθείςθσ τ῅σ ΒΕ εἰσ τὸ Δ νενοήςθω ὁ ἣλιοσ ἀπὸ τοῦ Γ κινθθεὶσ τὴν ΓΔ. εἰ μὲν οὖν ἀπὸ τοῦ Ε τὴν τήρθςιν ἐποιούμεθα, ἴςθν ἂν ὤφθθ κινθθεὶσ τῆ ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Βἤ ἴςασ γὰρ ὏ποτείνουςι τὰσ πρὸσ τῶ Ε κέντρῳ γωνίασ. ἐπειδὴ δὲ ἀπὸ τοῦ Ζ ὁρ῵μεν τὴν ΓΔ, τ῅σ ΖΔ ἐπιηευχθείςθσ δόξει ἟μῖν ἟ ΓΔ τοςαύτθ εἶναι, ὅςθν ἀφορίηει ἟ ὏πὸ ΓΖΔ γωνία μείηων οὖςα τ῅σ ὏πὸ ΓΕΔἤ ὥςτε μείηονα φανήςεται τ῅σ ἀλθθοῦσ κινθθεὶσ μετὰ τὸ Γ περίγειον, ὥςπερ ἐλάττονα μετὰ τὸ Α ἀπόγειονἤ διαφορὰ δέ, ὅπου μὲν ἟ πρὸσ τῶ Β γωνία τοῦ ΒΕΖ τριγώνου, ὅπου δὲ ἟ πρὸσ τῶ Δ τοῦ ΔΕΖ. μετὰ μὲν ἄρα τὸ ἀπόγειον ἀφαιρεῖν δεῖ τ῅σ ὁμαλ῅σ, ἵνα εὕρωμεν τὴν φαινομένθν, μετὰ δὲ τὸ περίγειον προςτιθέναι τῆ ὁμαλῆ τὴν διαφοράν, ἵνα πάλιν τὴν φαινομένθν λάβωμεν. ἀναγκαῖον ἄρα 

26

πρότερον ε὏ρεῖν τοῦ ἟λίου τὸ κίνθμα τὸ ὁμαλόν, πόςον ἐςτίν, ἔπειτα τὸ φαινόμενον ἠ κατὰ πρόςθεςιν ἠ κατὰ ἀφαίρεςιν ε὏ρεῖν.

἖πὶ μὲν οὖν τ῅σ κατὰ ἔκκεντρον ὏ποθέςεωσ οὕτωσ ε὏ρήςομεν τὴν διαφορὰν ἀεὶ τ῅σ τε ὁμαλ῅σ τοῦ ἟λίου κινήςεωσ καὶ τ῅σ φαινομένθσ. δεῖ δὲ τὰ α὎τὰ καὶ ἐπὶ τ῅σ ἑτέρασ ἀποδεῖξαι, τ῅σ κατ' ἐπίκυκλον.

Ἔςτω τοίνυν ὁμόκεντροσ μὲν τῶ κόςμῳ κύκλοσ ὁ ΑΒΓΔ περὶ τὸ Ε κέντρον, ἐφ' οὗ κείςθω τὸ ὄμμα ἟μ῵ν. ὁ δὲ ἣλιοσ κινείςθω μὴ ἐπὶ τούτου τοῦ κύκλου –ο὎ γὰρ ἂν ἐφαίνετο ἀνωμάλωσ κινούμενοσ ἐν τῶ ἴςῳ χρόνῳ μείηονα καὶ ἐλάττονα διαςτήματα–ἀλλ' ἐπὶ ἑτέρου κύκλου, ὃσ ἀεὶ ἐχέτω τὸ κέντρον ἐπὶ τ῅σ τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου περιφερείασ. καὶ ἔςτω οὗτοσ ὁ ΖΘ κύκλοσ, ἐκβεβλθμένθσ ἐπ' α὎τὸν τ῅σ ΕΖ ε὎θείασ, ὥςτε εἶναι τὸ Ζ ἀπογειότατον. κεκινήςθω οὖν ὁ μὲν ἐπίκυκλοσ ὁ ΖΘ ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Β ςυμπεριαγόμενοσ τῆ ΑΕ ε὎θείᾳ, ὁ δὲ ἣλιοσ ἐπὶ τούτου ἀπὸ τοῦ Ζ ἀπογείου κατὰ τὰ α὎τὰ ἐπὶ τὸ Η. ἐν ᾧ οὖν χρόνῳ ὁ ἐπίκυκλοσ κεκίνθται τὴν ΑΒ περιφέρειαν, δ῅λον ὅτι ἟ μὲν ὁμαλὴ ἔςται κίνθςισ ἟ τοῦ ἐπικύκλου ἟ ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Β, ἟ δὲ φαινομένθ ἟ τοῦ ἟λίου μετὰ τ῅σ τοῦ ἐπικύκλου, ἣτισ ἐςτὶν ἐπιηευχθείςθσ τ῅σ ΗΕ ἟ ἀφοριηομένθ ὏πὸ τ῅σ <὏πὸ> ΑΕΗ γωνίασἤ ὥςτε ἟ φαινομένθ τ῅σ ὁμαλ῅σ μείηων ἐςτίν.

Πάλιν δὴ τοῦ ἐπικύκλου κινουμένου ὡςαύτωσ ὁ ἣλιοσ μὴ ἐπὶ τὰ α὎τὰ φερέςθω, ἀλλ' ἐπὶ τὸ Κ ἀπὸ τοῦ ἀπογείου τοῦ Ζ. δ῅λον οὖν ὡσ κατὰ ταύτθν τὴν ὏πόθεςιν, τ῅σ ὁμαλ῅σ οὔςθσ τ῅σ ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Β, ἟ φαινομένθ εἴθ ἄν, ἡν ἀφορίηει ἟ ὏πὸ ΑΕΚ γωνία ἐλάττων οὖςα τ῅σ ὁμαλ῅σ, ὃ καὶ ἐπὶ τ῅σ κατὰ ἔκκεντρον ἐδείκνυτο ὏ποθέςεωσ. ἀλλ' ἐπ' ἐκείνθσ μὲν ἟ ἐκ τοῦ ἀπογείου κίνθςισ μείηονα ἐδείκνυ τὴν ὁμαλὴν πάντωσ τ῅σ φαινομένθσ, ἐπὶ δὲ τ῅σ κατ' ἐπίκυκλον ἐπὶ τὰ α὎τὰ μὲν τοῦ ἟λίου τῶ ἐπικύκλῳ φερομένου ἐλάττονα τὴν ὁμαλήν, ἐπὶ δὲ τἀναντία μείηονα ὡσ ἐπὶ τ῅σ κατὰ ἔκκεντρον. ἐπεὶ οὖν τοῦτο κοινὸν ἀμφοτέραισ ταῖσ ὏ποθέςεςι, δεῖ λαβεῖν καὶ ἐν τῆ κατ' ἐπίκυκλον ὏ποθέςει τὸν μὲν ἐπίκυκλον εἰσ τὰ ἑπόμενα κινούμενον, τὸν δὲ ἀςτέρα ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου εἰσ τἀναντία ὁμοταχ῵σ, ἵνα ςυναποκαθιςτ῅ται 

27

ἀεὶ τὰ ὁμαλὰ τοῖσ ἀνωμάλοισ, τουτέςτιν, ἵνα τοῦ ἐπικύκλου κινουμένου δύο λεπτά, εἰ τύχοι, ἠ τρία, καὶ ὁ ἣλιοσ ἐπ' α὎τοῦ τὰ ἴςα κιν῅ται, καὶ ςυναποκαθιςτ῵νται ὅ τε ἣλιοσ καὶ ὁ ἐπίκυκλοσ, <ὅ τε ἐπίκυκλοσ> ἐπὶ τοῦ κύκλου, καθ' οὗ φέρεται, οἷον τοῦ ΑΒΓΔ, καὶ ὁ ἣλιοσ ἐπὶ τοῦ ΖΘ ἐπικύκλου.

Ἵνα δὲ καὶ ἀμφοτέρασ τὰσ ὏ποθέςεισ ςυναγάγωμεν, τοῦ ἀπογείου τὴν α὎τὴν ἀεὶ διάςταςιν ἔχοντοσ ἀπὸ τοῦ ὄμματοσ ἟μ῵ν καὶ τοῦ περιγείου, νο῅ςαι δεῖ ἔκκεντρον μὲν τὸν ΑΒ περὶ τὸ Γ κέντρον, τὸ δὲ ὄμμα ἟μ῵ν ἐπὶ τοῦ Δ, ἴςθν δὲ τῆ ΔΓ τὴν ΑΕ, καὶ περὶ κέντρον τὸ Δ κύκλον τὸν ΕΖ καὶ ἐπίκυκλον ἐπ' α὎τοῦ τὸν ΑΘ, οὗ ἀπόγειον μὲν τὸ Α, περίγειον δὲ τὸ θ. τοιαύτθσ δὲ τ῅σ θέςεωσ οὔςθσ δ῅λον ὅτι κατά τε τὸν ἔκκεντρον κινούμενοσ ὁ ἣλιοσ καὶ κατὰ τὸν ἐπίκυκλον ἔςται ἀπογειότατοσ μὲν ἐπὶ τοῦ Α, περιγειότατοσ δὲ ἐπὶ τοῦ Β, ὅταν ἐν τῶ κατὰ διάμετρον γένθται τόπῳ, ὥςτε ἀντὶ μὲν τοῦ Α ἐν τῶ Κ εἶναι τοῦ ἐπικύκλου τὸ ἀπόγειον, ἀντὶ δὲ τοῦ Θ τὸ περίγειον ἐν τῶ Β. τότε γὰρ ὁ ἣλιοσ ἐν τῶ Β ἔςται, ὅπερ ἤν περίγειον καὶ τοῦ ΑΘ ἐπικύκλου.

Τοῦτο μὲν οὖν εἰσ πλείονα ςαφήνειαν τ῵ν ὏ποθέςεων προςκείςθω, ὡσ μθδὲν διάφορον λαμβανους῵ν τ῵ν ἀπογείων ἕνεκεν καὶ τ῵ν περιγείων. ἐκ δὲ τούτων δήλου ὄντοσ καὶ ὅτι τὴν μεταξὺ τ῵ν δύο κέντρων ἴςθν ἀναγκαῖον εἶναι τῆ ἐκ τοῦ κέντρου ἕωσ τ῅σ περιφερείασ τοῦ ἐπικύκλου –ἓν γὰρ εἶναι δεῖ καὶ τα὎τὸ τὸ εἰσ τὸ ἀπόγειον διάςτθμα καθ' ἑκατέραν τ῵ν ὏ποθέςεων ἀπὸ τοῦ ὄμματοσ ἟μ῵ν–ἀνάγκθ ηθτεῖν, τίνα λόγον ἔχει ἟ μεταξὺ τ῵ν δύο κέντρων, οἷον ἟ ΓΔ, πρὸσ τὴν ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐκκέντρου. ὁ γὰρ α὎τὸσ ἔςται δήπου λόγοσ καὶ τ῅σ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου πρὸσ τὴν ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ὁμοκέντρου τῶ διὰ μέςωνἤ ἴςαι γὰρ αἱ ἐκ τ῵ν κέντρων τοῦ τε ἐκκέντρου καὶ τοῦ ὁμοκέντρου, οἷον ἟ ΑΓ καὶ ἟ ΕΔ, ἵνα τὸ ἀπογειότατον ᾖ τα὎τόν, ὡσ εἶπον.

τοῦτον οὖν τὸν λόγον ἐηήτθςαν καὶ ε὏ρήκαςι διὰ γραμμικ῵ν ἐφόδων, ἃσ ἐπειςάγειν ο὎κ εὔκαιρον· ο὎ γὰρ ἄλλο τι πρόκειται νῦν ἠ τὰσ ὏ποθέςεισ ἐφ' ἑαυτ῵ν ἐκθέςθαι ςοι μόνασ, αἷσ χρώμενοι τὰσ τ῵ν φαινομένων αἰτίασ 

28

ἀποδιδόναι πειρ῵νται. εἶναι δ' οὖν δεικνύουςι τὴν μεταξὺ τ῵ν δύο κέντρων τὴν ΓΔ εἰκοςτοτέταρτον μέροσ τ῅σ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐκκέντρου, ὥςτε καὶ ἟ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ὁμοκέντρου τῶ διὰ μέςων εἴθ ἂν ἔχουςα τὸν α὎τὸν λόγον ἀνάπαλιν εἰκοςικαιτετραπλαςίονα τ῅σ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου.

Τούτων δὲ ἟μῖν ςαφθνιςθέντων ἕπεται λοιπὸν ἰδεῖν, ποῦ τὸ ἀπογειότατόν ἐςτι τοῦ ἟λίου καὶ ποῦ τὸ περιγειότατον, λέγω δὲ οἷον κατὰ ποίαν τοῦ ηῳδιακοῦ μοῖραν, καὶ εἰ κατὰ τὴν α὎τὴν ἀεὶ τούτων ἑκάτερον, ἠ κινεῖται καθάπερ ἐπὶ τ῵ν ἄλλων. πρὸσ δὲ τὴν τούτων εὕρεςιν πρ῵τον ἀναγκαῖον α὎τοῖσ φαίνεται λαβεῖν, τίσ ὁ ἟λιακόσ ἐςτιν ἐνιαυτόσ, τοῦτο δέ ἐςτιν ε὏ρεῖν, ἐν πόςῳ χρόνῳ ὁ ἣλιοσ ἀπὸ τοῦ α὎τοῦ ςθμείου ἐπὶ τὸ α὎τὸ ςθμεῖον ἀκριβ῵σ ἔρχεται. δεῖν δὲ τοῦτο θθρᾶςαι πάντωσ ο὎ πρόσ τινα τ῵ν ἀπλαν῵ν ἀςτέρων ποιουμένουσ τὴν τήρθςιν τ῅σ ἀποκαταςτάςεωσ· κινεῖςθαι γὰρ κ὾κείνουσ ἐπὶ τὰ ἑπόμενα· ὥςτε εἰ πρὸσ τούτουσ λαμβάνοισ τὴν ἀποκατάςταςιν, οἷον πρὸσ τὸν ἐπὶ τ῅σ καρδίασ τοῦ Λέοντοσ, ἀνάγκθ ςε μὴ μόνον τὸν κύκλον τὸν ἟λιακὸν λαμβάνειν, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐπικίνθμα τ῅σ καρδίασ ἐν τῶ ἐνιαυτῶ, καὶ ταύτθσ ἐπὶ τὰ ἑπόμενα κεκινθμένθσ ἑκατοςτὸν μόριον μιᾶσ μοίρασ.

δεῖ οὖν, φαςὶν οἱ τούτων πατέρεσ τ῵ν λόγων, πρὸσ τὰ τροπικὰ ςθμεῖα καὶ τὰ ἰςθμερινὰ τὴν ἀποκατάςταςιν ὁρᾶν τ῅σ περιόδου τοῦ τε ἟λίου καὶ τ῵ν ἄλλων πλανήτων, ὡσ ἂν ἀκινήτων ὄντων τ῵ν τε τροπικ῵ν καὶ τ῵ν ἰςθμεριν῵ν. τοῦτο γὰρ οὗτοι καὶ ςφόδρα κρατύνουςιν, εἰ καὶ ἄλλοισ ἔδοξε καὶ τὰ τροπικὰ κινεῖν, ο὎ μέντοι κατὰ κύκλον ὅλον, ἀλλ' ἐφ' ἑκάτερα μοίρασ τινὰσ καὶ αὖθισ ὏ποποδίηειν τὰσ α὎τάσ. πρὸσ ταῦτα τοίνυν ὡσ ἀκίνθτα ποιούμενοι τὴν τήρθςιν ε὏ρίςκουςι τὸν χρόνον, ἐν ᾧ ὁ ἣλιοσ ἀπὸ τοῦ α὎τοῦ ςθμείου εἰσ τὸ α὎τὸ παραγίνεται, οἷον ἀπὸ τροπ῅σ ἐπὶ τὴν α὎τὴν τροπὴν ἠ ἀπὸ ἰςθμερίασ ἐπὶ ἰςθμερίαν τὴν α὎τήν, τχ ἟μερ῵ν καὶ ε καὶ δ μιᾶσ ἟μέρασ παρὰ τριακοςιοςτόν· τοῦτο γὰρ εἶναι τὸ ἀκριβέσ. 

29

὇ μὲν οὖν Αἰγυπτιακὸσ ἐνιαυτὸσ ο὎κ ἐπιλογίηεται τὸ τέταρτον. διὸ ο὎ προςτίθθςι ταῖσ ἐπαγομέναισ πέντε οὔςαισ ἐπὶ τοῖσ μθςὶ τριακονθθμέροισ οὖςι διὰ τεττάρων ἐτ῵ν μίαν ἟μέραν, ὥςτε ἑξήμερον ποιεῖν· ἀλλ' <ο὎κ> ἐπιςυναγόμενον τὸ τέταρτον τοῦτο καὶ τοὺσ μ῅νασ τοὺσ παρ' α὎τοῖσ μεθίςτθςιν ἀνὰ πάςασ τὰσ ὥρασ ἀνακυκλουμένουσ. οἱ δὲ ταῖσ προειρθμέναισ ἑπόμενοι τθρήςεςιν ο὎ μόνον παρὰ τέτταρα ἔτθ ποιοῦςι τὸν ἐνιαυτὸν θ καὶ ξ καὶ τ ἟μερ῵ν, ἀλλὰ καὶ παρὰ τριακόςια ἔτθ τὴν μίαν ἟μέραν ο὎ προςτιθέαςι διὰ τὴν ἔλλειψιν τοῦ τριακοςιοςτοῦ καθ' ἕκαςτον ἔτοσ γινομένθν.

Τοςοῦτον τοίνυν λαβόντεσ ἐκ τ῵ν τθρήςεων τὸν ἐνιαύςιον τοῦ ἟λίου χρόνον ε὏ρίςκουςι τὸ ὁμαλὸν ἟μερήςιον α὎τοῦ κίνθμα μερίςαντεσ τὰ πλήθθ τ῵ν τοῦ ηῳδιακοῦ μοιρ῵ν παρὰ τὸ τοῦ χρόνου πλ῅θοσ. καὶ ἐπεὶ τὸ ἐνιαύςιον πλ῅θόσ ἐςτι τξε ἟μερ῵ν καὶ ιε πρώτων λεπτ῵ν διὰ τὸ τέταρτον, ο὎ τελείων, ἀλλὰ παρὰ ιβ δεύτερα διὰ τὸ τριακοςιοςτόν–εἰ γὰρ ἀναλόγωσ τὴν ἟μέραν τέμοιμεν τῆ μιᾷ μοίρᾳ, γενήςεται πρ῵τα μὲν ἑξθκοςτὰ τ῅σ μιᾶσ ἟μέρασ τὰ πάντα ξ, ὧν τὸ τέταρτον ιε, δεύτερα δὲ ἑξθκοςτὰ ἑξθκοντάκισ τὰ σ· τούτων δέ ἐςτι τὸ τριακοςιοςτὸν ιβ.

ὥςτε ἔςται τὸ τέταρτον τ῅σ ἟μέρασ ἀναλόγωσ τῆ μοίρᾳ τμθθείςθσ ιε πρώτων ἑξθκοςτ῵ν· τοῦ δὲ τριακοςιοςτοῦ ἀφαιρουμένου, ὅπερ ἐςτὶ ιβ δεύτερα, λείπεται τέταρτον εἶναι· τούτου λοιπὰ ιδ πρ῵τα καὶ μθ δεύτερα, ἀπὸ τοῦ ἑνὸσ πρώτου τ῵ν ιβ δευτέρων ὏φαιρεθέντων–παρὰ τοῦτο τοίνυν τὸ πλ῅θοσ μερίςαντεσ τὰσ μοίρασ τ῅σ μιᾶσ ἀποκαταςτάςεωσ τὰσ τσ, ςυλλογίηονται τὸ ὁμαλὸν ἟μερήςιον κίνθμα τοῦ ἟λίου εἶναι ο὎ τέλειον μοιριαῖον, ἀλλὰ πρ῵τα μὲν ἑξθκοςτὰ ν καὶ θ, δεύτερα δὲ θ, καὶ τρίτα ιη, καὶ τέταρτα ιγ, καὶ πέμπτα ιβ, καὶ ἕκτα β καὶ λ· καὶ μέχρι τοςούτων προάγουςι τὸν ὏πομεριςμὸν τ῵ν ἑξθκοςτ῵ν, ὡσ τ῵ν ἑβδόμων καὶ τ῵ν ἔτι βραχυτέρων ἀδιαφορούντων πρὸσ αἴςθθςιν. τοῦτο δ' οὖν τὸ ἟μερήςιον ὁμαλὸν κίνθμα λαβόντεσ τὸ μὲν ὡριαῖον ἔχουςι, τὸ εἰκοςτὸν καὶ τέταρτον τοῦ ἟μερθςίου λαβόντεσ, τὸ δὲ μθνιαῖον, τοῦ ἟μερθςίου τὸ τριακονταπλάςιον ε὏ρόντεσ. 

30

Δεδειγμένου δὲ ἀπὸ τ῵ν τοιούτων ςυλλογιςμ῵ν τοῦ ἐνιαυςιαίου πλήθουσ τοῦ χρόνου καὶ τοῦ ἟μερθςίου καὶ τοῦ ὡριαίου καὶ τοῦ μθνιαίου, πάλιν ἐπὶ τὰσ τθρήςεισ ἐλθόντεσ–πάντα γὰρ τὰ παρ' α὎τοῖσ ἀναγεγραμμένα ἠ τθρήςεισ εἰςὶν ἠ ςυλλογιςμοὶ ἀπὸ τ῵ν τθρήςεων, ἠ ἀποδείξεισ γραμμικαὶ ἠ ὏ποθέςεισ μόνον–ὁρ῵ςιν, ὅτι διὰ πλείςτου μὲν χρόνου διέξειςιν ὁ ἣλιοσ τὸ ἀπὸ Κριοῦ μέχρι Καρκίνου τεταρτθμόριον, δι' ἐλαχίςτου δὲ τὸ ἀντικείμενον τούτῳ, ὅ ἐςτιν ἀπὸ Ζυγοῦ μέχρι Αἰγοκέρωτοσ, τ῵ν δὲ λοιπ῵ν ἐν ἐλάττονι μὲν τὸ ἀπὸ Αἰγοκέρωτοσ μέχρι Κριοῦ, ἐν πλείονι δὲ τὸ ἀπὸ Καρκίνου μέχρι Ζυγοῦ. καὶ ταῦτα τθρήςαντεσ πάλιν ἐςκόπθςαν, ἐν τίνι τ῵ν δωδεκατθμορίων τ῵ν τεςςάρων <τεταρτθμορίων> τὸν πλεῖςτον ποιεῖ χρόνον, καὶ ἐν τίνι τὸν ἐλάχιςτον.

καὶ τοῦτο μέχρι τ῅σ ἀκριβοῦσ καταλήψεωσ προάγοντεσ τὰ μὲν διὰ τθρήςεων, τὰ δὲ διὰ γραμμικ῵ν ἐφόδων ἀποδεικνύουςι τὸ μὲν ἀπόγειον εἶναι τοῦ ἟λιακοῦ κύκλου μοιρ῵ν Διδύμων πέντε καὶ πρώτων ἑξθκοςτ῵ν λ, τὸ δὲ περίγειον Τοξότου τ῵ν α὎τ῵ν. καὶ ἐπειδή, καθάπερ εἴρθται καὶ πρότερον, κατ' α὎τὰσ μόνον ἀεὶ τὰσ ἐποχὰσ ἑώρων τὰ μέγιςτα καὶ ἐλάχιςτα κινήματα τοῦ ἟λίου, μένειν α὎τοῦ τὸ ἀπόγειον εἰρήκαςι καὶ τὸ περίγειον, καὶ μὴ ἐν ἄλλοισ τοῦ ηῳδιακοῦ τμήμαςιν ἠ ἀπόγειον ἠ περίγειον γίνεςθαί ποτε τὸν ἣλιον.

Τούτων δὴ οὖν θ὏ρθμένων δυνατὸν ἔςται ςοι καὶ πίνακα ποι῅ςαι δεικνύναι δυνάμενον ἀδιαλείπτωσ τὴν τοῦ ἟λίου κίνθςιν. ἔςτω γὰρ πίναξ χαλκοῦσ ε὎μεγέθθσ, εἰ δὲ μή, ξύλινοσ, ἔχων τὸν ηῳδιακὸν καταγεγραμμένον κύκλον εἰσ τὰσ οἰκείασ μοίρασ τετμθμένον τὸν ΑΒ, καὶ τὰσ μοίρασ εἰσ τὰ ἑξθκοςτά, καὶ ταῦτα εἰσ τὰ δεύτερα καὶ ἐφ' ὅςον δυνατόν, τ῵ν μοιρ῵ν μείηοςι γραμμαῖσ διοριηομένων καὶ τ῵ν ἑξθκοςτ῵ν πρώτων καὶ δευτέρων καὶ τ῵ν ἔτι ἐλαςςόνων μορίων ἐλάςςοςι.

καὶ λαβὼν τὴν τοῦ ἀπογείου καὶ περιγείου δεδειγμένθν μοῖραν, οἷον Διδύμων πέμπτθν καὶ τριάκοντα πρ῵τα λεπτὰ καὶ Τοξότου τὰ α὎τά, ἔγγραψον διάμετρον τούτων καὶ διελὼν τὴν διάμετρον τῶ κέντρῳ 

31

ἀπόςτθςον τοῦ κέντρου μίαν μοῖραν, μερίςασ εἰσ λ τὴν ἐκ τοῦ κέντρου ἴςα, καὶ ταύτθν τετραπλαςίαν καὶ εἰκοςαπλαςίαν λαβὼν καὶ κέντρῳ ταύτῃ χρώμενοσ ἐγχάραξον κύκλον εἴςω τοῦ διὰ μέςων τὸν ΕΖ. οὗτοσ γὰρ ἔςται ςοι, περὶ ὃν ὁ ἣλιοσ κινεῖται.

καὶ λαβὼν τὴν νῦν οὖςαν ἐποχὴν τοῦ ἟λίου ἐκ τ῵ν ἐφθμερίδων δίελε καὶ τὸν ἔκκεντρον εἰσ μοίρασ ξ καὶ τ καὶ εἰσ λεπτὰ τὰσ μοίρασ καὶ τὰ λεπτὰ εἰσ μόρια ἑξθκοςτά, ἐφ' ὅςον δυνατόν, καὶ θὲσ τὸν ἣλιον εἰσ τὴν νῦν κατειλθμμένθν ἐποχήν.

καὶ ἔχων τὸ ἟μερήςιον ὁμαλὸν κίνθμα τοῦ ἟λίου καθ' ἑκάςτθν ἟μέραν τοῦτο λαμβάνων ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου, ἐπιηεύγνυε ἀπὸ τοῦ κέντρου τοῦ διὰ μέςων ἐπὶ τὸ ςθμεῖον, εἰσ ὃ πίπτει ἟ τοῦ ἟μερθςίου ὁμαλοῦ κινήματοσ λ῅ψισ. καὶ διεκβάλλων ἕωσ τοῦ κεχαραγμένου ςοι διὰ μέςων παραθέςει κανόνοσ ἀκριβοῦσ ἕξεισ ἐπ' ἐκείνου τὴν φαινομένθν ἐποχήν. οἷον ἐπὶ τ῵ν γεγραμμένων κύκλων ἐὰν λάβῃσ, ὅτι ὁ ἣλιόσ ἐςτι κατὰ τὸ Θ ςθμεῖον, ἐπιηεύξασ τὴν ΔΘ καὶ ἐκβαλὼν εἰσ τὸν διὰ μέςων ε὏ρίςκεισ τὸ Κ ςθμεῖον καὶ ἀριθμεῖσ τὰσ ἀπὸ τοῦ ἀπογείου μοίρασ, ὅςασ ἀπέχει τοῦ ἀπογείου τοῦ Α, καὶ τὰ λεπτά, καὶ ἔχεισ, ποῦ ἐςτιν ὁ ἣλιοσ κατὰ τὴν ἐποχήν.

τέτμθται γὰρ ὁ διὰ μέςων εἰσ τὰ δωδεκατθμόρια καὶ τὰσ μοίρασ τούτων καὶ τὰ τούτων ἑξθκοςτὰ πρ῵τα καὶ δεύτερα καὶ μέχρισ ὅςου δυνατόν. τὰσ δὲ ἐπιηεύξεισ ποιήςεισ διὰ μέλανοσ, ἵνα ἐξαλείφειν α὎τὰσ δύνῃ καθ' ἑκάςτθν καὶ ἄλλασ ἐπιηευγνύναι, μόνων τ῵ν δύο κύκλων ἐγκεχαραγμένων τῶ πίνακι καὶ τ῵ν ἐν α὎τοῖσ τμθμάτων καὶ τοῦ λόγου τ῅σ ἐκκεντρότθτοσ.

Ἔςτι μὲν οὖν ἁπλουςτέρα τ῵ν ὏ποθέςεων ἟ κατὰ ἔκκεντρον. δείκνυται δὲ καί, ὡσ, εἴ τισ ὏πόθοιτο ταύτθν ὏πόθεςιν, γράφεται κατὰ ςυμβεβθκὸσ ἟ κατ' ἐπίκυκλον, καὶ ὡσ ταύτθσ πάλιν ὏ποκειμένθσ καὶ ἟ κατὰ ἔκκεντρον ἀναφαίνεται κατὰ ςυμβεβθκὸσ ὏πὸ τοῦ ἀςτέροσ γραφομένθ. καὶ ἔχεισ ταῦτα χαρίεντα θεωρθμάτια ἐκκείμενα καὶ παρὰ τῶ Ἀντιοχεῖ Ἱλαρίῳ. 

32

Ἔςτω γὰρ ὁμόκεντροσ τῶ διὰ μέςων ὁ ΑΒΓΔ καὶ πρὸσ ὀρθὰσ ἀλλήλαισ διάμετροι αἱ ΑΓ καὶ ΔΒ, καὶ περὶ τὰ Α Β Γ Δ κέντρα γεγράφθωςαν ἐπίκυκλοι δθλονότι ἴςοι. καὶ ἔςτω ὅ τε ἀςτὴρ ἐπὶ τοῦ ἀπογειοτάτου κατὰ τοῦ Ε, καὶ ὁ ἐπίκυκλοσ κατὰ τ῅σ α὎τ῅σ ε὎θείασ δθλονότι, ἐφ' ἥσ τὸ ἀπόγειον. καὶ κεκινήςθωςαν ὅ τε ἀςτὴρ ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου καὶ ὁ ἐπίκυκλοσ ἐπὶ τοῦ ὁμοκέντρου ἰςοταχ῵σ ὁμοίασ τεταρτθμοριαίασ διαςτάςεισ. ο὎κοῦν ἐν ὅςῳ ὁ ἐπίκυκλοσ ἐπὶ τοῦ <ΑΒ τεταρτθμορίου κινθθεὶσ ἐπὶ τὸ> Β καὶ ὁ ἀςτὴρ ἐπὶ τοῦ ΕΚ τεταρτθμορίου κινθθεὶσ γεγένθται ἐπὶ τὸ Κ τοῦ ἐπικύκλου, κατὰ ςυμβεβθκὸσ ἔςται γραφεῖςα περιφέρεια ὏πὸ τοῦ ἀςτέροσ ἟ ΕΚ. πάλιν δὴ κεκινήςθωςαν ὁμοίασ περιφερείασ, οἷον τεταρτθμοριαίασ,

καὶ ἔςτω ὁ μὲν ἐπίκυκλοσ ἐπὶ τοῦ Γ, καὶ ὁ ἀςτὴρ τὴν ΚΝ κινθθεὶσ ἐπὶ τοῦ Ν. πάλιν δὴ γράψει κατὰ ςυμβεβθκὸσ ἑξ῅σ τὴν ΚΝ περιφέρειαν καὶ ἔςται ἟μικύκλιον κινθθεὶσ καὶ ἟μικύκλιον γράψασ τὸ ΕΚΝ. ὁμοίωσ καὶ ἑξ῅σ πάλιν τεταρτθμόριον κινθθεὶσ ὁ μὲν ἐπίκυκλοσ ἔςται ἐπὶ τοῦ Δ, ὁ δὲ ἀςτὴρ ἐπὶ τοῦ Σ τοῦ ΕΝΤ ἐπικύκλου καὶ γράψει <κατὰ ςυμβεβθκὸσ> τὴν ΝΣ περιφέρειαν. καὶ τὸ λοιπὸν τεταρτθμόριον κινθθεὶσ ὁ μὲν ἐπίκυκλοσ ἀποκαταςταθήςεται ἐπὶ τὸ Α, ὁ δὲ ἀςτὴρ ἐπὶ τὸ Ε γράφων τὴν ΣΕ περιφέρειαν.

Καὶ ὅτι μὲν ἟ ὏πὸ τ῅σ κινήςεωσ τοῦ ἀςτέροσ γραφεῖςα περιφέρεια κύκλοσ ἐςτί, δ῅λον, ἐπεὶ ςθμείων ἐν ςφαίρᾳ κινουμένων αἱ γινόμεναι γραμμαὶ κύκλοι εἰςίν. ὥςτε κύκλοσ ἐςτὶν ὁ ΕΚΝΣ. λέγω δή, ὅτι καὶ ἔκκεντροσ καὶ ἴςοσ τῶ ὁμοκέντρῳ τῶ ΑΒΓΔ. ἖πεηεύχθωςαν γὰρ αἱ ΚΒ καὶ ΣΔ, καὶ ἔςτωςαν αἱ διάμετροι τοῦ ἐπικύκλου αἱ ΚΒΛ καὶ ΣΔΤ, καὶ ἐπεηεύχθωςαν αἱ ΚΣ καὶ αἱ ΛΤ τομὰσ ποιοῦςαι τὰσ ΦΧ ἐπὶ τ῅σ ΑΓ. ἐπεὶ οὖν τεταρτθμοριαῖαι αἱ ΚΝ καὶ ΝΣ καὶ αἱ πρὸσ τοῖσ Β καὶ Δ κέντροισ ὀρθαί εἰςι, παράλλθλοί εἰςιν αἱ ΚΒΛ καὶ ΣΔΤ. εἰςὶ δὲ καὶ ἴςαι. αἱ δὲ τὰσ ἴςασ τε καὶ παραλλήλουσ ἐπιηευγνύουςαι ἴςαι τε πάλιν εἰςὶ καὶ παράλλθλοι. παράλλθλοι ἄρα εἰςὶν αἱ ΚΦΣ καὶ ΒΟΔ καὶ ΛΧΤ. καὶ ἐπεὶ τὰ ΚΟ καὶ ΟΣ παραλλθλόγραμμά ἐςτι, καί εἰςιν ἴςαι αἱ ΒΟ καὶ ΚΦ καὶ ΟΔ καὶ ΦΣ, καὶ ἔτι ἟ ΒΟ τῆ ΟΔ ἴςθ –ἐκ γὰρ τοῦ κέντρου τοῦ ὁμοκέντρου εἰςὶ–καὶ ἟ ἄρα ΚΦ τῆ ΣΦ ἐςτὶν ἴςθ. 

33

πάλιν ἐπεὶ ἟ ΚΒ τῆ ΦΟ ἐςτὶν ἴςθ, ἟ δὲ ΚΒ τῆ ΕΑ–ἐκ κέντρου γὰρ ἀμφότεραι τοῦ ἐπικύκλου–καὶ ἟ ΕΑ ἄρα τῆ ΦΟ ἐςτὶν ἴςθ. κοινὴ προςκείςθω ἟ ΑΦ, ὅλθ ἄρα ἟ ΕΦ τῆ ΑΟ ἴςθ ἐςτί. καὶ ἐπεὶ ἟ ΑΟ ἐκ τοῦ κέντρου ἐςτὶ τοῦ ὁμοκέντρου, ἐδείχθθ δὲ καὶ ἑκατέρα τ῵ν ΚΦ καὶ ΣΦ ἴςθ τῆ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ὁμοκέντρου, καὶ ἑκατέρα ἄρα τ῵ν ΚΦ καὶ ΣΦ ἴςθ ἐςτὶ τῆ ΕΦἤ αἱ τρεῖσ ἄρα εἰςὶν ἴςαι. κέντρον ἄρα ἐςτὶ τὸ Φ τοῦ ΕΚΝΣ κύκλου, καὶ ἔςτι τὸ τοῦ ὁμοκέντρου κέντρον τὸ Ο. ὥςτε ὁ ΕΚΝΣ κύκλοσ καὶ ἔκκεντροσ καὶ ἴςοσ ἐςτὶ τῶ ὁμοκέντρῳ, καὶ ἟ μεταξὺ τ῵ν κέντρων ἟ ΟΦ ἴςθ τῆ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου τῆ ΕΑ. καὶ γέγραπται ὁ ἔκκεντροσ ὏πὸ τ῅σ κατ' ἐπίκυκλον κινήςεωσ τοῦ ἀςτέροσ.

Ὅτι δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου κινούμενοσ ὁ ἀςτὴρ κατὰ ςυμβεβθκὸσ γράφει ἐπίκυκλον κατὰ τοῦ ὁμοκέντρου τῶ διὰ μέςων φερόμενον ἐπὶ τὰ ἑπόμενα, δείξομεν οὕτωσ.

Ἔςτω γὰρ ἔκκεντροσ ὁ ΕΚΓ, καὶ κέντρον α὎τοῦ τὸ Φ, καὶ τοῦ ὁμοκέντρου τὸ Θ, καὶ διάμετροσ ἟ ΕΑΦΘΓ· καὶ κεκινήςθω ὁ ἀςτὴρ ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου τυχοῦςαν περιφέρειαν τὴν ΕΚ. καὶ ἐπεηεύχθω ἟ ἀπὸ τοῦ κέντρου τοῦ ἐκκέντρου τοῦ Φ ἐπὶ τὸ Κ ἟ ΦΚ. καὶ διὰ τοῦ Θ κέντρου τοῦ ὁμοκέντρου παράλλθλοσ ἢχθω τῆ ΦΚ ἟ ΘΖ. καὶ ἔςτω ἴςθ ἟ ΖΘ τῆ ΘΕ. καὶ κείςθω ἟ ΦΚ ἴςθ τῆ ΘΒ. ἐπεὶ οὖν ἴςαι εἰςὶν αἱ ἐκ τ῵ν κέντρων, τουτέςτιν ἟ ΘΒ καὶ ΦΚ, καὶ παράλλθλοι, διὰ τοῦτο καὶ αἱ ἐπιηευγνύουςαι α὎τὰσ ἴςαι τε καὶ παράλλθλοι ἔςονται, τουτέςτιν ἟ ΒΚ καὶ ΦΘ. καὶ ἐπεὶ αἱ ΕΦ καὶ ΘΑ ἴςαι εἰςί, κοινὴ ἀφῃρήςθω ἟ ΦΑ. λοιπὴ ἄρα ἟ ΦΘ τῆ ΑΕ ἐςτὶν ἴςθἤ ὥςτε καὶ ἟ ΖΒ τῆ ΘΦ ἐςτὶν ἴςθ. ἀλλὰ καὶ ἟ ΒΚ τῆ ΦΘ ἴςθ. ἟ ΒΖ ἄρα τῆ ΒΚ ἔςται ἴςθ. ὁ ἄρα κέντρῳ μὲν τῶ Β, διαςτήματι δὲ τῶ ΒΖ γραφόμενοσ κύκλοσ ἣξει καὶ διὰ τοῦ Κ. καὶ ἔςται ὁ ΚΛΖ ἴςοσ τῶ γραφομένῳ κέντρῳ μὲν τῶ Α, διαςτήματι δὲ τῶ ΑΕ.

καὶ ἐπεὶ παραλλθλόγραμμόν ἐςτι τὸ ΚΘ, καὶ αἱ ἀπεναντίον γωνίαι ἴςαι εἰςίν, καὶ ἔτι ἑκατέρα τ῵ν ἐκτὸσ καὶ ἀπεναντίον. αἱ τρεῖσ ἄρα γωνίαι εἰςὶν ἴςαι, τουτέςτιν αἱ ΖΒΚ καὶ ΚΦΕ καὶ ΒΘΑ. καὶ εἰςὶ πρὸσ τοῖσ κέντροισ· ὥςτε καὶ αἱ 

34

περιφέρειαι, ἐφ' ὧν βεβήκαςιν, ὅμοιαί εἰςιν αἱ ΕΚ καὶ ΑΒ, καὶ ἔτι ἟ τοῦ ἐπικύκλου ἟ ΖΚ. ὥςτε ἐν τῶ ἴςῳ χρόνῳ ὁ ἣλιοσ ἐπὶ τοῦ Κ, τ῅σ κοιν῅σ τομ῅σ τοῦ ἐπικύκλου καὶ τοῦ ἐκκέντρου, φαίνεται καὶ ὁ ἐπίκυκλοσ ἐπὶ τοῦ ὁμοκέντρου <ἐπὶ τοῦ Β>. καὶ ἐν ὅςῳ τὴν <ΕΚ> τοῦ ἐκκέντρου κινεῖται, ἐν τούτῳ καὶ τὴν ΖΚ τοῦ ἐπικύκλου γράψασ φανήςεται, καὶ ὡσ ἀπὸ τοῦ Α τὸ κέντρον <τὸ> ἑαυτοῦ ὁ ἐπίκυκλοσ ἐπὶ τὸ Β μετενέγκασ.

Δεδειγμένθσ δὲ τ῅σ ὏ποθέςεωσ, καθ' ἡν ὁμαλ῵σ κινούμενοσ ὁ ἣλιοσ φαίνεται ἀνωμάλωσ κινούμενοσ, τίνεσ μὲν αἱ διαφοραὶ τ῅σ ὁμαλ῅σ παρὰ τὴν φαινομένθν, οἱ κανόνεσ διδάςκουςι, καὶ πότε μὲν ἀφαιρεῖν χρὴ τ῅σ ὁμαλ῅σ, ἵνα τὴν φαινομένθν εὕρωμεν, μείηονοσ οὔςθσ καὶ πόςον, πότε δὲ προςτιθέναι τὴν διαφορὰν ὡσ ἐλάττονοσ οὔςθσἤ τα὎τὸν γάρ, ὡσ εἰώθαςι λέγειν, τὴν προςθαφαίρεςιν ποιούμενοι τὸν φαινόμενον ἣλιον ε὏ρίςκομεν.

Δείκνυται δέ, ὅτι καὶ μεγίςτθ διαφορά ἐςτι τ῅σ ὁμαλ῅σ καὶ τ῅σ φαινομένθσ, ἐπὶ μὲν τ῅σ κατὰ ἔκκεντρον ὏ποθέςεωσ, ὅταν ἟ ἀπὸ τ῅σ ὄψεωσ ἟μ῵ν ἐπὶ τὸν φαινόμενον ἣλιον γένθται πρὸσ ὀρθὰσ τῆ διαμέτρῳ τῆ δι' ἀμφοτέρων τ῵ν κέντρων, ἐπὶ δὲ τ῅σ κατ' ἐπίκυκλον, ὅταν ἟ ἀπὸ τ῅σ ὄψεωσ ἟μ῵ν πάλιν ἐπὶ τὸν ἣλιον ἐφάπτθται τοῦ ἐπικύκλου, καὶ ὅταν ἀπὸ τ῵ν ἀπογείων εἰσ τὸ περίγειον πορεύθται ἠ ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου ἠ ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου, καὶ ὅταν ἀπὸ τοῦ περιγείου εἰσ τὸ ἀπόγειον καθ' ἑκατέραν τ῵ν ὏ποθέςεων, πλὴν ὅτι τὴν διαφορὰν προςτιθέναι μὲν δεῖ πάντωσ κατὰ τὴν ἐκ τοῦ περιγείου κίνθςιν διὰ τὸ ἐλάττονα εἶναι τὴν ὁμαλὴν τ῅σ φαινομένθσ, ἀφαιρεῖν δὲ κατὰ τὴν ἐκ τοῦ ἀπογείου διὰ τὸ ἀνάπαλιν μείηονα τὴν ὁμαλὴν τ῅σ φαινομένθσ ἀποδεδεῖχθαι.

Πεφαςμένθσ δὲ τ῅σ περὶ τὸν ἣλιον ὏ποθέςεωσ ἑξ῅σ ἐπὶ τὴν ςελήνθν ποικιλωτέρων ἐφόδων δεομένθν προίωμεν καὶ τὴν α὎τ῅σ ὏πόθεςιν ὡσ τύπῳ περιλαβεῖν ἑπομένθν τοῖσ περὶ ἣλιον λόγοισ ςαφ῅ ςοι καταςτήςομεν. 

35

Mζροσ β' Περὶ ςελήνθσ Περὶ τ῵ν πέντε πλανήτων Περὶ ἀςτρολάβου καταςκευ῅σ καὶ χρήςεωσ ἖πανάλθψισ τ῅σ καθόλου πραγματείασ

Περὶ ςελήνθσ

Πρ῵τον τοίνυν ἐςτὶ καὶ ἐπὶ τ῅σ ςελήνθσ λαβεῖν α὎τ῅σ τὸν λοξὸν κύκλον καὶ ε὏ρεῖν, πόςον ἀφέςτθκε τῶ πλάτει τοῦ διὰ μέςων, ὥςπερ εὕρομεν, πόςον ὁ διὰ μέςων λελόξωται πρὸσ τὸν ἰςθμερινόν. καὶ δὴ καὶ εὕρθται διὰ τ῅σ διοπτείασ τοῦ προεκτεθέντοσ ὀργάνου ἐφ' ἑκάτερα τοῦ διὰ μέςων ἟ ςελήνθ κατὰ τὸ βόρειον καὶ νότιον πέντε μοιρ῵ν ὏περεκπίπτουςα πλάτοσ καὶ τριάκοντα πρώτων λεπτ῵ν. ἐὰν τοίνυν νοήςωμεν διὰ τ῵ν δύο τούτων ςθμείων γραφόμενον κύκλον μέγιςτον, ἔςται μὲν οὗτοσ ὁμόκεντροσ τῶ ηῳδιακῶ, κατὰ δὲ τοῦτον ἟ ςελήνθ λοξὸν ὄντα πρὸσ τὸν διὰ μέςων ὀφθήςεται τὴν κατὰ πλάτοσ ποιουμένθ κίνθςιν, βορειοτέρα τε τοῦ διὰ μέςων γινομένθ καὶ νοτιωτέρα.

Κινείςθω δὴ καὶ α὎τὸσ οὗτοσ ὁ κύκλοσ μὴ εἰσ τὰ ἑπόμενα, καθάπερ ἟ ςελήνθ, ἀλλ' εἰσ τὰ προθγούμενα κινείςθω, μὴ κατὰ τὰ α὎τὰ ςθμεῖα τὸν διὰ μέςων τέμνων–ἀδύνατον γὰρ ἂν ἤν τ῵ν ςυνδέςμων μενόντων τὴν εἰσ τὰ προθγούμενα α὎τὸν ποιεῖςθαι κίνθςιν–ἀλλὰ παραςυρόμενοσ, ὡσ ἄλλοτε κατ' ἄλλα ςθμεῖα τέμνειν τὸν διὰ μέςων. οἷον εἰ νοήςαισ δύο κρίκουσ, καὶ τὸν μὲν ἀκίνθτον, τὸν δὲ κινούμενον καὶ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ κοίλθν ἐπιφάνειαν ςυρόμενον καὶ παραφερόμενον περὶ π᾵ςαν πέριξ τὴν ἐκείνου κυρτήν. 

36

οὗτοσ δὴ ἔςτω ὁ λοξὸσ κύκλοσ ὁ καὶ τὰσ ἐκλείψεισ παρεχόμενοσ, ὁπόταν ἐν τοῖσ ςυνδέςμοισ α὎τοῦ τοῖσ πρὸσ τὸν διὰ μέςων ἠ περὶ τοὺσ ςυνδέςμουσ ςύνοδοσ ἠ πανςέλθνοσ γίνθται. καὶ καλοῦνται οἱ ςύνδεςμοι διὰ τοῦτο ἐκλειπτικοί. τότε γὰρ ἐπὶ μι᾵σ ε὎θείασ γίνεται τὰ φ῵τα πρὸσ τὸ κέντρον τοῦ διὰ μέςων, καθ' ὃ καὶ ἟ ὄψισ ἟μ῵ν ἐςτι. καὶ γὰρ ο὎δὲ ἔςτιν ἄλλο τι ςθμεῖον κοινὸν ἀμφοτέροισ τοῖσ κύκλοισ πλὴν τούτων. δεῖ δὲ ἀμφοτέρων πρὸσ τὰσ ἐκλείψεισ, διότι ὁ μέν ἐςτι τ῅σ ςελήνθσ, ὁ δὲ τοῦ ἟λίου κύκλοσ, ὧν δεῖται ἀμφοτέρων ἟ ἑκατέρου ἔκλειψισ. ταῦτα μὲν οὖν δ῅λα. κινουμένου δὲ τοῦ λοξοῦ τούτου κύκλου, φανερὸν ὅτι καθ' ἕκαςτον ἔτοσ αἱ ἐκλείψεισ καὶ τὰ ἐκλειπτικὰ <ςθμεῖα> ποιεῖται ἀναγκαίωσ τὴν εἰσ τὰ προθγούμενα μετάβαςιν. καὶ ἔςτι τὸ ἟μερήςιον κίνθμα τοῦδε τοῦ κύκλου–τα὎τὸν δὲ εἰπεῖν τ῵ν ἐκλειπτικ῵ν ςθμείων, ὥσ φαςι–τρία λεπτὰ πρ῵τα ἔγγιςτα.

Τούτου δὲ πάλιν τοῦ κύκλου λοξοῦ πρὸσ τὸν διὰ μέςων ὄντοσ νόθςον κύκλον ἔκκεντρον ἐν τῶ α὎τῶ ἐπιπέδῳ τοῦ λοξοῦ. καὶ τὸν λόγον τ῅σ ἐκκεντρότθτοσ εἰ βούλει λαμβάνειν, τὴν ἀπὸ τοῦ κέντρου τοῦ ἐκκέντρου τούτου τ῵ν α὎τ῵ν τίθει μοιρ῵ν μθ καὶ πρώτων ἑξθκοςτ῵ν μα, οἵων τὴν μεταξὺ τ῵ν δύο κέντρων μοιρ῵ν ι καὶ πρώτων λεπτ῵ν ιθ. καὶ κινούμενον νόει καὶ τοῦτον εἰσ τὰ προθγούμενα, καθάπερ τὸν πρότερον, οὗ ἐςτιν ἐν τῶ ἐπιπέδῳ, κινούμενον δὲ ο὎χὶ περὶ τὸ ἑαυτοῦ κέντρον, ἀλλὰ περὶ τὸ ἐκείνου τοῦ λοξοῦ λέγωἤ τα὎τὸν γάρ ἐςτι τοῦτο τῶ τοῦ διὰ μέςων. τὸ δὲ ἟μερήςιον α὎τοῦ κίνθμα μοιρ῵ν μὲν ἔςτω ια, πρώτων δὲ ἑξθκοςτ῵ν θ.

Καὶ οὕτω δὴ λοιπὸν ἐπὶ τούτου τοῦ ἐκκέντρου κινουμένου τὸν εἰρθμένον τρόπον νόθςον τὸν ἐπίκυκλον ἐπὶ τ῅σ περιφερείασ α὎τοῦ τὸ κέντρον ἔχοντα καὶ φερόμενον εἰσ τὰ ἑπόμενα, καὶ τοῦτόν γε περὶ τὸ τοῦ ηῳδιακοῦ κέντρον, ὡσ τὸν ἔκκεντρον. οὗ τὸ ἟μερήςιον κίνθμα διὰ τ῵ν ἀποκαταςτατικ῵ν τ῅σ ςελήνθσ περιόδων εὕρθται μοιρ῵ν ιγ καὶ λεπτ῵ν πρώτων ιδ. 

37

διὰ δὲ τὸ τὸν λοξὸν κύκλον, οὗ ἐςτιν ἐν τῶ ἐπιπέδῳ καὶ ὁ ἔκκεντροσ καὶ ὁ ἐπίκυκλοσ, εἰσ τὰ προθγούμενα φερόμενον ἀντιφέρειν τὸν ἐπίκυκλον καὶ τὸν ἔκκεντρον τὰ τρία λεπτά, ἃ δὴ κινεῖται α὎τόσ, ςυμβαίνει τοῦ ἐπικύκλου γίνεςθαι τὸ ἟μερήςιον κίνθμα μοιρ῵ν ιγ καὶ λεπτ῵ν πρώτων ια, τ῵ν τρι῵ν ἀνθυφαιρουμένων ὏πὸ τ῅σ τοῦ λοξοῦ κύκλου τ῅σ ςελήνθσ εἰσ τἀναντία κινήςεωσ.

἖ν μὲν οὖν τῶ ἐπιπέδῳ τοῦ λοξοῦ ὁ ἔκκεντροσ ὏ποκείςθω φερόμενοσ ἐπὶ τὰ α὎τὰ τῶ λοξῶ καὶ περὶ τὸ α὎τὸ κέντρον, ἐπὶ δὲ τοῦ ἐκκέντρου ὁ ἐπίκυκλοσ εἰσ τὰ ἑπόμενα κινούμενοσ καὶ ἀεὶ τὸ κέντρον ἔχων ἐπὶ τ῅σ τοῦ ἐκκέντρου περιφερείασ, καθ' ὃ καὶ ποιεῖται τὴν μετάθεςιν περὶ τὴν τοῦ ἐκκέντρου περιφέρειαν. ἐπ' α὎τοῦ δὲ τοῦ ἐπικύκλου λοιπὸν ἟ ςελήνθ νενοήςθω κινουμένθ τὴν ἐναντίαν μέντοι τῶ ἐπικύκλῳ ὡσ ἐπὶ τὰ προθγούμενα. τίνεσ δὲ αἱ τ῵ν πολυπλόκων τούτων ὏ποθέςεων αἰτίαι, μικρὸν ὕςτερον ἔςται ςοι ςαφέσ, ἐπειδὰν ἔκθωμαι τοὺσ εἰρθμένουσ κύκλουσ διὰ καταγραφ῅σ.

Ἔςτω τοίνυν ὁ μὲν διὰ μέςων κύκλοσ, καθ' ὃν ὁ ἣλιοσ κινεῖται, ὁ ΑΒ περὶ τὸ Ε κέντρον, ὁ δὲ αὖ ὁμόκεντροσ τούτῳ καὶ λοξὸσ πρὸσ α὎τόν, καθ' ὃν ἟ ςελήνθ κινεῖται κατὰ πλάτοσ, ὁ ΓΔ, οὗ δθλονότι καὶ α὎τοῦ κέντρον ἐςτὶ τὸ Ε, ἐν δὲ τῶ ἐπιπέδῳ τούτου ὁ ἔκκεντροσ ὁ ΖΘ καὶ ἐπὶ τούτου ὁ ἐπίκυκλοσ ὁ ΗΚ. κινείςθω τοίνυν ὁ μὲν ΓΔ ἐπὶ τὰ προθγούμενα περὶ τὸ Ε κέντρον, καὶ ὁ ΖΘ περὶ τὸ α὎τό, ὁ δὲ ΗΚ ἐπίκυκλοσ ἐπὶ τὰ ἑπόμενα, καὶ ἟ ςελήνθ ἐπὶ τοῦ ΗΚ πάλιν ἐπὶ τὰ προθγούμενα. τούτων γὰρ ὏ποτεθέντων ςυμφωνήςει τῶ φαινομένῳ, καὶ πάντων ὁμαλ῵σ κινουμένων ἀνώμαλοσ ἔςται φανταςία περὶ τὴν τ῅σ ςελήνθσ κίνθςιν. Αἱ μὲν οὖν ὏ποθέςεισ τοιαῦται νενοήςθωςαν. δεῖ δὲ καὶ τὴν ἑκάςτθσ χρείαν διελθεῖν ςυντόμωσ.

἖πειδὴ τοίνυν ἟ ςελήνθ κατὰ πλάτοσ ὁρ᾵ται κινουμένθ καὶ παρεξιοῦςα τὸν διὰ μέςων, ἀναγκαίωσ ὏πέθεντο τὸν κύκλον α὎τ῅σ λοξὸν πρὸσ τὸν τοῦ ἟λίου κύκλον. καὶ ἐπειδὴ τὰσ ἐκλείψεισ ἑώρων οὔτε ἐν τῆ α὎τῆ 

38

ἐποχῆ γινομένασ καθ' ἕκαςτον ἔτοσ, οὔτε ὡσ ἐπὶ τὰ ἑπόμενα τὴν μεταβολὴν δεχομένασ–οἷον ἐν Κριῶ πρ῵τον, εἶτα ἐν Ταύρῳ, εἶτα ἐν Διδύμοισ–ἀλλ' ἔμπαλιν, εἰλήφαςιν, ὅτι δεῖ τὸν τ῅σ ςελήνθσ λοξὸν ποιεῖςθαι τ῵ν ςυνδέςμων τὴν μετάθεςιν εἰσ τὰ προθγούμενα. πάντωσ γὰρ ἟ ἔκλειψισ ὀφείλει περὶ τὰ κοινὰ ςθμεῖα τοῦ τε ἟λιακοῦ κύκλου καὶ τοῦ ςελθνιακοῦ ςυμβαίνειν.

἖πειδὴ δὲ ἑώρων τὴν ςελήνθν τοτὲ μὲν πλεῖςτα, τοτὲ δὲ ἐλάχιςτα κινουμένθν, ἀναγκαίωσ ἀπογειοτέραν τε καὶ περιγειοτέραν α὎τὴν ᾠήθθςαν γίνεςθαι διὰ ταῦτα, καθάπερ καὶ τὸν ἣλιον. καὶ οὕτω δὴ τὴν κατ' ἐπίκυκλον κίνθςιν εἰςήγαγον. ἐπεὶ δὲ περὶ τὰ ἀπόγεια μείηονα τὴν ὁμαλὴν τ῅σ φαινομένθσ ἐτήρθςαν, τὴν ςελήνθν ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου κινουμένθν ἐπὶ τἀναντία τῶ ἐπικύκλῳ ἔθεντο κινεῖςθαι. τοῦτο γὰρ δέδεικται καὶ ἐπὶ τ῅σ ἟λιακ῅σ ὏ποθέςεωσ.

἖πειδὴ δὲ ἑώρων ἐν τοῖσ ὁμοταγέςι ςθμείοισ τοῦ ἐπικύκλου τὴν ςελήνθν ο὎κ ἴςασ ποιοῦςαν τὰσ διαφορὰσ τ῅σ ὁμαλ῅σ καὶ τ῅σ φαινομένθσ–τοῦτο δὲ ἐκκέντρου μὲν ὄντοσ, ὡσ δείξομεν, ἐφ' οὗ ὁ ἐπίκυκλοσ φέρεται, δύναται ςυμβαίνειν, ὁμοκέντρου δὲ ἀδύνατον– ἐπειςήγαγον ἐξ ἀνάγκθσ καὶ τὴν κατὰ ἔκκεντρον κίνθςιν. καὶ διὰ ταῦτα ἐκκεντρεπίκυκλον ὏ποθέμενοι κατὰ τούτου τὴν ςελήνθν φέρεςθαί φαςιν.

Ὅτι δὲ ὁμοκέντρου μὲν ὄντοσ τῶ λοξῶ τ῅σ ςελήνθσ τοῦ κύκλου, ἐφ' οὗ φέρεται ὁ ἐπίκυκλοσ, ἴςασ ποιοῦςιν αἱ πάροδοι τ῅σ ςελήνθσ τὰσ ἐπὶ τ῵ν ὁμοταγ῵ν ςθμείων διαφοράσ, ἐκκέντρου δὲ ἀνίςουσ, δεικνύουςιν οὕτωσ. ἖κκείςθω ὁμόκεντροσ τῶ διὰ μέςων ὁ ΑΓ περὶ κέντρον τὸ Ε, καὶ ἐπίκυκλοσ ὁ ΖΗΘ <ὁτὲ μὲν> περὶ κέντρον τὸ Α, ὁτὲ δὲ περὶ τὸ Γ. καὶ ἔςτω ἟ ςελήνθ ἐπὶ ὁμοταγ῵ν τ῵ν Η ςθμείων καθ' ἑκάτερον, ὡσ ἴςον ἀπέχειν τοῦ ἀπογείου τοῦ Ζ. καὶ ἐπεηεύχθωςαν αἱ ΕΗ ΑΗ ἄνω, καὶ ὁμοίωσ κάτω αἱ ΕΗ ΓΗ. ἐπεὶ οὖν ἟ ΖΗ ἟ α὎τή ἐςτι καθ' ἑκατέραν τοῦ ἐπικύκλου θέςιν, ἟ ὏πὸ ΖΑΗ ἴςθ ἐςτὶ τῆ ὏πὸ ΖΓΗ, ὥςτε καὶ αἱ ἐφεξ῅σἤ ἴςθ ἄρα ἟ ὏πὸ ΕΑΗ τῆ 

39

὏πὸ ΕΓΗ. εἰςὶ δὲ καὶ αἱ ΕΑ ΕΓ ἴςαι, καὶ αἱ ΑΗ ΓΗἤ ἴςθ ἄρα καὶ ἟ ὏πὸ ΑΕΗ τῆ ὏πὸ ΓΕΗ, καὶ ἟ ὏πὸ ΑΗΕ τῆ ὏πὸ ΓΗΕ. αὗται δὲ ἤςαν αἱ διαφοραὶ τ῵ν ὁμαλ῵ν <γωνι῵ν> καὶ τ῵ν φαινομένων.

Ἀλλὰ δὴ μὴ ἔςτω ὁμόκεντροσ τ῅σ α὎τ῅σ ὏ποκειμένθσ καταγραφ῅σ, ἀλλὰ ἔκκεντροσ ὁ ΑΜ περὶ κέντρον τὸ Ν γεγραμμένοσ. καὶ τ῵ν α὎τ῵ν ὏ποκειμένων ςθμείων ὁμοταγ῵ν καθ' ἑκάτερον τ῵ν ἐπικύκλων τ῵ν ΖΗ ΖΟ ςθμείων, ἐπεηεύχθωςαν αἱ ΑΗ ΜΟ ε὎θεῖαι. ἴςαι οὖν καὶ αἱ ΖΗ ΖΟ περιφέρειαι, ἐπεὶ ὁμοταγὲσ κεῖται τὸ Η καὶ τὸ Ο, καὶ αἱ ΑΗ ΜΟ ε὎θεῖαι. καὶ ἐπεὶ μείηων ἟ ΕΑ τ῅σ ΕΜ, κείςθω ἴςθ καὶ τῆ ΕΜ ἟ ΑΠ, καὶ ἐπεηεύχθω ἟ ΗΠ. ἐπεὶ οὖν τοῦ τριγώνου τοῦ ΠΑΗ καὶ τοῦ ΕΜΟ αἱ ΗΑ ΑΠ ἴςαι εἰςὶ ταῖσ ΕΜ ΜΟ καὶ γωνίασ ἴςασ περιέχουςι, καὶ βάςισ βάςει ἴςθ ἐςτί, καὶ ἟ ὏πὸ ΑΠΗ γωνία ἴςθ τῆ ὏πὸ ΜΕΟ. μείηων δὲ ἟ ὏πὸ ΑΠΗ τ῅σ ὏πὸ ΑΕΗἤ μείηων ἄρα καὶ ἟ ὏πὸ ΜΕΟ τ῅σ ὏πὸ ΑΕΗ, ἐὰν ἐπιηεύξῃσ τὴν ΗΕ ε὎θεῖαν.

἖κκέντρου ἄρα ὄντοσ, ἐφ' ᾧ ὁ ἐπίκυκλοσ κινεῖται, αἱ τ῅σ ςελήνθσ πάροδοι ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου κατὰ τ῵ν ὁμοταγ῵ν ςθμείων, ὥςπερ τοῦ Η καὶ τοῦ Ο, τὰσ διαφορὰσ τ῵ν ὁμαλ῵ν <γωνι῵ν> καὶ τ῵ν φαινομένων ἀνίςουσ ποιοῦςιν. ἐπεὶ οὖν τοῦτο ἔκ τε τ῵ν τθρήςεων καὶ τ῵ν ψθφοφορι῵ν κατείλθπται τὸ ἀνίςουσ εἶναι τὰσ διαφορὰσ τ῵ν ὁμαλ῵ν γωνι῵ν καὶ τ῵ν φαινομένων τ῅σ ςελήνθσ ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου κατὰ τἀναντία φερομένθσ, ἀνάγκθ τὸν ἐπίκυκλον ὏ποθέςθαι μὴ ἐπὶ ὁμοκέντρου φερόμενον, ἀλλ' ἐπὶ ἐκκέντρου, οἷον τοῦ ΑΜ.

'Αλλ' ὅτι μὲν τὸν ἐπίκυκλον ἐπὶ ἐκκέντρου δεῖ κινεῖν, δ῅λον. α὎τὸν δὲ δὴ τὸν ἔκκεντρον εἰ μὲν περὶ α὎τοῦ, πάντωσ ἐν τῶ α὎τῶ ἔςται καὶ τὸ περίγειον· φαίνεται δὲ καὶ ταῦτα μεθιςτάμενα· εἰ δὲ περὶ τὸ τοῦ λοξοῦ ἐπιπέδου κέντρον, οἷον τὸ Ε, παρὰ φύςιν ἔςται ἟ τοῦ κύκλου κίνθςισ μὴ κινουμένου περὶ τὸ ἑαυτοῦ κέντρον. ἵν' οὖν καὶ τοῦτο ε὎οδώςῃ, ἀναγκαῖον ὏ποθέςθαι κύκλον ἐν τῶ τοῦ λοξοῦ ἐπιπέδῳ ὁμόκεντρον α὎τῶ καὶ ἐν τούτῳ τὸν ἔκκεντρον ἐφαπτόμενον α὎τοῦ κατὰ τὸ ἀπόγειον, κινούμενον δὲ ὡσ τὸ λοξὸν ἐπίπεδον εἰσ τὰ προθγούμενα τὸν 

40

ὁμόκεντρον τοῦτον κύκλον περὶ τὸ ἑαυτοῦ κέντρον περιάγειν ςὺν ἑαυτῶ τὸν ἔκκεντρον καὶ τὸ ἀπόγειον, καθ' ὃ ἟ ἐπαφή, διὰ τ῅σ ἑαυτοῦ περιόδου ποιεῖν ἄλλοτε κατ' ἄλλον τόπον.

'Εν <μὲν οὖν> τῶ τοῦ λοξοῦ ἐπιπέδῳ κύκλοσ ἔςτω ὁμόκεντροσ καὶ ἐν α὎τῶ ὁ ἔκκεντροσ ἐφαπτόμενοσ α὎τοῦ καὶ ὏π' α὎τοῦ περιαγόμενοσ <εἰσ τὰ προθγούμενα>. περὶ δὲ τὸν ἔκκεντρον ἐπίκυκλοσ ἔςτω εἰσ τὰ ἑπόμενα [τοῦ ἐκκέντρου] φερόμενοσ, καὶ ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου λοιπὸν ἟ ςελήνθ εἰσ τὰ προθγούμενα κινουμένθ δι' ἃσ εἴπομεν αἰτίασ.

Γραφέςθω τοίνυν τὸ μὲν λοξὸν ἐπίπεδον τὸ ΑΒ, ὁ δὲ ἐν α὎τῶ ὁμόκεντροσ ὁ ΓΔ, ὁ δὲ ἔκκεντροσ ἐφαπτόμενοσ α὎τοῦ κατὰ τὸ Γ ὁ ΓΕ, ὁ δὲ ἐπίκυκλοσ ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου τούτου τὸ κέντρον ἔχων ὁ Ζ, ςελήνθ δὲ ἐπ' α὎τοῦ, οἷον μθνίςκοσ. κινείςθω οὖν τὸ μὲν λοξὸν ἐπίπεδον τὸ ΑΒ ἐπὶ τοῦ διὰ μέςων παραςυρόμενον κατὰ τοὺσ ςυνδέςμουσ λεπτὰ πρ῵τα τρία ἔγγιςτα ἟μερήςια, τὸ δὲ τοῦ Ζ ἐπικύκλου κέντρον ἐν τῶ λοξῶ ἐπιπέδῳ καθ' ἑαυτὸ μὲν μοίρασ ιγ καὶ λεπτὰ πρ῵τα ιδ, διὰ δὲ τὴν τ῅σ ἀντιπεριαγωγ῅σ ὏φαίρεςιν τ῵ν τρι῵ν λεπτ῵ν μοίρασ δθλαδὴ ιγ καὶ ια πρ῵τα λεπτά. κινείςθω δὲ καὶ ὁ ἔκκεντροσ περιαγόμενοσ ὏πὸ τοῦ ὁμοκέντρου τῶ λοξῶ εἰσ τὰ προθγούμενα μοίρασ ια καὶ πρ῵τα λεπτὰ θ ἐν τῶ α὎τῶ ἐπιπέδῳ. τούτοισ δὴ προςτιθέμενα τὰ τρία λεπτὰ τ῅σ τοῦ λοξοῦ ἐπιπέδου κινήςεωσ ἀποφαίνει τὸν ἔκκεντρον κινούμενον ὏πὸ τοῦ ὁμοκέντρου τῶ λοξῶ ἐπιπέδῳ μοίρασ ἟μερθςίασ ια καὶ πρ῵τα λεπτὰ ιβ.

Εἰ τοίνυν τὸ μὲν κέντρον τοῦ ἐπικύκλου κινεῖται μετὰ τὴν ὏φαίρεςιν τ῵ν τρι῵ν λεπτ῵ν μοίρασ ιγ καὶ πρ῵τα λεπτὰ ια, τὸ δὲ ἀπόγειον τοῦ ἐκκέντρου ἐπὶ τἀναντία μοίρασ ια καὶ πρ῵τα λεπτὰ ιβ, ςυνάγεται δήπουθεν, ὅτι τὸ ἟μερήςιον ἀπόςτθμα τοῦ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου καὶ τοῦ ἀπογείου τοῦ ἐκκέντρου ἀντιπεριαγομένων εἰςὶ μοῖραι κδ καὶ πρ῵τα λεπτὰ κγ. καὶ ἐπειδὴ ὁ ἣλιοσ ὁμαλ῵σ κινεῖται τὸ ἟μερήςιον κίνθμα, ὡσ ἐμάθομεν ἔμπροςθεν, πρώτων μὲν λεπτ῵ν νθ, δευτέρων δὲ θ καὶ τρίτων ιη–καὶ μέχρι τ῵ν ἕκτων, ὡσ προέκκειται–τὸ δὲ τ῅σ ςελήνθσ, ὅςον 

41

εἴπομεν, ἐὰν ἀφέλῃσ τοῦ τ῅σ ςελήνθσ ἟μερθςίου κινήματοσ τὸ ἟λιακὸν ὁμαλὸν ἟μερήςιον κίνθμα, δ῅λον ὅτι τὸ ὏πόλοιπόν ἐςτιν, ὅςον ἀπέχει τὰ φ῵τα καθ' ἑκάςτθν ἀπ' ἀλλήλων. καὶ ἔςτι τοῦτο μοῖραι ιβ καὶ πρ῵τα λεπτὰ ια καὶ νβ δεύτερα. τούτου δὲ διπλάςιαί εἰςιν αἱ κδ μοῖραι καὶ τὰ κγ πρ῵τα λεπτά, οἷσ ἀφίςτατο καθ' ἑκάςτθν ἟μέραν τοῦ ἀπογείου τοῦ ἐκκέντρου τὸ τοῦ ἐπικύκλου κέντρον ἀντιπεριαγομένων ἀλλήλοισ. τ῅σ ἄρα ἀποχ῅σ τ῵ν φώτων τ῅σ ἟μερθςίασ διπλάςιόν ἐςτι τὸ ἀπόςτθμα τὸ ἟μερήςιον τοῦ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου καὶ τοῦ ἀπογείου τοῦ ἐκκέντρου.

἖κ δὴ τούτων ςυλλογίηονται ἀναγκαίωσ, ὅτι καθ' ἕκαςτον μ῅να δὶσ ὁ ἐπίκυκλοσ γίνεται ἐν τῶ ἀπογείῳ καὶ πάλιν δὶσ ἐν τῶ περιγείῳ. εἰ γὰρ ἐν ὅλῳ τῶ μθνὶ τσ μοίρασ ἀφίςταται τὰ φ῵τα ἀλλήλων–διὸ καὶ ἐπικαταλαμβάνει τὸν ἣλιον ἟ ςελήνθ, ἐπειδὴ καὶ ὅςον ἐκεῖνοσ ἀφαιρεῖ τοῦ μθνιαίου τ῅σ ςελήνθσ κινήματοσ καὶ α὎τὸσ ἐπὶ τὰ α὎τὰ κινούμενοσ, αὕτθ πάλιν προςτίθθςι διὰ τ῅σ μετὰ τὸν ἑαυτ῅σ κύκλον ἐπικαταλήψεωσ– εἰ οὖν ἐν ὅλῳ τῶ μθνὶ τ ἐςτὶ καὶ σ μοιρ῵ν ἟ ἀποχὴ τ῵ν φώτων ἐπιςυντιθεμένων τ῵ν ἟μερθςίων ἀποχ῵ν, διπλαςίασ δὲ τούτων τὸ κέντρον τοῦ ἐπικύκλου ἀφίςταται [καθ' ἑκάςτθν ἟μέραν] τοῦ ἀπογείου τοῦ ἐκκέντρου, δὶσ ἄρα τὰσ τσ μοίρασ ἀποςτήςεται ἐν τῶ ἑνὶ μθνὶ ἀλλήλων. εἰ δὲ τοῦτο, δὶσ ὁ ἐπίκυκλοσ περίειςι τὸν ἔκκεντρον, ἵνα καὶ δὶσ ποιήςῃ τὰσ τσ.

Δ῅λον οὖν, ὅτι ςυνόδου γενομένθσ ἐν τῶ ἀπογείῳ τοῦ ἐκκέντρου τοῦ ἐπικύκλου ὄντοσ, ἐν τῶ ἟μίςει τοῦ μθνὸσ διελθὼν <ὁ ἐπίκυκλοσ> τὸν ἔκκεντρον ὅλον ἔςται κατὰ τὴν πανςέλθνον ἐν τῶ ἀπογείῳ, καὶ ἐν τῶ λοιπῶ ἟μίςει αὖθισ τὸν ὅλον διελθὼν ἔςται κατὰ τὴν ςύνοδον ἐν τῶ α὎τῶ ἀπογείῳ. εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ἑξ῅σ ἀλθθέσ, ὅτι ἀεὶ ἐν ταῖσ διχοτόμοισ ἔςται κατὰ τὸ περίγειον, τὸ ἣμιςυ τοῦ κύκλου διελθὼν ἐν τῆ προτέρᾳ διχοτόμῳ, καὶ πάλιν τὸ ἣμιςυ ἐν τῆ δευτέρᾳ μετὰ τὴν πανςέλθνον. ἀλλὰ μὴν ὅτι γε ἀναγκαῖον π᾵ςαν ςύνοδον ἐν τῶ τοῦ ἐκκέντρου ἀπογείῳ γίνεςθαι, τοῦ ἐπικύκλου τὸ κέντρον ἔχοντοσ ἐν α὎τῶ, τεκμθριοῖ τὸ τὰ ἐλάχιςτα κινήματα τότε κινεῖςθαι τὴν ςελήνθν. τοῦτο γὰρ δθλοῖ τὴν 

42

κίνθςιν ἀπόγειον οὖςαν, ὥςπερ τὴν περίγειον τὰ πλεῖςτα, ἅπερ ςυμβαίνει περὶ τὰσ διχοτόμουσ.

Εἰ μὲν οὖν τοῦ ἐκκέντρου μένοντοσ ὁ ἐπίκυκλοσ περιῄει μόνοσ, ἀδύνατον ἄν τι ςυνέβαινεν. ε὏ρίςκετο γὰρ ἟ ςελήνθ ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου φερομένθ δὶσ <περὶ> τὸν ηῳδιακὸν ἐν ἑνὶ μθνὶ περιαγομένθ κύκλον. ἐπεὶ δὲ καὶ ὁ ἔκκεντροσ ἀντικινεῖται ὏πὸ τοῦ ὁμοκέντρου τῶ λοξῶ ἐπιπέδῳ, ςυμφωνεῖ τὰ φαινόμενα διὰ τὴν ἀντιπεριαγωγὴν τήν τε τοῦ ἐκκέντρου εἰσ τὰ προθγούμενα καὶ τὴν τ῅σ ςελήνθσ ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου εἰσ τὰ ἑπόμενα. τοῦ γὰρ ἐπικύκλου τὸν ἔκκεντρον διελθόντοσ ἅπαξ, τὸ ἣμιςυ διελθοῦςα τοῦ διὰ μέςων ε὏ρεθήςεται.

ἀντιπεριάγων γὰρ ὁ ἔκκεντροσ τότε φέρει τὴν ςελήνθν καὶ ςυναποκαθίςτθςιν οὕτωσ, ὡσ ὅταν α὎τὸν ὅλον περιέλθῃ ὁ ἐπίκυκλοσ, τθνικαῦτα τὸ ἣμιςυ φαίνεςθαι τοῦ διὰ μέςων α὎τὴν διελθοῦςαν, ὏φαιρέςεωσ γινομένθσ διὰ τ῅σ ἀντιπεριαγωγ῅σ τ῵ν τοῦ ἐπικύκλου <καὶ τοῦ ἐκκέντρου> πρὸσ τὸν διὰ μέςων κινήςεων.

Δ῅λον δὲ τοῦτο καὶ ἐκ τ῵ν προειρθμένων ἐπιλογιςμ῵ν τοῦ ἟μερθςίου κινήματοσ τ῵ν ςυνδέςμων. ἀφ' ὧν δεῖ ςυνάγειν, ὅτι κατ' α὎τὰσ τὰσ ὏ποθέςεισ ἟ ςελήνθ κατὰ φύςιν μέν, ὡσ ἔοικεν, εἰσ τὰ προθγούμενα κινεῖται, κατὰ ςυμβεβθκὸσ δὲ εἰσ τὰ ἑπόμενα. τοῦτο δὲ καὶ ἐπὶ ἟λίου πάντωσ ἀναγκαῖον ὁμολογεῖν κρατούςθσ τ῅σ κατ' ἐπίκυκλον ὏ποθέςεωσ, ἐπὶ δὲ τ῅σ κατὰ ἔκκεντρον μόνον φερομένου ἐπ' α὎τοῦ εἰσ τὰ ἑπόμενα. ἀμφοτέρων δὲ ἐπὶ ςελήνθσ ἀναγκαίων φαινομένων τ῵ν ὏ποθέςεων, ἀνάγκθ καθ' α὏τὸ μὴ λέγειν τὴν ςελήνθν εἰσ τὰ ἑπόμενα κινεῖςθαι.

Τ῅σ δ' οὖν τ῵ν ὏ποθέςεων τούτων ἐπινοίασ τοιαύτθσ οὔςθσ παρατίθθμί ςοι τὰ τούτοισ ἑπομένωσ δεικνύμενα ςκοπεῖα, καὶ πρ῵τον, ὅτι παραλλάξεισ ἟ ςελήνθ ποιεῖται, καὶ τίνεσ αἱ παραλλάξεισ, καὶ ὅπωσ αὗται κατελήφθθςαν, ο὎κ ἐπὶ ἟λίου μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ ςελήνθσ, καὶ ἐπὶ 

43

ταύτθσ γε προδθλότερον. Κατελήφθθςαν τοίνυν ἀπό τινοσ ὀργάνου χρθςίμου καταςκευαςθέντοσ, ὃ καὶ ἐντεῦθεν ὀνομάηεται παραλλακτικὸν ὄργανον, οὗ τὴν καταςκευὴν καὶ τὴν χρ῅ςιν περίεργον ἐκτίθεςθαι, ςαφ῵σ παρὰ τῶ Πτολεμαίῳ κειμένθν καὶ ο὎δὲν ἟μῖν δεομένθν εἰσ τὴν ἐξήγθςιν.

ἔχουςι δὲ ὅρον, ὡσ καὶ τὸ ὄνομα παρίςτθςι, τὴν διαφοράν, καθ' ἡν παραλλάττουςιν αἱ φαινόμεναι τ῅σ ςελήνθσ ἐποχαὶ πρὸσ τὰσ οὔςασ. τοῦτο δὲ τὸ φαινόμενον ἐνταῦθα καὶ ὂν διακρίνεται τῆ τε ἀπὸ τοῦ κέντρου τ῅σ γ῅σ ἐκβαλλομένῃ ε὎θείᾳ εἰσ τὴν ςελήνθν καὶ τῆ ἀπὸ τ῅σ ἐπιφανείασ, ἐφ' ἥσ ἟μεῖσ βεβθκότεσ ὁρ῵μεν α὎τήν. ταῦτα δὲ ἔςχε πρὸσ ἄλλθλα διαφορὰν διὰ τὸ τὴν γ῅ν μὴ ἔχειν κέντρου καὶ ςθμείου λόγον πρὸσ τὴν ςελθνιακὴν ςφαῖραν, ὥςπερ πρὸσ τὴν ἀπλαν῅. μεγέθουσ γὰρ ἀξιολόγου πρὸσ α὎τὴν ἐν τῆ γῆ τεθέντοσ, ἀνάγκθ μθκέτι τὴν α὎τὴν εἶναι τὴν ἀπὸ τοῦ κέντρου τῆ ἀπὸ τ῅σ ἐπιφανείασ τ῅σ γ῅σ ἐπ' α὎τήν, ὡσ ἐπὶ τ῅σ ἀπλανοῦσ, πρὸσ ἡν ἐδείξαμεν α὎τὴν κέντρου λόγον καὶ ςθμείου ἔχειν.

Ἤδθ μὲν οὖν τινεσ καὶ πρὸσ τὴν ςελήνθν ὏πέθεντο τοῦτον ἔχειν τὸν λόγον τὴν γ῅ν, ὥςπερ Ἀρίςταρχοσ ὁ Σάμιοσ. διὸ καὶ τοὺσ τ῵ν ἀποςτθμάτων καὶ τ῵ν μεγεθ῵ν λόγουσ ςυνάγει διαφέροντασ τ῅σ γ῅σ καὶ τοῦ ἟λίου καὶ τ῅σ ςελήνθσ. τοῖσ δὲ ἀκριβεςτέροισ πεφώραται μθκέτι ςθμείου λόγον ἔχειν τὴν γ῅ν πρὸσ τὴν ςελθνιακὴν ςφαῖραν, ἀλλ' ἀξιολόγου, καθάπερ εἴρθται, μεγέθουσ, τεκμαιρομένοισ ἐκ τ῅σ παραλλάξεωσ. ἔςτι γὰρ ἟ παράλλαξισ ἟ διαφορότθσ τ῵ν ὡσ πρὸσ τὸ κέντρον τ῅σ γ῅σ καὶ ὡσ πρὸσ τὴν ἐπιφάνειαν ε὏ριςκομένων α὎τ῅σ ἐποχ῵ν, ὡσ εἴπομεν.

Ἀλλὰ περὶ μὲν ςελήνθσ τοῖσ μεταγενεςτέροισ πεπίεςται διὰ τ῵ν παραλλάξεων ὡσ τεκμθρίων τὸ μὴ ἔχειν κέντρου λόγον καὶ ςθμείου πρὸσ α὎τὴν τὸ τ῅σ γ῅σ μέγεθοσ, ἅτε προςεχοῦσ οὔςθσ τ῅σ ςελήνθσ ἟μῖν. περὶ δὲ ἟λίου τοῖσ μὲν γνωμονικοῖσ ἔδοξε καὶ πρὸσ τὴν τούτου ςφαῖραν τὸν 

44

α὎τὸν ἔχειν λόγον τὴν γ῅ν, ὃν καὶ πρὸσ τὴν ἀπλαν῅. ποιοῦνται δὲ ταύτθν ὏πόθεςιν οἱ τὰ ἀναλήμματα πρ῵τοι γράψαντεσ, ὥςπερ Διόδωροσ. τοῖσ δὲ εἰσ τὰσ τθρήςεισ τ῵ν ἟λιακ῵ν περιόδων ἀποβλέπουςιν αἰςθθτὸν καταφαίνεται μέγεθοσ ἔχειν καὶ πρὸσ τὴν ἟λιακὴν ςφαῖραν ἟ γ῅. καὶ ταύτθσ ἟γεμόνα φαίθσ ἂν τ῅σ δόξθσ γενέςθαι τὸν Ἵππαρχον. ὥςτε λείπεςθαι κατὰ τούτουσ ἀναμφιςβθτήτωσ καὶ πρὸσ τοὺσ ὏πὲρ ἣλιον, καὶ ο὎ πρὸσ μόνθν τὴν ἀπλαν῅ μθδὲν δοκεῖν ἔχειν μέγεθοσ τὴν γ῅ν.

Ἔςται δὲ ςαφέσ ςοι τὸ τ῅σ παραλλάξεωσ, κύκλου γραφέντοσ περὶ κύκλον ἕτερον ἀναλογοῦντα τῆ γῆ καὶ ε὎θει῵ν ἐκβλθθεις῵ν ἀπό τε τοῦ κέντρου τοῦ ἐλάττονοσ κύκλου καὶ ἀπό τινοσ ἑτέρου ςθμείου ὡσ ἐπὶ τὸν ὁρίηοντα. λέγω δὲ οὕτωσ.

Ἔςτω κύκλοσ ἐπὶ τ῅σ γ῅σ μέγιςτοσ ἀναλογ῵ν τῶ μεςθμβρινῶ ὁ ΑΒ, δεύτεροσ δὲ μεςθμβρινόσ, πρὸσ ὃν ο὎κ ἔχει μέγεθοσ αἰςθθτὸν ἟ γ῅, ὁ ΓΔ, καὶ τρίτοσ ἄλλοσ τούτων ἀνὰ μέςον ὁ διὰ τοῦ ὁμοταγοῦσ ςθμείου τῶ κατὰ κορυφὴν καὶ διὰ τοῦ κέντρου τ῅σ ςελήνθσ α὎τ῅σ, ὁ ΗΘ. φαίνεται μὲν οὖν τὸ κέντρον τ῅σ ςελήνθσ ἐπὶ τοῦ ΗΘ, αἱ δὲ ἐποχαὶ α὎τ῅σ ὁρ῵νται ἐπὶ τοῦ ΓΔ. παραλλάςςουςι δὲ τοῖσ τε ἀπὸ τοῦ κέντρου τοῦ ΑΒ καὶ τοῖσ ἀπὸ τ῅σ περιφερείασ ὁρ῵ςι, πλὴν εἰ μὴ κατὰ κορυφὴν εἴθ τοῖσ ὁρ῵ςιν ἟ ςελήνθ. τότε γὰρ μία ε὎θεῖά ἐςτι διὰ τοῦ κέντρου καὶ τ῵ν ὁρώντων καὶ τ῅σ ςελήνθσ, ὥςπερ ἟ ΖΑΗΓ. εἰ δὲ ἀποκλίναςα εἴθ τοῦ κατὰ κορυφήν, ὡσ ἐπὶ τὸ Θ τυχὸν ςθμεῖον, ἔςται παράλλαξισ ἐπιηευγνυμένων εἰσ τὸ Θ τ῵ν ΖΘ καὶ ΑΘ καὶ ἐκβαλλομένων ἐπὶ τὰ Δ Ε. οὖςα γὰρ ὡσ πρὸσ τὴν διὰ τοῦ κέντρου ἐν τῶ Δ, φανήςεται τῶ ἐπὶ τοῦ Α ὄμματι κατὰ τὸ Ε. καὶ ἔςται ἟ ΔΕ παράλλαξισ τ῅σ τε πρὸσ τὸ κέντρον ἐποχ῅σ τ῅σ ςελήνθσ τ῅σ Θ καὶ τ῅σ πρὸσ τὴν ἐπιφάνειαν τ῅σ γ῅σ.

἖πειδὴ δὲ ὁ ΓΔ κύκλοσ μεςθμβρινόσ ἐςτι, διὰ τοῦ κατὰ κορυφήν ἐςτι τῶ ὁρίηοντι ςθμείου, πρὸσ ὀρθὰσ α὎τὸν τέμνων διὰ τ῵ν πόλων τ῵ν τοῦ ὁρίηοντοσ. ὥςτε εἰκότωσ καὶ τὸ παραλλακτικὸν ὄργανον ὡσ πρὸσ τὸν 

45

μεςθμβρινὸν μεμθχάνθται κύκλον. καὶ τοῦτο μαθήςῃ καὶ ἀπὸ τ῅σ καταςκευ῅σ τοῦ ὀργάνου καὶ ἀπὸ τ῅σ χρήςεωσ ἐπὶ τ῅σ μεςθμβριν῅σ γραμμ῅σ, ἡν ὅπωσ δεῖ γράφειν εἴρθταί ςοι πρότερον. διὰ τοίνυν τοῦ ὀργάνου τούτου καὶ τ῵ν ςυλλογιςμ῵ν τ῵ν ἀκολούθων ταῖσ τθρήςεςιν ὁ παραλλακτικὸσ ςυνέςτθ κανών, ἔχων τὰσ διαφορὰσ τ῅σ τε ἀκριβοῦσ ςελήνθσ καὶ τ῅σ φαινομένθσ, ἀκριβοῦσ μὲν λεγομένθσ τ῅σ πρὸσ τὸ κέντρον τ῅σ γ῅σ, φαινομένθσ δὲ τ῅σ ὡσ πρὸσ τὴν ἐπιφάνειαν· ὅπερ ἀδιάφορόν ἐςτι πρὸσ τὴν ἀπλαν῅ ςφαῖραν. καὶ γὰρ ταῖσ ἐκ τ῅σ ἐπιφανείασ ὄψεςιν ὁμοίωσ ὁρ᾵ται τὸ ἟μικύκλιον, ὥςπερ ταῖσ ἐκ τοῦ τ῅σ γ῅σ κέντρου, τ῵ν κατὰ διάμετρον ςθμείων ὁρωμένων τοῖσ ἀπὸ τοῦ τ῅σ γ῅σ ὁρ῵ςι ςθμείου.

Τοῦτο δὴ οὖν τὸ ὄργανον καὶ τὴν μεγίςτθν λόξωςιν ἟μῖν ὏πέδειξε τ῅σ ςελήνθσ, οὖςαν πέντε μοιρ῵ν ἔγγιςτα, λθφθέντοσ πόςον ἀπέχει τοῦ κατὰ κορυφήν. ὄντοσ γὰρ κατὰ κορυφὴν τοῦ Α καὶ λθφθέντοσ ἰςθμερινοῦ ςθμείου τοῦ Γ, δ῅λον ὅτι τοςοῦτον ἔςται τὸ ἐκ τοῦ Α εἰσ τὸ Γ, ὅςον τὸ ἔξαρμα τ῅σ οἰκήςεωσ, ἐφ' ἥσ ἟ διοπτεία. λθφθέντοσ οὖν καὶ τοῦ Δ τροπικοῦ, καθ' ὃ ἟ μεγίςτθ τοῦ διὰ μέςων λόξωςισ, ἔςται δήλθ καὶ ἟ λοιπή, ἟ ΑΔ. ἐὰν τοίνυν λθφθῆ, πόςον ἟ ςελήνθ τοῦ κατὰ κορυφὴν ἀφίςταται τὸ ἐλάχιςτον, ἐκείνου λθφθέντοσ, οἷον τοῦ Β, ἔςται καὶ ἟ λοιπὴ φανερά, ἟ ΒΔ. καὶ εὕρθται διὰ τούτων ἟ ςελήνθ πόςον τ῅σ μεγίςτθσ λοξώςεωσ παρέξειςιν ἐπὶ τὸ κατὰ κορυφὴν ἟μῖν ςθμεῖον.

Καὶ δ῅λον ὅτι κατὰ μὲν τὰσ ἟μετέρασ οἰκήςεισ ἀεὶ ἟ ςελήνθ τοῦ κατὰ κορυφὴν ἀπέχουςα φανήςεται κατὰ τὴν μεγίςτθν λόξωςιν καὶ τὸ βόρειον πέρασ τοῦ ἑαυτ῅σ λοξοῦ. ἔςτι δὲ οἷσ ἐν α὎τῶ ἔςται τῶ κατὰ κορυφήν, ὥςπερ τοῖσ ἔχουςι τὸ ἔξαρμα μοιρ῵ν κθ καὶ λεπτ῵ν να. τότε γὰρ κατὰ κορυφὴν ἀποςτήςεται τοῦ ἰςθμερινοῦ τοςοῦτον. εἰ οὖν ἀφέλοισ τὰσ κγ μοίρασ καὶ τὰ να λεπτὰ τ῅σ λοξώςεωσ τοῦ διὰ μέςων, ἔςονται λοιπαὶ μοῖραι πέντε, ἃσ ἟ ςελήνθ παρέξειςιν. ὥςτε τοςαύτασ ἀποςτ᾵ςα γίνεται κατὰ κορυφὴν ἐκείνοισ, ὧν ἐςτι τὸ εἰρθμένον ἔξαρμα. καὶ ο὎ τότε μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπ' ἄλλων οἰκήςεων, ὅταν α὎τὸ παρέλθῃ τὸ κατὰ κορυφὴν ςθμεῖον, ὥςπερ ἐπὶ πας῵ν, ὧν ἐςτι τὸ ἔξαρμα ἔλαττον 

46

τ῵ν προειρθμένων μοιρ῵ν τε καὶ λεπτ῵ν. ταῦτα μὲν οὖν ςαφ῅ ςοι γενήςεται καὶ γέγονεν, ὡσ ἐμοὶ δοκεῖ.

Πεφαςμένθσ δὲ τ῅σ παραλλάξεωσ, ἣτισ ἐςτὶ καὶ τίνα αἰτίαν ἔχει, οἷον ὅτι τὸ τ῅σ γ῅σ μέγεθοσ αἰςθθτὸν πρὸσ τὴν ςελθνιακὴν ςφαῖραν ὏πάρχει, καὶ ταύτθσ οὔςθσ διττ῅σ, τ῅σ μὲν κατὰ μ῅κοσ, τ῅σ δὲ κατὰ πλάτοσ –λέγω δὲ κατὰ πλάτοσ μὲν τὴν κατὰ τὸ βόρειον καὶ νότιον διαφοράν, κατὰ μ῅κοσ δὲ τὴν κατὰ τὸ ἀνατολικὸν καὶ δυτικὸν τ῅σ ἀκριβοῦσ ςελήνθσ καὶ τ῅σ φαινομένθσ–ὁμοῦ τοῖσ περὶ τ῵ν ςελθνιακ῵ν παραλλάξεων λόγοισ ςυναποδείκνυται καὶ ἟ τ῵ν ἟λιακ῵ν παραλλάξεων διαφορότθσ, ὡσ ἐν τῶ πέμπτῳ βιβλίῳ τ῅σ Συντάξεωσ ε὏ρήςεισ. οἷσ ἕπεται δήπου τὸ καὶ πρὸσ τὴν ἟λιακὴν ςφαῖραν μεγέθουσ ἔχειν λόγον, ἀλλ' ο὎ κέντρου καὶ ςθμείου τὴν γ῅ν. Τοῖσ δὲ περὶ τ῵ν παραλλάξεων λόγοισ ἑπομένωσ καὶ τὰ ἀποςτήματα ςυλλογίηονται τοῦ τε ἟λίου καὶ τ῅σ ςελήνθσ πρὸσ τὴν γ῅ν καὶ τὰ μεγέθθ τ῵ν τρι῵ν.

Οἱ μὲν οὖν ἀρχαιότεροι, καθάπερ φθςὶ καὶ Πτολεμαῖοσ, ο὎χ ὏γι῵σ ἐπεχείρουν τὰσ πθλικότθτασ τ῵ν φαινομένων διαμέτρων ἟λίου καὶ ςελήνθσ ε὏ρίςκειν ἠ διὰ χρονολάβων παρεχόντων ςυλλογίηεςθαι, δι' ὅςων χρόνων ἟ διάμετροσ ἀναφέρεται ἐκ τοῦ ὁρίηοντοσ ἑκατέρου τούτων, ἠ δι' ὏δρομετρίων ἠ δι' ὡροςκοπείων. Ἵππαρχοσ δὲ διὰ διόπτρασ α὎τῶ καταςκευαςθείςθσ, ἡν ποιεῖ κανόνα τετράπθχυν ςωλθνοειδ῅ πριςμάτια ἔχοντα πρὸσ ὀρθάσ, δι' ὧν διοπτεύει τὰ μεγέθθ τ῵ν ἐν τοῖσ φωςτ῅ρςι διαμέτρων, τὸ α὎τὸ κάλλιον ἐθήραςεν, ᾧ καὶ ὁ Πτολεμαῖοσ ἞κολούθθςεν.

἖κκείςθωςαν οὖν καὶ αἱ τ῵ν ἀρχαίων τθρήςεισ, καὶ ἟ καταςκευὴ τ῅σ Ἱππαρχείου διόπτρασ. καὶ πρ῵τον, ὅπωσ ςυμβαίνει καθ' ὁμαλὴν ῥύςιν ὕδατοσ ἐκλαβεῖν χρόνον, λέγομεν, ὅςα καὶ Ἥρων ὁ μθχανικὸσ ἐν τοῖσ περὶ ὏δρίων ὡροςκοπείων ἐδίδαξε. καταςκευάηεται γὰρ ἀγγεῖόν τι ἔχον ὀπήν, ὡσ ἂν κλεψύδρασ, δι' ἥσ ὁμαλ῵σ, ὡσ ἔθοσ ἐςτί, δύναται τὸ ὕδωρ ἐκρεῖν, ὅπερ προκαταςκευάηεται τὴν ἀρχὴν τ῅σ ἐκρύςεωσ ἔχον, ὅτε 

47

πρ῵τον ἐκ τοῦ ὁρίηοντοσ ὁ ἣλιοσ τὴν πρώτθν ἀκτῖνα προςβάλλει. καὶ τὸ ῥεῦςαν ὕδωρ ἐν ᾧ χρόνῳ ὁ δίςκοσ ὅλοσ ὏πὲρ τὸν ὁρίηοντα γίνεται, φυλάττεται χωρίσ, εἶτα τὸ ἐφεξ῅σ ἐν ὅλῳ τῶ νυχθθμέρῳ μέχρι τ῅σ ἑτέρασ ἀνατολ῅σ ὁμαλ῵σ καὶ ἀνεκλείπτωσ [καὶ ἀπαύςτωσ] ῥυὲν ἐν ἑτέρῳ ἀγγείῳ [καὶ τὸ ῥεῦςαν] παραμετρεῖται, ποςαπλάςιόν ἐςτι τοῦ κατὰ τὴν ἀνατολὴν λθφθέντοσ ὕδατοσ. καὶ τοῦτο, φθςίν, ἔςται ἀνάλογον τῶ χρόνῳ, καὶ ὡσ τὸ ὕδωρ πρὸσ τὸ ὕδωρ, οὕτωσ ὁ χρόνοσ πρὸσ τὸν χρόνον. ἐπελογίηοντο οὖν ἐκ τούτου, ποςαπλάςιον καταμετρεῖςθαι δύναται ὏πὸ τ῅σ ἰδίασ διαμέτρου ὁ ἟λιακὸσ κύκλοσ, ὡσ ἀδιαφόρου οὔςθσ τ῅σ ὏ποτεινομένθσ τοῦ κύκλου περιφερείασ πρὸσ τὴν ὏ποτείνουςαν, τουτέςτι πρὸσ τὴν ὏πὸ τ῅σ διαμέτρου λαμβανομένθν ε὎θεῖαν.

Ἕτεροι δὲ λαβόντεσ ὡροςκοπεῖόν τι τ῵ν ςυνήθων, τουτέςτι τὴν ςκάφθν ἠ καὶ ἄλλο τι γνωμονικὸν καταςκεύαςμα ἠ καί τινα κλεψύδραν, τὸν α὎τὸν τ῅σ ἀνατολ῅σ χρόνον ἐλάμβανον καὶ ἐςθμειοῦντο τὸ διάςτθμα τ῅σ ἰςθμεριν῅σ ἟μέρασ ἐν τῶ ὀργάνῳ ςυγκρίνοντεσ. ἠ καὶ χρόνουσ ἐξ ὏δρολογίου χρονολάβου λαμβάνοντεσ ἔφαςκον πάλιν, ὃν ἔχει λόγον ἟ τ῵ν ἰςθμεριν῵ν χρόνων διάςταςισ πρὸσ τὸ λθφθὲν τοῦτο μέγεθοσ, τοῦτον ἔχειν τὸν λόγον τὸν ὅλον κύκλον πρὸσ τὴν τοῦ ἟λίου διάμετρον.

Ταῦτα δὲ τ῵ν ἀλογωτάτων ἂν εἴθ, φθςὶν ὁ Πτολεμαῖοσ, διότι εἰκὸσ καὶ τὴν ὀπὴν πολλάκισ κατὰ ςυντυχίαν ἐμφράττεςθαι, καὶ μάλιςτα ὅτι ο὎κ ἀεὶ ἀνάγκθ ἀπθρτιςμένωσ καταμετρεῖςθαι τὸ τοῦ νυχθθμέρου ὕδωρ ὏πὸ τοῦ ἐν τῆ ἀνατολῆ μόνῃ λθφθέντοσ ὕδατοσ, ἀλλὰ ὡσ ἐπὶ τὸ πλεῖςτον τὰ λαμβανόμενα μέρθ εἰσ ἀλόγουσ ἐμπίπτειν τομάσ, καὶ ὅτι ο὎κ ἔςτιν ἀκριβὲσ τὴν ε὎θεῖαν καὶ τὴν περιφέρειαν, ὏φ' ἡν ὏ποτείνει, ἀδιαφοροῦςαν λαβεῖν. ἔτι δὲ τὸ ηθτούμενον εἴπερ ἐν α὎ταῖσ δεῖ μόνον ταῖσ ἰςθμερίαισ ε὏ρίςκεςθαι, ο὎κ ἀνάγκθ καὶ τὸ α὎τό γ' ἰςθμερινὸν ςθμεῖον οὕτωσ ἔχον τυγχάνειν, ὡσ μὴ ποιεῖν ἄνιςον τὴν ἟μέραν τῆ νυκτί. 

48

ἐν ἄλλαισ γὰρ <἟μέραισ> καὶ ἐν ἄλλαισ ὥραισ ἠ ἰςθμεριναῖσ μεταβάλλον ἀθρόον τὸ τ῵ν χρόνων διάφορόν ἐςτιν. ἄλλωσ τε τὸ ἀκριβὲσ ε὏ρίςκεςθαι ἀδύνατον καὶ διὰ τὸ ἄλλθν εἶναι κόςμου περιςτροφὴν καὶ ἄλλθν τοῦ νυχθθμέρου ἀποκατάςταςιν. καὶ ἔτι δὲ διὰ τὸ μείηονα πρὸσ τοῖσ ὁρίηουςι τὰ μεγέθθ φαίνεςθαι ςυγχυθήςεται ἟ διάκριςισ ὏πὸ τοῦ κατὰ τοὺσ τόπουσ διαφόρωσ πρὸσ τὴν τ῵ν ἀέρων κρ᾵ςιν φαινομένου μεγέθουσ.

Ὁμοίωσ δὲ καὶ τὴν ςελθνιακὴν διάμετρον κατὰ τὸν α὎τὸν τ῅σ ἰςθμερίασ παρεμέτρουν καιρόν. τότε γὰρ α὎τὴν πανςέλθνον οὖςαν ἐκεῖ εἶναι ἀνάγκθ τὴν κατὰ διάμετρον ςτάςιν ἔχουςαν καὶ ἟λίου τὰ ἰςθμερινὰ ςθμεῖα διιόντοσ. τὸ γὰρ ἐν τῆ ἀνατολῆ τοῦ ἟λίου ῥυὲν ὕδωρ ςυνέβαλλον τῶ ἐν τῆ ἀνατολῆ τ῅σ ςελήνθσ ῥυέντι ὕδατι καὶ ἠ τὴν ὏περοχὴν ἑκατέρου ἠ τὴν ἰςότθτα ἐςτοχάηοντο. τοῦτο δὲ γελοῖον διὰ τὸ μὴ δυνατὸν εἶναι τὰσ ἑκατέρου τ῵ν φώτων ἀνατολὰσ κατὰ τὸν τ῅σ ἰςθμερίασ γίνεςθαι καὶ ὁρ᾵ςθαι καιρόν, καὶ διὰ τὸ ἀνάγκθν εἶναι τὴν ςελήνθν ἀεὶ τοῦ ἟λίου βράδιον φαίνεςθαι ἀνατέλλειν ἐκ τοῦ ὁρίηοντοσ διὰ τὸ ὀξύτερον α὎τὴν τοῦ ἟λίου ἐπὶ τὰ ἑπόμενα τοῦ ο὎ρανοῦ κινεῖςθαι καὶ διὰ τοῦτο ὏πολείπεςθαι τ῅σ δοκούςθσ ἀνατολ῅σ ἐπὶ τὰ ἟γούμενα φερομένθσ.

Ὅθεν καὶ ὁ Πτολεμαῖοσ πάντα ταῦτα παραιτθςάμενοσ διὰ τ῅σ Ἱππαρχείου διόπτρασ τὸ ηθτούμενον λαμβάνει. κατεςκεύαςε γὰρ κανόνα πάντοθεν ἀςτραβ῅ καὶ α὎τὸν ο὎κ ἐλάττονα πθχ῵ν τεςςάρων. εἶτα κατὰ μέςον τὸ μ῅κοσ α὎τοῦ γραμμῆ διεῖλε τὸ π᾵ν μ῅κοσ καὶ διὰ ταύτθσ ἐνέγλυψε πελεκινοειδ῅ ςωλ῅νά τινα, εἰσ ὃν ἐνήρμοςε πρὸσ ὀρθὰσ πριςμάτιόν τι ςύμμετρον, οὗ τὴν βάςιν ςυμφυ῵σ πρὸσ τὴν κοιλότθτα τοῦ ςωλ῅νοσ ἐνέβαλεν, ὥςτε δύναςθαι ἀνεμποδίςτωσ διατρέχειν α὎τὸν ὀρθὸν μένον[τα] τῆ τοῦ κανόνοσ πλευρᾶ καὶ δι' ὅλου τοῦ μήκουσ τοῦ κανόνοσ περιάγεςθαι. 

49

ἕτερον δὲ πάλιν ὁμοίωσ πριςμάτιον ἐνέθθκε πρὸσ ὀρθὰσ καὶ α὎τὸ τῶ κανόνι ἐπὶ τοῦ ἑτέρου ἄκρου α὎τοῦ, τὸ μέλλον ἀεὶ μένειν ἀκίνθτον, ἐν τῆ χρήςει ἀεὶ πρὸσ τῆ ὄψει γενθςόμενον. ὅπερ καὶ διέτρθςεν ὀπῆ μιᾶ κατὰ μέςον τοῦ πλάτουσ α὎τοῦ καὶ πρὸσ τῆ βάςει μ᾵λλον, τουτέςτι πρὸσ τῶ κανόνι. τῶ δὲ ἑτέρῳ, ὅπερ ἔφθν περιάγεςθαι, δύο πάλιν δέδωκεν ὀπάσ, μίαν μὲν ὁμοταγ῅ τῶ τοῦ μένοντοσ τρήματι καὶ ἐν τῆ α὎τῆ ε὎θείᾳ ὁμοίωσ πρὸσ τῆ βάςει, ἑτέραν δὲ περὶ τὸ ἄνω ἄκρον τοῦ πριςματίου καὶ α὎τὴν ὁμοταγ῵σ ἐν τῆ τ῵ν προειρθμένων ὀπ῵ν ε὎θείᾳ [ὁμοίωσ πρὸσ τῆ βάςει].

Οἷον ἔςτω ὁ μὲν κανὼν ὁ ΑΒ, οὗ τὸ μὲν πρὸσ τῆ ὄψει μέροσ τὸ Α, ἐν ᾧ πεπήχθω πριςμάτιον τὸ ΔΓ, τὸ δὲ ἕτερον πριςμάτιον τὸ μέλλον παραφέρεςθαι ἐπὶ τὸ ὅλον μ῅κοσ τοῦ κανόνοσ τὸ ΕΖ, ἔχον τὰσ εἰρθμένασ δύο ὀπὰσ κατά τινα ἰθυτένειαν, μίαν μὲν πρὸσ τῆ βάςει καὶ ὁμοταγ῅ τῆ Δ ὀπῆ τὴν Ε, ἑτέραν δὲ πρὸσ τῶ ἄνω μέρει τὴν Ζ. ὡσ εἶναι τὸ ςχ῅μα τοῦ ὀργάνου τοιοῦτον.

Τὴν δὲ χρ῅ςιν τοιαύτθν τινὰ καὶ θέςιν α὎τοῦ δέον γίνεςθαι. ἱδρύςθω γὰρ τὸ κανόνιον πρὸσ ἀνατολὰσ ἠ δύςεισ ὄντοσ τοῦ ἟λίου ἐν ἐπιπέδῳ παραλλήλῳ τῶ ὁρίηοντι καὶ ὅτι μάλιςτα καθαρωτάτου καὶ ἀνεμποδίςτου πρὸσ τῶ ὁρίηοντι τοῦ ἀέροσ ὄντοσ. καὶ πρὸσ μὲν τῆ ὄψει τοῦ διοπτεύοντοσ τὸ ἀκίνθτον ἔςτω πριςμάτιον, ἐπὶ δὲ τὸ τοῦ ἟λίου μέροσ τὸ μεταγόμενον, ὅπερ μέχρι τοςούτου παραφέρεται ἔςω τε καὶ ἔξω, ἕωσ ἂν διὰ μὲν τ῵ν Δ Ε ὀπ῵ν ἐν τοῖσ δυςὶ πριςματίοισ τὴν κάτω περιφέρειαν τοῦ ἟λίου δυνατὸν θεάςαςθαι γένθται, διὰ δὲ τ῵ν Δ Ζ τὴν ἄνω. οὕτω γὰρ ὏πὸ τ῵ν διοπτευόντων καὶ τὰ ἄκρα καταλαμβάνεται τ῅σ φαινομένθσ ἟λιακ῅σ διαμέτρου καὶ ἟ ὏πὸ ΕΔΖ γωνία, ὏φ' ἡν ὏ποτείνει ἟ τοῦ ἟λίου φαινομένθ διάμετροσ, τουτέςτιν ἟ ἀνάλογον τῆ τοῦ ΕΖ πριςματίου διαςτάςει.

τούτου δὲ γενομένου ἐςθμειούμεθα, φθςὶν ὁ Πτολεμαῖοσ, τὸν τόπον, καθ' ὃν τὴν ἟λιακὴν διάμετρον ςυνέβθ διοπτεύεςθαι. καὶ ὁμοίωσ ἐπὶ τ῅σ 

50

ςελήνθσ ἐποιοῦμεν καὶ θ὏ρίςκομεν ἐκ τ῵ν διαφόρων α὎τ῅σ κατὰ τὰσ ἀποςτάςεισ διαμέτρων, πότε ἴςθν φαίνεται τῆ τοῦ ἟λίου διαμέτρῳ ὏ποτείνουςα περιφέρειαν. τοῦτο δὲ γίνεται τοῦ πριςματίου τὴν α὎τὴν καὶ ἐπὶ τ῅σ ςελήνθσ, ἡν καὶ ἐπὶ τοῦ ἟λίου, παραφορὰν καὶ διάςταςιν ἐπέχοντοσ ἐπὶ τοῦ κανόνοσ διὰ τὴν ςύγκριςιν τ῵ν διαμέτρων.

἟ μὲν οὖν τοῦ ἟λίου διάμετροσ, ὡσ α὎τὸσ διατείνεται, ἟ φαινομένθ, ἀεὶ ἟ α὎τὴ καταλαμβάνεται ἐκ τ῅σ διόπτρασ, εἴτε ἀπογείου τοῦ ἟λίου ὄντοσ, εἴτε περιγείου, ἟ δὲ τ῅σ ςελήνθσ μείηων καὶ ἐλάττων ταῖσ διαφόροισ ἀποςτάςεςι, καὶ τότε μόνον ἴςθ φαινομένθ τῆ τοῦ ἟λίου διαμέτρῳ, ὁπόταν ἟ ςελήνθ ἐν τοῖσ ἀπογείοισ ᾖ τοῦ ἑαυτ῅σ κύκλου, πανςέλθνοσ οὖςα δθλαδὴ καὶ ςυνοδική, ὡσ ἐν ταῖσ ἟λιακαῖσ ἐκλείψεςιν. ᾧ καὶ δ῅λον ὅτι, εἰ τοῦτο ἀλθθέσ, ο὎κ ἔςτιν ἀλθθέσ, ὃ ἱςτόρθςε Σωςιγένθσ ὁ Περιπατθτικὸσ ἐν τοῖσ περὶ τ῵ν ἀνελιττους῵ν <ςφαιρ῵ν>, τὸ τὸν ἣλιον ἐν ταῖσ περιγείοισ ἐκλείψεςιν ὁρ᾵ςθαι μὴ ὅλον ἐπιπροςθούμενον, ἀλλὰ τοῖσ ἄκροισ τ῅σ ἑαυτοῦ περιφερείασ ὏περβάλλειν τὸν κύκλον τ῅σ ςελήνθσ καὶ φωτίηειν ο὎κ ἐμποδιηόμενον. εἰ γὰρ τοῦτο παραδέξαιτό τισ, ἠ ὁ ἣλιοσ ποιήςει διαφορὰν τ῵ν φαινομένων διαμέτρων, ἠ ἟ ςελήνθ ο὎κ ἀδιαφορήςει κατὰ τὴν φαινομένθν ἐκ τ῅σ διοπτείασ ἐν τοῖσ ἀπογείοισ οὖςα πρὸσ τὴν τοῦ ἟λίου διάμετρον.

Τ῵ν δ' οὖν φαινομένων διαμέτρων καταλθφθεις῵ν ςυλλογίηονται λοιπὸν διά τε τούτων καὶ τ῵ν ἐκλείψεων τοὺσ λόγουσ τ῵ν ἀλθθιν῵ν διαμέτρων. αἱ γὰρ φαινόμεναι τ῵ν ἀλθθιν῵ν ἐλάττουσ εἰςίν, ἐπειδήπερ ἐλάττονα τ῵ν ἟μιςφαιρίων αἱ τ῵ν ὀμμάτων ἟μ῵ν ἀκτῖνεσ ἀπολαμβάνουςι. καὶ διὰ πλειόνων ἐφόδων ςυνάγεται, <ὅτι> οἵου ἟ τ῅σ ςελήνθσ διάμετροσ ἑνόσ, τοιούτων ἟ μὲν τ῅σ γ῅σ τρι῵ν πρὸσ ἄλλοισ δυςὶ πέμπτοισ, ἟ δὲ τοῦ ἟λίου ὀκτωκαίδεκα πρὸσ τέςςαρςι πέμπτοισ. μείηων ἄρα ἠ τριπλαςίων ἟ τ῅σ γ῅σ διάμετροσ τ῅σ διαμέτρου τ῅σ ςελήνθσ τοῖσ δυςὶ πέμπτοισ, ἟ δὲ τοῦ ἟λίου μείηων ἠ ὀκτωκαιδεκαπλαςίων τοῖσ τέςςαρςι πέμπτοισ. 

51

Κυβιςθέντων οὖν τούτων ἔςται δ῅λον, ὅτι ὁ μὲν ἀπὸ τ῅σ διαμέτρου τ῅σ ςελήνθσ τοῦ α὎τοῦ ἑνόσ ἐςτιν, ὁ δὲ ἀπὸ τ῅σ διαμέτρου τ῅σ γ῅σ κύβοσ λθ δ, ὁ δὲ ἀπὸ τ῅σ διαμέτρου τοῦ ἟λίου ἐςτὶ θχμδ, οἵου ὁ τ῅σ ςελήνθσ ἑνόσ. ὥςτε καὶ τ῵ν ςφαιρ῵ν οἱ α὎τοὶ λόγοι πάντωσ. ἐὰν γὰρ νοήςῃσ περὶ διαμέτρουσ ἴςασ ταῖσ τ῵ν κύβων πλευραῖσ ςφαίρασ, αὗται ἐν τριπλαςίονι λόγῳ ἔςονται τ῵ν διαμέτρων. εἰςὶ δὲ καὶ οἱ κύβοι τ῵ν ἰδίων πλευρ῵ν ἐν τριπλαςίονι λόγῳ. τ῵ν οὖν α὎τ῵ν διαμέτρων μὲν λθφθεις῵ν τ῵ν ςφαιρ῵ν, πλευρ῵ν δὲ τ῵ν κύβων, ἀνάγκθ τὸν α὎τὸν εἶναι λόγον τ῵ν τε κύβων πρὸσ ἀλλήλουσ καὶ τ῵ν ςφαιρ῵ν. ἟ ἄρα τοῦ ἟λίου ςφαῖρα ἑβδομθκοντακαιεκατονταπλαςίων ἐςτὶ τ῅σ γ῅σ.

Καὶ μὴν καὶ τὰ ἀποςτήματα ςυναποδείκνυται τοῖσ εἰρθμένοισ. οἵου γὰρ ἟ ἐκ τοῦ κέντρου τ῅σ γ῅σ ἑνόσ, τοιούτων τὸ μέγιςτον ἀπόςτθμα τ῅σ ςελήνθσ ἐν ταῖσ ςυηυγίαισ ξδ [καὶ] ι, τὸ δὲ τοῦ ἟λίου αςι, τὸ δὲ ἀπὸ τοῦ κέντρου τ῅σ γ῅σ ἐπὶ τὴν τοῦ κώνου κορυφὴν ςχθ. δι' ὧν καὶ τοῦτο φανερόν, ὅτι πολλῶ δή τινι τὸν κ῵νον ὏περβάλλειν τὴν ςελήνθν ἀναγκαῖον, εἰσ ὃν ἐμπίπτουςα τὰσ ἐκλείψεισ ὏πομένει. ταῦτα μὲν οὖν δείκνυται παρὰ τῶ Πτολεμαίῳ γραμμικ῵σ.

Ὁ δὲ Ἀρίςταρχοσ τὸ μὲν ἀπὸ τ῅σ γ῅σ ἀπόςτθμα τοῦ ἟λίου πρὸσ τὸ τ῅σ ςελήνθσ ἀπὸ τ῅σ γ῅σ ἀπόςτθμα μεῖηον μὲν ἠ ὀκτωκαιδεκαπλάςιον, ἔλαττον δὲ ἠ εἰκοςαπλάςιον, τὸν δὲ α὎τὸν λόγον ἔχειν καὶ τὴν τοῦ ἟λίου διάμετρον πρὸσ τὴν διάμετρον τ῅σ ςελήνθσ ἐπιλογίηεται, χρώμενοσ ὏ποθέςεςι ταῖσ περὶ τὴν διχότομον α὎τῶ λθφθείςαισ, τὴν δὲ τοῦ ἟λίου διάμετρον πρὸσ τὴν τ῅σ γ῅σ ἔχειν λόγον μείηονα μὲν ἠ ὃν τὰ ιθ πρὸσ τὰ τρία, τουτέςτι μείηονα ἠ ἑξαπλαςιεπίτριτον, ἐλάςςονα δὲ ἠ ὃν τὰ μγ πρὸσ τὰ θ, τουτέςτιν ἐλάςςονα ἠ ἑπταπλαςιέφεκτον, χρώμενοσ ὏ποθέςει τῆ λεγούςῃ τὸ τ῅σ ςκι᾵σ πλάτοσ εἶναι δύο ςελθν῵ν.

'Αφ' ὧν δ῅λον ὅτι ἐπὶ τ῵ν διαμέτρων ἟λίου καὶ ςελήνθσ τὸ ἀορίςτωσ ὏πὸ τοῦ Ἀριςτάρχου δειχθὲν ὥριςεν ὁ Πτολεμαῖοσ, τέςςαρςι πέμπτοισ ὏πὲρ τὸν ὀκτωκαιδεκαπλάςιον λόγον δείξασ ὏περέχουςαν τὴν τοῦ ἟λίου 

52

διάμετρον καὶ ἑνὶ πέμπτῳ μόνῳ τοῦ ἐννεακαιδεκαπλαςίου λειπομένθν τ῅σ διαμέτρου τ῅σ ςελήνθσ. Τοςαῦτά ςοι καὶ περὶ τ῅σ ςελθνιακ῅σ ὏ποθέςεωσ γεγράφθω ὡσ τύπῳ εἰπεῖν.

Περὶ τ῵ν πέντε πλανήτων

Ἕπεται δὲ τὸ καὶ τὰσ τ῵ν πέντε λοιπ῵ν πλανήτων ὏ποθέςεισ ἐκθέςθαι, ὧν οἱ μὲν ἄλλοι καθ' ἑαυτὴν ποιοῦνται τὴν παράδοςιν. ὁ δὲ θαυμάςιοσ Πτολεμαῖοσ οἴεται χρ῅ναι προαποδειχθ῅ναι τὸ καὶ τὴν ἀπλαν῅ ςφαῖραν κινεῖςθαι μοῖραν μίαν ἐν ἑκατὸν ἔτεςιν εἰσ τὰ ἑπόμενα, καὶ τὸ δὴ πάντων παραδοξότατον, κινεῖςθαι περὶ τοὺσ τοῦ ηῳδιακοῦ πόλουσ. διὰ μὲν οὖν τ῵ν τθρήςεων ςυλλογίηεται τὴν πρὸσ τὸν ἰςθμερινὸν ἀπόςταςιν τ῵ν ἀπλαν῵ν ἐλάττω καὶ μείηω γιγνομένθν, διὰ δὲ τ῵ν ἀποδείξεων ε὏ρίςκει τὴν κατὰ μ῅κοσ α὎τ῵ν κίνθςιν περὶ τοὺσ πόλουσ τοῦ ηῳδιακοῦ, καθάπερ εἴρθται, γινομένθν μοίρασ μι᾵σ ἐν ἔτεςιν ἑκατόν. τὴν δ' οὖν πρὸσ τὸν ἰςθμερινὸν α὎τ῵ν ἀπόςταςιν λογιηόμενοσ ἐκ τ῵ν τθρήςεων διάφορον οὖςαν τὴν πρὸσ τὸν ηῳδιακὸν ἀεὶ τὴν α὎τὴν ἀποφαίνει.

τ῅σ δὲ πρὸσ τὸν ἰςθμερινὸν α὎τ῵ν ἀποςτάςεωσ ἀνιςότθτεσ πολλαὶ καὶ καθ' ἑκάςτθν πρόςνευςιν διαφόρωσ τοῦ ἀπλανοῦσ ἀφιςταμένου γινόμεναι, ὧν δυςὶ μόνον ἐχρήςατο· μιᾶ μέν, ὅταν ὁ ἀςτὴρ βορειότεροσ τοῦ ἰςθμερινοῦ τυγχάνων ἀπὸ τ῅σ χειμεριν῅σ τροπ῅σ ἐπὶ τὰ ἑπόμενα τὴν μετάςταςιν ποιούμενοσ διὰ τοῦ Κριοῦ μέχρι τοῦ Καρκίνου τὰσ ἀπολαμβανομένασ μεταξὺ ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ ἰςθμερινοῦ περιφερείασ τὰσ ὏ςτέρασ τ῵ν προτέρων μείηονασ ποιῆ· ἑτέρᾳ δέ, ὅταν νοτιώτεροσ ὢν ὁ ἀςτὴρ [καὶ] ἀπὸ τ῅σ θεριν῅σ τροπ῅σ ἐπὶ τὰ ἑπόμενα διὰ τοῦ Ζυγοῦ μέχρι τοῦ Αἰγοκέρωτοσ διοδεύων τὰσ μεταξὺ πάλιν ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ ἰςθμερινοῦ περιφερείασ ὁμοίωσ τὰσ ὏ςτέρασ τ῵ν προτέρων μείηονασ ποιῆ, δθλονότι ἐκεῖ μὲν φανταςίαν ποιούμενοσ τοῦ εἰσ βορρ᾵ν πλέον ἀφίςταςθαι, ἐνταῦθα δὲ τοῦ πρὸσ νότον. 

53

Ἀκολουθεῖ δὲ ἐκ τ῵ν χρονικ῵ν ἐπιλογιςμ῵ν ἟ διὰ ἑκατὸν ἐτ῵ν μθκικὴ α὎τ῵ν τ῅σ μι᾵σ μοίρασ μετάβαςισ, ὅπερ παραςτ῅ςαι βουλόμενοσ ἐκτίθεται τρεῖσ ςυγκρίςεισ τθρήςεων ἀρχαίων, ἐξ ὧν ἀποδείκνυςιν ἀπὸ τ῅σ πρὸσ τὴν ςελήνθν ςυναφείασ α὎τ῵ν τὰσ ἑκάςτου τ῵ν ἀςτέρων μθκικάσ τε καὶ πλατικὰσ θέςεισ. Καὶ πρ῵τόν γε λαμβάνει ἐπὶ τ῅σ Πλειάδοσ τὴν Τιμοχάριδοσ πρὸσ τὴν Ἀγρίππα· καὶ ε὏ρίςκει ἀπὸ τ῵ν μεταξὺ ἐτ῵ν τοε τὸν α὎τὸν ἀςτέρα τοῦ μὲν διὰ μέςων ἀεὶ μοίρασ γ μ ἐπὶ ἑκατέρων τ῵ν τθρήςεων πλατικὴν πρὸσ βορρ᾵ν ἀπέχειν ἀπόςταςιν, κατὰ μ῅κοσ δὲ ἐπὶ μὲν Τιμοχάριδοσ ἀπέχειν α὎τὸν τ῅σ ἐαριν῅σ ἰςθμερίασ εἰσ τὰ ἑπόμενα μοίρασ κθ ἐπὶ δὲ Ἀγρίππα λγ δ, ὧν ἟ ὏περοχὴ γ δ, τοῦ μεταξὺ τ῵ν δύο τθρήςεων χρόνου ἀναλόγωσ περιέχοντοσ ἔτθ τὰ εἰρθμένα τοε.

Δεύτερον δὲ τὴν ἐπὶ τοῦ <Στάχυοσ> Τιμοχάριδοσ πρὸσ ἑαυτόν, ἐν ᾗ ςυνάγει τὴν μὲν πλατικὴν τὴν α὎τὴν ἀπόςταςιν ε὏ρ῅ςθαι πρὸσ νότον μοιρ῵ν δύο, τοῦ δὲ μήκουσ ἐν τοῖσ ιβ ἔτεςι τὴν διαφορὰν ἑνὶ ἑβδόμῳ μέρει τ῅σ μι᾵σ μοίρασ ἔγγιςτα γεγονέναι, ἃσ πάλιν πρὸσ τὴν Μενελάου τοῦ γεωμέτρου ςυγκρίνασ τήρθςιν εὗρε τὴν μὲν κατὰ πλάτοσ πάλιν τὴν α὎τὴν πρὸσ νότον μοιρ῵ν δύο, τὴν δὲ κατὰ μ῅κοσ, πρὸσ μὲν τὴν Τιμοχάριδοσ πρώτθν ἐτ῵ν οὖςαν τθα, διαφορὰν ἔχουςαν μοιρ῵ν γ νε, πρὸσ δὲ τὴν δευτέραν ἐτ῵ν οὖςαν τοθ, διαφορὰν πάλιν ἔχουςαν μοιρ῵ν γ με. ὡσ καὶ ἐνταῦθα κατὰ τὴν τ῵ν ἐτ῵ν ἀναλογίαν ε὏ρίςκεςθαι καὶ τὴν ποςότθτα τ῵ν κατὰ μ῅κοσ μοιρ῵ν.

Καὶ ἔτι τρίτθν τὴν ἐπὶ τοῦ Ἀντάρεωσ, ὅν φθςιν ἐπὶ τοῦ μετώπου τοῦ Σκορπίου, Τιμοχάριδοσ πρὸσ Μενέλαον, ἐν ᾗ ὁμοίωσ ςυνάγει τὸν ἀςτέρα τοῦτον τὴν μὲν ἀπὸ τοῦ ηῳδιακοῦ ἀπόςταςιν πλάτουσ ἀπέχειν μοῖραν μίαν καὶ τρίτον ἔγγιςτα, τὴν δὲ μθκικὴν θέςιν ἐπὶ μὲν Τιμοχάριδοσ ἀπέχειν τ῅σ μετοπωριν῅σ ἰςθμερίασ μοίρασ ιβ, ἐπὶ δὲ Μενελάου λε νε, ὧν ἟ ὏περοχὴ γ νε, τοῦ μεταξὺ τ῵ν τθρήςεων χρόνου ἀναλόγωσ πάλιν ἔγγιςτα [τοῖσ ἑκατὸν ἔτεςι] ςυνάγοντοσ ἔτθ τθα. Ταύτθσ γοῦν τ῅σ περὶ τὸ κινεῖςθαι καὶ τοὺσ ἀπλανεῖσ εἰσ τὰ ἑπόμενα κατὰ ἑκατὸν ἔτθ μοῖραν μίαν 

54

δόξθσ οἴεται δεῖςθαι πρὸσ τὸ ςώηειν τὰ φαινόμενα περὶ τοὺσ πέντε πλάνθτασ. δθλώςουςι δὲ αὗταί ςοι πάντωσ αἱ ὏ποθέςεισ ἐκτεθεῖςαι τὴν χρείαν τ῅σ τοιαύτθσ κινήςεωσ.

Τὴν μὲν οὖν τάξιν τ῵ν πέντε πλανωμένων εἰσ τὸ πιθανὸν μ᾵λλον ἠ ἀναγκαῖον ἀποβλέπων ἀξιοῖ καὶ α὎τὸσ οὕτωσ ἔχειν, ὡσ τοὺσ μὲν π᾵ςαν ἀφιςταμένουσ <τοῦ> ἟λίου διάςταςιν ὏πὲρ τὸν ἣλιον τάττειν, τοὺσ δὲ καταλαμβάνοντάσ τε α὎τὸν καὶ ὏π' α὎τοῦ καταλαμβανομένουσ τὴν ὏π' α὎τὸν εἰλθχέναι θέςιν, ο὎κ ἔχων ἐχέγγυον ο὎δὲν εἰσ τὴν τούτου ἀπόδειξιν. καὶ γὰρ εἴ τισ ἐπιχειροίθ δεικνύναι τὸν ἗ρμ῅ν καὶ τὴν Ἀφροδίτθν μὴ εἶναι μετὰ τὸν ἣλιον ἐκ τοῦ μθδέποτε ἐπιπροςθεῖν τῶ ἟λίῳ, καθάπερ τὴν ςελήνθν, ἄδθλον, ὥςπερ καὶ α὎τὸσ ὁ Πτολεμαῖόσ φθςι, μὴ ο὎χὶ διὰ τὴν ὏πὲρ α὎τὸν θέςιν ἀνεπιπρόςθθτόσ ἐςτιν ὏πὸ τούτων ὁ ἣλιοσ ςυνοδευόντων, ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐν ἑνὶ ἐπιπέδῳ τούτουσ τε καὶ α὎τόν, ἟νίκα ἂν τὰσ πρὸσ α὎τὸν ποι῵νται ςυνόδουσ, ὡσ δὴ καὶ ἐκ τ῵ν περὶ α὎τοὺσ ὏ποθέςεων ἀναφαινόμενον ε὏ρίςκομεν. ἐν γοῦν τῶ τριςκαιδεκάτῳ βιβλίῳ τ῅σ Συντάξεωσ, ἔνθα μάλιςτα περὶ τοῦ πλάτουσ α὎τ῵ν τοῦ πρὸσ τὸν διὰ μέςων τὰσ ἀποδείξεισ διαπραγματεύεται, δείκνυςι τοὺσ ἀςτέρασ τούτουσ μεθ' ἟λίου πορευομένουσ ἠ ἐν τοῖσ ἀπογείοισ ἠ ἐν τοῖσ περιγείοισ ε὏ρίςκεςθαι ἐπὶ τ῵ν ἰδίων ἐπικύκλων, καθ' ὧν γενόμενοι τόπων ἐκτόσ εἰςι τοῦ διὰ μέςων. ἐξ ἀνάγκθσ γὰρ ἠ ἐν τοῖσ ςυνδέςμοισ εἰςὶ τοῦ τε ἟λιακοῦ κύκλου καὶ τοῦ ἐκκέντρου, περὶ ὃν οἱ ἐπίκυκλοι φέρονται τ῵ν ἀςτέρων τούτων ἐν τοῖσ ἀπογείοισ ὄντων ἠ ἐν τοῖσ περιγείοισ–καὶ ἐγκέκλιται

τὰ ἀπόγεια καὶ περίγεια πρὸσ τὸν ηῳδιακὸν [τὰ] τ῵ν ἐπικύκλων λελοξωμένων πρὸσ α὎τόν· καὶ διὰ τοῦτο ο὎κ εἰςὶν ἐν ἐπιπέδῳ ἑνὶ α὎τοί τε καὶ ὁ ἣλιοσ, καὶ διὰ τοῦτο ο὎κ ἐπιπροςθήςουςιν–ἠ ἐν τοῖσ ἀπογείοισ ἠ περιγείοισ οἱ ἐπίκυκλοι α὎τ῵ν ε὏ρίςκονται ποιουμένων τὰσ πρὸσ ἣλιον ςυνόδουσ, καὶ τὴν τοῦ ἐκκέντρου λαμβάνουςι θέςιν, ὃσ τὴν πλατικὴν πρὸσ τὸν διὰ μέςων ἔγκλιςιν ἀναδέδεκται. καθ' ἑκατέραν ἄρα τ῵ν ςυνόδων ἐν ἐγκεκλιμένοισ ὄντεσ ἐπιπέδοισ πρὸσ τὸν ἟λιακὸν κύκλον διαφεύγουςι τὴν ἐπιπρόςθθςιν τ῵ν ἟λιακ῵ν φωτιςμ῵ν. τοῦτο μὲν οὖν 

55

εἰ καὶ νῦν ἀςαφ῵σ εἴπομεν, ὀλίγον ὕςτερον αἱ ὏ποθέςεισ ςοι ποιήςουςι ῥθθεῖςαι φανερώτερον.

἖πειδὴ δὲ ἐν τοῖσ περὶ ἟λίου καὶ ςελήνθσ λόγοισ εὕρομεν τὰ ἀποςτήματα α὎τ῵ν διὰ τοῦ καλουμένου παραλλακτικοῦ ὀργάνου καὶ τοὺσ λόγουσ τ῵ν πρὸσ τὴν γ῅ν ἀποςτθμάτων, δεῖ μὴ ἀγνοεῖν ὡσ ο὎δὲ διὰ τούτου δυνατὸν τὰσ ἗ρμοῦ καὶ Ἀφροδίτθσ ἀποςτάςεισ θθρ᾵ςαι. ἟ γὰρ ἀρχὴ τ῅σ τθρήςεωσ ἐγένετο τ῵ν φώτων ἐπὶ τοῦ μεςθμβρινοῦ ὄντων. ἗ρμ῅ν δὲ καὶ Ἀφροδίτθν λαβεῖν ἐν τῶ ἐπιπέδῳ τοῦ μεςθμβρινοῦ καὶ διοπτεῦςαι τ῵ν ἀδυνάτων ἐςτίν, ἐξ ἀνάγκθσ τοῦ ἟λίου καταλάμποντοσ τὸ ὏πὲρ γ῅ν ἟μιςφαίριον ἐν ταῖσ τούτων διὰ τοῦ μεςθμβρινοῦ παρόδοισ. ὥςτε τὸν α὎τὸν τρόπον, ὃν ἐπὶ ςελήνθσ, δι' ὀργάνου λαβεῖν ἐπὶ τούτων τὰσ τ῵ν ἀποςτθμάτων διαφορὰσ ο὎κ ἔςτι.

Π῵σ μὲν οὖν πιθαν῵σ ἄν τισ εὕροι τ῅σ τάξεωσ τ῵ν ἀςτέρων τούτων ἀπόδειξιν ἐκ τ῵ν ὏ποθέςεων α὎τ῵ν, μετὰ ταῦτα φράςομεν, εἰ θεῶ φίλον. νῦν δὲ προςεπιςθμθνάμενοι περὶ τ῵ν τρόπων, καθ' οὓσ ἄν τισ ὏πώπτευςεν εἶναι δυνατὸν πιέςαι τὰ ἀποςτήματα τούτων τ῵ν ἰςοδρόμων ἟λίῳ λεγομένων ὡσ ἀδυνάτων ὏παρχόντων, ἐπ' α὎τὰσ ἴωμεν τὰσ ὏ποθέςεισ, αἷσ χρώμενοι προθυμοῦνται τὰσ τ῵ν φαινομένων αἰτίασ λέγοντεσ ςύμφωνα [καὶ] ταῦτα δεικνύναι ταῖσ περὶ τ῵ν θείων ςωμάτων ἀδιαςτρόφοισ προλήψεςιν ὡσ ὁμαλ῵σ πάντων κινουμένων, τ῅σ δὲ ἀνωμαλίασ, ὡσ πολλάκισ εἴπομεν, κατὰ τὴν ςυμπλοκὴν τ῵ν διαφόρων κινήςεων φαινομένθσ οὔςθσ καὶ ο὎κ ἀλθθοῦσ. καὶ πρό γε τ῵ν ἄλλων κινήςεων τὴν περὶ τὸν ἀςτέρα τοῦ ἗ρμοῦ θεωρήςομεν, ἐπεὶ καὶ διαφέρουςά πῃ τ῵ν λοιπ῵ν ἐςτι.

Προειλήφθω δὲ ὅτι καὶ ἐπὶ τούτων, ὥςπερ καὶ ἐπὶ τ῅σ ςελήνθσ, μήκουσ μὲν καλεῖται κίνθςισ ἟ τοῦ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου κατὰ τὸν ἔκκεντρον περίοδοσ, ἀνωμαλίασ δὲ κίνθςισ ἟ τοῦ ἀςτέροσ α὎τοῦ περὶ τὸν ἐπίκυκλον φορά. διὸ καὶ μήκουσ μὲν ἀποκατάςταςισ λέγεται, ὅταν ὁ ἐπίκυκλοσ ἀπὸ τ῵ν α὎τ῵ν ἐπὶ τὰ α὎τὰ τοῦ ἐκκέντρου παραγένθται, οἷον εἰσ τὸ 

56

ἀπόγειον ἠ τὸ περίγειον· ἀνωμαλίασ δὲ ἀποκατάςταςισ, ὅταν ὁ ἀςτὴρ ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου φερόμενοσ ἀπὸ τοῦ α὎τοῦ εἰσ τὸ α὎τὸ ποιήςθται τὴν περιδρομήν. καὶ εἰσ ταῦτα ἄρα βλέποντεσ ηθτοῦςιν, ἐν πόςοισ μὲν ἔτεςιν ἕκαςτοσ α὎τ῵ν πόςασ ἀνωμαλίασ ἀποκαταςτάςεισ ποιεῖται, ἐν πόςοισ δὲ μήκουσ. καὶ λαβόντεσ ἀπὸ τούτων ε὏ρίςκουςι τὰ ὁμαλὰ κινήματα, τά τε τοῦ μήκουσ, ἅ ἐςτι τ῵ν ἐπικύκλων περὶ τοὺσ ἑκάςτων ἐκκέντρουσ, καὶ τὰ τ῅σ ἀνωμαλίασ, ἅ ἐςτι τ῵ν ἀςτέρων α὎τ῵ν περὶ τοὺσ ἰδίουσ ἐπικύκλουσ, τά τε ἟μερήςια καὶ τὰ μθνιαῖα καὶ τὰ ὡριαῖα, καθάπερ ἐπί τε ἟λίου καὶ ςελήνθσ.

Ταῦτά τε οὖν προειλήφθω καὶ ἐκεῖνα πρὸσ τούτοισ, ὅτι τ῅σ ἀνωμαλίασ διττ῅σ φαινομένθσ περὶ τοὺσ πλάνθτασ, μι᾵σ μὲν τ῅σ κατὰ τὴν πρὸσ τὸν ηῳδιακὸν καὶ τὰ μέρθ τὰ τοῦ ηῳδιακοῦ κίνθςιν–φαίνονται γὰρ τὰ μὲν θ᾵ττον, τὰ δὲ βραδύτερον διεξιόντεσ τοῦ ηῳδιακοῦ, ὡσ ἐπὶ τοῦ ἟λίου πρότερον ἐδείκνυμεν–μι᾵σ δὲ τ῅σ κατὰ τὴν πρὸσ τὸν ἣλιον ςχέςιν–ο὎δὲ γὰρ ἐν ἴςοισ χρόνοισ ποιοῦνται τὰσ πρὸσ α὎τὸν ἀποςτάςεισ–διττ῅σ οὖν τ῅σ ἀνωμαλίασ φαινομένθσ καὶ τ῅σ ςυναμφοτέρασ καὶ ἐπὶ ςελήνθσ ἟μῖν τεθεωρθμένθσ, διττ῵ν δὲ καὶ τ῵ν ὏ποθέςεων ο὎ς῵ν, μι᾵σ μὲν τ῅σ κατὰ τὸν ἔκκεντρον, ἡν καὶ ἁπλουςτέραν ἐλέγομεν, μι᾵σ δὲ τ῅σ κατ' ἐπίκυκλον ὡσ ἐπὶ ὁμοκέντρου φερόμενον, πρὸσ μὲν τὴν ἀνωμαλίαν τὴν κατὰ τὰ μέρθ τοῦ ηῳδιακοῦ τὴν κατ' ἔκκεντρον ὏πόθεςιν ὡσ ἀναγκαίαν δὴ παραλαμβάνουςι–κατὰ γὰρ τὰ ἀπόγεια καὶ τὰ περίγεια τοῦ ἐκκέντρου φαίνονται ἀνωμάλωσ κινούμενοι πρὸσ τὰ μέρθ τοῦ ηῳδιακοῦ κύκλου τοῖσ ἐν τῶ κέντρῳ τούτου τεταγμένοισ ἟μῖν–πρὸσ δὲ τὴν ἑτέραν τὴν κατὰ τὰσ πρὸσ ἣλιον ἀποςτάςεισ τὴν λοιπήν, τὴν κατ' ἐπίκυκλον.

οὕτω γὰρ καὶ ἐπὶ ςελήνθσ εἰσ τὴν κατ' ἐπίκυκλον κίνθςιν ἀνεφέρομεν τὰσ διαφόρουσ α὎τ῅σ τ῵ν πρὸσ ἣλιον ςχθματιςμ῵ν ἀποκαταςτάςεισ. δεῖ τοίνυν καὶ ἐπὶ τούτων εἰσ τὴν διπλ῅ν ἀνωμαλίαν τὰσ δύο ςυμπλέκειν ὏ποθέςεισ καὶ λαμβάνειν ἕκαςτον μὲν τ῵ν πέντε ἀςτέρων κινούμενον ἐπὶ τοῦ ἰδίου ἐπικύκλου, τὸν δὲ ἐπίκυκλον ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου [τὸν ἐπίκυκλον ἟μ῵ν φερόμενον νοούντων]. 

57

ἐπὶ δὲ τ῵ν πέντε ἀςτέρων διττοὺσ ἀνάγκθ ποιεῖν ἐκκέντρουσ, τὸν μὲν ἀκίνθτον, τὸν δὲ κινούμενον, ἴςουσ ἀλλήλοισ ὏πάρχοντασ, τὸν μὲν ἀεὶ κινούμενον, ἐφ' οὗ οἱ ἐπίκυκλοι τὰ κέντρα ἕξουςιν ἀεί, τὸν δὲ ἕτερον ἀκίνθτον, οὗ περὶ τὸ κέντρον ἟ εἰσ τὰ ἑπόμενα τ῵ν ἐπικύκλων ὁμαλὴ κίνθςισ περιάγεςθαι ῥθθήςεται, ἵνα δὴ μὴ ἔχωςι τὴν ἑαυτ῵ν κίνθςιν οἱ ἐπίκυκλοι κατ' ἐκείνων τ῵ν ἐκκέντρων τ῵ν μενόντων. τὰσ δὲ αἰτίασ τούτων προιὼν ὁ λόγοσ διαςαφ῅ςαι πειράςεται.

Τούτων δ' οὖν προειλθμμένων λέγομεν, τίσ ἟ τοῦ ἗ρμοῦ τ῵ν κινήςεων ὏πόθεςισ. νοείςθω τοίνυν λοξὸν ἐπίπεδον, ὡσ ἐπὶ ςελήνθσ, πρὸσ τὸν διὰ μέςων τ῵ν ηῳδίων τοςαύτθν ἔχον τὴν τ῅σ λοξώςεωσ διάςταςιν ἐπὶ τοῦ διὰ τ῵ν πόλων, ὅςον ὁ ἗ρμ῅σ ἐπί τε τὰ βόρεια καὶ νότια τοῦ διὰ μέςων παρέξειςι. καὶ τοῦτο τὸ λοξὸν ἐπίπεδον ἔςτω, ἐν ᾧ οἱ ἔκκεντροι γραφόμενοι νοοῦνται. κινείςθω δὲ τοῦτο περὶ τὸ τοῦ διὰ μέςων κέντρον εἰσ τὰ ἑπόμενα τ῵ν ηῳδίων μεταφέρον τὰ ἀπόγεια καὶ τὰ περίγεια τ῵ν ἐκκέντρων ἀκολούθωσ τοῖσ περὶ τ῅σ ἀπλανοῦσ τετθρθμένοισ κατὰ ἑκατὸν ἔτθ μοῖραν μίαν. ἐν τούτῳ τοίνυν τῶ λοξῶ ἐπιπέδῳ κινουμένῳ κατὰ ἑκατὸν ἔτθ ἐπὶ τὰ ἑπόμενα τοςοῦτον ὏ποκείςθω ἔκκεντροσ ὁ ΑΒ κύκλοσ περὶ κέντρον τὸ Δ ςθμεῖον.

καὶ ἔςτω τοῦ διὰ μέςων κέντρον τὸ Ε, καθ' ὃ τὸ ὄμμα ἟μ῵ν, καὶ ἟ δι' ἀμφοτέρων τ῵ν Δ Ε κέντρων ἐπὶ τὸ ἀπόγειον καὶ περίγειον ἐπιηευγνυμένθ ἟ ΑΒ. καὶ κείςθω τῆ ΔΕ ἴςθ ἀνωτέρω τοῦ Δ ὡσ πρὸσ τὸ ἀπόγειον ἟ ΔΖ, ἴςθ δὲ πάλιν ὁποτέρᾳ τ῵ν ΔΕ ΔΖ ἟ ΖΗ. καὶ περὶ τὸ Η ὡσ κέντρον, ἴςθν ἔχων τὴν ἐκ τοῦ κέντρου τῆ ΔΑ, ἕτεροσ ἔκκεντροσ ὁ ΘΚ νοεί ςθσ, ἴςοσ ὢν δθλαδὴ τῶ ΑΒ, καὶ ἐπίκυκλοσ ὁ ΛΜ, τὸ κέντρον ἔχων ἀεὶ ἐπὶ τοῦ ΘΚ ἐκκέντρου περιαγόμενοσ ὏πὸ τ῅σ <Δ>ΜΛ ε὎θείασ ὁμαλ῵σ εἰσ τὰ ἑπόμενα τοςοῦτον, ὅςον ε὏ρίςκεται τὸ ὁμαλὸν τοῦ ἐπικύκλου κίνθμα καθ' ἑκάςτθν, τὴν α὎τὴν θέςιν ἀεὶ τθρούςθσ τ῅σ ΛΜ διαμέτρου τοῦ ἐπικύκλου καὶ τὴν νεῦςιν ποιουμένθσ πρὸσ τὸ Δ ςθμεῖον περιαγομένθσ καὶ τ῅σ ΔΛ ε὎θείασ διὰ τοῦτο κατὰ τ῵ν α὎τ῵ν ἀεὶ ςθμείων πιπτούςθσ τοῦ ἐπικύκλου–λέγω δὴ τ῵ν ΛΜ–καὶ ο὎χὶ κατ' ἄλλων καὶ ἄλλων, καθάπερ ἐπὶ ςελήνθσ διὰ τὴν τοῦ ἐπικύκλου πρόςνευςιν. 

58

τὸ δὲ κέντρον α὎τοῦ ἀεὶ ἔςτω κατὰ τ῅σ περιφερείασ τοῦ ΘΚ ἐκκέντρου. περιαγέςθω δὲ οὗτοσ ὁ ΘΚ ἔκκεντροσ, ἐφ' οὗ τὸ τοῦ ἐπικύκλου φέρεται κέντρον, ἐπὶ τἀναντία α὎τῶ τῶ ἐπικύκλῳ, τουτέςτιν εἰσ τὰ προθγούμενα, ἰςοταχ῵σ α὎τῶ κινούμενοσ, οἷον εἰ ἐκεῖνοσ ἐν μιᾶ ὥρᾳ φέρεται δύο λεπτὰ εἰσ τὰ ἑπόμενα, τοῦτον εἰσ τὰ προθγούμενα τὰ α὎τὰ κινεῖςθαι δύο λεπτά, ὡσ γίνεςθαι τὴν ἀπόςταςιν α὎τ῵ν ἀεὶ διπλαςίαν, οὗ ἑκάτεροσ κινεῖται, καὶ ἐν τῶ ἐνιαυτῶ μι᾵σ ἀποκαταςτάςεωσ ἑκατέρου γιγνομένθσ πρὸσ τὰ τοῦ ηῳδιακοῦ ςθμεῖα, δὶσ α὎τοὺσ ἀποκαθίςταςθαι πρὸσ ἀλλήλουσ διὰ τὸ διπλάςιον ἀλλήλων ἀφίςταςθαι τ῅σ ἰδίασ ἑκατέρου πρὸσ τὰ ςθμεῖα τοῦ ηῳδιακοῦ διαςτάςεωσ. ὁ δὲ ἀςτὴρ ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου κινείςθω λοιπὸν καὶ α὎τὸσ κατὰ τὰ α὎τὰ τῶ ἐπικύκλῳ εἰσ τὰ ἑπόμενα.

μενέτω δὲ ὁ λοιπὸσ ἐκκέντροσ ὁ ΑΒ ἀεὶ ἐν τοῖσ α὎τοῖσ ἔχων ςθμείοισ τοῦ ηῳδιακοῦ τά τε ἀπόγεια καὶ τὰ περίγεια, καθάπερ ὁ τοῦ ἟λίου ἔκκεντροσ ἐν Διδύμων μοίραισ ε καὶ λεπτοῖσ λ ἀεὶ τὸ ἀπόγειον ἔχειν ἐλέγετο καὶ ἐν ταῖσ α὎ταῖσ Τοξότου τὸ περίγειον. ὁ δὲ αὖ κινούμενοσ ἔκκεντροσ ὁ ΘΚ περὶ τὸ Ζ κέντρον κινείςθω, καὶ μὴ περὶ τὸ ἑαυτοῦ τὸ Η, ὥςτε τ῅σ ΖΗΘ ε὎θείασ περιαγούςθσ α὎τὸν περὶ τὸ Ζ, τὸ Η κέντρον κυκλίςκον περιγράφειν ἀφοριηόμενον ὏πὸ τοῦ Δ ςθμείου, κέντρου ὄντοσ τοῦ μένοντοσ ἐκκέντρου τοῦ ΑΒ.

Σαφθνείασ μὲν οὖν ἕνεκα τὴν ὏πόθεςιν ἐξεθέμεθα. μεμνήμεθα δέ, ὅτι ἐπὶ ἟λίου καὶ ςελήνθσ τοὺσ μὲν ἐπικύκλουσ εἰσ τὰ ἑπόμενα [τοῦ διὰ μέςων] ἐλέγομεν κινεῖςθαι, α὎τοὺσ δὲ ἐπὶ τ῵ν περιφερει῵ν τ῵ν ἰδίων ἐπικύκλων ἔμπαλιν εἰσ τὰ προθγούμενα, καὶ ὅτι ςυνέβαινεν ἐπ' ἐκείνων διὰ ταύτθν τὴν λ῅ψιν ςυμφώνωσ τοῖσ φαινομένοισ περὶ μὲν τὰ ἀπόγεια τὰσ κινήςεισ α὎τ῵ν ἐλαχίςτασ ε὏ρίςκεςθαι, περὶ δὲ τὰ περίγεια μεγίςτασ. οὕτω γὰρ ὁ ἣλιοσ ἐν μὲν Διδύμοισ ἐν πολλῶ χρόνῳ δίειςι βραδύτερον τὸ ἴςον, ἐν δὲ Τοξότῃ ἐν ὀλίγῳ τὸ α὎τὸ διάςτθμα θ᾵ττον. 

59

καὶ ἟ ςελήνθ δὲ ὁμοίωσ φαίνεται πλεῖςτα μὲν ἐν τοῖσ περιγείοισ, ἐλάχιςτα δὲ ἐν τοῖσ ἀπογείοισ κινουμένθ κατὰ τὰσ πρὸσ τὰ μέρθ τοῦ ηῳδιακοῦ μεταβάςεισ. τοῦτο τοίνυν ἐνταῦθα ὏ποτεθέν, λέγω δὴ τὸ τὸν ἀςτέρα τῶ ἐπικύκλῳ κατὰ τἀναντία φέρεςθαι, ο὎κέτι ςυμφωνήςει τοῖσ φαινομένοισ. καὶ διὰ ταῦτα ἀναγκαῖον ἐπὶ τὰ ἑπόμενα κινεῖν ὁμοίωσ ἄμφω, λέγω δὴ καὶ τὸν ἀςτέρα ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου καὶ τὸν ἐπίκυκλον ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου. φαίνεται γὰρ ὁ ἗ρμ῅σ καὶ οἱ λοιποὶ τέςςαρεσ ὡςαύτωσ ἀςτέρεσ κατὰ μὲν τὰσ ἐκ τ῵ν ἀπογείων κινήςεισ πλείονα κινούμενοι, κατὰ δὲ τὰσ ἐκ τ῵ν περιγείων ἐλάττονα τ῵ν ὁμαλ῵ν. ὁ μὲν οὖν ἀςτὴρ καὶ ὁ ἐπίκυκλοσ διὰ τοῦτο ὏πόκεινται ὁμοίωσ ἐπὶ τὰ ἑπόμενα φερόμενοι. τούτου γὰρ ὏ποτεθέντοσ ςώηεται τὰ ἐκ τ῵ν φαινομένων.

἖πειδὴ δὲ οἱ ἐπίκυκλοι φερόμενοι ἴςασ τὰσ ἑκατέρωθεν γωνίασ τοῦ ἀπογείου <καὶ τοῦ περιγείου> ποιοῦςιν, ο὎κ ἤν δυνατὸν α὎τοὺσ ὏ποθέςθαι ἐπὶ κινουμένων [μόνον τ῵ν] ἐκκέντρων ποιεῖςθαι τὴν φοράν. ο὎ γὰρ ἔτι ςυνέβαινε τὸ λεχθέν. μενόντων γὰρ τ῵ν ἐκκέντρων τὰσ παρ' ἑκάτερα τ῵ν ἀπογείων ἠ περιγείων ἐν τῆ ἴςῃ ἀποςτάςει καὶ τοῖσ ἴςοισ χρόνοισ ἴςασ ἀποτελεῖςθαι γωνίασ, ἀλλ' ο὎χὶ κινουμένων, ἀναγκαῖον, ὡσ καὶ τοῦτο διὰ γραμμικ῵ν ἐφόδων δείκνυται τοῖσ περὶ τούτων πραγματευομένοισ. ἐπειδὴ δὲ ο὎ μόνον τὰ ἀπόγεια πεφώραται διὰ τ῵ν τθρήςεων καὶ τὰ περίγεια καθ' ἕνα καὶ τὸν α὎τὸν ὄντα τοῦ διὰ μέςων τόπον, ἀλλὰ καὶ κατ' ἄλλουσ ἐφ' ἑκάτερα διαφόρουσ, ἔδει μὴ μόνον ἕνα τὸν ἔκκεντρον ὏ποθέςθαι καὶ περὶ τοῦτον ἀκίνθτον ὄντα κινεῖν τὸν ἐπίκυκλον, ἀλλὰ καὶ ἕτερον κινούμενον, περὶ ὃν τὸ κέντρον τοῦ ἐπικύκλου φερόμενον ο὎ μόνον δείξει κατὰ τὸ ἀπόγειον ἐκείνου τοῦ μένοντοσ τοὺσ ἀςτέρασ καὶ τὸ περίγειον, ἀλλὰ καὶ κατ' ἄλλουσ τόπουσ ἀνωμαλίαν μεγίςτθν ποιουμένουσ. δ῅λον δὲ τοῦτο ἐπὶ τοῦ ἗ρμοῦ τὸν τρόπον τοῦτον.

Ἡ μὲν διὰ τ῵ν δύο κέντρων, ἑνὸσ μὲν τοῦ τοῦ ηῳδιακοῦ, θατέρου δὲ τοῦ ἐν τῶ μένοντι ἐκκέντρῳ, διάμετροσ ἐκπίπτει κατὰ τὸν Κριὸν καὶ κατὰ τὸν Ζυγόν, ὡσ εἶναι <ἐν> Κριῶ μὲν τὸ ἀπόγειον κατὰ τοῦτον τὸν ἔκκεντρον, <ἐν> Ζυγῶ δὲ τὸ περίγειον. ἐκ δὲ ἄλλων ἀκριβεςτέρων τθρήςεων 

60

πεπίεςται τὸ μείηουσ α὎τὸν ποιεῖςθαι διαςτάςεισ κατά τε Διδύμουσ καὶ ὘δροχόον καὶ γίνεςθαι ἀπογειότερον ἐν τούτοισ τοῦ κατὰ τὸν Κριὸν ἀπογείου [καὶ περιγειότερον], ποτὲ μὲν ἐν Διδύμοισ, ποτὲ δὲ ἐν ὘δροχόῳ. ἐὰν γὰρ κ὾κεῖνοσ μένῃ, τρίτου δεήςει πάντωσ ἐκκέντρου. ἑνὸσ γὰρ ὄντοσ, ἓν ἔςται ἀπόγειον καὶ περίγειον. κινθθήςεται ἄρα ὁ ἔκκεντροσ οὗτοσ, ἵνα ὁ ἐπίκυκλοσ κατ' ἄλλο καὶ ἄλλο φαίνθται καὶ ὁ ἀςτὴρ ἐπ' α὎τοῦ κινούμενοσ εἰσ τὰ ἐφ' ἑκάτερα τοῦ Κριοῦ ἀπόγεια <γένθται>. ἐπειδὴ δὲ αὖ πάλιν δύο τ῵ν ἐκκέντρων ὄντων ἔδει τὸν ἐπίκυκλον πρὸσ ἀμφοτέρουσ κινεῖςθαι καὶ κατ' ἀμφοτέρων, ἵνα καὶ ἐν τοῖσ τοῦ μένοντοσ ἀπογείοισ γίνθται καὶ ὏πὸ τοῦ κινουμένου κατ' ἄλλουσ τόπουσ ἀπόγειοσ φαίνθται γινόμενοσ, διὰ τοῦτο περὶ μὲν τὸ κέντρον τοῦ ἀκινήτου φερόμενοσ ὏πόκειται, τὸ δὲ κέντρον ἀεὶ ἔχων ἐπὶ τοῦ κινουμένου ἐκκέντρου καὶ ὏πὸ τ῅σ ε὎θείασ τ῅σ ἀπὸ τοῦ κέντρου τοῦ μένοντοσ ἐπὶ τὸ κέντρον α὎τοῦ ἐπιηευχθείςθσ περιαγόμενοσ καὶ νεύων ἀεὶ πρὸσ τοῦτο τὸ κέντρον, ὡσ ἔχεισ ἐπὶ τ῅σ προεκκειμένθσ καταγραφ῅σ.

἖πειδὴ δὲ ἐκ τ῅σ τθρήςεωσ ὏πέκειτο τὸν ἗ρμ῅ν ἀφίςταςθαι μὲν τοῦ ἟λίου, μὴ π᾵ςαν δὲ διάςταςιν, ὥςπερ τοὺσ ὏πὲρ ἣλιον, μείηων ὢν εἰκότωσ τοῦ ἟λιακοῦ ἐπικύκλου ὁ ἐπίκυκλοσ ὏πόκειται τοῦ ἗ρμοῦ, ἵνα ἰςοδρόμων ὄντων α὎τ῵ν περὶ τὰ ςθμεῖα τ῵ν ἐπικύκλων τὰ ἐπὶ τ῅σ περιφερείασ τοῦ ἐκκέντρου γινόμενα ὁ ἀςτὴρ φαίνθται προανατέλλων τοῦ ἟λίου ἠ ἐπικαταδύνων α὎τῶ, περὶ ἐπίκυκλον μείηονα κινούμενοσ.

Ἔςτωςαν γὰρ οἱ δύο ἔκκεντροι μένοντεσ, ὅ τε τοῦ ἟λίου ὁ ΑΒ, καὶ ὁ τοῦ ἗ρμοῦ ὁ ΓΔ, καὶ τὸ Ζ κέντρον τοῦ διὰ μέςων, καὶ μία τισ ε὎θεῖα ἟ δι' ἀμφοτέρων τ῵ν κέντρων τ῵ν ἐπικύκλων ἟ ΖΘ. ὅταν τοίνυν μείηονοσ ὄντοσ τοῦ ΚΛ ἐπικύκλου ἢπερ τοῦ ΜΝ περὶ τὰσ ἐφαπτομένασ γένθται ὁ ἀςτήρ, τότε τὴν μεγίςτθν ἀπόςταςιν ἀφιςτάμενοσ ὁρ᾵ται ἐφ' ἑκάτερα τοῦ ἟λίου, οἷον περὶ τὸ Κ καὶ τὸ Λ ςθμεῖον.

἖πειδὴ δὲ τὴν διὰ τοῦ ἀπογείου διάμετρον ἐκ μὲν τιν῵ν τθρήςεων ε὏ρίςκουςι περὶ τὴν δεκάτθν τοῦ Κριοῦ μοῖραν καὶ τὴν δεκάτθν τοῦ 

61

Ζυγοῦ πίπτουςαν, ἐκ δὲ παλαιοτέρων ἄλλων περὶ τὴν ἕκτθν, ςυλλογιηόμενοι τὸν μεταξὺ χρόνον ἐπιςυνάγουςιν, ὅτι ἄρα κεκίνθται τὸ ἀπόγειον καὶ τὸ περίγειον ἐν ἑκατὸν ἔτεςι μοῖραν μίαν. καὶ διὰ τοῦτο ὅλον τὸ ἐπίπεδον εἰσ τὰ ἑπόμενα κινοῦςιν ὁμοίωσ ὥςπερ τὴν ἀπλαν῅ ςφαῖραν. αἱ μὲν οὖν αἰτίαι, δι' ἃσ τὰσ ὏ποθέςεισ ταύτασ ὏πέθεντο, τοιαῦται εὕρθνται.

Μετὰ δὲ τὴν περὶ τοῦ ἗ρμοῦ διδαςκαλίαν ἐπὶ τοὺσ ἄλλουσ ἀςτέρασ μετελθόντεσ κοινὴν ἐπὶ πάντων ε὏ρςκουςι τὴν τοῦ κέντρου τοῦ ἐκκέντρου λ῅ψιν διάφορον οὖςαν παρὰ τὴν ἐπὶ τοῦ ἗ρμοῦ. τ῵ν γὰρ ἄλλων τ῵ν α὎τ῵ν ὏ποκειμένων, οἷον τοῦ λοξοῦ ἐπιπέδου τοῦ κινοῦντοσ τὰ ἀπόγεια καὶ τὰ περίγεια κατὰ ἑκατὸν ἔτθ μοῖραν μίαν καὶ τοῦ τὸν μὲν ἕτερον εἶναι τ῵ν ἐκκέντρων ἀκίνθτον, τὸν δὲ ἕτερον κινούμενον, καὶ τοῦ τὸν ἐπίκυκλον κινεῖςθαι κατὰ τὴν νεύουςαν ε὎θεῖαν ἐπὶ τὸ κέντρον τοῦ μένοντοσ ἐκκέντρου πρὸσ τὸ κέντρον α὎τοῦ τούτου καὶ διὰ τοῦ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου φερομένθν, τούτων οὖν καὶ τ῵ν ἄλλων ὄντων κοιν῵ν, παρὰ τὴν λ῅ψιν <τοῦ κέντρου> τοῦ ἑτέρου ἐκκέντρου θεωρεῖται τὸ διάφορον τ῵ν ὏ποθέςεων. ο὎ γὰρ ὡσ πρότερον ἀνωτέρω τοῦ Δ λαμβάνουςι τὸ ἐκείνου κέντρον ἐπὶ τούτων τ῵ν τεςςάρων, ἀλλὰ τέμνοντεσ δίχα τὴν ΔΕ κατὰ τὸ Ζ, περὶ τὸ Ζ γράφουςι τὸν ΚΘ κινούμενον ἔκκεντρον.

καὶ τὸν ἐπίκυκλον ἐπὶ τούτου τίθενται τὸ κέντρον ἔχοντα οἷον τὸ Θ, περιαγόμενον δὲ [περὶ τὸ Δ] ὏πὸ τ῅σ ΛΘΜ<Δ> ε὎θείασ περὶ τὸ Δ, ἀεὶ ὁμοίωσ τ῅σ κινήςεωσ [ὡςαύτωσ] λαμβανομένθσ τοῖσ ἔμπροςθεν, τοῦ τε ἐπικύκλου καὶ τοῦ ἀςτέροσ εἰσ τὰ ἑπόμενα καὶ τοῦ λοξοῦ ἐπιπέδου τὰ ἀπόγεια καὶ τὰ περίγεια ἐπὶ τὰ α὎τά, ὡσ εἴρθται, περιάγοντοσ, τοῦ δὲ ἑτέρου τ῵ν ἐκκέντρων ἀντιπεριαγομένου τῶ ἐπικύκλῳ ὡσ ἐπὶ τὰ προθγούμενα, ἵνα προςθαφαίρεςισ γένθται τ῵ν παρόδων ἐκ τ῵ν ἀντικειμένων περιφορ῵ν. 

62

Τὰ μὲν οὖν κοινὰ τ῵ν τεςςάρων ἀςτέρων ἐν ταῖσ ὏ποθέςεςίν εἰςι ταῦτα. ὅςα δὲ καὶ ἴδια περὶ ἕκαςτον, μετὰ ταῦτα λέγομεν πρότερον εἰπόντεσ, ὅτι κατείλθπται καὶ ἐπὶ τοῦ ἗ρμοῦ, καθάπερ ἐπὶ ἟λίου καὶ ἐπὶ ςελήνθσ, ὁ τ῅σ ἐκκεντρότθτοσ λόγοσ ἐκ τ῅σ μεγίςτθσ πρὸσ τὸν ἣλιον διαςτάςεωσ, ὅτι οἵων ἐςτὶν σ ἟ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐκκέντρου, τοιούτων ἑκάςτθ τ῵ν μεταξὺ τ῵ν κέντρων οὖςα τρι῵ν καὶ ἟ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου κα καὶ λ.

Τούτων οὖν ἐπὶ τοῦ ἗ρμοῦ δεδειγμένων, ὡσ ἔχεισ ἐν τῶ ἐνάτῳ τ῅σ Συντάξεωσ, δείκνυται κατὰ τὸν α὎τὸν τρόπον καὶ ὁ τ῅σ Ἀφροδίτθσ ἀςτὴρ ἐπὶ ἐκκέντρου καὶ ἐπικύκλου κινούμενοσ ὁμοίωσ τῶ ἗ρμῆ, ἑνὸσ μὲν ἐκκέντρου μένοντοσ, ἑνὸσ δὲ εἰσ τὰ α὎τὰ κινουμένου, καὶ <τοῦ λοξοῦ ἐπιπέδου> τὰ ἀπόγεια καὶ τὰ περίγεια κατὰ τὰ ἑπόμενα μεθιςτάντοσ, καὶ ὁ μὲν ἐπίκυκλοσ ὁμοταχ῵σ τῶ ἐπικύκλῳ τοῦ ἟λίου περιαγόμενοσ, ὅθεν καὶ ἰςόδρομοι λέγονται, μείηων δὲ τοῦ ἐπικύκλου τοῦ ἗ρμοῦ, ὅθεν καὶ πλείονα ἀπόςταςιν ἀφίςταται τοῦ ἟λίου ὁ ἀςτὴρ οὗτοσ κατὰ τὰσ ἐφαπτομένασ τοῦ ἐπικύκλου γινόμενοσ διὰ τὸ τοῦ ἐπικύκλου μέγεθοσ. μένει δὲ ὁ ἔκκεντροσ, οὗ περὶ τὸ κέντρον κινεῖται ὁ ἐπίκυκλοσ ὏πὸ τ῅σ ε὎θείασ τ῅σ ἀπὸ τοῦ κέντρου τούτου ἐπιηευχθείςθσ εἰσ τὸ τοῦ ἐπικύκλου κέντρον, ὄντοσ <τοῦ> κέντρου τοῦ ἐκκέντρου τοῦ Δ καὶ ἐπικύκλου τοῦ ΛΜ κινουμένου ὏πὸ τ῅σ ΔΜΘΛ, τοῦ Θ ὄντοσ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου.

τοῦ δὲ μένοντοσ ἐκκέντρου τὸ μὲν ἀπόγειόν φαςιν ἐν Ταύρῳ τετθρ῅ςθαι, τὸ δὲ περίγειον ἐν Σκορπίῳ. ὁ δὲ ἕτεροσ ἔκκεντροσ κινούμενοσ α὎τὸσ περὶ ἕτερον κέντρον, ὅ ἐςτι κατὰ τὴν διχοτομίαν τ῵ν δύο κέντρων τοῦ τε διὰ μέςων καὶ τοῦ μένοντοσ ἐκκέντρου, [ἢτοι περὶ τὸ οἰκεῖον κέντρον] περιάγει τὸν ἐπίκυκλον. δείκνυται δὲ ὡςαύτωσ καὶ ὁ τ῅σ ἐκκεντρότθτοσ λόγοσ ἐκ τ῅σ μεγίςτθσ πρὸσ τὸν ἣλιον διαςτάςεωσ διά τε τ῵ν διαγραμμάτων καὶ τ῵ν ςυμφώνων ἐπιλογιςμ῵ν ἐκ τ῅σ τθρήςεωσ, ὅτι οἵων ἐςτὶν ἟ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐκκέντρου σ, τοιούτων ἑκατέρα μὲν τ῵ν μεταξὺ τ῵ν κέντρων ἑνὸσ τετάρτου, ἟ δὲ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου [μοιρ῵ν] μγ καὶ ι λεπτ῵ν. 

63

Τοιούτων δὴ καὶ περὶ τὸν ἀςτέρα τ῅σ Ἀφροδίτθσ τ῵ν ὏ποθέςεων ο὎ς῵ν, ἐπὶ τ῵ν λοιπ῵ν τρι῵ν ἀςτέρων τ῵ν ἀφιςταμένων <τοῦ> ἟λίου π᾵ςαν ἀπόςταςιν δείκνυνται ὁμοίωσ οἱ λόγοι τ῵ν ἐκκεντροτήτων ἠ ἀπὸ τ῵ν θέςεων, καθ' ἃσ ςυνοδεύουςιν ἟λίῳ, ἠ ἀπὸ τ῵ν ἀκρονύχων φάςεων, ἐν αἷσ ἕκαςτοσ τ῵ν τρι῵ν ἐπὶ μι᾵σ ε὎θείασ ὁρ᾵ται τ῅σ διὰ τ῅σ ὄψεωσ καὶ τοῦ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου, ὡσ ἂν εἰ μθδ' ὅλωσ ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου ἐκινεῖτο, ἀλλ' ἐπὶ μόνου τοῦ ἐκκέντρου. καὶ ςυνάγεται ἐπὶ μὲν τοῦ Ἄρεωσ, ὅτι οἵων ἟ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐκκέντρου σ, τοιούτων ἟ μεταξὺ τ῵ν δύο κέντρων τοῦ τε διὰ μέςων καὶ τοῦ <ἐκκέντρου,> περὶ ὃν κινεῖται τὸ τοῦ ἐπικύκλου κέντρον, οἷον τοῦ Ε καὶ τοῦ Δ, ιβ, ἟ δὲ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου τοῦ Ἄρεωσ λθ λ.

ἐπὶ δὲ τοῦ Διὸσ ὡςαύτωσ, οἵων ἟ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐκκέντρου τοῦ Διὸσ σ, τοιούτων ἟ μὲν μεταξὺ τ῵ν α὎τ῵ν κέντρων, λέγω δὴ τοῦ τε Ε, ὅ ἐςτι τοῦ διὰ μέςων, καὶ τοῦ Δ, ὅ ἐςτι τοῦ ἐκκέντρου, περὶ ὃν ὁ ἐπίκυκλοσ ὁμαλ῵σ φέρεται, πέντε καὶ λεπτ῵ν λ, ἟ δὲ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου ια καὶ λ. ἐπὶ δὲ τοῦ Κρόνου διὰ τ῵ν ὁμοίων ἐφόδων ε὏ρίςκεται, ὅτι οἵων ἟ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐκκέντρου τοῦ Κρόνου σ, τοιούτων ἟ μεταξὺ τ῵ν α὎τ῵ν δύο κέντρων θ ν–καὶ δ῅λον ὅτι ἟ ἟μίςεια α὎τ῅σ, καθ' ἡν τὸ κέντρον ἐςτὶ τοῦ ἑτέρου ἐκκέντρου, τρι῵ν καὶ κε–἟ δὲ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ἐπικύκλου, περὶ ὃν κινεῖται ὁ ἀςτὴρ τοῦ Κρόνου, θ καὶ λ.

Καὶ ἀπὸ δὴ τούτων τ῵ν λόγων εὕρθνται καθ' ἕκαςτον τ῵ν τρι῵ν καὶ αἱ παρὰ τὰσ ὁμαλὰσ α὎τ῵ν κινήςεισ διαφοραί, ὧν αἱ προςθαφαιρέςεισ ε὏ρίςκουςι τὴν φαινομένθν ἑκάςτου πάροδον, ὡσ τ῅σ διαφορ᾵σ τοτὲ μὲν προςτιθεμένθσ τῆ ὁμαλῆ ἐλάττονι οὔςῃ τ῅σ φαινομένθσ, τοτὲ δὲ ἀφαιρουμένθσ ἀπ' α὎τ῅σ, ὅταν ᾖ μείηων ἟ ὁμαλὴ τ῅σ φαινομένθσ. καλεῖται δὲ ὁμαλὴ μὲν καὶ ἐπὶ τούτων κίνθςισ ἟ τοῦ ἐπικύκλου περὶ τὸν ἔκκεντρον, ὡσ ἐν τοῖσ ἴςοισ χρόνοισ α὎τοῦ κινουμένου τὰ ἴςα διαςτήματα τοῦ ἐκκέντρου, ἀνώμαλοσ δὲ ἟ τοῦ ἀςτέροσ ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου πρὸσ τὴν ὄψιν τὴν ἟μετέραν. διὰ γὰρ τὴν ἐπὶ τούτου κίνθςιν αἱ γωνίαι γίνονται αἱ φαινόμεναι διαφέρουςαι τ῵ν ὁμαλ῵ν, ὡσ ἐπὶ ἟λίου ἐλέγομεν ἔμπροςθεν. ταῦτα μὲν οὖν αἱ τ῵ν κανόνων ἐκθέςεισ ςε διδάςκουςιν. 

64

἖πειδὴ δὲ κοινόν ἐςτιν ἐπὶ τ῵ν πέντε πλανωμένων ἀςτέρων τό τε προθγθτικὰσ α὎τοὺσ ποιεῖςθαι φανταςίασ καὶ τὸ ςτθρίηειν δοκεῖν, ὡσ καὶ ἐν ἀρχῆ τ῅σ βίβλου ταύτθσ εἴπομεν, ἕν τι τ῵ν κινθςάντων εἰσ ηήτθςιν τ῅σ περὶ τὰ ο὎ράνια θεωρίασ καὶ τοῦτο λέγοντεσ εἶναι, νῦν ἄξιον προςθεῖναι τὴν αἰτίαν, δι' ἡν [὏πόθεςιν] ςελήνθ μὲν καὶ ἣλιοσ ο὎δέποτε ςτθρίηοντεσ ἠ ἀναποδίηοντεσ θεωροῦνται, ἕκαςτοσ δὲ τ῵ν πέντε πλανήτων τοιαύτθν ἐξαποςτέλλει φανταςίαν.

Καὶ δὴ λέγομεν, ὅτι τ῵ν μὲν ἐπικύκλων ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου ἠ ὁμοκέντρου κινουμένων κατὰ τὴν ὁμαλὴν κίνθςιν, τ῵ν ἀςτέρων δὲ ἐπ' α὎τ῵ν τ῵ν ἐπικύκλων κατὰ τὴν ἀνώμαλον, ἐὰν μὲν ἟ τοῦ ἐπικύκλου κίνθςισ ᾖ μείηων τ῅σ τοῦ ἀςτέροσ ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου, ἥσ ἀφαιρεῖται τὴν εἰσ τὰ ἑπόμενα τοῦ ἐπικύκλου φορὰν α὎τὸσ ἐν τοῖσ περιγείοισ ἀντιφέρεςθαι δοκ῵ν, ο὎κ ἔςται προθγθτικ῅σ φανταςία κινήςεωσ διὰ τὸ τ῅σ ἀφαιρέςεωσ τ῅σ τοῦ ἀςτέροσ μείηονα τὴν πρόςθεςιν εἶναι τ῅σ τοῦ ἐπικύκλου μεταβάςεωσ, ἐὰν δὲ ἀνάπαλιν ἟ ἀφαιρετικὴ τοῦ ἀςτέροσ κίνθςισ μείηων ᾖ τ῅σ προςθετικ῅σ τοῦ ἐπικύκλου, δόξει πωσ ἐπὶ τὰ προθγούμενα κινεῖςθαι ὁ ἀςτήρ, ὅταν δὲ αὖ ἟ διαφορὰ τ῵ν δύο τούτων κινήςεων ἐλαχίςτθ εἶναι δοκῆ, τότε ςτθρίηων φανήςεται. ςαφὲσ δ' ἂν εἴθ τὸ λεγόμενον τὸν τρόπον τοῦτον.

Ἔςτω περὶ τὸν ΑΒ ἠ ὁμόκεντρον ἠ ἔκκεντρον ἐπίκυκλοσ κινούμενοσ ὁ ΓΔ καὶ κινείςθω καὶ α὎τὸσ ὡσ ἐπὶ τὰ Δ ἑπόμενα, καὶ ὁ ἀςτὴρ ἐπ' α὎τοῦ ὡςαύτωσ. δ῅λον οὖν ὅτι περὶ μὲν τὴν ΓΔ κινούμενοσ προςτίθθςι καὶ α὎τὸσ ὡσ ἐπὶ τὰ Δ φερόμενοσ, τὴν δὲ κάτω καὶ περίγειον κινούμενοσ, λέγω δὴ τὴν ΔΓ, ἀφαιρεῖ ὡσ ἐπὶ τἀναντία τῶ ἀπογειοτέρῳ μέρει τοῦ ἐπικύκλου φερόμενοσ καὶ ὡσ ἐπὶ τὰ ἟γούμενα δοκεῖ κινεῖςθαι τὰ Γ. τ῅σ μὲν οὖν τοῦ ἐπικύκλου κινήςεωσ εἰσ τὰ ἑπόμενα ἀεὶ γινομένθσ μείηονοσ οὔςθσ, ἟ ἀφαίρεςισ ο὎χ ὁρ᾵ται τοῖσ ὄμμαςιν ἟μ῵ν, ἀλλ' ἀεὶ προςτίθεςθαι φαίνεται τῆ παρόδῳ τοῦ ἀςτέροσ. τ῅σ δὲ τοῦ ἀςτέροσ κατὰ τὰ περίγεια τοῦ ἐπικύκλου ἀφαιρετικ῅σ παρόδου μείηονοσ οὔςθσ, λανθάνει μὲν <἟> ἐπὶ τὰ ἑπόμενα διὰ τὸ ἐλάττων εἶναι, δοκεῖ δὲ ταῖσ 

65

ὄψεςιν ἀεὶ ὁ ἀςτὴρ εἰσ τὰ προθγούμενα φέρεςθαι. ὅταν δὲ αἱ διαφοραὶ τ῵ν τε ἀφαιρετικ῵ν παρόδων καὶ τ῵ν προςθετικ῵ν ἐλάχιςται ὦςι, ςτθρίηειν ἂν φαίνοιτο τοῖσ ὁρ῵ςι.

Δεῖ δὲ λαβεῖν γραμμικ῵σ ἐκεῖνα τὰ ςθμεῖα, καθ' ὧν ὁ ἀςτὴρ τούτων ὏ποκειμένων φανήςεται ςτθρίηων διὰ τὴν εἰρθμένθν αἰτίαν. ἔςτι μὲν οὖν Ἀπολλωνίου τοῦ Περγαίου τὸ εὕρθμα, χρ῅ται δὲ α὎τῶ καὶ ὁ Πτολεμαῖοσ ἐν τῶ δωδεκάτῳ τ῅σ Συντάξεωσ τοῦτον ἔχοντι τὸν τρόπον.

Τοῦ ἐπικύκλου φερομένου εἴτε ἐπὶ ὁμοκέντρου, εἴτε ἐπὶ ἐκκέντρου, ἐὰν διαχθῆ τισ ἀπὸ τ῅σ ὄψεωσ ἟μ῵ν ε὎θεῖα ἀναλογοῦςα τῆ ἀκτῖνι τοῦ ὄμματοσ οὕτω τέμνουςα τὸν ἐπίκυκλον, ὥςτε τοῦ ἀπολαμβανομένου α὎τ῅σ ἐν τῶ ἐπικύκλῳ τμήματοσ τὴν ἟μίςειαν πρὸσ τὴν ἀπὸ τ῅σ ὄψεωσ ἟μ῵ν μέχρι τ῅σ κατὰ τὸ περίγειον τοῦ ἐπικύκλου τομ῅σ λόγον ἔχειν, ὃν τὸ τάχοσ τοῦ ἐπικύκλου πρὸσ τὸ τάχοσ τοῦ ἀςτέροσ, τότε τὸ γινόμενον ςθμεῖον ὏πὸ τ῅σ οὕτωσ ἀχθείςθσ ε὎θείασ πρὸσ τῆ περιγείῳ περιφερείᾳ τοῦ ἐπικύκλου διορίηει τάσ τε ὏πολείψεισ καὶ τὰσ προθγήςεισ, ὥςτε δοκεῖν ἐπ' α὎τοῦ τοῦ ςθμείου τὸν ἀςτέρα ςτθρίηειν.

Ἔςτω γὰρ περὶ τὸ Ε κέντρον ὁ ΑΒΓΔ κύκλοσ καὶ διάμετροσ α὎τοῦ ἟ ΑΕΔ, ἣτισ ἐκβλθθεῖςα προςπιπτέτω εἰσ τὸ Ζ. τοῦτο δὲ ἔςτω τὸ ὄμμα. καὶ εἰλήφθω περὶ τὰ περίγεια τοῦ κύκλου τούτου τυχὸν ςθμεῖον τὸ Γ οὕτωσ ἔχον, ὡσ τ῅σ ΖΓΒ διαχθείςθσ τὴν ἟μίςειαν τ῅σ ΒΓ, τουτέςτι τὴν ΗΓ, πρὸσ τὴν ΓΖ, ἣτισ ἐςτὶν ἟ ἀπὸ τ῵ν ὀμμάτων ἟μ῵ν τείνουςα μέχρι τ῅σ κατὰ τὸ περίγειον <τοῦ ἐπικύκλου τομ῅σ>, λόγον ἔχειν, ὃν τὸ διακεκριμένον τάχοσ τοῦ ἐπικύκλου πρὸσ τὸ διακεκριμένον τάχοσ τοῦ ἀςτέροσ. αἱ γὰρ φαινόμεναι α὎τοῦ πάροδοι λαμβάνονται. καὶ διὰ τοῦτο τὰ διακεκριμένα τάχθ εἴπομεν, ἃ ἐκ τ῅σ ψθφοφορίασ καὶ τ῵ν προςθαφαιρέςεων διώριςται. τότε οὖν φαςιν ἀνάγκῃ τὸν ἀςτέρα κατὰ τὸ Γ γενόμενον δοκεῖν ἑςτάναι, μέλλοντα εἰσ τὰ προθγούμενα φέρεςθαι, καὶ ποιεῖν τὸν πρότερον ςτθριγμὸν καὶ τὴν ΓΔ προθγθτικὴν ποιεῖν περιφέρειαν, ὡσ τὸν μέςον χρόνον α὎τῶ πάςθσ εἶναι τ῅σ προθγήςεωσ κατὰ τὸ Δ. ἐὰν δὲ ἴςθν 

66

ἀφέλῃσ ἐπὶ θάτερα τοῦ Δ τὴν ΔΘ, τὴν μὲν λοιπὴν ἟μίςειαν εἶναι τ῅σ προθγήςεωσ τὴν ΔΘ. τὸν δὲ δεύτερον ςτθριγμὸν γίνεςθαι κατὰ τὸ Θ ςθμεῖον, καὶ μετὰ τοῦτο φαίνεςθαι λοιπὸν εἰσ τὰ ἑπόμενα τὸν ἀςτέρα κινούμενον.

Ὅτι δὲ δυνατόν ἐςτιν οὕτω διάγειν ε὎θεῖαν, ὡσ τὴν ΒΓΖ τὴν κατὰ τὸ Γ ςθμεῖον δεχομένθν τὸν εἰρθμένον λόγον, δείκνυται διὰ γραμμικ῅σ ἐφόδου, καὶ ὅτι παρὰ ταύτθν τὴν ε὎θεῖαν ο὎κ ἔςτιν ἑτέρα τισ ἟ ςώηειν δυναμένθ τὴν τοῦ ςτθριγμοῦ φανταςίαν ἀεικινήτου ὄντοσ τοῦ κύκλου. ἐφ' οἷσ καὶ κανόνασ ἐκτίθενται τ῵ν προθγήςεων, λαμβάνοντεσ τά τε μέςα ἀποςτήματα τ῵ν μεγίςτων καὶ τ῵ν ἐλαχίςτων κινήςεων καὶ α὎τὰ τὰ μέγιςτα καὶ τὰ ἐλάχιςτα κινήματα καὶ δεικνύντεσ ἐφ' ἑκάςτων, πόςον χρόνον ποιοῦνται τ῵ν προθγήςεων οἱ ἀςτέρεσἤ ο὎ γὰρ τὸν α὎τὸν ἐπὶ τ῵ν τρι῵ν παρόδων.

καὶ τοῦτο αἴτιον, τὸ ποτὲ μὲν πλείονα χρόνον τοὺσ ἀςτέρασ ὏ποποδίηοντασ φαίνεςθαι, ποτὲ δὲ ἐλάττονα, καὶ τοῦ τὸν ἗ρμ῅ν καὶ τὴν Ἀφροδίτθν ποτὲ μὲν πλείονα χρόνον ἑῴαν ποιεῖν φάςιν ἐπὶ τὰ προθγούμενα κινουμένουσ, ποτὲ δὲ ἐλάςςονα, ὥςπερ καὶ τοῦ ἐν ταῖσ ἑςπερίαισ φάςεςι διαφόρου κατὰ τὸν χρόνον αἴτιον τὸ τὰ μέγιςτα ἠ τὰ μέςα κινεῖςθαι καὶ ὏πὸ τοῦ ἟λίου διὰ τοῦτο ἠ θ᾵ττον ἠ βραδύτερον καταλαμβάνεςθαι. ταῦτα μὲν οὖν διὰ πολλ῵ν δεικνύμενα ςυντόμωσ ἟μεῖσ ἀνεγράψαμεν.

἖πειδὴ δὲ καὶ περὶ τ῵ν προθγήςεων εἴρθται τὰ αἴτια καὶ περὶ τ῵ν ςτθρικτικ῵ν φανταςι῵ν, ἀναγκαῖον ἂν εἴθ καὶ περὶ τ῅σ κατὰ πλάτοσ εἰπεῖν τ῵ν πέντε τούτων ἀςτέρων κινήςεωσ καὶ περὶ τ῅σ τ῵ν ἐπικύκλων α὎τ῵ν θέςεωσ, ἃ δὴ διαφερόντωσ ὁ Πτολεμαῖοσ ἐν τῆ τελευταίᾳ βίβλῳ τ῅σ Συντάξεωσ ἐπραγματεύςατο. Δοκεῖ τοίνυν α὎τοῖσ τὸν μὲν ἔκκεντρον ἐπὶ πάντων λελοξ῵ςθαι πρὸσ τὸν διὰ μέςων τ῵ν ηῳδίων, ὡσ τ῵ν ἟μικυκλίων α὎τοῦ τὸ μὲν εἶναι βορειότερον τοῦ διὰ μέςων, τὸ δὲ νοτιώτερον, τὸν δὲ ἐπίκυκλον καὶ α὎τὸν μὴ εἶναι ἐν ἑνὶ ἐπιπέδῳ τῶ 

67

ἐκκέντρῳ, ἐφ' οὗ φέρεται τὸ κέντρον ἔχων ἐπ' α὎τοῦ, ἀλλὰ καὶ τοῦτον ἁπτόμενον τοῦ ἐκκέντρου λελοξ῵ςθαι πρὸσ α὎τόν.

'Αλλ' ἐπὶ μὲν τ῵ν τρι῵ν ἀςτέρων Κρόνου Διὸσ Ἄρεωσ ἐκ τ῵ν τθρήςεων λαβόντεσ φαςίν, ὅτι ὅταν τὸ ἀπογειότερον τμ῅μα τοῦ ἐκκέντρου διέρχωνται, βορειότεροι φαίνονται ἀεὶ τοῦ διὰ μέςων, καὶ μάλιςτα ὅταν ἐν τοῖσ περιγείοισ ὦςι τ῵ν ἰδίων ἐπικύκλων, ὡσ ἂν τ῵ν ἐπικύκλων τοιαύτθν ἐχόντων θέςιν, ὡσ κατὰ μὲν τὰ ἀπόγεια μ᾵λλον ἐπινεύειν πρὸσ τὸν διὰ μέςων, κατὰ δὲ τὰ περίγεια το὎ναντίον ἀπονεύειν. ἐπὰν δὲ τὸ περίγειον τμ῅μα τοῦ ἐκκέντρου διίωςι, τότε νοτιώτεροι φαίνονται τοῦ διὰ μέςων, ὡσ ςυνάγεςθαι, ὅτι τ῵ν ἐκκέντρων α὎τ῵ν τὰ μὲν πρὸσ ἄρκτουσ ἐγκέκλιται τοῦ διὰ μέςων, τὰ δὲ πρὸσ μεςθμβρίαν. τ῵ν δὲ ἐπικύκλων διττὰσ ἐχόντων διαμέτρουσ, τὴν μὲν διὰ τ῵ν ἀπογείων καὶ περιγείων, τὴν δὲ ταύτῃ πρὸσ ὀρθὰσ οὖςαν, ἐκείνθν μὲν νεύειν διὰ τὴν ἔγκλιςιν ὡσ πρὸσ τὸ τοῦ ηῳδιακοῦ κέντρον, ταύτθν δὲ ἐφάπτεςθαι τ῅σ τοῦ ἐκκέντρου περιφερείασ κατ' α὎τὸ μόνον τοῦ ἐπικύκλου τὸ κέντρον.

἖πὶ δὲ τ῅σ Ἀφροδίτθσ καὶ τοῦ ἗ρμοῦ, τοῦ τε ἐκκέντρου πρὸσ τὸν διὰ μέςων ἐγκεκλιμένου καὶ τοῦ ἐπικύκλου πρὸσ τὸν ἔκκεντρον, φαςὶ τετθρθκέναι λοιπὸν τὸ διάφορον ὡσ ἐπὶ τ῵ν τρι῵ν, ὅτι δὴ ἐπ' ἐκείνων μὲν τὰ βόρεια πέρατα ο὎κ ἤν ἀκριβ῵σ κατὰ τὰ ἀπόγεια τ῵ν ἐκκέντρων, ἐπὶ δὲ τούτων ἀκριβ῵σ τὰ βόρεια πέρατα κατὰ τ῵ν ἀπογείων α὎τ῵ν ἐςτι. καὶ πλείςτθ μὲν ἟ διάςταςισ ἐπὶ Κρόνου, μοιρ῵ν οὖςα ν ςχεδόν, ἐλάττων δὲ ἐπὶ Διόσ, κ ςχεδὸν οὖςα μοιρ῵ν· ἐλαχίςτθ δέ ἐςτιν ἐπὶ Ἄρεωσ ἟ διαφορά.

Καὶ δὴ καὶ τοῦτο ἐπὶ Ἀφροδίτθσ κατελήφθθ καὶ ἗ρμοῦ, τὸ τὸν ἔκκεντρον πρὸσ τὸ τοῦ διὰ μέςων ἐπίπεδον ἀναλόγωσ κλίνεςθαι τῆ κινήςει τοῦ ἐπικύκλου τῆ ἐπ' α὎τοῦ τοῦ ἐκκέντρου, ὥςτε ὁπόταν ἐπὶ τοὺσ ςυνδέςμουσ ἔλθῃ ὁ ἐπίκυκλοσ, καθ' οὓσ ὁ ἔκκεντροσ τέμνει τὸν διὰ μέςων, τότε καὶ τὸν ἔκκεντρον καὶ τὸν ηῳδιακὸν ἐν ἑνὶ ἐπιπέδῳ γίνεςθαι οἷον ςυμπτυςςομένουσ, τοῦ δὲ αὖ ἐπικύκλου μεταςτάντοσ εἰσ τὸ ἕτερον 

68

἟μικύκλιον, καὶ τὸν ἔκκεντρον ἐπὶ τὰ ἕτερα μέρθ τοῦ ηῳδιακοῦ τὸν ἄνεμον μεταλλάςςειν.

καὶ ἐπὶ μὲν Ἀφροδίτθσ τὸ πρότερον ἟μικύκλιον τὸ τὰ ἀπόγεια περιέχον εἰσ νότον μεθίςταςθαι, τὸ δὲ ἕτερον, ἐν ᾧ ἤν τὰ περίγεια, εἰσ βορρ᾵ν, ςυμμετάγον καὶ τὸν ἐπίκυκλον περιερχόμενον μὲν τὸ περίγειον, ἑκατέρωσ δὲ ἔν τε τοῖσ ἀπογείοισ καὶ τοῖσ περιγείοισ πρὸσ βορρ᾵ν τοῦ διὰ μέςων φαινόμενον. ἐπὶ δὲ ἗ρμοῦ τὸ ἔμπαλιν τὴν μὲν ἀπόγειον θέςιν εἶναι κατὰ τὸ νότιον πέρασ, τὴν δὲ μετάςταςιν τοῦ <ἑτέρου> ἟μικυκλίου γίνεςθαι ἀπὸ τ῵ν βορείων εἰσ τὰ νότια, ἵνα καὶ τὰ περίγεια ὁ ἐπίκυκλοσ διιὼν νοτιώτεροσ φαίνθται. Σαφ῅ δ' ἂν γένοιτο τὰ λεγόμενα ταῦτά τε καὶ ὅςα τούτοισ ὁμοῦ ςυνάπτουςιν οἱ περὶ τούτων γράψαντεσ, ἐπ' α὎τ῵ν τ῵ν διαγραμμάτων.

Ἔςτω οὖν ὁ μὲν ἐν τῶ ἐπιπέδῳ τοῦ διὰ μέςων ὁμόκεντροσ ὁ ΑΒΓΔ, ὁ δὲ ἔκκεντροσ ὁ πρὸσ α὎τὸν ἐγκεκλιμένοσ ὁ ΕΒΖΔ, κοινὴ δὲ ἀμφοτέρων τομὴ διὰ τοῦ κέντρου τοῦ διὰ μέςων ἟ ΒΔ, κέντρον δὲ τοῦ μὲν διὰ μέςων τὸ Η, τοῦ δὲ ἐκκέντρου τὸ Θ. καὶ ἢχθω ἀπὸ τοῦ Η ἐν μὲν τῶ τοῦ ΑΒΓΔ ἐπιπέδῳ πρὸσ ὀρθὰσ ἟ ΗΑ, ἐν δὲ τῶ τοῦ ἐκκέντρου ἟ ΗΕ. κλίςισ ἄρα ἐςτὶν ἟ ὏πὸ ΑΗΕ γωνία τ῵ν δύο ἐπιπέδων τοῦ τε διὰ μέςων καὶ τοῦ ἐκκέντρου, τὸ δὲ Ε πέρασ βόρειον τοῦ ἐκκέντρου καὶ τὸ Ζ νότιον. καὶ περὶ τὸ Ε κέντρον γεγράφθω ἐπίκυκλοσ οὕτωσ, ὥςτε ἐγκεκλίςθαι πρὸσ τὸν ἔκκεντρον. καὶ ἐκβεβλήςθω τὸ διὰ τ῵ν Ε Η Α ἐπίπεδον, οὗ ἐκβλθθέντοσ γίνεται τομὴ ἐν τῶ ἐπικύκλῳ ἟ ΚΛ, ποιοῦςα μετὰ τ῅σ ΕΗ τὴν τοῦ ἐπικύκλου κλίςιν πρὸσ τὸν ἔκκεντρον νοείςθω δὲ ἀπόγειον μὲν τοῦ ἐπικύκλου τὸ Κ, περίγειον δὲ τὸ Λ. δ῅λον οὖν ὅτι διὰ τοῦτο ἟ ὏πὸ ΗΕΛ γωνία κλίςισ ἔςται α὎τοῦ πρὸσ τὸν ἔκκεντρον, τοῦ περιγείου τοῦ Λ πρὸσ ἄρκτουσ ὄντοσ. καὶ ἔςτω δὲ τῆ ΚΛ πρὸσ ὀρθὰσ ἟ ΜΝ ἐν τῶ τοῦ ἐκκέντρου οὖςα πάντωσ ἐπιπέδῳ καὶ παράλλθλοσ μενέτω πρὸσ αἴςθθςιν ἀεὶ τῶ τοῦ διὰ μέςων ἐπιπέδῳ.

Πάλιν γεγονέτω ὁ ἐπίκυκλοσ κατὰ τοῦ Β ςυνδέςμου, ὅσ ἐςτι καταβιβάηων τοῦ ἀςτέροσ ἀπὸ τοῦ βορείου πέρατοσ διιόντοσ. κατὰ τούτου τοίνυν ὁ 

69

ἐπίκυκλοσ διιὼν τὴν μὲν ΚΛ, τὴν διάμετρον τ῵ν ἀπογείων καὶ τ῵ν περιγείων, οὕτωσ ἐχέτω, ὥςτε ἐπ' ε὎θείασ ἔχειν πρὸσ τὴν ΒΔ, τὴν κοινὴν τομήν, τὴν δὲ ΜΝ πρὸσ ὀρθὰσ τῆ κοινῆ τομῆ καὶ ἐν τῶ ἐπιπέδῳ τοῦ διὰ μέςων. ὡσ δ῅λον καὶ α὎τὸν τὸν ἐπίκυκλον ἐν τῶ τοῦ διὰ μέςων εἶναι ἐπιπέδῳ καὶ ἕκαςτον τ῵ν τρι῵ν ἀςτέρων ἐπ' α὎τοῦ ὄντα καθ' οἵου δήποτε τ῵ν ςθμείων ἐν τῶ τοῦ διὰ μέςων ὁρ᾵ςθαι ἐπιπέδῳ.

Πάλιν δὲ αὖ εἰσ τὸ νότιον πέρασ τὸ Ζ μεταβὰσ ποιείτω τὴν ὏πὸ ΗΖΛ γωνίαν κλίςιν ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ ἐκκέντρου, τὸ Λ περίγειον ἔχων κατὰ τὰ νότια καὶ ἴςθν τὴν ὏πὸ ΗΖΛ τῆ ὏πὸ ΗΕΛ καὶ τὴν ΜΝ, πρὸσ ὀρθὰσ τῆ ΚΛ ἐν τῶ τοῦ ἐκκέντρου οὖςαν ἐπιπέδῳ, ἐφαπτομένθν κατ' α὎τὸ τὸ Ζ μόνον τοῦ κύκλου.

Λοιπὸν δὲ εἰσ τὸν ἕτερον ςύνδεςμον ἐλθών, ὅσ ἐςτιν ἀναβιβάηων τοῦ ἀςτέροσ, ἀφ' οὗ εἰσ τὸ βόρειον ἄνειςιν, οἷον κατὰ τὸ Δ ςθμεῖον, τὴν μὲν ΚΛ, τὴν διὰ τ῵ν ἀπογείων καὶ περιγείων, ἐπ' ε὎θείασ ποιείτω τῆ κοινῆ τομῆ τ῵ν κύκλων, ὡσ ἐφαρμόηειν α὎τὴν τῆ ΒΔ, τὴν δὲ ΜΝ καὶ ὅλον τὸ ἑαυτοῦ ἐπίπεδον ἐν ἑνὶ ἐπιπέδῳ τῶ διὰ μέςων. ὥςτε πάλιν, ὅπου δήποτε τοῦ ἐπικύκλου εἶναι, τὸν ἀςτέρα φαίνεςθαι ὡσ ἐν τῶ διὰ μέςων ὄντα.

'Αλλ' ἐπὶ μὲν τ῵ν τρι῵ν ἟ οἰκεία ἐφ' ἑκάςτου ἔγκλιςισ τοῦ ἐκκέντρου μένει ἀςάλευτοσ, οἷον ἟ ὏πὸ ΕΗΑ. ἐπὶ δὲ Ἀφροδίτθσ φαςὶ καὶ ἗ρμοῦ ςυμμεθίςταςθαι τῆ τοῦ ἐπικύκλου παρόδῳ, ἐπὶ μὲν Ἀφροδίτθσ εἰσ τὸ βόρειον, ἐπὶ δὲ ἗ρμοῦ εἰσ τὸ νότιον. λέγω δὲ οὕτωσ· ὅταν μὲν ὁ ἐπίκυκλοσ ἐν τῶ ἀναβιβάηοντι ᾖ, τότε καὶ ὁ ἔκκεντροσ, οἷον ὁ ΕΖ, τῶ διὰ μέςων, οἷον τῶ ΑΒ, ἐν ἑνί ἐςτιν ἐπιπέδῳ, ο὎χ ὅτι ἐφαρμόηει τὸ Ε τῶ Α– ο὎ γὰρ ἂν εἴθ ἔκκεντροσ–ἀλλ' ὅτι οὕτωσ ἔχουςιν ὡσ ἐν τῶ α὎τῶ ἐπιπέδῳ δύο κύκλοι τέμνοντεσ ἀλλήλουσ. καὶ δ῅λον ὅτι βάθοσ ἐχους῵ν τ῵ν ςφαιρ῵ν ἐν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ ὕψει νοεῖται τὸ Ε καὶ τὸ Α ςθμεῖον, καὶ πάλιν τὸ Ζ καὶ τὸ Γ, μία μέντοι ε὎θεῖα γράφεται διὰ πάντων. 

70

ὅταν δ' οὖν ὁ ΚΛ ἐπίκυκλοσ ἐν τῶ Δ ὢν ἀναβιβάηοντι κατὰ τὰ εἰρθμένα ποιῆ τὴν ΚΛ τῆ κοινῆ τομῆ τ῵ν κύκλων ἐφαρμόηουςαν, α὎τόσ τε ἐν ἑνὶ ἐπιπέδῳ ᾖ πρὸσ τὸν διὰ μέςων, τότε καὶ ὁ ἔκκεντροσ ἐν ἑνὶ ἐπιπέδῳ ἐςτὶ τῶ [α὎τῶ] διὰ μέςων. ὅταν δὲ ἀνίῃ ἀπὸ τοῦ Δ ἐπὶ τὸ Ε, τὸ βόρειον πέρασ τοῦ ἐκκέντρου, ὁ ἐπίκυκλοσ κατὰ βραχὺ τὴν πρὸσ α὎τὸν κλίςιν αὔξων, τότε καὶ ὁ ἔκκεντροσ διίςταται ἀνάλογον ἐπὶ τὸ βορειότερον τοῦ διὰ μέςων, ὡσ τὸ Ε παραχωρεῖν πρὸσ ἄρκτουσ ἀπὸ τ῅σ ε὎θείασ τ῅σ κοιν῅σ [τομ῅σ τ῵ν] κατὰ τὸ Δ καὶ τθνικαῦτα διίςταςθαι τὴν μεγίςτθν διάςταςιν, ἡν ἀφορίηει ἟ μεταξὺ τοῦ Α καὶ τοῦ Ε περιφέρεια ἐν τῶ διὰ τ῵ν πόλων τῶ δι' ἀμφοῖν γεγραμμένῳ, ἟νίκα καὶ τοῦ ἐπικύκλου γίνεται μεγίςτθ ἟ πρὸσ τὸν ἔκκεντρον κλίςισ [ἢτοι ἟ ὏πὸ ΕΗΛ γωνία].

τοῦτο δὲ γίνεται, ὅταν ᾖ ὁ ἐπίκυκλοσ ἐν τῶ ἀπογειοτάτῳ τοῦ ἐκκέντρου. χωροῦντοσ δὲ α὎τοῦ πάλιν ἐντεῦθεν εἰσ τὸν καταβιβάηοντα, οἷον τὸ Β ςθμεῖον, ςυνέρχεται ὁ ἔκκεντροσ πρὸσ τὸν διὰ μέςων καὶ τὸ βόρειον α὎τοῦ πέρασ τὸ Ε εἰσ τὴν κοινὴν ε὎θεῖαν ἀναλόγωσ, καὶ ἟ ὏πὸ ΕΗΛ γωνία ςυμπτύςςεται, ὡσ κατὰ τὸ Β πάντασ ἐν τῶ α὎τῶ γίνεςθαι ἐπιπέδῳ, τὸν ἔκκεντρον, τὸν διὰ μέςων, τὸν ἐπίκυκλον, οὕτωσ ἔχοντασ πρὸσ ἀλλήλουσ θέςεωσ, ὡσ ἐν ἑνὶ ἐπιπέδῳ καταγεγραμμένουσ τρεῖσ κύκλουσ τέμνοντασ ἀλλήλουσ. καὶ ὅςον ἟ κλίςισ μειοῦται, τοςοῦτον καὶ ἟ διάςταςισ τ῵ν κύκλων.

ἐπὰν δὲ ἄρξθται μετὰ τὸν καταβιβάηοντα τὸ περίγειον τοῦ ἐκκέντρου διοδεύειν ὁ τ῅σ Ἀφροδίτθσ ἀςτὴρ καὶ ἀπὸ τοῦ Β χωρεῖν εἰσ τὸ Ζ ςθμεῖον, τότε α὎τὸ τοῦτο τὸ περίγειον τοῦ ἐκκέντρου, οἷον τὸ ΒΖΔ τμ῅μα, τοῦ διὰ μέςων διαπτύςςεται, χωροῦν ο὎κ ἐπὶ τὰ νότια, ὡσ ἥκε πρότερον, ἀλλ' ἐπὶ τὰ βόρεια τοῦ διὰ μέςων, ὡσ γίνεςθαι καὶ αὖθισ ἐν τῶ διὰ τ῵ν πόλων τὸ Ζ τοῦ Γ βορειότερον. καὶ πάλιν ἀνάλογον ἟ διάπτυξισ τ῵ν ἐπιπέδων καὶ ἟ ἐπὶ τὸ βόρειον τοῦ Ζ παραχώρθςισ τῆ α὎ξήςει τ῅σ τοῦ ἐπικύκλου κλίςεωσ πρὸσ τὸν ἔκκεντρον, ἕωσ ἂν κατὰ τὸ περιγειότατον τὸ μὲν Ζ τοῦ Γ τὴν πλείςτθν ἀποςτῆ περιφέρειαν ἐπὶ τοῦ διὰ τ῵ν πόλων, ἟ δὲ ὏πὸ ΗΖΛ γωνία μεγίςτθ οὖςα ἴςθ γένθται τῆ ὏πὸ ΕΗΛ. πάλιν δὲ ἐντεῦθεν τοῦ ἐπικύκλου διερχομένου τὴν ΖΔ, ἣ τε κλίςισ ςυνάγεται τοῦ 

71

ἐπικύκλου πρὸσ τὸν ἔκκεντρον καὶ ὁ ἔκκεντροσ εἰσ τὸ ἐπίπεδον τοῦ διὰ μέςων [οἷον τοῦ ΔΑΒ, καὶ τὸ νότιον τοῦ ἐκκέντρου, οἷον τὸ ΒΖΔ, βορειότερον ὂν τοῦ νοτίου, οἷον τοῦ ΒΓΔ].

Τοῦτο γὰρ ἀπὸ τ῵ν τθρήςεων φαςὶ καταλαμβάνεςθαι, τὸν ἀςτέρα τοῦτον, βορειότατον μὲν γινόμενον, βορειότερον ὁρ᾵ςθαι τοῦ βορείου τμήματοσ τοῦ διὰ μέςων, νοτιώτατον δὲ, μθδέποτε νοτιώτερον φαίνεςθαι τοῦ νοτίου τοῦ διὰ μέςων, ἀλλὰ καθ' ἑκάτερον τ῵ν τμθμάτων ἀεὶ τοῦ ςυςτοίχου βορειότερον. ὅθεν ἞ναγ-κάςθθςαν ταύτθν ὏ποθέςθαι τὴν ἀντιμετάςταςιν τ῵ν τμθμάτων τοῦ ἐκκέντρου, ἵνα τὰ φαινόμενα ςώηωςι καὶ ὁ ἀςτὴρ ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου τὸν ἔκκεντρον κινούμενοσ ἐν ἀμφοτέροισ βορειότεροσ φαίνθται τοῦ ἟λιακοῦ κύκλου.

἖πὶ δὲ τοῦ ἗ρμοῦ τἀναντία τούτων ὏ποτίθενται. τὸ μὲν ἀπόγειον α὎τοῦ τμ῅μα τοῦ ἐκκέντρου διιόντοσ ἀπὸ τοῦ ἀναβιβάηοντοσ, τὸ Ε ςθμεῖον νοτιώτερον γίνεςθαι τοῦ Α, ἕωσ ἂν ἟ μεγίςτθ γένθται γωνία τ῅σ τοῦ ἐπικύκλου πρὸσ τὸν ἔκκεντρον κλίςεωσ. τότε δὲ τὸ Ε βόρειον πέρασ τὴν μεγίςτθν περιφέρειαν ἀποςτὰν τοῦ Α τροπικοῦ ςθμείου ἐπὶ τοῦ διὰ τ῵ν πόλων ὁρ᾵ςθαι νοτιώτερον, καὶ τὸν ἀςτέρα ἐπ' α὎τοῦ τοῦ ἐν τῶ θερινῶ τροπικῶ ἟λίου νοτιώτερον ἐξ ἀνάγκθσ φαίνεςθαι. πάλιν δὲ μετὰ τοῦτο ςυμπτύςςεςθαι τὰ ἐπίπεδα καὶ μειοῦςθαι τὴν κλίςιν ἕωσ τοῦ καταβιβάηοντοσ, ὅπου πάντασ ἐν ἑνὶ γίνεςθαι ἐπιπέδῳ. κ὾κεῖθεν τήν τε κλίςιν διίςταςθαι καὶ τὸν ἔκκεντρον τοῦ διὰ μέςων ὡσ ἐπὶ τὰ νοτιώτερα, ὥςτε τὸν ἀςτέρα κατὰ τὸ Ζ γινόμενον ἀεὶ νοτιώτερον φαίνεςθαι τοῦ νοτίου τοῦ διὰ μέςων τμήματοσ.

Ταῦτα γὰρ α὎τοῖσ μθνύειν τὰσ τθρήςεισ, αἷσ ἑπομένασ λαμβάνουςι τὰσ ὏ποθέςεισ. ἑκάτερον οὖν τ῵ν τμθμάτων τοῦ ἐκκέντρου τοῦ ἗ρμοῦ, τό τε ἀπόγειον καὶ τὸ περίγειον, ἀξιοῦςι τοῦ ςυηύγου τμήματοσ τοῦ ἟λιακοῦ κύκλου νοτιώτερον εἶναι. δεῖν δέ ποτε καὶ ἐν ἑνὶ ἐπιπέδῳ γίνεςθαι πρὸσ α὎τόν, ὅταν ὁ ἀςτὴρ ἐν τοῖσ ςυνδέςμοισ ᾖ. δεῖ ἄρα καὶ τ῅σ τοιαύτθσ τ῵ν τμθμάτων ςυμπτύξεωσ α὎τοῦ πρὸσ ἐκεῖνον καὶ διαςτάςεωσ. ὅπερ ο὎χ 

72

὏πέμενον οἱ τ῵ν τρι῵ν ἀςτέρων ἔκκεντροι, Κρόνου Διὸσ [καὶ] Ἄρεωσἤ μόνιμοι γὰρ ἤςαν οἱ ἐκείνων, καὶ ἕκαςτοσ τ῵ν τρι῵ν καὶ βορειότεροσ γίνεται τὸ ἀπόγειον τμ῅μα διιὼν τοῦ ἑαυτοῦ ἐκκέντρου τοῦ ἐν τῶ διὰ μέςων βορείου ἟μικυκλίου, καὶ νοτιώτεροσ τοῦ νοτίου, ὥςπερ καὶ ἐπὶ ςελήνθσ ἐλέγομεν.

Αἱ μὲν οὖν τ῵ν πλατικ῵ν κινήςεων ἐπὶ τ῵ν πέντε διαφοραὶ τοιαῦται καὶ τοιαύτασ αἰτίασ ἔχουςαι. προςκείςθω δὲ τούτοισ, ὅτι καὶ τὰ βόρεια πέρατα, οἷον τὰ κατὰ τὸ Ε τ῵ν ἐκκέντρων, ἐπὶ μὲν Ἀφροδίτθσ καὶ ἗ρμοῦ φαςιν εἶναι τὰ α὎τὰ καὶ ἀπογειότατα, ὡσ ςυντρέχειν τῆ κατὰ βάθοσ πλείςτῃ διαςτάςει τὴν κατὰ πλάτοσ. καὶ πάλιν τὰ ἕτερα τοῖσ περιγείοισ εἶναι τὰ α὎τά, οἷον τὰ κατὰ τὸ Ζ τὸ πλάτοσ ἀφορίηοντα τ῅σ τοῦ ἀςτέροσ πρὸσ τὸν διὰ μέςων ἀποςτάςεωσ καὶ α὎τὸ τὸ ἐλάχιςτον ἀπόςτθμα πρὸσ τὸ τοῦ διὰ μέςων κέντρον. ἐπὶ δὲ τ῵ν τρι῵ν λοιπ῵ν ἀςτέρων διαφέρειν τ῵ν ἀπογειοτάτων ςθμείων καὶ περιγειοτάτων, ὥςπερ καὶ ἐπὶ ἟λίου προεδείκνυμεν ἀλλαχοῦ μὲν τὸ ἀπογειότατον, οἷον κατὰ τὴν πέμπτθν καὶ ἟μίςειαν τ῵ν Διδύμων, ἀλλαχοῦ δὲ τὸ βόρειον πέρασ, οἷον κατὰ τὴν πρώτθν τοῦ Καρκίνου, ὅπου καὶ τὸ τροπικὸν ςθμεῖον.

οὕτωσ γὰρ καὶ ἐπὶ τούτων τὸν ἔκκεντρον ἀλλαχοῦ μὲν τὸ βόρειον ἔχειν πέρασ, ἀλλαχοῦ δὲ εἶναι ἀπογειότατον, ὡσ μὴ καθ' ἓν ςθμεῖον εἶναι τὸ πλεῖςτον ἀπόςτθμα τοῦ βάθουσ καὶ τοῦ πλάτουσ. λέγω δὲ οἷον ἐπὶ τοῦ Κρόνου τὸ μὲν βόρειον πέρασ ἐτήρθςεν, ὥσ φθςιν ὁ Πτολεμαῖοσ, κατὰ τὴν πρώτθν τοῦ Ζυγοῦ μοῖραν ἔγγιςτα, τὸ δὲ ἀπογειότατον α὎τοῦ ἐν Σκορπίῳ μοιρ῵ν κ καὶ λεπτ῵ν ι, ὡσ διεςτ῵τα μοίρασ νἤ καὶ ἐπὶ Διὸσ τὸ μὲν ἀπόγειον Παρθένου μοιρ῵ν ια καὶ λεπτ῵ν θ, τὸ δὲ βόρειον πέρασ Ζυγοῦ μοίρασ μι᾵σἤ ἐπὶ δὲ τοῦ Ἄρεωσ τὸ βόρειον πέρασ κατὰ τὰ τελευταῖα τοῦ Καρκίνου περὶ α὎τὸ τὸ ἀπογειότατον.

Τὰσ μὲν οὖν ὏ποθέςεισ τὰσ περὶ τὰ ο὎ράνια τ῵ν μάλιςτα κατωρθωκέναι δοκούντων τὴν περὶ ταῦτα θεωρίαν ἐκ πολλ῵ν καὶ διεςπαρμένων εἰσ τα὎τὸ ςυναγαγόντεσ ὡσ τύπῳ διελθεῖν παραδεδώκαμεν. καὶ πρὸσ 

73

ταύτασ βλέπων ταῖσ πραγματείαισ α὎ταῖσ ἐπιὼν ῥᾶον καταλήψῃ τὰσ μεθόδουσ τὰσ περὶ ἕκαςτα τ῵ν προβλθμάτων, ὧν ηθτεῖν εἰώθαςιν.

Περὶ ἀςτρολάβου καταςκευ῅σ καὶ χρήςεωσ

἖πειδὴ δὲ καὶ πρὸσ τὰσ τ῅σ ςελήνθσ τθρήςεισ καὶ πρὸσ τὰσ τ῵ν ἀπλαν῵ν ὄργανον χρήςιμον ὁ Πτολεμαῖοσ ἐν τῶ πέμπτῳ τ῅σ Συντάξεωσ ἐκδέδωκε, λέγω δὴ τὸν διὰ τ῵ν ἑπτὰ κύκλων ἀςτρολάβον, ἐκθήςομαί ςοι καὶ τὴν τούτου καταςκευὴν καὶ τὴν χρ῅ςιν ὡσ οἷόν τε ςαφέςτατα.

Διαφέρει μὲν οὖν τὸ μετεωροςκοπεῖον τοῦ ἀςτρολάβου τούτου, καθ' ὅςον δι' ἐκείνου καὶ ταῦτα δυνατὸν θθρ᾵ν, ὅςα διὰ τούτου, καὶ ἄλλα πλείονα τ῵ν πρὸσ ἀςτρονομίαν χρθςίμων. καὶ γὰρ τὸ πλ῅θοσ τ῵ν κύκλων, ἐξ ὧν ἐκεῖνο, πλέον ὏πάρχει–διὰ γὰρ ἐννέα μεμθχάνθται κρίκων–καὶ ἐμμεθοδώτερον κατεςκεύαςται. πρὸσ δὲ τὰσ εἰρθμένασ τθρήςεισ ἱκαν῵σ ἔχει καὶ οὗτοσ ὁ ἀςτρολάβοσ, ὃν καταςκευάηει τὸν τρόπον τοῦτον.

Δύο πρ῵τον κρίκουσ ἴςασ ἔχοντασ τὰσ διαμέτρουσ ποιεῖ, τετράγωνον ἑκάτερον. ἔςτι δὲ τετράγωνοσ κρίκοσ ὁ εἰσ τέςςαρασ ἴςασ διαιρούμενοσ ἐπιφανείασ, μίαν μὲν τὴν ἔξω κυρτήν, μίαν δὲ τὴν ἔςω κοίλθν, δύο δὲ παραλλήλουσ ςυναπτούςασ ταύτασ, καθ' ἅσ ἐςτι τὸ τοῦ κρίκου βάθοσ, ὡσ εἴρθταί που καὶ πρότερον. τούτουσ οὖν τοὺσ δύο κρίκουσ ςυνάπτει, ὡσ ἀλλήλουσ α὎τοὺσ πρὸσ ὀρθὰσ τέμνειν. τοῦτο δὲ ποιοῦςιν, ὅταν γραφέντοσ κύκλου περὶ τὸ κοινὸν ςθμεῖον ἴςαι περιφέρειαι τὰσ περὶ τὸ κοινὸν ςθμεῖον γωνίασ ὏ποτείνωςι.

δεῖ δὲ καθαρμόηειν α὎τοὺσ οὕτωσ. τοῦ μὲν ἑτέρου τὴν κοίλθν ἐντέμνοντασ περιφέρειαν ἐπὶ τὸ ἣμιςυ τοῦ βάθουσ, τοῦ δὲ ἑτέρου τὴν 

74

κυρτὴν ὡςαύτωσ, καὶ τὰσ διαςτάςεισ τ῵ν τομ῵ν τὰσ κατὰ μ῅κοσ ἴςασ ποιεῖν, ὥςτε ἐναρμοςθέντασ δάκνειν ἀλλήλουσ καὶ ἐπὶ μι᾵σ ἐπιφανείασ γίνεςθαι τὰ χείλθ τ῵ν τομ῵ν ἔξωθέν τε καὶ ἔςωθεν, καὶ ταύτασ ἀποτελεῖςθαι τὰσ τομὰσ καὶ τὰσ ἐναρμόςεισ κατὰ διάμετρον. οὕτω δ' οὖν ἐναρμοςθήτωςαν οἱ δύο κύκλοι πρὸσ ὀρθάσ, ἵνα ὁ μὲν ἐν τῆ ςυμπήξει τοῦ ὀργάνου παντὸσ ἀντὶ τοῦ διὰ τ῵ν πόλων, ὁ δὲ ἀντὶ τοῦ διὰ μέςων παραλθφθῆ καὶ ᾖ τ῵ν κοιν῵ν ςθμείων τὸ μὲν κατὰ Καρκίνον, τὸ δὲ κατὰ Αἰγόκερων. κατὰ γὰρ τὰσ ἀρχὰσ τούτων ὁ διὰ τ῵ν πόλων τέμνει τὸν διὰ μέςων.

Μετὰ δὲ τοῦτο λαβὼν τὸν ἕτερον κύκλον, ὃν ἔταξεν ἀναλογοῦντα τῶ διὰ τ῵ν πόλων, ἀφίςτθςι τεταρτθμοριαῖαν ἀπὸ τ῅σ κοιν῅σ τομ῅σ περιφέρειαν καὶ ἔχει δθλονότι τοῦ λοιποῦ κρίκου τὸν πόλον, οἷον τοῦ διὰ μέςων. καὶ κατὰ τοῦτο τὸ ςθμεῖον ἐμπολίηει κυλίνδριον ἐξέχον ἔςωθέν τε καὶ ἔξωθεν τρυπήςασ τὸ ςθμεῖον α὎τό τε καὶ τὸ κατὰ διάμετρον, ἵνα καὶ εἰσ ἐκεῖνο τὸ ἴςον καὶ ὅμοιον ἐμπολίςῃ κυλίνδριον. καὶ ἐπὶ τούτοισ κατὰ τὰ κυλίνδρια ταῦτα ἐμπολίηει τοῖσ εἰρθμένοισ δυςὶ κρίκοισ δύο κύκλουσ ἑτέρουσ, τὸν μὲν ἔξωθεν, ὡσ ἀκριβ῵σ τῆ ἑαυτοῦ κοίλῃ πρὸσ τὴν κυρτὴν ἐφαρμόηειν τοῦ διὰ τ῵ν πόλων, τὸν δὲ ἔςωθεν, ὡσ ἀκριβ῵σ τῆ ἑαυτοῦ κυρτῆ πρὸσ τὴν κοίλθν τοῦ α὎τοῦ ἐφαρμόηειν καὶ μέςον εἶναι τὸν διὰ τ῵ν πόλων ἀμφοῖν.

Μετὰ δὲ τὴν ἐνάρμοςιν τ῵ν τεττάρων κύκλων τέμνει τὸν ηῳδιακὸν εἰσ τὰσ τξ μοίρασ οὕτωσἤ κατὰ μὲν τὴν κυρτὴν ἐπιφάνειαν εἰσ τὰ δωδεκατθμόρια, ἐπιγραφομένων δθλαδὴ τ῵ν ὀνομάτων τ῵ν ηῳδίων τοῖσ δωδεκατθμορίοισ, τὰσ δὲ κατὰ βάθοσ α὎τοῦ πλευρὰσ ὁμοταγ῵σ τοῖσ δωδεκατθμορίοισ, ὅλον μὲν τὸ βάθοσ εἰσ πενταμοιριαῖα διαςτήματα, τὸ δὲ ἣμιςυ τοῦ βάθουσ τὸ πρὸσ τὴν κοίλθν ἐπιφάνειαν εἰσ τὰ μοιριαῖα διαςτήματα, τὸν δὲ ἐντὸσ τ῵ν ἀςτρολάβων ἐπὶ μι᾵σ τ῵ν κατὰ βάθοσ πλευρ῵ν, δι' ὅλου μὲν τοῦ βάθουσ εἰσ πενταμοιριαῖα διαςτήματα, κατὰ δὲ τὸ ἣμιςυ καὶ τοῦτο πρὸσ τῆ κοίλῃ ἐπιφανείᾳ εἰσ τὰσ καθ' ἕκαςτα μοίρασ. 

75

Μετὰ δὲ τοῦτο ὏πὸ τὸν ἐντὸσ ἀςτρολάβον ὏φαρμόηει κυκλίςκον ἕτερον λεπτόν, ὡσ τὸ βάθοσ ἔχειν ἔλαττον, τὸ δὲ πλάτοσ ἀναγκαίωσ ἴςον τῶ τοῦ ἀςτρολάβου πλάτει, ἵνα τῆ ἑαυτοῦ κυρτῆ κατά τε μ῅κοσ καὶ πλάτοσ ἐφαρμόηων τῆ ἐκείνου κοίλῃ ςυνέχθται ὏π' α὎τ῅σ καὶ κιν῅ται ὏π' α὎τὸν μὴ ἐκπίπτων τ῵ν ἐκείνου κροτάφων, περιαγόμενοσ δὲ ἀκωλύτωσ ὏πὸ τὴν ἐκείνου κοίλθν ἐπιφάνειαν. τούτῳ δὲ τῶ κυκλίςκῳ δύο πθγμάτια κατὰ διάμετρον προςτίθθςιν ἴςα καὶ πρὸσ ὀρθάσ, νεύοντα πρὸσ ἄλλθλα καὶ πρὸσ τὸ τοῦ κύκλου κέντρον καὶ ἔχοντα διαύγια κατὰ μέςον, ὡσ δι' α὎τ῵ν γίνεςθαι τὰσ διοπτείασ. π῵σ δὲ τὴν δέςιν χρὴ γίνεςθαι τ῵ν τε κρίκων καὶ τ῵ν διαυγίων, εἴπομεν ἔμπροςθεν, ὅτε τὸ διὰ τ῵ν δύο κρίκων ὄργανον ἀνεγράφομεν.

Τούτοισ δὴ τοῖσ πέντε κύκλοισ, ὧν ἐςτιν ἐνδοτάτω μὲν ὁ λεπτὸσ κυκλίςκοσ, ὏πὲρ δὲ τοῦτον ὁ κατὰ βάθοσ διῃρθμένοσ ἀςτρολάβοσ, καὶ ὏πὲρ τοῦτον ὅ τε διὰ μέςων καὶ ὁ διὰ τ῵ν πόλων, καὶ ὏πὲρ τοῦτον ὁ ἐκτὸσ τοῦ διὰ τ῵ν πόλων ἐμπεπολιςμένοσ ἀςτρολάβοσ–τούτοισ δ' οὖν προςτίθθςι τὸ ἐκ τ῵ν δύο κύκλων ἐκείνων ὄργανον, ὅπερ ἐν ἀρχῆ τοῦ βιβλίου παρεθέμεθα, δι' οὗ τὰσ ἐπὶ τὸ βόρειον καὶ νότιον τοῦ ἟λίου παρόδουσ ε὏ρίςκομεν. προςτίθθςι δὲ λαβὼν κατὰ τὸ κυρτὸν τοῦ ἐκτὸσ ἀςτρολάβου πεντεκαιδεκαγώνου πλευρὰν ἀπὸ τοῦ ςθμείου, καθ' ὃ ἐμπεπόλιςται τῶ διὰ τ῵ν πόλων, ἐν τῆ μεταξὺ περιφερείᾳ τοῦ τε πόλου τοῦ ηῳδιακοῦ καὶ τοῦ κατὰ τὸν Καρκίνον τμήματοσ καὶ κατὰ τὸ πέρασ ταύτθσ τ῅σ πλευρ᾵σ ἐμπολίςασ κυλίνδριον ὀρθὸν καὶ τούτῳ κατὰ διάμετρον ἕτερον, τοςοῦτον ὕψοσ ἑκάτερον ἔχον, ὅςον ἐςτὶ τὸ βάθοσ τοῦ ἐκτὸσ ἀςτρολάβου, καὶ κατὰ ταῦτα τοὺσ δύο κρίκουσ ἀκριβ῵σ ςυναρμόςασ τοῖσ προειρθμένοισ πέντε κύκλοισ, ὅπωσ τὰ μὲν ἐξάρματα λαμβάνωμεν κατὰ τὰσ πλατικὰσ ἟λίου καὶ ςελήνθσ μεταβάςεισ ἐπὶ τ῵ν δύο κρίκων, ὥςπερ καὶ πρότερον, τὸ δὲ ἐκ τ῵ν πέντε κύκλων ὄργανον κιν῅ται περὶ τοὺσ τοῦ ἰςθμερινοῦ πόλουσ, οἱ δὲ δύο ἀςτρολάβοι περὶ τοὺσ τοῦ ηῳδιακοῦ πόλουσ περιάγωνται κατὰ μ῅κοσ.

Ἡ μὲν οὖν καταςκευὴ τοῦ ὀργάνου τοιαύτθἤ ἟ δὲ χρ῅ςισ τοιάδε. ἱδρύςαντεσ τὸ ὄργανον ἐπὶ παραλλήλου τῶ ὁρίηοντι ἐπιπέδου, δθλονότι 

76

ςτυλίςκου τινὸσ ὏ποκειμένου κατὰ μεςθμβριν῅σ γραμμ῅σ, ἐὰν θέλωμεν τὴν τοῦ ἟λίου λαβεῖν ἐποχήν, περιάξομεν τὸν διὰ τ῵ν πόλων κρίκον τετάρτθν ἔχοντα θέςιν ἀπὸ τοῦ ἐξωτάτου μέχρι τοςούτου, ἕωσ ἂν ὁ ηῳδιακὸσ ὏πὸ τούτου περιαγόμενοσ ςκιαςθῆ καθ' ὅλθν ἑαυτοῦ τὴν κοίλθν ἐπιφάνειαν ἀκριβ῵σ. τότε γὰρ δ῅λον ὡσ ἐν τῶ α὎τῶ ἐπιπέδῳ ἔςται ὁ ἐν τῶ ὀργάνῳ ηῳδιακὸσ πρὸσ τὸν τοῦ ἟λίου ηῳδιακόν. καὶ μενούςθσ α὎τοῦ τ῅σ θέςεωσ παροίςομεν καὶ τὸν ἔξω ἀςτρολάβον, ἕωσ ἂν καὶ α὎τὸσ γένθται κατὰ τὴν κοίλθν ἐπιφάνειαν ἀφώτιςτοσ. καὶ ὅταν τοῦτο γένθται, τουτέςτιν ὅταν ἅμα οἱ κύκλοι ςκιαςθ῵ςι κατὰ τὰσ κοίλασ ἐπιφανείασ, λαβόντεσ α὎τ῵ν τὴν ὏πὲρ γ῅ν τομὴν καὶ τὴν μοῖραν τοῦ ηῳδιακοῦ, καθ' ἡν ἟ τομή–τέτμθται γάρ, ὡσ προείρθται, κατὰ τὴν κυρτὴν ἐπιφάνειαν ὁ ηῳδιακὸσ εἰσ τὰσ ἰδίασ μοίρασ–ταύτθν φήςομεν τὸν ἣλιον ἐπέχειν.

Τοῦ δὲ ἟λίου γνωςθέντοσ τοῦτον τὸν τρόπον, ποίαν ἐπέχει μοῖραν, καὶ τ῅σ ςελήνθσ οὔςθσ ὏πὲρ γ῅ν, ε὏ρήςομεν καὶ ταύτθσ τὴν ἐποχὴν τὸν ἐντὸσ ἀςτρολάβον παραφέροντεσ καὶ τὸν λεπτὸν κυκλίςκον, ἕωσ ἂν διὰ τ῵ν κατὰ τὸν λεπτὸν κυκλίςκον πθγματίων διοπτεύςωμεν α὎τὴν θατέρῳ τ῵ν ὀφθαλμ῵ν. οὕτω γὰρ ποῖόν τε τοῦ διὰ μέςων τ῵ν ηῳδίων κύκλου κατὰ μ῅κοσ ἐπέχει τμ῅μα, ῥᾴδιον ἔςται γινώςκειν ἐκ τ῅σ τοῦ ἐντὸσ ἀςτρολάβου καὶ τ῅σ τοῦ ηῳδιακοῦ γινομένθσ ὏πὲρ γ῅ν τομ῅σ κατὰ τὸν καιρὸν τ῅σ εἰρθμένθσ διοπτείασ, καὶ πόςασ α὎τοῦ τοῦ διὰ μέςων μοίρασ ἀφέςτθκε πρὸσ ἄρκτουσ ἠ μεςθμβρίαν ἐπὶ τοῦ πρὸσ ὀρθὰσ κύκλου τῶ διὰ μέςων διὰ τ῅σ α὎τοῦ τοῦ ἐντὸσ ἀςτρολάβου διαιρέςεωσ. ὅςθ γὰρ ε὏ρίςκεται διάςταςισ ἀπὸ τοῦ μέςου ςθμείου τοῦ ἀςτρολάβου ἐπὶ τὴν μέςθν γραμμὴν [τ῅σ κοιν῅σ τομ῅σ τε ἀςτρολάβου καὶ] τοῦ ηῳδιακοῦ, τοςαύτθ ἔςται καὶ ἟ τ῅σ ςελήνθσ ἀπόςταςισ ἐφ' ὁπότερα τὰ μέρθ τοῦ διὰ μέςων.

Τ῅σ δὲ ἐποχ῅σ τ῅σ ςελήνθσ καταλθφθείςθσ μεθ' ἟μέραν ἀπὸ τοῦ ἟λίου, δυνατὸν πάλιν διὰ τ῵ν κανόνων τ῅σ μοίρασ ε὏ρεθείςθσ, ἡν ἐπέχει τοῦ ηῳδιακοῦ ἔν τινι νυκτὶ ἟ ςελήνθ, καὶ τοὺσ ἀςτέρασ λοιπὸν διοπτεύεςθαι μεταφερόντων ἟μ῵ν τὸν ἐντὸσ ἀςτρολάβον ἐπὶ τὸν ὀφείλοντα 

77

διοπτευθ῅ναι λαμπρὸν ἀςτέρα. κατὰ γὰρ τὸν α὎τὸν τρόπον, ὅνπερ τὴν ἀπόςταςιν τ῅σ ςελήνθσ πρὸσ τὸν ἣλιον, καὶ τούτου τὴν πρὸσ τὴν ςελήνθν ἀπόςταςιν ε὏ρίςκειν δυνατόν. καὶ μὴ οὔςθσ δὲ ὏πὲρ γ῅ν τ῅σ ςελήνθσ, λογιςαμένων ἟μ῵ν ἐκ τ῵ν κανόνων, ποίαν ἐπέχει μοῖραν ἟ φαινομένθ ςελήνθ τοῦ ηῳδιακοῦ, καὶ τοῦ ἀςτέροσ διοπτευθέντοσ, γίνεται καταφανὴσ ἟ πρὸσ τὴν ςελήνθν α὎τοῦ διάςταςισ.

Οὕτω δὲ καὶ α὎τὸσ ὁ Πτολεμαῖοσ ἐν τῶ ἑβδόμῳ τ῅σ Συντάξεωσ εὗρε τὸν ἐπὶ τ῅σ καρδίασ τοῦ Λέοντοσ ἐν τοῖσ κατ' α὎τὸν χρόνοισ ἐπέχοντα Λέοντοσ δύο <καὶ> ἣμιςυ μοίρασ, παρὰ τῶ Ἱππάρχῳ τετθρθμένον κατὰ τὴν τριακοςτὴν τοῦ Καρκίνου μοῖραν, λαβὼν μεθ' ἟μέραν μὲν ἀπὸ τοῦ ἟λίου τὴν τ῅σ ςελήνθσ πρὸσ α὎τὸν διάςταςιν, ἐν νυκτὶ δέ, ἐπιλογιςάμενοσ τὸν δρόμον, ὃν ἐποιήςατο μεταξὺ τ῵ν δύο διοπτει῵ν ἟ ςελήνθ–τ῅σ ἟μεριν῅σ λέγω, καθ' ἡν α὎τὴ διωπτεύετο, καὶ τ῅σ νυκτεριν῅σ, καθ' ἡν ὁ ἐπὶ τ῅σ καρδίασ τοῦ Λέοντοσ –καὶ οὕτωσ ε὏ρών, πόςασ οὗτοσ μοίρασ ἀφέςτθκε τ῅σ ἐποχ῅σ τ῅σ ςελήνθσ, ἡν ἐπεῖχε διοπτευομένου τοῦ ἀςτέροσ, ὅπερ πάλιν ε὏ρὼν ςυνελογίςατο, πόςτθν ἐπεῖχε μοῖραν τοῦ διὰ μέςων ὁ ἐπὶ τ῅σ καρδίασ τοῦ Λέοντοσ ἐκ τ῅σ ἀποςτάςεωσ τ῅σ ἐποχ῅σ τ῅σ ςελήνθσ.

Ἡ μὲν οὖν καταςκευὴ καὶ ἟ χρ῅ςισ τοῦ ἀςτρολάβου τοιαύτθ. καὶ ςοὶ τοῦτο προκείςθω τὸ ὄργανον χρθςιμώτατον μάλιςτα πρόσ τε τὰσ τ῅σ ςελήνθσ καὶ τὰσ τ῵ν ἀςτέρων τθρήςεισ, ἃσ ο὎κ ἄλλωσ γίνεςθαι δυνατὸν ἠ διὰ τ῅σ ςελήνθσ, ὡσ καὶ α὎τὸσ ὁ Πτολεμαῖοσ ςαφέςτατα γέγραφεν.

<἖πανάλθψισ τ῅σ καθόλου πραγματείασ> 

78

἖πειδὴ δὲ ἟μεῖσ ἐν προοιμίοισ εἴπομεν, ἀπὸ τίνων μάλιςτα προήχθθςαν οἱ τ῵ν τοιούτων φιλοθεάμονεσ εἰσ τὰσ τούτων ἀναηθτήςεισ, φέρε πρὸσ ἕκαςτα ἐκείνων λύςεισ ἀπὸ τ῵ν ὏ποθέςεων τούτων ἐπαγάγωμεν, τὰ μὲν ἐγκρίνοντεσ ὧν λέγουςι, τὰ δὲ βαςανίηοντεσ.

Ο὎κοῦν πρ῵τον ἤν τὸ θ᾵ττον κινεῖςθαι καὶ βραδύτερον τοὺσ ἑπτά. καὶ τοῦτο ἐδόκει θαυμαςτὸν εἶναι, π῵σ τὸ ἄτακτον ἐκεῖ καὶ ἀνώμαλον. τοῦτο τοίνυν φαςὶ λελύςθαι διὰ τ῵ν ἐκκέντρων καὶ τ῵ν ἐπικύκλων, περὶ οὓσ ἟ κίνθςισ τ῵ν ἀςτέρων ὁμαλ῵σ γινομένθ φαίνεται ἀνώμαλοσ διὰ τὴν θέςιν τ῵ν κύκλων ο὎χ ὁμοκέντρων μὲν ὄντων πρὸσ τὸν διὰ μέςων, ἟μ῵ν δὲ ἀπὸ τοῦ κέντρου τοῦ διὰ μέςων τὴν θεωρίαν ποιουμένων.

Δεύτερον τὸ τὰσ ἐπὶ τὸ βόρειον καὶ νότιον παρόδουσ τὴν ςελήνθν καὶ τοὺσ λοιποὺσ ἀςτέρασ ἄλλοτε ἄλλασ ποιεῖςθαι, τὸν δὲ ἣλιον ἀεὶ τὰσ α὎τάσ. τούτου δὲ τὸ αἴτιον, ὅτι τὰ βόρεια πέρατα ο὎κ ἔςτι τὰ α὎τὰ καὶ κατὰ τ῵ν α὎τ῵ν τμθμάτων τοῦ διὰ μέςων πάντων, ἀλλὰ ἄλλων ἄλλα, τ῅σ δὲ ςελήνθσ κινεῖται τὰ βόρεια πέρατα. ςυμβαίνει τοίνυν τοτὲ μὲν πλεῖςτον α὎τὴν ὁρ᾵ςθαι τοῦ τροπικοῦ παρεξιοῦςαν, τοτὲ δὲ ἔλαττον.

Τρίτον ἤν τὸ τ῵ν προποδιςμ῵ν τε καὶ ὏ποποδιςμ῵ν ἐπὶ μόνων τ῵ν πέντε πλανήτων δι' ἡν αἰτίαν φαίνεται. καὶ εἴρθται παρ' α὎τ῵ν, ὅτι ἟ τοῦ ἀςτέροσ ἐπὶ τοῦ ἐπικύκλου κίνθςισ θάττων οὖςα τ῅σ τοῦ ἐπικύκλου ἐπὶ τοῦ ἐκκέντρου ἐπὶ τούτων ποιεῖ τοὺσ ἀςτέρασ τούτουσ κατὰ τὰ περίγεια γινομένουσ ἐν ταῖσ ἀφαιρετικαῖσ παρόδοισ δοκεῖν, διὰ τὸ θ᾵ττον τ῵ν ἐπικύκλων ἐπὶ τἀναντία φέρεςθαι, εἰσ τὰ προθγούμενα κινεῖςθαι. παντὸσ γὰρ κύκλου ἟ περὶ θάτερον τ῵ν ἟μικυκλίων κίνθςισ ἐναντία ἐςτὶ τῆ περὶ τὸ λοιπόν. ἐὰν οὖν τῆ ἐπὶ τἀναντία τοῦ ἀςτέροσ κινήςει προςθῆσ τὸ θ᾵ττον τ῅σ α὎τοῦ τοῦ κύκλου κινήςεωσ, ἔςται ἟ τ῵ν ὏ποποδιςμ῵ν φανταςία τὸν εἰκότα λόγον ἔχουςα. τοῦτο δὲ ἐπὶ τ῵ν πέντε γίνεςθαι μόνων, ἐπειδή, φαςίν, ἐπὶ μόνων ἐκείνων οἱ ἀςτέρεσ ἐπὶ τ῵ν ἐπικύκλων θ᾵ττον α὎τ῵ν κινοῦνται τ῵ν ἐπικύκλων. 

79

Τέταρτον τὸ τοὺσ μὲν π᾵ςαν τοῦ ἟λίου διίςταςθαι διάςταςιν, τοὺσ δὲ ο὎ π᾵ςαν, καὶ τούτων τὸν μὲν μείηονα, τὸν δὲ ἐλάττονα. τούτου δὲ τὴν αἰτίαν εἰσ τοὺσ ἐπικύκλουσ ἀναφέρουςιν, ὁμοταχ῵σ μὲν κινουμένων τοῦ τοῦ ἗ρμοῦ καὶ τοῦ τ῅σ Ἀφροδίτθσ πρὸσ τὸν τοῦ ἟λίου, ἀνιςοταχ῵σ δὲ τ῵ν λοιπ῵ν, καὶ αὖ ἐκείνων ἀμφοτέρων μὲν τοῦ ἟λιακοῦ μειηόνων ὄντων, τοῦ δὲ τ῅σ Ἀφροδίτθσ μείηονοσ ἔτι παρὰ τὸν τοῦ ἗ρμοῦ, καὶ διὰ τοῦτο μήτε π᾵ςαν διάςταςιν διιςταμένων διὰ τὴν ὁμοταχ῅ τ῵ν ἐπικύκλων κίνθςιν, μήτε ὏π' α὎τὸν ὄντων ἀεὶ καὶ ἀφαν῵ν διὰ τὴν ὏περοχὴν τ῵ν μεγεθ῵ν τ῵ν ἐπικύκλων, ἐφ' ὧν ἐφ' ἑκάτερα δύνανται διιςτάμενοι φαίνεςθαι καὶ δὴ καὶ μείηω ποιεῖςθαι διάςταςιν, οὗ μείηων ἐςτὶν ὁ ἐπίκυκλοσ. ἐπεὶ καὶ τὸ τὰσ ἑςπερίασ καὶ τὰσ ἑῴασ φάςεισ ἐναλλὰξ γινομένασ ἐπί τε Ἀφροδίτθσ καὶ ἗ρμοῦ διὰ τὰσ προςθετικὰσ καὶ τὰσ ἀφαιρετικὰσ κινήςεισ γίνεςθαι φαῖεν ἂν τ῵ν ἀςτέρων τὰσ ἐπὶ τ῵ν ἐπικύκλων. ἀφαιροῦντεσ γὰρ ἑῴασ ποιοῦνται φάςεισ, προςτιθέντεσ δὲ τὰσ ἑςπερίασ.

Ἱςτόρθςε δὲ ὁ Πτολεμαῖοσ ἐν τῶ τριςκαιδεκάτῳ τ῅σ Συντάξεωσ παραδόξουσ ἗ρμοῦ φάςεισ, τὰσ μὲν ἑςπερίασ ἐκλιπούςασ μετὰ τὰσ ἑῴασ προγενομένασ περὶ τὰσ ἀρχὰσ τοῦ Σκορπίου, τὰσ δὲ ἑῴασ ἀνάπαλιν ὀφειλούςασ γενέςθαι καὶ μὴ γενομένασ περὶ τὰσ ἀρχὰσ τοῦ Ταύρου. καὶ τὰσ τούτων αἰτίασ α὎τὸσ ἀποδίδωςι διαφωνεῖν λέγων τοὺσ ἀριθμοὺσ τ῅σ ἐν τούτοισ τοῖσ ηῳδίοισ τοῦ ἗ρμοῦ φάςεωσ πρὸσ τὴν τελείαν ἀπόςταςιν, ὥςτε πρὶν τὴν φάςιν ποιήςαςθαι, τὴν τελείαν ἀπόςταςιν φθάνειν πεποιθμένον καὶ διὰ τοῦτο ὏ποςτρέφειν. οἷον ἐπὶ τοῦ Ταύρου δείκνυςι τὴν μὲν φάςιν ἐκ τ῵ν ἐπιλογιςμ῵ν κβ μοιρ῵ν καὶ λεπτ῵ν ιθ, τὴν δὲ τελείαν ἀπόςταςιν μοιρ῵ν μὲν τ῵ν α὎τ῵ν, λεπτ῵ν δὲ ιγ. εἰ οὖν ο὎κ ἂν ὀφθείθ μὴ ἀποςτὰσ ἐνταῦθα μοίρασ κβ καὶ λεπτὰ ιθ, μετὰ δὲ τὰ ιγ λεπτὰ ὡσ τὸ πλεῖςτον ἀποςτὰσ ὏ποςτρέφει, πρὶν ὀφθῆ ἑῶοσ, ὏ποςτρέφει· καὶ διὰ τοῦτο ἐκλείπει ἟ ἑῴα φάςισ κατὰ τὸν Ταῦρον ἐν ταῖσ πρώταισ μοίραισ. οὕτω πειρ῵νται καὶ τ῵ν παραλόγων δοκούντων φαίνεςθαι τὰσ αἰτίασ ἀποδιδόναι. 

80

Πέμπτον τοίνυν ἐλέγετο τὸ ποτὲ μὲν μείηουσ ἐναργ῵σ ὁρ᾵ςθαι τοὺσ ἀςτέρασ, ποτὲ δὲ ἐλάττουσ. καὶ α὎τὸ ταῖσ ἐπὶ τ῵ν ἐκκέντρων καὶ τ῵ν ἐπικύκλων περιόδοισ ἀναθήςουςιν. ἀπογειότεροι γὰρ καὶ περιγειότεροι γινόμενοι τοτὲ μὲν ἔνδθλα παρέξονται τὰ ἑαυτ῵ν μεγέθθ, τοτὲ δὲ ἀποκρύψουςι, χωρὶσ τ῵ν διὰ τὸν περιέχοντα τὴν γ῅ν ἀέρα γινομένων τ῅σ α὎ξήςεωσ τοῦ μεγέθουσ φανταςι῵ν. διὰ γὰρ ὏γροτέρου [τοῦ] ἀέροσ τὰσ ὄψεισ πεμπομένασ μείηονα δοκεῖν ὁρ᾵ν τὰ μεγέθθ, κατὰ διάκλαςιν τ῵ν ἀκτίνων τοῖσ ὁρωμένοισ προςπιπτους῵ν, ὃ καὶ τὸν ἣλιον περὶ τὸν ὁρίηοντα ποιεῖ μείηονα φαίνεςθαι, τοῦ περὶ τὸν ὁρίηοντα ἀέροσ, δι' οὗ πέμπεται ἟ ὄψισ, ὏γροῦ τε ὄντοσ καὶ παχέοσ. τοῦ δὲ ἀπογείου καὶ περιγείου τὰσ περὶ τὰ ὁρώμενα διαφορὰσ ἱκαν῵σ πεφωρ᾵ςθαι διὰ τ῵ν τθρήςεων.

Ἕκτον τὸ τοὺσ ἀςτέρασ τοὺσ α὎τοὺσ ἐγγυτάτω τε ὄντασ ἟λίου φαίνεςθαι καὶ πόρρω πάλιν ἄλλοτε ὄντασ ὅμωσ μὴ φαίνεςθαι. πάντωσ δὲ τοῦτο εἰσ τὴν κατὰ πλάτοσ ἀνοίςουςι διαφορὰν τὴν διὰ τὰσ λοξώςεισ τὰσ πρὸσ τὸν διὰ μέςων τ῵ν κύκλων, καθ' ὧν ἐκεῖνοι φέρονται, γινομένθν. μθδὲν γὰρ κωλύειν ἴςων μὲν εἶναι μοιρ῵ν τὴν Ἀφροδίτθν, εἰ τύχοι, τῶ ἟λίῳ, διὰ δὲ τὸ ἐπὶ τοῦ οἰκείου κύκλου βορειοτέραν εἶναι καὶ <εἰσ> βορρ᾵ν ἀνιέναι προανατέλλουςαν ὁρ᾵ςθαι. ἐπεὶ καὶ τὰσ παραδόξουσ φάςεισ τ῅σ Ἀφροδίτθσ, ἃσ ὁ Πτολεμαῖοσ ἀνέγραψεν, εἰσ τὰ πλάτθ πάντωσ ἀναφέρειν δεήςει. λέγω δὲ οἷον τὰσ περὶ τὰσ ἀρχὰσ τ῵ν Ἰχθύων μετὰ τὴν ἑςπερίαν δύςιν ἑῴαν ἀνατολὴν τάχιςτα ποιήςαςθαι, δύο ἟μερ῵ν μέςων μόνων γινομένων, καὶ ἐν Παρθένῳ ιθ ἟μερ῵ν ὡςαύτωσ. καὶ ἔχεισ ἐν τοῖσ περὶ τ῵ν παραδόξων φάςεων τ῅σ Ἀφροδίτθσ ταῦτα διὰ γραμμικ῵ν ἐφόδων δεικνύμενα.

Ἕβδομον ἤν τὸ περὶ τ῅σ τάξεωσ τ῵ν πλανωμένων, ὃ καὶ διὰ τ῵ν προειρθμένων λόγου τινὸσ ἐνέτυχεν. ἢδθ δέ τινεσ καὶ ἐκ τ῵ν περιγείων πιςτοῦνται καὶ ἀπογείων ε὏ρίςκοντεσ τὸ μὲν ἀπόγειον τ῅σ ςελήνθσ ἐγγύτατα ςυμβαῖνον πρὸσ τὸ περίγειον τοῦ ἗ρμοῦ, τὸ δὲ ἀπόγειον πάλιν τοῦ ἗ρμοῦ πρὸσ τὸ τ῅σ Ἀφροδίτθσ περίγειον καὶ τὸ ταύτθσ ἀπόγειον πρὸσ τὸ τοῦ ἟λίου περίγειον, ὡσ εἶναι τὴν τάξιν α὎τ῵ν τὴν 

81

πρὸσ ἀλλήλουσ ἀπὸ τούτων καταφαν῅. λαβόντεσ γὰρ τὸ μὲν μέγιςτον τ῅σ ςελήνθσ ἀπόςτθμα, ὡσ δεδειγμένον, ξδ ι τοιούτων, οἵου ἑνὸσ ἟ ἐκ τοῦ κέντρου τ῅σ γ῅σ, τὸ δὲ τοῦ ἟λίου μέγιςτον μὲν τ῵ν α὎τ῵ν αςι, τούτου δὲ αὖ πάλιν τὸ ἐλάχιςτον τ῵ν α὎τ῵ν αρξ, τουτέςτιν οἵων σδ ι τὸ μέγιςτον τ῅σ ςελήνθσ, ὧν τὸ διάφορον αθθ, καὶ ὅτι μθδὲν ἔςτι κενὸν ἐν τῆ διακοςμήςει τ῵ν ὅλων προυποθέμενοι, καὶ ὅτι καταπεπύκνωται τὰ διαςτήματα ταῖσ οἰκείαισ μεςότθςιν, ἀξιοῦςιν ὁρ᾵ν τοὺσ λόγουσ τ῵ν ἀπογείων καὶ περιγείων τοῦ τε ἗ρμοῦ καὶ τ῅σ Ἀφροδίτθσ καὶ θεωρεῖν, εἰ ςυμπλθροῦν δύνανται τοὺσ εἰρθμένουσ ἀριθμούσ. ε὏ρίςκουςι δ' οὖν τοῦ ἗ρμοῦ τὴν ἀπὸ τοῦ ἀπογείου τοῦ ἐπικύκλου μέχρι τοῦ κέντρου τοῦ ηῳδιακοῦ δεδειγμένθν πρὸσ τὴν ἀπὸ τοῦ περιγείου ἕωσ τοῦ α὎τοῦ κέντρου λόγον ἔχουςαν, ὃν τὰ θα λ πρὸσ τὰ λγ δ, καὶ ποιήςαντεσ ὡσ τὰ λγ δ πρὸσ τὰ ια λ, οὕτω καὶ τὸ μέγιςτον ἀπόςτθμα τ῅σ ςελήνθσ, τουτέςτι τὰ σδ ι πρὸσ ἄλλον τινά, ε὏ρίςκουςι τέταρτον ἀνάλογον ὄντα τὸν ροη λγ ἔγγιςτα, ὅςων ἐςτὶ τὸ τοῦ ἗ρμοῦ μέγιςτον ἀπόςτθμα. πάλιν δὲ αὖ ἐπειδὴ πολύ ἐςτι τὸ μέςον τοῦ ροη λγ καὶ τοῦ περιγείου τοῦ ἟λίου, ὅπερ ἤν αρξ, ἀξιοῦςιν, ἵνα μθδὲν ᾖ κενόν, ἄλλθν παρεμβάλλειν ςφαῖραν, καὶ ταύτθν εἶναι τὴν τ῅σ Ἀφροδίτθσ.

τετθρ῅ςθαι γὰρ τὴν Ἀφροδίτθν ὏ποδραμοῦςαν τὸν Ἄρεα, καθάπερ τὸν ἗ρμοῦ ὏ποδραμόντα τὴν Ἀφροδίτθν. ἔτι δὲ καὶ λαβόντεσ τὸ περίγειον α὎τ῅σ ἀπόςτθμα πρὸσ τὸ τοῦ ηῳδιακοῦ κέντρον καὶ τὸ ἀπόγειον λόγον ἔχοντα, ὃν τὰ ιε λε πρὸσ τὰ ρδ κε, καὶ ποιήςαντεσ ὡσ <τὰ> ιε λε πρὸσ τὰ ρδ κε, οὕτωσ τοῦ ἗ρμοῦ τὸ ἀπόγειον ἀπόςτθμα τ῵ν ροη λγ πρὸσ τέταρτον ἀνάλογον ἄλλον, ε὏ρίςκουςιν ἐκεῖνον ὄντα τὸν αρθ, ςυνθμμένον ἔγγιςτα τῶ περιγείῳ ἀποςτήματι τοῦ ἟λίουἤ ἤν γὰρ ἐκεῖνο αρσ. καὶ οὕτωσ ἔςονται διὰ τ῵ν μέςων λόγων οἱ τ῵ν ἄκρων καταπεπυκνωμένοι διὰ τ῵ν ἀποδεδειγμένων περιγείων καὶ ἀπογείων ἀποςτθμάτων.

Ὄγδοον τοίνυν ἤν, εἰ μεμνήμεθα, τὸ τ῵ν ςθμείων τ῵ν τροπικ῵ν· μήποτε καὶ ταῦτα δεῖν κινεῖν διὰ τὸ τὸν ἣλιον ὁρ᾵ςθαι, πρὶν ἐφ' ἑκάτερον ἔλθῃ, μεταχωροῦντα ἐπὶ τἀναντία ὡσ ἂν κινουμένων καὶ 

82

τούτων. δείκνυται οὖν ἀκινήτων τ῵ν ςθμείων μενόντων ἟ αἰτία, δι' ἡν ὁ ἣλιοσ, πρὶν ἐπὶ τὰ τοῦ διὰ μέςων καταντήςῃ πέρατα, δοκεῖ παραχωρεῖν εἰσ τἀναντία <ἐν> ταῖσ τροπαῖσ. αἰτία δὲ ἟ ἐκκεντρότθσ τοῦ κύκλου, ὃν α὎τὸσ περίειςι, τὸ βόρειον α὎τοῦ πέρασ ποιοῦςα ο὎κ ἐπὶ τ῅σ α὎τ῅σ ε὎θείασ τῶ βορειοτάτῳ ςθμείῳ τοῦ ἐν τῆ ἀπλανεῖ ηῳδιακοῦ, ἀλλ' ὀλίγον πρὸ α὎τοῦ διὰ τὴν εἰσ τὸ ἀπόγειον κατὰ τὴν πέμπτθν καὶ ἟μίςειαν τ῵ν Διδύμων τοῦ ἐκκέντρου ὕψωςιν. τ῅σ οὖν ψθφοφορίασ οὔπω γενόμενον α὎τὸν ἐν τῶ βορειοτάτῳ τοῦ τ῅σ ἀπλανοῦσ ηῳδιακοῦ δθλούςθσ, ἟ ὄψισ ὁρᾶ ἐπὶ τὸ νότιον μεθιςτάμενον. διὸ ἐπὶ τοῦ ἰδίου κύκλου τοῦ ἐκκέντρου ἢδθ τοῦ βορείου πέρατοσ ἀποκέκλικεν.

Ὅλωσ δὲ τὴν αἰτίαν δεῖ γινώςκειν, παρ' ἡν ὁ ἣλιοσ οὔτε ἐν ταῖσ ἰςθμερίαισ ἀπὸ τοῦ α὎τοῦ ἀνίςχει, ἀλλὰ βορειότεροσ μὲν ἐν τῆ κατὰ τὸν Κριόν, νοτιώτεροσ δὲ ἐν τῆ κατὰ τὸν Ζυγόν, οὔτε ἐν ταῖσ τροπαῖσ ἐπ' α὎τ῵ν ἀνατέλλει τ῵ν τροπικ῵ν, ἀλλ' ἐν μὲν τῆ κατὰ τὸν Καρκίνον νοτιώτεροσ, ἐν δὲ τῆ κατὰ τὸν Αἰγοκέρωτα βορειότεροσ. τούτων γὰρ πάντων αἴτιον ἕν, ὅτι ὁ τοῦ ἟λίου κύκλοσ περιγειότερόσ ἐςτι τοῦ ηῳδιακοῦ τοῦ ἐν τῶ παντί, καὶ τὸ ἀπόγειον [καὶ περίγειον] οὔτε ἐν τοῖσ ἰςθμερινοῖσ ἐςτιν, οὔτε ἐν τοῖσ τροπικοῖσ ςθμείοισ, ἀλλὰ περὶ τὴν πέμπτθν καὶ ἟μίςειαν, ὡσ πολλάκισ εἴρθται, τ῵ν Διδύμων, ἥσ ἐγγυτέρω μὲν τὸ ἐαρινὸν ςθμεῖον, πορρωτέρω δὲ τὸ μετοπωρινόνἤ ἐξ οὗ δ῅λον ὅτι ἀπογειότεροσ μέν ἐςτιν ὁ ἣλιοσ ἐν τῶ ἐαρινῶ ςθμείῳ, περιγειότεροσ δὲ ἐν τῶ μετοπωρινῶ.

καὶ διὰ τοῦτο ἄρα καὶ ἐν τοῖσ ἀςτρολάβοισ [τοῖσ ἐπιπέδοισ] ὏ψθλότεροσ μὲν ἐν ταῖσ μεςθμβρίαισ εἶναι δοκεῖ κατὰ τὴν ἐαρινὴν ἰςθμερίαν, ταπεινότεροσ δὲ κατὰ τὴν μετοπωρινήν. καὶ ἐν ταῖσ τ῵ν γνωμόνων ςκιαῖσ μείηουσ μὲν ἐπὶ τ῅σ μετοπωριν῅σ ποιεῖ ἰςθμερίασ, ἐλάττουσ δὲ ἐπὶ τ῅σ ἐαριν῅σ[, ὅτι τὰσ ἀκτῖνασ ἀπὸ τοῦ ἰδίου κύκλου πέμπει, ἐν ᾧ κινεῖται, ἐφ' οὗ κατὰ μὲν τὴν ἐαρινὴν ἰςθμερίαν ἀπογειότεροσ, κατὰ δὲ τὴν μετοπωρινὴν περιγειότεροσ]. αἱ δὲ ἀπὸ ὏ψθλοτέρου ἠ ταπεινοτέρου πεμπόμεναι ἀκτῖνεσ μείηουσ μὲν αὗται, ἐλάττουσ δὲ ἐκεῖναι τὰσ ςκιὰσ ποιοῦςιν. 

83

Ὅτι δὲ ἟ κατὰ τὸ περίγειον α὎τὴ διαφορότθσ καὶ τὸ ἀπόγειον ποιεῖ τὰσ ἀνατολὰσ κατὰ πλάτοσ φαίνεςθαι διαφερούςασ, μάθοιμεν ἂν πρὸσ τούτοισ κ὾κεῖνο προςλαβόντεσ, τὸ παράλλαξιν εἶναι καὶ ἐπὶ ἟λίου, καὶ μὴ παντελ῵σ κέντρου καὶ ςθμείου λόγον τὴν γ῅ν ἔχειν πρὸσ τὴν τοῦ ἟λίου ςφαῖραν, ὃ καὶ τοῖσ περὶ Ἵππαρχον ἀρέςκει καὶ Πτολεμαῖον.

Ἔςτω γὰρ ὁ ἐν τῆ ἀπλανεῖ ηῳδιακὸσ ὁ ΑΒ, καὶ ἰςθμερινοῦ διάμετροσ ἟ ΑΒ, καὶ τὰ Ζ Η ςθμεῖα ἐπ' α὎τ῅σ, ὧν τὸ μὲν Ζ, ἐφ' οὗ ὁ ἣλιοσ κατὰ τὴν ἐαρινὴν ἰςθμερίαν, τὸ δὲ Η, ἐφ' οὗ κατὰ τὴν μετοπωρινήν. πάντωσ γὰρ ἄμφω μὲν ἐν τῶ ἐπιπέδῳ τοῦ ἰςθμερινοῦ ἐςτι καὶ τοῦ ἟λιακοῦ κύκλου, τουτέςτιν ἐπὶ τ῅σ κοιν῅σ α὎τ῵ν τομ῅σ. θάτερον δὲ ἀνωτέρω ἔςται, καὶ θάτερον κατωτέρω διὰ τὴν κατὰ τὸ ἀπόγειον καὶ περίγειον διαφοράν. τ῅σ οὖν ΓΔ γ῅σ οὔςθσ ἐν τῶ μέςῳ, καὶ τοῦ <μὲν> Γ βορείου, τοῦ δὲ Δ νοτίου, εἰλήφθω τὸ ὄμμα ἟μ῵ν ἐπὶ τ῅σ ἐπιφανείασ τ῅σ γ῅σ κατὰ τὸ Ε ςθμεῖον. ὀφθήςεται ἄρα ἐπὶ τοῦ ΓΔ ὁρίηοντοσ τὸ μὲν Ζ κατὰ τὴν ΕΖ ε὎θεῖαν, τὸ δὲ Η κατὰ τὴν ΕΗ· καὶ βορειότερον δόξει ἀνατέλλειν τὸ Ζ τοῦ Η–βόρεια γὰρ ὏πόκειται τὰ Γ, καὶ νότια τὰ Δ τοῦ ΓΔ ὁρίηοντοσ–διὰ τὸ βορειοτέραν εἶναι τὴν ΕΖ τ῅σ ΕΗ, ὡσ τὸ μὲν κατὰ τοῦ Θ ἀνατέλλον ὁρ᾵ςθαι, τὸ δὲ κατὰ τοῦ Κ ςθμείου.

Τούτου δὲ δειχθέντοσ κ὾κεῖνο φανερόν, ὅτι ἐπὶ μόνθσ τ῅σ ἐπὶ τοῦ ἰςθμερινοῦ οἰκήςεωσ ἐν ἀμφοτέραισ ταῖσ ἰςθμερίαισ ὀφθήςεται καθ' ἑνὸσ ςθμείου ἀνατέλλων ὁ ἣλιοσ διὰ τὸ μίαν ε὎θεῖαν εἶναι τὴν ΗΖ καὶ τὴν ΕΖ, δι' ἥσ ἟ ὄψισ πεμπομένθ κατ' ἀμφοτέρασ α὎τὸν ἐκεῖ τὰσ ἰςθμερίασ ἀνατέλλοντα ὁρᾶ. οἱ δὲ γνώμονεσ τὰσ ςκιὰσ καὶ ἐκεῖ μείηουσ πέμψουςι καὶ ἐλάττουσ, ο὎κ ἴςον ἀπέχοντεσ α὎τ῵ν τ῵ν ἰςθμεριν῵ν ςθμείων ἐπὶ τὰ α὎τὰ διὰ τὸ ἀπόγειον εἶναι τὸν ἣλιον μ᾵λλον καὶ ἐκεῖ καὶ ἥττον.

Τοςοῦτον μόνον ἐπιςθμαντέον, ὅτι μείηων ἐςτὶν ἟ φαινομένθ διαφορὰ κατὰ πλάτοσ ἐν ταῖσ τ῵ν ἰςθμερι῵ν ἀνατολαῖσ ἠ ὅςθν ἔδει γίνεςθαι ἐκ 

84

τ῅σ ε὏ρθμένθσ τοῦ ἟λίου παραλλάξεωσ, ο὎δέποτε τρι῵ν ἑξθκοςτ῵ν γινομένθσ, τ῅σ φαινομένθσ διαφορ᾵σ τρι῵ν μοιρ῵ν ςχεδὸν ποιούςθσ τὸ πλάτοσ ἐπὶ τοῦ ὁρίηοντοσ, ὡσ π᾵ςίν ἐςτιν ἐκ τ῵ν τθρήςεων δ῅λον.

Ἀλλὰ μὴν ὅτι καὶ πρὸ τ῵ν τροπικ῵ν εἰκότωσ φαίνεται ἐπὶ τἀναντία παραχωρ῵ν, δ῅λον τοῖσ ὏ποθεμένοισ τὰσ α὎τὰσ ὏ποθέςεισ. Ἔςτω γὰρ ὁ ἐν τῆ ἀπλανεῖ διὰ μέςων ὁ ΑΒ, καὶ ὁ τοῦ ἟λίου ἔκκεντροσ ὁ ΓΔ. ἐπεὶ οὖν, εἰ ὁμόκεντροσ ἤν ὁ ΓΔ τῶ ΑΒ, κατὰ τὰ ΗΖ τὸ βόρειον ἤν α὎τοῦ καὶ τὸ νότιον, ἵνα δὲ ἔκκεντροσ γένθται, νενόθται ἀνειλκυςμένοσ ἐπὶ τὸ Ε ςθμεῖον, οἷον κατὰ τὴν πέμπτθν καὶ ἟μίςειαν τ῵ν Διδύμων, δ῅λον ὅτι καὶ τὸ Γ ἐξ῅ρται τ῅σ ΑΒ, καὶ τὸ Δ ὏π' α὎τὴν πεςεῖται λοιπόν.

εἰ δὲ τοῦτο, κατὰ τὸ Γ γενόμενοσ ὁ ἣλιοσ οὔπω μέν ἐςτιν ἐν τῶ τροπικῶ ςθμείῳ τοῦ ΑΒ κύκλου, οἷον ὏πὸ τὸ Α ςθμεῖον, ἐν δὲ τῶ ἑαυτοῦ κύκλῳ ὡσ ἐπὶ τὸ νότιον χωρεῖ· βόρειον γὰρ ἤν α὎τοῦ πέρασ τὸ Γ. καὶ ὅταν ἐν τῶ Δ γένθται, οὔπω μὲν ἐν τῶ τροπικῶ γέγονε τοῦ ΑΒ, <οἷον> ὏πὸ τὸ Β ςθμεῖον, διὰ δὲ τὸ ἐν τῶ τοῦ οἰκείου κύκλου νοτιωτάτῳ γεγεν῅ςθαι ἐντεῦθεν ἑξ῅σ ἐπὶ τὸ βορειότερον τοῦ ἑαυτοῦ κύκλου χωρεῖ καὶ φαίνεται ἀνατέλλων κατὰ τὴν θέςιν τοῦ ἐκκέντρου, καὶ ο὎ κατὰ τὴν τοῦ ἐν τῆ ἀπλανεῖ ηῳδιακοῦ. διὸ καὶ ἐν τοῖσ ἀςτρολάβοισ ὏ψούμενόσ τε φαίνεται, πρὶν ἐπὶ τὸ Ζ ςθμεῖον ἔλθῃ, ὅ ἐςτιν ἐπὶ μι᾵σ ε὎θείασ τῶ Β, καὶ ταπεινούμενοσ, πρὶν ἐπὶ τὸ Η, ὅ ἐςτιν ἐπὶ μι᾵σ ε὎θείασ τῶ Α.

καὶ αἱ τ῵ν γνωμόνων ςκιαὶ καὶ πρὸ τ῅σ θεριν῅σ τροπ῅σ αὔξονται, ὡσ ταπεινοτέρου γενομένου, καὶ πρὸ τ῅σ χειμεριν῅σ ἐλαττοῦνται, ὡσ ὏ψθλοτέρου. ο὎ γὰρ ἀπὸ τ῅σ ἀπλανοῦσ πέμπει τὰσ ἀκτῖνασ, ο὎δὲ ἀπὸ τοῦ ἐκεῖ ηῳδιακοῦ, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ ἑαυτοῦ ἐκκέντρου κύκλου· καὶ τὸ βόρειον ἐξ῅ρται, καὶ τὸ νότιον ὏ποπέπτωκε τ῅σ δι' ἀμφοτέρων τ῵ν τροπικ῵ν ςθμείων ε὎θείασ. τοςαῦτά ςοι καὶ περὶ τούτων πολλὰσ παραςχόντων ηθτήςεισ τοῖσ καθ' ἟μ᾵σ. 

85

Ἔνατον ἤν τὸ περὶ τ῅σ κινήςεωσ τ῵ν ἀπλαν῵ν, ὃ καὶ πρότερον ὡσ ο὎κ ἀρέςκον ἟μῖν ἐνεδειξάμεθα. εἰ δὲ τοῦτο μὴ ἐγχωροίθ, πρόδθλον ὅτι καὶ τὰ περὶ τὰσ ὏ποθέςεισ τ῵ν πέντε πλανήτων ἔχοι ἂν ἀπόρωσ. προςχρ῅ται γὰρ τῆ εἰσ τὰ ἑπόμενα κινήςει τ῅σ ἀπλανοῦσ. καίτοι γε ὅτι ταύτθν ο὎ δεῖ προςίεςθαι, καὶ τὰ φαινόμενα μαρτυρεῖ. π῵σ γὰρ ἀειφανεῖσ εἰςιν αἱ Ἄρκτοι καὶ νῦν, ἀπὸ τόςων διὰ τόςων ἐτ῵ν τ῵ν ἔμπροςθεν οὖςαι ἀειφανεῖσ, εἴπερ κινοῦνται μίαν μοῖραν ἐν ἑκατὸν ἔτεςι περὶ τὸν τοῦ διὰ μέςων πόλον, ἕτερον ὄντα παρὰ τὸν κοςμικόν; ἔδει γὰρ τοςαύτασ ἢδθ μοίρασ κινθθείςασ μθκέτι παραξέειν τὸν ὁρίηοντα, ἀλλὰ μέρεςιν ἑαυτ῵ν ἀφανεῖσ γίνεςθαι. ταῦτα οὖν μαρτυρεῖ. καὶ πάντεσ οἱ ςοφοὶ ταύτῃ ςυμφωνήςαντεσ καὶ τὴν ἀπλαν῅ περὶ τὸν κοςμικὸν πόλον ἐκίνθςαν, ἀλλ' ο὎χὶ καὶ περὶ τὸν τοῦ διὰ μέςων. τά γε μὴν πλανώμενα ἐπὶ τὰ ἑπόμενα περὶ τοὺσ τοῦ ηῳδιακοῦ κεκινήκαςι πόλουσ.

Δέκατον ἐφ' ἅπαςιν ἐλέγετο τὸ περὶ τὰσ ἐκλείψεισ καὶ τὰσ ςυνόδουσ καὶ τὰσ νεύςεισ καὶ τὰ τοιαῦτα, ὧν τὰσ αἰτίασ ἀπὸ τ῵ν ὏ποθέςεων γνωρίμουσ ἔχομεν. δ῅λον γὰρ ἢδθ καὶ ποῦ ἂν γένοιντο ἐκλείψεισ, καὶ διὰ τί ἄλλοτε ἀλλαχοῦ, καὶ ποῦ αἱ νεύςεισ. αὗται μὲν γὰρ ἀκολουθοῦςι ταῖσ τ῵ν ἐπικύκλων κινήςεςιν, ἐκεῖναι δὲ ταῖσ τ῵ν ςυνδέςμων ἐποχαῖσ, οὓσ μεταβαίνειν εἴπομεν διὰ τὴν τοῦ λοξοῦ κύκλου τ῅σ ςελήνθσ μετάβαςιν, τ῅σ τομ῅σ α὎τοῦ καὶ τοῦ διὰ μέςων κατὰ ἄλλα καὶ ἄλλα ςθμεῖα γινομένθσ· καὶ εἴρθται περὶ τούτων ἐν τοῖσ περὶ ςελήνθσ λόγοισ.

Ἡ μὲν οὖν ὏ποτύπωςισ τ῵ν ἀςτρονομικ῵ν ὏ποθέςεων ἐχέτω πέρασ. τοςοῦτον δὲ ἐπιθεὶσ τοῖσ εἰρθμένοισ περιγράψω τὴν βίβλον, ὅτι τὰσ κινήςεισ τ῵ν ο὎ρανίων ὁμαλὰσ ἀποφ῅ναι προθυμθθέντεσ οἱ περὶ ἀςτρονομίαν δεινοὶ ἔλαθον ἑαυτοὺσ α὎τὴν τὴν ο὎ςίαν α὎τ῵ν ἀνώμαλον καὶ παθ῵ν ἀνάπλεων ἀποφήναντεσ. τοὺσ γὰρ ἐκκέντρουσ οὓσ θρυλοῦςι καὶ τοὺσ ἐπικύκλουσ τί φ῵μεν; ἆρα ἐπινοεῖςθαι μόνον ἠ καὶ ὏πόςταςιν ἔχειν ἐν ταῖσ ςφαίραισ α὎τ῵ν, ἐν αἷσ ἐνδέδενται; εἰ μὲν γὰρ ἐπινοεῖςθαι μόνον, λελήθαςιν ἀπὸ τ῵ν φυςικ῵ν ςωμάτων εἰσ μαθθματικὰσ ἐπινοίασ μεταςτάντεσ καὶ ἐκ τ῵ν ο὎κ ὄντων ἐν τῆ φύςει τὰσ τ῵ν φυςικ῵ν κινήςεων αἰτίασ ἀποδιδόντεσ. προςθήςω δέ, ὅτι καὶ κινοῦντεσ ἄτοποι ἂν 

86

εἶεν. ο὎ γάρ, ἐπειδὴ ταῖσ ἐπινοίαισ ἟μ῵ν κινοῦνται, διὰ τοῦτο οἱ ἐπ' α὎τ῵ν νοούμενοι ἀςτέρεσ κατὰ ἀλήθειαν ἀνωμάλωσ κινοῦνται. εἰ δὲ καὶ εἶναι καθ' ὏πόςταςιν, τὴν ςυνέχειαν ἀφανίηουςιν α὎τ῵ν τ῵ν ςφαιρ῵ν, ἐν αἷσ εἰςιν οἱ κύκλοι, χωρὶσ μὲν τούτουσ κινοῦντεσ, χωρὶσ δὲ ἐκείνασ, ο὎δὲ τούτουσ ὁμοίωσ ἀλλήλοισ, ἀλλ' ἐπὶ τἀναντία, τά τε ἀποςτήματα α὎τ῵ν τὰ πρὸσ ἀλλήλουσ ςυγχέοντεσ, εἴπερ ποτὲ μὲν ςυνάγονται καὶ ἐν ἑνὶ γίνονται ἐπιπέδῳ, ποτὲ δὲ διίςτανται καὶ τέμνουςιν ἀλλήλουσ. ἔςονται ἄρα τ῵ν ςωμάτων τ῵ν ο὎ρανίων μεριςμοὶ παντοῖοι καὶ ςυμπτύξεισ καὶ διακρίςεισ.

Πρὸσ δὲ αὖ τούτοισ καὶ θ὎τοματιςμένθ φαίνεται τ῵ν μεμθχανθμένων τούτων ὏ποθέςεων ἟ παράδοςισ. διὰ τί γὰρ ἐφ' ἑκάςτθσ ὡδὶ μὲν ὁ ἔκκεντροσ ἔχει μένων ἠ κινούμενοσ, ὡδὶ δὲ ὁ ἐπίκυκλοσ, ἠ ἐπὶ τὰ ἑπόμενα κινουμένου τοῦ ἀςτέροσ ἠ ἐπὶ τὰ ἟γούμενα; καὶ ἐκείνων τ῵ν ἐπιπέδων καὶ τ῵ν διαςτάςεων τίνα τὰ αἴτια, τὰ ὡσ ἀλθθ῵σ γε αἴτια λέγω, καὶ ἃ μάλιςτα ψυχὴ κατιδοῦςα πέπαυται πάςθσ ὠδῖνοσ, ο὎δαμ῵σ λέγουςιν, ἀλλ' ὄντωσ ἐξ ὏πτίασ χωροῦντεσ ο὎κ ἀπὸ τ῵ν ὏ποθέςεων τὰ ἑξ῅σ ςυμπεραίνουςιν, ὥςπερ αἱ ἄλλαι ἐπιςτ῅μαι, ἀλλ' ἀπὸ τ῵ν ςυμπεραςμάτων τὰσ ὏ποθέςεισ, ἐξ ὧν ταῦτα δεικνύναι ἔδει, πλάττειν ἐγχειροῦςι καὶ ο὎δὲ ὅςα δυνατὸν προςευπορ῅ςαι φαίνονται λέγοντεσ.

Πλὴν τοςοῦτον ἰςτέον, ὅτι πας῵ν τ῵ν ὏ποθέςεων αἱ ἁπλούςτεραι καὶ οἰκειότεραι θείοισ ςώμαςιν αὗταί εἰςι, καὶ ὅτι ἐπινενόθνται πρὸσ εὕρεςιν τοῦ τρόπου τ῵ν κινήςεων τ῵ν ἀςτέρων κατ' ἀλήθειαν οὕτω κινουμένων, ὥςπερ καὶ φαίνονται, ἵνα γένθται καταλθπτὸν τὸ μέτρον τ῵ν ἐν α὎τοῖσ.