Γκράμσι - Για τον Μακιαβέλι (Πολιτικό Καφενείο)

Άντόνιο Γχράμσι: Γιά τόν Μαχιαβέλη, γιά την πολίτικη χαί γιά τό σύγχρονο χράτος

.

ΙΙΡΙΛ ΛΝ Ο Σ .Κ.ANTONI O ΓΚΡΑΜΣΙ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΑΚΙ ΑΒΕ ΛΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΙ ΤΙ Κ Η ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΟ Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο Κ Ρ Α Τ Ο Σ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΙΤΑΛΙΚΑ Φ.

.O ISHN !1ί-.ΊΓ»-()ΐ(»-Χ . I I 'i 7. Einaudi K K A O S K I S IIIM A A X O S Ζ ω ο ίόχου Ι Ιν .!):'>7 .γ ή ς 71).Τίτλο.JiK .{!).(»-:ΐ.Ί 7 . "Ιταλικού 11porroτύπου: N oie sul Machiavelli sulla Politica c sullo Sialo m oderno.-Fax: i 1(). 2 10 .λ.(iC.) A H I IN A Ττ.««.

Ο ΣΥΓΧ ΡΟ ΝΟ Σ ΗΓΕΜΟΝΑΣ Σημειώσεις για τήν τιολιτιχή τοϋ Μακιαβέλη Τό βασικό χαρακτηριστικό τοϋ ' Ηγεμόνα είναι ίτ ι δέν πρόκειται γιά μιά συστηματική πραγματεία. πράγμα πού κάνει νά δουλεύει ή 7 . άνάγκες ένλς συγ­ κεκριμένου προσώπου. γιά έναν καθορισμένο πολιτικό σκοπό δίνεται 8χι μέσα άπί> σχολαστικές έρευνες καί ταξινομήσεις άρχων καί κριτηρίων γιά μιά μέθοδο δράσης. καθήκοντα. ίπου τό δι­ δακτικό καί Ορθολογιστικό στοιχείο προσωποποιεϊται σ’ έναν άρχηγό. ’Ανάμεσα στήν ουτοπία καί τή σχολα­ στική πραγματεία. άλλά γιά Ινα βιβλίο 'ζω ντανά’. άλλά σάν ποιότητα. τΙς μορφές πού Επαιρνε ή πολιτική έπι­ στήμη μέχρι τόν Μακιαβέλη. 6που μέσα στή δραματική μορφή τοϋ *μύθου ’ συγχωνεύονται ή πολιτική Ιδεολογία καί ή πολιτική έπιστήμη. πού άντιπροσωπεύει εδπλαστα καί ' άνθρωπομορφικά’ τό σύμβολο τής *συλλογικής θέλησης ’. αύτδς έδωσε στήν άντίληψή του τή φανταστική καί καλλιτεχνική μορφή. διακριτικά χαρακτηριστικά. Ή δια­ δικασία της διαμόρφωσης μιας καθορισμένης συλλογικής θέλησης.

άλλά σά μια συγκεκριμένη δημιουργία της φαντασίας πού έπενεργεΐ πάνω σ’ Ινα λαύ διασκορπισμένο καί θρυμματι­ σμένο γιά νά τοϋ ξυπνήσει καί όργανωσει τή συλλογική θέληση. Σ τά Προλεγάμενα τοϋ L . τοϋ ίδανικοϋ ήγέτη" άλλά τά παθητικά. δέν παρουσιαζόταν στόν Ιταλικό λαό μέ χαρακτηριστικά άντικειμενικής άμεσότητας. Καί τ6 κλείσιμο τοϋ Ήγεμόνα συνδέεται μ ’ αυ­ τόν * μυθικό ’ χαρακτήρα τοΰ βιβλίου : άφοΰ πα ρουσία » τόν Ιδιώ δη άρχηγό. *0 ούτοπιστικύς χαρακτήρας τοΰ 'Ηγεμόνα βρί­ σκεται στό γεγονός ίτ ι ό Ηγεμόνας δέν ύπήρχε στήν Ιστο­ ρική πραγματικότητα. Θά ϊπρεπε κανείς νά ψάξει άνάμεσα στούς πολιτικούς συγ­ γραφείς πρίν τόν Μακιαβέλη 4ν υπάρχουν συγγράμματα μέ τή μορ­ φή τοϋ ’Ηγεμόνα. 4 Μακιαβέλης.καλλιτεχνική φαντασία έκείνου πού θέλει κανείς νά πείσει καί δίνει μιά πιό συγκεκριμένη μορφή στά πολιτικά πάθη ι . δηλαδή μιας πολιτικής Ιδεολογίας πού παρουσιάζεται 6χι σάν ψυχρή ούτοπία ούτε σά θεωρητικός συλλογισμός. Ό 'Η γεμόνας τοϋ Μακιαβέλη θα μπορούσε νά μελε­ τηθεί σαν ένα Ιστορικό παράδειγμα τοϋ * μύθου ’ τοϋ Sorel. τό σύμβολο τοΰ άρχηγοϋ. σέ μιά περικοπή πού άφίνει ίντονη καλ­ λιτεχνική έντύπωση. 8 . πού περιέχονται σ’ ολόκληρο τόν μικρό αύτύ τόμο. Russo. έπικαλεΐται τύν πραγματικό άρχηγό πού Ιστο­ ρικά τόν προσωποποιεί : αύτή ή θερμή έπίκληση καθρεφτίζεται σ' δλο τό βιβλίο δίνοντάς του άκριβως τ4 δραματικό χαρακτήρα. 4 Μακιαβέλης άναφέρεται σάν καλλι­ τέχνης τής πολιτικής καί μιά φορά ύπάρχει καί ή Εχφραση * μύθος * άλλά βχι ακριβώς μέ τήν έννοια πού πιÒ πάνω προσδιορίσαμε. συγκεφαλαιώνονται καί ζωντανεύουν στόν έπίλογο. στήν έπίκληση πρός £ναν ήγεμόνα. μέ μιά δραματική κίνηση πού δημιουργεί έντονη αίσθηση. μυθικά στοιχεία. *πού ύπάρχει 1. άλλά ήταν μιά καθαρή θεωρητική αφαίρεση.

άπό συλλογισμός πάνω στόν Ιδιο του τόν έαυτό. άλλά στήν πρακτική δράση τοϋ συνδικάτου καί 9 . ρητορικό. Αύτοΰ τοϋ λαοΰ ό Μακιαβέ­ λης γίνεται καί νιώθει νά είναι συνείδηση καί έκφραση. συγχέεται μέ τό λαό. ένας έσωτερικός συλλογισμός. Μέσα σ’ όλόκληρο τό βιβλίο ό Μακιαβέλης διαπραγματεύεται τό πώς πρέπει νά είναι ό ηγεμόνας γιά νά όδηγήσει ένα λαό νά ιδρύσει ένα καινούρ­ γιο κράτος καί ή έξέταση τοϋ θέματος γίνεται μέ λογική αύστηρότητα. άλλά μέ τό λαό πού ό Μακιαβέλης έχει πείσει μέ τήν προηγούμενη λεπτο­ μερή άνάλυση τοϋ θέματος. Νά γιατί ό έπίλογος τοϋ *Ηγεμόνα δέν είναι κάτι έξωτερικό.στήν πραγματικότητα’. Είναι άλήθεια πώς γιά τόν Sorel ό ' μύθος ’ δέν έβρισκε τήν άνώτερή του ίκφραση στό συνδικάτο σάν όργάνωση μιας συλλογικής θέ­ λησης. άλλ’ 6χι μέ ένα λαό σέ *γενική ’ έννοια. *προσκολλημένο ’ άπ’ τά έξω. πού γίνεται μέσα στή λαϊκή συνείδηση καί πού βρίσκει τήν κατάληξή του σέ μιά φωνή συγκινητική καί άμεση.μύθο δέν έφτασε στήν κατα­ νόηση τοϋ πολιτικοϋ κόμματος. άπό τήν άντίληψη γιά τήν Ιδεολογία . πυρετός. μέ έπιστημονική άπόσταση' στόν επίλογο 6 ϊδιος ό Μακιαβέλης γίνεται λαός. Τό πάθος. άλλά σταμάτησε στήν άντίληψη γιά τό έπαγγελματικό συνδικάτο. μάλιστα σάν τό στοιχείο έκεΐνο πού άνταυγάζει τό αληθινό του φως πάνω σ’ όλό­ κληρο τό έργο καί τό κάνει νά είναι κάτι σάν ' πολιτικό μανιφέστο Μποροϋμε νά μελετήσουμε πώς ό Sorel. φανατισμός στή δράση. ξαναγίνεται *άψιθυμιά’. νιώθει ένα μαζί του : φαίνεται πώς ίλη ή ' λογική ’ έργασία δέν είναι παρά ένα άντικαθρέφτισμα τοϋ ίδιου τοϋ λαοΰ. άλλά πρέπει νά τόν έξηγήσουμε σάν άναγκαΐο στοιχείο τοϋ έργου.

πρα­ κτική δράση πού άνώτερη πραγματοποίησή της θά Ιπρεπε νά είναι ή γενική απεργία. Conoersaxioni critiche. τοϋ *αύθαίρετου’ (μέ τήν μπερξονική ίννοια τοϋ élan vital). σελ. Il partito come giudizio e come pregiudizio στό Cultura e vita morale ) x al ό όπορτουνισμός είναι ή μόνη δυνατή πολιτική γραμμή. δηλαδή μια *παθητική δρα­ στηριότητα άς τό ποϋμε έτσι.Ιστορία καί Αλλους τρόπους σκέψης τοϋ C roce : ή άντιπάθειά του πρός τά ' πολιτικά κόμματα ’ χα ΐ ό τρό­ πος πού βάζει τό ζήτημα τής ' προβλιψιμότητας ’ των κοινωνικών γεγονότων (πρβλ. πρώτη σειρά. 150 152. μέ άρνητικύ καί προκα­ ταρκτικό χαρακτήρα (è θετικός χαρακτήρας δίνεται μονάχα άπύ τή συμφωνία πού έχει έπιτευχθεϊ στις συνεταιρισμέ­ νες θελήσεις).ιστορική. τό Αρθρο τοϋ Croce. La previsione dei fa tti sociali. κριτική άνάλυση τοϋ βιβλίου τοϋ Ludovico L im entani. T orino. 10 . μιά δραστηριότητα πού δέν προβλέπει μιά δική της φάση * έν?. (Πρβλ.μιας συλλογικής θέλησης που είναι ήδη σέ ένέργεια. Bocca. έφόσον * κάθε προδιαταγμένο σχέ­ διο είναι ούτοπιστικό καί αντιδραστικό \ *Η λύση έγκαταλείφθηκε στήν παρόρμηση τοϋ παράλογου.ργητική καί έποικ οδομ ητική Σ τόν Sorel λοιπόν μάχονταν δυό αναγκαιότητες : τοϋ μύθου καί της κριτικής τοϋ μύθου. είναι μιά * προκατάληψη ’ : δέ μένει παρά νά λύνουμε καθένα μ ΐ τή σειρά του χαΐ μέ Αμεσα κριτήρια τά μεμονωμένα πρακτικά προ­ βλήματα πού ϊχουν τεθεί άπό τήν Ιστορική έξέλιξη. τό παράλογο δέ μπορεϊ νά μήν κυριαρχεί καί χάθε όργάνωση άνβρώπων είναι ά ν π . ή τοϋ *αύθόρμητου ’ Μπορεϊ 6μως ίνας μύθος νά είναι ' μή έποικοδομη1. 1907 : Sv τά κοινωνικά γεγονότα είναι Αδύνατο νά προβλεφθοΰν καί ή 18ια ή Ιννοια της πρόβλεψης είναι μιά σκέτη κουβέντα. θ ά ίπρεπτ νά σημειώσουμε Ιδω μιά σιωπηρή άντίφαση άνάμεσα στόν τρόπο πού ό Croce τοποθετεί τό πρόβλημά του γιά τήν Ιστορία καί τήν ά ν η .

δηλαδή πολιτικά. πίσω άπό τήν έλευθερία (προαίρεση— élan vital). μέ δια­ χωρισμό ( μέ ' σχίσμα * ). καί 8χι μέ *μετα­ φυσική ’ έννοια. άρνηση. ό μύθος .ήγεμόνας. κατάφαση. σάν πρόγραμμα κόμματος. διασκορπισμένη σέ άπειρες ξεχωριστές θελή­ σεις πού κατά τή θετική φάση άκολουθοϋν διαφορετικές καί άντίθετες κατευθύνσεις .τικός μπορούμε νά φανταστούμε μέσα στην διάταξη των διαισθήσεων τοϋ Sorel. Στό σύγχρονο κό­ σμο μόνο μιά άμεση καί έπικείμενη Ιστορικο . άναγνωρισμένη καί συγκεκριμενοποιημένη μερικά μέσα στή δρά­ ση. βτι είναι αποτελεσματικό ένα 8ργανο πού άφίνει τή συλλογική θέληση στήν άρχική καί στοιχειώδη της φάση τής άπλής της διαμόρφωσης. Άλλά αυτή ή συλλογική θέληση πού είναι σχημα­ τισμένη μέ τέτοιο στοιχειώδη τρόπο. χωρίς μιάν έξυπονοούμενη οικοδόμηση. ένα άτομο συγκε­ κριμένο' μπορεΐ νά είναι μονάχα ένας όργανισμός* ένα σύν­ θετο στοιχείο της κοινωνίας. Ό σύγχρονος ήγεμόνας. δέ θά πάψει ξαφνικά νά ύπάρχει. δηλαδή καταστρέφοντας τΙς ήθικές καί νομικές ύπάρχουσες σχέσεις . έστω καί μέ τή βία. Στήν περίπτωση αύτή είναι φανερό ίτ ι προϋποτίθεται πίσω άπό τό αύθόρμητο μιά καθαρή μη­ χανιστική λειτουργία. Κι άς άφίσουμε τό ζήτημα πώς δέ μπορεΐ νά ύπάρξει καταστροφή. άλλά πρακτικά. Τόν όργανισμό αύτό τόν έχει ήδη δώσει ή Ιστορική έξέλιξη καί είναι τό πολιτικό κόμμα : στόν πρώτο του πυ­ ρήνα συνοψίζονται σπέρματα της συλλογικής θέλησης πού τείνουν νά γίνουν γενικά καί συνολικά. δέ μπο­ ρεΐ νά είναι ένα πραγματικό πρόσωπο. ένα μέγιστο αΙτιοκρατίας. πίσω άπό τόν Ιδεα­ λισμό ένας άπόλυτος ύλισμός.πολιτική 11 . πού σ’ αύτό έχει ήδη άρχίσει νά συγκεκριμενοποιείται μιά συλλογική θέληση.

όπου ή πλευρά της παλινόρθωσης ήταν ένα ρητορικό μόνον στοιχείο. Διότι αύτό τό στοιχείο δέν είναι άποκλειστικό καί οβτε κυρίαρχο. πού χαρακτηρίζεται άπό τήν άνάγκη· γιά μιά γρή­ γορη καί κεραυνοβόλα μέθοδο ένέργειας. & Μακιαβέλης παρακινήθηκε στήν πολιτική του άντίληψη γιά τήν άνάγκη ένός Ιταλι­ κού ένωτικοΰ κράτους άτΛ τήν άνάμνηση τοϋ παρελθόντος τής Ρώ ­ μης.ρητορική πα­ ράδοση. δέ μπορεΐ νά είναι μακρόπνοη καί νά έχει όργανικό χαρακτήρα : θά είναι σχεδόν πάντοτε τοϋ τύπου παλινόρθωση καί άναδιοργάνωση καί 6χι τοϋ τύπου πού είναι κατάλληλος γιά τήν Ιδρυση καινούργιων κρατών καί καινούργιων έθνικών καί κοινωνικών δομών (βπως ήταν ή περίπτωση στόν Η γ ε ­ μόνα τοϋ Μακιαβέλη. μπορεΐ νά ένσαρκωθεΐ μέ μυθικό τρόπο σ’ ένα συγκεκριμένο άτομο' ή έπιτάχυνση μπορεΐ νά γίνει άναγκαία μόνον άπό ένα μεγάλο κίνδυνο έπικείμενο. Πέρα άπό τό ύποδιιγματικό πρότυπο τών μεγάλων άπολύτων μοναρχιών τής Γαλλίας καί τής 'Ισπανίας. είναι λιγότερο άφηρημένη ά π ’ βσο θά φαίνονταν νά τοποθε- 12 . τοϋ τύπου τοϋ *άμυντι1. μεγάλο κίνδυνο πού ακριβώς δημιουρ­ γεί κεραυνοβόλα τήν πυράκτωση τών παθών καί τοϋ φα­ νατισμού. έκμηδενίζοντας τό κριτικό πνεΰμα καί τήν ειρω­ νική διαβρωτικότητα πού μπορούν νά καταστρέψουν τόν ' χαρισματικό ’ χαρακτήρα τοϋ άρχηγοϋ (πράγμα πού έγινε στήν περιπέτεια τοϋ Boulanger).δράση. Χρειάζεται ωστόσο νά τονίσουμε 6τι δέν πρέπει έξ αΐτίας αύ­ τοϋ νά συγχέουμε τόν Μακιαβέλη μέ τή φιλολογική . άπό τήν Ιδια της τή φύση. Ά λλά μιά άμεση δράση αύτοϋ τοϋ εϊδους. καί ύστερα έπίσης έπειδή ή Ιδια παραπομπή στή Ρώ μη. καί ή άνάγκη ένός μεγάλου έθνικοΰ κράτους δέν συνά­ γεται ά π ’ αύτό. πού συνδέεται δηλαδή μέ τή φιλολογική άντίληψη της ’Ιταλίας πού κατάγεται άπό τή Ρώμη καί πού θά έπρεπε νά παλινορθώσει τήν τάξη καί τήν ίσχύ της Ρώμης) *.

πού άσφαλως στάθηκαν μιά ' κατηγορική ένσάρκωση’ τοϋ *Ηγεμόνα τοΰ Μακιαβέλη. Σ τύ βιβλίο V II τοΰ arte delia guerra διαβάζουμε : «αύτή ή έπαρχία (ή ’Ιταλία) μοιάζει νά είναι γεννημένη γιά ν* άνα στήσει ξανά τά πεθαμένα πράγματα. 6πως φάνηκε μέ τήν ποίηση. σκορπίσει. σάν πα­ ράδειγμα γιά τό πώς διαμορφώθηκε συγκεκριμένα καί έχει έπενεργήσει μιά συλλογική θέληση πού τουλάχιστο σέ όρι- τοϋντατν άκριβως μέσα στύ κλίμα τοϋ άνθρωπισμοΰ καί τής άναγέννησης. δπου δηλα­ δή. καί βχι μιά συλλογική θέληση πού έπρεπε νά τή δημιουργήσεις ex novo. έχει έξασθενίσει. Ό σύγχρονος 'Η γεμόνας πρέπει νά ίχει ένα μέρος άφιερωμένο στό γιαχωβινιαμό (μέ τήν όλοκληρωμένη σημασία πού αύτή ή έννοια πηρε Ιστορικά καί πρέπει νά έχει νοητικά). τή ζω γρσφιχή καί τή γλυπτική». 13 . προϋποτίθεται βτι μιά συλλογική θέληση. για τί λοιπόν Si θά ξανάβρισκε τή στρα­ τιωτική άρετή . μά 8χι άποφασιστική καί καταστροφική καί χρειάζεται άνασυγκέντρωση καί δυνάμωμα. *0 *άφηρημένος ’ χαρακτήρας τής άντίληψης τοϋ Sorci γιά τλ ' μύθο ’ φαίνεται στήν άπέχθειά του (πού παίρνει τή μορφή τοϋ πάθους μιά ήθικής άποστροφής) γιά τούς γιακωβίνονς.κοϋ’ καί 6χι τοϋ πρωτότυπου δημιουργικού. έχει ύποστεϊ μιά έπικίνδυνη καί άπειλητική κατάπτωση. θ ά πρέπει νά συγκεντρώσει κανείς τούς άλ­ λους ύπαινιγμούς τοϋ είδους αύτοϋ γιά νά προσδιορίσει τύν χαρα­ κτήρα τους μέ άκρ(βεια. κτλ. πού ήδη ύπάρχει. πρωτότυπα καί νά τήν κα­ τευθύνεις έτσι πρός συγκεκριμένους καί όρθολογιστικούς σκοπούς. άλλά πού τό συγκεκριμένο τους καί τύ δρθολογικό τους δέν έχει άκόμα έπαληθευτεΐ καί ύποστεϊ τήν κριτική άπό μια Ιστορική έμπειρία πραγματική καί καθο­ λικά γνωστή.

σμένες πλευρές ήταν δημιουργία ex novo, πρωτότυπη. Καί χρειάζεται νά προσδιοριστεί ή συλλογική θέληση καί ή πολιτική θέληση γενικά μέ τή σύγχρονη έννοια- ή θέληση σάν ένεργητική συνείδηση της ιστορικής άναγκαιότητας, σάν πρωταγωνιστής σ’ ένα αληθινό καί πραγματικό Ιστο­ ρικό δράμα. Έ να άπό τά πρώτα μέρη θά έπρεπε άκριβώς νά αφιε­ ρωθεί στή * συλλογική θέληση βάζοντας έτσι τ£> ζήτημα : ' Πότε μπορούμε νά ποϋμε ίτ ι υπάρχουν οί προϋποθέσεις γιά νά μπορέσει νά ξυπνήσει καί νά άναπτυχθεϊ μιά έθνική - λαϊκή συλλογική θέληση’ ; Ύστερα μιά Ιστορική (οι­ κονομική) άνάλυση της κοινωνικής δομής της δεδομένης χώρας καί μιά *δραματική ’ παρουσίαση των προσπαθειών πού έγιναν μέσα στούς αίώνες γιά νά ξυπνήσει αύτή ή θέ­ ληση καί οΐ λόγοι γιά τίς διαδοχικές αποτυχίες. Γιατί στήν ’Ιταλία δέν ύπήρχε ή άπόλυτη μοναρχία τ&ν καιρό τοϋ Μακιαβέλη ; Είναι άνάγκη νά ξαναγυρίσουμε μέχρι τή ρωμαϊκή Αύτοκρατορία (ζήτημα γλώσσας, διανοουμένων κτλ.), νά κατανοήσουμε τή λειτουργία τών μεσαιωνικών κοινοτήτων, τή σημασία τοϋ καθολικισμού, κτλ. : χρειά­ ζεται, μέ δυό λόγια, νά κάνουμε ένα σκίτσο, συνθετικό άλλα ακριβές, ίλης της Ιταλικής Ιστορίας. T i λόγο γιά τΙς διαδοχικές άποτυχίες στήν προσπά­ θεια νά δημιουργηθεΐ μιά έθνική - λαϊκή συλλογική θέ­ ληση πρέπει νά τόν άναζητήσουμε στήν ύπαρξη τών κα­ θορισμένων κοινωνικών όμάδων πού διαμορφώνονται άπό τήν διάλυση της κοινοτικής άστικής τάξης, στόν Ιδιαίτερο χαρακτήρα τών άλλων όμάδων πού άντικαθρεφτίζουν τή διεθνική λειτουργία της ’Ιταλίας, σάν έδρας της Ε κκλη­ σίας καί σά θεματοφύλακα της 'Αγίας Ρωμαϊκής Αύτο-

14

τοκρατορίας, κτλ. Αυτή ή λειτουργία καί ή έπακόλουθη θέση προσδιορίζει μιάν εσωτερική κατάσταση που μπο­ ρούμε νά τήν Ονομάσουμε *οίκονομικο-συνεταιριστική πού είναι, άπό πολιτική άποψη, ή χειρότερη άπό τις μορ­ φές της φεουδαρχικής κοινωνίας, ή λιγότερο προοδευτική καί περισσότερο άποτελματωμένη : έλειψε πάντα, καί δέ μπορούσε νά συγκροτηθεί, μιά άποτελεσματική γιακωβίνιχη δύναμη, ή δύναμη άκριβώς πού στα άλλα έθνη ξύ­ πνησε καί όργάνωσε τήν έθνική λαϊκή συλλογική θέληση, καί Ιδρυσε τά σύγχρονα κράτη. Υπάρχουν τελικά οί προϋ­ ποθέσεις γι’ αύτή τή θέληση, ή ποιός είναι ό πραγματικός συσχετισμός άνάμεσα σ’ αύτές τις προϋποθέσεις καί τις ένάντιες δυνάμεις ; Παραδοσιακά οί ένάντιες δυνάμεις ήταν ή άριστοκρατία των γαιοκτημόνων καί γενικότερα ή γαιο­ κτησία στό σύνολό της μέ τό Ιδιαίτερο ιταλικό της χαρα­ κτηριστικό πού είναι μια ειδική ' άγροτική άστική τά ξη’, κληρονομιά παρασιτισμού πού άφέθηκε στούς νέους και­ ρούς άπό τή διάλυση, σάν τάξη, της κοινοτικής άστικής τάξης (οί έκατό πόλεις, οί πόλεις της σιωπής). Οι θετικές προϋποθέσεις πρέπει νά άναζητηθοΰν στήν ύπαρξη των κοινωνικών όμάδων τών πόλεων, πού έχουν κατάλληλα άναπτυχθεΐ μέσα στό πεδίο της βιομηχανικής παραγωγής καί έχουν φτάσει ένα όρισμένο έπίπεδο ίστορικο - πολιτι­ κής κουλτούρας. Είναι άδύνατο νά γίνει όποιαδήποτε δια­ μόρφωση έθνικής - λαϊκής συλλογικής θέλησης, άν οί με­ γάλες μάζες τών άγροτών καλλιεργητών δέν είσβάλουν ταυτόχρονα στήν πολιτική ζωή. Σ ’ αύτό άποσκοποϋσε ό Μακιαβέλης μέ τή μεταρρύθμιση τοϋ στρατοΰ, αύτό έκα­ ναν οι γιακωβίνοι στή γαλλική Επανάσταση, μ’ αύτή τήν έννοια πρέπει νά διαπιστώσουμε έναν πρώιμο γιακωβινισμό τοϋ Μακιαβέλη, τό σπέρμα (περισσότερο ή λιγότερο

15

γόνιμο) της άντίληψής του γιά τήν έθνική επανάσταση. Ό λ η ή ιστορία άπό τό 1815 καί μετά δείχνει τήν πάθεια τών παραδοσιακών τάξεων νά έμποδίσουν τή δια­ μόρφωση μιας συλλογικής θέλησης αύτοϋ τοϋ είδους, για νά διατηρήσουν τήν ' οίκονομικο - συνεταιριστική ’ έξουσία μέσα σ’ Ινα διεθνικό σύστημα παθητικής ισορροπίας.

jG

Έ ν α σημαντικό μέρος τοϋ σύγχρονου 'Ηγεμόνα θά πρέπει νά άφιερωθεΐ στό ζήτημα μιας πνευματικής καί ήθικής μεταρρύθμισης, δηλαδή στό ζήτημα της θρησκείας ή μιας άντίληψης γιά τόν κόσμο. Καί σ’ αύτό έπίσης τό πεδίο βρίσκουμε μέσα στήν παράδοση άπουσία τοϋ γιακωβινισμοϋ καί φόβο τοϋ γιακωβινισμοϋ (ή τελευταία φιλο­ σοφική έκφραση ένός τέτοιου φόβου είναι ή μαλθουσιανή στάση τοϋ Β. Croce άπέναντι στή θρησκεία). Ό σύγχρο­ νος Ηγεμόνας πρέπει καί δέ μπορεϊ παρά νά είναι κήρυκας καί όργανωτής μιας πνευματικής καί ήθικής μεταρρύ­ θμισης, πράγμα πού σημαίνει τή δημιουργία τοϋ έδάφους γιά μιά παραπέρα άνάπτυξη της έθνικής λαϊκής συλλογι­ κής θέλησης πρός τήν πραγματοποίηση μιας άνώτερης καί καθολικής μορφής σύγχρονου πολιτισμοϋ. Αύτά τά δύο βασικά σημεία : 6 σχηματισμός μιας έθνικής λαϊκής συλλογικής θέλησης, πού ό σύγχρονος Ηγεμόνας είναι ταυτόχρονα ό όργανωτής καί ή δραστή­ ρια καί ένεργητική της έκφραση, καί ή πνευματική καί ή ήθική μεταρρύθμιση, θά έπρεπε νά άποτελέσουν τή δομή τής έργασίας. Τά συγκεκριμένα σημεία τοϋ προγράμματος όφείλουν νά ένσωματωθοϋν στό πρώτο μέρος, δηλαδή θά έπρεπε μέ *δραματικό τρόπο ’ νά βγοϋν άπό τό διάλογο, νά μήν είναι μιά ψυχρή καί σχολαστική έκθεση συλλογισμών. Μπορεϊ νά υπάρξει πολιτιστική μεταρρύθμιση καί

16

έπομένως πολιτική ανύψωση των καταπιεζομένων στρω­ μάτων τής κοινωνίας, χωρίς μιά προηγούμενη οικονομική μεταρρύθμιση καί μιάν άλλαγή στήν κοινωνική κατάσταση καί στόν οικονομικό κόσμο ; Γ ι’ αύτό μιά πνευματική καί ηθική μεταρρύθμιση δέ μπορεϊ παρά νά συνδεθεί μέ ένα πρόγραμμα οικονομικής μεταρρύθμισης, μάλιστα τό πρό­ γραμμα τής οίκονομικής μεταρρύθμισης είναι άκριβώς ό συγκεκριμένος τρόπος πού παρουσιάζεται κάθε πνευματική καί ηθική μεταρρύθμιση. Ό σύγχρονος 'Ηγεμόνας καθώς άναπτύσσεται, άνατρέπει 6λο τό σύστημα των πνευματι­ κών καί ήθικών σχέσεων, άφοϋ ή άνάπτυξή του σημαίνει άκριβως 6τι κάθε πράξη θεωρείται σαν ώφέλιμη ή βλα­ βερή, σάν ένάρετη ή κακή, μόνο στό βαθμό πού έχει σά σημείο άναφορδς τόν ϊδιο τό σύγχρονο Ήγεμόνα καί χρη­ σιμεύει στό νά αύξήσει τή δύναμή του ή νά τής άντισταθεΐ. 'Ο 'Ηγεμόνας παίρνει μέσα στις συνειδήσεις τή θέση της θεότητας ή τής κατηγορικής έπιταγής, γίνεται ή βά­ ση γιά £να σύγχρονο λαϊκισμό καί μιά πλήρη λαΐκοποίηση 6λης τής ζωής καί όλων των έθιμικών σχέσεων.

Ή έπιστήμη τής πολιτικής
Τό θεμελιακό καινούργιο στοιχείο πού έχει είσαγάγει ή φιλοσοφία τής πράξης στήν έπιστήμη τής πολιτικής καί τής Ιστορίας είναι ή άπόδειξη ότι δέν ύπάρχει μιά άφηρημένη ' άνθρώπινη φύση ’ σταθερή καί άναλλοίωτη (άντίληψη πού πηγάζει άσφαλως άπό τή θρησκευτική σκέψη καί τήν ύπερβατικότητα)· άλλά δτι ή άνθρώπινη φύση εί­ ναι τό σύνολο των κοινωνικών σχέσεων πού εϊναι Ιστορικά προσδιορισμένες, δηλαδή ένα ιστορικό γεγονός πού μπο-

17

Μπαίνει ίτσι τό πρόβλημα γιά τή σημασία πού είχε ό Μακιαβέλης στόν καιρό του καί γιά τούς σκοπούς πού 18 . χρησιμεύει στό νά δείξει τήν άπόσταση πού ύπάρχει άνάμεσα σέ κυβερνήτες καί κυβερνώμενους. μέ τΙς άρχές καί τούς νόμους της πού διαφέρουν άπό τΙς άρχές καί τούς νόμους της ηθικής καί της θρησκείας. δέν ίχει πετύχει νά γίνει * κοινή άντίληψη’. ίχει μιά δική της στάση άπέναντι στούς άπλούς άνθρώπους πού ύπαγορεύεται άπό τήν άνάγκη νά μήν άποχωριστεΐ άπ’ αύτούς.pet νά έπιβεβαιωθεΐ. δέν ίχει γίνει δημόσια καί ίκδηλη μορφή τοϋ έθνικοϋ πολιτισμού . Πρέπει ώστόσο νά παρατηρήσουμε 6τι ή τοποθέτηση πού κάνει ό Μακια­ βέλης στό ζήτημα της πολιτικής (καί συγκεκριμένα ή σιω­ πηρή διαβεβαίωση στά γραπτά του ότι ή πολιτική είναι μιά αυτόνομη δραστηριότητα. μέσα σέ Ορισμένα Spia. *Η μήπως ίχει μιάν άπλή έπίκαιρη πολιτική σημασία. διότι σιωπηρά Ì' jx jzm zi τήν αντίλη­ ψη γιά τόν κόσμο) άκόμα συζητιέται καί πολεμιέται σή­ μερα. ΓΥ αύτό τήν πολι­ τική έπιστήμη πρέπει νά τή συλλάβουμε στό συγκεκριμένο περιεχόμενό της (καί έπίσης στή λογική της διατύ­ πωση) σάν ίναν όργανισμό σέ άνάπτυξη. Τί ση­ μαίνει αύτό . Σημαίνει άπλώς 6τι ή πνευματική καί ήθική έπανάσταση πού τά στοιχεία της περιέχονται in nuce μέ­ σα στή σκέψη τοΰ Μακιαβέλη δέν ίχει άκόμα πραγματο­ ποιηθεί. δπως ή ’Εκκλησία. νά δείξει (τι υπάρχουν δυό πολιτισμοί : τών κυβερνητών καί τών κυβερνωμένων* καί 6τι ή άρχουσα τάξη. πρόταση πού ίχει μεγάλη φιλοσοφική σημασία. μέ τΙς μέΟοτης φιλολογίας καί της κριτικής. άπό τή μιά μεριά κι άπό τήν άλλη νά τούς διατηρήσει τήν πεποίθηση δτι ό Μακια­ βέλης δέν είναι τίποτε άλλο παρά μιά διαβολική παρουσία.

'Η βεβαίωση τοϋ Croce δτι ό μακιαβελισμός 8ντας μιά έπιστήμη. άκριβώς γιά νά μπορέσουν νά έφαρμόσουν *ευλαβικά ’ τούς κανό­ νες του. δπως ή τέχνη της όπλασκίας έξυπηρετεΐ τούς εύγενεϊς καί τούς ληστές. ένας άπ’ αύτούς πού * ξέρουν τό παιγνίδι ’ καί ήλίθια τό διδάσκουν. μέ άφηρημένο τρόπο. στόν καιρό του. σάν αυτούς πού υπήρχαν στόν Με­ σαίωνα καί τήν ’Αναγέννηση. είναι άληθινή. ένα άπόκρυφο βιβλίο πού κυκλοφορεί άνάμεσα στούς μυημένους. Ή θεωρία τοϋ Μακιαβέλη δέν ήταν. ένός πού θέλει νά παρακινήσει σέ δράση.έβαζε μπροστά του γράφοντας τά βιβλία του καί είδικά τόν Η γεμόνα. ένα πράγμα καθαρά *τών βιβλίων’. Τό δφος τοϋ Μακιαβέλη δέν είναι ένός άνθρώπου πού γράφει συστημα­ τικές πραγματείες. Δέ θά ήταν ό Μακιαβέλης λίγο μακιαβελικός. 'Ο ίδιος ό Μα­ κιαβέλης παρατηρεί δτι τά πράγματα πού γράφει έφαρ- 19 . καί 6τι μ’ αύτήν τήν έννοια πρέπει νά έννοήσουμε τή γνώμη τοϋ Fo­ scolo. ένα μονο­ πώλιο άπομονωμένων στοχαστών. άλλά δέ λέγονται ’· οί μεγά­ λοι πολιτικοί .άρχίζουν κακολογώντας τόν Μακια­ βέλη καί δηλώνοντας πώς είναι άντιμακιαβελικοί. "Ενας σκοπός ήθικολογικός ή πολιτικός . Συνηθίζουν νά λένε ίτ ι οΐ κανόνες τοϋ Μακιαβέλη γιά τήν πολιτική δρα­ στηριότητα *έφαρμόζονται. Ή ήθικολογική έρμηνεία πού δίνει i Foscolo είναι άσφαλώς λαθεμένη" είναι πάντως αλήθεια δτι 6 Μακιαβέλης άποκάλυψε κάτι καί δέν θεωρητικοποίησε άπλώς τήν πραγμα­ τικότητα" άλλα ποιός ήταν ό σκοπός της άποκάλυψης. ένώ ό χυδαίος μακιαβελισμός διδάσκει τό άντίθετο. έξυπηρετεΐ τόσο τούς αντιδραστικούς ίσο καί τούς δημοκρατικούς.λένε . είναι δφος κομματικού 'μανιφέστου*. κάθε άλλο' είναι τό δφος ένός άνθρώπου τής δράσης. νά ύπερασπίζονται τόν έαυτό τους καί νά δολοφονούν.

οδτε μπο­ ρούμε νά διανοηθούμε ίτ ι κατέληξε στΙς θέσεις του αυτές τής πολιτικής έπιστήμης άπό τό δρόμο τής φιλοσοφικής μελέτης.μόζονται καί πάντα έφαρμόζονταν. βπου κυριαρχούν τά δυναστικά ή πατρογονικά συμφέροντα. άπό 6λο τό σύν­ ολο τής έκπαίδευσης πού άπορροφάει άπό τό γνωστό του περιβάλλον. άποκτάει σχεδόν αύτόματα τά χαρακτηριστικά τοϋ ρεαλιστή πολιτικού. διότι θέλει νά πετύχει καθο­ ρισμένους σκοπούς. βταν άκόμα καί σήμερα βρίσκει τόση έναντίωση καΓάντίθεση. Ή έπαναστατική τάξη τού καιρού. ό ' λαός ’ καί τό Ιταλικό *έθνος *. πολιτική έκπαίδευση βμως θετική καί ίχ ι άρνητική. Μπορούμε λοιπόν νά ύποθέσουμε 8τι ό Μακιαδέλης θά είχε ύπόψη του ' αύτόν πού δέν ξέρει’. άκόμα κι ίν χα­ ρακτηρίζουν τούς τυράννους. έκπαίδευση γι* αύτούς πού πρέπει νά γνωρίσουν άναγκαϊα καθορισμένα μέσα. καί 20 . Μπορεΐ νά ύποστηρίζει κανείς 6τι 6 Μακιαδέλης θέλει νά πείσει αυτές τίς δυνάμεις γιά τήν άνάγκη νά έχουν έναν ' άρχηγό * πού νά ξέρει τί θέλει καί πώς νά άποκτήσει αύτό πού θέλει. οδτε τό βφος του είναι ύφος αδιάφορης έπιστημονικής πραγματείας. ή δημοκρατία τών πόλεων πού βγάζει άπό τούς κόλπους της τούς Savonarola καί τούς Pier Sederini καί δχι ol Castruccio καί ol Valentino. γ ι’ αύτούς πού μισοϋν τούς τυράννους ίπω ς φαινόταν νά σκέ­ φτεται ό Foscolo. άπό τούς μεγαλύτερους ίνδρες τής Ιστορίας* δέ φαίνεται λοιπόν νά θέλει νά συμ­ βουλέψει αυτούς πού ήδη ξέρουν. ίτ ι σκοπεύει νά κάνει πολιτική έκπαίδευση σ’ ' αυτόν πού ϊέν ξέρει *. πράγμα πού σ’ αύτό τό είδικό ζήτημα θά φαί­ νονταν λιγάκι σά θαϋμα στόν καιρό του. Ποιός λοιπόν *δέν ξ έρ ει'. Ό ποιος γεννήθηκε μέσα στήν παρά­ δοση των άνθρώπων τής διακυβέρνησης.

διότι σ’ αύτήν θεωρείται δτι υπάρχει ή προοδευτική δύναμη τής Ιστορίας. δπως καί τήν πολιτική τής φιλοσοφίας τής πράξης" αύτί» δέν πρέπει νά κρύβει τύν ούσιαστικά έπαναστατικό του χαρακτήρα. άναπτύσσοντας μιά θεωρία καί μιά τεχνική τής πολιτικής που μποροΰν νά έξυπηρετήσουν τά δυδ άγωνιζόμενα μέρη. Επαναλαμβάνεται ή άνάγκη νά είμαστε ' άντιμακιαβελικοί’. *0 μακιαβελισμός χρησιμοποιείται γιά νά βελτιώσει τήν παραδοσιακή πολιτική τεχνική τών συντηρητικών διευθυ­ ντικών όμάδων. δη­ λαδή τής θέσης πού κατέχει ή πολιτική ή έπρεπε νά κα­ τέχει σέ μιά συστηματική (μέ συνακολουθία καί συνέπεια) 21 . τή θρησκεία. θά καταλήξουν νά έξυπηρετοΰν τήν πλευρά πού 'δέν ήξερε’. πού δίχως τή ρήξη της δέ θά μπορούσε ή καινούργια δύναμη νά άποχτήσει συνείδηση τής άνεξάρτητης προσωπικότητάς της. Ή πολιτική σάν αυτόνομη έπιστήμη Τό πρώτο πρόβλημα πού πρέπει νά θέσει κανείς καί νά λύσει σέ μιά πραγματεία γιά τόν Μακιαβέλη είναι τό πρόβλημα τής πολιτικής σάν αυτόνομης έπιστήμης. καί πραγματικά υπάρχει ένα άμεσο αποτέλεσμα : συντρίβεται ή ένότητα πού βασί­ ζεται πάνω στήν παραδοσιακή Ιδεολογία. μέ τή σκέψη δτι οπωσ­ δήποτε αύτές. πού γίνεται άκόμα καί σή­ μερα αίσθητός καί έξηγεΐ όλόκληρο τόν άντιμακιαβελισμό άπό τούς ίησουίτες μέχρι τόν ' εύλαβικό ’ τοϋ Pasquale Vilari. Αύτή ή τοποθέ­ τηση τής πολιτικής τοϋ Μακιαβέλη έπαναλαμβάνεται γιά τή φιλοσοφία της πράξης.νά τόν δεχτούν μέ ένθουσιασμύ άχόμα χι αν οΐ πράξεις του μπορούν νά είναι ή νά φαίνονται αντίθετες μέ τή διά­ χυτη Ιδεολογία τοϋ καιροΰ.

6τι ή πολιτική δραστηριότητα είναι άκριβώς ή πρώτη στιγμή εϊτε ή πρώτη βαθμίδα. αύτόνομου καί άνεξάρτητου. άν καί κυκλικά συνδεδεμένου μέ Ολόκληρη τήν πραγματικότητα διαμέσου τής διαλεκτικής τών ξεχωριστών στιγμών. σάν πρώτο υπαινιγμό καί προσέγγιση. άνύπαρκτα ή κακά τοπο­ θετημένα προβλήματα. Μέ ποιάν έννοια μπορούμε νά συνταυτίσουμε τήν πο­ λιτική μέ τήν Ιστορία καί άρα δλη τή ζωή μέ τή πολι­ τική . ένός πνεύματος πρακτικοϋ. ή στιγμή βπου τό έποικοδόμημα βρίσκεται άκόμα στήν άμεση φάση τής θεληματικής.άντίληψη γιά τόν κόσμο. *0 Croce βασίστηκε πάνω στό ξεχώρισμα τών στιγμών τοϋ πνεύματος καί πάνω στήν έπιβεβαίωση μιας στιγμής τής πρακτικής. *Η πρόοδος πού προκάλεσε i Croce. ξεχωρίσματα τής πολιτικής καί έπομένως νά δικαιωθεί ή είσαγωγή τής άντίληψης τοϋ ξεχωρίσματος σέ μιά φιλοσοφία τής πράξης . άξεχώριστης καί στοιχειώδους άπλής έπιβεβαίωσης. aè μιά φιλοσοφία τής πράξης. μέ τήν εύκαιρία αύτοΰ τοϋ θέματος στις μελέτες γιά τόν Μακιαβέλη καί γιά τήν πολιτική έπιστήμη βρίσκεται πρίν άπ’ ίλα (ίπως σέ άλλα πεδία της κριτικής δραστηριότητας τοϋ Croce). Πώς τότε 6λο τό σύστημα τών έποικοδομημάτων θά μπορούσε νά νοηθεί σάν ·. Ά λλά 22 . Σέ μιά φιλο­ σοφία τής πράξης τό ξεχώρισμα δέ θά γίνει βέβαια άνάμεσα στίς στιγμές τοϋ άπόλυτου πνεύματος άλλά άνάμεσα στίς βαθμίδες τοϋ έποικοδομήματος καί θά πρόκει­ ται έτσι νά προσδιοριστεί ή διαλεκτική τοποθέτηση τής πολιτικής δραστηριότητας (καί της άντίστοιχης έπιστήμης) σάν καθορισμένης βαθμίδας τοϋ έποικοδομήματος: θά μπορούσε νά πει κανείς. στλ 6 τι διάλυσε μιά σειρά σφαλερά.

καί σά γλώσσα. Ό Γκράμσι ο ’ αυτές τΙς σημειώσεις του χρησιμοποιεί τούς δρους δομή καί έποικυδάμημα άντί τούς συνηθισμένους βάση καί έποικοδάμημα (σ. τ. Είναι ένδιαφέρον νά προσδιορίσουμε πώς ό Croce άπό αυτή τή γενική άντίληψη έχει βγάλει τήν Ιδιαίτερη θεωρία του γιά τό λάθος καί τήν πρακτική προέλευση τοϋ λάθους. Κριτική της θέσης τοϋ Croce πού γ ι’ αύτόν. ή δομή γίνεται ένας ' κρυμένος θεός ’. Γιατί ' Ιστορικά’. Πώς θά πρέπει νά εννοή­ σουμε τή δομή : Πώς μέσα στό σύστημα τών κοινωνικών σχέσεων θά μπορούσαμε νά ξεχωρίσουμε τό στοιχείο ' τε­ χνική’. A pparenze π * Ιτϊλικά (σ. Τό κριτήριο τοϋ ξεχωρίσματος μπορούμε νά τό είσάγουμε έπίσης καί στή δομή . τό πάθος σάν 'κατηγορία’ . κτλ. έχει γίνει λόγος γιά «φαινόμενα» .μπορούμε νά μιλάμε γιά διαλεκτική τών ξεχωριστών στι­ γμών καί πώς μπορούμε νά κατανοήσουμε τήν έννοια τοϋ κύκλου άνάμεσα στίς βαθμίδες τοϋ έποικοδομήματος . Σάν έννοια τοϋ ' Ιστορικού συνασπισμού’. ένα ' νοούμενο ’ σε αντιπαράθεση πρός τά *φαινόμενα ’ 2 τοϋ έποικοδομήματος.). 23 . μ. 2. δταν τά θεωρούμε ιστο­ ρικά καί 6χι μεταφυσικά . γιά σκοπούς πολεμικής. Τό άμεσο πάθος— συμφέρον πού είναι ή προέλευση τοϋ λάθους είναι ή στι­ 1. δηλαδή μέ χαρακτήρα άτομικό ή όμαδικό’ άλλά τί θά παράγει τό ' πάθος ’ μιας εύρύτερης ιστορικής σημασίας.). Γιά τόν Croce τό λάθος έχει τήν προέλευσή του μέσα σ’ ένα *πάθος’ άμεσο. 'έρ γα σ ία ’. ' Φαινόμενα’ μέ έννοια μεταφορική καί έννοια πραγματική. δηλαδή σάν ένότητα άνάμεσα στή φύση καί τό πνεΰμα (δομή καί έποικοδόμημα)1 σάν ένότητα τών αντιθέτων καί ξεχωριστών. 'τ ά ξ η ’. τ. μ.

τοϋ *θανάτου . δέ σημαίνει δτι έπιβεβαιώνουμε τήν άνάγκη καί τήν έγκυρότητα τών ' φαι­ νομένων ).φι­ λοσοφία είναι 4 κοινός βρος λάθος πού συνδέεται μέ διά­ φορες βαθμίδες πάθους.ζωής ’. δηλαδή τοϋ δια­ λεκτικού όρίου πού πρέπει νά ξεπεραστεΐ μέσα στήν έξέλιξη. άλλά μέ τήν καθαρά *Ιστορική ’ καί διαλεκτική έννοια *αύτοϋ πού είναι Ιστορικά γερασμένο καί άξιο νά πέσει ’ μέ τήν έννοια τοϋ μή *τελειωτικού ’ κάθε φιλοσοφίας.γμή πού στα Σχόλια στόν Φώνερμπαχ έχει όνομαστεΐ schmutzig . πλάι στήν έπιβεβαίωση δτι κάθε σύστημα έχει μιά Ιστορική έγκυρότητα. Ή άντίληψη τοϋ Croce γιά τήν πολιτική .μή είναι *. τής *φαινομενικότητας ’ σημαίνει άκριβώς αύτό καί τίποτε άλλο άπ’ αύτό. καί πρέπει νά τό δικαιώσουμε έναντίον τοϋ δογματισμού : είναι ή έπιβεβαίωση δτι κάθε Ιδεολογικό σύστημα πρόκειται νά γεράσει.ιδεολογία που 4 Croce τό πραγματεύεται ξεχωριστά) : τό σημαντικό σ' αύτή τή σειρά : έγωϊσμός (άμεσο λάθος) .jiidisch : άλλά ίπω ς τό πάθος .συμφέρον τό schmutzig .πάθος.Ιδεολογία .jùdisch προσδιορίζει τό άμεσο λάθος έτσι τό πάθος της ευρύτερης κοινωνικής όμάδας προσδιορίζει τό φιλοσοφικό ' λάθος * (ένδιάμεσο τό λάθος . καί πού θά πρέπει νά τό έννοή­ σουμε 8χι μέ τήν ήθικολογική ή τή δογματική σημασία. τοϋ ' είναι . Ό δρος τοϋ ' φαινομένου ’. καί μιά άναγκαιότητα. άποκλείει τά κόμματα γιατί δέ μπορεΐ νά διανοηθεΐ ενα *πάθος ’ δργανωμένο καί μόνιμο : τό μόνιμο πάθος είναι μιά κατάσταση όργασμοΰ καί σπασμοΰ πού καθορίζει τήν άδυ- 24 . (* Στό Ιδεολογικό πεδίο ό άνθρωπος άποκτα συνείδηση τών κοι­ νωνικών σχέσεων ’ : δταν λέμε αύτό.

έχει άξια νά ποϋμε. είναι ή συνέ­ χιση. καί άποκλείει κάθε *σχέδιο ’ δράσης συγκροτημένο άπό πριν. γιά νά εϊναι έγκυρη. πώς αν τά κόμματα ύπάρχουν. 25 . ας θυμηθοϋμε αύ­ τό πού έλεγε 6 Μόλτκε γιά τά στρατιωτικά σχέδια* 6τι αύτά δέ μποροϋν νά φτιαχτοϋν καί νά πρόσδιοριστοϋν άπό 1. μιας όρισμένης πολιτικής. etica ατά Ιταλικά (σ. σώματα άξιωματικών.). 1 Σχετικά μέ τά *πολιτικά σχέδια ’ πού συνδέονται μέ τά κόμματα.κατά ένα μέρος αύτό μπορεϊ νά εϊναι άλήθεια. Ε πίσης καί ό πόλεμος σά δράση είναι *πάθος ’. Ούτε. διότι τή στιγμή τής δράσης τό * κόμμα ’ πού ένεργεΐ δέν είναι τό ίδιο πράγμα μέ τό *κόμμα ’ πού προηγούμενα ύπήρχε. Ά λλά ή άντίληψη. άλλά φιλοσοφικής ήθικής. είναι μιά στιγμή της πολιτικής ζωής. Ωστόσο τά κόμματα ύπάρχουν καί σχέδια δράσης φτιάχνονται.ναμία γιά δράση' άποκλείει τά κόμματα. θά έπρεπε νά μπορεϊ νά έφαρμοστεΐ καί στόν ' πόλεμο ’ καί άρα νά έξηγήσει τό γεγονός ίτ ι ύπάρχουν μόνιμοι στρατοί.εϊναι λοιπόν άνάγκη νά έξηγήσουμε πώς τό *πάθος ’ μπορεϊ νά γίνει ήθικό *καθήκον ’ καί 6χι καθήκον πολιτικής ήθικής. ωστόσο άνάμεσα στά δύο ' κόμματα ’ ol συμπτώ­ σεις είναι τόσες ώστε στήν πραγματικότητα μπορούμε νά ποϋμε πώς έχουμε νά κάνουμε μέ τόν ίδιο όργανισμό. τό πιό έντονο καί πυ­ ρετικό. καί συχνά πραγματοποιούνται σέ βαθμό άξιολογότατο : υπάρχει λοιπόν στήν άντίληψη τοϋ Croce ένα ' έλάττωμα’. μέ άλλες μορφές. μ. αύτό δέν έχει μεγάλη ' θεωρητική ’ σημασία. σά μόνιμους δργανισμούς. στρα­ τιωτικές άκαδημίες. τ. έφαρμόζονται.

άλλα μόνο στόν πυρήνα τους καί στόν κεντρικό τους σκοπό. κτλ. διότι οΐ λε­ πτομέρειες δράσης έξαρτιόνται σέ Ινα όρισμένο βαθμό άπό τις κινήσεις τοϋ άντιπάλου. Τό πάθος έκδηλώνεται άκριβώς στις λεπτομέρειες. άλλά δέ φαίνεται πώς ή άρχή τοϋ Μόλτκε είναι τέτοια ώστε νά δικαιώνει τήν άντίληψη τοϋ Croce: θά έμενε πάντως νά έξηγήσουμε τό είδος τοϋ * πάθους ’ τοϋ Επιτελείου πού έπεξεργάστηκε τό σχέδιο μέ ψυχρή σκέψη καί 'χω ρίς πάθος’. . £ρα ίχ ι πιά πάθος. μιά πού δέ μπο­ ρούμε νά διανοηθοϋμε ένα πάθος μόνιμα όργανωμένο χω­ ρίς αύτό νά γίνει όρθολογισμός καί ζυγισμένη σκέψη. ίπω ς είναι τά κόμματα καί άκόμα περισσό­ τερο οί έθνικοΐ στρατοί καί τά έπιτελεΐα. ’Αλλά κι αύτή έπίσης ξεχωρίζει άπό τήν πρώτη καί γ ι’ αύτό μπορούμε νά μιλάμε χωριστά γιά οίκονομία καί γιά πολι­ τική καί μπορούμε νά μιλάμε γιά *πολιτικό πάθος ’ σάν άμεση παρακίνηση σέ δράση πού γεννιέται πάνω στό ' μό­ νιμο καί όργανικό ’ έδαφος τής οίκονομικής ζωής. “Αν ή άντίληψη τοϋ Croce γιά τό πάθος σά στιγμή της πολιτικής σκοντάφτει πάνω στή δυσκολία νά έξηγήσει καί νά δικαιολογήσει τούς μόνιμους πολιτικούς σχη­ ματισμούς. άλλά τό ξεπερνάει βάζοντας στό παιγνίδι αίσθήματα καί έπιθυμίες πού μέσα στήν πυρακτωμένη τους άτμόσφαιρα ό Ιδιος ό ύπολογισμός της άτομικής άνθρώπινης ζωής ύπακούει σέ νόμους διαφορετικούς άπό τούς νόμους τοϋ άτομιχοΰ συμ­ φέροντος. ή λύση μπορεϊ νά βρεθεί μονάχα στήν ταύ­ τιση πολιτικής καί οικονομίας.τά πρίν σέ ίλες τους τις λεπτομέρειες. 'Η πολιτική είναι μόνιμη πράξη καί όδηγεϊ στή γέννηση μόνιμων όργανώσεων στό βαθμό άκριβώς πού ταυτίζεται μέ τήν οίκονομία.

ή Ισορροπία. Στόν Μακιαβέλη έπενεργεϊ τό παράδειγμα της Γαλ­ λίας καί της 'Ισπανίας. δηλαδή άπό μιά φεουδαρχική μορφή πού είχε γίνει τροχοπέδη· 2) άπό τούς άγώνες άνάμεσα στά Ιταλικά κράτη γιά μιά Ισορροπία μέσα στόν Ιταλικό χώρο. Ό 27 .. Πρέπει νά έξετάσουμε πολύ περισσότερο τόν Μακια­ βέλη σάν άναγκαία έκφραση τοϋ καιροϋ του καί σέ στενή σύνδεση μέ τΙς συνθήκες καί τΙς άπαιτήσεις τοΰ καιροΰ του πού προκύπτουν : 1) άπό τούς έσωτερικούς άγώνες τής φλωρεντίνικης δημοκρατίας καί άπό τήν Ιδιαίτερη δομή τοΰ κρά­ τους πού δέ μποροΰσε ν’ Απελευθερωθεί άπό τά κοινοτικά δημοτικά ύπολείμματα. πρέπει νά σημειώσουμε έπίσης καί τΙς *υπερβολές ' καί τΙς παρεκκλίσεις πού προκάλεσε. ή άπό τις άντιφάσεις άνάμεσα στίς άνάγκες γιά μιάν έσωτερική Ιταλική Ισορροπία καί τΙς άπαιτήσεις τών εύρωπαΐκών κρατών πού άγωνίζονταν γιά τήν ήγεμονία. πού έμποδιζόταν άπό τήν ύπαρξη της Παπωσύνης καί άπό άλλα φεουδαρχικά. πού ήταν λίγο πολύ άλληλέγγυα. κοινοτικά ύπολείμματα στήν κρατική μορφή πού βασιζόταν στήν πόλη καί δέν είχε έδαφικό χαρακτήρα’ 3) άπό τούς άγώνες τών Ιταλικών κρα­ τών. γιά μιάν εύρωπαϊ-. πού έχουν πετύχει μιά γερή έδαφική καί κρατική ένότητα* 6 Μακιαβέλης κάνει μιάν *έλλειπτική σύγκριση’ (γιά νά χρησιμοποιήσουμε τήν έκ­ φραση τοΰ Croce) καί βγάζει συμπερασματικά τούς κανό­ νες γιά ένα γερό κράτος γενικά καί Ιταλικό Ιδιαίτερα. Διαμορ­ φώθηκε ή συνήθεια νά έξετάζεται ύπερβολικά 6 Μακιαβέλης σάν 6 'πολιτικός γενικά’. έπίκαιρος γιά ίλες τις έποχές. σάν ό 'έπιστήμονας της πολιτικής’.Πλάϊ στίς άρετές τής σύγχρονης μελέτης τοϋ Croce γιά τόν Μακιαδέλη.

28 . τούς έμπόρους καί τούς άγρότες. Στόν Μακιαβέλη μπορεΐ κανείς νά άνακαλύψει in nuce τό χωρισμό τών έξουσιών καί τόν κοινοβουλευτισμό (τό άντιπροσωπευτικό σύστημα) : ή ' άγριότητά ’ του στρέφεται έναντίον τών υπολειμμάτων τοϋ φεουδαρχικοΰ κόσμου. τήν πολιτική μορφή πού im τρέπει καί διευκολύνει μιά παραπέρα άνάπτυξη τών παρα­ γωγικών δυνάμεων της άστικής τάξης.Μακιαβέλης είναι άνθρωπος ολοκληρωτικά της έποχής του* καί ή πολιτική του έπιστήμη άντιπροσωπεύει τή φιλοσο­ φία τοϋ καιρού του. Ό Ήγεμόνας ίχει χρέος νά βάλει τέρμα στή φεουδαρχική άναρχία" κι αύτό κάνει A Valen­ tino στή Ρομάνια. Μπορεΐ νά πει κανείς πώς ή κυρίως πολιτική άντίληψη έχει τόσο κυρίαρχη θέση στόν Μακια­ βέλη ώστε τόν σπρώχνει σέ λάθη στρατιωτικού χαρακτή­ ρα : έχει τό νοϋ του είδικά στό πεζικό. συγ­ κροτώντας μιά σίγουρη καί πιστή ένοπλη δύναμη ένός τέ­ λεια διαφορετικού τύπου άπό τά στρατιωτικά τμήματα τών τυχοδιωκτών. πού τείνει πρός τήν Οργάνωση άπολύτων έθνικών μοναρχιών. θεωρώντας σά δεδομένο τό στρατιωτικό δικτατορικό χαρακτήρα τοϋ άρχηγοϋ τοϋ κράτους. όπως άπαιτεΐται σέ μιά περίοδο άγώνα γιά τή θεμελίωση καί τή σταθεροποίηση μιας καινούρ­ γιας έξουσίας. πού ot μάζες του μπορούν νά στρατολογηθοϋν μέ μιά πολιτική δράση καί έτσι παραβλέπει τή σημασία τοϋ πυροβολικού. στηριζόμενος πάνω στις παραγωγικές τάξεις. 6χι έναντίον τών προοδευτικών τάξεων. ή ταξική ένδειξη πού περιέχεται στό «Arte della guerra» πρέπει επίσης νά άφορα καί τή γενική κρα­ τική δομή : αν οί τάξεις τών πόλεων θέλουν νά βάλουν τέρμα στήν έσωτερική άταξία καί τήν έξωτερική άναρχία πρέπει νά στηριχθοϋν πάνω στούς άγρότες σάν μάζα.

πού δίνουν εύκαιρία γιά εδκολα εύφυολογήματα. άλλά τό διαπραγματεύεται μονάχα βσο τοϋ είναι άναγκαΐο γιά τήν πολιτική του οίκοδόμηση. άλλά γιά πολιτικούς πού έκφράζουν άπαιτήσεις τοϋ καιροϋ τους ή συνθηκών διαφορετι­ κών άπό κείνες πού έπενεργοϋσαν πάνω στόν Μακιαβέλη* ή μορφή πολεμικής είναι μιά καθαρή φιλολογική σύμ­ πτωση.στρατιω­ τικό πρόβλημα. άλλά έπίσης καί οί Φλωρεντίνιχες Ιστορίες πού πρέπει νά χρησιμέψουν άκριβώς σά μιά άνάλυση τών πραγματικών συνθηκών στήν ’Ιταλία καί τήν Εύρώπη άπ’ δπου ξεπηδοϋν οί άμεσες άπαιτήσεις πού περιέχονται στόν ' Ηγεμόνα. σάν τό γνωστό εύφυολόγημα τοϋ Bandello) συν­ δέεται μέ τό γεγονός δτι τό κέντρο τοϋ ένδιαφέροντός του καί τής σκέψης του δέ βρίσκεται στό τεχνικό . Ά π ό μιάν άντίληψη γιά τόν Μακιαβέλη πού είναι πε­ ρισσότερο προσκολλημένη στήν έποχή της προκύπτει έξαρτημένα μιά έκτίμηση περισσότερο Ιστοριστική τών λεγο­ μένων *άντιμακιαβελικών ’ ή τουλάχιστο τών πιύ * άφελών ’ άνάμεσά τους. Δέν πρόκειται στήν πραγματικότητα γιά άντιμακιαβελικούς. Έ πίσης καί στήν Τέχνη τοϋ πολέμου τόν Μακια­ βέλη πρέπει νά τόν έξετάσουμε σάν Ιναν πολιτικό πού έχει χρέος ν’ άσχοληθεΐ μέ τή στρατιωτική τέχνη· ή μο­ νομέρειά του (μέ άλλα *άξιοπερίεργα ’ σάν τή θεωρία τής φάλαγγας. άλλα δέ βγάζει δλα τά συμπεράσματα άπό τήν παρατήρησή του.*0 Russo (στα Προλεγόμενα τοϋ Μακιαβέλη) παρα­ τηρεί όρθά βτι Ή Τέχνη τοϋ πολέμου όλοκληρώνει τόν ' Ηγεμόνα. Τό τυπικό παράδειγμα αύτών τών *άντιμακιαβε- . Δέν είναι δμως ή Τέχνη τοϋ πολέμου μόνον πού πρέπει νά συνδεθεί μέ τόν ' Ηγεμόνα.

ύπαινίσσεται μιάν Ιδέα τής προόδου.1596). Έ ρ γ α τοϋ Bodin : Methodus ad facilem historiarum cognitionem. τοΰ λε­ γομένου τών 'πολιτικών*. Είναι. Γιά τόν Bodin. 30 . χαΐ πού είναι δλες έξίσου Αξιες σεβασμού χα ΐ άνεξιγνωμίας. Heptaplomeres (άνέκδοτο μέχρι τή σύγχρονη [έποχή). 8που έκφράζει τίς γνώμες τής Τρίτης Τάξης γιά τήν άπόλυτη μοναρχία καί τΙς σχέσεις της μέ τό λαό. κτλ. όλοφάνερο πώς άν κατατάξουμε τόν Bodin στούς ' άντιμακιαβελικούς ’ Θά ήταν κάτι άπόλυτα φτια­ χτό καί έπιφανειακό. ίπο υ υποδείχνει τήν έπίδραση τοϋ κλίματος στή μορφή των κρατών. 6που συγκρίνει δλες τΙς θρησκείες καί τίς δικαιώνει σά διαφορετικές έκφράσεις τής φυσικής θρησκείας. άλλά νά έξισορροπήσει τίς κοινωνικές δυνάμεις πού άγωνίζονται στό έσωτερικό αύτοΰ τοΰ κράτους πού είναι ήδη 1. πού τοποθετείται στήν άποψη τοΰ έθνικοϋ συμφέροντος. (1566). πού ήταν άντιπρόσωπος στίς Γενικές Τάξεις τοϋ Blois τοΰ 1576 καί πού πέτυχε νά άρνηθεϊ ή Τρίτη Τάξη τις έπιχορηγήσεις πού ζητούνταν γιά τόν έμφύλιο πόλεμο Τόν καιρό τών έμφυλίων πολέμων στή Γαλλία. δηλαδή μιας έσωτερικής Ισορ­ ροπίας τών τάξεων μέσα στήν όποία ή ήγεμονία άνήκει στήν Τρίτη Τάξη μέ τό ένδιάμεσο τοΰ μονάρχη.λικών ’ μοϋ φαίνεται 6τι πρέπει νά τό άναζητήσουμε στόν Jean Bodin (1530 . δέν ύπάρχει ζήτη­ μα νά Ιδρύσει τό ένωτικό .έδαφικό (έθνικό) κράτος δη­ λαδή νά ξαναγυρίσει στήν έποχή τοΰ Λουδοβίκου τοΰ 11ου. Ripublique (1576). Ό Bodin Θεμελιώνει τήν πολιτική έπιστήμη στή Γαλλία πάνω σ’ ένα έδαφος πολύ πιό προ­ χωρημένο καί σύνθετο άπό έκεϊνο πού ή ’Ιταλία είχε προσ­ φέρει στόν Μακιαβέλη. τή ς μόνης λογικής. μοΰ φαίνεται. ό Bodin είναι ό έκπρόσωπος τοΰ τρίτου κόμματος.

ξέρει καλά δτι ή τύχη τής άπόλυτης μοναρχίας συνδέεται μέ τήν ίδια της τήν τύχη καί τήν ϊδια της τήν άνάπτυξη. προβάλλει άπαιτήσεις. δέν λογαριάζουν πώς αύτό άντικαθρεφτίζει μονάχα μιά καθυστέρηση καί ένα βάλτωμα τής πολιτικής κοινωνικής ιστορίας τής ’Ιταλίας άπό τά ’500 ώς τά ’700. "Οταν τή σημερινή έποχή κάνουν τήν κακόβουλη παρατήρηση δτι οί κοινοβουλευτικοί θεσμοί στήν ’Ιταλία έχουν είσαχθεΐ άπό τό έξωτερικό. Μέ τόν Bodin ύπάρχει ή τάση νά άναπτυχθεΐ ή απόλυτη μοναρ­ χ ία : ή Τρίτη Τάξη έχει τέτοια συνείδηση τής δύναμής της καί τής άξιοπρέπειάς της. Στή Γαλλία 6 Μακιαβέλης έξυπηρετοϋσε ήδη τήν άντίδραση. Τό δτι ή Ιταλική κρατική συγκρότηση. χάρη στό με­ γαλύτερο βάρος τών έξωτερικών σχέσεων.γερό καί ριζωμένο' αύτό πού ενδιαφέρει τόν Bodin δέν είναι ή στιγμή τής βίας άλλά τής συγκατάθεσης. παρέμεινε στή μισοφεουδαρχική φάση ένός άντικειμένου ξένης suzerai- 31 . Πρέπει νά παρατηρήσουμε δτι στήν ’Ιταλία πού με­ λέτησε ό Μακιαβέλης δέν υπήρχαν άντιπροσωπευτικοί θε­ σμοί ήδη άναπτυγμένοι καί σημαντικοί γιά τήν έθνική ζωή σάν αύτούς τών Γενικών τάξεων στή Γαλλία. ώστε βάζει δρονς γιά τή Φνγχατάθεσή της. γιατί μπορούσε νά χρησι­ μέψει σά δικαίωση γιά νά κρατανε τόν κόσμο στήν *κού­ νια ’ (κατά τήν έκφραση τοϋ Bertrando Spaventa). χρειά­ ζονταν λοιπόν νά είναι κανείς άπό άποψη πολεμικής άντιμακιαβελικός. τείνει νά περιο­ ρίσει τόν άπολυταρχισμό. κατάσταση πού όφείλονταν κατά μεγάλο μέρος στό μεγαλύτερο βάρος τών διεθνών σχέσεων σέ σύγ­ κριση μέ τίς έσωτερικές πού είχαν παραλύσει καί παγώ­ σει.

έξαιτίας της μικρή. ΤΙς οίκονομικές θεωρίες τοϋ Μακιαβέλη τις μελέτησε ό Gino Arias (στά «Annali d ’ Economia» τοϋ Πανεπι­ 1.). μιά καί έλειπε μιά άστική τάξη J. μ. τ. 3. πού έπρεπε νά στηρίζεται στούς *λαζαριστές ’ 2. ’Εξάλλου. 32 . Σημ. πού άπέδειξε τήν οίκονομική καί κοινωνική σημασία τοϋ άμεσου καλλιεργητή. σέ ίντεκα Αρθρα) : νά δούμε πώ ς κρίνεται έκεϊ 6 Bod in σέ σύγκριση μέ τόν Μαχιαβέλη καί πώ ς τοποθετείται γενικά τύ πρό­ βλημα τοΰ άντιμαχιαβελισμοΰ. 2.τι στή Γαλλία. πού Ιδρύθηκε τό 1625 (σ. Υπενθυμίζουμε τή μ*λέτη τού A n to n io Panella Άντιμαχιαβελιχοΐ πού δημοσιεύτηκε στ6 « Marzocco» τοϋ 1927 (ή έπίσης τύ 26 .). μ. άλλά μέ πολύ πιό περιορισμένο χαρακτήρα άπό 6. τά Αλλα τό ’27. Μέλη μοναχικού τάγματος τής Ρωμαιοκαθολικής ‘Εκκλη­ σίας. ειδικά στό Νότο καί τή Σικελία. τής Ίτα λ ιχ ή ς Σύνταξης]. "Οτι τό πρόγραμμα καί ή τάση νά συνδεθεί ή πόλη μέ τήν ύπαιθρο μπορούσε νά βρει στόν Μακιαβέλη μόνο μιά στρατιωτική έκφραση τό καταλαβαίνουμε εύκολα άν σκεφτοΰμε δτι ό γαλλικός γιακωβινισμός θά ήταν άνεξήγητος χωρίς τήν προϋπόθεση τής φυσιοκρατικής άντίληψης. είναι μήπως έθνιχή 'πρω τοτυπία’ πού καταστράφηκε άπό τήν είσαγωγή τών κοινοβουλευτικών μορφών πού άντίθετα δίνουν μορφή στήν έθνικοαπελευθερωτική διαδικασία . Γαλλικά στύ κείμενο : έπικυριαρχία (σ. άνάπτυξης στίς περιοχές αύτές τής Τρίτης Τάξης" κι αύτός ήταν ό λόγος πού οί Βου­ λές ήταν βργανα γιά νά συγκρατιέται ή άναρχία τών βαρώνων ένοτντίον τών άνανεωτικών προσπαθειών τής μο­ ναρχίας. άντιπροσωπευτικοΐ θεσμοί είχαν υπάρξει. [Τ ά πρώτα τρία Αρθρα δημοσιεύτη­ καν τύ 1926. τ.n e té 1. καί στό πέρασμα στό σύγχρονο έδαφικό κρά­ τος (τό άνεξάρτητο καί έθνικό) .

άλλά άφίνει νά προβλέψει κανείς μιά έπέκταση τού καπιταλισμού στή γεω ργία. πού είναι κυρίως πολιτική.στημίου Bocconi). 01 Φυσιοκράτες Αντιπροσωπεύουν τή ρήξη μέ τό μερκαντιλισμό καί μέ τό καθεστώς τών συντεχνιών καί άποτελούν μιά φάση γιά νά φτάβουμε στήν κλασσική οικονομία. A t μοΰ φαίνεται σωστό νά βεβαιώνουμε ( τ ι ο( Φυσιοκράτες άντιπροσώιπυσαν απλώ ς άγροτικά συμφέροντα κι βτι μονάχα μέ τήν κλασσική οικονομία έπικυρώνονται τά συμφέροντα τοϋ καπιταλισμού τών πόλεων. τά πιύ στοιχειώδη πράγματα* έξάλλου. άλλά μού φαίνεται άκριβώς γ ι ’ αύτό βτι άντιπροσωπεύουν μιά κοι­ νωνία τού μέλλοντος πολύ π ώ σύνθετη άπό κείνη πού καταπολε­ μούν καί έπίσης άπό κείνη πού βγαίνει άμεσα άπό τΙς βεβαιώσεις τους : ή γλώσσα τους συνδέεται πολύ μέ τήν έποχή καί έκ φράζει τήν άμεση άνππαράθεση άνάμεσα σέ πόλη χα ΐ χω ρώ . Ό τύπος τού «laisser faire. 1. θ ά μπορούσε νά υπάρξει καί 6 R ousseau χωρίς τή Φυσιοκρατική παιδεία . δέ συνδέεται άσφαλώς μέ άγροτικά συμφέροντα. μπορεΐ νά μεταφραστεί μέ οικονομικούς δρους καί σέ ποιό οικονομικά σύστημα θά μπορούσε νά άναχθεΐ. 33 . laiier passer» δηλαδή τή ς βιομηχα­ νικής έλευθερίας καί τή ς πρωτοβουλίας. Νά δοϋμε άν 6 Μακιαβέλης πού ζοϋσε τήν περίο­ δο τοϋ μερκαντιλισμού είχε πολιτικά προπορευτεί άπό τήν έποχή του καί είχε προβλέψει κάποια άπαίτηση πού βρήκε ύστερα τήν έκφρασή της στούς Φυσιοκράτες 1. Στοιχεία πολιτικής Πρέπει κυρίως νά ποϋμε δτι τά πρώτα πού ξεχνιούν­ ται εϊναι άκριβώς τά πρώτα στοιχεία. αύτά έπαναλαμβάνοντάς τα άπειρες φορές γίνονται οΐ στύλοι της πολιτικής καί όποιασδήποτε συλλογικής δράσης. αλλά θάπρεπε ν’ άναρωτηθεΐ κανείς 4ν είχε ό Μακιαβέλης οικονομικές θεωρίες : τύ ζήτημα θά είναι νά δοϋμε άν ή γλώσσα τοϋ Μακιαβέλη.

Χρειάζεται ωστόσο νά έχουμε ξεκάθαρο στό νοϋ μας ίτ ι ή διαίρεση 34 . τό άναλλοίωτο (μέσα σέ όρισμένες γενικές συνθήκες). πού πρέπει νά μελετηθεί άφ’ έαυτοϋ του (τουλάχιστο θά μπορεϊ καί θά πρέπει νά μελετήσουμε πώς νά μετριάσουμε καί νά έξαφανίσουμε τό γεγονός. δηλαδή ξεκινάμε άπό τήν προϋπό­ θεση της αιώνιας διαίρεσης τοϋ Ανθρώπινου γένους ή π ι­ στεύουμε πώς αύτή' είναι μονάχα ένα ιστορικό γεγονός. "Οταν αύτό τό γεγονός είναι δεδομένο. 'Ολό­ κληρη ή πολιτική έπιστήμη καί τέχνη βασίζονται πάνω σ’ αύτό τό πρωταρχικό γεγονός. διευθύνοντες καί διευθυνόμενοι.Πρώτο στοιχείο είναι πώς υπάρχουν βέβαια κυβερνή­ τες καί κυβερνώμενοι. άλλάζοντας όρισμένους όρους πού μποροϋν νά προσδιοριστοϋν ίτ ι έπενεργοϋν πρός αύτή τήν κατεύθυνση). καί πώς άπό τήν άλλη μεριά νά γνωρίσει κανείς τίς γραμμές της μικρότερης Αντίστασης ή τίς πιό Ορθολογιστικές. κυβερνήτες καί κυβερνώμενοι. Οί άρχές αύτοϋ τοϋ γεγονό­ τος είναι Ινα πρόβλημα άφ’ έαυτοϋ του. θά πρέπει νά δοϋμε πώς μπορεϊ νά· διευθύνει κανείς κατά τόν πιό Αποτελεσματικό τρόπο (6ταν είναι δεδομένοι ορισμένοι σκοποί) καί πώς Ιτσι νά προετοιμάζονται κατά τόν καλύ­ τερο τρόπο ol διευθύνοντες (καί έδώ ακριβώς βρίσκεται τό πρώτο μέρος της πολιτικής έπιστήμης καί τέχνης). άλλά παραμένει τό γεγονός 6τι ύπάρχουν διευθύνοντες καί διευθυνόμενοι. πού άνταποκρίνεται σέ όρισμένες συνθήκες . Γιά τή διαμόρφωση τών διευθυνόντων είναι βα­ σική ή προϋπόθεση : θέλουμε νά ύπάρχουν πάντα κυβερ­ νήτες καί κυβερνώμενοι. γιά νά έξασφαλίσει τήν ύπακοή τών διευθυνομένων καί κυβερνωμένων. ή θέλουμε νά δημιουργήσουμε τούς βρους ώστε ή αναγκαιότητα νά ύπάρχει αύτή ή διαί­ ρεση νά έξαφανιστεϊ .

πρέπει νά έρχεται ίχ ι μόνο δίχως την άνάγκη μιας άπόδειξης τής * άναγκαιότητας ’ καί τής λογικότητας άλλά καί νά μή συζητιέται (μερικοί σκέφτονται. "Ετσι είναι δύσκολο νά ξερριζωθεϊ άπό τούς διευθύνοντες ό *καντορνισμός ’ 1 δηλαδή ή πεποίθηση δτι ένα πράγμα θά γί1. καί μάλιστα σ’ αύτό τό έπίπεδο είναι πού γίνονται τά σοβαρότερα *λάθη’. L uigi C adorna στρατάρχης τοϋ Ιταλιχοϋ στρατού άπό τό 1915 μέχρι τύ 1917 (σ. Πά­ νω σ’ αύτή τή συνύπαρξη τών αιτίων σπεκουλάρουν έκεί­ νοι πού βλέπουν σ’ 6λα τά πράγματα μόνον ' τεχνική άνάγκη *τεχνική ’ κτλ. είναι ένα γεγονός τεχνικό. «Καντορνισμός».). μ. πού έκδηλώνονται δηλαδή οί πιό έγκληματικές άδεξιότητες. 35 . ή ύπακοή πρέπει νά είναι αυτό­ ματη. άλλά καί οί πιό δύσκολες νά έπανορθωθοϋν. παρόλο που είναι κοινωνικά Ομοιογενής· μέ μιάν ορισμένη έννοια μπορούμε νά ποϋμε πώς αυτή ή διαίρεση είναι μιά δημιουργία τοϋ κα­ ταμερισμού τής έργασίας. Έχοντας σά δεδομένο 6τι έπίσης μέσα στήν ίδια όμάδα ύπάρχει ή διαίρεση άνάμεσα σέ κυβερνήτες καί κυβερνώ μένους. παρόλο που σέ τελευταία άνάλυση άνάγεται σέ μιά διαίρεση κοινωνικών όμάδων. δτι ή ύπακοή *θά έρθει ’ χωρίς νά τήν έπιζητήσουν. υπάρχει ωστόσο. 'Τπάρχει ή γνώμη πώς δταν έχει τεθεί ή άρχή τής Ιδιας όμάδας. ένεργοΰν σύμφωνα μ’ αύτή τή σκέψη. έπίσης καί στό έσωτερικό της ίδιας όμάδας. χωρίς νά ύποδειχθεΐ ό δρόμος πού πρέπει νά άκολουθήσει).κυβερνητών καί κυβερνωμένων. άπύ τό C adorna πού *Ιναι τύ βνομα Ιτα­ λικής οίκογένειας στρατιωτικών. έτσι δπως έχουν τά πράγματα. χρειάζεται νά προσδιορίσουμε μερικές άπαράβατες άρχές. γιά ν’ άποφύγουν τό βασικό πρό­ βλημα. τ. κι αύτό πού είναι χειρότερο.

*Όταν έχει τεθεί ή άρχή βτι ύπάρχουν καθοδηγούμε­ νοι καί καθοδηγητές. ύστερα άπό κάθε συμφο­ ρά. ό κοινός νοΰς δείχνει πώς τό με­ γαλύτερο μέρος τών συλλογικών (πολιτικών) συμφορών γίνονται γιατί Sb> έπιζητήθηκε ή άποφυγή τής άνώφελης θυσίας ή δείχτηκε βτι δέ λογαριάζουν τή θυσία τοϋ άλλου καί παίζουν μέ τό πετσί του. κυβερνήτες καί κυβερνώμενοι. πρέπει πρίν άπ’ βλα νά άναζητηθεΐ ή ευθύνη τών κα­ θοδηγητών. Παράδειγμα : ένας λόχος ήταν Ικανός νά μείνει νηστικός πολλές μέρες γιατί έβλεπε πώς τά τρόφιμα δέν έφταναν άπό άνώτερη βία άλλά έξεγείρονταν ίταν έλειπε κι ένα μόνο γεϋμα άπό άμέλεια καί γραφειοκρατία κτλ. Κι βμως. είναι άλήθεια βτι τά *κόμματα * είναι ώς τώρα ό πιό κατάλλη­ λος τρόπος γιά νά δημιουργηθοϋν καθοδηγητές καί νά καλ- 36 .vet έπειδή i διευθύνων τό θεωρεί σωστό καί λογικό νά γίνει : 1ν Si γίνει. Γ ι’ αύτό πάντα. άλλά πρόκειται γιά περισσότερο καί λιγότερο. Καθένας ίχει άκούσει διηγή­ σεις άπό άξιωματικούς τοϋ μετώπου πώς πραγματικά ο! φαντάροι διακινδύνευαν τή ζωή τους στό βαθμό πού ή­ ταν άναγκαΐο. Ή άρχή αύτή έπεκτείνεται σ’ ίλες τΙς πράξεις πού άπαιτοΰν θυσίες. τό *λάθος ’ ρίχνεται σ’ αύτούς πού ' θά βφειλαν ’ κτλ. κι αύτό μέ τή στενή έννοια (παράδειγμα : ένα μέτωπο άποτελεΐται άπό περισσότερους τομείς καί κάθε τομέας έχει τούς καθοδηγητές του : είναι δυνατό γιά μιά ήττα νά είναι πιό υπεύθυνοι οΐ καθοδηγητές ένός τομέα άπό ένός άλλου. καί βχι ποτέ γιά έξαίρεση κάποιου άπό τήν εύθύνη). Έ τ σ ι είναι δύσκολο νά ζερριζωθεΐ ή έγκληματική συνήθεια νά παραλείπουν νά άποφεύγουν άνώφελες θυσίες. άλλά πώς άντίθετα έπαναστατοΰσαν ίταν έβλεπαν πώς τούς είχαν παραμελήσει.

εϊτε πρός τήν παράδοση. δηλαδή. είτε πρός τό παρελθόν. Είναι φανερό πώς μιά τέτοια συνείδηση της 'διάρκειας* πρέπει νάναι συγκεκριμένη κι βχι άφηρημένη. Ή έκφραση αύτή έχει μιά άκριβολογημένη σημασία. μιά καί ol γενιές θά 37 . εϊτε πρός τό μέλλον. Άλλά μπαίνει τό πρόβλημα : ύπάρχει κάτι παρόμοιο μ’ αύτό πού όνομάζεται ' κρατικό πνεΰμα ’ σέ κάθε σοβαρό κίνημα. Ιστορικά προσδιορισμένη. δηλαδή προϋποθέτει 6τι κάθε πράξη είναι ή στι­ γμή μιας σύνθετης διαδικασίας.στην πραγματικότητα έπίσης καί οΐ λεγόμενοι * άτομιστές ’ είναι άνθρωποι κομματικοί. άκόμα καί σάν άντικόμμα καί ' άρνηση τών κομ­ μάτων’. μόνο πού θέλανε νά είναι *άρχηγοί κόμματος ’ μέ τή χάρη τοϋ Θεοϋ ή της άνοησίας αύτοΰ πού θά τούς άκολουθοΰσε).άς δεχτούμε πώς τά πιό μικρά 6ρια εϊναι μιά προηγούμενη γενιά καί μιά μελλοντική γε­ νιά. πού έχει ήδη άρχίσει καί θά συνεχιστεί. Ή εύθύνη αύτής της διαδικασίας.λιεργηθεΐ ή ικανότητα διεύθυνσης (τά 'κόμ μ ατα’ μπο­ ρούν να παρουσιαστούν κάτω άπό τά πιό διαφορετικά όνά­ ματα. πού δέν είναι δηλαδή αύθαίρετη έκφραση άτομισμών. όνομάζεται άκριβως σέ όρισμένες περιπτώσεις 'κρατικό πνεΰμα ’. πράγμα πού δέν είναι καί λίγο. ’Ανάπτυξη της γενικής Ιδέας πού περιέχεται στήν έκφραση 'κρατικό πνεΰμα’. Στήν περίπτωση αύτή τό *κρατικό πνεΰμα ’ προϋποθέτει τή 'σ υνέχεια’. τό νά είσαι δρών πρόσωπο σ’ αύτή τή διαδικασία. μέ μιά όρισμένη έννοια. νά είσαι άλληλέγγυος μέ δυνάμεις *άγνωστες ’ ύλικά. δέν πρέπει νά ξε­ περνάει όρισμένα ίρια. περισσό­ τερο ή λιγότερο δικαιολογημένων . άλλά πού ωστό­ σο τίς αισθάνεσαι νά ένεργοΰν καί νά δροΰν καί πού τίς λογαριάζεις σά νά ήταν ' ύλικές ’ καί σωματικά παροΰσες.

Ό άτομισμός είναι μόνο ζωώδης άπολιτικισμός. χρειάζεται όρισμένες φορές ν’ άγωνιζόμαστε έναντίον τών παραμορφώσεων του ή τών παρεκκλίσεων άπ’ αύτό. καί ειδικά ό ευτελής καί μικρόψυχος άτομισμός. ό σεκταρι­ σμός είναι ' άπολιτικισμός ’.λογαριάζονται ή κάθε μιά βχι πριν τριάντα χρόνια χι βχι μετά τριάντα χρόνια άπό σήμερα. νά τό λογαριάζουμε. τό θέ­ μα άφορά πάντα τόν ιταλικό ' άπολιτικισμό ’. πού είναι έπίσης μιά ιδιότροπη Ικανοποίηση στι­ γμιαίων παρορμήσεων κτλ. ένώ λείπει τό κομματικό πνεϋμα πού είναι τό βασικό στοιχείο τοϋ 'κρατικού πνεύματος’. μέ έννοια Ιστορική. μέ τις γενιές πού γενιοϋνται καί μεγαλώνουν. πού είναι ένα άπό τά στοιχεία τοϋ παρόντος καί τών προϋπο­ θέσεων τοϋ μέλλοντος. πού χρειάζεται νά τό ξέρουμε. κ’ είμαστε υπεύθυνοι γ ι’ αυτές. πού παίρνει αύτές τις διάφορες γραφικές καί παράξενες μορφές). καί άν παρατηρήσουμε καλά. πού έχει μιάν άξία σκοπιμότητας. (Στήν πραγματικότητα. (Ά λλο είναι ή ' λατρεία ’ της ' παράδοσης ’. Ωστόσο άν μπορεϊ νά πει κανείς πώς ένα * κρατικό ’ πνεϋμα έτσι έννοούμενο ύπάρχει σέ δλους. * Τό κατόρθωμα γιά τό κατόρθωμα ’. πράγμα πού γιά τό παρελθόν τουλάχιστο είναι εύκολο νά τό καταλάβεις : νιώθουμε άλληλέγγυοι μέ τούς άνθρώπους πού σήμερα είναι πολύ γέροι καί άντιπροσωπεύουν γιά μάς τό παρελθόν πού άκόμα ζεϊ άνάμεσά μας. 'Η από­ δειξη 6τι τό κομματικό πνεϋμα είναι τό βασικό στοιχείο τοϋ κρατικού πνεύματος είναι ένα έργο άπό τά πιό σπου- 38 . συνεπάγεται μιάν έκλογή κ’ έναν καθορισμένο σκοπό. πραγματικά & σεκταρισμός είναι μιά μορφή προσωπικής 'πελατείας’. ό άγώνας γιά τόν άγώνα. βρίσκεται δηλαδή στή βάση μιας Ιδεολογίας). Καί μέ τά παιδιά. κτλ. άλλά όργανιχά.

πού μάλιστα είναι Ολοκληρωτικό άκριβώς έπειδή έπιτελεΐ μιά τέτοια λειτουργία. άλλά τό πολιτικό κόμμα. σάν τΙς πράξεις τών τροφίμων ένός ζωολογικού κήπου. έκεΐνο τό όρισμένο κόμμα πού σκοπεύει (καί έχει λο­ γικά καί Ιστορικά. στό βαθμό πού άσκοΰν μιά λειτουργία ισορροπίας καί διαιτησίας άνάμεσα στά συμφέροντα τής ϊδιας αύτής όμάδας καί τις άλλες όμάδες. ' πού θαυμάζεται άπό τους ξέ­ νους’.δαϊα καί έχει μεγάλη σημασία' άντίστροφα 6 ' ατομισμός ’ είναι ένα στοιχείο ζωώδες. ιδρυθεί γι’ αύτό τό σκοπό) νά ιδρύσει έναν καινούργιο τύπο κράτους. τόν παραδοσιακό ρόλο τοϋ θεσμοϋ τοϋ Στέμματος τόν άναλαβαίνει τό όρισμένο κόμμα. Ό συνταγματικός τύπος τοϋ βασιλιά ή τοϋ προέ­ δρου τής δημοκρατίας πού *βασιλεύει καί δέν κυβερνά ’ είναι ό νομικός τύπος πού έκφράζει αύτή τή λειτουργία 39 . δτι στα καθεστώτα πού θεωρούνται Ολοκληρωτικά. ωστόσο όρισμένα κόμματα έκπροσωποϋν άκριβώς μιά μόνη κοινωνική όμάδα. καί έξασφαλίζουν ώστε ή άνάπτυξη τής έκπροσωπουμένης όμάδας νά γίνεται μέ τή συγκατάθεση καί τή βοήθεια τών συμμάχων Ομάδων. δηλαδή κάθε φορά καί μέσα στίς διάφορες έσωτερικές σχέσεις στά διάφορα έθνη. Θά πρέπει νά παρατηρήσουμε. άν 6χι καί τών όμάδων άκόμα πού είναι άποφασιστικά άντίπαλες. σέ Ορισμένες δεδομένες συν­ θήκες. Τό πολιτικό κόμμα Έχουμε πει δτι 6 πρωταγωνιστής τοϋ νέου ' Ηγεμόνα δέ θά μπορούσε νά είναι στή σύγχρονη έποχή ένας προσω­ πικός ήρωας. Παρόλο πού κάθε κόμμα άποτελεΐ έκφραση κοινωνικής ομάδας καί μιας μόνης κοινωνικής όμάδας.

άνώτερη άπό τά κόμματα καί καμιά φορά τήν πιστεύει καί σάν τέτοια τό κοινό. δποιαδήποτε κι άν είναι τά συγκεκριμένα πρόσωπα τής κυβέρνησης καί τό κόμμα της. τά όργανικά καί βασικά κόμματα. Μέ τό όλοκληρωτικό κόμμα. γιά τήν εύθύνη τοΰ ύπουργοΰ. άποτελοΰν τή θεολογία της γενικής άρχής γιά τήν προστασία τής άντίληψης τής κρατικής ένότητας. Μποροϋμε νά παρατηρήσουμε (τι στό σύγχρονο κόσμο. Συχνά λοιπόν τό πνευματικό έπιτελεΐο τοΰ όργανικοΰ κόμματος δέν άνήκει σέ κανένα άπ’ αύτά τά τμή­ ματα. τής συγκατάθεσης τών κυβερνωμένων πρός τήν κρατική δράση. γιά νά μποροΰμε νά μιλάμε γιά * πολιτικό κόμμα ’ . Είναι ή πολιτική δράση (μέ τή στενή έννοια) άναγκαία. σέ πολλές χώρες. σχετικά μέ τίς κυβερνητικές πράξεις τοϋ άρχηγοΰ τοϋ κράτους.τής διαιτησίας. γιά τις άνάγκες τοΰ άγώνα ή γιά άλλην αίτία είναι κομμα­ τιασμένα σέ τμήματα πού καθένα τους παίρνει τήν όνομασία τοΰ ' κόμματος ’ καί μάλιστα τοΰ Ανεξάρτητου κόμ­ ματος. άλλά ένεργεΐ σά νά ήταν μιά διευθυντική δύναμη αύθύπαρκτη. ol τύποι αύτοί χάνουν τή σημασία τους καί συνεπώς μειώνονται ol θεσμοί πού λειτουργούσαν μέσα στό νόημα αύτών τών τύπω ν άλλά ή ίδια ή λειτουργία ένσαρκώνεται άπό τό κόμμα πού θά έξάρει τήν άφηρημένη έννοια τοΰ *κράτους ’ καί θά έπιζητήσει μέ διαφόρους τρόπους νά δώσει τήν έντύπωση 6τι ή λει­ τουργία τής * άμερόληπτης δύναμης ’ είναι δραστήρια καί άποτελεσματική. άλλά. Τή λειτουργία αύτή μποροΰμε νά τή μελετήσουμε μέ μεγαλύτερη άκρίβεια άν 40 . τή φροντίδα τών συνταγματικών κομμά­ των νά μήν *έκθέσουν ’ τό στέμμα ή τόν πρόεδρο" οί τύ­ ποι γιά τό άνεύθυνο.

*Η πολι­ τική λειτουργία εϊναι έμμεση : γιατί. καί έπίσης τό ρόλο τοϋ λεγομένου ' πληροφοριακού τύπου ’. Έ τ σ ι μεταφράζουμε τό lib ertario (γαλλικά Jibertaire) τοϋ όποίου ή άναλυτική σημασία είναι : όπαδός τής άπόλυτης έλευθερίας.). όπως στό παιγνίδι της τυφλόμυγας. Εξάλλου τό φαινόμενο προσφέρει ένδιαφέρουσες πλευρές στις χώρες ίπου υπάρχει Ινα μοναδικό καί Ολοκληρωτικό στή διακυβέρνηση κόμμα : γιατί ένα τέτοιο κόμμα δέν έχει πια λειτουργίες καθαρά πολιτικές. άστυνομικές καί λειτουργίες ήθικής καί πολιτιστικής έπίδρασης. τοϋ αύτονομαζόμενου *άπολιτικοΰ ’ καί μέχρι τόν άθλητικό καί τόν τεχνικό τύπο. ’Αλλά ένα παραδοσιακό κόμμα έχει έναν 'έμ μεσ ο’ ουσιαστικό χαρακτήρα. ύπάρχουν πάντα άλλα κόμματα στήν πράξη καί τάσεις πού δέ μπορούν ν’ άναχαιτιστοϋν μέ νόμους καί πού γίνεται έναντίον τους πολεμική καί άγώνας. Πάντως είναι βέβαιο ίτ ι σέ τέτοια κόμματα ύπερισχύουν οί πολιτιστι­ κές λειτουργίες καί αύτό κάνει νά έμφανίζονται τά κορακί­ στικα σάν πολιτική γλώσσα : δηλαδή τά πολιτικά προβλή­ ματα ντύνονται πολιτιστικές μορφές κ’ έτσι γίνονται άλυτα. μ. τή ς άναρχίας (σ. παρουσιάζεται δηλαδή ρητά σάν καθαρά * παιδαγωγικό ’ (lucus κτλ. τ. τό ρόλο που είχε τό «Corriere della Sera» στήν ’Ιταλία. ήθικολογικό. προπαγανδιστικές. ένα περιοδικό (ή μιά όμάδα άπό περιοδικά). άλλά μόνο τεχνικές.ξεκινήσουμε άπό τήν άποψη 6τι μιά έφημερίδα (ή μιά ομάδα άπό έφημερίδες).). κουλ­ τούρας (sic) : καί ύπάρχει τό άναρχικό κίνημα : 1 άκόμα 1. 41 . είναι κι αύτά *κόμματα ’ είτε ' τμήματα κόμ­ ματος ’ είτε ' λειτουργία Ορισμένου κόμματος \ Ά ς σκεφτοϋμε τό ρόλο τών «Times» στήν ’Αγγλία. άν καί Sèv υπάρχουν άλλα νόμιμα κόμματα.

Παρουσιάζονται λοιπόν δυδ μορφές 'κόμματος’ πού φαίνεται ν’ άποχωρίζονται άπό τήν άμεση πολιτική δράση : έκεΐνο πού άποτελεΐται άπό μιάν élite καλλιεργημένων άνθρώπων πού διευθύνουν άπό τήν άποψη τής κουλτούρας. Ή ϊδια ή * αίρεση τών οικονομολόγων ’ ήταν Ιστορική πλευρά αύτοΰ τοΰ φαινομένου. άλλα ζεΐ στό περιθώριο τών άλλων κομμάτων. στρατιωτικοΰ τύπου. μέ αίσθηματικά κεντρίσματα. (Τί άλλο είναι οί *διανοούμενοι ή έγκεφαλικοί άναρχικοί ’ άν ίχ ι μιά πλευρά μιας τέτοιος *περιθωριακής ’ δράσης σέ σχέση μέ τίς κυρίαρχες κοινωνικές όμάδες. σέ ένα 7ιθλιτικό κέντρο ορατό ή άόρατο (συχνά τδ δρατδ κέντρο είναι δ διοικητι­ κός μηχανισμός άλλων δυνάμεων πού δέ θέλουν νά βγαί­ νουν στδ φώς τής ήμέρας άλλά νά ένεργοϋν μονάχα έμ­ μεσα. μέ ένδιάμεσα πρόσωπα καί μέ ' ένδιάμεση ιδεολογία ’). πού σά μάζες δέν έχουν άλλη πολιτική λειτουργία παρά τή λειτουργία μιας γενι­ κής πίστης. άλλά μαζών. ένα μεγάλο κίνημα συγγενικών κομμάτων (πού στήν πραγματικότητα είναι τμήματα ένδς ίδιου δργανικοΰ κόμματος) καί στήν πιό πρόσφατη περίοδο. μέ μεσσιανικούς μύθους γιά τήν άναμονή μιας φαντα­ στικής έποχής ίπου ίλες οί σημερινές Αντιφάσεις καί άθλιότητες αύτόματα θά λυθοΰν καί θά γιατρεφτοΰν. κόμμα ίχ ι μιας élite. 42 .καί ή λεγάμενη άμεση δράση (ή τρομοκρατική) έννοεϊται σαν *προπαγάνδα ’ μέ τό παράδειγμα : άπ’ αύτό μπορεϊ νά ένισχυθεΐ ή γνώμη ίτ ι τό άναρχικδ κίνημα δέν είναι αύτόνομο. τής γενικής ιδεολογίας. "γιά νά τά διαπαιδαγω γήσειΜ ποροΰμε νά μιλάμε γιά Ιναν αναρχισμό πού ένυπάρχει σέ κάθε δργανικδ κόμμα. Ή μάζα είναι άπλώς γιά νά τήν ' χειρίζονται ’ καί τήν *κατακτοΰν ’ μέ ήθικά κηρύγματα.).

δηλαδή τό σύνολο άπό τις δραστηριότητες καί τούς τρόπους ύπαρξης. στήν πραγματικότητα χρειάζεται νά άντιμετωπίσεις όλόκληρη σειρά άπό προβλήματα. πού μ’ αύτούς μιά κομματική μάζα διαδηλώνει τή θέλησή της . δηλαδή. θά τούς έχουν υποστηρίξει μέ τήν έμπιστοσύνη τους. Τί θά είναι ή Ιστορία ένός κόμματος . δέ μπορεΐ παρά νά είναι ή ιστορία μιας καθορισμένης κοινω­ 43 . ή ιδεο­ λογική πολεμική μέσα άπό τήν δποία διαμορφώνεται τό πρόγραμμά της καί ή άντίληψη της γιά τόν κόσμο καί τή ζωή . Θά είναι ή άπλή έξιστόρηση της έξωτερικής ζωής μιας πολιτικής όργάνωσης . γιά τήν ιστορία περιορισμένων όμάδων άπό διανοούμενους καί καμιά φορά γιά τήν πολιτική βιογραφία ένός μοναδικού ατόμου. πού τήν εκ­ φράζει τό δεδομένο κόμμα καί άποτελεΐ τό πιό προχωρη­ μένο τμήμα της : ή ιστορία ένός κόμματος. οί πρώτες όμάδες πού τήν άποτελέσανε."Οταν θέλεις νά γράψεις τήν Ιστορία ένός πολίτικου κόμματος. Θά εϊναι αρκετό νά παρακολουθήσεις τά συνέδρια. Είναι φανερό δτι θά χρειαστεί νά πάρουμε ύπόψη μας τήν κοινωνική όμάδα. θ ά πρέπει νά φτιαχτεί ή Ιστορία μιας όρισμένης μά­ ζας άνθρώπων πού θά έχουν άκολουθήσει τούς ήγέτες. πού ωστόσο θεωρείται είδικός στό θέμα αύτό. Τό πλαίσιο τοϋ πίνακα θά πρέπει λοιπόν νά είναι εύρύτερο καί πιό περιεκτικό. Θά έπρόκειτο σέ τέτοια περίπτωση. Άλλά αύτή ή μάζα θά άποτελεϊται μόνον άπό τούς όπαδούς τοϋ κόμματος . μέ τήν πειθαρχία τους είτε θά τούς έχουν κατα­ κρίνει 'ρεαλιστικά* μέ τό νά διασκορπιστούν ή νά μείνουν άπαθεΐς μπροστά σέ κάποιες πρωτοβουλίες.τι πιστεύει. χ. πολύ λιγότερο άπλά άπό 6. Πώς γεννήθηκε.. μέ τήν π ί­ στη τους. ό Roberto Michels. π. τίς ψηφο­ φορίες κτλ.

συγγενείς. δυστυχώς. δίνει ευκαιρία σέ πολλές συζητήσεις καί συχνά έπίσης ευκαιρία. δηδαδή πότε άπόκτησε ένα ξεκάθαρο καί μόνιμο καθήκον. Τό νά ξέρουμε πότε διαμορφώθηκε ένα κό(ίμα. θά δώσει έμφαση κυρίως στήν πρα­ γματική δυναμικότητα τοϋ κόμματος. Νά λοιπόν πού άπό τόν τρόπο πού θά γράψεις τήν ιστορία ένός κόμματος βγαίνει ή άντίληψη πού έχεις γιά τό τι είναι καί τί πρέπει νά είναι ένα κόμμα. θετική κι άρνητική. άντίπαλους. γιά νά προβλη­ θεί μιά χαρακτηριστική της πλευρά. Ά λλά αύτή ή Ομάδα δέν είναι άπομονωμένη· έχει φίλους. Έ ν α κόμμα θά έχει μεγαλύτερη ή μικρότερη σημασία καί βάρος στό μέτρο άκριβώς πού ή Ιδιαίτερη δραστηριότητά του θά έχει βα­ ρύνει περισσότερο ή λιγότερο στόν καθορισμό της Ιστο­ ρίας μιας χώρας. στήν καθοριστική του δύναμη. Ό Ιστορικός δμως δίνοντας σέ κάθε πράγμα τή σημασία πού έχει μέσα στό γενικό πλαίσιο. Ό σεχταριστής θά ένθουσιαστεΐ μέ τά εσωτερικά μικρογεγονότα πού θά έχουν γ ι’ αύτόν μιάν έσωτερική σημασία καί θά τόν γεμίσουν μέ μυστικιστικό ένθουσιασμό. σέ μιά μορφή υπεροψίας πού δέν εί­ ναι λιγότερο γελοία καί έπικίνδυνη άπό τήν ' ύπεροψία 44 .νικής Ομάδας. Μόνον άπό τόν περίπλοκο πίνακα Ολόκληρου τοϋ κοινωνικού καί κρατικού συνόλου (καί συχνά έπίσης μέ διεθνείς έπεμβάσεις) θά βγει ή Ιστορία ένός κόμματος καί γι* αύτό μπορεϊ νά πει κανείς δτι γράφω τήν Ιστορία ένός κόμματος δέ σημαίνει τίποτε άλλο παρά δτι γράφω τή γενική Ιστορία μιας χώρας άπό μιάν άποψη μονογραφική. στό άν έχει συμβάλει στή δημιουργία ένός γεγονότος καί έπίσης στό άν έχει έμποδίσει τήν πραγματοποίηση Αλλων γεγονότων. έχθρούς.

ή τελειότητά του καί ή όλοκλήρωσή του βρίσκεται στό νά μήν ύπάρχει πιά. δηλαδή βταν ή ύπαρξή τους έγινε Ιστο­ ρικά άχρηστη. τής άναπόφευκτης μετατροπής του σέ κράτος βρίσκονται στό δρόμο τουλά­ χιστο τοϋ σχηματισμού τους καί έπιτρέπουν νά προβλέψουμε φυσιολογικά τις πιό πέρα έξελίξεις τους. διότι δέν υπάρχουν τάξεις καί άρα οΐ έκφράσεις τους. "Οταν οί προϋποθέσεις τοϋ *θριάμβου ’ του. Είναι αλήθεια ότι μπορεΐ νά πει κανείς πώς ένα κόμμα δέν είναι ποτέ τελειωμένο [καί σχηματισμένο. μέ τήν έννοια βτι ή άνάγκη τής δπαρξής του δέν έχει γίνει άκόμα *τελειω­ τική ’ άλλά έξαρτιέται κατά ' μεγάλο μέρος ’ άπό τήν ύπαρξη προσώπων έξαιρετικής βουλητικής δύναμης καί έξαιρετικής θέλησης. έφόσον κάθε κόμμα δέν είναι παρά Έ μιά ταξική όνοματοθεσία. τήν έπόμενη στιγμή άπό έκείνη βπου ένα γεγονός μπορεΐ νά ύπάρχει καί μπορεΐ νά μήν ύπάρχει. κάτω άπ’ αύτές τις συνθήκες βτι ένα κόμμα δέ μπορεΐ νά καταστραφεΐ μέ φυσιολογικά μέσα. Γιά νά άπαντήσουμε χρειάζεται νά άναπτύξουμε ένα συλλογισμό : γιά νά υπάρχει ένα κόμμα είναι άναγ­ καΐο νά συντρέχουν τρία βασικά στοιχεία (δηλαδή τρεις όμάδες στοιχείων) : 45 . μέ τήν έννοια βτι κάθε άνάπτυξη δημιουργεί καινούργια καθήκοντα καί ύποχρεώσεις καί μέ τήν έννοια βτι γιά όρισμένα κόμματα άληθεύει τό παράδοξο βτι έχουν τελειωθεΐ καί σχηματιστεί βταν δέν υπάρχουν πιά. Ά λλά έδώ θά ήθελα νά υποδείξω μιάν Ιδιαίτερη στιγμή αύτής τής διαδικασίας άνάπτυξης. “ τσι. είναι φανερό βτι γιά τό κόμμα πού βάζει σά σκοπό του νά καταργήσει τή διαίρεση σέ τάξεις. Πότε ένα κόμμα γίνεται ' άναγκαΐο ’ Ιστορικά .τών έθνών ’ γιά τήν όποία μιλάει ό Vico. Ά λλά πότε μπορεΐ κανείς νά πει.

πού άν έμεναν μόνες δέ θά αξίζανε τίποτα ή κάτι έλάχιστο. ωστόσο όμως θά τό διαμόρφωνε περισσότερο άπό ό. πού συγκεντρώνει μέσα στό έθνικό πεδίο.τι το πρώτο στοιχείο πού έξετάσαμε. ΑύτοΙ άποτελοϋν μιά δύναμη στό βαθμό πού ύπάρχει έκεΐνος πού θά τούς συγκεντρώσει. έχουν γίνει μόνο σ’ ένα κύκλο στενό.1) "Ενα στοιχείο διάχυτο. πού μπορεϊ νά συγκεντρώνει καί νά πειθαρχεί κ’ έπίσης. Ά λλά μιλάμε γ ι’ αυτήν ακριβώς τή στιγμή πού δέν έχουν γίνει καί δέν είναι σέ θέση νά γίνουν. θά διασκορπίζονταν καί θά έκμηδενίζονταν σέ μιάν άνίσχυρη σκόνη. 6χι άπό τό#δημιουργικό καί έξαιρετικά όργανωτικό πνεΰμα. θά τούς όργανώσει. πού ή συμμετοχή τους προσφέρεται άπό τήν πει­ θαρχία καί τή σταθερή πίστη. άλλά αν έλειπε αύτή ή συνεκτική δύναμη. Δέν άρνούμαστε 6τι καθένα άπ’ αύτά τά στοιχεία μπορεϊ νά γίνει μιά άπό τΙς συνεκτικές δυνάμεις. άλλά στήν πραγματικότητα εϊναι πιό εύκολο νά φτιάξεια ενα στρατό. άπό άνθρώπους κοινούς. νά είναι έφευρετική (άν τήν έννοήσουμε εφευρετική πρός μιά ορισμένη κατεύθυνση. όρισμένες προοπτι­ κές. παρά νά φτιάξεις άξιω- 40 . μά­ λιστα ίσως γι’ αύτό. Μιλάμε γιά αξιω­ ματικούς χωρίς στρατό. 2) Τό κύριο συνεκτικό στοιχείο. άλλά είναι έπίσης άλήθεια 6τι τό κόμμα δέ θά ύπηρχε καί * μόνον ’ μ’ αύτούς. Αύτό τό στοιχείο εί­ ναι προικισμένο μέ μιά δύναμη έξαιρετικά συνεκτική. σύμφωνα μέ ορισμένη διάταξη τών δυνάμεων. μέσους. πού μετατρέπει σέ δραστήριες κ’ ισχυρές ένα σύνολο άπό δυνάμεις. ή αν έχουν γίνει. Χωρίς αύτούς τό κόμμα δέ θά υπήρχε. πολιτικά άνίσχυρο καί χωρίς συνέπεια. έπίσης όρισμένες προϋποθέσεις) : είναι έπίσης άλήθεια οτι μόνο του αύτό τό στοιχείο δέ θά διαμόρφωνε τό κόμμα. είναι άλήθεια. θά τούς πει­ θαρχήσει.

άν καταστραφεΐ αύτό τό δεύτερο στοιχείο.ματικούς. Μέ βάση αυτές τις σκέψεις μπορούμε νά ποϋμε οτι Ινα κόμμα δέ μπορεΐ νά καταστραφεΐ μέ τά συνηθισμένα μέσα. 6ταν ύπάρχει άπαραίτητα τό δεύτερο στοιχείο. Γιατί τότε δέ μπορεΐ νά μή σχηματιστούν τά άλλα δυό. πού ή κα­ ταστροφή του είναι πιό εδκολη έξαιτίας τού μικροΰ άριθμοϋ του. πού συναρθρώνει τό πρώτο μέ τό δεύτερο στοιχείο. άκόμα κ’ έκεϊ πού δέν υπάρχει. Στήν πραγματικό­ τητα. Ιστω καί σέ διασκορπισμένη καί άσταθή κατάσταση. αν αύτό τό δεύτερο στοιχείο δέν ύπάρχει κάθε συλλογισμός είναι χωρίς νόημα). πού συμφωνούν άνάμεσά τους. ένώ ή ύπαρξη μιας όμάδας άξιωματικών. πού τά φέρνει σέ έπαφή 6χι μόνο ' φυσική ’ άλλα ηθική καί πνευματική. κ’ έχουν κοινούς σκοπούς. νά έχει άφίσει σάν κληρονομιά μιά 47 . Χωρίς αύτή τήν πεποί­ θηση δέ θά σχηματιστεί τό δεύτερο στοιχείο. γιά κάθε κόμμα ύπάρχουν 'καθορισμένες άναλογίες’ άνάμεσα σ’ αύτά τά τρία στοιχεία καί έξασφαλίζεται ή μεγίστη άποτελεσματικότητα. Γιά νά συμβεΐ αύτό. 3) "Ενα μεσαίο στοιχείο. άλλά είναι άπαραίτητο. δηλαδή τό πρώτο πού άναγκαστικά σχηματίζει τό τρίτο σά συνέχισή του καί σά μέσο έκφρασής του. χρειάζεται νά σχηματιστεί ή άκλόνητη πεποίθηση δτι είναι άναγκαία μιά όρισμένη λύ­ ση τών ζωτικών προβλημάτων. δέν άργεΐ νά φτιάξει Ινα στράτευμα. πού ή γέννησή του συνδέεται μέ τήν ύπαρξη άντικειμενικών ύλικών συνθηκών (καί. Αύτό είναι τόσο άληθινό ώστε ένα στράτευμα πού ήδη υπάρχει καταστρέφεται αν τοϋ λείψουν οί άξιωματικοί. βταν πραγματοποιούνται τέτοιες 'καθορισμένες άναλογίες’.

έστω καί μέ τήν καλή θέ­ ληση καί ψάχνοντας έξαντλητικά τά κείμενα. Ή δρα­ στηριότητα τοϋ δεύτερου στοιχείου γιά νά συγκροτήσει αύτό τό στοιχείο είναι λοιπόν θεμελιώδης : τό κριτήριο γιά νά κρίνουμε αύτό τό δεύτερο στοιχείο θά' πρέπει νά τό άναζητήσουμε : 1) στό τί κάνει πραγματικά' 2) στό τί προετοιμάζει γιά τήν περίπτωση μιας καταστροφής του. Γιά τά κόμματα λοιπόν είναι πάντοτε δυνατή ή έρώτηση δν ύπάρχουν άπό δική τους δύναμη. Γιατί . Μιά πού στόν άγώνα πρέπει πάντα νά προβλέπεις τό ένδεχόμενο της ήττας. ’Αντίθετα ένα κόμμα μπορεϊ νά μήν ύπάρχει άπό δίκιά του δύναμη. καθένα άπ’ αύτά έχει συμφέρο νά άδυνατίσει τό άλλο μέ έσωτερικούς αγώνες καί δτι τά κόμ­ ματα είναι άκριβώς τά στοιχεία τών έσωτερικών άγώνων. ή προετοι­ μασία διαδόχων είναι στοιχείο έξίσου σημαντικό μέ αύτό πού κάνεις γιά νά νικήσεις. άπό βπου νά ξανασχηματιστεΐ. σάν Ιδιαίτερη άναγκαιότητα. ή άντίθετα ύπάρχουν μονάχα γιά τά συμφέροντα άλλου (καί πραγματικά στις πολεμικές τό σημείο αύτό 48 . Σχετικά μέ τήν ' υπεροψία ’ τοϋ κόμματος μποροΰμε νά ποϋμε δτι εϊναι χειρότερη άπό τήν *ύπεροψία τών έθνών ’ πού μιλάει γι’ αύτήν ό Vico. ’Ανάμεσα στις δυό αύτές δουλειές είναι δύσκολο νά ποϋμε ποιά είναι ή πιό σημαντική. Καί ποϋ θά διατηρηθεί αύτή ή μαγιά καί θά μπορέσει καλύτερα νά σχηματιστεί παρεκτός στό πρώτο καί τό τρίτο στοιχείο. πού είναι προ­ φανώς τά περισσότερο Ομοιογενή μέ τά δεύτερο . Δέν πρέπει ποτέ νά ξεχνάμε δτι στόν άγώνα άνάμεσα στά έθνη. νά βρει πώς ή ύπαρξή του είναι γεμάτη άπό πεπρωμένο καί σημασία. Γιατί ένα έθνος δέ μπορεϊ νά μήν υπάρχει καί άπό τό γεγονός δτι υπάρχει είναι πάντοτε δυνατό.μαγιά.

"Ετσι στά γεγονότα τοΰ Ίούνη τοΰ 1914 μερικοί βλέπουν τήν έπέμβαση τοΰ αύστριακοΰ Ε π ι ­ τελείου μπροστά στόν έπικείμενο πόλεμο. γιά τήν ' Ανα­ τολική ’ πολιτική τοϋ Cavour Αναρωτιέται κανείς άν έπρόκειτο γιά μιά *πολιτική δηλαδή γιά μιά μόνιμη γραμμή δράσης ή γιά Ινα στρατήγημα της στιγμής γιά ν’ Αδυνα­ τίσει ή Αυστρία τις παραμονές τοΰ ’59 καί τοΰ ’66. καί χρειάζεται νά έχουμε καθαρές Ιδέες πάνω στό θέμα. τόσο πού ίταν γίνεται λόγος. θά παίζεις πάντα τό παιγνίδι κά­ ποιου. αύτό πού έχει σημασία είναι νά έπιδιώκεις μέ όλους τούς τρόπους νά παίζεις καλά τό δικό σου παιγνίδι. Μέ κάθε τρόπο πρέπει νά περιφρονοΰμε τήν *υπεροψία ’ τοϋ κόμματος καί νά ύποκαθιστοϋμε τήν υπεροψία μέ τά συγκεκριμένα γεγονότα. δηλαδή νά νικήσεις καθαρά. σκεφτόταν μέ έσωτερικές συγκρούσεις νά Αδυνα­ τίσει τήν ’Ιταλία. Δεδομένου ίτ ι δτιδήποτε κι άν κάνεις.χ. Στήν Ιστορία της λεγομένης Αρχής τών έθνοτήτων. π. πού προβλέποντας τόν πόλεμο μέ τή Γαλλία καί μπροστά στόν κίνδυνο μιας Ιταλογαλλικής συμμαχίας. ίποιος θά άφίνε νά τόν δυσφημίζει αύ­ τή ή Αμφιβολία. Ό π ω ς βλέ­ πουμε ή καζουιστική είναι άφθονη.ποτέ δέν τό ξεχνάνε. Φυσικά. Ιδιαίτερα δταν ή άπάντηση είναι άμφίβολη. ’Από πολιτική άποψη τό ζήτημα έχει μονάχα στιγμιαία σημασία. μάλιστα είναι καί θέμα στό όποιο έπιμένουν. Ό ποιος ύποκαθιστά τά συγκεκριμένα γεγονότα μέ τήν 49 . πράγμα πού σημαίνει 6τι δίνει άφορφή καί μένουν Αμφι­ βολίες). θά ήταν ήλίθιος. οί έξωτερικές έπεμβάσεις ύπέρ τών έθνικών κομμάτων πού διατάρασσαν τήν έσωτερική τάξη τών Ανταγωνιζομένων κρατών είναι Απει­ ράριθμες. “Ετσι στά κινήματα τοΰ Mazzini στις Αρχές τοΰ 1870 (παρά­ δειγμα τό έπεισόδιο Barsanti) βλέπει κανείς τήν έπέμβαση τοΰ Μπίσμαρκ.

Δέ χρειά­ ζεται νά προσθέσουμε δτι τά κόμματα πρέπει νά άποφεύγουν άκόμα καί τή *δικαιολογημένη ’ έμφάνιση 6τι παί­ ζουν τό παιγνίδι κάποιου. ή τήν άσκεΐ μέ τήν έννοια πού τείνει νά φέρει τό λαό σ’ ένα καινούρ­ γιο έπίπεδο πολιτισμού πού προγραμματική του έκφραση είναι τό καινούργιο πολιτικό καί νομικό καθεστώς . Είναι δύσκολο ν’ άποκλείσουμε τό γεγονός γιά όποιοδήποτε πολιτικό κόμμα (τών κυρίαρχων όμάδων άλλά έπίσης καί τών ύποτελών) βτι θά έκπληρώσει ίσως μιά άστυνομική λειτουργία. Ά ν αύτό θά έχει άποδειχτεΐ. Πρα­ γματικά ένας νόμος βρίσκει έκείνους πού τόν παραβιάζουν : 1) άνάμεσα στά άντιδραστικά κοινωνικά στοιχεία πού ό νόμος τούς άφαίρεσε τήν έξουσία 2) άνάμεσα στά προο­ δευτικά στοιχεία πού ό νόμος τά καταπιέζει 3) άνάμεσα στά στοιχεία πού δέν έχουν φτάσει στό έπίπεδο πολιτι­ σμού πού ό νόμος μπορεΐ ν’ άντιπροσωπεύει. γιά νά διατηρήσει ένα καθεστώς έξωτερικό. δηλαδή έχει χαρακτήρα άντιδραστικό ή προοδευτικό . τρο­ χοπέδη τών ζωντανών δυνάμεων της Ιστορίας. Ή άστυ- 50 . έπείσακτο.υπεροψία. Ή έννοιά της είναι κατασταλτική ή διαδοτική. ή κάνει πολιτική υπεροψίας. δηλαδή λειτουργία ύπεράσπισης ένός όρισμένου πολίτικου καί νομικού καθεστώτος. Τό δεδομένο κόμμα άσκεΐ τήν άστυνομική του λειτουργία. τότε γιά νά κρίνουμε τήν κάθε συγ­ κεκριμένη περίπτωση τό ζήτημα θά έπρεπε νά τοποθε­ τηθεί μέ άλλους βρους : καί συγκεκριμένα μέ βάση τούς τρόπους καί τΙς κατευθύνσεις πού άσκεΐται μιά τέτοια λειτουργία. ή πρέπει δίχως άλ­ λο νά υποψιαζόμαστε πώς δέν έχει σοβαρότητα. ιδιαίτερα αν αυτός ό κάποιος είναι Ινα ξένο κράτος· γιατί άλλιώτικα δέ Θ άποφύγουν ’ τή σπέκουλα σέ βάρος τους.

άντιιστορική. πού τήν πετυχαίνουν άκριβώς ένισχύοντας μέ τά μέσα τους κατά καιρούς. Εξάλλου ή λειτουργία τοϋ δεδομένου κόμμα­ τος παρέχει διακριτικά στοιχεία : 6ταν ένα κόμμα είναι προοδευτικό. άλλά δέν έχουν ένα δικό τους κόμμα. ξένη. αύτό ή έκεΐνο άπό τά κόμ­ ματα τής εύμετάβολης πολιτικής σκακιέρας (μέ τήν έξαί- 51 . Βιομήχανοι καί άγροτικοΐ Μπαίνει τό πρόβλημα άν οί μεγάλοι βιομήχανοι έχουν ένα μόνιμο δικό τους πολιτικό κόμμα. 6ταν τείνει νά καταπιέζει τίς ζωντανές δυνάμεις της ιστορίας καί νά διατηρήσει μια νομιμότητα ξεπερασμένη. Οί μεγάλοι βιομήχανοι χρησιμοποιούν κατά καιρούς δλα τά υπάρχοντα κόμ­ ματα.νομική λειτουργία ένός κόμματος μπορεϊ λοιπόν νά είναι προοδευτική ή όπισθοδρομική : είναι προοδευτική δταν τείνει νά κρατεί μέσα στήν περιοχή της νομιμότητας τις άντιδραστικές δυνάμεις πού τούς άφαιρέθηκε ή έξουσία καί νά ανυψώσει στό έπίπεδο της καινούργιας νομιμότη­ τας τις καθυστερημένες μάζες. Τό κόμμα σ’ αύτή τή δεύτερη περίπτωση είναι καθαρά εκτελεστικό 6χι βουλευόμενο : είναι τότε τεχνικά ένα άστυνομικό δργανο καί τό δτι όνομάζεται ' πολιτικό κόμμα ’ είναι μιά καθαρή μεταφορά μυθολογικού χαρακτήρα. Είναι όπισθοδρομική. δταν τό κόμμα εί­ ναι όπισθοδρομικό λειτουργεί *γραφειοκρατικά ’ (μέ τήν έννοια ένός γραφειοκρατικού συγκεντρωτισμού). λειτουργεί *δημοκρατικά ’ (μέ τήν έννοια ένός δημοκρατικοΰ συγκεντρωτισμού). Μοϋ φαίνεται δτι ή άπάντηση πρέπει νά είναι άρνητική. Δέν είναι γ ι’ αύτό τό λόγο *άγνωστικιστές ’ ή *απολιτικοί ’ μέ όποιοδήποτε τρόπο : τό συμφέρον τους είναι μιά καθορισμένη ισορροπία.

είναι περισσό­ τερο *σταθεροί ’ στίς κατευθύνσεις τους. ’Εκεί δέν ύπάρχει τυπικά Sva κόμμα Ανταγωνιστικό στους μεγάλους βιομήχανους. Εξάλλου ύπάρχουν μόνιμα στενά συμφέροντα άνάμεσα σέ άγροτικούς καί βιομήχανους (ειδικά τώρα πού έχει γενι­ κευτεί ό προστατευτισμός.ρεση. στίς άκραϊες περιπτώ­ σεις. πού τό δυνάμωμά του δέ μποροΰν νά τό βοηθήσουν ούτε σάν ένέργεια τακτικής). τοϋ μόνου ανταγωνιστικού κόμματος. τό κόμμα τών μεγάλων βιομηχάνων είναι τό κόμμα τών αγροτών πού έχουν άντίθετα ένα μό­ νιμο δικό τους κόμμα. Μπορεϊ κανείς νά δει τό παράδει­ γμα αύτης της παρατήρησης στήν Α γγλία.χ. Ή μοίρα τών παραδοσιακών *βιομηχανικών ’ κομμάτων. Ή κατάσταση στήν ’Αγγλία μέ τά μεγάλα της Τρέηντ . σέ όρισμένες στιγμές. Είναι βέβαιο ωστόσο πώς αν αύτό συμβαίνει στή *φυσιολογική ’ ζωή. κτλ. σπάζοντας τό γραφειοκρατικό περίβλημα (π. πού άλλωστε αύτές λογαριάζουν (όπως ό πόλεμος στήν έθνική ζωή). πού ώστόσο έμφανιζόταν άπό παράδοση σάν τό κόμμα τών βιομηχάνων. όπου τό Συν­ τηρητικό Κόμμα καταβρόχθισε τό Φιλελεύθερο Κόμμα. άγροτικός καί βιομηχανικός)' καί είναι άναντίρρητο δτι οί άγροτικοί είναι 'π ο λ ιτικ ά ’ πολύ καλύτερα όργανωμένοι άπό τούς βιομήχανους. καί έχει παρατηρηθεί πώς αύτές. μεταμορφώνονται σάν όργανισμός άπό τά κάτω ώς τά πάνω. είναι άλήθεια' άλλά ύπάρχουν οί μαζικές έργατικές όργανώσεις. όπως είναι τό άγγλικό *φιλελεύθερο .ριζοσπαστικό ’ καί τό γαλλικό ριζοσπαστικό (πού 8μως διαφοροποιούνταν πάντα άπό τό 52 . τό 1919 καί τό 1926). προσ­ ελκύουν περισσότερο τούς διανοούμενους. τίς άποφασιστικές.Γιούνιονς έξηγεΐ αύτό τό γεγονός. εννοείται.

μιας άλλης άντίληψης τοϋ κόσμου ή πρακτικής στάσης . Γενικά μπορούμε νά ποϋμε. βλέπουμε δτι αύτό τό κριτήριο είναι άποφασιστικό γιά μιά Ιδεολογική κρίση πάνω σέ κινήσεις ίδεών καί πρακτικές κινήσεις καί βλέπουμε επίσης πώς αύτό έχει μιά 6χι μικρή πρακτική σημασία.πρώτο). Σήμερα παρέχει τή δύναμη αύτή στά *δημαγω­ γικά κόμματα ’ καί τό πράγμα είναι εύνόητο. *άνεξάρτητη’. άντιστάθμισμα. παρ’ δλη τήν εύθύνη της συλλογικής ζωής πού σηκώνει πάνω της· ή αύτό είναι άδύνατο καί ή άντίληψη γιά τόν κόσμο είτε ή πρακτική ένέργεια μπορεΐ νά νοηθεί σάν ' ολοκλήρωσητελειοποίηση.γ ι’ αύτό καί ή κατά ποικίλους τρόπους έξέλιξη καί έξαφάνισή τους" τούς ■ άπλούς φαντάρους ’ τούς παρείχε ή ' μικρή τάξη. πού βρισκόταν σέ συνθήκες πάντοτε διαφο­ ρετικές μέσα στό δεσμό μέχρι πού νά μετασχηματίζεται τελείως. "Ενα δεσμό τάξεων μεγάλων καί μικρών. "Ενα πρωταρχικό κριτήριο γιά νά κρίνουμε είτε τις άντιλήψεις γιά τόν κόσμο. Τό ϊδιο ισχύει καί γιά τις πολεμικές άνάμεσα σέ κόμματα τών *παραδοσιακών ’ χωρών : δπου δηλαδή έκπροσωποΰνται * δείγματα ’ άπό όλόκληρο τόν ιστορικό *κατάλογο’. δχι μιά μόνη μεγάλη τάξη. "Ενα άπό τά πιό κοινά είδωλα είναι νά πιστεύεις πώς 53 . είτε καί είδικά τις πρακτικές στάσεις είναι τοΰτο : ή άντίληψη γιά τόν κόσμο είτε ή πρακτική ένέργεια μπορεΐ νά νοηθεί *άπομονωμένη ’. είναι ένδιαφέρουσα (δπως καί τοϋ μακαρίτικου *ιτα­ λικού ριζοσπαστικοΰ ’ ) : τί άντιπροσώπευαν αύτά . “Αν σκεφτοΰμε. ή σύγκριση άνάμεσα στίς διάφορες χώρες ήταν άπό τις πιό διδακτικές καί άποφασιστικές γιά νά βρει κανείς τήν πηγή τών αιτίων τοϋ μετασχηματισμοΰ. δτι σ’ αύτήν τήν ιστο­ ρία τών κομμάτων. κτλ.

αύτός ό τρόπος σκέψης γίνεται έπικίνδυνος (όρισμένες περιπτώσεις της πολιτικής τοϋ χειρότερου) καί πάντως δπως είπαμε. άσφαλώς· κι αλλοίμονο αν δέν ήταν έτσι.όλο αύτό πού υπάρχει εϊναι ' φυσικό ’ νά υπάρχει. 6σο άσχημα κι αν έξελίσσονται. Αύτή ή άρχή έχει πολιτική σημασία διότι ή θεωρητική άλήθεια ίτ ι κάθε τάξη έχει ένα μόνο κόμμα είναι άποδειγμένη στις άποφασιστικές στροφές. άπό τό γεγονός δτι διάφορες όμάδες. δέ μπορεϊ νά μήν υπάρχει καί δτι οί προσπάθειές του γιά μια με­ ταρρύθμιση. Είναι βέβαιο πώς άν κοιτάξουμε στό βάθος. Σ ’ αύτό τόν τρόπο σκέψης υπάρχει κάτι σωστό. πού καθεμιά τους παρουσιαζόταν σάν κόμμα * άνεξάρτητο ’ συνενώνονται καί συνασπίζονται σέ μιά ένότητα. Ά π ό δώ καί τό συμ­ πέρασμα βτι κατά τήν συγκρότηση τών κομμάτων χρειά­ 54 . γιατί οί παραδοσιακές δυνάμεις θά συνεχίσουν νά ένεργοϋν καί άκριβώς θά συνεχίσουν τή ζωή. δηλαδή όρισμένες κινήσεις είναι καθαρά μεταρρυθμιστικές. ή ένότητα έχει διαμορφωθεί. όρισμένες κινήσεις άντιλαμβάνονται τόν έαυτό τους σάν περιθωριακές. άκριβώς δηλαδή δταν μπαίνουν στό παι­ γνίδι τά κύρια ζητήματα. παραμένει τό φιλοσοφικό πολιτικό καί Ιστορικό κριτήριο έκτίμησης τών πραγμάτων. ό συνασπισμός έχει πραγματοποιηθεί. άφοροϋσε δηλαδή ζητή­ ματα μερικά' μέ μιάν όρισμένη έννοια. ήταν ένας πολιτι­ κός καταμερισμός έργασίας (χρήσιμος μέσα στα δριά του)' άλλά κάθε μέρος προϋπόθετε τό άλλο. Ή πολλαπλότητα πού ύπηρχε πρώτα ήταν μόνο ' ρεφορμιστικού ’ χαρακτήρα. Ωστόσο πέρα άπό ορι­ σμένα βρια. τόσο πού στις κρί­ σιμες στιγμές. δέ θά στα­ ματήσουν τή ζωή.προϋποθέ­ τουν δηλαδή μιά κύρια κίνηση στήν δποία μπολιάζονται γιά νά μεταρυθμίσουν όρισμένα θεωρούμενα ή πραγματικά κακά.

δηλαδή δταν καταλαβαίνει. μέ τήν έννοια 6τι γιά νά πετύχει όρισμένες συνέπειες δημιουργεί τις άναγκαΐες προϋποθέσεις καί μά­ λιστα στή διαμόρφωση αύτών τών προϋποθέσεων χρησι­ μοποιεί βλες της τις δυνάμεις. Πρέπει νά δοΰμε σέ ποιό μέτρο δ θεωρητικός συνδικαλισμός πήγασε άπό τή φιλοσοφία της πράξης καί σέ ποιό βαθμό άπό τίς οικονο­ μικές θεωρίες τών έλευθέρων άνταλλαγών. άδρανεΐς καί χωρίς άποτελεσματικότητα. άπό τό φιλελευθερισμό. "Ετσι ή κίνηση τελειοποιείται. οι μάζες μένουν κουτσουρεμένες."Αν. Μερικές θεωρητικές καί πρακτικές πλευρές τον ' οικονομίαμοϋ’ Οίκονομισμδς . δηλαδή σέ τε­ λευταία άνάλυση.θεωρητικός συνδικαλισμός. χάνει τά χαρακτηριστικά τοΰ αύθαίρετου. οί άρχηγοί περάσουν στό ’ αληθινό κόμμα ’ τους. Μποροΰμε νά ποϋμε 6τι καμμιά πραγματική κί­ νηση δέν άποκτα συνείδηση της όλοκληρωτικότητάς της μονομιάς. γίνεται πραγματικά άνεξάρτητη. άλλά μονάχα μέ τή διαδοχική πείρα. στίς άποφασιστικές στιγμές. Καί γ ι’ αύτό πρέπει νά δοΰμε άν δ οίκονομισμδς. στήν πιό τελειωμένη 55 . άνάμεσα σέ άρχηγούς καί σέ μάζα.ζεται νά βασίζεται πάνω σ’ ένα ' μονολιθικό ’ χαρακτηρι­ στικό καί δχι πάνω σέ δευτερεύοντα ζητήματα1 άρα προ­ σεκτική τήρηση τοϋ κανόνα νά υπάρχει δμοιογένεια άνά­ μεσα σέ διευθύνοντες καί διευθυνομένους.θεωρητικό κίνημα γιά τίς έλεύθερες άνταλλαγές . άπό τά γεγονότα. 6τι τίποτε άπ’ αύτό πού ύπάρχει δέν είναι φυσικό (μέ τήν Ιδιότυπη σημασία της λέξης) άλλά υπάρχει διότι ύπάρχουν καί ορισμένοι δροι. πού ή έξαφάνισή τους δέ μένει χωρίς συνέπειες. της 'σ υμβίω σης’.

Ή σύνδεση άνάμεσα στις Ιδεο­ λογίες τών έλευθέρων άνταλλαγών καί τό θεωρητικό συν­ δικαλισμό είναι Εδιαίτερα φανερή στήν Ιτα λία . δπου εί­ ναι γνωστός ό θαυμασμός τών συνδικαλιστών σάν τούς Lanzillo καί Σία γιά τόν Pareto. r>t. Ή σπουδαιότατα αύτών τών δύο τάσεων είναι 6μως πολύ διαφορετική. δέν κάνει τίποτε άλλο παρά νά ρίχνει πέ­ τρες στόν περιστερεώνα. μπορεΐ νά Ικανοποιηθεί μ* αύτήν τήν έννοια : 6τι μιά τέτοια φιλολογία. τών δυνα­ τοτήτων της καί τρόπων άνάπτυξής της καί δέν ξέρει γ ι' αύτό νά βγει άπό τή φάση τοϋ πρωτογονισμοϋ. πού δέν έχει άποκτήσει άκόμα συνείδηση της δύναμής της. πού προσδιο­ ρίζεται στόν καινούργιο πρόλογο (τοϋ 1917) τοϋ τόμου γιά τόν Ιστορικό 'Υ λισμ ό: ή άπαίτηση. «R iform a Sociale» Ιούλιος . Πρβλ. . διαμέσου μιας έπιφανειακής έπαφής μέ τή φιλοσοφία της πράξης. δέν είναι άμεσο παρακλάδι τοϋ φιλελευθερισμοϋ καί δέν είχε. σχέσεις όπωσδήποτε μονάχα έξωτερικές καί καθαρά φραστικές.του μορφή.ή πρώτη χαρακτηρίζει μιά κυρίαρχη καί διευθυντική κοινωνική όμάδα' ή δεύτερη μιά ομάδα άκόμα ύποτελή. 1. γέννησε τόν οίκονομισμό' γι* αύτό βταν ό Einaudi κατακρίνει (μέ τρόπο άνακριβή γιά νά ποΰμε τήν αλήθεια) μερικούς έκφυλισμούς οίκονομιστικούς. ’Απ’ αύτή τήν άποψη θά Ιπρεπε νά δει κανείς τήν πολεμική άνάμεσα σέ Einaudi καί Croce *. έπίσης στίς άρχές. '■15 (Σημ.ΑΟγουοτος 1918. σελ. παρά πολύ λίγες σχέσεις μέ τή φιλοσοφία της πράξης. νά παίρνεται ύπόψη ή φιλολογία της οίκονομικής Ιστορίας πού έχει προκαλέσει ή άγγλική κλασσική οικονομία. τής ’Ιταλικής Σύνταξης). πού προβάλλει ό Einaudi.

Διαφο­ ρετική είναι ή περίπτωση τοϋ θεωρητικού συνδικαλισμού. Άλλά. πού έμποδίζεται μ’ «ύτή τή θεωρία νά γίνει κάποτε κυρίαρχη. 57 . δηλαδή νά άλλάξει τήν κατανομή τοϋ έθνικοϋ είσοδήματο .συνεταιριστική φάση γιά ν άνυψωθεΐ στή φάση της ήθικοπολιτικής ήγεμονίας μέσα 1. έφόσον θριαμβεύσει. αύτόματη έκφραση τοϋ οικονομικού γεγονότος. άφοΰ άναφέρεται σέ μιά υποτελή όμάδα. Γι’ αύτό ή πολιτική έλευθερία τοϋ έμπορίου είναι ένα πο­ λιτικό πρόγραμμα πού έχει προορισμό νά άλλάξει.). Έ τ σ ι βεβαιώνουν δτι ή οίκονομική δραστη­ ριότητα χαρακτηρίζει τήν κοινωνία τών πολιτών καί τό κράτος δέν πρέπει νά έπεμβαίνει στήν ρύθμισή της. μ. ίδιου τοϋ κράτους.Ή στήριξη τοϋ κινήματος τών έλευθέρων συναλλα­ γών βασίζεται πάνω σ’ ένα θεωρητικό λάθος πού δέν είναι δύσκολο νά προσδιορίσουμε τήν πρακτική του προέλευση : πάνω στή διάκριση δηλαδή άνάμεσα σέ πολιτική κοινω­ νία καί κοινωνία τών πολιτώ ν1. τ. μιά πού στήν πραγματικότητα κοινωνία τών πολιτών καί κράτος ταυτίζονται. ν’ άναπτυχθεϊ πέρα άπό τήν οίκονομικο . πού άπό μεθοδική διά­ κριση καταλήγει νά γίνει καί νά παρουσιάζεται σάν Οργα­ νική διάκριση. τό διευθυντικό προσωπικό ένός κράτους καί τό οίκονομικό πρόγραμμα τοϋ. πρέπει νά προσδιορίσουμε 6τι καί ή πολιτική έλευθερία τοϋ έμπορίου είναι μιά * ρύθμιση ’ κρα­ τικού χαρακτήρα πού είσάγεται καί διατηρείται μέσω τής νομοθεσίας καί τοϋ καταναγκασμού : είναι μιά πράξη θέ­ λησης πού £χει συνείδηση τών δικών της σκοπών καί 6χι αύθόρμητη. Τόν Ιταλικό δρο società po litica μεταφράσαμε πολιτική κοινωνία ένώ τόν δρο società civile τόν μεταφράσαμε κοινωνία τών πολιτών (σ.

ειδικά στίς χώρες μέ φτωχό καί περιο­ ρισμένο έμπόριο.τι άφορά τήν πολιτική ελευθερία τοϋ έμπορίου υπάρχει ή περίπτωση ένός τμήματος της διευθυντι­ κής ομάδας πού θέλει νά άλλάξει βχι τή δομή τοϋ κρά­ τους. Σέ ο.στήν κοινωνία τών πολιτών. εϊτε διότι τό πρόβλημα οδτε καν αν­ τιμετωπίζεται σάν προοπτική (φαβιανισμός. Στό κίνημα τοΰ θεωρητικοϋ συνδικαλισμού τό ζήτημα παρουσιάζεται πιό σύνθετο· είναι άναντίρρητο 6τι σ’ αύτόν ή άνεξαρτησία καί ή αύτονομία της ύποτελοΰς όμάδας πού αύτός λέει 6τι έκφράζει. Γιατί καί πώς γίνεται αύτή ή * θυσία ’ . De Man. πού θέλει νά μεταρρυθμίσει τήν εμπορική νομοθεσία καί μόνον έμ­ μεσα τή βιομηχανική (έφόσον είναι άναντίρρητο 6τι ό προστατευτισμός. ση­ μαντικό τμήμα τοΰ λεημπορισμοΰ) εϊτε διότι παρουσιά­ ζεται μέ μορφές άκατάλληλες καί άνίσχυρες (σοσιαλδημο­ κρατικές τάσεις γενικά) εϊτε διότι ύποστηρίζεται τό άμεσο πήδημα άπό τό καθεστώς τών τάξεων στό καθεστώς τής τέλειας Ισότητας καί της συνδικαλιστικής οίκονομίας. 58 . ’Αποκλείεται ό μετασχηματισμός τής ύποτελοΰς όμάδας σέ κυρίαρχη. θυσιάζονται άντίθετα στήν πνευματική ήγεμονία της κυρίαρχης όμάδας έφόσον άκριβως ό θεωρητικός συνδικαλισμός δέν είναι παρά μιά πλευρά τής πολιτικής τοΰ έλεύθερου έμπορίου. καί 6χι γιά ίδρυση καί όργάνωση μιας νέας πολιτικής κοινωνίας καί άκόμα λιγότερο γιά ένα νέο τύπο κοινωνίας τών πολιτών. περιορίζει τήν έλευθερία τής βιομηχανι­ κής πρωτοβουλίας καί εύνοεΐ νοσηρά τήν γέννηση τών μο­ νοπωλίων) : πρόκειται για περιστροφή τών διευθυντικών κομμάτων στήν κυβέρνηση. άλλά μόνον τήν κυβερνητική κατεύθυνση. καί της κυριαρχίας μέσα στό κράτος. πού δικαιολογείται μέ μερικές άκρωτηριασμένες καί γι’ αύτό έκχυδαϊσμένες θέσεις τής φιλοσοφίας της πράξης.

δράσης καί πρωτοβουλίας. δέ μπορεϊ νά μήν έχει τά θεμέλιά της στήν άποφασιστική λειτουργία πού ή διευθυντική όμάδα άσκεϊ μέσα στόν άποφασιστικό πυρήνα τής οικονομικής δραστηριότητας. δτι θά διαμορφωθεί μιά όρισμένη ισορροπία συμβιβασμού. Τό γε­ γονός τής ήγεμονίας προϋποθέτει άναμφίβολα δτι θά παρθοΰν ύπόψη τά συμφέροντα καί οΐ τάσεις τών όμάδων που πάνω τους θά άσκηθεΐ ή ήγεμονία. Ό οίκονομισμός παρουσιάζεται μέ πολλές άλλες μορ­ φές έκτός άπό τήν πολιτική έλευθερία τού έμπορίου καί τόν θεωρητικό συνδικαλισμό. σάμπως νά μήν είναι αύτές Ινα όργανικό έπακόλουθο οικονομικών άναγκαιοτήτων καί μάλιστα ή μόνη δραστήρια έκφραση τής οικονομίας· έτσι δέν είναι σωστό νά έρμηνεύεται ή συγκε­ κριμένη τοποθέτηση τοϋ ζητήματος τής ήγεμονίας σάν ένα γεγονός πού υποτάσσει τήν όμάδα στόν ήγεμόνα. δτι δηλαδή ή διευ­ θυντική όμάδα θά κάνει θυσίες οίκονομικοϋ . δέ μπορεϊ νά μήν είναι έπίσης οικονομική. άλλα είναι έπίσης ' αναμφίβολο δτι οί τέτοιες θυσίες καί ό τέτοιος συμβιβασμός δέν μπορούν νά άφοροΰν τό ουσιώδες. άν ή ήγεμονία είναι ήθικοπολιτική. έφόσον. Σ ’ αύτόν άνήκουν 6λες οί μορφές τού έκλογικοΰ άμπστενσιονισμοΰ (τυπικό παράδει­ γμα ό άμπστενσιονισμός τών Ιταλών κληρικοφρόνων μετά τό 1870. μέχρι τό 1919 καί τό σχηματισμό τοϋ Λαϊκού Κόμ­ ματος : ή όργανική διάκριση πού οι κληρικόφρονες έκαναν άνάμεσα στήν πραγματική ’Ιταλία καί τή νομική ’Ιταλία ήταν μιά άναπαραγωγή τής διάκρισης άνάμεσα στόν οίκο- 59 .συνεταιρι­ στικού χαρακτήρα. πού γινόταν μετά τό 1900 6λο καί πιό άδύνατος.Εϊνάι τουλάχιστο παράξενη ή στάση τοϋ οίκονομισμοΰ άπέναντι στις έκφράσεις τής πολιτικής καί πνευμα­ τικής θέλησης.

νομικό κόσμο καί τόν πολιτικό . άλλά γιά τήν ύπεράσπιση καί τήν άνάπτυξη της ίδιας τής όργάνωσης1. Νά δούμε τήν άκριβή διατύπωση.πολιτική σιονισμός. Νά θυμηθούμε τήν παρατήρηση ότι f κριτική πού περιέχεται στήν 'Αθλιότητα τής Φιλοσοφίας έναντίον τοΰ P roudhon καί τής ερμηνείας του γιά τή διαλεκτική τοΰ Χέγκελ μπορεΐ νά έπεκταθεΐ στόν G ioberti x a l στόν χεγκελισμό τών Ιταλών μετριοπαθών φιλε­ λευθέρων γενικά. είναι έκεΐνο τό άπόσπασμα στήν ’Αθλιότητα τής Φιλοσοφίας.ή ’Αθλιότητα τής Φιλο­ σοφίας είναι μιά ουσιώδης στιγμή τή ς διαμόρφωσης τή ς φιλοσο­ φίας τής πράξης· μπορεΐ νά θεωρηθεί σαν ή άνάπτυξη τών θέσεων τον Φώνερμπαχ. Δέν εί­ ναι πάντα ό οΐκονομισμός άντίθετος πρός τήν κομματική δράση καί τό πολιτικό κόμμα. 60 . Τό άπόσπασμα γιά τό γαλλικό υλισμό είναι περισσότερο (να άρθρο Ιστορίας τοΰ πολιτισμού καί όχι ένα θεωρητικό άπόσπασμα. μάλιστα άκριβώς γ ι' αύτό. πού είναι πολλές μέ τήν έννοια δτι μπορεΐ νά ύπάρχει μισο . δπου άναφέρεται δτι μιά ση­ μαντική φάση στήν έξέλιξη μιας κοινωνικής όμάδας είναι έκείνη δπου οί ξεχωριστές συνιστώσες δυνάμεις ένός συν­ δικάτου δέν άγωνίζονται πιά γιά τά οικονομικά τους συμ­ φέροντα. πού θεωρείται πάντως σάν άπλός όργανισμός διαπαιδαγώγησης συνδικαλιστικού τύ­ που. κτλ.νομικό κόσμο). Μέ τόν άμπστενσιονισμό συν­ δέεται ή συνταγή τοϋ * δσο τό χειρότερο. καί σάν Ιστορία πολιτισμού είναι θαυμά­ σιο. μπορεΐ νά είναι ένδιαφέρων καί γόνιμος. 1. Ό παραλληλισμός P roudhon . όπως συχνά ερμηνεύεται. "Ενα σημεϊΛ) άναφορας γιά τή μελέτη τοϋ οίκονομισμοϋ καί γιά νά καταλάβουμε τις σχέσεις άνάμεσα σέ δο­ μή καί έποικοδομήματα.G io b erti παρότι άντιπροσωπεύουν όχι όμογενεΐς Ιστορικο-πολιτικές φάσεις. ένώ ή Ά γ ια ΟΙκογένεια είναι μιά ίνδιάμεση φά­ ση καί μέ ευκαιριακή προέλευση. τόσο τό καλύ­ τερο ’ καί έπίσης ή συνταγή τής λεγόμενης κοινοβουλευ­ τικής ' άδιαλλαξίας ’ μερικών όμάδων βουλευτών. όπως φαίνεται άπό τά άποσπάσματα τά αφιερωμένα στόν P ro udhon καί είδικά στό γαλλικό υλι­ σμό. ένα τέταρτο.

11 materialismo storico e la filosofia di B. Σύντ. ί τ ι ή μεγαλύτερη αίρεση πού παρουσιάστηκε στούς κόλπους της ' θρησκείας τής έλευθερίας ’ έχει καί αύτή. Ή διατύπωση εί­ ναι σωστή άν μ’ αύτήν έννοεΐται βτι εϊναι διαδομένος ό Ιστορικός οίκονομισμός.Πρέπει μαζί νά θυμήσουμε τή διατύπωση τοϋ Ένγκελς ί τ ι ή οικονομία μόνον σέ ' τελευταία άνάλυση ’ είναι ή κι­ νητήρια δύναμη της ιστορίας (στά δυό γράμματα γιά τή φιλοσοφία τής πράξης πού δημοσιεύτηκαν έπίσης στά Ιταλικά). 6πως καί ή όρθόδοξη θρησκεία. έχει διαδοθεί σάν ' πρόληψη ’ δη­ λαδή. συνδυάστηκε μέ τήν πολιτική τής έλευθερίας τοΰ έμπορίου καί έχει παραγάγει τόν οίκονομισμό.). ίπω ς ό καθηγητής Loria όνομάζει τώρα τις άντιλήψεις του τΙς λίγο . ένω ή όρθόδοξη θρησκεία μαρά­ θηκε άπό κεΐ καί πέρα. καί ίτ ι γ ι’ αύτό τό πολιτιστικό περιβάλλον έχει τελείως άλλάξει άπό τόν καιρό πού ή φιλοσοφία της πρά­ ξης άρχισε τούς άγώνες της" θά μπορούσαμε νά ποϋμε μέ τήν όρολογία τοΰ Croce.πολύ χοντροκομ­ μένες. στό Ιδεο­ λογικό πεδίο. Πρέπει ώστόσο νά δοΰμε μήπως. Ί τα λ . PI . πού πραγματοποιούνται μέσα στόν οικονομικό κόσμο. Σέ πολλές μεριές διατυπώνεται σ’ αύτές τίς σημειώ­ σεις 1 ίτ ι ή φιλοσοφία τής πράξης είναι πολύ πιό διαδε­ δομένη άπ’ ίσο θέλουν νά παραδεχτούν. Βλέπε C ram sci. ή αίρετική πρόληψη δέν έχει δια­ τηρήσει πάντοτε μιά μαγιά πού θά τήν κάνει νά άναγεν- 1. ύποστεΐ Ιναν έκφυλισμό. Croce (σημ. νά τή συνδυάσουμε Αμεσα μέ τήν περικοπή της Κριτικής τής Πολιτικής ΟΙχονομίας ίπου άναφέρεται ίτ ι ol άνθρωποι άποκτοΰν συνείδηση τών συγκρούσεων.

κτλ. ειδικά δταν συνταυτίζεται μέ έγκληματικές μορφές πού άφοροΰν τόν ποινικό κώδικα* 2) ή θεωρία δτι ή οικονομική άνάπτυξη περιορίζεται στό νά παρακολουθεί τις τεχνικές άλλαγές στά έργαλεΐα έργασίας. καθώς καί καινούργιων πρώτων ύλών γιά μεταποίηση. *Η άνακάλυψη καινούργιων καύσιμων καί καινούργιας κι­ νητήριας ένέργειας. ύπάρχει μιά όλόκληρη φιλολογία πάνω στό πετρέλαιο : μποροϋμε νά δοϋμε σάν χαρακτηριστικό ένα άρθρο τοϋ Antonino Laviosa στή «Nuova Antologia» της 16 τοϋ Μάη 1929.νηθεΐ σά θρησκεία άνώτερη' μήπως δηλαδή οί σκουριές της πρόληψης δέ μπορούν εδκολα νά έξαφανιστοϋν. πού φέρνουν μαζί τους τήν έφαρμογή νέων μεθόδων στήν κατασκευή καί τή λειτουργία τών μηχανών. έχει βέβαια μεγάλη σημασία. Τόν τελευταίο καιρό. άπό τήν άνακάλυψη μιας καινούργιας πρώτης δλης. ένός καινούργιου καύσιμου. Δέν παίρνονται δηλαδή ύπόψη οί σχηματισμοί οι­ κονομικής τάξης μαζί μέ δλες τις σύμφυτες σχέσεις. Μερικά χαρακτηριστικά σημεία τοϋ ιστορικού οίκονομισμοϋ : 1) Κατά τήν άναζήτηση τών ιστορικών δεσμών δέ διακρίνεται αύτό πού είναι ' σχετικά μόνιμο ’ άπό αύτό πού είναι ευκαιριακή διακύμανση καί έννοεΐται μέ τόν βρο οικονομικό γεγονός τό συμφέρο τοϋ άτόμου ή της μ ι­ κρής όμάδας μέ τήν άμεση καί τή ' βρώμικη Ιουδαϊκή ’ έννοια. *0 καθηγητής Loria έκανε μιά λαμπρότατη έκθεση αύτής της έφαρμοσμένης θεωρίας στό άρθρο γιά τήν κοινωνική έπίδραση τοϋ άεροπλάνου πού δημοσιεύτηκε στή «Rassegna Contemporanea» τοϋ 1912* 3) ή θεωρία 6τι ή οικονομική καί ιστορική άνάπτυξη έξαρτιέται άμεσα άπό άλλαγές σέ κάποιο σημαντικό στοιχείο της παραγωγής. άλλα τονίζεται τό τιποτένιο καί τοκογλυφ ικό συμφέρον. διότι μπο- .

μέ τή λίγο δογματική όνομασία τοϋ ' ιστορικού ύλισμοΰ Στόν καθαρό μαρξισμό. Πολλοί * άστοί ’ φιλόσοφοι καί οικονομολόγοι ξαναπήραν αύτή τήν επωδό. Ή πολιτική εϊναι Ινα πάθος. Τέτοια είναι ή περίπτωση. άλλά στις οικονομικές άναγκαιότητες.χ. Αύτές οί έξηγήσεις είναι πα­ σίγνωστες. 2303 . Έ χουν μιά μικρή επιστημονική έπιφανειακότητα καί ξεκινάνε άπό ένα είδος άνώτερου σκεπτικισμού 63 . *Η πατρίδα είναι Ινα πάθος. διότι στήν πραγματικότητα ή ζωή τών λαών. άλλά κυρίως μετά τόν πόλεμο. Αναλαβαίνουν νά μάς έξηγήσουν μέ τήν τιμή τοϋ σταριοΰ.pet νά άλλάξει τή θέση τών ξεχωριστών κρατών. σελ. Προσπαθούν νά μάς άποδείξουν πώς δλη ή διπλωματία έξουσιάζεται άπό ζητήματα τελωνειακών δασμών καί τιμών κόστους. Αύτές οί δύο άπαιτητικές ιδέες δέν έπιτελοΰν στήν ιστορία παρά μιά έπιφανειακή λειτουργία. άλλά δέν καθορίζει την ιστορική κίνηση. Συμβαίνει συχνά νά καταπολεμούν τόν ιστορικό οΐκονομισμό πιστεύοντας δτι καταπολεμούν τόν ιστορικό ύλισμό.2304) καί πού τί) άναφέρουμε σά χαρακτηριστικό : «Μάς λένε.. άπό πολύ καιρό. στήν πορεία τών αίώνων εξηγείται μ’ ένα παι­ γνίδι άπό αίτίες υλικού χαρακτήρα πού πάντα άλλάζει καί πάντα άνανεώνεται. δτι τά συμφεροντο­ λογικά ζητήματα κυριαρχούν πάνω στούς λαούς καί προω­ θούν τόν κόσμο πρός τά έμπρός. τήν μεγάλη διεθνή πολιτική. οί άνθρωποι παρμένοι σά μάζα δέν ύπακούουν στά πάθη. κτλ. ένός άρθρου στό «Avenir» τοϋ Παρισιοϋ της 10 Όκτώβρη 1930 (άναφέρεται στή «Rassegna Settimanale della Stampa Estera» της 21 τοϋ Όκτώβρη 1930. Είναι οί μαρξιστές έκεΐνοι πού έπινόησαν αύτή τή θέση. τών πετρελαίων ή τοϋ καουτσούκ. π. *Η οίκονομία είναι τό παν.

δτι τά ' πάθη ’ μπορούν νά εϊναι άπλώς καί μόνο ένα συνώνυμο τών οίκονομικών συμφερόντων καί εϊναι δύσκολο νά ύποστηρίξει κανείς δτι ή πολιτική δραστηριότητα εϊναι μιά μόνιμη κατάσταση παροξυμένου πάθους καί ισχυρών έπιθυμιών ιδίως ή γαλλική πολιτική παρουσιάζεται σάν ένας συστηματικός καί συναρτημένος * όρθολογισμός’. ή φιλοσοφία τής πράξης χάνει μεγάλο μέρος 64 . άλλά στήν πραγματικότητα εϊναι έναντίον τοΰ χοντροκομμένου οίκονομισμοΰ τοΰ τύπου τοΰ Loria.» Ή συνέχιση τοϋ άρθρου (πού έχει τόν τίτλο : Ή μανία τοϋ γοήτρου) δίνει σάν παραδείγματα τή γερμανική καί ίταλική πολιτική πού τή θεωρεί σάν πολιτική *γοήτρου ’ καί δέν ύπαγορεύεται άπό υλικά συμ­ φέροντα. Στήν πιό διαδεδομένη της μορφή της οίκονομιστικής πρόληψης. Τό αίσθημα στά έθνικά ζη­ τήματα . “Ας τ’ άφίσουμε αύτά ! Αύτά είναι γιά τόν κο­ σμάκη. οί μεμυημένοι ξέρουν πώς 6λα διευθύνονται άπό τί> δοϋναι καί λαβεϊν. Τά μεγάλα πνεύματα. "Ομως αύτή είναι μιά άπόλυτη ψευδοαλήθεια. Είναι τελείως λάθος (τι οί λαοί όδηγοϋνται μόνον άπό σκέψεις συμφεροντολογικές καί είναι τελείως άλήθεια δτι ύπακούουν κυρίως σέ σκέ­ ψεις πού ύπαγορεύονται άπό μιάν έπιθυμία καί μιά φλο­ γερή πίστη γοήτρου. Αύτύς πού δέν τό καταλαβαίνει δέν καταλαβαίνει τίποτα. T i άρθρο περικλείνει σέ συντομία ένα μεγάλο μέρος τών χυδαίων σημείων της πολεμικής έναντίον της φιλοσοφίας της πράξης. Τό πά­ θος στήν έξωτερική πολιτική . κτλ. ’Εξάλλου. δηλαδή καθαρισμένος άπό κάθε στοιχείο πάθους.πού θα ήθελε νά περνάει γιά υπέρτατη κομψότητα. ό συγγραφέας δέν εϊναι πολύ θωρακι­ σμένος μέ έπιχειρήματα έπίσης καί άπύ άλλες πλευρές : δέν καταλαβαίνει.

άπ’ αύτή πού έχει μέσα στίς λαϊκές μάζες καί μέσα στούς διανοού­ μενους μέσης Ικανότητας πού δέ θέλουν νά κουράζουν τό μυαλό τους. Ή '-κριτική ’ δραστηριότητα πε­ ριορίζεται. κτλ. άλλά θέλουν νά φαίνονται πανέξυπνοι. βλη τήν Ιστορία καί βλη τήν πολιτική καί φιλοσοφική σοφία συγκεντρω­ μένη σέ κάποια διατυπωσούλα. τούς Ιχει δημιουργηθεΐ ή form a mentis νά έξετάζουν τήν πολιτική καί 4ρα τήν Ιστορία σά μιά συ­ νεχή marché de dupes *.της Ικανότητάς της γιά πολιτιστική έπέκταση μέσα στήν άνώτερη σφαίρα τής όμάδας των διανοουμένων.). Γαλλικά στό κείμενο (σ. στό νά άνακαλύπτει τεχνάσματα. "Εχοντας ξεχάσει βτι ή θέση πώς οί άνθρωποι άποκτοϋν συνείδηση των βασικών συγκρούσεων στό Ιδεολογικό πεδίο δέν Ιχει ψυχολογικό ή ήθικολογικό χαρακτήρα. μέσα στήν τσέπη τους. νά ξεσηκώ­ νει σκάνδαλα. 65 . ή άναζήτηση πρός τήν κατεύθυνση τών Αμεσων συμφερόντων θά έπρεπε νά Ισχύει γιά βλες τΙς πλευρές της Ιστορίας. Ό π ω ς έγραφε ό Ένγκελς είναι πολύ βολικό σέ πολλούς νά πιστεύουν βτι μπορούν νά έχουν σέ φτηνή τιμή καί δί­ χως κανένα κόπο. άλλά (να χαρακτήρα όργανικό γνωσεολογικό. μ. γιά τούς άνθρώπους πού άντιπροσωπεύουν τή *θέση ' βπως καί γιά κείνους πού άντιπροσωπεύουν τήν *άντίθεση "Εχουν ξεχάσει έξάλλου μιάν άλλη πρόταση τής φιλοσο­ 1.έπιστημονικός). τ. νά ύπολογίζει τό περιεχόμενο τής τσέπης τών δημόσιων άνδρών. "Εχουν έτσι ξεχάσει πώς άν είναι ή £ν ύποθέτουν πώς είναι καί ό ' οίκονομισμός ’ ένας άντικειμενικός κανό­ νας έρμηνείας (άντικειμενικός . Iva παιγνίδι άπό φαντασιοκοπίες καί ταχυδακτυλουργίες.

στήν όποία άντιπαραθέτονταν ή άντίληψη της δημοκρατικής έπαναστατικής δικτατορίας. παίρνοντας σάν ύπόδειγμα τό κίνημα τοϋ Boulanger (άπό τό 1886 ώς τό 1890 περίπου) ή τήν ύπόθεση ΝτρέΟφους ή άμεσα τό πραξικόπημα της 2 τοϋ Δεκέμβρη (μιά άνάλυση τού κλασ­ σικού βιβλίου γιά τις 2 τοϋ Δεκέμβρη1 γιά νά μελετή­ σουμε ποιά σχετική σημασία δίνεται έκεϊ στόν άμεσο οίκονομικό παράγοντα καί ποιά θέση έχει άντίθετα ή συγ­ κεκριμένη μελέτη τών ' Ιδεολογιών ’ ). Μπροστά σέ τέτοια 1. Χρειάζεται γ ι’ αύτό νά καταπολεμούμε τόν οίκονομισμό βχι μόνο στή θεωρία της Ιστοριογραφί­ ας άλλά έπίσης καί ειδικά στήν πολιτική θεωρία καί πρα­ κτική. τή ς Ί τα λ . βπως άκριβώς κάναμε κατά τήν άνάπτυξη τής θεωρίας τοϋ πολιτικού κόμματος καί κατά τήν πρακτική άνάπτυξη της ζωής καθορισμένων πολιτικών κομμάτων (άγώνας έναντίον τής θεωρίας τής λεγομένης διαρκούς ε­ πανάστασης. Στό πεδίο αύτό. Θά μπορούσαμε νά κάνουμε μιάν έρευνα πάνω στις κρίσεις πού διατυπώνονταν καθώς άναπτύσσονταν σ ιγά -σ ιγά όρισμένα πολιτικά κινήματα. Ή 18η ΜπρυμαΙρ τον Λουδοβίκου Βοναπάςτη τοϋ Μάρξ (Σημ.φίας της πράξης : βτι οΐ ' λαϊκές δοξασίες ’ ε ίτ ε οί δοξασίις τοϋ τύπου τών λαϊκών δοξασιών έχουν τήν ίσχύ ύλικών δυνάμεων. Τά λάθη έρμηνείας πρός τήν κατεύθυνση της διερεύνησης τών ' βρώμικων ιουδαϊκών ’ συμφερόντων στάθηκαν πολλές φορές χοντροκομμένα καί κωμικά καί Ιχουν έτσι έπενεργήσει άρνητικά πάνω στό κύρος της άρχικής θεωρίας. τόν άγώνα μπορούμε καί πρέπει νά τόν διεξάγουμε άναπτύσσοντας τήν άντίληψη της ή­ γεμονίας. σημασία πού ε ίχ ε ή υποστήριξη πού δόθηκε στις συνταγματικές Ιδεο­ λογίες.). . κτλ. Σύνταξης).

γιατί άναγκαστικά. έκλέγεις κάθε φορά έκεΐνο τό τμήμα πού ίχει προφανώς έναν ρόλο προωθητικό καί ρόλο έλέγχου πάνω στό σύνολο τών οικονομικών δυνάμεων. ’Ωφελεί άμεσα Ινα όρισμένο τμήμα τής κυρίαρχης όμάδας καί γιά νά μήν κάνεις λάθος.γεγονότα ό οίκονομισμός Αναρωτιέται ποιόν ωφελεί άμεσα ή πρωτοβουλία πού έξετάζουμε. καί παρουσιασμένη μέ μορφή πολιτική καί ίχ ι ήθικολογική. ποιά σημασία έχουν πολιτικά καί κοινωνικά . ίπω ς τό Αποδείχνει τό και­ νούργιο κίνημα μέ τήν Ιδια του τή γέννηση . προβάλλει ή 67 . 4) έξέταση της συμφωνίας τών μέσων μέ τόν προβαλλόμενο σκοπό* 5) μόνο σέ τελευταία Ανάλυση. Πρόκειται λοιπόν γιά Ινα φτηνό άλάθητο. Αν τό κίνημα πού έξετάζεται πάρει τήν έξουσία. ή Ανάλυση θά Ιπρεπε νά διεζαχθεΐ ρεαλιστικά σύμφωνα μέ αυτή τή γραμμή : 1) κοινωνικό περιεχόμενο της μάζας πού προσχωρεί στό κίνημα' 2) αύ­ τή ή μάζα ποιά λειτουργία έχει στό συσχετισμό τών δυ­ νάμεων πού μεταβάλλεται. πού ίχ ι μόνο δέν ίχει θεωρητική σημασία. 3) ol διεκδι­ κήσεις πού ol έπικεφαλή. Αργά ή γρήγορα τό προωθημένο τμήμα τής κυρίαρχης όμάδας θά καταλήξει νά έλέγχει τήν καινούργια κυβέρνηση καί νά τήν κάνει ίργανό της γιά νά στρέψει πρός ίφελός της τόν κρατικό μηχανισμό. Μπορεϊς νά είσαι βέβαιος ίτ ι δέ λαθεύεις. σέ ποιές πραγματικές άπαιτήσεις άντιστοιχοΰν . καί Απαντάει μ’ Ινα συλ­ λογισμό τόσο Απλοϊκό ίσο καί παράλογο. Ό τα ν παράγεται ίνα κίνημα τοϋ τύ­ που του Boulanger. παρουσιάζουν καί πού βρίσκουν συγκατάθεση. άλλά έχει έλάχιστη πολιτική άξία καί πρακτική άποτελεσματικάτητα : γενικά γεννάει μονάχα ήθικολογικά κηρύγματα καί άμέτρητα προ­ σωπικά ζητήματα.

Συχνά βμως αύτή ή ύπόθεση θεωρείται σά βεβαιότητα ά­ πό τά πρίν. Ό πολιτικός άγώνας γίνεται Ιτσι μιά σειρά άπό προσωπικά γεγονότα άνάμεσα στό γνώστη τών πραγμάτων πού βάζει τό διάολο στό μπουκάλι καί σέ κείνον πού χλευάζεται άπό τούς ήγέτες του καί δέ θέλει νά πειστεί γιά τήν άγιάτρευτη ήλιθιότητά του. δηλαδή βτι ύπάρχει διαθέσιμη μιά όρισμένη άμεση ή Ιμμεση οίκονομική συνεισφορά (μιά μεγάλη έφημερίδα πού ύποστηρίζει τό κίνημα είναι κι αύτή μιά έμμεση οίκονομική συνεισφορά) καί τέρμα. τό κίνημα τοϋ στρατηγού Gaida)’ ή Ιρευνα λοι­ πόν πρέπει νά κατευθυνθεΐ στόν προσδιορισμό τών στοι­ χείων δύναμης. μπορεΐ πάντα νά ύποθέσει κανείς βτι θά χρεοκοπήσουν καί μερικά πραγματικά Ιχουν χρεωκοπήσει (ό Ιδιος ό μπουλανζισμός πού χρεωκόπησε σάν τέτοιος καί κατόπι συντρίφτηκε τε­ λειωτικά μέ τό κίνημα ΝτρέΟφους* τό κίνημα τοϋ Giorgio Valois. άλλά έπίσης τών στοιχείων άδυναμίας πού αύτά περιέχουν έσωτερικά : ή *οίκονομιστική ’ ύπόθεση διαπιστώνει ίνα άμεσο στοιχείο δύναμης. βταν κανένα συγκεκριμένο στοιχείο (πού νά παρουσιάζεται δηλαδή όλοφάνερο στόν κοινό νοϋ καί νά μή χρειάζεται 'έπιστημονική' έσωτερική άνάλυση) δέν ύπάρχει άκόμα γιά νά τήν ένισχύσει. Άλλά αύτό είναι πολύ λίγο. έτσι πού αύτή έμφανίζεται σάν ήθικολογική κατηγορία γιά διπλοπροσωπία καί κακοπιστία ή γιά μικροπονηρία καί βλακεία (γιά τούς όπαδούς). Εξάλλου. βσο αδτά τά κινήματα δέν Ιχουν καταλάβει τήν έξουσία.ύπόθεση βτι Iva τέτοιο κίνημα άναγκαστικά θά έκφυλιστεΐ καί θά χρησιμέψει σί έντελώς διαφορετικούς σκο­ πούς άπ’ αυτούς πού περιμένει τό πλήθος τών όπαδών. . Καί σ’ αύτήν έπίσης τήν περίπτωση ή άνάλυση τών διαφόρων βαθμών συσχε­ τισμού τών δυνάμεων μπορεΐ ν’ Αποκορυφωθεί μονάχα στή σφαίρα τής ήγεμονίας καί τών ήθικοπολιτικών σχέσεων.

έφόσον θεωροϋν βτι ή έπέμβαση τής θέλη­ σης είναι χρήσιμη γιά τήν καταστροφή. Αντικειμε­ νικοί νόμοι τοϋ ίδιου χαρακτήρα μέ τούς φυσικούς νόμους. άπό άποψη άρχής τών συμβιβασμών συν­ δέεται στενά μέ τόν οίκονομισμό είναι καθαρό. .άνοικοδόμηση.Έ να στοιχείο πού πρέπει νά προσθέσουμε σάν παρά­ δειγμα άπό τΙς λεγάμενες θεωρίες τής άδιαλλαξίας είναι ή αυστηρή άπόρριψη άπό άποψη άρχής τών λεγομένων συμβιβασμών πού Ιχει σά δευτερεύουσα έκδήλωση αύτό πού μπορούμε νά τό Ονομάσουμε ' φόβο τών κινδύνων’. ίχ ι γιά τήν άνοιχοδόμηση (πού βρίσκεται ήδη σέ ένέργεια τήν Ιδια τή στιγμή τής καταστροφής). Τό βτι ή άπόρριψη. Ή κατχστροφή νοείται μη­ χανιστικά. Πλάι σ’ αύτές τις μοιρολατρικές πεποιθήσεις βρίσκεται ώστόσο ή τάση νά έμπιστεύονται ' άπό κεϊ καί πέρα ’ τυφλά καί χωρίς κριτήρια στή ρυθμιστική Ικανότητα τών βπλων πράγμα πού δέν είναι τελείως στερημένο άπό κάποια λογική μ’ Ιναν εΙρμό. κατά τρόπο λιγάκι μυστηριώδη. Σέ τέ­ τοιους τρόπους σκέψης δέν παίρνεται ύπόψη ό παράγοντας ' χρόνος * καί δέν παίρνεται ύπόψη. προκύ­ πτει 8χι μόνο τό άχρηστο άλλά καί τό βλαβερό κάθε βου­ λητικής πρωτοβουλίας πού τείνει νά προετοιμάσει αύτές τις καταστάσεις σύμφωνα μ’ Ινα σχέδιο. γεγονότα παλιγγενεσίας. σέ τελευταία άνάλυση. έφόσον ή άντίληψη πάνω στήν όποια θεμελιώνεται αύτή ή άπόρριψη δέ μπορεϊ νά είναι Ιλλη άπό τήν άκλόνητη πεποί­ θηση βτι ύπάρχουν γιά τήν Ιστορική έξέλιξη. 6χι σάν καταστροφή . μέ έπιπλέον τήν πίστη σέ μιά μοιρολατρική τελεολογία πού ίχει παρόμοιο χαρακτήρα μέ τή θρησκευτική τελεο­ λογία : άφοϋ οί εύνοϊκές συνθήκες πρόκειται μοιραία νά πραγματοποιηθούν καί άπό αύτές νά καθοριστούν.

ή προσ­ φυγή στά ίπλα καί στόν καταναγκασμό (μέ τήν προϋπό­ θεση 8τι αύτά είναι διαθέσιμα) είναι μιά μεθοδική κα­ θαρή ύπόθεση καί ή μοναδική συγκεκριμένη δυνατότητα είναι ό συμβιβασμός. μιά πού τή βία μποροΰμε νά τή χρησιμοποιήσουμε έναντίον των έχθρών. όμοιογενής. 1ν συνενωθούν σ’ Ινα έπίπεδο συμμαχίας ή Αν ύποταχθεΐ ή μιά στήν ίλλη μέ τόν καταναγκασμό. παρά διαμέσου μιας σειράς συμβιβασμών ή μέ τήν δύναμη τών όπλων.πολιτικός συνα­ σπισμός. γιά νά άλλάξει δηλαδή ή πολιτική ήγεσία όρισμένων δυνάμεων πού είναι άναγκαϊο νά άπορροφηθοϋν γιά νά πρα­ γματοποιηθεί ένας καινούργιος.ή ίδια ή ' οικονομία ’ μέ τήν έννοια ίτ ι δέν κατανοεΐται πώς τά Ιδεολογικά μαζικά γεγονότα βρίσκονται πάντοτε σέ καθυστέρηση σέ σχέση μέ τά οίκονομικά μαζικά φαι­ νόμενα καί πώς γι’ αύτό σέ όρισμένες στιγμές ή αύτάματη παρόρμηση πού όφείλεται στόν οικονομικό παράγοντα κα­ θυστερεί. καί μιά πού δυό *όμοιες * δυνάμεις δέ μπορούν νά συγχωνευθοϋν σέ καινούργιο όργανισμό. 6χι έναντίον ένός 70 . Ά ν ή Ινωση δυό δυνάμεων είναι άναγκαία γιά νά κατανικηθεΐ έτσι μιά τρίτη. χωρίς έσωτερικές άντιθέσεις Ιστορικός οίκονομικο . τό ζή­ τημα είναι έάν ύπάρχει αύτή ή δύναμη καί άν είναι *πα­ ραγωγικό ' νά χρησιμοποιηθεί. Μιά κατάλληλη πολιτική πρωτοβουλία είναι πάν­ τοτε άναγκαία γιά ν’ άπελευθερωθεΐ ή οίκονομική παρόρ­ μηση άπό τά έμπόδια της παραδοσιακής πολιτικής. πού μπορούν νά έρχονται σέ άντίθεση μέ τΙς κατευθύνσεις. παρεμποδίζεται ή καί συντρίβεται στιγμιαία άπό παραδοσιακά ιδεολογικά στοιχεία" 6τι γ ι’ αύτό πρέ­ πει νά υπάρχει άγώνας συνειδητός καί προδιατεθειμένος γιά νά κάνει *κατανοητές ’ τΙς άπαιτήσεις της μαζικής οίκονομικής κατάστασης. πού δίνουν ot παραδοσιακοί ήγέτες.

στοιχειωδέστατη. Μπορεΐ άντίθετα νά συμβεΐ ώστε δσο περισσότερο ή πρώ­ τη *προοπτική ’ είναι *άμεσότατη ’. κτλ. Διάφοροι είναι οί βα­ θμοί δπου μπορεΐ νά παρουσιαστεί ή διπλή προοπτική. τή θηριώδη καί τήν άνθρώπινη. άπό τούς πιό στοιχειώδεις μέχρι τούς πιό σύνθετους. σύνθετη. τής τακτικής καί τής στρατηγικής. τής άτομικής στιγμής καί τής γενικής στιγμής (τής 'Ε κ κ λ η σ ία ς ’ καί τοϋ 'Κ ράτους’ ). τής έξουσίας καί της ήγεμονίας. άλλά σά διαλεκτική σχέση). της βιαιό­ τητας καί τής πολιτισμένης συμπεριφοράς. Μερικοί έχουν περιο­ ρίσει τή θεωρία τής ' διπλής προοπτικής ’ σέ κάτι φτηνό καί τετριμμένο σέ τίποτε περισσότερο άπό δυό μορφές ' άμεσότητας ’ πού διαδέχεται ή μιά τήν άλλη μηχανικά στό χρόνο. ύψηλή. πού άντιστοιχοϋν στή διπλή φύση τοϋ μακιαβελικοΰ Κέν­ ταυρου. άλλά πού μπορούν θεωρητικά νά άναχθοϋν σέ δυό βασικούς βαθμούς.Πρόβλεψη καί προοπτική "Αλλο σημείο πού πρέπει νά προσδιορίσουμε καί νά άναπτύξουμε είναι της *διπλής προοπτικής ’ στήν πολι­ τική δράση καί τήν κρατική ζωή. δπου δσο περισσότερο ένα άτομο είναι άναγκασμένο νά ύπερασπίσει τήν άμεση φυσική ύπαρξή του. τής ζύμωσης καί της προπαγάνδας. τό­ σο περισσότερο ή δεύτερη πρέπει νά είναι * μακρυνή ’ (6χι στύ χρόνο. σέ μεγαλύτερη ή μικρότερη ' χρονική άπόσταση ’. της βίας καί της συγκατάθεσης. τόσο περισ­ 71 . δηλαδή μπορεΐ νά συμβεΐ δπως στήν άνθρώπινη ζωή.

είναι μωρία καί έπιπολαιότητα. Μποροϋμε μάλιστα νά ποϋμε βτι μονάχα στό βαθμό πού ή Αντικει­ μενική πλευρά τής πρόβλεψης συνδέεται μ’ ένα πρόγραμμα.σότερο υποστηρίζει xal τοποθετείται μέ τήν άποψη βλων των σύνθετων καί πιό υψηλών άξιων τοϋ πολιτισμοΰ καί της άνθρωπιας. είναι λάθος χοντρο­ κομμένο. Αύτό δέ ση­ μαίνει βτι ή πρόβλεψη πρέπει πάντα νά είναι αύθαίρετη καί άϊικαιολόγητη ή μέ καθαρή σκοπιμότητα. στήν πραγματικότητα (χει (να ' πρόγραμμα ’ «ού θέλει νά τό κάνει νά θριαμβεύσει καί ή πρόβλεψη εί­ ναι άκριβώς στοιχείο αύτοΰ τοϋ θριάμβου. τό νά νομίζουμε βτι μιά όρισμένη άντίληψη γιά τόν κόβμο καί τή ζωή Ιχει Από μόνη της μιάν Ανω­ τερότητα Ικανότητας στήν πρόβλεψη. Είναι βέβαιο βτι προβλέπω σημαίνει μονάχα βλέπω χαλά τό παρόν καί τό παρελθόν σάν κίνηση : βλέπω καλά. Αποκτάει αύτή ή πλευρά άντικειμενικότητα : 1 ) διότι μο­ νάχα τό πάθος όξύνει τό νοϋ καί συνεργεί στό νά κάνει πιό καθαρή τή διαίσθηση 2) διότι. δηλαδή διακρίνω μέ άκρίβεια τά βασικά καί μόνιμα στοι­ χεία της διαδικασίας. έφόσον ή πραγματικότητα είναι τό άποτέλεσμα μιας έφαρμογης της Ανθρώπινης θέ­ λησης στήν κοινωνία τών πραγμάτων (τοϋ μηχανικοϋ στή μηχανή) τό νά κάνουμε άφαίρεση κάθε βουλητικού στοι­ χείου ή νά υπολογίζουμε τήν έπέμβαση τών θελήσεων τών Ιλλων σά στοιχείο άντικειμενικό τοϋ γενικού παιγνιδιού Ακρωτηριάζει τήν {δια τήν πραγματικότητα. Βέβαια μιά 72 . Μόνον βποιος θέλει ίντονα. Ά λλά είναι παράλογο νά σκεφτοϋμε μιά πρόβλεψη καθαρά ' Αντικειμενική ’ "Οποιος κάνει τήν πρόβλεψη. Γ ι’ αύτό. προσδιορίζει τά Αναγκαία στοιχεία γιά τήν πραγματοποίηση της θέλησής του.

Μόνον ή ύπαρ­ ξη μέσα στόν ' προβλέποντα ’ ένός προγράμματος γιά πρα­ γματοποίηση τόν κάνει ώστε νά κρατιέται στό ουσιώδες. στά στοιχεία έκεΐνα πού όντας * όργανώσιμα ’ έπιδεκτικά κατεύθυνσης ή παρέκκλισης. συμπερασματικές κομψότητες. είναι στήν πραγματικότητα μόνον αύτά προβλέψιμα. Αύτό βρίσκεται σέ άντίθεση μέ τό συνηθισμένο τρόπο πού έξετάζεται τό ζήτημα. λεπτές μικρολογίες. άλλά τή σημασία άκριβώς τήν άποκτα μέσα στό ζωντανό μυαλό αύτοϋ πού κάνει τήν πρόβλεψη καί τή ζωογονεί μέ τήν Ισχυρή του θέληση. Ό ' ύπερβολικός ’ (καί έπομένως έπιφανειακός καί μη­ χανικός) πολιτικός ρεαλισμός φτάνει συχνά στό νά βεβαιώ­ νει 6τι ό πολιτικός άνδρας πρέπει νά ένεργεΐ μονάχα μέσα στά πλαίσια τής ' ίγκυρης πραγματικότητας νά μήν ένδιαφέρεται γιά τό 'π ώ ς πρέπει νά είναι τά πράγματα’ άλλά μόνον γιά τό 'π ώ ς είναι’. ’Αλλά έπειδή αύτοί οΐ νόμοι δέν υπάρχουν μέ τήν άπόλυτη καί τήν μηχανική έννοια πού υποτίθεται. Αύτό θά σήμαινε βτι ό πολιτικός δέ πρέπει νά ίχει προοπτικές πού νά πηγαίνουν 73 . Θεω­ ρείται γενικά δτι κάθε πράξη πρόβλεψης προϋποθέτει τόν προσδιορισμό νόμων κανονικότητας τοϋ τύπου τών νόμων τών φυσικών έπιστημών. δέν παίρνονται ύπόψη οί θελήσεις τών άλλων καί δέν *προβλέπεται ’ ή έφαρμογή τους. ΓΥ αύτό οίκοδομοΰνται πάνω σέ μιά ύπόθεση αυθαίρετη καί δχι πάνω στήν πραγματικότητα.άντίληψη γιά τόν κόσμο είναι σύμφυτη σέ κάθε πρόβλεψη καί τό £ν αύτή είναι μιά άσυναρτησία αύθαίρετων ένεργειών της σκέψης ή ίνα αυστηρό καί μέ άλληλουχία ίραμα δέν είναι χωρίς σημασία. Αύτό φαίνεται άπό τΙς προβλέψεις πού κάνουν οί λεγόμε­ νοι * άμερόληπτοι ’ : είναι γεμάτες άπό νωθρότητα.

Είναι άνάγκη νά κάνουμε διάκριση δχι μόνο άνάμεσα <τέ ' διπλωμάτη ’ καί *πολιτικό άλλά καί άνάμεσα σέ έπιστήμονα τής πολιτικής καί σέ πολιτικό πού δρα. ένας διεγέρτης. Ό πολιτικός σέ δράση εϊναι ένας δημιουργός. άλλά τί εϊναι αύτή ή έγ­ κυρη πραγματικότητα . Βασίζεται πάνω στήν έγκυρη πραγματικότητα. γιατί είναι πιό σύνθετο : χρειάζεται δηλαδή νά δοΰμε άν τό *πώς πρέπει νά είναι τά πράγματα ’ εϊναι ένα σχήμα αυθαίρετο ή άναγκαΐο. μέ Ισχυρά πάθη. άλλά στό νά διατηρεί μέσα σέ δρισμένα νομικά πλαίσια μιάν ύπάρχουσα ισορροπία. εύσεβής πόθος. φυσικά ίχ ι μέ τήν ήθικολογική έννοια. έρωτας τοΰ νεφελώδους. γιατί ή ειδική του δραστηριότητα δέ βρίσκεται στό νά δημιουργεί καινούργιες Ισορροπίες. Εϊναι ίσως κάτι στατικό καί άκίνητο ή μάλλον ένας συσχετισμός δυνάμεων σέ συνεχή κί­ 74 . πού θέλει νά δημιουργήσει καινούρ­ γιους συσχετισμούς δυνάμεων καί πού γι’ αύτό δέ μπορεϊ παρά νά άσχολεΐται μέ τό ' πώς πρέπει νά εϊναι τά πρά­ γμ α τα ’. άλλά ούτε δημιουργεί άπό τό μηδέν. οδτε κινείται μέσα στό θολό κενό τών επιθυμιών καί τών όνείρων του.μακρύτερα άπό τή μύτη του. Έ τ σ ι καί ό έπιστήμονας όφείλει έπίσης νά κινείται μόνο μέσα στήν έγκυρη πραγματι­ κότητα. ένας πολιτικός σέ δράση. Ό διπλωμάτης δέ μπορεϊ παρά νά κινείται μόνον μέσα στήν έγκυρη πραγματικότητα. Τό ζήτημα επομένως δέν πρέπει νά τό τοποθετούμε μέ αύτό τόν τρό­ πο. Ά λλά ό Μακιαβέλης δέν είναι ένας σκέτος έπιστήμονας : είναι ένας άνθρωπος πού άνήκει σέ μιά πλευρά. Τό λάθος αύτό όδήγησε τόν Paolo Treves νά βρει τόν *αληθινό πολιτικό ’ στόν Guicciardini καί ίχ ι στόν Μακιαβέλη. στό βαθμό πού είναι μόνο έπιστήμονας. άν εϊναι συγκεκριμένη θέληση ή άβουλία.

καί ισχυροποιώντας την γιά νά τήν κά­ νεις νά θριαμβεύσει. *Η Αντιπαράθεση Σαβοναρόλα . έφόσον δέ μπορεϊ νά περιμένει κανείς άπό ένα άτομο ή ένα βιβλίο ν’ άλλάξουν τήν πραγματικότητα μά μονάχα νά τήν έρμηνέψουν καί νά ύποδείξουν τή δυνατή κατεύθυνση της δρά­ σης.Μακιαβέλη δέν είναι ή Αντιπαράθεση άνάμεσα στό εϊναι καί στό πρέπει νά εϊναι (ίλη ή παράγραφος τοϋ Russo πάνω σ’ αύτό τό ση­ μείο εϊναι καθαρή φιλολογία). Τό Spio καί ή στενότητα τοϋ Μακιαβέλη βρίσκονται jióvo στό δτι αύτός ήταν ένας ' Ιδιώτης’.νηση καί άλλαγή ισορροπίας . "Οταν χρησιμοποιείς τή θέ­ ληση γιά νά δημιουργήσεις μιά καινούργια Ισορροπία δυ­ νάμεων πού πραγματικά ύπάρχουν καί δρουν. σημαίνει πάντα (τι κινείσαι στό έδα­ φος της έγκυρης πραγματικότητας. καί βχι ό άρχηγός ένός κράτους ή ένός στρατεύμα­ τος πού εϊναι πάλι μεμονωμένο πρόσωπο άλλά έχει στή διάθεσή του τις δυνάμεις ένός κράτους ή ένός στρατεύμα­ τος καί 8χι μόνο στρατεύματα στά λόγια. μόνον πολιτική. Τό *πώς πρέπει νά εϊναι τά πράγματα’ είναι &ρα κάτι τό συγκεκριμένο. άλλά γιά νά τήν κυ­ ριαρχήσεις καί νά τήν ξεπεράσεις (ή νά συμβάλεις σ’ αύτό). είναι μάλιστα ή μοναδική ρεαλιστική καί Ιστορική έρμηνεία της πραγματικότητας εϊναι μόνον Ιστο­ ρία σέ δράση καί φιλοσοφία σέ δράση. ένας συγγρα­ φέας. ρεαλιστικό παρόλο πού δέν έγινε άμεση πραγματικότητα. Ούτε γι* αύτό μποροϋμε νά ποϋμε δτι ό Μακιαβέλης υπήρξε κι αύτός ίνας *άφοπλισμένος προφήτης ’ : θά κάναμε πολύ φτηνό 75 . άλλά άνάμεσα σέ δυό πρέ­ πει νά εϊναι : άνάμεσα στό άφηρημένο καί νεφελώδες τοϋ Σαβοναρόλα καί τό ρεαλιστικό τοϋ Μακιαβέλη. στηριζόμενος έπάνω σέ κείνη τήν καθορισμένη δύναμη πού θεωρεί­ ται προοδευτική.

πνεΰμα. Αν τήν έννοήσουμε σάν ένα σύνολο Από πρα­ κτικούς κανόνες ϊρευνας καί Από Ιδιαίτερες παρατηρήσεις χρήσιμες γιά νά ξυπνήσουν τό ένδιαφέρον γιά τήν Ιγκυρη πραγματικότητα καί νά προκαλέσουν πολιτικές διαισθή­ σεις πιό Ακριβείς καί πιό ρωμαλέες. νά βροΰν τή θέση τους στούς διάφορους βαθμούς τοΰ συσχετισμοΰ τών δυνάμεων. μπορεϊ νά άποτελέσει τήν ύλη σέ μιά στοιχειώδη ϊκθεαη πολιτικής καί τέχνης. γιά προπαγάνδα καί ζύμωση. Τά στοιχεία έμπειρικής παρατήρησης πού έκτίθενται συνήθως φύρδην . θά (πρεπε. Αρχίζοντας άπό 76 . ’Ανάλυση τών καταστάσεων Συσχετισμός δυνάμεων ' Η μελέτη τοϋ πώς πρέπει νά Αναλύουμε τΙς ' κατα­ στάσεις*. Mosca Elementi di Scienza politica). Μαζί θά Ιπρεπε νά ύπάρχει ή Εκθεση αύτοϋ πού πρέπει νά έννοοϋμε στήν πο­ λιτική ίταν μιλάμε γιά στρατηγική καί τακτική. στό μέτρο πού δέν είναι ζητήματα άφηρημένα ή στηρι­ γμένα στόν άέρα. Ό Μακιαδέλης δέ λέει ποτέ βτι σκέφτεται ή βτι Ιχει τήν πρόθεση αυτός ό Ιδιος νά Αλλάξει τήν πραγματι­ κότητα. άλλά μόνον νά δείξει συγκεκριμένα πώς θά Ιπρεπε νά ένεργήσουν ol Ιστορικές δυνάμεις γιά νά είναι Αποτελεσματικές.μίγδην στίς πραγματείες πολιτικής έ«ιστήμης (μποροΰμε νά πάρουμε σά παράδειγμα τό (ργο τοΟ Ο. γιά όργανωτικό πρόβλημα ή γιά έπιστήμη της όργάνωσης καί τής διοίκησης στήν πολιτική. δηλαδή πώς πρέπει νά προσδιορίζουμε τούς διά­ φορους βαθμούς στό συσχετισμό τών δυνάμεων. γιά στρα­ τηγικό *σχέδιο ’.

Κάθε έργανική άνανέωση της δομής άλλάζει όργανικά τΙς άπόλυτες καί σχετικές διεθνείς σχέσεις δια­ μέσου τών τεχνικοστρατιωτικών έκφράσεών τους. δηλαδή στό βαθμό ανάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων.τι άφορά τΙς μικρές καί μεσαίες δυ­ νάμεις) γιά νά περάσουμε στίς κοινωνικές άντικειμενικές σχέσεις.). γιά τΙς συνενώσεις κρατών σέ συστήματα ήγεμονίας καί έπομένως γιά τήν άντίληψη της άνεξαρτησίας καί της κυριαρχίας σέ 6. ή πολιτική πάνω στήν οικονομία. Έπίσης καί ή γεωγραφική θέση ένός έθνικοϋ κράτους δέν προη­ γείται άλλά άκολουθεϊ (λογικά) τις διαρθρωτικές άλλαγές. "Οσο περισσότερο ή άμεση οίκο­ νομική ζωή ένός έθνους είναι ύποταγμένη στίς διεθνείς σχέσεις. τόσο περισσότερο ένα κόμμα άντιπροσωπεύει αύ­ τή τήν κατάσταση καί τήν έκμεταλλεύεται γιά νά έμποδίσει τήν έπικράτηση τών άντίπαλων κομμάτων (άς θυμη­ θούμε τόν περίφημο λόγο τοΰ N itti γιά τήν άδύνατη τε­ χνικά Ιταλική έπανάσταση 1). κτλ. ’Αναμφισβήτητα άκολουθοϋν. στόν πολιτικό καί κομματικό συσχετισμό τών δυνάμεων (συστήματα ήγεμονίας στό έσωτερικό τοϋ κρά­ τους) καί στίς άμεσες πολιτικές σχέσεις (είτε τΙς *δυνά­ μ ε ι’ στρατιωτικές). Ά π ’ αύτή τή σειρά τών γε­ 77 .τις σχέσεις τών διεθνών δυνάμεων (βπου θά έβρισκαν τή θέση τους οΐ σημειώσεις πού έχω γράψει γιά τό τι είναι μιά με­ γάλη δύναμη. έπενεργώντας έπίσης σ’ ένα όρισμένο μέτρο πάνω σ’ αύτές (στό μέτρο άκριβώς πού τά έποικοδομήματα έπενεργοΰν πάνω στή δομή. Οί διεθνείς σχέσεις προηγοΰνται ή άκολουθοϋν (λο­ γικά) τΙς βασικές οικονομικές σχέσεις. Εξάλλου οι διεθνείς σχέσεις έπενεργοϋν παθητικά καί ένεργητικά πάνω στίς πολιτικές σχέσεις (σχέσεις ήγε­ μονίας τών κομμάτων).

V olpe στό «C orriere della Sera» στΙς 22 καί 23 Μαρτίου 1932. μπορούμε νά καταλήξουμε 1. Ά ν σκεφτοϋμε πάνω σ’ αύτούς τούς δύο κανόνες. καί δέν παίρνουν τή θέση του καινούργιες Ανώτερες 78 . «Έ να ς κοινωνικός σχηματισμός δέν έξαφανίζεται.γονότων μπορούμε νά φτάσουμε στο συμπέρασμα δτι συ­ χνά τό λεγόμενο *ξενικό κόμμα ’ δέν είναι άκριβώς έκεϊνο πού υποδεικνύεται συνήθως σάν τέτοιο. άλλα άκριβώς το πιό έθνικιστικό κόμμα. 2. πού στήν πραγματικότητα περισ­ σότερο άπό τό δτι Αντιπροσωπεύει τήν ύποταγή καί τήν ίδιας της χώρας του. άντιπροσωπεύει τήν ύποταγή καί τήν οικονομική της ύποδούλωση στά ήγεμονικά έθνη ή σέ μιά ομάδα άπό ήγεμονικά έθνη 1. Τό πρόβλημα τών σχέσεων άνάμεσα σέ δομή καί έποικοδομήματα είναι αύτό πού πρέπει νά τό τοποθετήσουμε μέ Ακρίβεια καί νά τό λύσουμε γιά νά φτάσουμε σέ μιά σωστή άνάλυση τών δυνάμεων πού δρουν στήν Ιστορία μιας όρισμένης περιόδου καί νά προσδιορίσουμε τό συσχετισμό τους. προτού Αναπτυχθούν δλες οί παραγωγικές δυνάμεις γιά τΙς όποιες αύτός είναι έπαρκής. "Ενας υπαινιγμός γ ι ’ αύτό τό διεθνές στοιχείο πού είναι * κατασταλτικό ’ γιά τΙς έσωτερικές δυνάμεις βρίσκεται στά Αρθρα πού δημοσίεψε ό G . Χρειάζεται νά κινηθούμε μέσα στό χώρο δύο άρχών : 1) δτι καμμιά κοινωνία δέ βάζει στόν έαυτό της καθήκοντα πού γιά τή λύση τους δέν ύπάρχουν άκόμα οί άναγκαΐοι καί έπαρκεΐς δροι ή δέ βρίσκονται τουλάχιστο στό δρόμο της έμφάνισης καί άνάπτυξης' 2) δτι καμμιά κοινωνία δέν έξαφανίζεται καί δέν μπορεϊ νά άντικατασταθεΐ άν ή προη­ γούμενη δέν έχει άναπτύξει δλες τις μορφές ζωής πού εί­ ναι σύμφυτες μέ τις σχέσεις τη ς 2.

79 . ΕΙβαγωγή στή* κριτική τή . Τά φαινόμενα συγκυρίας έξαρτιόνται άσφαλώς κι αυτά άπό όργανικίς κινήσεις. Ό τα ν μελετάμε μιάν Ιστορική περίοδο φανερώ­ νεται ή μεγάλη σημασία αύτης τής διάκρισης. καί πέρα άπό τό διευθυντικό προσω­ πικό. Διαπιστώ­ νεται μιά κρίση πού πολλές φορές παρατείνεται γιά δε­ καετίες. Γ ι’ αύτό ή άνθρωπότητα βάζει μπροστά τη ς μόνον έκεΐ τά καθήκοντα πού μπορεΐ νά λύσει* Αν παρατηρήσουμε μέ περισ­ σότερη άχρίβεια θά βρούμε πάντα βτι τό Ιδιο τό πρόβλημα γεννιέ­ τα ι μόνον έχει πού οί ύλικοΐ βροι τής λύσης του ύπάρχουν ήδη ή τουλάχιστο βρίσκονται στή διαδικασία τής δημιουργίας τους» (Marx.στήν άνάπτυξη μιας σειράς άλλων άρχών Ιστορικής μεθο­ δολογίας. Αύτή ή έξαιρετική διάρκεια σημαίνει 6τι μέσα στή δομή Ιχουν άποκαλυφθεΐ (Ιχουν ωριμάσει) άγιάτρευτες άντιφάσεις καί βτι οΐ πολιτικές δυνάμεις πού ένεργοϋν θετικά γιά τή διατήρηση καί υπεράσπιση της ίδιας της δομής προσπαθούν πάντοτε νά τΙς γιατρέψουν σχέσιις παραγωγής. σχεδόν τυχαίες). άλλά ή σημα­ σία τους δέν έχει μεγάλη Ιστορική άξια: δίνουν τήν ευ­ καιρία γιά πολιτική κριτική άποσπασματική καί έφήμερη πού άφορά τΙς μικρές όμάδες διευθυνόντων καί τΙς προσω­ πικότητες τΛ Ιχουν τήν άμεση εύθύνη της έξουσίας. πού άφορά τΙς μεγάλες όμάδες. πέρα άπό τά άμεσα ύπεύθυνα πρόσωπα. Πάντως κατά τή μελέτη μιας δομής χρειάζεται νά διακρίνουμε τΙς όργανικές κινήσεις (σχετικά μόνιμες) άπό τίς κινήσεις που μπορούμε νά τΙς όνομάσουμε ' της συγκυρίας ’ (καί παρουσιάζονται σάν εύκαιριακές. πολιτικής οίκονομίας). άμεσες. Τά >ύ όργανικά φαινόμενα έπιτρέπουν μιά κριτική Ιστορικοκοινω νική. προτού οί ύλιχοΐ βροι ύπαρξης αυτών τών τχ λευταίων ωριμάσουν μέσα στούς Ιδιους τούς κόλπους τή ς παλιάς κοινωνίας.

Αν θριαμβέψουν ol ανταγωνιστικές δυνάμεις. πολεμικές. νο­ μικές. τοΰ *οίκονομισμοϋ ’ ή τοϋ σχολαστικού δογματισμού' στήν άλλην ή υπερβολή τοΰ * ίδεολογισμοϋ ’· στή . αιτίες πού αντίθετα δροϋν έμμεσα. στο δτι δέν ξέρουν νά βροϋνε τή σω­ στή σχέση ivx \n n x σ’ αύτό πού είναι όργαν.μοϋνται οί μηχανικές αίτίες.μέσα σέ όρισμένα βρια καί νά τίς ξεπεράσουν.κ^ καί σ’ αύ­ τό πού είναι περιστασιακό : καταλήγουν έτσι είτε νά χα­ ρακτηρίζουν σάν άμεσα δραστήριες.ν.'ίρίσκί~. Αύτές οί Αδιάκοπες καί έπίμονες προσπάθειες (γιατί καμμιά κοινω­ νική μορφή δέ θά θελήσει ποτέ νά όμολογήσει βτι είναι ξεπερασμένη) διαμορφώνουν τό έδαφος τοΰ *περιστασιακοϋ ’ πάνω στό όποιο όργανώνονται οί Ανταγωνιστικές δυνάμεις πού τείνουν νά Αποδείξουν (Απόδειξη πού σέ τε­ λευταία Ανάλυση τελεσφορεί καί είναι ' Αληθινή ’ μονάχα αν γίνεται καινούργια πραγματικότητα. 80 . Τό λάθο: 7C 0 γίντται συχνά στίς ίστορικοπολιτικές '> άνχλύσεις .χιά περίπτωση ύπερεκτ'. πολιτικές. στήν άλλη έξαίρεται το θεληματικό καί Ατομικό στοιχείο. θρησκευτικές. κτλ. πού ό συγκεκριμένος τους χαρα­ κτήρας μπορεϊ νά έκτιμηθεϊ άπό τό μέτρο πού γίνονται πειστικές καί διαταράσσουν τήν προϋπάρχουσα διάταξη τών κοινωνικών δυνάμεων) βτι ύπάρχουν ήδη οί Αναγκαίοι καί έπαρκεΐς Spot έτσι πού καθορισμένα καθήκοντα νά μπορούν καί έπομένως νά πρέπει νά λυθοΰν ιστορικά (πρέ­ πει. διότι κάθε λιποψυχία στό ιστορικό καθήκον αύξαίνει τήν άναγκαία αταξία καί προετοιμάζει μεγαλύτερες κατα­ στροφές). είτε νά βεβαιώνουν ότι Ά άμεσες αίτίες είναι οί μόνες δραστικές αιτίες’ στή μιά π ερ ίπ ^ σ η ύπάρχει ή ύπεροολΛ. Αλλά έξελίσσεται Αμεσα σέ μιά σειρά Από ιδεολογικές.

γίνεται άκόμα σοβαρότερο στήν πολι­ τική τέχνη δταν πρόκειται δχι νά ξανακτιστεί ή Ιστορία τοϋ παρελθόντος άλλά νά κτιστεί ή ιστορία τοϋ παρόντος καί τοϋ μέλλοντος 1 : οί προσωπικές έπιθυμίες καί τά άρ1. Αύτά τά ύπολείμματα τής χυδαίας φιλελεύθερης άντίληψης μπορούνε ν* άνιχνευτοϋνε σέ μιά όλόκληρη σειρά άπό πραγματείες πού λένε βτι συνδέονται μέ τή φιλοσοφία τή ς πράξης καί δημιούρ­ γησαν παιδιάστικες μορφές αίσιοδοξίας καί άνοησίας. Ή χυδαία φιλελεύθερη άντίληψη έπαιρνε σιωπηρά ύπόψη της καί μιά τέτοια σχέση (όπως φαίνεται άπό τόσες ένδείξεις) άλλά έπέμενε περισσότερο πάνω στό συσχετισμό τών πολιτικών δυνάμεων πού ήταν μιά έκφραση τοϋ δλλου καί στήν πραγματικότητα τό πε­ ρ ιείχε. ίχ ι μόνο σ’ αύτές δπου πραγματοποιείται μιά έξέλιξη όπισθοδρομική ή δξεΐας κρίσης.Ή διάκριση άνάμεσα σέ κινήσεις καί γεγονότα όργανικά καί *κινήσεις ’ καί γεγονότα ' συγκυρίας ’ ή περιστασιακά πρέπει νά έφαρμόζεται σέ βλους τούς τύπους κατα­ στάσεων. πού μιά έκδήλωσή της είναι ό συνδικαλισμός πού πίστευε πώ ς είναι πιό προχωρημένος ένώ έκανε στήν πραγματικότητα Ινα βήμα πρός τά πίσω . 81 . Ή μή έξέταση τής δμεσης στιγμής τοϋ ' συσχετισμού τών δυνάμεων ’ συνδέεται μέ υπολείμματα τής χυδαίας φιλελεύθερης Αντί­ ληψης.κοινωνική σχέση καί μόνον σ’ αυ­ τήν. άλλά καί σ’ αύτές δπου πραγματοποιείται μιά έξέλιξη προοδευτική ή εύημερίας καί σ’ αύτές δπου πραγματοποιείται μιά άποτελμάτωση τών παραγωγικών δυνάμεων. κοινοβουλευτικές καί τοπικές έκλογές. μαζική όργάνωση τών κομμάτων καί τών συνδικάτων μέ τή στενή έννοια) ήταν πιό προχωρημένη άπό τό συνδικαλισμό πού έδινε πρωταρχική ση­ μασία στή βασική οίκονομικο . Ό διαλεκτικός δεσμός άνάμεσα στις δυό τάξεις κίνησης καί £ρα έρευνας δύσκολα προσδιορίζεται μέ άκρίβεια’ καί άν τό λάθος είναι σοβαρό στήν ιστοριογραφία. Π ραγματικά ή χυδαία φιλελεύθερη άντίληψη δίνοντας σημασία στό συσχετισμό τών πολιτικών δυνάμεων πού είναι όργανωμένες μέ τΙς διάφορες μορφές κόμματος (άναγνώστες έφημερίδας.

δηλαδή 8χι μόνο ή καινούργια τάξη πού άγωνίζεται γιά τήν έξουσία νικάει τούς έκπροσώπους της παλιάς κοινωνίας πού δέ θέλει νά όμολογήσει βτι είναι Αποφασιστικά ξεπερα­ σμένη.71 χάνει τήν Αποτελεσματικότητά του τό σύνολο τών Αρχών της πολιτικής στρατηγικής καί τακτικής πού γεννήθηκαν πρακτικά τό 1789 καί άναπτύχθηκαν Ιδεολογικά γύρω στό *48 (αύτές πού συνοψίζονται στή φόρμουλα τής *διαρ- 82 . δαγκάνει τόν τσαρλατάνο. άν έφαρμοστοΰν στήν έξέταση τών συγκεκριμένων Ιστορικών γεγονότων. Πραγματικά μόνο στό 1870 . κ«1 σ αυτήν έπίσης τήν περίπτωση. άλλά νικάει έπίσης καί τις νεότατες όμάδες πού ύποστηρίζουν πώς είναι πιά ξεπερασμένη ή νέα δομή πού βγήκε άπό τήν Ανατροπή πού Αρχισε τό 1789 καί Απο­ δείχνει ϊτσι πώς είναι ζωτική 8ταν Αντιμετωπίζει τόσο τό παλιό 8σο καί τό νεότατο. Αύτά τά μεθοδολογικά κριτήρια μποροΰν ν’ Αποκτή­ σουν 6λη τή σημασία τους μέ όλοφάνερο καί διδακτικά τρόπο.νητικά καί άμεσα προσωπικά πάθη άποτελοΰν τήν αιτία τοϋ λάθους στό βαθμό πού αύτά ύποκαθιστοϋν τήν αντι­ κειμενική καί αμερόληπτη άνάλυση. Μοϋ φαίνεται βτι γιά μεγαλύτερη σαφήνεια της Αποψης είναι άκριβώς άναγκαϊο νά δοϋμε στό σύνολό της τήν περίοδο αύτή. καί αύτό συμβαίνει 6χι σά συνειδητό * μέσο ’ γιά παρακίνηση σέ δράση άλλά σάν αύτοεζαπάτηση. Θά μπορούσε αύτό νά γίνει έπωφι> λώς γιά τά γεγονότα πού ξετυλίχτηκαν στή Γαλλία άπό τό 1789 ώς τό 1870. Ή Ιχιδνα. Εξάλλου μέ τό 1870 .71 μέ τήν προσπάθεια της Κομμούνας έξαντλοΰνται Ιστορικά 6λοι οί σπόροι πού γεννήθηκαν τό 1789. ή ό δημαγωγός είναι τό πρώτο θύμα τής δημαγωγίας του.

Σ ’ βλες αύτές τΙς άπόψεις ύπάρχει ίνα μέρος άλή- 1.Γ ι’ αύτό 6 συγγραφέας τήν ίχ ε ι βάλει μέ­ σα σ ΐ είσαγωγικά. για τήν έξέγερση τοΰ Μιλάνου τό 1853 —καί άν αύτό συνέβηκε συνειδητά ή 6χι). M athiez στή συλ­ λογή A. “Ενα στοι­ χείο πού δείχνει τήν όρθότητα αύτής της άποψης είναι τό γεγονός δτι οί Ιστορικοί δέν είναι καθόλου σύμφωνοι (καί θά ήταν άδύνατο νά είναι) στόν προσδιορισμό τών όρίων έκείνης τής όμάδας γεγονότων πού άποτελοϋν τήν Γαλλική Επανάσταση. Γιά μερικούς ( π. 83 . ΓΙρβλ.)2.κοϋς έπανάστασης’ Θά ήταν ένδιαφέρον νά μελετήσουμε τΐ ποσοστό άπ’· αύτή τή φόρμουλα πέρασε στή στρατηγική τοϋ Mazzini — π. Γιά άλ­ λους ή Ιστορία τής έπανάστασης συνεχίζεται μέχρι τό 1830. μάλιστα αύτοί μιλάνε γιά περισσότερες έπαναστάσεις (ή 10η Αύγούστου ήταν ύποτίθεται μιά ξεχωριστή έπανάσταση. Ό τρόπος έρμηνείας τοΰ Τερμιντόρ καί τοΰ ίργου τοΰ Ναπολέοντα προσφέρει τΙς πιό Ιντονες άντιφάσεις : πρόκειται γιά έπανάσταση ή γιά άντεπανάσταση . 1870 καί τέλος μέχρι τόν παγκόσμιο πόλεμο τοΰ 1914. Colin. χ. χ. 1848. γιά τόν Salvemini) ή έπανάσταση όλοκληρώθηκε στό Valmy : ή Γαλλία δημιούρ­ γησε τό καινούργιο κράτος καί μπόρεσε νά όργανώσει τήν πολιτικοστρατιωκή δύναμη πού θά έπικυρώσει καί θά ύπερασπίσει τήν έδαφική της κυριαρχία. κ τλ. Γι* άλλους ή Ε π α ­ νάσταση συνεχίζει μέχρι τό τέλος τοΰ Τερμιντόρ. La Rivolution franfaise τοΰ A. 2. Ό βρος διαρκής έπανάσταση χρησιμοποιείται έβώ άπό τό Γκράμσι γιά νά δείξει τήν λαθεμένη έρμηνεία πού (δωσε 6 Τρότσκυ (δηλαδή πολιτική άνατροπή πραγματοποιούμενη άπό μιά μειο­ ψηφία χωρίς τήν υποστήριξη τών μεγάλων μαζών) σ’ αύτή τή φόρ­ μουλα τοΰ K arl Marx.

*99. Έ τ σ ι άφηρημένα. 1804. Τό θεωρητικό λάθος βρί­ σκεται λοιπόν στό ίτ ι δίνεται Ινας κανόνας έρευνας καί έρμηνείας σάν Ιστορική α ίτία ’. διότι δέν κάνει άλλο άπό τό νά έπαναλαμβάνει τό γενονός πού πρέπει νά Εξηγήσουμε. Πραγματικά ol έσωτερικές Αντιθέσεις τής γαλλικής κοινωνικής δομής πού Αναπτύχθηκαν μετά τό 1789 βρί­ σκουν μια σχετική τους σύνθεση μόνο μέ τήν τρίτη δημο­ κρατία καί ή Γαλλία έχει έξήντα χρόνια Ισορροπημένης πολιτικής ζωής ύστερα Από όγδόντα χρόνια Από Ανατροττές. ’30. Ωστόσο στό συσχετισμό τών δυνάμεων χρειάζεται νά διακρίνουμε διάφορες στιγμές ή βαθμούς πού βασικά είναι αύτοί: 84 . ' συσχετισμός τών δυνάμεων εύνοϊκός ή δυσμενής γιά τού­ τη ή έκείνη τήν τάση ’. τή μιά φορά σά γεγονός καί τήν άλλη σά νό­ μο άφηρημένο καί σάν έξήγηση. Μιά πλευρά τοΰ Ιδιου προβλήματος είναι τό λεγόμενο ζήτημα τοΰ συσχετισμοΰ τών δυνάμεων. Μποροΰμε νά ποΰμε πάντως ίτ ι τή διαλεκτική έπικοινωνία ΑνΑμεσα στίς δυό μεθοδολο­ γικές Αρχές πού διατυπώσαμε στήν Αρχή αυτής της ση­ μείωσης μποροΰμε νά τήν βροΰμε μέσα στήν πολίτικο .κατά κύματα πού μεγαλώνουν: 1789. ’15. ’94. ’48.θείας. ή διατύπωση αύτή δέν έξηγεΐ τίποτα ή σχεδόν τίποτα. ’Ακριβώς ή μελέτη αυτών τών 'κυμ ά­ τω ν’ πού έχουν διαφορετική περίοδο είναι πού έπιτρέπει νά Ανασυγκροτήσουμε τΙς σχέσεις ΑνΑμεσα σέ δομή καί έποικοδομήματα Απ’ τή μιά μεριά καί Από τήν άλλη άνά­ μεσα στήν Ανάπτυξη τής όργανικής κίνηοης καί τής κί­ νησης συγκυρίας τής δομής. Διαβάζουμε συ­ χνά μέσα στίς Ιστορικές Αφηγήσεις τή γενική έκφραση.ιστο­ ρική φόρμουλα τής διαρκοΰς έπανάστασης. *70.

άνεξάρτητος άπό τή θέληση τών άνθρώπων.1) "Ενας συσχετισμός κοινωνικών δυνάμεων -ου συν­ δέεται στενά μέ τή δομή. τόν άριθμό τών πόλεων μέ τό δεδομένο πληθυσμό τους κτλ. Ή σχέση αύτή είναι πού άποτελεΐ μιά πρα­ γματικότητα πού δέν έπιδέχεται αλλαγή : κανένας δέ μπορεΐ ν’ άλλάξει τόν άριθμό τώνέπιχειρήσεων καί δσων έξαρτιόνται άπ* αύτές. έπιτρέπει δηλαδή νά έλέγχουμε το βαθμό τού ρεαλισμού καί τού πραγματοποιήσιμου τών διαφόρων Ιδεολογιών πού γεν­ νήθηκαν στό Ιδιο τό έδαφός της. 2) Μιά διαδοχική στιγμή εϊναι ό συσχετισμός τών πολιτικών δυνάμεων δηλαδή ή έκτίμηση τοϋ βαθμού τής όμοιογένειας τής αύτοσυνείδησης καί της δργάνωσης πού έχουν πετύχει οί διάφορες κοινωνικές ομάδες. πού είναι άντικειμενικός. Ό πρώ­ τος καί πιό στοιχειώδης είναι ό οΐκονομικο . πού άντιστοιχοΰν στις διάφο­ ρες στιγμές της συλλογικής πολιτικής συνείδησης. έτσι 6πως έχουν έκδηλωθεΐ μέχρι τώρα στήν ιστορία. Πάνω στή βάση τού βαθμού ανάπτυξης τών υλικών δυνάμεων της παραγωγής υπάρχουν οί κοινωνικοί σχηματισμοί πού καθένας τους άντιπροσωπεύει μιά λει­ τουργία καί έχει μιά δεδομένη θέση μέσα στήν ίδια τήν παραγωγή. στό έδαφος τών άντιφάσεων πού ή διάταξη αύτή έχει γεννήσει κατά τήν ανά­ πτυξή της. Αύτή ή βασική διάταξη έπιτρέπει νά μελετήσουμε άν ύπάρχουν μέσα στήν κοινωνία οι άναγκαΐοι καί έπαρκεΐς 6ροι γιά έναν μετασχηματισμό της.συνεταιρι­ στικός βαθμός : ένας έμπορος αισθάνεται ότι όφείλει νά . Αύτή ή στι­ γμή μπορεϊ μέ τή σειρά της νά αναλυθεί καί νά διακριθεϊ σέ διάφορους βαθμούς. που μπορεϊ νά μετρηθεί μέ τά συστήματα τών θετικών ή τών φυσικών έπιστημών.

Ηδη σ’ αύτή τή στιγμή μπαίνει τό ζήτημα τοΰ κράτους. καί τό καθήκον νά τήν Οργανώσουν. άπό μέρους της έπαγγελματικής όμάδας. νά διαθοθεϊ σ’ όλόκληρο τό κοινωνικό έδαφος.νομική ισότητα μέ τίς κυρίαρχες όμάδες. πού σημειώνει τό σαφές πέρασμα άπό τή δομή στή σφαίρα τών σύνθετων έποικοδομημάτων. έπίσης καί τήν πνευματική καί ήθική ένότητα. άλλά μέσα στά υπάρχοντα βασικά πλαί­ σια. Μιά δεύ­ τερη στιγμή είναι έκείνη δπου πετυχαίνεται ή συνείδηση τής αλληλεγγύης συμφερόντων άνάμεσα σέ δλα τά μέλη της κοινωνικής όμάδας. ένας βιομήχανος μ’ έναν άλλο βιομήχανο. . Ά λλά 6 έμπορος δέν αίσθάνεται άκόμα άλληλέγγυος μέ τόν βιομήχανο’ έχει γίνει δη­ λαδή αίσθητή ή όμοιογενής ένότητα. έρχονται άντιμέτωπες καί μπαίνουν στόν άγώνα μέχρι πού μονάχα μιά άπ’ αύτές ή τουλάχιστο ένας μόνο συνδυασμός άπ’ αύτές νά τείνει νά ύπερισχύσει. άλλά άκόμα μόνο στό οικονομικό πεδίο. άλλά μονάχα στή βάση νά έπιτευχθεΐ μιά πολι­ τική . καί μποροΰν καί πρέπει νά γίνουν συμφέροντα τών άλλων υποτελών όμάδων. βάζοντας βλα τά ζητήματα πού γύρω . Μιά τρίτη στιγμή είναι έκείνη δπου συνειδητοποιείται τό γεγονός δτι τά "δια τους τά συνεταιριστικά συμφέροντα στήν τωρινή καί μελλοντική έξέλιξή τους ξεπερνοΰν τά δρια τοΰ συνεταιρισμοΰ. είναι ή φάση δπου οί ιδεολογίες πού βλάστησαν προηγούμενα γ ί­ νονται 'κ ό μ μ α ’. νά τήν μεταρρυθμίζει. προσδιορίζοντας έκτός άπό τό ένιαΐο τών οίκονομικών καί πολιτικών σκοπών. κτλ. άλλά δχι άκόμα άπό τήν εύρύτερη κοινωνική όμάδα. νά επιβληθεί.είναι Αλληλέγγυος μ’ έναν άλλον έμπορο. όμάδας δηλαδή καθαρά ο ίκ ο νο ­ μικής. έφόσον ή κοινωνική όμάδα διεκδικεϊ τό δικαίωμα νά συμμετέχει στή νομοθεσία καί στή διοίκηση καί άκόμα νά τήν άλλάζει. Αύτή είναι ή πιό καθαρά πολιτική φάση.

συνεταιριστικό συμφέρον. έτσι. ας ποΰμε οριζόντια καί κάθετα. Τό κράτος. δηλαδή ή κυρίαρχη όμάδα συντονίζεται συγκεκριμένα μέ τά γενικά συμφέροντα τών ύποτελών όμάδων καί ή κρατική ζωή νοείται σά μιά Αδιά­ κοπη διαμόρφωση καί ξεπέρασμα άσταθών Ισορροπιών (μέσα στήν περιοχή τοΰ νόμου) άνάμεσα στά συμφέροντα τής βασικής όμάδας καί τών ύποτελών όμάδων. Στήν πραγματική ιστορία αύτές οΐ στιγμές συμπλέ­ κονται αμοιβαία. 6χι δηλαδή μέχρι τό εύτελές οίκονομικο . νοείται σάν ό ιδιαίτερος όργανισμός μιας όμάδας πού προορίζεται νά δη­ μιουργήσει τούς εύνοϊκσύς δρους γιά τή μεγίστη έπέκταση τής ίδιας τής όμάδας· άλλά αύτή ή άνάπτυξη καί αύτή ή έπέκταση νοούνται καί παρουσιάζονται σάν ή κινητήρια δύναμη μιας καθολικής έπέκτασης. ισορρο­ πιών δπου τά συμφέροντα τής κυρίαρχης όμάδας ύπερισχύουν άλλά ώς ένα όρισμένο σημείο. μιας ανάπτυξης δλων τών *έθνικών ’ δραστηριοτήτων. δηλαδή σύμφωνα μέ τις οικονομικές κοινωνικές δραστηριότητες (οριζόντια) καί σύμφωνα μέ τις περιοχές (κάθετα) συνδιαζόμενες καί άποχωριζόμενες κατά ποικίλους τρόπους : κα­ θένας άπό αυτούς τούς συνδυασμούς μπορεΐ νά Αντιπρο­ σωπεύεται άπό μιά δική του όργανωμένη οίκονομική καί πολιτική έκφραση. Πρέπει άκόμα νά παίρνουμε ύπόψη δτι σ’ αύτές τις εσωτερικές σχέσεις ένός κράτους-έθνους περιπλέκονται οΐ διεθνείς σχέσεις δημιουργώντας καινούρ­ γιους πρωτότυπους καί Ιστορικά συγκεκριμένους συνδυα­ σμούς.τους βράζει ό άγώνας 6χι στό συνεταιριστικό πεδίο άλλά σ’ £να πεδίο ' καθολικό ’ καί δημιουργώντας έτσι τήν ήγεμονία μιας βασικής κοινωνικής όμάδας πάνω σέ μιά σειρά άπό υποτελείς όμάδες. Μιά ιδεολογία πού έχει γεννηθεί σέ μιά χώρα πιό 87 .

οί ρο­ ταριανοί όμιλοι.μιά θρησκεία. πού είναι άμεσα άποφασιστική όρι­ σμένες φορές.άναπτυγμένη. λειτουργώντας σά διεθνείς δυνάμεις. νά έπινοοϋν συμβιβασμούς καί τρόπου διεξόδου άνάμεσα στίς άκραϊες λύσεις. καί μαζί μέ τή θρησκεία οΐ άλλοι διεθνείς σχηματισμοί.). κτλ. στάθηκε πάντα μιά πηγή τέτοιων 18εολογικο . 'Εβραίοι. ό τεκτονισμός. χ . (Ή Ιστορική έξέλιξη αίωρεΐται άδιάκοπα άνάμεσα στήν πρώτη καί τήν τρίτη στιγμή.πολιτικών συνδυασμών έθνικών καί διεθνών. 3) Ή τρίτη στιγμή είναι τοϋ συσχετισμού τών στρα­ τιωτικών δυνάμεων. ’Αλλά καί αύτή έπίσης δέν είναι κάτι τό άξεχώριστο καί πού μπορεϊ νά προσδιοριστεί άμεσα μέ σχηματική μορφή. πού υπαγορεύουν πολιτικές μεθόδους διαφορετικής Ιστορικής προέλευσης καί τΙς κάνουν νά θριαμβεύουν σέ όλόκληρες χώρες. ή διπλωματία τής καρριέρας. μποροϋν νά καταταγοϋν στήν κοινωνική κατη­ γορία τών ' διανοουμένων ’ πού ή λειτουργία τους σέ διεθνή κλί­ μακα είναι νά μεσολαβούν άνάμεσα στά άκρα. Ή θρησκεία. διαδίδεται σέ λιγότερο άναπτυγμένες χώρες. παρεμβαλλόμενη στό τοπικό παιγνίδι τών συνδυασμών *. ό τεκτονισμός. Αύτός ό συσχετισμός άνάμεσα σέ διεθνείς δυνάμεις καί έθνικές δυνάμεις περιπλέκεται άκόμα άπό τήν ύπαρξη μέσα στό έσωτερικό κάθε κράτους διαφόρων έδαφικών πε­ ριοχών μέ διαφορετική δομή καί διαφορετικό συσχετισμό τών δυνάμεων σέ 6λους τούς βαθμούς (έτσι ή Βανδέα ήταν σύμμαχη μέ τίς διεθνείς άντιδραστικές δυνάμεις καί τίς άντιπροσώπευε μέσα στούς κόλπους της γαλλικής έδαφικής ένότητας· Ιτσι ή Λυών στή Γαλλική Επανάσταση άντιπροσώπευε ίναν ιδιαίτερο κόμβο σχέσεων. π. κτλ. μποροϋν καί έδώ έπίσης νά 1. οΐ ’Εβραίοι. μέ τή μεσο­ λάβηση της δεύτερης). ροταριανός όμι­ λος. νά ' κοινωνικοποιή­ σουν ’ τούς κατάλληλους τεχνικούς πού βάζουν σέ λειτουργία χάθε διευθυντική δραστηριότητα. .

άλλά μέ στρατιωτικές καί πολιτικοστρατιωτικές. Τό καταπιεζόμενο έθνος θά άντιτάξει λοιπόν άρχικά στή στρατιωτική δύναμη τοΰ ήγεμόνα μιά δύναμη πού είναι άπλώς ' πολίτικο . θά έπρεπε κάμποσο νά περιμένει (μπορεϊ νά συμβεϊ νά ικανοποιήσει τό έθνος . Ά ν τό καταπιεζόμενο έθνος. "Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα πού μπορεϊ νά χρησιμέψει σάν όριακό δείγμα είναι γιά τή σχέση της στρατιωτικής καταπίεσης ένός κράτους πάνω σ’ ένα έθνος πού έπιζητεΐ νά πετύχει τήν κρατική του άνεξαρτησία. θά έπρεπε νά περιμένει νά τοΰ έπιτρέψει τό κράτος . 'Η σχέση δέν είναι καθαρά στρατιωτική. άλλά αύ­ τό σημαίνει δτι πιά ένα μεγάλο μέρος τοΰ άγώνα έχει διεξαχθεΐ καί κερδηθεΐ στό πολίτικο .στρατιωτική· καί πραγματικά ένας τέτοιος τύ­ πος καταπίεσης θά ήταν άνεξήγητος χωρίς τήν κατάσταση κοινωνικού διαχωρισμού τοΰ καταπιβζόμενου λαοΰ καί τήν παθητικότητα τής πλειοψηφίας ταυ έν τούτο* ς f άνεξαρτησία δέν θά μπορέσει νά έπιτευχθεΐ μέ δυνάμεις καθαρά στρατιωτικές. δηλαδή θά άντιτάξει μιά μορφή πολιτικής δράσης πού νά έχει τήν Ιδιότητα νά προσ­ διορίζει άντανακλάσεις στρατιωτικοΰ χαρακτήρα μέ τήν έννοια: 1) νά είναι άποτελεσματική στό νά άποσυνθέτει έσωτερικά τή στρατιωτική δυναμικότητα τοΰ έθνους ήγε- . γιά νά άρχίσει τόν άγώνα άνεξαρτησίας.ξεχωρίσουν δυό βαθμοί : ό στρατιωτικός μέ τή στενή έν­ νοια ή τεχνικοστρατιωτικός καί ό βαθμός πού μποροΰμε /ά τόν όνομάσουμε πολίτικο .στρατιωτική ’. άλλά πολίτικο .στρατιωτικό.ήγεμόνας νά όργανώσει ένα δικό του στρατό μέ τήν στενή καί τεχνική έννοια της λέ­ ξης. Στήν ιστορική :ξέλιξη ol δυό αυτοί βαθμοί παρουσιάζονται σέ μεγάλη ποικιλία συνδυασμών. πραγματικά.στρατιωτικό πεδίο).ήγεμόνας τή διεκδίκηση τοΰ καταπιεζόμενου έθνους γιά ένα δικό του στρατό.

τ. έξουδετερώνοντας μεγάλο μέρος της πο­ λεμική. νά έξετάζουμε κάθε τρόπο παρουσίασης ένός καί τοϋ ίδιου ζητή­ ματος σαν νά ήταν ένα πρόβλημα άνεξάρτητο καί καινούρ­ γιο. όταν είναι δεδομένο το ιδιαίτερο κοινό.). δηλαδή έπειδή δέ θέλανε ούτε καί υπαινιγμό νά κάνουν γιά τή δυνατότητα μιας άγροτικής μεταρρύθμισης καί έπειδή δέ θέλανε τή σύγκληση μιας συντακτικής έθνικής συνέλευσης. (όστόσο είναι πάντα άναγκαϊο. άλλά άπό ' οίκονομικο . Ιδιαίτερα στο Κόμμα τής Δράσης (άπό σύμφυτη ανικανότητα) άλλά έπίσης καί στό Κόμμα τών μετριοπαθών τοΰ Πιεμόντε. γιά λόγους διδακτι­ κούς.2) νά αναγκάζει τή στρατιωτική δύναμη τοϋ ήγεμονικοϋ κράτους νά διαλύεται καί ν ί διασκορπίζεται σέ μ ιί μεγάλ/) περιοχή.πολιτικό μαλθουσιανισμό ’.μόνα. όπου πραγματευτήκαμε ζητήματα πού είναι ένας άλλος τρόπος παρουσίασης αύτοϋ πού πραγματευόμαστε τώρα. 90 . τόσο πριν δσο καί μετά τό 1848. Στόν άγώνα της ιταλικής άνεξαρτησίας 1 μπορούμε νά σημειώσουμε τήν καταστροφική απουσία μιας πολιτικοστρατιωτικής διεύθυνσης. άλλά αποβλέπανε μονάχα στό νά έπεκταθεΐ σ’ ολόκληρη τήν ’Ιταλία ή Πιεμοντέζικη μοναρχία. Ή άπάντηση στό έρώτημα περιέχεται σιωπηρά στίς προηγούμενες παραγρά­ φους. του δυναμικότητας. "Ενα άλλο ζήτημα πού συνδέεται μέ τά προηγούμενα είναι νά δοϋμε αν οί βασικές ιστορικές κρίσεις καθορίστη­ καν άμεσα άπό οικονομικές κρίσεις. μέ τήν άπλή έπικύρωση περιφερειακών δημοψηφισμάτων. Μπορούμε νά άποκλείσουμε δτι οί άμεσες οικονομικές 1. δχι βέβαια άπό άνικανότητα. μ. χωρίς δρους ή περιορισμούς λαϊκής προέλευσης. Σ τά ιταλικά Risorgim ento (σ.

Χρειάζεται νά παρατηρήσουμε βτι τό κράτος κατατρύχονταν άπό μιά θανάσιμη δημοσιονομική κρίση καί ϊμπαινε τό ζήτημα σέ ποιά άπό τΙς τρεις προ­ νομιούχες κοινωνικές τάξεις θά έπρεπε νά πέσουν οΐ θυ­ σίες καί τά βάρη γιά νά ξαναβροϋν τήν Ισορροπία τους. βλες οΐ διαπιστώσεις πού άφοροϋν τΙς περιόδους κρίσης ή ευημερίας μποροϋν νά γεννήσουν μονόπλευρα συ­ μπεράσματα. οικονομικά συμφέροντα). πού a priori ' βρίσκει ’ μιά κρίση πού συμπέφτει μέ τά μεγάλα ρήγματα στή κοινωνική Ισορρο­ πία. βεβαιώνει βτι κατά τό 1789 ή οικονομική κατάσταση ήταν μάλλον καλή. γι’ αύτό δέ μποροϋμε νά ποϋμε βτι ή καταστροφή τοϋ άπολυταρχικοϋ κράτους όφείλεται σέ μιά κρίση έξαθλίωσης. 6 Mathiez. έναντιούμενος στήν παραδοσιακή χυδαία Ιστορία. "Οπως καί νάχει τό πράγμα ή ρήξη στήν Ισορροπία τών δυνάμεων δέν ήρθε άπό άμεσες μηχα­ νικές αίτίες έξαθλίωσης της κοινωνικής όμάδας πού είχε συμφέρον νά διαταράξει τήν Ισορροπία καί πού πραγμα­ τικά τήν διατάραξε. άλλά συνέβηκε μέσα στό πλαίσιο συγ­ κρούσεων πού βρίσκονταν ψηλότερα άπό τόν άμεσο οίκονομικό κόσμο. Στήν έπίτομη Ιστορία του γιά τή Γαλλική Επανάσταση .κρίσεις άπό μάνες τους παράγουν βασικά γεγονότα* τό μόνο πού μποροϋν νά κάνουν clvai v i δημιουργήσουν Ινα έδα­ φος πιό εύνοΐκό γιά τή διάδοση όρισμένων τρόπων σκέψης γιά τήν τοποθέτηση καί λύση τών ζητημάτων πού συνδέ­ ονται μέ 6λη τήν παραπέρα έξέλιξη της κρατικής ζωϊ|ς. μέ μιά παρόξυνση τοϋ 91 . άσφαλώς δέν ήταν καλή ή κατάσταση τών λαϊκών τάξεων στίς πόλεις καί τά χωριά. πού συνδέονταν μέ τό ταξικό 'γόητρο* (μελ­ λοντικά. Εξάλλου άν ή οίκονομική κατάσταση της άστικής τάξης ήταν άνθηρή. είδικά αυτών πού βασανίζονταν άπό ένδημική άθλιότητα. τό κρατικό καί τό βασιλικό ταμείο. Εξάλλου.

αισθήματος Ανεξαρτησίας. ή κατάσταση παρα­ μένει άμετάβλητη. καί μποροΰν νά δοθοΰν Αντιφατικά συμ­ περάσματα : ή παλιά κοινωνία άντιστέκεται καί έξασφαλίζει μιά περίοδο ' άνάσας’. έξοντώνοντας φυσικά τήν Αν­ τίπαλη élite καί τρομοκρατώντας τις έφεδρικές μάζες* είτε γίνεται άμοιβαία καταστροφή τών δυνάμεων πού συγ­ κρούονται μέ τήν Αποκατάσταση τής ήσυχίας τών νεκρο­ ταφείων. “Αν λείπει αύτή ή διαδικασία έξέλιξης άπό τή μιά στιγμή στήν άλλη. άκόμα κι αν είναι κάτω άπό τή φύλαξη ένός ξένου σκοποΰ. Μποροΰν νά δημιουργηθοΰν καινούργια γεγονότα είτε γιατί μια κατά­ σταση ευημερίας Απειλείται άπό τό μικρόπρεπο έγωϊσμό μιας άντίπαλης όμάδας. αυτονομίας καί δύναμης. καί πρόκειται ούσιαστικά γιά διαδικα­ σία πού έχει γιά δρώντα πρόσωπα τούς άνθρώπους καί τή θέληση καί ικανότητα τών ανθρώπων. δπως καί γιατί ή δυστυχία έγινε άφόρητη καί δέν φαίνεται μέσα στήν παλιά κοινωνία καμμιά δύναμη πού νά είναι ικανή νά τή μετριάσει καί νά άποκαταστήσει μιά φυσιολογική κατάσταση μέ νόμιμα μέσα. Ά λλά ή πιό σημαντική παρατήρηση πού πρέπει νά 92 . Μπορούμε ωστόσο νά ποϋμε δτι δλα αύτά τά στοι­ χεία άποτελοΰν τή συγκεκριμένη έκδήλωση τών διακυμάν­ σεων συγκυρίας τοΰ συνολικοΰ συσχετισμοΰ πού στό πε­ δίο του γίνεται τό πέρασμά του στόν πολιτικό συσχετισμό δυνάμεων γιά νά άποκορυφωθεΐ στόν άποφασιστικό στρα­ τιωτικό συσχετισμό. Τό ιδιαίτερο ζήτημα της οίκονομικής δυστυχίας ή ευημερίας σαν αιτίας γιά καινούργιες ίστορικές πραγματικότητες εί­ ναι μιά μερική πλευρά τοϋ ζητήματος τοΰ συσχετισμοΰ τών δυνάμεων στους διάφορους βαθμούς του.

μιά πρωτοβουλία τής θέλησης. ύπαγορεύουν τίς άμεσες τακτικές ένέργειες. δείχνουν πώς μπορεϊ καλύτερα νά καταρτιστεί μιά έκστρατεία πολιτικής ζύμωσης.κάνουμε άναφορικά μέ κάθε συγκεκριμένη ανάλυση τοϋ συσχετισμοϋ δυνάμεων είναι τούτη : δτι οί τέτοιες αναλύ­ σεις δέ μπορούν καί δέν πρέπει νά άποτελοϋν σκοπό άπό μόνες τους (έκτός άν γράφεται ένα κεφάλαιο ιστορίας τοϋ παρελθόντος). Αύτές δείχνουν ποιά είναι τά σημεία τής *ήσσονος άντιστάσεως ’ δπου ή δύναμη τής θέλησης μπορεϊ νά έφαρμοστεϊ πιό αποτελεσματικά. Τά μεγάλα κράτη έγιναν μεγάλα κράτη άκριβως γιατί ήταν σέ κάθε στιγμή προετοιμασμένα νά παρεμβληθοϋν άποτελεσματικά στίς εύνοϊκές διεθνείς συγκυρίες καί αύτές ήταν τέτοιες γιατί υπήρχε ή συγκεκριμένη δυνατό­ τητα νά παρεμβληθούν άποτελεσματικά σ’ αύτές. 93 . άλλά άποκτοϋν μιά σημασία μόνον άν χρη­ σιμεύουν στό νά δικαιώσουν μιά πρακτική δραστηριότητα. τό ούσιαστικό καθήκον είναι νά κατα­ γινόμαστε συστηματικά καί υπομονητικά γιά νά διαμορ­ φώσουμε. μέ συνείδηση τοϋ έαυτοϋ της αύτή τή δύναμη. άναπτύξουμε καί νά κάνουμε δλο καί πιό όμοιογενή καί συμπαγή. κτλ. ποιά γλώσσα θά είναι καλύτερα άντιληπτή άπό τίς μάζες. Τό αποφασιστικό στοιχείο κάθε κατάστα­ σης είναι ή μόνιμα όργανωμένη δύναμη καί έτοιμασμένη άπό καιρό νά έπέμβει δταν κρίνεται δτι μιά κατάσταση είναι εύνοϊκή (καί είναι εύνοϊκή μόνο στό βαθμό πού μιά τέτοια δύναμη υπάρχει καί είναι γεμάτη άπό μαχητική θέρμη)’ γ ι’ αύτό. Αύτό φαίνεται στή στρατιωτική ιστορία καί άπό τή φροντίδα σέ κάθε έποχή νά είναι προετοιμασμένα τά στρατεύματα γιά νά ξεκινήσουν ένα πόλεμο όποιαδήποτε στιγμή.

(κομματικές όργανώσεις μέ τήν στενή έννοια. μέ κείνους τούς ορισμένους άνθρώπους πού τά άπο-^λοϋν. τά εκπροσωπούν καί τά διευθύνουν. δηλαδή τά παραδοσιακά κόμματα μέ κείνη τή δεδομένη όργανωτική μορφή. "Οταν πραγμα­ τοποιούνται οΐ τέτοιες κρίσεις. δέν αναγνωρίζονται πιά σάν έκφρασή τους άπό τήν τάξη τους ή τό τμήμα τής τάξης τους. Σέ κάθε χώρα ή διαδικασία είναι διαφορετική.κοινοβουλευτικό πεδίο. τής Εκκλησίας καί γενικά ίλων τών όργανισμών τών σχετικά Ανεξάρτη­ των άπό τις διακυμάνσεις τής κοινής γνώμης . ή άμεση κατάσταση γίνε­ ται λεπτή καί έπικίνδυνη. δημοσιο­ γραφική όργάνωση) άντανακλώνται σ’ ολόκληρο τόν κρα­ τικό όργανισμό. πού συμβαίνει εΐτε γιατί ή άρχουσα τάξη άπότυχε σέ κάποια μεγάλη πολιτική της 04 . γιατί τό πεδίο είναι άνοικτό σέ λύσεις βίας. Καί τό περιεχόμενο είναι ή κρίση ηγεμονίας τής άρχουσας τάξης. ένισχύοντας τή σχετική θέση της έξουσίας τής γραφειοκρατίας (πολιτικής καί στρατιωτικής) τοϋ μεγάλου χρηματιστικοΰ κεφαλαίου. έκλογικο . πού Αντιπροσωπεύονται άπό άνθρώπους τής θείας πρό­ νοιας ή άνθρώπους χαρισματικούς. αν καί τό περιεχό­ μενο είναι τό ίδιο. στή δραστηριότητα τών σκοτεινών δυνάμεων.Παρατηρήσεις πάνω σε ορισμένες πλευρές τής συγκρότησης τών πολιτικών κομμάτων στις περιόδους οργανικής κρίσης Σέ μιάν ορισμένη στιγμή της ιστορικής τους ζωής οί κοινωνικές όμάδες άποσπώνται άπό τά παραδοσιακά τους κόμματα. ΓΙώς διαμορφώνονται αύτές οί καταστάσεις άντιπαράθεσης ' έκπροσωπουμένων καί έκπροσώπων ’ πού άπό τό έπίπεδο τών κομμάτων.

άλλάζει ανθρώπους καί προγράμματα καί ξαναπαίρ­ νει τόν έλεγχο πού τής ξέφευγε μέ μιά ταχύτητα μεγαλύ­ τερη άπό 6. τήν ένισχύει γιά τή στιγμή έκείνη καί τή χρησιμο­ ποιεί γιά νά συντρίψει τον άντίπαλο καί νά τοΰ διασκορ­ πίσει τό ήγετικό του προσωπικό. πού έχει πολυάριθμο έξασκημένο προσω­ πικό. ή κρίση τοϋ κράτους στό σύνολό του. πού στό άποδιοργανωτικό τους σύνολο άποτελοϋν μιάν έπανάσταση. Γίνεται λόγος για ' κρίση έξουσίας ’ (crisi di autorità) κι αύτό άκριβώς εί­ ναι ή κρίση ηγεμονίας. άλλά διατηρεί τήν έξουσία. Ή κρίση δημιουργεί άμεσες καταστάσεις έπικίνδυνες γιατί τά διάφορα στρώματα τοΰ πληθυσμοΰ δέν έχουν τήν ίδια ικανότητα νά προσανατολίζονται γρήγορα καί νά άναδιοργανώνονται μέ τόν ίδιο ρυθμό. παρόλο πού ό ρυθμός του είναι ταχύτατος καί σχεδόν κεραυνοβόλος σέ σύγκριση μέ τούς ήσυχους καιρούς : άντιπροσωπεύει τή συγχώνευση μιας ολόκληρης κοινωνικής όμάδας. Τό πέρασμα τών δυνάμεων πολλών κομμάτων κάτω άπό τή σημαία ένός μοναδικοΰ κόμματος. πού άντιπροσωπεύει καλύτερα καί συνοψίζει τίς ανάγκες ολόκληρης τής τάξης. είναι ένα φαινόμενο όργανικό καί φυσιολογικό.τι συμβαίνει στίς ύποτελεϊς τάξεις' κάνει άκό­ μα καί θυσίες. κάτω άπό μιά μονα­ 95 . έκθέτει τόν εαυτό της σ' ένα σκοτεινό μέλ­ λον μέ δημαγωγικές υποσχέσεις. πού δέ μπορεϊ νά είναι έξαιρετικά πολυάριθμο καί πολύ έξασκημένο.έπιχείρηση πού γ ι’ αύτήν είχε ζητήσει ή έπιβάλει με τή βία τή συγκατάθεση τών μεγάλων μαζών (δπως δ πόλε­ μος) ή γιατί πλατιές μάζες (ιδιαίτερα άγροτών καί δια­ νοουμένων μικροαστών) πέρασαν ξαφνικά άπό τήν πολι­ τική παθητικότητα σέ μιά ορισμένη δραστηριότητα καί προβάλλουν διεκδικήσεις. Ή παραδοσιακή άρχουσα τάξη.

δέν ξέρουν πάντα νά άναπτύσσονται παράλληλα μέ τήν άνάπτυξη τού συνολικού συσχετισμού τών δυνά­ μεων (καί έπομένως της σχετικής θέσης τών τάξεών τους) μέσα στήν όρισμένη χώρα ή στό διεθνές πεδίο. δέν Ιχει τή δύναμη νά νικήσει καί ότι έπίσης ή συντηρη­ τική όμάδα Ιχει άνάγκη άπό Ινα πάτρωνα. ούτε ή συντηρητική ούτε ή προοδευτική.καί τό επιτελείο τού κόμματος. Τά κόμματα γεννιούνται καί συγκροτούνται σέ όργάνωση γιά νά διευθύνουν τήν κατάσταση σέ στιγμές ιστορικά ζωτι­ κές γιά τή τάξη τους* άλλά δέν ξέρουν πάντα νά προσαρ­ μόζονται στά καινούργια καθήκοντα καί τίς καινούργιες έποχές. άλλα τή λύση τού χαρισματικού άρχηγοΰ. άλλα σ’ αύτούς υπερι­ σχύει ή άνωριμότητα τών προοδευτικών δυνάμεων)· δτι καμμιά όμάδα. καί νά γίνει άναχρονιστικό. Ή γραφειοκρατία εϊναι ή πιό επικίνδυνη δύναμη συνείθειας καί συντήρησης.αν αύτή καταλήξει νά άποτελέσει Ινα άλληλέγγυο σώμα. Αύτή ή τάξη τών φαινομένων συνδέεται μέ Ινα άπό τά πιό σημαντικά προβλήματα πού άφοροΰν τό πολιτικό κόμμα.δική ηγεσία πού θεωρείται σάν ή μόνη ικανή νά λύσει Ινα πρωτεύον πρόβλημα ύπαρξης καί νά άπομακρύνει Ινα θα­ νάσιμο κίνδυνο. τό κόμμα καταλήγει 96 . ση­ μαίνει ότι ύπάρχει μιά στατική ισορροπία (πού οί παράγοντές της μπορεϊ να είναι άνισοι. "Οταν άναλύουμε αύτές τίς έξελίξεις τών κομμάτων χρειάζεται νά διακρίνουμε : τήν κοινωνική όμάδα' τή μάζα τοϋ κόμμα­ τος.τή γραφειοκρατία. "Οταν ή κρίση δέ βρίσκει αύτή τήν όργανική λύση. πού στέκεται άπό μόνο του καί αισθάνεται άνεξάρτητο άπό τή μάζα. ενάντια στις τάσεις νά άπολιθωθεΐ. Πρόκειται γιά τήν ικανότητα τού κόμματος νά αντιδρά ένάντια στό πνεύμα τής συνήθειας.

καί στίς στιγμές της όξείας κρίσης άδειάζει άπό τό κοινωνικό του περιεχόμενο καί μένει με­ τέωρο. 6τι σέ μιά τέτοια άνάλυση δέν πρέπει νά μπαίνουν μόνον τά στρατιωτικά καί γραφειο­ κρατικά στοιχεία πού βρίσκονται σέ ένέργεια. Μπορεϊ νά δει κανείς τί συνέβη σέ μιά σειρά γερ­ μανικά κόμματα μέ τήν ίξάπλωση τοϋ χιτλερισμοϋ. νά μήν φέρουν τήν πολιτική μέσα στούς V χντάρους. Έ ν α πολιτικό κίνημα μπορεϊ νά έχει στρατιω­ τικό χαρακτήρα. άλλά τά κοινωνικά στρώματα άπό όπου στρατολογεΐται άπό παρά­ δοση ή γραφειοκρατία στούς δεδομένους κρατικούς Οργα­ νισμούς. νά μήν τόν βγάλουν άπό τή συντα­ γματική τάξη. Τά γαλλικά κόμματα είναι ένα πλούσιο πεδίο γιά τέτοιες έρευνες : είναι 6λα τους άπολιθωμένα καί αναχρονιστικά. καί δέν παίρ­ νουν ΰπόψη τους. πολιτικό καί στρατιωτικό. δηλαδή τό 97 . πού έπαναλαμβάνουν τήν παλιωμένη όρολογία : ή κρίση τους μπορεϊ νά γίνει άκόμα πιό καταστροφική άπ’ 6. Ιστορικο . Ό τα ν έξετάζουν αύτή τήν τάξη γεγονότων παραλεί­ πουν συνήθως νά δώσουν τή σωστή θέση στό γραφειοκρα­ τικό στοιχείο. άκόμα κι άν ό στρατός σάν τέτοιος δέ συμμετέχει σ’ αύτό άνοιχτά' μιά κυβέρνηση μπορεϊ νά έχει χαρακτήρα στρατιωτικό άκόμα κι άν ό στρατός σάν τέτοιος δέν συμμετέχει στήν κυβέρνηση. γιά νά διατηρηθεί ή όμοιογένεια άνά­ μεσα σέ άξιωματικούς καί φαντάρους σ’ ένα έπίπεδο έπιφανειακής ουδετερότητας καί άνώτερης στάσης σέ σχέση μέ τις φατρίες· καί δμως άκριβως ό στρατός. 6πως λένε.πολιτικά ντοκουμέντα τών διαφόρων φάσεων της περασμένης γαλλικής Ιστορίας.τι τών γερμανικών. έπιπλέον.νά γίνει αναχρονιστικό. Σέ όρισμένες καταστάσεις μπορεϊ νά συμβεϊ νά συμφέρει νά μήν *άποκαλυφθεΐ’ 6 στρατός.

άπό τή μιά μεριά. έστω καί έμμεσα. Ή πρώτη έρευνα πού πρέπει νά κάνουμε είναι ή έξης : ύπάρχει σέ μιά όρισμένη χώρα ένα κοινωνικό στρώμα πο­ λυάριθμο γιά τό όποιο ή γραφειοκρατική καρριέρα. καί της άγροτικής μεταρρύθμισης. άλλά χρειάζεται. πολι­ τική ή στρατιωτική. άπό τήν άλλη. Στήν σύγχρονη Ευρώπη αύτό τό στρώμα μποροϋμε νά τό βροϋμε στή μεσαία καί μικρή άστική τά­ ξη. νά είναι πολύ σημαντικό στοιχείο γιά τήν οικονομική ζωή καί τήν πολιτική έπιβολή (πρα­ γματική συμμετοχή στήν έξουσία. είναι αύ­ τός πού καθορίζει τή νέα κατάσταση καί τήν έλέγχει.Γενικό Επιτελείο καί οί άνώτεροι αξιωματικοί. δηλαδή τή νόμιμη μορφή τοϋ κράτους μέ τούς σχετικούς θεσμούς του" γ ι’ αύτό ή λεγά­ μενη ούδετερότητα σημαίνει άπλώς ύποστήριξη πρός τήν όπισθοδρομική πλευρά. "Ολα αύτά τά στοιχεία πού πρέπει. δέν πρέπει ποτέ νά κάνει πολιτική' ό στρατός άκριβώς είναι πού θά έπρεπε νά ύπερασπιστεΐ τό Σύνταγμα. σύμφωνα μέ τά Συντάγματα. νά παίρνονται ύπόψη δέν είναι άσφαλώς άπόλυτα’ στις διάφορες ιστορικές στιγμές καί στίς διάφορες χώρες έχουν πολύ διαφορετική βαρύτητα. Βέβαια ή γραφειοκρατική καρριέρα (πολιτική καί στρατιωτική) δέν εϊναι μονοπώλιο 98 . Ά π ό τήν άλλη μεριά δέν είναι άλήθεια 6τι ό στρατός. μέσο ' έξαγορας ’ ) . πού εϊναι περισσότερο ή λιγότερο πολυάριθμη στίς διάφορες χώρες άνάλογα μέ τήν άνάπτυξη τών βιομηχα­ νικών δυνάμεων. σέ τέτοιες κατα­ στάσεις νά μπαίνει έτσι τό ζήτημα γιά νά έμποδίσουν νά άναπαραχθεΐ μέσα στό στρατό ή διαφωνία πού υπάρχει στή χώρα όπόταν θά έξαφανιζόταν ή καθοριστική δύναμη τοϋ Επιτελείου χάρη στήν άποσύνθεση της στρατιωτικής μηχανής. δπως άναφέραμε.

τά δύο αυτά στοιχεία δίνουν στό σύνολο τής κοινωνικής όμάδας μιάν όρισμένη όμοιογένεια καί δραστηριότητα κατευ­ θύνσεων. 6χι *οίκονομικά ’· δηλαδή στή διευθυντική τους τέχνη δέν ύπάρχει ή στάση τοΰ νά διαχειρίζονται τά 'π ρά γμ α τα ’.αύτοϋ τοϋ κοινωνικοΰ στρώματος· πάντως αύτή τοΰ ται­ ριάζει Ιδιαίτερα έξαιτίας τής κοινωνικής λειτουργίας πού τό στρώμα αύτό Αναπτύσσει καί χάρη στίς ψυχολογικές τάσεις πού ή λειτουργία αύτή προσδιορίζει ή ευνοεί. γιατί κάθε βελτίωση τής σχετιχής θέσης τοΰ άγρότη θά ήταν κατα­ στροφική γιά τήν κοινωνική της θέση. καί ό ρόλος της βρίσκεται στό νά Ανταγωνίζεται ' πολιτικά ’ τόν Αγρότη καλλιεργητή στήν προσπάθειά του νά βελτιώσει τή ζωή του. καί άρα μιάν άξία πολιτική καί ένα ρόλο συχνά Αποφασιστικό μέσα στό σύνολο τοΰ κοινωνικοΰ όργανισμοϋ. Γι’ αύτό ξεδιπλώνει τό μέγιστο τής δραστηριότητάς της γιά ν’ άντισταθεΐ καί ν’ άντεπιτεθεΐ καί στήν παραμικρή προσπάθεια αύτόνομης όργάνωσης τών έργαζομένων άγροτών καί σέ κάθε Αγρο­ τική έκπολιτιστική κίνηση πού βγαίνει Από τά δρια τής έπίσημης θρησκείας. 'Η χρόνια άθλιότητα καί ή παρατεταμένη έργασία τοΰ άγρότη. γιατί αύτή ή όμάδα δέν άσκεΐ οίκονομικές λειτουργίες μέ τή σύγχρονη έννοια της λέξης. μέ τήν έπακόλουθη άποβλάκωση άποτελοΰν γι’ αύτήν τήν όμάδα μιά πρωταρχική Αναγκαιότητα. Τά στοιχεία αύτής τής όμάδας είναι συνηθισμένα νά διευθύνουν άμεσα πυρήνες άνθρώπων έστω καί μικρούς καί νά διευθύνουν 'π ο λ ιτικ ά ’. δπως συμβαί­ νει στή βιομηχανική παραγωγή. γιατί νομικά είναι ιδιοκτήτης ένός μέρους τοΰ έθνικοΰ έδάφους. Αύτή ή κοινωνική όμάδα βρίσκει τά δικά της δρια καί τούς λόγους τής έσωτερικής της άδυνα- 99 . Έ χ ε ι ένα είσόδημα. νά διαχειρίζονται 'άνθρώ­ πους καί πράγματα ’ σ’ ένα όργανικό σύνολο.

4ν ίχ ι καί στό περιεχόμενό της. τουλάχιστο σέ 6.χωριό άναφορικά μέ τΙς ύποτελεΐς τάξεις : ή δύναμη τής πόλης γίνεται αύτόματα δύναμη τοϋ χωριοΟ. γι* αύτό έδώ οΐ άντεπιθέσεις πρέπει v i­ vai πιό γρήγορες καί άποφασιστικές. έπειδή στό χωριό οί συγ­ κρούσεις παίρνουν ξαφνικά όξεία καί ' προσωπική ’ μορφή. Βλέπουμε έδώ νά λειτουργούν οί Ιδιοι νόμοι πού {χουν σημειωθεί γιά τις σχέσεις πόλη . Ιστω κι άν αύτό στίς άνώτερες τά­ ξεις τών πόλεων δέν συμφέρει άμεσα είτε γιατί είναι έξαι- 100 . Ή διαδικα­ σία έπιταχύνεται δταν ή ειδική ' θέληση * αύτης της όμάδας συμπίπτει μέ τή θέληση καί τά άμεσα συμφέροντα τής άνώτερης τάξης' ίχ ι μόνο ή διαδικασία έπιταχύνεται άλλά έκδηλώνεται ξαφνικά ή ' στρατιωτική δύναμη ’ αύτοϋ τοϋ στρώματος. άλλά είναι βραδυκίνητη καί έχει άνάγκη. πού μερικές φορές ίταν όργανωθεΐ υπα­ γορεύει τό νόμο στήν άνώτερη τάξη. Ή θέληση είναι στραμ­ μένη πρός Ινα σκοπό. άπό μιά μακρόχρονη διαδικασία γιά νά συγκεντροποιηθεΐ όργανωτικά καί πολιτικά. Αύτή ή όμάδα κατα­ λαβαίνει καί βλέπει ίτ ι ή πηγή τών συμφορών της βρί­ σκεται μέσα στίς πόλεις. άλλά. συνήθως. καί γ ι’ αύτό καταλαβαίνει ί τ ι ' όφείλει ’ νά ύπαγορεύσει τή λύση στίς άνώτερες τάξεις τών πόλεων.τι άφορά τή * μορφή ’ της λύσης. έξαιτίας της έλλειψης οίκονομικών περιθωρίων καί της συνήθως βαρύτερης καταπίεσης πού άσκεΐται άπό τά πάνω πρός τά κάτω. μέσα στή δύναμη τών πόλεων. τήν πολλαπλότητα τών άκολουθούμενων Ιδεολογικών συ­ στημάτων. τήν Ιδια τήν Ιδιοτροπία τών Ιδεολογιών πού άκολουθοϋνται όρισμένες φορές.μίας στήν έδαφική της διασπορά καί στήν ' άνομοιογένεια ’ πού συνδέεται στενά μέ μιά τέτοια διασπορά' αύτό έξηγεϊ έπίσης καί άλλα χαρακτηριστικά : τήν άστάθεια. έτσι πού ή κύρια έστία νά σβύσει.

Αν καί κάμποσες δεκαετίες άργότερα. πού συνδέονται μέ τά Επιτελεία καί μπορούν νά κινητοποιηθούν βταν χρεια­ στεί.άπό τά 1883 6 Mose» ήταν τρομοκρατημένος άπό μιά ένδεχόμενη έπαφή άνάμεσα σέ πόλη καί χωριό. οΐ έκπρόσωποι αύτών τών υποτελών δυνάμεων άχόμα καί στίς πόλεις. Πρέπει νά ση­ μειώσουμε πώς αυτός 6 ' στρατιωτικός ’ χαρακτήρας της κοινωνικής όμάδας πού έξετάζουμε. *0 M o ica. 8που είναι δυνατό νά έλίσσονται. καί βχι μόνο τό άμεσο * φυσικό ’ συμφέρον). Μιά Αντανάκλαση αύτής τής όμάδας φαίνεται στήν lS«oλογιχή δραστηριότητα τώ ν συντηρητικών διανοουμένων τή ς Δ ιξιάς. πρώτη (κδοση τοΰ 1883) άποτελεΐ παράδειγμα Απ’ αύτή τήν Αποψη.ρετικά πολυέξοδο είτε γιατί είναι έπικίνδυνο σέ μακρινή προοπτική (οΐ τάξεις αύτές βλέπουν εύρύτερους κύκλους έξέλιξης. έξαιτίας τής Αμυντικής του θέσης (θέσης άντεπίθεσης) καταλάβαινε καλύτερα τό 1883 τήν τεχνική τής πο­ λιτικής τών ύποτελών τάξεων άπό δσο τήν κατάλαβαν. Τό βιβλίο τοϋ Gaetano M osca. τώρα καλλιεργείται ένσυνείδητα xal προετοιμά­ ζεται όργανικά. Μ’ αύτή τήν Ιννοια πρέπει νά ίννοοϋμε τή διαυθυν· τική λειτουργία αύτοϋ τοΟ στρώματος καί βχι μέ άπόλυτη Ιννοια' πάντως δέν είναι άσήμαντη *. Teorica dei governi e governo parlamentare (δεύτερη (κδοση τοϋ 1925. πού ήταν άπό παρά­ δοση Iva αύτόματο άντικαθρέφτισμα όρισμένων συνθηκών ύπαρξης. πού θά διατηρούν Ιτσι τόν χαρακτήρα μι5ς έφεδρείας συναγερμού. 101 . ένισχυμένης xal άνοσοποιημέ1. είδικά άξιωματικών. χωρίς νά ύπάρξει άνάγκη νά κληθούν στά βπλα οΐ έφεδρικές ήλικίες. Σ ’ αύτή τήν ένσυνείδητη κίνηση άνήκουν οΐ συστηματικές προσπάθειες γιά νά δημιουργηθοΟν καί νά διατηρηθοΟν σταθερά διάφορες ένώσεις άπό στρατών στρατιωτικών καί παλαιών πολεμιστών διαφόρων σωμά­ των καί βπλων.

Αύτή ή σειρά τών παρατηρήσεων είναι άπαραίτητη γιά νά άναλυθεΐ ή πιό ένδόμυχη πλευρά αύτης της καθορισμένης πολιτικής μορφής πού συνήθως όνομάζεται καισαρισμός ή βοναπαρτισμός. υπερτερεί. "Ετσι. Άνάμεσα στόν εύγενή γαιοκτήμονα καί τόν άγρότη δέν ύπάρχει πολυάριθμη άγροτική άστική τάξη : άρα μικρή ή σημασία τών κατώτερων άξιωματικων σάν δύναμη καθεαυτή (είχαν άντίθετα μιάν όρισμένη άνταγωνιστική σημασία ol άξιωματικοί τών έπι- 102 . Στήν 'Ισπανία χρειάζεται νά πάρουμε ύπόψη όρισμένες Ιδιομορφίες : μεγάλη έκταση τοΰ έδάφους καί άραιή κατα­ νομή τοΰ άγροτικοΰ πληθυσμοΰ. άπό δπου τό τεχνικό στρατιωτικό στοιχείο (ειδικά ol κατώτεροι άξιωματικοΐ) έχει Ιδιαίτερα τήν προέλευσή του.νης άπό τήν πολιτική άποσύνθεση χάρη στίς ' Ιδιωτικές ’ έκεϊνες δυνάμεις πού δέ μπορεϊ παρά νά έχοι^ν έπίδραση πάνω στό *ηθικό ’ της. έπίδραση τοϋ στρατιωτικοΰ στοιχείου στή κρατική ζωή δέ σημαίνει μόνο έπίδραση καί βαρύτητα τοΰ τεχνικοΰ στρατιωτικοΰ στοιχείου. Ή 'Ισπανία καί ή 'Ελλάδα προσφέρουν δυό τυπικά παραδείγματα. μέ δμοια καί άνόμοια χαρακτηριστικά. σάν τέτοιο. άλλά μέσα στά 'σ ύνορα’ της κοι­ νωνικής όμάδας. συγκρατώντας το καί ένισχύοντάς το. σέ μιάν ολόκληρη σειρά άπό χώρες. βπως συνέβαινε μέ τούς κοζάκους τοΰ Τσάρου. γιά νά ξεχωρίζε­ ται άπό άλλες μορφές δπου τό τεχνικό στρατιωτικό στοι­ χείο. άλλά έπίδραση καί βαρύτητα τοΰ κοινωνικοΰ στρώματος. μέ μορφές άκόμα πιό έμφανεΐς καί άποκλειστικές. Μποροΰμε νά ποΰμε ίτ ι πραγματοποιείται μιά κίνηση * κοζάκικου ’ τύπου 6χι σέ σχηματισμούς κλιμακωμένους μέσα στά σύνορα τής έθνικότητας.

Ή στρατιωτική κυβέρνηση είναι μιά -ιρένθεση άνάμεσα σέ δυό συνταγματικές κυβερνήσεις* τό στρατιωτικό στοιχείο είναι ή μόνιμη έφεδρεία γιά τήν τάξη καί γιά τή συντήρηση. ή γενική παθητικότητα πρέ­ πει ν’ άναλυθεΐ διαφορετικά καί ή λύση τοΰ προβλήματος δέ μπορεϊ νά εϊναι ή ίδια (οί έκτελέσεις πού έγιναν στήν ’Ελλάδα. Παθητικότητα τών αγροτικών μαζών σάν άγροτιά καί σά στρά­ τευμα. Οί στρατιωτικές κυβερνήσεις είναι γ ι’ αύτό κυβερνήσεις τών 'μεγάλων στρατηγών’. μέ τή διαφορά δτι τό έλληνικό έδαφος είναι διασκορπισμένο σ’ ένα σύ­ στημα νησιών καί ένα μέρος τοΰ πληθυσμοΰ τό πιό ένεργητικό καί δραστήριο είναι πάντα στή θάλασσα. πού προέλευσή τους ήταν ή αστική τάξη τών πόλεων καί άντιτίθενταν στούς στρατηγούς καί έτειναν νά έχουν μιά δική τους πολιτική). δχι όριζόντια.στημονικών όπλων. πριν χρόνια. Αύτό πού 103 . μελών μιας κυβέρνησης πού άνατράπηκε πιθανόν πρέπει νά έξηγηθοΰν άπό μιά έκρηξη όργης αύτοΰ τοΰ ένεργητικοΰ καί δραστήριου στοιχείου πού θέλει νά δώσει ενα αιματηρό μάθημα). Τό ίδιο συμβαίνει στήν Ελλάδα. τοϋ πυροβολικού καί τοϋ μηχανικού. είναι μιά πολιτική δύναμη πού ένεργεΐ *δημόσια ’ δταν ή * νομιμότητα ’ βρίσκεται σέ κίνδυνο. μιά πού ό πιό ένεργητικός καί δραστήριος “Ελλη­ νας εϊναι ναυτικός καί σχεδόν πάντα μακρυά άπό τό κέν­ τρο τής πολιτικής ζωής του. πράγμα πού διευκολύνει τή στρατιωτική ραδιουργία καί συνωμο­ σία. αύτή ήταν σέ κάθετη έννοια. "Οταν στό στρατό πραγματοποιείται πολιτική διά­ σπαση. χάρη στόν ανταγωνισμό άνάμεσα στίς διευθυντικές κλίκες : τό στράτευμα διασπάται γιά νά άκολουθήσει τούς άρχηγούς στήν αντίθεσή τους. άλλά μέσα στό πλαίσιο τοΰ συνολικοϋ πληθυ­ σμοΰ. *0 έλληνας άγρότης είναι παθητικός σάν τόν ‘Ισπα­ νό άγρότη.

Σέ άλλες χώρες τό χωριό δέν είναι παθητικό. δηλαδή τήν ύπεροχή τών άνωτέρων όμάδων. ή έμπειρία της στρατιωτικής κυβέρνη­ σης δέν έχει δημιουργήσει μιά πολιτική καί κοινωνική Ιδεολογία μόνιμη καί τυπικά όργανική. πού παρεμποδίζει τό παιγνίδι της * κανονικής ’ δημοκρατίας. έννοείται. πού μέ στρατιωτικά μέσα καταπνίγει τό κίνημα στό χωριό (άμεσα πιό έπικίνδυνο). βπως συμβαίνει άντίθετα στίς χώρες πού είναι *δυνάμει ’ Βοναπαρτικές. άντίθετα. ουδέτερο μέχρι ένα όρισμένο σημείο) καί μπαίνει. σ’ αύτό τόν άγώνα βρίσκει μιάν όρισμένη πολιτική καί Ιδεολογική ένοποίηση. γιά νά τό ποϋμε έτσι. ΣτΙς χώρες σάν τήν ‘Ισπανία τ& χωριό. Ά λλά οΐ γενικοί Ιστορικοί δροι τών δυό τύπων εϊναι οΐ ίδιοι : Ισορροπία τών όμάδων τών πό­ λεων πού βρίσκονται σέ Ανταγωνισμό. τόν κοινοβου­ λευτισμό' είναι διαφορετική δμως ή έπίδραση τοϋ χωριοϋ σ’ αύτήν τήν Ισορροπία.πρέπει είδικά νά παρατηρήσουμε είναι δτι στήν Ελλάδα καί τήν ‘Ισπανία. βρίσκει συμμάχους στίς μεσαίες τάξεις τών πόλεων (μεσαίες μέ τήν Ιταλική έννοια) τίς ένισχυμένες άπό σπουδαστές άγροτικής προέλευσης πού μένουν στήν πόλη. σέ δράση ή γρα­ φειοκρατική στρατιωτική τάξη. τελείως παθητικό. έπιτρέπει στούς στρατηγούς πού προέρχονται άπό τούς εύγενεΐς γαιοκτήμονες νά χρησιμο­ ποιήσουν πολιτικά τό στρατό γιά νά άποκαταστήσουν τήν έπισφαλή Ισορροπία. άλλά τό κίνημά του δέ συντονίζεται πολιτικά μέ τό κί­ νημα τών πόλεων : τό στράτευμα πρέπει νά μείνει ούδέτερο γιατί άλλιώτικα είναι δυνατό νά άποσυντεθεΐ όριζόντια (θά παραμείνει. έπιβάλλει τις πολιτικές μεθόδους της στίς άνώτερες τάξεις. πού πρέπει νά τής κάνουν πολλές παραχωρήσεις καί νά έπιτρέψουν μιάν όρισμένη εύνοΐκή νομοθεσία' τελικά καταφέρνει νά διαποτίσει τό κράτος μέ 104 .

μποροΰμε νά προσφύγουμε μ’ έπιτυχία στήν άντίληψη πού στή στρατιωτική έπιστήμη όνομάζεται της 'στρατηγικής συγκυρίας’. Στίς συγκεκριμένες Αναλύσεις τών πραγματι­ κών γεγονότων οΐ Ιστορικές μορφές είναι έξατομικευμένες καί σχεδόν *μοναδικές Ό Καίσαρας άντιπροσωπεύει. πού ένα άπό τά κύρια στοιχεία του δίνεται άπό τούς ποιοτικούς όρους τοΰ διευθυντικοϋ προ­ σωπικού καί τών δραστήριων δυνάμεων πού μποροΰμε νά τίς όνομάσουμε της πρώτης γραμμής (περιλαμβάνονται σ’ αύτές καί οί δυνάμεις έφόδου). συνε­ χίζοντας νά διατηρείται ένοπλη μέσα στό γενικό Αφοπλι­ σμό καί έχοντας στήν προοπτική της τόν κίνδυνο γιά ένα έμφύλιο πόλεμο άνάμεσα στους δικούς της ένοπλους καί τό έφεδρικό στράτευμα. Μποροΰμε νά ποϋμε βτι ή στρατη­ γική προετοιμασία τείνει νά περιορίσει στό μηδέν τούς 105 . τοϋ βαθμοϋ στρατηγικής προπαρασκευής τοϋ θεάτρου τοΰ άγώνα. Στήν άνάλυση τοϋ τρίτου βαθμοϋ ή στιγμής στό σύ­ στημα τοΰ συσχετισμοΰ τών δυνάμεων πού ύπάρχει σέ μιά δεδομένη κατάσταση. *0 βαθμός τής στρατη­ γικής προετοιμασίας μπορεΐ νά δώσει τή νίκη σέ δυνάμεις * έπιφανειακά ’ (δηλαδή ποσοτικά) κατώτερες άπό τΙς δυ­ νάμεις τοΰ άντιπάλου. 01 παρατηρήσεις αύτές δέν πρέπει νά έννοηθοϋν σάν άκαμπτα σχήματα άλ­ λά μονάχα σάν πρακτικά κριτήρια Ιστορικής καί πολιτικής έρμηνείας. εϊτε μέ περισσότερηάκρίβεια. !να συνδυασμό πραγματικών περιστάσεων πολύ διαφορε­ τικό άπ’ αύτόν πού παρο υσιάζει ό Ναπολέοντας ό Α' βπως ό Primo de Rivera άπ’ αύτόν τοϋ Ζίβκοβιτς. κτλ.τά συμφέροντά της μέχρι ένα όρισμένο σημείο καί νά ύποκαταστήσει ένα μέρος τοϋ διευθυντικοϋ προσωπικοϋ. άν ή άνώτερη τάξη δείχνει υπερ­ βολική Αδυναμία θέλησης νά άντισταθεΐ.

«N uova A ntologia». ’Επεξεργασία άλλων στοιχείων μπορεϊ νά γίνει άπό τά πιό κάτω άποσπάσματα : άπό τό λόγο στή Γερουσία στίς 19 Μαΐου 1932 τοΰ 'Τπουργοΰ πολέμου στρατηγοΰ Gazzera (πρβ. παρουσιάζεται σήμερα σάν καθοδηγητικός κανόνας πού Ιχει άξία γιά ίλο τό έθνος. δηλαδή τίς άμεσες αιφνιδιαστικές άντιδράσεις. T itto n i στίς Π ροσωπικές ’Αναμνήσεις έσωτερικής πολιτικής. άπό μέρους. μή διαθέ­ τοντας δημόσιες δυνάμεις ύποχρεώθηκε νά κλειστεί στή Νομαρχία. έγκαταλείποντας τήν πόλη ατούς έζεγερμένους.λεγάμενους 'αστάθμητους παράγοντες’. «Corriere della Serra» 20 Μαίου) : «Τό καθεστώς πειθαρχίας τοϋ στρατού μα. χάρη ατό '^ΊΛ η-ι'·. Ό T itton i προτείνει στήν κυβέρνηση τή στρατολογία «έθελοντών της τάξεως». Ά λλοι στρατοί είχαν καί ώς 1. 106 . παλαιών πολεμιστών πού πλαισιώνονται Από Απόστρατους Αξιωμαματικούς. Αλλά δέν τοϋ δόθηκε συνέχεια. τ ί θά μπορούσε νά κάνει ή κυβέρνηση Αν ίνα κίνημα έζέγερσης ξεσποϋσε ταυτόχρονα σέ 8λη τή χερσόνησο». γιά νά κατασταλοϋν τά κινήματα τής ’Αγκώνας είχε Αφαιρεβεϊ ή φρουρά τή ς Ραβέννας. Τό σχέδιο τοϋ T itto n i φάνηκε Αξιο έξέτασης. «Πολλές φορές Αναρωτήθηκα. 1—16 ’Απριλίου 1929 Δ ιη γείτα ι 6 T itto n i βτι σκέφτηκε πώ ς γιά νά συγκεντρώσεις τήν Αναγκαία δημόσια δύναμη γιά νά Αντιμετωπίσεις τΙς ταραχές πού ξέσπασαν σέ έναν τύπο χρειαζόταν ν’ Αφαιρέσεις τή φρουρά Από Αλλες περιοχές : στή διάρκεια τής κόκκινης βδομάδας τοϋ Ίούνη 1914. τών δυνάμεων που είναι άπό παράδοση άδρανεΐς καί παθητικές. Μέσα στά στοιχεία της προετοιμασίας μιας ευνοϊκής στρατηγικής συγκυρίας πρέπει νά τοποθε­ τήσουμε άκριβως έκεΐνα πού έξετάσαμε στίς παρατηρήσεις γιά τήν ύπαρξη καί τήν όργάνωση ένός στρατιωτικού σώ­ ματος πλάϊ στόν τεχνικό Οργανισμό τοΰ έθνικοΰ στρατοΰ *. βπου κατόπι ό νομάρχης. σέ μιά δεδομένη στιγμή. Μέ τήν ευκαιρία τοΰ ' στρατιωτικού σώματος ’ είναι ένδιαφέρον αύτό πού γράφει 6 Τ.

τώρα διατηρούν μιά τυπική καί αύστηρή πειθαρχία. Έ μ εΐς έχουμε σά μόνιμη άρχή ίτ ι ό στρατός είναι φτιαγμένος γιά τόν πόλεμο καί ίτ ι γι* αυτόν πρέπει νά προετοιμά­ ζεται" ή πειθαρχία της ειρήνης πρέπει άρα νά είναι ή ίδια μέ της πολεμικής περιόδου πού πρέπει νά βρίσκει τήν πνευματική της θεμελίωση στόν καιρό της είρήνης. *Η πειθαρχία μας βασίζεται πάνω σ’ ένα πνεϋμα συνοχής άνάμεσα σέ διοικητές καί απλούς όπλίτες πού εϊναι αύ6όρμητος καρπός τοϋ συστήματος πού άκολουθεΐται. Αύτό τό σύστημα άντεξε περίφημα στή διάρκεια ένός μακρο­ χρόνιου καί σκληρότατου πολέμου μέχρι τή νίκη* εϊναι τι­ μή τοϋ φασιστικοΰ καθεστώτος ίτ ι έπεξέτεινε σ’ όλόκληρο τόν Ιταλικό λαό μιά τόσο έξοχη παράδοση πειθαρχίας. Ά π ό τήν πειθαρχία τών άτόμων έξαρτιέται ή έκβαση της στρατηγικής σύλληψης καί τών τακτικών έπιχειρήσεων. *0 πόλεμος έδίδαξε πολλά πράγματα, καί έπίσης ίτ ι υπάρχει βαθειά διαφορά άνάμεσα στήν προετοιμασία σέ καιρό είρήνης καί τήν πραγματικότητα τοϋ πολέμου. Ε ϊναι βέβαιο ίτ ι όποιαδήποτε κι άν εϊναι ή προετοιμασία, οί άρχικές έπιχειρήσεις της έκστρατείας βάζουν τούς έμπολέμους μπροστά σέ καινούργια προβλήματα πού δημιουρ­ γούν έκπλήξεις, άπό τή μιά πλευρά κι άπ’ τήν άλλη. Δέ χρειάζεται γι* αύτό νά βγάλουμε τό συμπέρασμα ίτ ι δέν εϊναι χρήσιμο νά έχουμε μιάν a priori άντίληψη κι ίτ ι άπό τόν παλιό πόλεμο δέ μπορούμε νά βγάζουμε κανένα «τυμπέρασμα. Μπορούμε νά βγάλουμε άπ’ αύτόν μιά πολε­ μική θεωρία, πού πρέπει νά τήν έννοοϋμε σάν έπιστημονικό κλάδο, καί σά μέσο γιά νά προωθούνται τρόποι συλ­ λογισμού ίχ ι συγκρουόμενοι καί όμοιομορφία γλώσσας τέ­ τοια πού νά έπιτρέπει σέ ίλους νά κατανοούν καί νά γ ί­ νονται κατανοητοί. Ά ν καμμιά φορά ή ένότητα θεωρίας

107

Απείλησε νά έκφυλιστεΐ σέ σχηματικότητα, άντιδράσαμε άμεσα καί γρήγορα, φέρνοντας στήν τακτική, έξαιτίας έπίσης καί τών προόδων τής τεχνικής, μιά γρήγορη άνανέωση. Μιά τέτοια διάταξη δέν είναι έπομένως στατική, δέν είναι παραδοσιακή, βπως μερικοί πιστεύουν. Ή παρά­ δοση έξετάζεται μόνον σά δύναμη καί οΐ κανονισμοί βρί­ σκονται πάντα σέ πορεία άναθεώρησης 8χι άπό έπιθυμία άλλαγής, άλλά γιά νά μπορούμε νά τούς έχουμε σέ έπαφή μέ τήν πραγματικότητα» (ένα παράδειγμα γιά τήν *προε­ τοιμασία της στρατηγικής συγκυρίας’ μποροΰμε νά βροϋμε στά Απομνημονεύματα τοΰ Τσώρτσιλ, έκεΐ πού μιλάει γιά τή μάχη της Γιουτλάνδης).

Ό Καισαρισμός
Καίσαρας, Ναπολέοντας ό Α ', Ναπολέοντας ό Γ \ Κρόμγουελ, κτλ. Νά φτιαχτεί ένας κατάλογος τών Ιστο­ ρικών γεγονότων πού Αποκορυφώθηκαν σέ μιάν *ήρωΐκή * μεγάλη προσωπικότητα. Μποροΰμε νά ποΰμε βτι ό καισαρισμός έκφράζει μιά κατάσταση βπου οί άντιμαχόμενες δυνάμεις έξισορροποΰνται μέ τρόπο καταστροφικό, δηλαδή έξισορροποΰνται μέ τρόπο πού ή συνέχεια τοΰ Αγώνα δέ μπορεΐ παρά νά καταλήξει στήν Αμοιβαία καταστροφή. "Οταν ή προοδευτική δύναμη A παλαίβει μέ τήν όπισθοδρομική Β, μπορεΐ νά συμβεΐ βχι μόνο νά νικήσει ή A τή Β είτε ή Β τήν Α, μπορεΐ νά συμβεΐ έπίσης νά μήν νικήσει οδτε ή Α ούτε ή Β, Αλλά νά έξαντληθοΰν Αμοιβαία καί νά έπέμβει μιά τρί­ τη δύναμη Γ άπό τά έξω καθυποτάσσοντας 8,τι μένει άπό τήν Α καί Β. Στήν ’Ιταλία, ύστερα άπό τό θάνατο τοϋ Magnifico αύτό Ακριβώς συνέβη.

108

Ά λλά ό καισαρισμός, παρόλο πού έκφράζει πάντα τή λύση ' διαιτησίας’, πού άνατέθηκε σέ μιά μεγάλη προσω­ πικότητα, μιας ίστορικο - πολιτικής κατάστασης πού χα­ ρακτηρίζεται άπό μιάν Ισορροπία δυνάμεων μέ καταστρο­ φική προοπτική, δέν έχει πάντα τήν Ιδια Ιστορική σημα­ σία. Μπορεϊ νά είναι Ινας καισαρισμός προοδευτικός καί Ινας όπισΟοδρομικός* καί ή άκριβολογημένη σημασία κάθε μορφής καισαρισμού, σέ τελευταία άνάλυση, μπορεϊ νά άνασυντεθεϊ άπό τή συγκεκριμένη Ιστορία καί ίχ ι άπό (να κοινωνιολογικό σχήμα. Είναι προοδευτικός 6 καισαρισμός, •βταν ή παρέμβασή του βοηθάει τήν προοδευτική δύναμη -vi θριαμβεύσει έστω καί μέ όρισμένους συμβιβασμούς καί συγκερασμούς πού περιορίζουν τή νίκη, είναι όπισθοδρομικός δταν ή παρέμβασή του βοηθάει τό θρίαμβο της όπισθοδρομικής δύναμης, έπίσης καί σ’ αύτή τήν περίπτωση μέ όρισμένους συμβιβασμούς καί περιορισμούς, πού ώστόσο έχουν μιάν άξΙα, μιά σπουδαιότητα καί μιά σημασία πού είναι διαφορετικές άπό 6,τι στήν προηγούμενη περί­ πτωση. Καίσαρας καί Ναπολέοντας ό 1ος είναι παραδεί­ γματα προοδευτικού καισαρισμού. Ναπολέοντας 3ος καί Μπίσμαρχ όπισθοδρομικοΰ καισαρισμού. Τό θέμα είναι νά βλέπουμε 5ν μέσα στή διαλεκτική * έπανάστάση - παλινόρθωση ’ είναι τό στοιχείο έπανάσταση ή τό στοιχείο παλινόρθωση πού υπερισχύει, έφό­ σον είναι βέβαιο ίτ ι στήν Ιστορική κίνηση δέν ύπάρχει ποτέ στροφή πρός τά πίσω καί δέν ύπάρχουν παλινορθώ­ σεις in toto. Εξάλλου, ό καισαρισμός είναι μιά διατύ­ πωση πολεμικο - Ιδεολογική, καί 6χι (νας κανόνας Ιστορι­ κής έρμηνείας. Μπορεϊ νά ύπάρχει λύση καισαρική καί χωρίς Καίσαρα, χωρίς μιά μεγάλη προσωπικότητα *ήρωΐ-

109

κή ’ καί άντιπροσωπευτική. Τό κοινοβουλευτικό σύστημα έχει δώσει κι αύτό ένα μηχανισμό για τέτοιες λύσεις συμ­ βιβασμού. 01 *έργατικές ’ κυβερνήσεις τοΰ Μάκ Ντόναλντ ήταν λύσεις αύτοϋ τοΰ είδους ώς ένα βαθμό' ό βαθμός τοΰ καισαρισμοΰ έντάθηκε 6ταν σχηματίστηκε ή κυβέρνηση μέ τόν Μάκ Ντόναλντ πρόεδρο καί πλειοψηφία συντηρη­ τική. Έ τ σ ι στήν ’Ιταλία τόν ’Οκτώβριο τοΰ 1922, μέχρι τήν άποχώρηση τών ' λαϊκών ’ καί ύστερα βαθμιαία μέχρι τΙς 3 Ίανουαρίου 1925, καί άκόμα μέχρι τις 8 Νοεμβρίου 1926, υπήρξε μιά πολίτικο - Ιστορική κίνηση δπου διάφο­ ρες βαθμίδες καισαρισμοΰ διαδέχτηκαν ή μιά τήν άλλη μέχρι μιά πιό καθαρή καί μόνιμη μορφή, μολονότι κι αύ­ τή έπίσης δέν ήταν άκίνητη καί στατική. Κάθε κυβέρνηση συνασπισμοΰ είναι ένας άρχικός βαθμός καισαρισμοΰ, πού μπορεΐ καί δέ μπορεΐ νά άναπτυχθεΐ μέχρι βαθμούς πιό σημαντικούς (φυσικά ή συνηθισμένη γνώμη είναι άντίθετα βτι οι κυβερνήσεις συνασπισμοΰ είναι τό πιό * στέρεο προ­ πύργιο ’ έναντίον τοΰ καισαρισμού). Στό σύγχρονο κόσμο, μέ τις μεγάλες τους συμμαχίες οίκονονομικο - συνδικαλι­ στικού καί πολιτικοΰ - κομματικοΰ χαρακτήρα, ό μηχανι­ σμός τοΰ καισαρικοΰ φαινομένου,είναι πολύ διαφορετικός άπ’ αύτόν πού ύπηρξε μέχρι τόν Ναπολέοντα τόν Γ'. Μέχρι τόν Ναπολέοντα τόν Γ ', οί τακτικές στρατιωτικές δυνάμεις ή μάχιμες δυνάμεις άποτελοΰσαν ένα άποφασιστικό στοιχείο για τήν έπικράτηση τοϋ καισαρισμοΰ, πού πραγματοποιούν­ ταν μέ κάποια πραξικοπήματα, μέ στρατιωτικά κινήματα κτλ. Στό σύγχρονο κόσμο οί συνδικαλιστικές καί πολιτικές δυνάμεις, μέ τά άνυπολόγιστα οίκονομικά μέσα πού μποροΰν νά διαθέτουν μικρές όμάδες πολιτών, περιπλέκουν τό πρό­ βλημα. Τά στελέχη τών κομμάτων καί τών οίκονομικών συνδικάτων μποροΰν νά διαφθαροΰν ή νά τρομοκρατηθούν,

110

ένα σχήμα κοι­ νωνιολογικό (βολικό γιά τή πολιτική τέχνη). τοϋ σχηματισμού μεγάλων γραφειοκρατιών. άλλά τοϋ συνόλου τών δυνάμεων πού έχουν όργανωθεΐ άπό τό κράτος καί άπό τούς ίδιώτες γιά νά υπερασπι­ στούν τήν πολιτική καί οίκονομική έξουσία τών κυρίαρχων τάξεων. 111 . τύπου Καίσαρα ή 18ης Μπρυμαίρ. τής Ί το λ . Τό γενικό σχή­ μα τών δυνάμεων A καί Β πού άγωνίζονται μέ προοπτική καταστροφική. δηλαδή βχι μόνο τής κρατικής υπη­ ρεσίας πού προορίζεται γιά τήν καταστολή τοϋ έγκλήματος. Ή ύπόθεση μπορεϊ νά γίνει πάντα πιό συγκεκριμένη.χωρίς νά υπάρχει άνάγκη στρατιωτικής δράσης μεγάλου στύλ. άνεβασμένη σ’ ένα πάντοτε μεγαλύτερο βαθμό προσέγγισης πρός τή συγκε­ 1. μετά τήν διάδοση τοϋ κοινοβουλευτισμού. Μ’ αύτή τήν έννοια. τοϋ συνεταιριστικού συνδικαλισμού καί τοϋ κομματικού συστήματος. . Σύνταξης). (Σημ. κομματικών καί συνδικαλιστικών) καί οί μετα­ σχηματισμοί πού ίγιναν στήν όργάνωση τής άστυνομίας μέ τήν πλατιά έννοια. άπό 8που γεννιέται (μπορεϊ νά γεννηθεί) ό Καισα­ ρισμός. όλόκληρα *πολιτικά* κόμ­ ματα καί άλλες Οργανώσεις οικονομικές ή άλλου είδους πρέπει νά θεωρηθούν όργανισμοί πολιτικής άστυνομίας. δηλαδή μέ τήν προοπτική νά μήν νικήσει οΰτε τό A οΰτ* τό Β στόν άγώνα τους γιά νά άποκαταστήσουν (ή νά ξανααποκαταστήσουν) μιάν όργανική Ισορ­ ροπία. 2 στή σ*λ. κρατικών καί ' Ιδιωτικών * (πολίτικο Ιδιωτικών. Ή σύγχρονη πολιτική τεχνική έχει άλλάξει τελείως μετά τό ’48. Βλέτκ ύποσημ. Άναπαράγεται σ’ αύτό τό πεδίο ή ίδια κατάσταση πού έξετάσαμε άπό άφορμή τή γιακωβίνικη διατύπωση τοϋ ’48 της λεγάμενης 'διαρκούς έπανάστασης’ *. είναι άκριβώς μιά γενική ύπόθεση. μέ χαρακτήρα άνακριτικό καί προληπτικό.

Αύτό είναι ένα στοιχείο μεγάλης προσέγγισης. τουλάχιστο ίσαμε έναν Ορισμένο βαθμό (άρκετόν ωστόσο γιά τούς ίστορικο .ρεϊ νά προκύψει άπό μιά *στιγμιαία * πολιτική άνεπάρκεια της παραδοσιακής κυρίαρχης δύναμης. 112 . μποροΰμε νά ποϋμε 6τι οί A καί Β παρόλο πού είναι ξε­ χωριστές καί άντίθετες.πολιτι­ κούς σκοπούς της κατάπαυσης τοΰ βασικοΰ δργανικοΰ άγώ­ να καί άρα γιά τό ξεπέρασμα της καταστροφικής φάσης). 01 έσωτερικοί φατριαστικοί άγώνες ήταν τέτοιοι πού έκα­ ναν άδύνατη τήν προώθηση τής άνταγωνιστικής δύναμης Β (της προοδευτικής) σέ μιά * πρώιμη μορφή. μιλώντας γιά A καί Β λέμε μονάχα ίτ ι αύτή είναι μιά δύναμη γενικά προοδευτική καί μιά δύναμη-γε­ νικά όπισθοδρομική : μποροΰμε νά ξεκαθαρίσουμε γιά ποιου τύπου προοδευτικές καί όπισθοδρομικές δυνάμεις πρόκειται καί νά πετύχουμε έτσι μεγαλύτερες προσεγγίσεις. δέν ήταν ωστόσο τέτοιες πού νά . Έ ν α άλλο στοιχείο είναι τό άκόλουθο : ή καταστροφική φάση μπο. Στήν περίπτωση τοϋ Καίσαρα καί τοϋ Ναπολέοντα τοΰ Α'. ώστόσο.μή μπορούν νά έρθουν * άπόλυτα ’ σέ μιά συγχώνευση καί άμοιβαία άφομοίωση δστερα άπό μιά μοριακή διαδικασία* αύτό πού πραγματικά συνέβηκε. τών όρλεανιστών.κριμένη Ιστορική πραγματικότητα. τών βοναπαρτιστών καί τών γιακωβίνων δημοκρατικών. Αύτό πραγματοποιήθηκε στήν περίπτωση τοΰ Ναπολέοντα τοΰ Γ '. Έ τ σ ι. κι αύτό μποροΰμε νά τό πετύχουμε προσδιορίζοντας μέ άκρίβεια όρισμένα βα­ σικά στοιχεία. καί ίχ ι άκόμα άπό μιά όργανική άνεπάρκεια άναγκαστικά άξεπέραστη. Ή κυρίαρχη δύναμη στή Γαλλία άπό τό 1815 μέ­ χρι τό 1848 είχε διασπαστεΐ πολιτικά (φατριαστικά) σέ τέσσερα τμήματα : τών νομιμοφρόνων.

Ό καισαρισμός τοΰ Ναπολέοντα τοΰ Γ ' ήταν μονάχα καί περιορισμένα ποσοτικός. έστω καί μέ μιά κοπιαστική καί αιματηρή διαδικασία. άλλά μονάχα *έξέλιξη ’ τοΰ Ιδιου τοΰ τύπου. καί μάλιστα βαθαίνει είδικά μέ τήν άνοδο στήν έξουσία τών καισαρικών δυνάμεων.Ναπολέοντα Α '. Ό καισαρισμός τοϋ Καίσαρα καί τοΰ Ναπολέοντα τοΰ Α ' άπόχτησε. σύμφωνα μέ μιάν Αδιάκοπη γραμμή. Στό σύγχρονο κόσμο ή ισορροπία μέ καταστροφικές προοπτικές δέν πραγματο­ ποιείται άνάμεσα σέ δυνάμεις πού σέ τελευταία άνάλυση θά μποροΰσαν νά σαγχωνευτοΰν καί νά ένωθοΰν. ένα πέρασμα βπου οί νεωτερισμοί ήταν τόσοι καί τέτοιοι ώστε νά Αντιπροσωπεύουν μιά πλήρη στροφή. Ό Ναπολέοντας ό Γ ' Αντι­ προσώπευσε (μέ τόν τρόπο του. άλλά άνά­ μεσα σέ δυνάμεις πού ή Αντίθεσή τους είναι Αγιάτρευτη Ιστορικά. άνάλογα μέ τό άνάστημά του. Αντιπροσώπευσε δηλαδή τήν Ιστορική φάση περάσματος άπό ένα τύπο κράτους σ’ έναν άλλο τύπο. γιά νά ποϋμε έτσι ένα χαρακτήρα ποσοτικό . 'Ωστόσο. ό καισαρι­ σμός έχει έπίσης καί στό σύγχρονο κόσμο ένα όρισμένο 113 .ή ύπάρχουσα κοινωνική μορφή δέν είχε άκόμα έξαντλήσει τΙς δυνατότητες έξέλιξής της. τόσο άπό έκεΐνα τοΰ προοδευ­ τικού τύπου Καίσαρα . μολονότι γειτο­ νεύουν μέ τόν τελευταίο τύπο. Στό σύγχρονο κόσμο τά φαινόμενα τοΰ καισαρισμού είναι τελείως διαφορετικά.ποιοτικό. δέν ύπηρξε έδώ πέ­ ρασμα άπό έναν τύπο κράτους σ’ έναν άλλο τύπο. 6πως μέ πολλούς τρόπους άπόδειξε ή κατοπινή Ιστορία. πού δέν ήταν μεγάλο) αύτές τΙς λανθάνουσες καί έσωτερικές δυνατότητες : ό καισαρισμός του λοιπόν ίχει ένα Ιδιαίτερο χρώμα. ίπω ς καί άπό έκεΐνα τοΰ τύπου Ναπολέοντα τοΰ Γ '.

"Ενα Ιστορικό έπεισόδιο πολύ σημαντικό άπ’ αύτή τήν άποψη είναι τό λεγόμενο κίνημα γιά τήν ύπόθεση Ντρέϋφους στή Γαλλία. κοινωνικο . εϊτε προοδευτικού. Θά ήταν λάθος μεθόδου (μιά 6ψη της κοινωνιολογικής μηχανιστικότητας) νά ύποστηρίξουμε δτι στά φαινόμενα τοϋ καισαρισμού. καί Ιδιαίτερα μπορεϊ νά ύπολογίζει πάνω στή σχετική άδυναμία της άνταγωνιστικής προοδευτικής δύναμης. περισσότερο ή λιγότερο μεγάλο. έξαιτίας τής φύσης της καί τοΰ ιδιόμορφου τρόπου ζωής της.καί τούτο έπίσης άνήκει σ’ αύτή τή σειρά τών παρατηρήσεων.οικονομικού καί τεχνικό . 6λο τό καινούρ­ γιο Ιστορικό φαινόμενο όφείλεται τάχα στήν Ισορροπία τών ' βασικών ’ δυνάμεων χρειάζεται άκόμα νά δούμε τίς σχέ­ σεις πού παρεμβαίνουν άνάμεσα στίς κύριες όμάδες (ποι­ κίλου είδους. γιατί μιά κοινωνική μορφή έχει 'πάντα* περιθωριακές δυνατότητες παραπέρα έξέλιξης καί όργανωτικής συστηματοποίησης.οικο­ νομικού) τών βασικών τάξεων καί τΙς βοηθητικές δυνά­ μεις πού καθοδηγούνται ή είναι ύποταγμένες στήν ήγεμονική έπίδραση. βχι γιατί όδήγησε στόν ' καισα­ ρισμό’. άλλά άκριβώς γιά τό άντίθετο : γιατί έμπόδισε τήν άνοδο στήν έξουσία ένός καισαρισμού πού προετοιμα­ ζόταν. ’Έ τσι. άδυναμία πού χρειάζεται νά τή διατηρήσει : γ ι’ αύτό έχουν πει δτι ό σύγχρονος καισα­ ρισμός περισσότερο άπό στρατιωτικός είναι άστυνομικός.περιθώριο. εϊτε όπισθοδρομικοϋ. καί είχε καθαρά άντιδραστικό χαρακτήρα. δέ θά καταλαβαίναμε τό πραξικό­ πημα της 2 Δεκεμβρίου χωρίς νά μελετήσουμε τό ρόλο τών στρατιωτικών όμάδων καί τών γάλλων άγροτών. Πάντως 114 . είτε ένδιάμεσου έπεισοδιακοΰ χαρακτήρα. άνάλογα μέ τίς χώρες καί μέ τή σχετική τους βαρύτητα στήν παγκό­ σμια διάρθρωση.

μέ τήν έν­ νοια τουλάχιστο 6τι έπίσης στό κυρίαρχο στρατόπεδο σπά­ ζουν καταπιεστικά κρατικά άποκρυσταλλώματα. καί παρεμ­ βάλλουν στή ζωή τοΰ κράτους καί στίς κοινωνικές δρα­ στηριότητες Ινα προσωπικό διαφορετικό καί πιό πολυά­ ριθμο άπό τό προηγούμενο : κι αύτά έπίσης τά κινήματα μπορούν νά έχουν £να περιεχόμενο σχετικά *προοδευτικό ’ στό βαθμό πού δείχνουν δτι μέσα στήν παλιά κοινωνία ύπήρχαν λανθάνουσες δραστήριες δυνάμεις πού δέν ήξεραν νά τΙς μεταχειριστοΰν οί παλιοί διευθύνοντες ή έστω ' πε­ ριθωριακές δυνάμεις’. Έγιναν ιστο­ ρικά δραστήριες άπό τήν αδυναμία νά ένεργεΐ έποικοδομητικά. 115 . άλλά δέν είναι τελείως άντιδράσεις. μιά πού δέν μπορούν νά *άφήσουν έποχή ’. ίχ ι άπό μιά έσωτερική δίκιά τους δύναμη. άλλά 6χι άπόλυτα προοδευτικές. διότι ύπάρχουν στοιχεία τοϋ ϊδιου τοϋ κυρίαρχου κοινωνικού συνασπισμού πού έμποδίζουν τόν καισαρισμό τοΰ πιό άντιδραστικοΰ τμήματος τοΰ ίδιου τοΰ συνασπισμοΰ. καί έπομένως συνδέονται μέ μιάν όρισμένη κατάσταση Ισορρο­ πίας τών δυνάμεων πού παλεύουν καί πού είναι άνίκανες κ’ ol δυό νά έκφράσουν μιάν άνοικοδομητική δική τους θέληση. Βρίσκομε κι άλλα σύγχρονα ιστορικά . στό χωριό. άλλά στά υποτελή στοιχεία της πό­ λης πού καθοδηγούνται άπό τό σοσιαλιστικό ρεφορμισμό (έπίσης ίμ ω ς καί στό πιό προοδευτικό τμήμα τής άγροτιας). στηριζόμενα 6χι στούς άγρότες. πού δέν είναι άσφαλως έπαναστάσεις.τό κίνημα Ντρέϋφους είναι χαρακτηριστικό .πολιτικά κι­ νήματα τύπου Ντρέϋφους.

*0 πο­ λιτικός άγώνας εϊναι άφάνταστα πιό σύνθετος : μέ μιάν όρισμένη έννοια μπορεΐ νά συγκριθεΐ μέ τούς άποικιακούς πολέμους. άλλά χρησιμοποιείται μέ 116 . γίνεται ειρήνη. *Η παθητική άντίσταση τοΰ Γκάντι είναι ένας πόλεμος θέσεων. Πρέπει έξάλλου νά παρατηρήσουμε βτι γιά νά τελειώσει 6 πόλεμος. οΐ άπεργίες είναι πόλεμος έλιγμών. ή καταστροφή τοϋ έχθρικοΰ στρατοϋ καί ή κατάληψη τοΰ έδάφους του. Υ πάρχει μιά μορφή δράσης δυνάμεων καταδρομών. πού γίνεται πόλεμος έλιγμών σέ όρισμένες στιγμές καί σέ άλλες παράνομος : τό μποϋκοτάζ είναι πόλεμος θέσεων. άρκεΐ ό στρατηγικός σκοπός νά έχει έπιτευχθεΐ μόνον * δυ­ νάμει ’ : άρκεΐ δηλαδή νά μήν ύπάρχει άμφιβολία βτι ένας στρατός δέ μπορεΐ πιά νά πολεμήσει καί βτι δ νικηφόρος στρατός ' μπορεΐ ’ νά καταλάβει τό έχθρικό έδαφος. άλλά ό άγώνας συνεχίζεται στύ πο­ λιτικό πεδίο καί στό πεδίο της στρατιωτικής 'προετοι­ μασίας ’. Τότε ό νικημένος στρατός άφοπλίζεται καί διαλύεται.Πολιτικός άγώνας καί στρατιωτικός πόλεμος Στό στρατιωτικό πόλεμο βταν έπιτευχθεΐ ό στρατιω­ τικός σκοπός. βταν δηλαδή ό νικηφόρος στρατός κάνει κατοχή ή έχει τήν πρόθεση νά έξασφαλίσει τήν κατοχή όλόκληρου ή ένός μέρους πού κατέλαβε. Έ τ σ ι ό πολιτικός άγώνας τής ’Ινδίας έναντίον τών ■Άγγλων (καί ώς ένα βαθμό της Γερμανίας έναντίον τής Γαλλίας ή της Ούγγαρίας έναντίον της Μικρής Άντάντ) μπορεΐ νά πάρει τρεις μορφές πολέμου : έλιγμών. ή μέ τούς παλιούς κατακτητικούς πολέμους. ή μυστική προετοιμασία βπλων καί μαχητικών στοιχείων έφόδου είναι πόλεμος παράνομος. θέσεων καί παράνομο.

μεγάλη περίσκεψη. "Ετσι στή Γαλλία Θά συνέφερε νά έμπλακεΐ ή γερμανική έθνικιστική Δεξιά σ’ ένα τυχοδιωκτικό πραξικόπημα πού θά άνάγκαζε τήν πα­ ράνομη στρατιωτική όργάνωση. Νά πού σ’ αύτές τίς μικτές μορφές άγώνα βασικού στρατιωτικού χαρακτήρα καί κυρίαρχου πολίτικου χαρακτήρα (άλλά καί κάθε πολι­ τικός άγώνας έχει πάντα ένα στρατιωτικό ύπόστρωμα). νά έκδηλωθεΐ πρόωρα. τ. πού συνδέονται μέ Ιδιόμορφες συνθήκες τοϋ φυσιογεωγραφικοϋ περιβάλ­ λοντος της περιοχής. βχι ένα μοντέλο. Ά ν οί Ά γγλοι είχαν τήν πεποίθηση βτι προετοιμάζεται ένα μεγάλο κίνημα έξέγερσης προορι­ σμένο νά έκμηδενίσει τήν τωρινή στρατηγική τους ύπεροχή (πού είναι) μέ μιά βρισμένη έννοια. ή δυνατότητά τους νά έλίσσονται σέ έσωτερικές γραμμές καί νά συγκεν­ τρώνουν τίς δυνάμεις τους στό σημείο πού είναι * σπορα­ δικά ’ τό πιό έπικίνδυνο) μέ τή μαζική παρενόχληση — δη­ λαδή άναγκάζοντάς τους νά διαλύουν τίς δυνάμεις τους σέ ένα πολεμικό Θέατρο πού έγινε ταυτόχρονα γενικό. πού στή σύλληψή της ή πολεμική έμπειρία μπορεϊ νά δώσει μονάχα μιά παρακίνηση. a rd iti «τά Ιταλικά (σ. 117 . Μιά ξεχωριστή μελέτη πρέπει νά γίνει γιά τό ζή­ τημα τών κομιτατζήδων στά Βαλκάνια. — Θά τούς συνέφερε νά ηροκαλέσονν τήν πρόωρη έξοδο τών Ινδι­ κών μαχητικών δυνάμεων γιά νά τΙς έντοπίσουν καί νά Αποκεφαλίσουν τό γενικό κίνημα. ή χρησιμοποίηση τών καταδρομέων 1 άπαιτεΐ μιά πρωτό­ τυπη τακτική άνάπτυξη. πού τώρα τήν ύποψιάζονται. μ.). έπιτρέποντας μιάν έγκαιρη έπέμβαση άπό τή γαλλική άποψη. μέ τή διαμόρφωση τών άγροτικών τάξεων καί έπίσης μέ τήν πραγματική δύναμη τών κυβερ­ 1.

Ξεχνάνε δ τι: 1) οί δυνάμεις καταδρο­ μών είναι άπλοι σχηματισμοί τακτικής καί προϋποθέτουν έτσι ένα στράτευμα μικρής άποδοτικότητας άλλά βχι τε­ λείως άδρανές : γιατί άν ή πειθαρχία καί τί> στρατιωτικό πνεΰμα έχουν χαλαρώσει σέ βαθμό ώστε νά προταθεΐ ένα καινούργιο σχέδιο τακτικής. άλλά *δυνάμει ’ δραστική. έναντίον καλά όργανωμένων πλειοψηφιών: ένώ ή δράση τών σύγχρονων δυνάμεων καταδρομών προϋ­ ποθέτει μιά μεγάλη έφεδρεία.νήσεων. γιά διάφορους λόγους άκινητοποιημένη. Αύτά τά λέμε τηρώντας σιωπηρά τό γενι- 118 . Έ τ σ ι έχουν τά πράγματα καί μέ τίς ιρλανδικές άνταρτικές όμάδες πού ή μορφή τοϋ πολέμου τους καί της όργάνωσής τους συνδεόταν μέ τήν ιρλανδική κοινωνική συγκρότητη. Αύτές οί μορφές άγώνα χαρακτηρίζουν τίς μειονότητες πού είναι άδύνατες άλλά έξαγριωμένες. ol ’Ιρλανδοί καί οί άλλες μορφές παρτιζάνικου πολέμου πρέπει νά ξεχωριστοϋν άπό τό ζήτημα τής δράσης δυνάμεων καταδρομών.1 8 άνάμεσα στούς σχηματισμούς τών δυνάμεων καταδρομών καί τό στρά­ τευμα στό σύνολό του μπορεϊ νά όδηγήσει καί όδήγησε ήδη τούς πολιτικούς ήγέτες σέ λαθεμένες τοποθετήσεις στά σχέδια άγώνα. πού άντιστοιχεΐ άκριβώς στόν και­ νούργιο σχηματισμό τακτικής· αλλιώς θά εϊχαμε τό δίχως άλλο ήττα καί φυγή· 2) δτι δέν εϊναι άνάγκη νά θεωροΰμε τίς δυνάμεις καταδρομών σάν ένα δείκτη τής γενικής μα­ χητικότητας τής στρατιωτικής μάζας. πάντως ύπάρχουν άκόμα ώς ένα όρισμένο βαθμό. *Η σχέση πού ύπήρχε τό 1917 . 01 κομιτατζήδες. παρόλο δτι φαίνεται νά έχουν κοινά σημεία. πού τίς ύποστηρίζει καί τίς τροφοδοτεί μέ άτομικές συνεισφορές. άλλά άντίθετα σάν ένα δείκτη τής παθητικότητάς του καί τής σχετικής του άποθάρρυνσης.

ύπάρχουν κι άλλες μορφές. γενικά τά γρήγορα ίπλα έπαι­ ζαν κατά ένα μέρος ένα ρόλο καταδρομέων έτσι στήν τέ­ χνη της όργάνωσης τών περιπόλων περιέχονταν τό σπέρ­ μα τών σύγχρονων δυνάμεων καταδρομών. δηλαδή οί σύγχρονες δυνάμεις καταδρομών. πέρα άπό τό γεγονός βτι ή πολιτική παράταξη οΰτε άπό μακρυά δέ μπορεΐ νά συγκριθεΐ μέ τή στρατιωτική παράταξη. Στόν πολιτικό άγώνα. "Ενα άλλο στοιχείο πού χρειάζεται νά έχουμε πάντα ύπόψη είναι τοϋτο : βτι στόν πολιτικό άγώνα. ή δέν πειθαρχεί μέ άκρίβεια. δέν πρέπει νά πιθηκίζουμε μέ τις μεθόδους άγώνα τών κυρίαρχων τά­ ξεων.18.. έτσι όπως αύτύς φανερώθηκε τό 1914 . χαρακτηρίζουν τόν πόλεμο θέσεων. Στούς σημερινούς άγώνες τοϋτο τό φαινόμενο παρουσιά­ 119 . 'Η άληθινή δράση δυνάμεων καταδρομών. κτλ. μέ μιάν όρισμένη έννοια* τό έλαφρύ καί τό βαρύ Ιπ­ πικό. Έπίσης ό πόλεμος έλιγμών καί 6 πόλεμος πολιορκίας τών προηγούμενων περιόδων είχαν τούς δικούς τους καταδρο­ μείς. πέρα άπό τόν πόλεμο έλιγμών καί τόν πόλεμο θέσεων ή πολιορκίας.κ κριτήριο βτι οί συγκρίσεις άνάμεσα στή στρατιωτική £> καί τήν πολιτική τέχνη πρέπει πάντα νά γίνονται cum grano salis δηλαδή μονάχα σάν παρορμήσεις στή σκέψη καί σαν άπλοποιητικοί βροι ad absurdum : πραγματικά στό πολιτικό στράτευμα λείπει ή άνελέητη ποινική κύρωση γιά δποιον κάνει λάθος. λεί­ πει ή κρίση τοϋ στρατοδικείου. Στόν πόλεμο πολιορκίας περισσότερο παρά στόν πόλεμο έλιγμών περιέ­ χονταν τό έξης σπέρμα : πιό έκτεταμένη ύπηρεσία περι­ πόλων καί είδικά ή τέχνη νά όργανώνονται ξαφνικές έξο­ δοι καί ξαφνικές έπιθέσεις μέ έπίλεκτες δυνάμεις. άν δέ θέλουμε νά πέφτουμε σέ εύκολες ένέδρες. οί βερσαλλιέροι.

νά πετυχαίνουν αίφνιδ'. πράγμα πού ποτέ δέ συμβαίνει. Ή τακτική τών δυνάμεων κατα­ δρομών δέ μπορεΐ νά έχε> γιά ορισμένες τάξεις τήν ίδια σν(μχσία βπως γιά άλλες' σέ ορισμένες τάξεις είναι άναγy.ζεται συχνά: μιά άδυνατισμένη κρατική όργάνωση είναι σάν Ινα έξασθενισμένο στράτευμα* μπαίνουν στό πεδίο οΐ δυνάμεις καταδρομών. γιατί εΐναι κατάλληλος ό πόλεμος κινήσεων καί έλι­ γμών. σά μέσο άναδιοργάνωσης τού ίδιου τοΰ κρά­ τους. μέ μιά σταθερή έργασία. δηλαδή νά καταπολεμάς τούς κατα­ δρομείς μέ καταδρομείς είναι μιά βλακεία' αύτό σημαίνει βτι πιστεύεις πώς τό κράτος θά παραμείνει τάχα αΙώνια άδρανές. πέρα άπό τούς άλλους διαφορετικούς βρους.οίηση της τακτικής τών δυνάμεων καταδρομών. αύτές οΐ δργχνώσεις πού έγιναν έπαγγελματικές μποροΰν νά έξαπολύουν αποφασιστικά κτυπήματα καί. βπως μιά τάξη πού έχει άφθονες οικονομικές δυνατότητες καί δέ δε­ σμεύεται.αστικά τό σκοπό τους. Όποιαδήποτε ώρα της μέρας ή τής νύχτας. Ό ταξικός χαρακτήρας όδηγεΐ σέ μιά βασική διαφορά : μιά τάξη πού πρέπει νά δου­ λεύει καθημερινά μέ ωράριο σταθερό δέ μπορεΐ νά έχει μόνιμες καί έξειδικευμένες όργανώσεις έφόδου. μπορεΐ νά συνδυάζει μιά χρήσιμη καί ίσως άπαραίτητη χρησιμο. καί δώ έπίσης. πού έχουν δύο καθήκοντα : νά χρησιμοποιούν τήν παρανομία. νά είναι άνώτερη ά-ό τή στρατιωτική πλευρά καί μονάχα ή πολιτική δη- 120 . Τό νά πιστεύουμε βτι στήν παράνομη Ιδιωτική δρα­ στηριότητα μπορεΐς νά άντιπαραθέσεις μιάν άλλη παρό­ μοια δραστηριότητα.ά ή αντιγραφή τοΰ στρατιωτικού πρότυπου εΐναι βλακώδης : ή πολιτική ύφείλει. δηλαδή οΐ Ιδιωτικές ένοπλες Οργα­ νώσεις. πού στήν περίπτωση τοϋ πολιτικού άγώνα. Άλλ. σ’ ολα τά μέλη της.y. ένώ τό κράτος παρουσιάζεται νά παραμένει στή νομιμότητα.

Μέ τήν εύκαιρία τών συγκρίσεων άνάμεσα στίς Αντι­ λήψεις γιά τόν πόλεμο έλιγμών καί τόν πόλεμο θέσεων στή στρατιωτική τέχνη καί τΙς σχετικές άντιλήψεις στήν πολιτική τέχνη.στρατιωτική χρησιμοποιήθηκε στίς άνομοιογενεϊς πολιτικά καί άδυνατισμένες χώ ­ ρες.μιουργεΐ τήν δυνατότητα τών έλιγμών καί της κίνησης. 121 . πρέπει νά θυμηθοϋμε τό βιβλίο της Ρόζας *. Lo sciopero generale—Il partito e i Sindicati. Στό βιβλίο γίνεται θεωρητική έπεξεργασία λίγο βια­ στικά καί έπίσης έπιπόλαια της Ιστορικής έμπειρίας τοϋ 1905 : ή Ρόζα πραγματικά παραμέλησε τά ' βουλητικά ’ καί όργανωτικά στοιχεία πού στά γεγονότα αύτά ήταν πολύ πιό διαδεδομένα καί δραστήρια άπό 6. Alessandri (μεταφρασμένο άπό τά γαλλικά). R osa L uxem burg. Ά π ό ίλα αύτά πού είπαμε βγαίνει βτι στό φαινόμενο της στρατιωτικής δράσης τών δυνάμεων καταδρομών. πού είχαν έπομένως σάν έκφραση έναν έθνικό στρατέ μέ μικρή μαχητικότητα καί ένα Γενικό Επιτελείο γραφειοκρατικοποιημένο καί άπολιθωμένο μέσα στήν καρριέρα. πού μεταφράστηκε στά ιταλικά τό 1919 άπό τόν C. τής Ί τ α λ .τι ή Ρόζα κατέληξε νά πιστεύει έξαιτίας της * οίκονομιστικής ’ καί της αύθορ- 1. Σύνταξης). Società E d ito re « A vanti ! » M ilano. 1919 (Σημ. χρειά­ ζεται νά κάνουμε διάκριση άνάμεσα σέ τεχνική λειτουρ­ γία τοϋ είδικοϋ βπλου πού συνδέεται μέ τό σύγχρονο πό­ λεμο θέσεων καί πολιτικοστρατιωτική λειτουργία : σά λει­ τουργία είδικοϋ δπλου οι δυνάμεις καταδρομών χρησιμοποιήθηκαν σ’ (λους τούς στρατούς τοϋ Παγκόσμιου πόλε­ μου’ σά λειτουργία πολίτικο .

Ωστόσο τό βιβλίο (καί άλλες μελέτες τής Ιδιας) είναι ένα άπό τά πιό σημαν­ τικά ντοκουμέντα τής θεωρητικής έπεξεργασίας τοϋ πο­ λέμου τών έλιγμών έφαρμοσμένου στήν πολιτική τέχνη. διάβαση άρκετή ώστε τά δικά του στρατεύματα νά κάνουν εισβολή καί νά σημειώσουν μιάν άποφασιστική έπιτυχία (στρατηγική). Φυσικά στήν έπιστήμη τής ιστορίας ή άποτελεσματικότητα τοϋ άμεσου οικονομικού στοιχείου θεωρείται πολύ πιό σύνθετη άπό 6. ή τουλάχιστο μιάν έπιτυχία.) έξετάζεται σάν τό πεδινό πυροβολικό που στόν πόλεμο ανοίγει διάβαση μέσα στήν έχθρική άμυνα. τΗταν μιά μορφή σιδερένιου οίκονομιστικοϋ ντετερμινισμού. μιάν άναμονή ένός είδους θαυματουργής λάμψης. νά δημιουργήσει τά στελέχη. πρός τήν κατεύθυνση τής στρατηγικής γραμμής. 122 . μέ τό έπιβαρυντικό στοιχείο ίτ ι τά άποτελέσματα πιστεύονταν ταχύτατα στό χρόνο καί στό χώρο γ ι ’ αύτό έπρόκειτο γιά Ιναν άληθινό καί Ιδιαίτερο ιστο­ ρικό μυστικισμό.τι τοΰ βαριοΰ πυροβολικού στόν πόλεμο έλιγμών. ή τουλάχιστο νά βάλει τά υπάρχοντα στελέχη (πού είχαν διαμορφωθεί ώς έκείνη τήν ώρα άπό τή γενική Ιστορική διαδικασία) κεραυνοβόλα στή θέση τους γιά νά πλαισιώσουν τά σκόρπια στρατεύ­ ματα’ 3) νά δημιουργήσει κεραυνοβόλα τήν Ιδεολογιχή συγκέντρωση προσδιορισμοί τών σκοπών πού πρέπει νά έπιτευχθοΰν. γιατί αύτό τό στοιχείο χρησιμοποιοΰνταν μέ τό σκοπό νά ύπάρξει Ινα διπλό άποτέλεσμα : 1) ν* άνοίξει διάβαση μέσα στήν έχθρική άμυνα.μητιστικής της προκατάληψης. άφοϋ θά έχει διαταράξει καί θά έχει έκμηδενίσει τήν έμπιστοσύνη τοϋ έχθροΰ στόν έαυτό του καί στίς δυνάμεις του καί στό μέλ­ λον του' 2) νά όργανώσει κεραυνοβόλα τά στρατεύματά του. Τό άμεσο οίκονομικό στοιχείο (κρίση κτλ.

καί είναι γνωστό πόσες άπώλειες έστοίχισε ή έπιμονή τών Γενικών ’Επιτελείων νά μή θέλουν ν’ άναγνωρίσουν ίτ ι δ πόλεμος θέσεων έχει *έπιβληθεΐ ’ άπό τδ γενικδ συσχετισμό τών συγκρουόμενων δυνάμεων. Salani. είναι μιά άπλή άνοησία. πέρα άπδ τήν άφθονία τοϋ άνεφοδιασμού πού έπιτρέπει τή γρήγορη Αντικατάσταση τοϋ ύλικοϋ πού χάθηκε ύστερα Απδ ένα ρήγμα καί μιά 1. άπδ τή συγκέντρωση τών ίπλων σ’ Ινα δρισμένο σημείο. 1928 (Σημ. άλλά άπδ ίλο τδ δργανωτικδ καί βιομηχανικό σύστημα τού χώρου πού βρί­ σκεται στά νώτα τοϋ παραταγμένου στρατού καί έχει έπι­ βληθεΐ είδικά άπδ τή γρήγορη βολή τών πυροβόλων. άπδ τά χαρακώματα άπλά καί μόνο. μυδραλλιοβόλων. τών ντουφεκιών.'Η παρατήρηση τοϋ στρατηγού Κράσνωφ (στό μυθι­ στόρημά του !) ίτ ι ή Ά ντάντ (πού Sèv ήθελε μια νίκη της αύτοκρατορικής Ρωσίας. Σύνταξης). 123 . έκτδς άν είχε ξαφνικά μιά συντριπτική ύπεροχή πάνω στδν έχθρό. στήν πραγματικότητα. Στήν πραγματικότητα δ ρωσικός στρατός δοκίμασε τόν πόλεμο έλιγμών καί ρηγμάτων. τής Ί τα λ . γιά νά μή λυθεί τελειωτικά ύπέρ τού Τσαρισμού τό ανατολικό ζήτημα) έπέβαλε στό ρωσικό Γενικό Επιτελείο τόν πόλεμο τών χαρακωμάτων (πού ήταν παράλογος άν πάρουμε ύπόψη μας τήν τεράστια Ανά­ πτυξη τού μετώπου άπό τή Βαλτική ώς τή Μαύρη Θά­ λασσα μέ μεγάλες έλώδεις καί δασώδεις ζώνες) ένώ μόνος δυνατός ήταν δ πόλεμος έλιγμών. *0 πόλεμος θέσεων δέν άποτελεΐται. P ietro K rasnov. Firenze. Dall’ aquila imperiale alla bandiera rossa. είδικά στόν αύστριακδ τομέα (άλλά έπίσης καί στήν άνατολική Πρωσία) καί είχε μέν έξαιρετικές έπιτυχίες άλλά έφήμερες. Ή άλήθεια εί­ ναι ίτ ι δέ μπορούσε νά διαλέξει τή μορφή τού πολέμου πού ήθελε.

τουλάχιστο σέ δ. δέν ύποστηρίζουν βέβαια δτι ό προηγούμενος τύπος πρέπει νά θεωρηθεί δτι έχει έξαλειφθεΐ άπό τήν έπιστήμη* άλλά δτι ατούς πολέμους άνάμεσα στά κράτη τά πιό άναπτυγμένα βιομηχανικά καί πολιτιστικά αύτός πρέπει νά θεω­ ρηθεί δτι έχει περιοριστεί σέ ρόλο τακτικής περισσότερο παρά στρατηγικής. Ό ΐδιος περιορισμός πρέπει νά γίνει στήν πολιτική τέχνη καί έπιστήμη.όπισθοχώρηση.) : τά έποικοδομήματα τής κοινω­ νίας τών πολιτών είναι σάν τό σύσττιαα τών χαρακωμά­ 124 . Τό Ιδιο φάνηκε στόν πολωνικό πόλεμο τοϋ 1920. βταν ή προέλαση πού έμοιαζε άσυγκράτητη άνακόπηκε μπροστά στή Βαρσοβία άπό τό στρατηγό ΒεΟγκάν πάνω στή γραμμή πού διοικοϋνταν άπό γάλλους άξιωματικούς.τι άφορα τά πιό άναπτυγμένα κράτη. δπου 'κοινωνία τών πολιτών’ έχει γίνει μιά δομή πολύ σύνθετη καί άνθεκτική στίς κατα­ στροφικές ' έπιδρομές ’ τοϋ άμεσου οίκονομικοϋ στοιχείου (κρίσεις. καί άλλο στόν αύστριακό τομέα καί πώς άκόμα καί στόν αύστριακό τομέα. ή τακτική της εισβολής κατέ­ ληξε σέ συμφορά. πώς στό ανατολικό μέτωπο άλλο πράγμα ήταν νά κάνεις έπιδρομή στόν γερμανικό τομέα. Φάνηκε. ένισχυμένο άπό έκλεκτά γερμανικά τμήματα καί διοικούμενο άπό γερμανούς. πρέπει νά θεωρηθεί δτι βρίσκεται στήν ΐδια θέση πού είχε παλιότερα ό πόλεμος πολιορκίας σέ σύγκριση μέ τόν πόλεμο έλιγμών. πολύ άνισης άξίας καί πού άκριβως μπορούν νά ένεργοΰν μόνο σά μάζα. 6πως προηγούμενα ήταν προσκολλημένοι στόν πόλεμο έλι­ γμών. υφέσεις κτλ. Οί Ιδιοι οί τεχνικοί στρατιωτικοί πού άπό δω καί μπρός είναι προσκολλημένοι στόν πόλεμο θέσεων. Έ ν α άλλο στοιχείο είναι ή μεγάλη μάζα άνθρώπων πού παίρνουν μέρος στήν παράταξη.

άλλά είναι σίγουρο δτι έλαττώνεται στό στοιχείο της ταχύτητας. έτσι συμβαίνει στήν πολιτική κατά τή διάρκεια τών μεγάλων οίχονομικών κρίσεων' οδτε τά τμήματα έφόδου έξαιτίας της κρίσης. άλλά τοϋ είχε καταστρέψει μονάχα τήν έξωτερική έπιφάνεια καί τή στιγμή της έπίθεσης καί της προέλασης οί έπιτιθέμενοι βρίσκονταν μπροστά σέ μιάν άμυντική γραμμή πού ήταν άκόμα σέ ένέργεια. της τελειωτικής -προέλασης δπως θά περίμεναν οί στρατηγοί τοϋ πολί­ τικου καντορνισμοϋ. γιατί έχουν μελετηθεί είτε Από όπτικές γωνίες έπιφανειακές καί τετριμμένες. τοϋ έσπευσμένου χρόνου. είτε ά ιΑ μιάν όπτική γωνία *Ο ρθολογιστικήδηλαδή μέ τήν 125 . οδτε άκόμα λιγότερο άποκτοϋν έπιθετικό πνεύμα' αντίστοιχα αύτοί πού δέχονται τήν έπίθεση οδτε Αποθαρρύνονται οδτε έγκαταλείπουν τήν άμυνα. Αύτά σημείω­ σαν μιάν Αποφασιστική στροφή στήν Ιστορία της τέχνης καί της έπιστήμης τής πολιτικής. Τά πράγματα άσφαλώς δέ μένουν άκριβώς βπως ήταν. έστω καί μέσα στά έρείπια. Τό ζήτημα λοιπόν είναι -νά μελετήσουμε σέ * βάθος ’ ποιά είναι τά στοιχεία της κοινωνίας τών πολιτών πού Αντιστοιχούν στά Αμυντικά συστήματα στόν πόλεμο θέσεων. Τό τελευταίο γεγονός τοϋ είδους αύτοΰ στήν Ιστορία -της πολιτικής ήταν τά γεγονότα τοϋ 1917. "Οπως συνέβαινε σ’ αυτόν Αστε μιά λυσσώδης βολή πυροβολικού νά μοιάζει ίτ ι είχε καταστρέφει δλο τό άντίπαλο Αμυντικό σύστημα. όργανώνονται κεραυνοβόλα στό χρόνο καί στό χώρο. Λέμε σέ ' βάθος ’ σκόπι­ μα.των στό σύγχρονο πόλεμο. οδτε χά­ νουν τήν έμπιστοσύνη στίς δυνάμεις τους καί στό μέλλον τους. δπως όρισμένοι Ιστορικοί τών έθίμων μελετάνε τίς παραξενιές της γυναικείας μόδας.

κοινωνικών συν­ θηκών μιας χώρας δπου τά πλαίσια της έθνικής ζωής εί­ ναι σέ έμβρυακή κατάσταση καί έγκαταλειμμένα καί δέ μποροΰν νά γίνουν 'χαράκωμα ή φρούριο’. ’Αντίθετα ό Ί λ Ιτ ς 2 ήταν βαθειά έθνικός καί βαθειά εύρωπαΐος. τής Ί τα λ . γιά τούς όποίους μιλάει ό Guic­ ciardini. είχε δηλαδή δίκιο στήν 1.πολιτιστικών . δέν ήταν καλή ούτε δεκαπέντε χρόνια πρίν ούτε δεκαπέντε χρόνια μετά* δπως συμβαίνει μέ τούς πεισματάρηδες. ήταν άντίθετα ένας κοσμοπολίτης. Σύνταξης). δηλαδή έπιφανειακά έθνικός καί έπιφανειακά δυτικός ή εύρωπαΐος. θ ά πρέπει νά δοϋμε άν ή περίφημη θεωρία τοϋ Bronstein γιά τή διάρκεια 1 τοΰ κινήματος δέν είναι ή πο­ λιτική άντανάκλαση της θεωρίας τοΰ πολέμου έλιγμών (άς θυμηθοΰμε τήν παρατήρηση τοΰ στρατηγοΰ τών κοζάκων Κράσνωφ).. Στήν πραγματικότητα ή θεωρία του. Στήν περί­ πτωση αύτή θά μπορούσαμε νά ποΰμε δτι ό Bronstein. άπό δεκαπέντε χρόνια καί άπαντάει στό έπίγραμμα μέ ένα άλλο έπίγραμμα. 126 . (Σημ. Ό Bronstein στά άπομνημονεύματά του θυμάται πώς τοΰ είχαν πει δτι ή θεωρία του εϊχε άποδειχτεΐ καλή ύστερα.. σέ τελευταία άνάλυση ή άντανάκλαση τών γενικών-οίκονομικών .πεποίθηση δτι όρισμένα φαινόμενα καταστρέφονται μόλις έξηγηθοϋν ' ρεαλιστικά σάν νά ήταν λαϊκές προλήψεις (πού άλλωστε κι αύτές δέν καταστρέφονται μέ τό νά τΙς έξηγήσεις). τής Ί τα λ . Σύνταξης). Λένιν (Σημ. πού έμφανίζεται σάν ένας 'δ υ τικ ό ς’. 2. Ή θιω ρία τοϋ Τρότσκυ γιά τή «διαρκή έπανάσταση » . σάν τέτοια. αυτός πρόβλεψε χοντρικά.

τής Ί τα λ . ίπου. Αύτό μοϋ φαίνεται πώς σημαίνει ή διατύπωπη τοΰ *ένιαίου μετώπου ’ πού άντιστοιχεϊ στήν άντίληψη τοΰ ένός μόνο μετώπου της Άντάντ κάτω άπό τήν Ινιαία διοίκηση τοϋ Foch. Μοϋ φαίνεται πώς ό ΊλΙτς είχε καταλάβει ίτ ι χρειαζόταν μιά άλλαγή άπό τόν πόλεμο έλιγμών. Σύνταξης). Σ τή Ρω σία (Σημ. ένώ τό βασικό καθήκον ήταν έθνικό. πού έφαρμόστηκε νικη­ φόρα στήν ’Ανατολή 1 τό ’17. τό κράτος ήταν τό πβν. κτλ. Μόνο πού ό ΊλΙτς δέν είχε τό χρόνο νά έμβαθύνει στή διατύπωσή του. ίπω ς παρατηρεί ό Κράσνωφ.γενική πρακτική πρόβλεψη' σά νά λέει κάποιος (τι ένα κοριτσάκι τεσσάρων έτών θά γίνει μητέρα κι ίταν γίνε­ ται σέ εϊκοσι χρόνια λέει *τό είχα προβλέψει’. Τό κράτος ήταν μονάχα ένα προωθημένο χαράκωμα. παίρνοντας πάντα ύπόψη ίτ ι μόνο θεωρη­ τικά μπορούσε νά τήν έμβαθύνει. σέ σύντομο διάστημα τά στρατεύματα μπορού­ σαν νά συσσωρεύουν άπειρες ποσότητες άπό έφόδια. χωρίς νά θυμάται ίμ ω ς πως όταν ήταν τεσσάρων έτών ήθελε νά βιάσει τό κοριτσάκι σίγουρος ίτ ι θά γινόταν μητέρα. ή κοινωνία τών πολιτών ήταν άρχέγονη καί χαλαρή' άνάμεσα σέ κράτος καί κοινωνία τών πολιτών ύπήρχε μιά στενή σχέση καί μέσα στό τρεμού­ λιασμα τοΰ κράτους διακρίνονταν άμέσως μιά ισχυρή δο­ μή τής κοινωνίας τών πολιτών. πού πίσω του βρισκόταν μιά 1. ίπου τά κοινωνικά πλαίσια ήταν άκόμα Ικανά νά γίνουν χαρα­ κώματα έξαιρετικά όχυρωμένα. 127 . Στήν ’Ανατολή. στόν πόλεμο θέσεων πού ήταν ό μόνος δυνατός στή Δύση. δηλαδή άπαιτοΰσε μιάν άναγνώριση τοΰ έδάφους καί έναν προσδιορισμό τών στοιχείων τοΰ χαρακώ­ ματος καί τοΰ φρουρίου πού άντιπροσωπεύονταν άπό τά στοιχεία τής κοινωνίας τών πολιτών.

Ή θεωρία τοϋ Bronstein μπορεϊ νά συγκριθεϊ μέ έκείνην όρισμένων γάλλων συνδικαλιστών γιά τή γενική άπεργία καί μέ τή θεωρία τής Ρόζας στό βιβλίο πού με­ τάφρασε ό A lessandri: τό τεϋχος τής Ρόζας καί οί θεω­ ρίες της έχουν άλλωστε έπηρεάσει τούς γάλλους συνδικα­ λιστές. 6πως φαίνεται άπό όρισμένα άρθρα τοϋ Rosmer γιά τή Γερμανία στήν «Vie Ouvridre» (πρώτη σειρά σέ φυλλάδια): έξαρτιέται έπίσης ώς ένα μέρος άπό τή θεω­ ρία τοϋ αυθόρμητου. Εννοείται βτι αύτές ol άρχές πρέπει προηγούμενα νά άναπτυχθοϋν κρι­ τικά σ’ όλόκληρη τήν έκτασή τους καί νά καθαριστούν άπό κάθε κατάλοιπο μηχανιστικότητας καί μοιρολατρισμοϋ. άλλά αύτό άπαιτοϋσε μιά προσεχτική άναγνώριση τοϋ έθνικοϋ χαρακτήρα.γερή αλυσίδα άπό φρούρια καί άμπριά.περισσότερο ή λιγότερο άπό κράτος σέ κράτος. "Ετσι πρέπει νά τΙς μεταφέρουμε στήν περιγραφή τών τριών βασικών στιγμών βπου μποροΰμε νά διακρίνουμε μιά *κατάσταση ’ ή μιά ισορροπία δυνάμεων μέ τό μέγι­ στο της άξιοποίησης της δεύτερης στιγμής. ή μιά ίσορ- 128 . κτλ. έννοεΐται. Ή άντίληψη τής παθητικής έπανάστασης Ή άντίληψη της 'παθητικής έπανάστασης’ πρέπει νά προκύψει μέ άκρίβεια άπό δύο βασικές άρχές τής πολι­ τικής έπιστήμης: 1) βτι κανένας κοινωνικός σχηματισμός δέν έξαφανίζεται βσο οί παραγωγικές δυνάμεις πού άναπτύχθηκαν μέσα του βρίσκουν άκόμα χώρο για μιά παρα­ πέρα προοδευτική κίνηση' 2) βτι ή κοινωνία δέ βάζει στόν έαυτό της καθήκοντα πού γιά τή λύση τους δέν έχουν άκόμα ωριμάσει οί άναγκαΐοι βροι.

Ή άντίληψη τής 'παθητικής έπανάστασης* μέ τήν Ιννοια ποΰ & Vincenzo Cuoco δίνει στήν πρώτη περίοδο 129 . καί ποΰ έπιπλέον Ιχ ·ι πί­ σω του ίλη τή στρατιωτική δύναμη τής Αυτοκρατορίας τών Άψβούργων. "Ενα ίλλο Ιστορικό στοιχείο πού πρέπει νά θυμίσουμε είναι ή άνάπτυξη του Χριστιανισμού μέσα στούς κόλπους της Ρωμαϊ­ κής Αύτοκρατορίας.ροπίας τών πολιτικών δυνάμεων καί tlS ix i της τρίτης στιγμής. ίπω ς καί τό τωρινό φαινόμενο τοϋ γκαντισμοΰ στήν ’Ινδία καί ή θεωρία τής μή άντίστασης στό κακό τοϋ Τολστόη πού τόσο πλησιάζουν στήν πρώτη φάση τοϋ Χριστιανισμού (πρίν τό Διάταγμα τοϋ Μιλάνου). ίλη τή σημα­ σία πού Ιχει ή παρουσία στήν ’Ιταλία ένός έμπειροπόλεμου αύστριακοϋ στρατεύματος. Πρέπει έπίσης νά θυμίσουμε όρισμένα κινήματα τά λεγόμενα * λικβινταριστικά ’ καί τΙς άντιδράσεις πού προκάλεσαν σέ σχέση μέ τΙς έποχές καί μέ τΙς μορφές όρισμένων καταστάσεων (είδικά της τρίτης στι­ γμής). Ό γκαντισμός καί ό Τολστοϊσμός είναι θεωρητικές έπεζεργασίες άφελεΐς καί μέ θρησκευτική άπόχρωση τής ' παθη­ τικής έπανάστασης ’. Μπορούμε νά παρατηρήσουμε ίτ ι 6 Pisacane στά Δο­ κίμιά του. άσχολεΐται άκριβώς μ’ αύτή τήν τρίτη σ τιγμ ή: καταλαβαίνει. πάντοτε (τοιμου νά έπέμβει <Α κάθε μέρος της χερσονήσου. δηλαδή τής πολιτικοστρατιωτικής Ισορροπίας. σέ άντίθεση μέ τόν Mazzini. Τό σημείο άφετηρίας τής μελέτης θά είναι ή πρα­ γματεία τοϋ Vincenzo Cuoco* άλλά είναι φανερό ίτ ι ή ναπολιτάνικη έπανάσταση τοϋ 1799 δέν είναι παρά Ινα προοίμιο. δηλαδή μιά μήτρα πάντα Ιτοιμη νά σχη­ ματίσει καινούργια στρατεύματα γιά ένίσχυση. άφοϋ ή άντίληψη τροποποιείται τελείως καί πλουτίζεται.

Δηλαδή αύτές ot άντιλήψεις παρουσιάστηκαν μέ τή γαλλική ’Επανάσταση καί τά δύο όνόματα Proudhon . Ή τουλάχιστο ύπάρχει ή μπορεΐ νά νοηθεί μιά όλόκληρη ιστορική περίο­ δος δπου οί δυό άντιλήψεις πρέπει νά ταυτιστοΰν.τοϋ ιταλικού άγώνα γιά τήν ανεξαρτησία είναι δυνατό νά συσχετιστεί μέ τήν άντίληψη τοΰ ' πολέμου θέσεων ’ σέ σύγκριση μέ τόν πόλεμο έλιγμών.Mazzini. είναι άνάγκη νά έχου­ με ύπόψη δτι ένώ ό Cavour είχε συνείδηση τοΰ καθήκοντός του (τουλάχιστο ώς ένα όρισμένο βαθμό) έφόσον κατα­ λάβαινε τό καθήκον τοΰ Mazzini. . δπου ό Cavour είναι ό έκπρόσωπος τής παθητικής έπανάστασης—πολέμου θέσεων καί ό Mazzini τής λαϊκής πρωτοβου­ λίας—πολέμου έλιγμών δέν είναι καί οΐ δυό άπαραίτητες στόν ΐδιο άκριβώς βαθμό . 'Υ ­ πάρχει δηλαδή μιά άπόλυτη ταυτότητα άνάμεσα σέ πό­ λεμο θέσεων καί παθητική επανάσταση.Gioberti μποροΰν νά δικαιολογηθοΰν μέ τόν πανικό πού δημιουργήθηκε άπό τήν τρο­ μοκρατία τοΰ 1793 δπως ό σορελισμός μέ τόν πανικό πού άκολούθησε τήν αιματοχυσία τοΰ Παρισιοΰ τό 1871 . ό Mazzini δέν φαίνεται να είχε συνείδηση τοΰ δικοΰ του καθώς καί τοΰ" Cavour' αν άντίθετα ό Mazzini είχε μιά τέτοια συνείδηση. Αύτή πού μάς χρειάζεται είναι μιά κρίση ' δυνα­ μική ’ γιά τις ' παλινορθώσεις ’. μέχρι τό σημείο πού ό πόλεμος θέσεων νά ξαναγίνει πόλεμος έλιγμών. Πάντως.πού είναι μιά ' πονηριά τής θείας Πρόνοιας’ σύμφωνα μέ τόν Vico. άν ήταν δηλαδή ένας ρεαλιστής πολιτικός καί δχι ένας φωτισμένος άπόστολος (άν δηλαδή δέν θά ήταν Mazzini) ή ισορροπία πού θά προέκυπτε άπό τή συρροή τών δυό δραστηριοτήτων 1 ίΟ . 'Ένα πρόβλημα είναι τό έξης: στόν άγώνα Cavour .

φαίνεται. Μποροΰμε νά εφαρμόσουμε στήν άντίληψη τής παθητικής έπανάστασης (καί μποροΰμε νά χρησιμοποιήσουμε σά στοιχεία γεγονότα άπό τόν ιταλικό πόλεμο γιά τήν άνεξαρτησία) τό έρμηνευτικό κριτήριο τών μοριακών άλλαγών πού στήν πρα­ γματικότητα άλλάζουν προοδευτικά τήν προηγούμενη σύν­ θεση τών δυνάμεων καί έτσι γίνονται μήτρα καινούργιων άλλαγών. στόν Ιταλικό πόλεμο γιά τήν ’Ανεξαρτη­ σία. τ. φάνηκε πώς τό πέρασμα στόν καβουρισμό (μετά τό 1848) δλο καί καινούργιων στοιχείων τοΰ Κόμματος τής Δράσης άλλαξε προοδευτικά τή σύνθεση τών μετριοπαθών δυνάμεων. μ. Αύτό τό στοιχείο έν τούτοις είναι ή άρχική φάση τοΰ φαινόμενου έκείνου πού Ονο­ μάστηκε αργότερα * μεταμορφισμός ’ 1 καί πού ή σημασία του δέ φωτίστηκε. άπό τήν άλλη. Καί μιά πού σέ κάθε Ιστορικό γεγονός πραγματο­ ποιούνται σχεδόν πάντα παρόμοιες καταστάσεις. φτωχαίνοντας τό κίνημα τοΰ Mazzini (σ’ αύτή τή διαδικασία άνήκουν καί οί ταλαντεύσεις τοΰ Γαριβάλδη. καταργώντας τό νεογκουελφισμό. άπό τή μιά μεριά.). ώς τώρα. "Ετσι. πρέπει νά δοϋμε αν μποροΰμε νά βγάλουμε άπό δώ κάποια γενική άρχή τής πολιτικής έπιστήμης καί τέχνης. καί μάλιστα πιό εύνοϊκή γιά τόν ματσινισμό: δηλαδή τό ιταλικό κράτος θά είχε συσταθεΐ πάνω σέ βάσεις λιγότερο καθυστερημένες καί πιό σύγχρο­ νες.). 8πως έπρεπε σά μορφή τής ιστορικής εξέλιξης. Πρέπει νά έπιμείνουμε στήν άνάπτυξη τής άντίληψης βτι. κτλ. καί. 131 . ένώ ό Cavour είχε συνείδηση τοΰ καθήκοντός του άφοΰ είχε συνείδηση κατά κριτικό τρόπο τοΰ καθήκοντος 1.θά ήταν διαφορετική. Σ τ4 Ιταλικό κείμενο: trasfo rm ism o (σ.

Θά έλεγε κανείς δτι δέν είχε κατανοηθεΐ ούτε άπό τόν Gioberti καί τούς θεωρητικούς τής παθητικής ΐ-ανάστασης ή τής 'έπανάστασης-άποκατάστασης’1. μέσα στή διαλεκτική άντίθεση" μόνον ή θέση άναπτύσσει στήν πραγματικότητα δλες τις δυνατότητές της γιά άγώ1. Θά πρέττει νά δοΰμε τήν πολιτική φιλολογία πάνω στό ’48 γραμμένη άττό μελετητές τής φιλοσοφίας τής πράξης.τοΰ Mazzini. άλλά τό ζήτημα αλλάζει: στήν περίπτωσή τους ή θεωρητική * μή κατανόηση ’ ήταν ή πρακτική έκφραση άναγκών τής *θέσης ’ ν’ άναπτύξει 8λο τόν έαυτό της. ό Mazzini. 132 . μέχρι τό σημείο νά πετύχει τήν ένσωμάτωση ένός μέρους τής Γδιας τής άντίθεσης. Έχουμε ετσι ένα παράδειγμα γιά τό θεωρητικό πρό­ βλημα σχετικά μέ τό πώς πρέπει ν’ αντιλαμβανόμαστε τή διαλεκτική δπως τοποθετείται στήν ’Αθλιότητα τής Φιλο­ σοφίας : δτι κάθι: μέλος τής διαλεκτικής άντίθεσης πρέπει νά έπιδιώκει νά είναι τό παν αύτό τό ίδιο καί νά ρίχνει στόν άγώνα δλα του τά πολιτικά καί ήθικά μέσα. Τά ιταλικά γεγονότα π. πού γι* αύτό γίνονται στοιχεία χρήσιμα μόνο γιά τήν πιεμοντέζικη πο­ λιτική. γιά νά μήν άφεθεΐ δηλαδή νά 1ξεπεραστεΐ’. Αύ­ τό δέν τό είχαν καταλάβει οΰτε ό Proudhon οδτε καί ό Mazzini. κτλ. έ'ετάστηκαν μονάχα μέ io ηγό τά [Ιιόλία τοϋ Bolton King. είχε στήν πρα­ γματικότητα λίγη συνείδηση τοΰ δικοΰ του καθήκοντος: γι’ αύτό καί οΐ ταλαντεύσεις του (καί στό Μιλάνο στήν περίο­ δο πού άκολούθησε τις Πέντε Μέρες καί σέ άλλες ευκαι­ ρίες) καί οί παράκαιρες πρωτοβουλίες του. καί βτι μόνον ίτσι μπορεΐ νά υπάρξει πραγματικό ξεπέρασμα. έξαιτίας τής μικρής ή καμμιας συνείδησης τοΰ καθήκοντος τοΰ Cavour. χ. άλλά 8έ φαί­ νεται ότι Οά μπορούσαμε νά περιιιένουμε άπό κεϊ πολλά πρός αύτή τήν κατεύθυνση.

Βέοαια πρέ­ πει στό σημείο αύτό νά έξεταστεϊ τό ζήτημα τοϋ περά­ σματος άπό τόν πολιτικό άγώνα τοϋ *πολέμου τών έλιγμών ’ στόν *πόλεμο θέσεων ’ πράγμα πού στήν Εύρώπη συνέβη μετά τό 1848 καί δέν κατανοήθηκε άπό τόν Mazzini καί τούς ματσινικούς. άλλά ούσιαστικό : ένα περιεχόμενο άντίθεσης πού νά ξεπερνάει τίς παραδο­ σιακές θέσεις. δηλαδή ίχ ι ρεαλιστικά. πού ήταν ό στρατιωτικός θεωρητικός τοϋ ματσινισμοϋ. μέχρι ποΰ νά απορροφήσει τούς αΰτοκαλούμενους έκπρόσωπους τής αντίθεσης: αύτό άκριβώς είναι ή πζθητική έπανάσταση ή ή έπανάσταση . άν ύπάρχουν ύπαινιγμοί πρός αύτή τήν κατεύθυνση. άλλά άντίθετα οί στρα­ τιωτικές θεωρίες άναπτύσσονταν πρός την κατεύθυνση τοϋ πολέμου κινήσεων : θά πρέπει νά δοϋμε στόν Pisacane. Οδτε μπορούμε νά ποϋμε δτι γιά νά πετύχουμε αύτά τά Ιστορικά άποτελέσματα είναι άναντίρρητα άναγκαία ή ένοπλη λαϊκή έξέγερση. άλλά σάν ιεραπόστολος. μιά πού οί στρατιωτικοί πό­ λεμοι δέν είχαν δώσει τό μοντέλο. δπως άντίθετα έγινε κατανοητό άπό κάποιον άλλον: τό ίδιο πέρασμα έγινε μετά τό 1871. δέν παρουσιάστηκε οδτε μέ τή μορ­ φή *διάχυσης ’ καί ' διαπήδησης ’ τής έμμεσης πίεσης. Ή συγ» 133 .να. πράγμα πού άντίθετα ήταν δυνατό καί θά άποτελοϋσε ίσως τήν άπαραίτητη προϋπόθεση τής πρώτης μορφής. Πρέπει νά έξετάσουμε πάντως τόν Pisacane γιατί ήταν ό μόνος πού άποπειράθηκε νά δώσει στό Κόμμα τής Δράσης ένα περιεχόμενο ίχ ι μόνο τυπικό. δπως νόμιζε ό Maz­ zini μέχρι πού νά τοϋ έχει γίνει έμμονη Ιδέα. Τό ζήτημα ήταν δύσκολο νά κατανοηθεΐ τότε άπό άνθρώπους σάν τόν Mazzini. Ή λαϊκή παρέμβαση πού δέν ήταν δυνατή μέ τή συγκεντρωμένη καί ταυτόχρονη μορφή τής έξέγερσης. κτλ.παλινόρθωση.

ό νεογκουελφισμός έξαφανίστηκε. πού νά άποβλέπει όργανικά στό νά ξυπνήσει τά λαϊκά πάθη καί νά κάνει δυνατή τή συγκέντρωσή τους καί τό ταυτόχρονο ξέσπασμά τους. παρά μόνον διαλυτική αύτοκριτική. μέ τήν έννοια βτι πολλά στοιχεία έγκατέλειψαν τόν Mazzini καί σχημάτισαν τήν άριστερή πτέρυγα τοΰ πιεμοντέζικου κόμματος’ μοναδική ' όρθόδοξη ’ προσπάθεια. Ή σχέση ’ παθητική έπανάσταση . Καμμιά αύτοκριτική άντίθετα δέν έγινε άπό μέρος τοΰ ματσινισμοΰ.κεντρωμένη ή ταυτόχρονη μορφή είχε γίνει άδύνατη έξαιτίας της στρατιωτικής τεχνικής τοϋ καιροΰ. δηλαδή άπό τά μέσα. Πολύ σημαντική είναι αύτή πού μποροΰμε νά τήν όνομάσουμε πλευρά τοΰ *προσωπικοΰ ’ καί ή άλλη τής *έπαναστατικής συγκέντρωσης Ή πλευρά τοΰ *προσωπικοΰ ’ μπορεϊ άκριβώς νά συγκριθεΐ μέ αύτό πού πραγματοποιήθηκε στόν παγκόσμιο πόλεμο 134 . τό άδΰνατο δηλαδή υπήρχε έπειδή πριν άπό τήν συγκεντρωμένη καί ταυτόχρονη μορφή δέν είχε προηγηθεΐ μιά μακρόπνοη Ιδεολογική πολιτική προετοιμασία. καί άνθρωποι καινούργιοι κατέλαβαν τίς πρώτες διευθυντικές θέσεις. ήταν τά δοκίμια τοΰ Pisacane. Μετά τό 1848 έγινε μιά κριτική τών μεθόδων πού προηγήθηκαν άπό τήν άποτυχία μόνο άπό μέρους τών με­ τριοπαθών καί πραγματικά δλο τό κίνημα τών μετριοπα­ θών άνανεώθηκε. πού ώστόσο δέν έγιναν ποτέ πλατφόρμα μιας καινούργιας όργανικής πολι­ τικής κι αύτό παρόλο δτι ό ίδιος ό Mazzini άναγνώρισε 6τι ό Pisacane έχει μια *στρατηγική άντίληψη ’ τής ιτα­ λικής έθνικής έπανάστασης.πόλεμος θέσεων’ στόν πόλεμο τής Ιταλικής ’Ανεξαρτησίας μπορεϊ νά μελε­ τηθεί κι άπό άλλες πλευρές. άλλά μόνο ως ένα μέρος.

άλλά πού ωστόσο έχοντας αύτοσχέδιους ή σχεδόν αύτοσχέδιους άρχηγούς (πάντως βχι μέ σχηματισμούς συγ­ κροτημένους άπό παλιότερα δπως ήταν τό κόμμα τών με­ τριοπαθών) σημείωσαν έπιτυχίες Αναμφίβολα μεγαλύτερες άπ’ αύτές πού σημείωσαν οί μετριοπαθείς: ή ρωμαϊκή δημο­ κρατία καί ή Βενετία έδειξαν μιά δύναμη άντίστασης πολύ άξιόλογη. παραδοσιακά. άτακτο. όργανικά. μολονότι τό άποτέλεσμα αύτό τό καρπώθηκε ό Cavour.δημοκρατικό κύμα.καταδρομείς άπό τήν άλλη. * Η πλευρά αύτή συνδέεται μέ τήν άλλη. της ' συγ­ κέντρωσης ’. Θά ήταν ένδιαφέρον άπ’ αύτή τήν άποψη νά με­ λετήσουμε τήν προσπάθεια είσβολής στή Σαβοΐα μέ τόν Ramorino. πού τή στιγμή τής δράσης (1848) φάνηκαν άκατάλληλα ή σχεδόν άκατάλληλα καί τό 1848— 49 ύπερκεράστηκαν άπό τό λαΐκοματσινικό . τήν κανονική και τή ' χαρισμα­ τική ’. πολιτικά κόμματα. ' αύτοσχέδιο ’ άς τό ποϋ­ με Ιτσι. κτλ. Πρέπει νά παρατηρήσουμε ίτ ι ή τεχνική δυσκο­ λία πού πάνω της έσπαζαν πάντα οί πρωτοβουλίες τοϋ Mazzini ήταν άκριβώς ή δυσκολία της *έπαναστατικής συγκέν­ τρωσης ’. δστερα τήν προσπάθεια τών άδελφών Bandiera.στή σχέση άνάμεσα σέ μόνιμους καί έφεδρους Αξιωματι­ κούς άπό τή μιά μεριά καί άνάμεσα σέ συνηθισμένους φαν­ τάρους καί φαντάρους έθελοντές . Στήν περίοδο μετά τό ’48 ό συσχετισμός άνά­ μεσα στίς δυό δυνάμεις. Ινα κύμα χαοτικό. σέ σύγκριση μέ τήν κατάσταση πού παρουσιάστηκε στόν Mazzini τό ’48 στό Μιλάνο καί τό 135 . όργανώθηκε γύρω άπό τόν Cavour καί τόν Γαριβάλδη καί έδωσε τό μέγιστον άποτέλεσμα. τοϋ Pisacane κτλ. 01 μόνιμοι άξιωματικοΐ άντιστοιχοϋσαν στόν πόλεμο Γης ’Ανεξαρτησίας στά κανονικά.

γιατί θά ήταν παράξενο ol άντιδραστικές δυνάμεις. Σέ δλα τά πολιτικά γεγονότα τοΰ Ιδιου τύπου πα­ 136 . Pisacane. "Οπως καί νάχει τό πράγμα. δπως συ­ νέβη μέ τούς χίλιους τοΰ Γαριβάλδη έγινε δυνατή χάρη στά γεγονός δτι 6 Γαριβάλδης μπολιάστηκε μέσα στις κρατικές δυνάμεις τοΰ Πιεμόντε πρώτο. στήν πραγματικότητα ξαναπέρασε στά χέρια τών παραδοσιακών όργ&νικών δυνάμεων. τήν κατάληψη τοΰ Παλέρμου. άκόμα κι άν θά είχαν προετοιμαστεί καλύτερα άπό 6. Ban­ diera. πού ήταν συγκεντρωμένες καί μπορούσαν νά δρουν έλεύθερα (δηλαδή δέν έβρισκαν καμμιά άντίσταση σέ πλατιά κινήματα τοΰ πληθυσμοΰ) νά μή συν­ τρίβανε τΙς πρωτοβουλίες τύπου Ramorino. ή άνάπτυξη τής διαδι­ κασίας τοΰ πολέμου γιά τήν 'Ανεξαρτησία. Αύτές ol προσπάθειες λίγων δέν μπορούσαν παρά νά συντρίβουν στή γέννησή τους. μέ τυχαίους καί αύτοσχέδιους άρχηγούς. Στή δεύτερη περίοδο (1859—1860).’49 στή Ρώμη καί πού δέν εϊχε τήν Ικανότητα όργάνωσης. 6 Mazzini Οά είχε τήν δυνατότητα νά όργανώσει έμπεδα γιά ομαδικές στρατολογίες' άλλά δέν είχε τήν πρόθεση νά τό κάνει κι έδώ όφείλεται ή σύγκρουσή του μέ τόν Γαριβάλδη στή Ρώμη καί ή άχρήστευσή του στό Μιλάνο άπέναντι στόν Cattaneo καί τή μιλανέζικη δημοκρατική όμάδα. δηλαδή. στή δημοκρατική Ρώμη. κτλ.τι έγινε στήν πραγματικότητα. καί άπομόνωσε τό στόλο τών Βουρβώνων. καί ύστερα δτι 6 άγγλικός στόλος προστάτευσε άπό τά πράγματα τήν άπόβαση τής Μαρσάλα. Στό Μιλάνο ύστερα άπό τίς Πέντε Μέρες. άν έφερε σέ φώς τήν τεράστια* σημασία τοΰ *δημαγωγικοΰ ’ μαζικού κινή­ ματος. κομμάτων διαμορφωμένων άπό παλιά. ή * έπαναστατική συγκέντρωση’. μέ όρθολογιστική έπεξεργασία τών άρχηγών. κτλ.

ρουσιάστηκε τό ίδιο άποτέλεσμα (δπως τό 1830 στή Γαλ­ λία ή έπικράτηση τών όρλεανιστών πάνω στίς δημοκρα­ τικές ριζοσπαστικές δυνάμεις, καί δπως κατά βάθος έπί­ σης στή Γαλλική Επανάσταση τοϋ 1789, δπου ό Ναπο­ λέοντας, άντιπροσωπεύει, σέ τελευταία άνάλυση, τό θρίαμ­ βο τών Οργανικών δυνάμεων τής άστικής τάξης έναντίον τών γιακωβ&ικων μικροαστικών δυνάμεων). "Οπως στόν παγκόσμιο πόλεμο ή ύπεροχή τών παλιών άξιωματικών τής καρριέρας πάνω στούς έφεδρους άξιωματικούς, κτλ. Πάντως, τό γεγονός 6τι οΐ ριζοσπαστικές - λαϊκές δυνά­ μεις δέν είχαν συνείδηση τοΰ καθήκοντος τής άλλης πλευ­ ράς τις έμπόδισε νά έχουν πλήρη συνείδηση τοΰ δικοΰ τους καθήκοντος καί άρα νά έχουν βαρύτητα στήν τελική Ισορ­ ροπία τών δυνάμεων, σέ σύγκριση μέ τήν πραγματική τους βαρύτητα έπέμβασης καί έπομένως νά καθορίσουν ένα πιό προωθημένο άποτέλεσμα, πάνω σέ μιά κατεύθυνση μεγα­ λύτερης προόδου καί έκσυγχρονισμοΰ. Πάντα μέ τήν εύκαιρία τής άντίληψης τής ' παθητι­ κής έπανάστασης ’ ή τής ’ έπανάστασης - άποκατάσταση ’ στόν Ιταλικό άγώνα γιά τήν ’Ανεξαρτησία πρέπει νά ση­ μειώσουμε 6τι χρειάζεται νά τοποθετείται μέ άκρίβεια τό πρόβλημα πού σέ μερικές Ιστοριογραφικές τάσεις Ονομά­ ζεται πρόβλημα τών σχέσεων άνάμεσα στούς άντικειμενικούς βρους καί τούς ύποκειμενικούς βρους τοΰ Ιστορικοΰ γεγονότος. Φαίνεται φανερό δτι ποτέ δέ μποροΰν νά λεί­ πουν οΐ λεγόμενοι ύποκειμενικοί βροι δταν ύπάρχουν οΐ άντικειμενιχοί δροι έφόσον πρόκειται γιά άπλή διάκριση μέ δασκαλίστικο χαρακτήρα: γ ι’ αύτό, πάνω στό μέτρο άκριβώς τών ύποκειμενικών δυνάμεων καί πάνω στήν έν­ τασή τους είναι πού μπορεΐ νά ύπάρξει συζήτηση, καί έπο-

137

μένως πάνω στή διαλεκτική σχέση άνάμεσα στίς άντιτιθέμενες υποκειμενικές δυνάμεις. Πρέπει νά άποφεύγουμε νά τοποθετείται τό ζήτημα μέ τρόπο ' διανοουμενίστικο ’ καί βχι Ιστορικο - πολιτικό. "Οτι ή νοητική ' σαφήνεια ’ τών δρων τοϋ άγώνα είναι άπαραίτητη, είναι άμφίβολο. Ά λλά αύτή ή σαφήνεια είναι μιά άξία πολιτική στό βαθμό πού γίνεται διάχυτο πάθος καί άποτελεΐ τήν προϋπόθεση μιας ισχυρής θέλησης. Τόν τε­ λευταίο καιρό σέ πολλά δημοσιεύματα γιά τόν Ά γώνα της Ανεξαρτησίας, έχει *άποκαλυφθεΐ ’ δτι ύπηρχαν προ­ σωπικότητες πού έβλεπαν καθαρά, κτλ. (ίς θυμηθούμε τήν έκτίμηση πού έκανε γιά τόν Ornato ό Piero Gobetti)· άλλά αύτές ol * άποκαλύψεις ’ καταστρέφονται άπό μόνες τους, άκριβώς έπειδή εϊναι άποκαλύψεις- αύτές άποδείχνουν 6τι έπρόκειτο γιά άτομικές συγγραφικές έργασίες, πού σή­ μερα παρουσιάζουν μιά μορφή ' φρόνησης έκ τών ύστέρων \ Πραγματικά ποτέ δέν δοκιμάστηκαν στή συγκαιρινή τους πραγματικότητα, ποτέ δέν έγιναν λαϊκή - έθνική συνείδηση διαδεδομένη καί δραστική. Άνάμεσα στό Κόμμα τής Δρά­ σης καί τό Κόμμα τών Μετριοπαθών ποιό άντιπροσώπευε τΙς πραγματικές * υποκειμενικές δυνάμεις ’ τοϋ Άγώνα γιά τήν Ανεξαρτησία; Ασφαλώς τό Κόμμα τών Μετριοπαθών, καί άκριβώς γιατί είχε συνείδηση τοϋ καθήκοντος έπίσης καί τοϋ Κόμματος της Δράσης: έξαιτίας αύτης της συνεί­ δησης ή *ύποκειμενικότητά ’ του εϊχε μιά ποιότητα άνώτερη καί πιό Αποφασιστική. Μέσα στήν έκφραση, έστω καί έκφραση έπιλοχία, τοϋ Vittorio Emanuele I I : «Τό Κόμμα της Δράσης τό έχουμε στήν τσέπη μας» , ύπάρχει περισσότερο Ιστορικο - πολιτικό νόημα παρά σ’ όλόκληρο τό Mazzini.

138

Γιά τή γραφειοκρατία
1) T i γεγονός δτι στήν Ιστορική άνάπτυξη τών πολι­ τικών καί οικονομικών μορφών διαμορφώθηκε ό τύπος τοΰ δημόσιου υπάλληλου τής ' καρριέρας πού εϊναι έξασκημένος τεχνικά στή γραφειοκρατική έργασία (πολιτική καί στρατιωτική), έχει μιά πρωταρχική σημασία στήν πολι­ τική έπιστήμη καί στήν ιστορία τών κρατικών μορφών. Πρόκειται γιά μιάν άναγκαιότητα ή γιά έναν έκφυλισμό, σέ σύγκριση μέ τήν αυτοδιοίκηση (selfgovernment) δπως Ισχυρίζονται οί ’ καθαροί ’ όπαδοί τοΰ έλεύθερου έμπορίου ; Εϊναι βέβαιο δτι κάθε κοινωνική καί κρατική μορφή είχε ένα δικό της πρόβλημα δημόσιων υπαλλήλων, ένα δικό της τρόπο νά τό τοποθετεί καί νά τό λύνει, ένα δικό της σύ­ στημα έπιλογής, ένα δικό της τύπο δημόσιου υπάλληλου νά διαπαιδαγωγήσει. Κι έχει κεφαλαιώδη σημασία νά πα­ ρακολουθήσουμε τήν άνάπτυξη δλων αυτών τών στοιχείων. Τό πρόβλημα τών δημόσιων υπαλλήλων συμπίπτει ως ένα μέρος μέ τό πρόβλημα τών διανοουμένων. Άλλά, αν είναι άλήθεια δτι κάθε καινούργια κοινωνική καί κρατική μορφή εϊχε άνάγκη ένός καινούργιου τύπου δημόσιου υπάλληλου, εϊναι έπίσης άλήθεια δτι οί καινούργιες άρχουσες δυνάμεις δέ μπόρεσαν ποτέ νά άποσπαστοΰν, τουλάχιστο γιά ένα όρισμένο χρονικό διάστημα, άπό τή παράδοση καί τά όργανωμένα συμφέροντα, δηλαδή άπό τούς σχηματισμούς δημόσιων υπαλλήλων, πού υπήρχαν ήδη καί είχαν συγκρο­ τηθεί πριν άπό τή δική τους άνοδο στήν έξουσία (αύτό είδικά στήν έκκλησιαστική καί τήν στρατιωτική σφαίρα). *Η ένότητα τής χειρωνακτικής καί τής πνευματικής έργασίας καί Ινας στενότερος δεσμός άνάμεσα στή νομοθετική καί τήν έκτελεστική έξουσία (δπου ol έκλεγόμενοι δημό­

139

σιοι υπάλληλοι, πέρα άπό τόν έλεγχο νά ένδιαφέρονται γιά τήν έκτελεστική δουλειά στίς κρατικές υποθέσεις) μπο­ ρούν νά άποτελέσουν κίνητρα έμπνευσης τόσο γιά μιά καινούργια κατεύθυνση στή λύση τοϋ προβλήματος τών διανοουμένων Οσο καί τοϋ προβλήματος τών δημόσιων ύπαλλήλων. 2) Συνδεδεμένη μέ τό ζήτημα τής γραφειοκρατίας καί τής ' άριστης ’ Οργάνωσής της είναι ή συζήτηση πάνω στούς λεγάμενους *Οργανικό συγκεντρωτισμό ’ καί *δημο­ κρατικό συγκεντρωτισμό * (πού άλλωστε δέν έχει καμμιά σχέση μέ τήν άφηρημένη δημοκρατία, τόσο πού ή γαλλική Επανάσταση καί ή Τρίτη Δημοκρατία έχουν άναπτύξει μορφές όργανικοϋ συγκεντρωτισμοί πού δέν είχαν γνωρί­ σει οδτε ή άπόλυτη μοναρχία, ούτε ό Ναπολέοντας 0 Α'). θ ά πρέπει νά έρευνήσουμε καί νά έξετάσουμε τΙς πραγμα­ τικές οίκονομικές καί πολιτικές σχέσεις πού βρίσκουν τήν Οργανωτική τους μορφή, τή διάρθρωσή τους καί τήν λειτουργικότητά τους στίς διάφορες έκδηλώσεις τοϋ όργανικοϋ καί τοϋ δημοκρατικού συγκεντρωτισμοϋ σέ Ολα τά πεδία: στήν κρατική ζωή (ένωση, Ομοσπονδία, ένωση όμοσπόνδων κρατών, Ομοσπονδία κρατών ή Ομοσπονδιακό κράτος, κτλ.)* στή διακρατική ζωή (συμμαχίες, διάφορες μορφές διεθνούς πολιτικοϋ άστερισμοϋ)* μέσα στή ζωή τών πολι­ τικών καί πολιτιστικών ένώσεων (τεκτονισμός, Ροταριανός όμιλος, Καθολική Εκκλησία)· συνδικαλιστικών, οικονο­ μικών (καρτέλ, τράστ)· μέσα στήν Ιδια χώρα, σέ διαφορε­ τικές χώρες, κτλ. Έ γιναν συζητήσεις στό παρελθόν (πρίν τό 1914) μέ τήν εύκαιρία τής γερμανικής ύπεροχής στή ζωή τής άνώτερης κουλτούρας καί Ορισμένων διεθνών πολιτικών δυνά­

140

μεων: ήταν πραγματική αύτή ή ύπεροχή ή τί πράγμα ήταν στήν πραγματικότητα; Μπορούμε νά ποϋμε: α) ίτ ι κανέ­ νας δεσμός όργανικός καί πειθαρχικός δέν προσδιόριζε μιά τέτοια ύπεροχή, πού ήταν έτσι ένα άπλό φαινόμενο άφηρημένης πολιτιστικής έπίδρασης καί ένός πολύ άσθενούς κύρους’ β) ίτ ι μιά τέτοια πολιτιστική έπίδραση δέν έθιγε καθόλου τήν πραγματική δραστηριότητα, πού άντίστροφα ήταν διαλυμένη, τοπικιστική, χωρίς συνολική κατεύθυνση. Δέ μπορούμε γ ι’ αύτό νά μιλήσουμε γιά κανένα συγκεν­ τρωτισμό, ούτε όργανικό οδτε δημοκρατικό, ούτε άλλου εί­ δους ή μικτό. Τήν έπίδραση τήν είχαν αισθανθεί καί ύποστεΐ μικρές όμάδες διανοουμένων, χωρίς δεσμό μέ τΙς λαϊ­ κές μάζες' καί αύτή άκριβώς ή έλλειψη δεσμοϋ χαρακτη­ ρίζει τήν κατάσταση. Πάντως μιά τέτοια κατάσταση πρα­ γμάτων άξίζει νά έξεταστεΐ, γιατί βοηθάει νά έξηγήσουμε τή διαδικασία πού όδήγησε στή διατύπωση τών θεωριών τοϋ όργανικοΰ συγκεντρωτισμού πού στάθηκαν άκριβώς μιά μονόπλευρη καί διανοουμενίστικη κριτική αύτης της άταξίας καί αύτης της διασπορας τών δυνάμεων. Χρειάζεται έν τούτοις μέσα στις θεωρίες τοϋ όργανικοϋ συγκεντρωτισμού νά διακρίνουμε έκεΐνες πού καλύ­ πτουν ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα πραγματικής ύπεροχής ένός μέρους πάνω στό ίλο (είτε τό μέρος αύτό άποτελεΐται άπό ένα στρώμα ίπω ς τών διανοουμένων είτε άποτελεΐται άπό μιά ' προνομιούχα ’ έντόπια όμάδα) καί έκεΐνες πού άποτελοΰν μιά καθαρή μονόπλευρη θέση σεκταριστών καί φανατικών, καί Sv καί μπορεΐ νά κρύβει ένα πρόγραμμα ύπεροχής (συνήθως ένός μοναδικού άτόμου, σάν τόν άλάθητο Πάπα καί γι* αύτό ό καθολικισμός έχει μετατραπεΐ σ’ ένα είδος λατρείας τοϋ Ποντίφηκα),

141

μιά άδιάκοπη καταχώριση τών στοιχείων πού βλασταίνουν μέσα άπ’ τό βάθος τής μάζας μέσα στό στέ­ ρεο πλαίσιο τοΰ μηχανισμού τής διεύθυνσης πού έξασφαλίζει τή συνέχεια καί τήν κανονική συσσώρευση τών έμπειριών εϊναι *όργανικός ’ γιατί παίρνει ύπόψη του τήν κίνηση. δηλαδή μιά αδιάκοπη προσαρ­ μογή τής όργάνωσης στή πραγματική κίνηση. Αύτό τό στοιχείο σταθερότητας μέσα στό κράτος ενσαρκώνεται μέσα στήν όργανική άνά­ πτυξη τοϋ κεντρικοΰ πυρήνα τής κυρίαρχης όμάδας. 'Η ύπερίσχυση τοΰ γραφειοκρατικοΰ συγκεντρωτισμοΰ μέσα στό κράτος δείχνει δτι ή κυρίαρχη όμάδα έχει κορεστεϊ. ταυτόχρονα παίρνει ύπόψη του αύτό πού είναι σχετικά σταθερό καί μόνιμο.άμεσα δέ φαίνεται νά κρύβει ένα τέτοιο πρόγραμμα σά συνειδητό πολιτικό γεγονός. Ή *6ργανικότητα ’ δέ μπορεϊ παρά νά άνήκει στό δημοκρατικό συγκεντρωτισμό. στά συ­ στήματα προστατευτισμοΰ πού βρίσκονται σέ άγώνα έξόντωσης μέ τόν οίκονομικό φιλελευθερισμό). Στά κόμματα 142 . μέ τό νά γίνεται μιά στενή έταιρία πού τείνει νά διαιωνίσει τά μικρόπρεπά της προνόμια ρυ­ θμίζοντας ή καί καταπνίγοντας τή γέννηση άντίθετων δυ­ νάμεων. ή τουλά­ χιστο κινιέται πρός μιά κατεύθυνση πού εύκολα μπορεϊς νά τήν προβλέψεις. ας τό ποϋμε έτσι. δπως αύτό συμβαίνει σέ πιό περιορισμένη κλίμακα μέσα στή ζωή τών κομμάτων. πού είναι ένας * συγκεντρωτισμός * σέ κίνηση. καί. ένας συγκε­ ρασμός τών παρακινήσεων άπ’ τά κάτω μέ τήν έντολή άπ’ τά πάνω. κτλ. χ. πού εϊναι ό όργανικός τρόπος πού φανερώνεται ή ιστορική πραγματικότητα καί δέν άποστεώνεται μηχανικά μέσα στή γραφειοκρατία. άκόμα κι δταν αύτές οί δυνάμεις εϊναι όμοιογενεΐς μέ τά βασικά κυρίαρχα συμφέροντα (π. Ή πιό άκριβολογημένη όνομασία θά ήταν γραφειοκρατικός συγκεντρωτισμός.

άφηρημένης. πού είναι μέ δργανικό τρόπο προοδευ­ τικά σέ σύγκριση μέ άλλες δυνάμεις συγγενικές καί συμ­ μαχικές άλλά μικτές καί ταλαντευόμενες.πού έκπροσωποΰν όμάδες κοινωνικά ύποτελεΐς τό στοι­ χείο τής σταθερότητας είναι αναγκαίο γιά νά έξασφαλίσει τήν ήγεμονία βχι σέ προνομιούχες όμάδες άλλά στά προο­ δευτικά στοιχεία. δη­ λαδή χάρη στόν πολιτικό πρωτογονισμό τών περιφερειακών δυνάμεων άκόμα κι όταν αύτές είναι ομοιογενείς μέ τήν έντόπια όμάδα πού είναι ό ήγεμόνας (φαινόμενο τοϋ πιεμοντισμοϋ τίς πρώτες δεκαετίες τής ιταλικής ένότη-. Αύτή ή άδιάκοπη έργασία γιά νά ξεχω­ 143 . πού χαρακτηρίζει δηλαδή τούς πούρους διανοούμενους (ή puri asini). Ή διαμόρφωση τέτοιων καταστάσεων μπορεΐ νά είναι έξαιρετικά βλαβερή καί επικίνδυνη στούς διεθνείς Οργανι­ σμούς (Κοινωνία τών Εθνών). Πάντως. τού γραφειοκρατικού συγκεντρωτισμού έχουν συμβεΐ άπό έλλειψη πρωτοβουλίας καί ευθύνης στή βάση. Ό δημοκρατικός συγκεντρωτισμός μάς δίνει μιά έλαστική διατύπωση. πειραματική. άλλά σέ τρόπο πού ή διοργάνωση καί ή σύνδεση νά παρουσιάζονται σάν μιά άναγκαιότητα πρακτική καί ' έπαγωγική ’.ας). άπαγωγικής. πού είναι πρόσφορη γιά πολλές ένσαρκώσεις· είναι διατύπωση ζωντανή στό βαθμό πού ερμη­ νεύεται καί προσαρμόζεται άδιάκοπα στίς ανάγκες: αύτή σημαίνει νά άναζητδς κριτικά αύτό πού εϊναι δμοιο μέσα στήν έπιφανειακή άνομοιότητα καί απεναντίας ξεχωριστό κι άκόμα άντιθετικό μέσα στήν έπιφανειακή ομοιομορφία γιά νά όργανώνεις καί νά συνδέεις στενά αύτό πού είναι δμοιο. καί δχι τό άποτέλεσμα μιας δια­ δικασίας όρθολογιστικής. πρέπει νά τονίσουμε δτι οί νοσηρές εκδη­ λώσει.

άνά­ μεσα σέ στρώματα διανοούμενων χαί λαϊκές μάζες. τής δημογραφικής σύνθεσης. Αύτό άπαιτεΐ μιάν όργανική ένότητα άνάμεσα σέ θεωρία καί πρακτική. τοΰ προβλήματος τών διανοούμενων. έπιφανειακά ήρεμος καί *βουβός’.) καί έπίσης τή γενική πο­ λιτική (στίς αναλύσεις τών καταστάσεων. άνά­ μεσα σέ κυβερνήτες καί κυβερνώμενους. 01 φόρμουλες τής ένότητας καί όμοσπονδίας χάνουν μεγάλο μέρος τής σημα­ σίας τους άπ’ αύτή τήν άποψη. οΰτε καί όμοσπονδία άλλά *σακκί μέ πατάτες’. ένώ διατηρούν τό δηλη­ τήριό τους μέσα στή γραφειοκρατική άντίληψη. δηλαδή μηχανική παράθεση ξεχωριστών *μονάδων ’ χωρίς σύνδεση άνάμεσά τους. ή μόνη δραστηριότητα ποΰ παράγει ή Ιστορική διαδικασία. μιά πού στά άνθρώπινα σύνολα τό ποιοτικό στοιχείο (ή τό στοιχείο τής τεχνικής καί πνευματικής ικανότητας τών ξεχωριστών παραγόντων) 144 .). τοϋ συσχετι­ σμού τών δυνάμεων. Εννοείται ί τ ι χρειάζεται πάντα νά θυμόμαστε πώς ή προσφυγή στό θεώρημα τών καθορισμένων άναλογιών έχε: σχηματική καί μεταφορική άξΙα. Τό θεώρημα τών καθορισμένων αναλογιών Λΰτό τό θεώρημα μπορεΐ νά χρησιμοποιηθεί άποδοτικά γιά νά κάνει σαφέστερους καί νά δώσει πιό καθαρό σχήμα σέ πολλούς συλλογισμούς πού άφοροϋν τήν έπιστήμη τής όργάνωσης (ή μελέτη τοϋ διοικητικοΰ μηχανισμοΰ.ρίσεις τό *διεθνικό ’ καί ' ένωτικό ’ στοιχείο μέσα στήν έθνική καί τοπικιστική πραγματικότητα είναι πραγματικά ή συγκεκριμένη πολιτική δράση. δηλαδή δέ μπορεΐ νά έφαρμόζεται μηχανικά. πού γ ι’ αύτήν τό πράγμα καταλήγει στό νά μήν ύπάρχει ένότητα άλλά βάλτος. κτλ. κτλ.

κτλ. πού έξάλλου άλλάζει έπίσης καί γιά τά διάφορα δπλα καί ει­ δικότητες. Ό νόμος τών καθορισμένων άναλογιών συγκεφαλαιώ­ νεται μέ τόν άκόλουθο τρόπο άπό τόν Pantaleoni στίς Ά ρ χ ές καθαρής οΐχοτομίας: «.παίζει ένα κυριαρχικό ρόλο. ένώ δέ μπορεϊ νά μετρηθεί μαθηματικά. ύπαξιωμ&τικούς. ’Επιτελεία. . Είδικά γιά τήν έπιστήμη τής όργάνωσης μπορεϊ νά είναι χρήσιμη ή προσφυγή σ’ αύτό τό θεώρημα κι αύτό φαίνεται καθαρά στό στρατό. πού ποικίλει άνάλογα μέ τό έκπολιτιστικό έπίπεδο. τήν ανεξαρτησία σκέψης. στά έργοστάσια καί νά δοΰμε πώς κάθε κοινωνική όμάδα έχει ένα δικό της νόμο καθορισμένων άναλογιών. κτλ. στά συνδι­ κάτα. Τά σώματα ένώνονται χημικά μόνον σέ καθορισμένες αναλογίες καί χάθε ποσό­ τητα ένός στοιχείου πού ξεπερνάει τήν άπαιτούμενη ποσό­ 145 . Γενικό ’Επιτελείο. 'Υπάρχει μιά καθορισμένη σχέση άνάμεσα σέ όπλίτες. κτλ. κατώτερους άξιωματικούς. άνώτερους άξιωματικούς. ’Υπάρχει μιά σχέση άνάμεσα στά διάφο­ ρα δπλα καί ειδικότητες άνάμεσά τους. Ά π ό πολιτική άποψη τό θεώρημα μποροΰμε νά τό δοΰμε νά έφαρμόζεται στά πολιτικά κόμματα. βαθμοφόρους. . Ά λλά κάθε μορφή κοινω­ νίας έχει Ινα δικό της τύπο στρατού καί κάθε τύπος στρα­ τού έχει μιά δίκιά του άρχή καθορισμένων άναλογιών. τό πνεΰμα πρωτοβουλίας καί τό α ί­ σθημα τής ευθύνης καί τής πειθαρχίας τών πιό καθυστε­ ρημένων καί άπομακρυσμένων μελών της. Γι’ αύτό μποροΰμε νά ποΰμε δτι κάθε άνθρώπινο σύνολο έχει μιά δίκιά του άριστη άρχή καθορι­ σμένων άναλογιών. Κάθε άλλαγή σέ ένα μέρος καθορίζει τήν άνάγκη μιάς καινούργιας Ισορ­ ροπίας μέ τό δλο.

τής Ιταλ. άλλά ol συνέπειες δέν πραγματοποιοΰνται γιατί λείπει ό άνθρώπινος παράγοντας.). γίνεται κόμμα. πού ύπάρχουν σέ όρισμένες ποσότητες. 146 . M ilano. 112 (σημ. 1931. Γ ι’ αύτό μπορούμε νά ποϋμε δτι τά κόμ­ ματα έχουν τό 'καθήκον νά έπεξεργάζονται ίκανούς ήγέτες. δηλαδή άποτελεσματική πολιτική δύ­ ναμη άπό τήν άποψη τής άσκησης της κυβερνητικής έξουσίας: στό μέτρο άκριβώς πού διαθέτει (έχει έπεξεργαστεϊ στό έσωτερικό του) ήγέτες διαφόρων βαθμιδών καί στό μέτρο πού αύτοί οί ήγέτες έχουν άποκτήσει καθορισμένες Ικανότητες. Ό Ιστορικός ' αύτοματισμός ’ όρισμένων προϋ­ ποθέσεων (ή ύπαρξη όρισμένων άντικειμενικών 6ρων) άποκτάει πολιτική δυναμικότητα διαμέσου τών κομμάτων καί τών ίκανών άνθρώπων: ή άπουσία τους εϊτε ή έλλειμματικότητά τους (ποσοτική καί ποιοτική) κάνει στείρο τόν Ιδιο τόν ' αύτοματισμό ’ (πού γι’ αύτό δέν είναι αύτοματισμός): ύπάρχουν άφηρημένα οί προϋποθέσεις. τότε ό συνδυασμός πραγματοποιείται μόνον στό μέτρο πού είναι έπαρκής ή ποσότητα τοϋ στοιχείου πού παρουσιάζεται σέ μικρότερη ποσότητα άπό τά άλλα» Θά μπορούσαμε νά χρησιμοποιήσουμε μεταφορικά αύτό τό νόμο γιά νά καταλάβουμε πώς ένα *κίνημα ’ ή τάση γνω­ μών. άποτελοΰν τή λειτουργία τής μάζας πού έπιλέγει. πολλαπλασιάζει τούς άναγκαίους ήγέτες ώστε μιά όρι· σμένη κοινωνική όμάδα (πού είναι μιά ’ προσδιορισμένη’ 1. παράγρ. έξελίσσει. Prineipi d i economia pura. παραμένει έλενθερη' άν ή ποσό­ τητα ένός στοιχείου είναι έλλειμματική σέ σχέση μέ τήν ποσότητα τών άλλων στοιχείων πού ύπάρχουν στήν χη­ μική ένωση. 5. σελ.τητα γιά ένα συνδυασμό μέ άλλα στοιχεία. M affeo P antaleoni. Σύντ.

Ή ' πολιτική* έγινε 147 . Έ ν α κόμμα πού παίρνει πολλές ψήφους στίς τοπικές έκλογές καί λιγότερους στίς έκλογές μεγαλύτερης πολιτι­ κής σημασίας έχει άσφαλώς άνεπάρκεια στήν κεντρική του ήγεσία: διαθέτει πολλούς όπαδούς ή τουλάχιστο σέ άρκετό άριθμό. κι άκό­ μα μέχρι τΙς έπιτροπές έπιχειρήσεων) ένα κόμμα έχει δια­ κυμάνσεις στόν άριθμό τών ψήφων άπό άνώτατα έπίπεδα σέ κατώτατα πού μοιάζουν παράξενες κι αυθαίρετες. ή σέ ποσότητα καί ίχ ι σέ ποιότητα (σχετικά) ή σέ ποιότητα καί ίχ ι σέ ποσότητα. στή Γερμανία πρίν τόν Χίτλερ: έκλογές γιά τόν Πρόεδρο τής Δημοκρατίας. γιά τό Ράΐχσταχ. γιά τίς δίαι­ τες τών περιφερειών.ποσότητα στό βαθμό πού μπορεΐ κανείς νά προσδιορίσει πόσοι είναι οΐ παράγοντες κάθε κοινωνικής όμάδας) νά συναρθρωθεί καί άπό συγκεχυμένο χάος νά γίνει ένα πο­ λιτικό στράτευμα συγκροτημένο όργανικά. χ. μπο­ ρούμε νά συμπεράνουμε ί τ ι τά στελέχη του είναι άνεπαρκή σέ ποσότητα καί ποιότητα. Τό πραγματικά σημαντικό στήν κοινωνιολογία δέν είναι τί­ ποτε άλλο παρά πολιτική έπιστήμη. γιά τά κοινοτικά συμβούλια. μέ τήν εύδο­ κίμηση τών έξελικτικών καί θετικιστικών θεωριών). κτλ. Κοινωνιολογία και πολιτική έπκηήμη Ή εύδοκίμηση τής κοινωνιολογίας σχετίζεται μέ τήν παρακμή τής άντίληψης τής πολιτικής έπιστήμης καί τής πολιτικής τέχνης πού παρουσιάστηκε τό 19ο αΙώνα (μέ περισσότερη άκρίβεια στό δεύτερο μισό του. Ό τα ν σέ δια­ δοχικές έκλογές τοϋ ίδιου βαθμοΰ ή διαφορετικών βαθμών (π. άλλά δέ διαθέτει ένα Επιτελείο άνάλογο μέ τή χώρα καί τή θέση της στόν κόσμο.

Πεποίθηση βτι μέ τά συντάγματα καί τό κοινοβούλιο άρχισε μιά έποχή ' φυσικής Εξέλιξης \ βτι ή κοινωνία βρήκε τΙς τελειωτικές της βάσεις έπειδή είναι Ορθολογιστικές. 148 . παρά μονάχα άπό τήν άποψη τοΰ πιό φτηνοΰ θετικισμού) ή αν ή πολιτική έπιστήμη είναι τό σύνολο τών έμπειρικών ή πρακτικών άρχών πού προκύπτουν άπό μιά εύρύτερη άντίληψη τοΰ κόσμου ή φιλοσοφία στήν κυ­ ριολεξία της. Ά ν ύπάρχει ύπόλοιπο δέ μπορεϊ παρά νά είναι ψευδοπροβλήματα καί προ­ βλήματα άχρηστα. Τό πρόβλημα πού έμπαινε λοιπόν γιά τόν συγγραφέα τοΰ Λαϊχον ΔοχΙμιου 1 ήταν νά προσδιο­ ρίσει σέ ποιές σχέσεις θά μποροϋσε νά τεθεϊ ή πολιτική έπιστήμη μέ τή φιλοσοφία τής πράξης' άν άνάμεσα στίς δυό ύπάρχει ταυτότητα (πράγμα πού δέ μπορεϊ νά ύποστηριχτεΐ. Φτώχεμα τής άντίληψης τοϋ κράτους σά συνέπεια αύτοϋ τοϋ τρόπου σκέψης. κτλ. Νά πού ή κοινωνία μπορεϊ νά μελετηθεί μέ τή μέθοδο των φυσικών έπιστημών. 1. κτλ. είναι φανερό πώς 6λα τά βασικά ζητήματα τής κοινωνιολογίας δέν είναι τίποτε άλλο παρά τά ζητήματα τής πολιτικής έπιστήμης. τής Ιτβλ. ή άν αύτή ή φιλοσοφία είναι άπλώς ή έπι­ στήμη τών γενικών έννοιών ή κατηγοριών πού γεννιοϋνται άπό τήν πολιτική έπιστήμη.συνώνυμο μέ τήν κοινοβουλευτική πολιτική ή μέ τούς προ­ σωπικούς κύκλους. Ά ν πολιτική έπιστήμη σημαίνει έπιστήμη τοϋ κράτους καί κράτος είναι τό σύνολο τών πρακτικών καί θεωρητικών δραστηριοτήτων πού μ’ αύτές ή κυρίαρχη τά­ ξη δικαιώνει καί διατηρεί τήν κυριαρχία της κάΐ άκόμα πιό πέρα καταλήγει νά πετύχει τή δραστήρια συγκατά­ θεση τών κυβερνωμένων. Σύντ. Μττουχάριν (σημ.).

Ά ν ή έπιστήμη ' Ανακαλύπτε­ ται ’ άπό πραγματικότητα πού ήταν άγνωστη προηγού­ μενα. μέ μιάν Ορισμένη έννοια. νά διακρίνουμε μέ καινούργιες έννοιες τήν πολιτική πού Αντιστοιχεί σέ κείνη τήν έπιστήμη πού άπό παράδοση όνομάζεται *φιλοβατική άπό τήν πολιτική πού όνομάζεται πολιτική έπι­ στήμη μέ τή στενή έννοια.τι ήταν προηγούμενα.Ά ν είναι άλήθεια ί τ ι ό άνθρωπος μπορεΐ νά νοηθεί μόνο σάν άνθρωπος Ιστορικά καθορισμένος. Τό πρόβλημα τοΰ τί πράγμα είναι ή ίδια ή ’ έπιστήμη ’ είναι αύτό πού πρέπει νά θέσουμε. μπορούμε νά άντιληφθοΰμε τήν κοινωνιολογία σά μελέτη έκείνων μόνον τών συνθηκών καί τών νόμων πού ρυθμίζουν τήν άνάπτυζή του . δη­ λαδή ' χρήσιμη ’ στούς άνθρώπους γιά νά διευρύνει τήν 149 . τούς κάνει διαφορετικούς άπό 8. Ά ν δλα είναι * πολιτική ’. δηλαδή πού Αναπτύχθηκε καί ζεΐ σέ όρισμένες συνθήκες. χρειάζεται γιά νά μήν πέσουμε σέ μιά ταυτολογική καί άνιαρή φρασεολογία. σέ &ua καθο­ ρισμένο κοινωνικό σύμπλεγμα ή σύνολο κοινωνικών σχέ­ σεων. Καί ή άντίληψη τής έπιστήμης σά *δημιουργίας ’ δέ σημαίνει υστέρα σάν ' πολιτικής ’ . αύτή ή άντίληψη δέ μπορεΐ παρά νά είναι λαθεμένη. Έφόσον είναι άδύνατο νά χάνουμε άφαίρεση τής θέλησης καί τής πρωτοβουλίας τών Ιδιων τών Ανθρώπων. Ό λ α έξαρτιόνται άπό τό έάν πρόκειται γιά δημιουργία * αύθαίρετη ’ ή Ορθολογιστική. στό βαθμό πού μεταβάλλει τούς άνθρώπους. ή πραγματικότητα αύτή δέ γίνεται νοητή σάν υπερσοφία’. ' Η έπιστήμη δέν είναι ή Ιδια ' πολιτική δραστηριότητα ’ καί πο λιτική σκέψη. Καί δέ θεωρείται δτι ύπάρχει άκόμα κάτι * άγνωστο ’ καί άρα ύπερβατικό.

2. Καί 1. πρέπει νά ίοϋμε στή *Nuova A ntologia* τής 16 Μαρτίου 1933 τή φιλοσοφική κριτική άνάλυση τοϋ A rm ando Carlini. Μέ τήν ευκαιρία τοϋ Λ α Ιχο ϋ ΔοκΙμιον καί τοϋ συμπλη­ ρώματος του. άπό ίπο υ βγαίνει δτι ή Ισότητα ' θεω ρία : Π ρακτική = καθαρά μαθηματικά : έφηρμοσμένα μαθηματικά ’ δια­ τυπώθηκε άπό έναν "Αγγλο (μοϋ φαίνεται τόν W ittaker). προκειμένου νά καθοριστεί ή πολιτική πορεία τοϋ κράτους. οδτε δτι τό βάρος τής γνώμης τοϋ κάθε έκλογέα είναι *άκριβώς ’ ίσο’ οί άριθμοί. θεω ρία *αί Π ρα χτιχή . στήν tC ritica Fascista* τή ς 15ης Αύγούστου 1932. 01 διατυπώσεις είναι πολλές. κ τ λ . 150 . άκριβώς 6σο έκείνου πού άφιερώνει στό κράτος καί τό έθνος τΙς καλύ­ τερες δυνάμεις του’. ’Αλλά τό γεγονός είναι δτι δέν άληθεύει. γιά νά κάνει άνώτερη (νά άναπτύξει) τήν ίδια τή ζωή *. δτι ό άριθμός είναι ' ύπέρ­ τατος νόμος’.2. μερικές μάλιστα πιό πετυ­ χημένες ά π’ αύτήν πού άναφέρουμε έδώ καί πού είναι τοϋ Mario de Silva.αντίληψή τους γιά τή ζωή. πού δίνει ένα μέτρο καί μιά σχέση καί τίποτε περισσότερο. άλλά τό περιεχόμενο είναι πάντα τό Ιδιο. σέ όρισμένες χώρες) άξίζει. 'Ο αριθμός καί ή ποιότητα στά αντιπροσωπευτικά συστήματα Μιά άπ& τΙς πιό τετριμμένες κοινοτοπίες πού διαρκώς έπαναλαμβάνονται έναντίον τοϋ έκλογικοΰ συστήματος γιά τήν διαμόρφωση τών κρατικών όργάνων είναι δτι *ό άριθμός είναι σ’ αύτό ό ύπέρτατος νόμος ’ καί δτι ' οί γνώμες όποιουδήποτε άνόητου πού ξέρει νά γράφει (ή καί ένός Αναλφάβητου. καί σ’ αύτήν έπίσης τήν περίπτωση έχουν μιάν άξία όργάνου. μέ κανένα τρόπο.

. 'Η άρίθμηση τών * ψήφων ’ είναι-ή τελική έκδήλωση μιας μακράς διαδικασίας δπου ή μέγιστη έπιρροή άνήκει άκριβώς σέ κείνους πού *άφιερώνουν στό κράτος καί τό έθνος τΙς καλύτερες δυνάμεις τους* (δταν είναι τέτοιες). θά πρέπει νά τήν κρίνουμε είτε σάν άδέξια είτε δτι δέν άντιπροσωπεύει τά *έθνικά ’ συμφέροντα πού δέ μποροΰν παρά νά υπερισχύουν στό νά παρακινηθεί ή έθνική θέληση περισσότερο πρός μιά κατεύθυνση παρά πρός μιάν άλλη. *Δυστυχώς ’ καθένας σπρώχνεται στό νά συγ­ χέει τό δικό του ’ ιδιαίτερο ’ συμφέρον μέ τό έθνικό συμ­ φέρον καί νά βρίσκει έπομένως 'φ ρ ικ τό ’. άπό μιά όμάδα άνθρώπων ή καί άπό ένα ξεχωριστό άτομο πού τΙς έπεξεργάστηκαν καί τΙς παρου­ σίασαν μέ τήν πολιτική μορφή τοϋ έπίκαιρου. Δέν πρόκειται λοιπόν γιά τόν πνευματικά *πλούσιο ’ πού νιώ­ θει νά περιορίζεται στό έπίπεδο τοΰ τελευταίου άναλφάβητου άλλά γιά κείνον πού Ισχυρίζεται πώς είναι πνευμα­ 151 . τών Elites. άκτινοβολίας. Ά ν αύτή ή έπίδοξη όμάδα έκλεκτών. παρά τΙς ύπέρμετρες ύλικές δυ­ νάμεις πού διαθέτει. δέν έχει τήν συγκατάθεση τής πλειοψηφίας. δηλαδή ή συγκεκριμένη τους όρθολογικότητα ή Ιστο­ ρικότητα ή όργανικότητα. οί γνώμες τών δρα­ στήριων μειονοτήτων. 01 Ιδέες καί ol γνώμες δέ *γεννιούνται ’ αύτόματα μέσα στό μυαλό κάθε άτόμου: βγήκαν άπό ένα κέντρο διαμόρφωσης. κτλ. διά­ δοσης. δτι αύτό πού άποφασίζει είναι ό 'νόμος τοΰ άριθμοΰ’· άσφαλώς είναι καλύτερο νά γίνει κανείς ölite μέ διάταγμα. τών πρωτοπορειών. κτλ. Μετριέται άκριβώς ή άποτελεσματικότητα καί ή Ικανότητα διάδοσης κ<*1 πειστι­ κότητας πού έχουν ol γνώμες λίγων.ύστερα τί είναι αύτό πού μετριέται. πειθοΰς. Αύτό σημαίνει πώς δέν εϊναι άλήθεια βτι τό βάρος τών γνωμών τών ξεχωριστών άτόμων είναι ’ άκριβώς ’ τό ΐδιο.

’Επειδή οι έκλογές γίνονται βχι πάνω σέ προγράμματα γενικά κι άόριστα. άλλά πάνω σέ προγράμματα άμεσα συγκεκριμένης έργασίας. 'Υ παινιγμός γιά τό σοβιετικό σύστημα ίιαρκοΰς έλέγχου τών έκλιγμένων άπό τούς έκλογκΐς (σημ. τή ς Ιταλ. γιά νά τά πραγματοποιή­ 1.). κάθε άλλο1. 152 . βποιος έκφράζει συγκατάθεση άναλαβαίνει νά κάνει κάτι περισσότερο άπό τόν κοινό πο­ λίτη. Σ ύντ.τικά πλούσιος καί πού θέλει νά άφαιρέσει άπό τόν ' όποιονδήποτε ’ άκόμα καί κείνο τό άπειροελάχιστο κλάσμα έξουσίας πού διαθέτει βταν άποφασίζεται ή πορεία τής κρα­ τικής ζωής. Ό μ ω ς αύτοί οΐ Ισχυρισμοί δέν είναι καθόλου σωστοί. πού άναγνωρίζει ό νόμος. άκόμα καί μή κοινοβουλευτικοΰ καί μή διαμορφωμένου σύμφωνα μέ τούς κανόνες τής τυπικής δημοκρατίας. Ά π ό τήν κριτική (πού προέρχεται άπό άνθρώπους Ολιγαρχικούς καί ίχ ι τής ilite) γιά κοινοβουλευτικό σύστημα (είναι παράξενο πού αύτό δέν κατακρίθηκε έπειδή ό Ιστορικός Ορθολογισμός τής άριθμητικής συγκατάθε­ σης πλαστογραφεΐται συστηματικά άπό τήν έπίδραση τοΰ πλούτου) αύτοί οί τετριμμένοι Ισχυρισμοί έπεκτάθηκαν έναντίον κάθε άντιπροσωπευτικοΰ συστήματος. μέχρι τό σημείο πού οΐ έκφραστές τής συγκατάθεσης θά μποροΰσαν νά θεωρηθοΰν σάν *ύπάλληλοι’ τοΰ κράτους καί οί έκλογές σάν ένας έθελοντικός τρόπος στρατολογίας κρατικών λειτουργών ένός Ορισμένου τύπου πού μέ μιάν Ορισμένη έννοια θά μποροΰσε νά ξανασυνδεθεΐ (σέ διαφορετικά έπίπεδα) μέ τό selfgovernment. Σ ’ αύτά τά άλλα καθεστώτα ή συγκατάθεση δέν έχει τή στιγμή τής ψηφο­ φορίας σάν τελική φάση. Ή συγκατάθεση νοεί­ ται διαρκώς ένεργητική.

μποροΰμε νά καταλάβουμε τή σπουδαιότητα πού είναι δυνατό νά Ιχει ή έκδήλωση της ψήφου1. 'Τπάρχει ή πρόταση βτι ή «κοινωνία δέ βάζει μπροστά της προβλήματα πού γιά τή λύση τους δέν ύπάρχουν άκόμα ol ύλικές προϋποθέσεις».σει. T i πρόβλημα τής διαμόρφωσης μιάς συλλογικής θέλησης έξαρτιέται άμεσα άπ’ αύτή τήν πρόταση. Kal 6ταν αύτές δέν σχηματίζονται άπό πολίτες Αμορφους. ένδιαφέρει νά έρευνήσουμε πώς άκριβώς διαμορφώθηκαν ol μόνιμες συλλογικές θελήσεις. Πρόκειται γιά διαδικασίες έξέλιζης περισσότερο ή λιγότερο μακρόχρονες. κοιτάζοντας άπό κοντά. πρό­ κειται νά παραμεριστοΰν μηχανικά καί έζωτερικά έμπόδια στήν αύτόχθονη καί αυθόρμητη έξέλιξη: έτσι μποροΰμε 1. xal σπάνια γιά άπρόβλεπτες *συνθετικές ’ έκρήζεις. Αύτές ol παρατηρήσεις θά μπορούσαν νά Αναπτυχθούν mö πλατιά καί Οργανικά φωτίζοντας καί Αλλες διαφορές άνάμεσα στούς διάφορους τύπους έχλογών καθώς άλλάζουν ol γενικές κοινωνικές καί πολιτικές σχέσεις : σχέση άνάμεσα σέ αιρετούς δημόσιους υπάλ­ ληλους καί δημόσιους ύπάλληλους τή ς καρριέρας. Νά άναλυθεϊ κριτικά τι σημαίνει ή πρόταση. κτλ. καί πώς οι τέτοιες θελήσεις {βαζαν άμεσους καί έμμεσους συγκεκριμένους σκοπούς. άλλά άπ& πα ­ ραγωγικά στοιχεία μέ άρμοδιότητες. δηλαδή μιά συλλογική γραμμή γιά δράση. βλέπουμε βτι τότε πρόκειται πε­ ρισσότερο γιά καταστροφή παρά γιά άνοικοδόμηση. γιά νά clvai δηλαδή Ινας δραστήριος καί υπεύθυνος πρωτοπόρος τών έργαζομένων. 153 . άλλά. Έ π ί­ σης καί οι συνθετικές έκρήξεις πραγματοποιούνται. T i στοιχείο τής * έθελοντιχότητας ’ στήν πρωτοβουλία δέ θά μποροϋσενά κεντριστεί μ’ άλλυ -ιμόπο γιά τΙς πλατύτερες μάζες.

Σημασία πού έχουν οΐ ουτοπίες καί οί συγκεχυμένες 1. Πρόκειται γιά έξέγερση :τού ξέσπασε τό 1282 σέ μιά έκκληπία κοντά στό Παλέρμο.). κτλ. λεπτότατη. ένώ χτυπούσαν οΐ καμπάνες τοϋ 'Εσπερινού. φυλλαδίων.νά πάρουμε σά παράδειγμα τό Σικελικό 'Εσπερινό *. πράγμα πού συ­ νήθως δέ γίνεται γιατί θά συσσωρευόνταν άχρηστες λε­ πτομέρειες. μ. Είναι τό πρόβλημα πού στήν έποχή μας εκφράζεται διαμέσου τοϋ κόμματος ή τοϋ συνασπισμοϋ συγγενών κομμάτων : πώς άρχίζει ή συγκρό­ τηση ένός κόμματος. άρθρων σέ περιοδικά καί έφημερίδες. Πρόκειται γιά μιά διαδικασία μοριακή. Σ τά Ιταλικά: V espro Siciliano. λεπτομερειακή πού τό ντοκουμεντάρισμά της άποτελεΐται άπό μιά τεράστια ποσότητα βιβλίων. συνομιλιών καί προ­ φορικών συζητήσεων. θά βάραινε ή πραγμάτευση τοϋ θέματος* υποτίθεται άντίθετα αντίθετα 6τι έχουν ήδη συγκροτη­ θεί τά ρεύματα γνώμης γύρω άπό μιάν όμάδα ή μιά ύπερέχουσα πρωπικότητα. πού έπαναλαμβάνονται άμέτρητες φορές καί πού στό γιγαντιαΐο τους σύνολο άντιπροσωπεύουν τήν έργασία έκείνη άπό όπου γεννιέται μιά συλλο­ γική θέληση ένός όρισμένου βαθμοΰ όμοιογένειας. μεγάλης άνάλυσης. πώς άναπτύσσεται ή όργανωμένη του δύναμη καί ή κοινωνική του έπιρροή. Αναλύ­ οντας το σ’ βλες του τίς μοριακές φάσεις. καί έξελίχτηκε σέ γενική σφ*γή τών Γάλλων τής Σικελίας καί στό διώξιμο τώ ν’Ανζού (σ. έκείνου τοϋ όρισμένου βαθμοΰ πού είναι άναγκαΐος καί έπαρκής γιά νά προσδιορίσει μιά δράση συντονισμένη καί ταυτό­ χρονη στό χρόνο καί στό γεωγραφικό χώρο δπου πραγμα­ τοποιείται τό ιστορικό γεγονός. Θά μπορούσε κανείς νά μελετήσει συγκεκριμένα τή διαμόρφωση ένός συλλογικοΰ Ιστορικού κινήματος. ΓΛ . τ.

υποταγμένο ή καί συμπτωματικό. έχουν τήν {δια σημασία μέ τΙς παλιές άντιλήψεις γιά τόν κόσμο πού είναι Ιστορικά έπεξεργασμένες μέσω της συσσώρευσης διαδοχικών έμπειριών. Τό ζήτημα τοϋ r συλλογικού άνθρωπον ’ ή τον r κοινωνικού κονφορμισμοϋ ’ Υ πάρχει τό έκπαιδευτικό καί τό μορφωτικό καθήκον τοϋ κράτους. μεγάλες πόλεις κτλ. γίνε­ ται ό πυρήνας ένός καινούργιου Ιδεολογικού καί θεωρητικοΟ συνόλου.καί όρθολογιστικές Ιδεολογίες στήν άρχική φάση τών Ιστο­ ρικών διαδικασιών σχηματισμού τών συλλογικών θελή­ σεων : οί ουτοπίες. έφημερίδες. Αύτό πού ένδιαφέρει εϊναι ή κρι­ τική πού σ’ αύτήν ύποβάλλεται ένα τέτοιο Ιδεολογικό σύνολο άπό τούς πρώτους έκπρόσωπους της καινούργιας Ιστορικής φάσης: μέσα άπ’ αύτήν τήν κριτική πραγμα­ τοποιείται μιά διαδικασία διάκρισης καί άλλαγής στό σχετικό βάρος πού διαθέτανε τά στοιχεία τών παλιών (δεολογιών: αύτό πού ήταν δευτερεϋον.τι στό παρελθόν. φάση Ιστορική πού συνδέεται μέ τήν τυπο­ ποίηση μεγάλων μαζών τοϋ πληθυσμού (συγκοινωνίες. νά προσαρ­ μόζει τόν *πολιτισμό ’ καί τήν ήθικότητα τών πιό πλα­ 155 . ό άφηρημένος όρθολογισμός. 'Η παλιά συλλογική θέληση άποσυντίθεται στά άντιφατικά της στοιχεία. έκεΐνα πού άναπτύσσονται κοινωνικά εϊναι άκριβώς τά ύποταγμένα. καταλήγει νά θεωρείται σάν κύριο. "Ύστερα άπό τή διαμόρφωση του καθεστώτος τών κομμάτων. κτλ. κτλ.) οί μοριακές διαδικασίες γίνονται πιό γρήγορα άπό 6. έπειδή άπό τά στοιχεία της. πού έχει πάντα σκοπό νά δημιουργεί και­ νούργιους καί άνώτερους τύπους πολιτισμού.

κάνοντας νά γίνεται * έλευθερία ’ ή άναγκαιότητα κι ό καταναγκασμός. κτλ.κρατικός μηχανισμός 156 . άλλά δέν παύει γ ι’ αύτό νά άσκεΐ μιά συλλογική πίεση καί νά πετυχαίνει άντικειμενικά άποτελέσματα έπεξεργασίας στά έθιμα. γιά νά τό ποΰμε έτσι. Ή διατύ­ πωση χαρακτηρίζει μιάν Ιστορική περίοδο δπου δέν υπήρ­ χαν άκόμη τά μεγάλα μαζικά πολιτικά κόμματα καί τά μεγάλα οικονομικά συνδικάτα καί ή κοινωνία'ήταν άκόμα.τιών λαϊκών μαζών στίς άνάγκες τής άδιάκοπης άνάπτυξης τοϋ οίκονομικοϋ μηχανισμού της παραγωγής. άρα νά έπεξεργάζεται έπίσης καί άπό φυσική άποψη καινούρ­ γιους τύπους άνθρώπων. σέ κατάσταση ρευστότητας άπό πολλές άπόψεις : μεγάλη καθυστέρηση τοΰ χωριοϋ καί σχε­ δόν όλοκληρωτικό μονοπώλιο τής πολιτικοκρατικής άποτελεσματικότητας σέ λίγες πόλεις ή καί άποκλειστικά σέ μία (τό Παρίσι γιά τή Γαλλία). Ά λλά πώς τό κάθε ξεχωριστό ά­ τομο θά καταφέρει νά ένσωματωθεΐ μέσα στό συλλογικό άνθρωπο καί πώς θά πραγματοποιηθεί ή έκπαιδευτική πίεση πάνω στά ξεχωριστά άτομα πετυχαίνοντας τή συγ­ κατάθεση καί τή συνεργασία τους. 'Υπάρ­ χει τό ζήτημα τοΰ ' Δικαίου ’ πού ή ίννοιά του πρέπει νά έπεκταθεΐ γιά νά συμπεριλάβει τις δραστηριότητες πού σήμερα βρίσκονται μέσα στή φόρμουλα τοϋ ’νομικώς άδιάφορου ’ καί πού άνήχουν στήν περιοχή τής κοινωνίας τών πολιτών πού ένεργεί χωρίς * κυρώσεις ’ καί χωρίς ' ύποχρεώσεις ’ λογοδοτικές. στήν ήθικότητα. 'Υπάρχει ή πολιτική άντίληψη τής λεγόμενης ' διαρκοϋς έπανάστασης ’. πού παρουσιάστηκε πρός τό 1848 σάν έπιστημονικά έπεξεργασμένη έκφραση τών γιακωβίνικων έμπειριών άπό τό 1789 ώς τό Τερμιντόρ. στούς τρόπους σκέψης καί δράσης.

τής Ιταλ. οί έσωτεριχές καί διεθνείς Οργανωτικές σχέσεις τοΰ κράτους γί­ νονται πιό σύνθετες χαΐ πυκνές καί ή διατύπωση τοϋ *48 γιά τή ' διαρκή έπανάσταση ’ ύποβάλλεται σέ έπεξεργασία καί ζεπερνιέται στήν πολιτική έπιστήμη μέ τόν δρο ' ήγεμονία πάνω στήν κοινωνία τών π ο λ ιτώ ν Σ υ μ β α ίν ει στλν πολιτική τέχνη αύτό πού συμβαίνει στήν στρατιωτική τέ­ χνη : ό πόλεμος τών κινήσεων γίνεται ίλο καί περισσότερο πόλεμος θέσεων καί μποροϋμε νά ποϋμε ίτ ι Ινα κράτος κερδίζει 2ναν πόλεμο στό βαθμό πού τόν προετοιμάζει λε­ πτομερειακά καί τεχνικά τόν καιρό τής εΙρήνης. δπου Ισχύουν άκόμα οί μορφές πού άλλου έχουν ξεπεραστεΐ κ’ έχουν γίνει άναχρονιστιχές. Convert<uione critieht. τόσο σάν κρα­ τικές Οργανώσεις ίσο καί σά σύνολο ένώσεων στή ζωή τών πολιτών άποτελεΐ γιά τήν πολιτική τέχνη δ. βχι γιά τΙς καθυστερημένες χώρες καί τΙς άποικίες. 143-146 (σημ. κτλ.τι καί τά *χαρακώματα ’ xal οί μόνιμες Οχυρώσεις τοϋ μετώπου στόν πόλεμο θέσεων : κάνουν άπλώς ' μερικό* τό στοιχείο τής κίνησης πού προηγούμενα ήταν * Ολος ’ ό πόλεμος. 157 .). Τό ζήτημα μπαίνει γιά τά έκσυγχρονισμένα κράτη. 3λα τά στοιχεία αύτά άλλάζουν. σειρά IV Bari 1932. Βλέπε στόν Croce. Σΰντ. atX. Στήν περίοδο μετά τό 1870 μέ τήν εύρωπαΐκή άποικιακή έπέκταση. Ή Ογκώδης δομή τών σύγχρονων δημοκρατιών.σχετικά λίγο άναπτυγμένος χαΐ μεγάλη αύτονομία της κοι­ νωνίας των πολιτών άπό τήν κρατική δραστηριότητακαθορισμένο σύστημα στρατιωτικών δυνάμεων καί έθνικοϋ έξοπλισμοϋ' μεγάλη αύτονομία τών έθνικών οικονο­ μιών άπό τΙς οίκονομικές σχέσεις τής παγκόσμιας άγορας χτλ.C r o c · ) μέ τΙς παρατηρήσεις 1. Έπίσης καί τό ζήτημα τής άξίας τών Ιδεολογιών (δπως μποροϋμε νά συμπεράνουνε άπό τήν πολεμική Malagodl .

158 .εύρωπαΐος ’ καί ό άνθρωπος αύτός στή Γαλ­ λία καί τήν 'Ισπανία είχε πραγματικά ξεπεράσει τή φεου­ δαρχική φάση πού έχει διαλυθεί μέσα στήν άπόλυτη μο­ ναρχία : δέν είναι λοιπόν ή *άνθρώπινη φύση ’ πού άντιστέκεται στό νά έμφανιστεΐ στήν ’Ιταλία μιά ένωτική άπόλυτη μοναρχία. ένώ ό Μακιαβέλης είχε υψωθεί σέ μιά σκέψη ευρωπαϊκή. Στήν *άνθρώπινη φύση ’ τοϋ Μακιαβέλη περιλαμβάνεται ό ' άνθρωπος . άλλά δροι μεταβατικοί πού ή θέληση μπορεΐ νά τούς ξεπεράσει. Francesco G u icciardin i: ’Ιταλός Ιστορικός γεννημένος στή Φλωρεντία (1483 . Ό Guicciardini ξαναγυρίζει σέ μιά πολιτική σκέ­ ψη καθαρά ίταλική. *0 με­ γάλος ' πεσιμισμός ’ τοϋ Guicciardini αύτό μονάχα ση­ μαίνει.). Δέν καταλαβαίνεις τό Μακιαβέλη άν δέν πάρεις ύπόψη σου 6τι ξεπερνάει τήν ίταλική έμπειρία μέσα στήν εύρωπαϊκή έμπειρία (διεθνή σ’ έκείνη τήν έποχ ή ): ή ' θέλησή ’ του θά ήταν ούτοπιστική χωρίς τήν εύρωπαϊκή έμπειρία. συγγραφέας μιας Ιστορίας τής Ι τ α ­ λίας (σ. 'Η ϊδια ή άντίληψη τής *άνθρώπινης φύσης ’ γίνεται γιά τό λόγο αύτό διαφορετική στούς δυό. Συνεταιριστική οικονομική φάση τοϋ κράτους *0 G uicciardini1 σημειώνει Ινα βήμα πρός τά πίσω στήν πολιτική έπιστήμη άπέναντι στό Μακιαβέλη.1540). μ.τοϋ Croce πάνω στό σορελιανό *μύθο ’ πού μποροΰν νά στραφούν έναντίον τοϋ ' πάθους ’—πρέπει νά μελετηθούν σέ μιά πραγματεία πολιτικής έπιστήμης. Ό Μακιαβέλης είναι ' πεσιμι­ στής ’ (ή καλύτερα *ρεαλιστής ’ ) ίταν έξετάζει τούς άν- 1. τ.

Στήν πολιτική πραγματικά. άλλά αύτό τό δυνάμωμα. Στίς έσωτερικές σχέσεις ένός κράτους ή κατάσταση εϊναι άσύγκριτα πιό εύνοϊκή γιά τήν κεντρική πρωτοβου­ λία. έτσι δπως τήν καταλάβαινε 6 Μακιαβέλης. γιά διοικητική θέληση. χ. 159 . οτή «Nuova Rivista Storica». Ή κρίση πού έδωσε ό De Sanctis γιά τόν 1. άπό τήν ίδια του τήν έπαγγελματική έξη. Ή Φλωρεντία μποροϋσε νά έπιδράσει δυναμώνοντας τόν έαυτό της. άν καί θά βελτίωνε τή θέση της στήν ιταλική καί εύρωπαΐκή Ισορροπία δέ μποροϋσε άσφαλώς νά θεωρηθεί σάν άποφασιστικό γιά νά άνατρέψει τό σύνολο τής Ιδιας τής Ισορροπίας. 01 διεθνείς σχέσεις άφοροϋν μιάν ισορροπία δυνάμεων δπου κάθε ξεχωριστό κρατικό στοιχείο μπορεϊ νά έχει πολύ άδύνατη έπίδραση. τό βου­ λητικό στοιχείο έχει μιά σπουδαιότητα πολύ πιό μεγάλη άπό < . Ή διπλωματία έπικυρώνει καί 5 τείνει νά διατηρήσει τις καταστάσεις πού δημιουργοΰνται άπό τή σύγκρουση τών κρατικών ’ πολιτικών’ εϊναι δη­ μιουργική μόνον μεταφορικά καί άπό φιλοσοφική συνθήκη (κάθε άνθρώπινη δραστηριότητα εϊναι δημιουργική).. Νοέμβρης .θρώπους καί τά κινήματα στή δράση τους' ό Guicciardini δέν είναι πεσιμιστής. άλλά άκριβώς σ’ αύτή τήν έλλειψη διάκρισης βρίσκεται ή αιτία γιά τίς λαθεμέ­ νες του έκτιμήσεις. όδηγεΐται στό σκεπτικισμό καί στή συντηρητική μικρότητα.Δεκέμβρης 1930. π. Γι’ αύτό ό διπλωμάτης. άλλά σκεπτικιστής καί ευτελής. Πρβλ. II realismo politico d i Francesco Guicciardini. Ό Paolo Treves 1 κάνει πολλά λάθη στήν έκτίμησή του γιά τούς Guicciardini καί Μακιαβέλη’ δέ διακρίνει καλά τήν ' πολιτική ’ άπό τή *διπλωματία ’.τι στή διπλωματία.

Ή άτμόσφαιρα πού δημιουργεϊται άπό τήν Ιστορική στιγμή πλουτίζει τά δο­ κίμια τοϋ De Sanctis μέ ένα πάθος αίσθηματικό πού κά­ νει πιό συμπαθητικό καί συγκινητικό τό έπιχείρημα. σέ μιά στιγμή δπου ή άποτελεσματικότητα τής πολιτικής θέλησης. *0 De Sanctis πήρε μέρος σέ μιά δημιουργική στιγμή τής Ιταλικής πολιτικής Ιστορίας. πιό έκφραστική καλλιτεχνικά καί συναρπαστική τήν έπιστημονική έκθεση.Guicciardini είναι πολύ πιό ρεαλιστική άπό βσο πιστεύει ό Treves. Μήπως δέν είναι καί ή άντίδραση μιά συνθετική πράξη θέλησης. γιατί έπαναστατική καί βχι ούτοπιστική ή θέληση αύτοϋ πού θέλει νά διατηρήσει τό ύπάρχον καί 160 . άλλά τό λογικό περιεχόμενο της πολιτικής θά μπορούσε νά τό σκεφτεΐ άκόμα καί στίς περιόδους της χειρότερης άντίδρασης.καί δέν είναι βουλητική πράξη ή άντίδραση . άλλά έπίσης νά έξουσιάζει τΙς διεθνείς σχέσεις. Ή πολιτιστική άτμόσφαιρα ήταν πρόσφορη γιά μιάν άντίληψη πιό περιεκτικά ρεαλι­ στική τής πολιτικής έπιστήμης καί τέχνης. άνακαινίζοντας τΙς έπαγγελματικές καί συνηθισμένες μέθοδες της διπλω­ ματίας (μέ τόν Cavour). είχε δείξει ίλη της τήν δυναμικότητα βχι μόνο στήν τέχνη νά Ιδρύει ένα κράτος άπό τό έσωτερικό. Πρέπει νά άναρωτηθοϋμε γιατί ό De Sanctis ήταν καλύτερα προετοιμασμένος άπό τόν Treves γιά νά δώσει αύτή τήν όρθότερη Ιστορικά καί έπιστημονικά κρί­ ση. πού θεωρείται άδύνατο νά έξελιχθοϋν καί νά άναδιοργανωθοΰν (πολιτικός σκεπτικισμός τοϋ Guic­ ciardini). έχοντας στραμ­ μένη τήν προσπάθεια της στό νά ύποκινήσει καινούργιες καί πρωτότυπες δυνάμεις καί βχι μόνο νά υπολογίζει πάνω στίς παραδοσιακές. Ά λλά καί χωρίς αύτή τήν άτμόσφαιρα ήταν άδύνατο γιά τόν De Sanctis νά καταλάβει τό Μακιαβέλη. Γιατί λοιπόν θά ήταν *ούτοπιστική ’ ή θέλη­ ση τοϋ Μακιαβέλη.

πού ήταν συντηρητικός. πού πρέπει νά άποδέχεται μιά θέ­ ληση ξένη (τήν πολιτική Θέληση τής κυβέρνησής του ή τοΰ ήγεμόνα του) πρός τις ιδιαίτερες πεποιθήσεις τοΰ δι­ πλωμάτη (πού μπορεϊ. βνειρα. είναι άλήθεια. 161 . Ό σκεπτικισμός τοΰ Guicciardini (βχι πεσιμισμός τοϋ νοΰ. προκαταλήψεις έζωεπιστημονικές* 2) τίς Ιδιες τίς πεποιθήσεις τοΰ Guicciardini. ποΰ μπορεϊ νά ένώνεται μέ μιάν αισιοδοξία τής Θέλησης στούς δραστήριους ρεαλιστές πολιτικούς) έχ« διάφορες πη γές: 1) τή διπλωματική {ξη. κτλ. άλλά μπορεϊ. άλλά άδράνεια. άλλά τίς Ιδιαίτερες Θελήσεις πού δέν ξέρουν νά συνδέσουν τό μέσο μέ τό σκοπό καί γι* αύτό δέν είναι οδτε κάν Θελήσεις. *Η Ιδιότητα τοΰ ' ούτοιαοτιχοϋ ’ δέ χαρακτηρίζει τήν πο­ λιτική Θέληση γενικά. δηλαδή τήν έξη μιάς ύποταγμένης ύποτελοϋς δραστηριότητας. νά αίσθάνεταα αύτή τή θέληση σά δική του.). είχε σάν άποτέλεσμα νά μπορεϊ νά αποχωρίζεται ό διπλωμάτης άπό τήν πολιτική των μετα­ βλητών κυβερνήσεων. έκτελεστικής .νά έμποδίσει τήν έμφάνιση χαί όργάνωση καινούργιων δυ­ νάμεων πού θά διατάρασσαν χαΐ θά άνέτρεπαν τήν παρα­ δοσιακή Ισορροπία. Ή πολιτική έπιστήμη έξετάζει άφηρημένα τό στοιχείο ' θέληέη ’ χαί δέν παίρνει ύπόψη της τύ σχοπό ποΰ γ ι’ αύτόν έφαρμόζεται μιά καθορισμένη θέλησή. εύχές.γραφειοκρατικής. κτλ. τήν Ιδια του τήν πολιτική θέση κτλ. στό βαθμό πού άντιστοιχεΐ στίς πεποιθήσεις του. &ρα σκεπτικισμός καί κατά τήν έπιστημονιχή έπεξεργασία. καί νά μή τήν αίσθάνεται: τό βτι έγινε άναγκαστικά ή διπλωματία Ινα έξειδικευμένο έπάγγελμα. μέσα στό γενικό πλαίσιο της Ιτα­ λικής πολιτικής χαί γ ι’ αύτό θεωρητικοποιεί τίς Ιδιες του τίς γνώμες.

μιά όρισμένη κατά­ σταση.Τά γραπτά τοϋ Guicciardini elvai περισσότερο ση­ μάδι των καιρών παρά πολιτική έπιστήμη. είδικά ή πολιτική καί στρατιωτική γραφειο­ κρατία) συνδέονται άκόμα πολύ στενά μέ τις παλιές κυ­ ρίαρχες τάξεις. Ή γεμ ονία (κοινωνία τών πολιτών) καί διάκριση έξονσιών *Η διάκριση τών έξουσιών καί βλη ή συζήτηση πού Ιγινε γιά τήν πραγματοποίησή της καί ή νομική δογμα­ τική πού γεννήθηκε άπό τήν έμφάνιση της διάκρισης αύ­ της. μέ μιάν όρισμένη άσταθή Ισορ­ ροπία τών τάξεων καθοριζόμενη άπό τό γεγονός βτι όρι­ σμένες κατηγορίες διανοούμενων (στήν άμεση υπηρεσία τοϋ κράτους. Μέ αύτή τήν Ιννοια ή Ιδια ή έκκλησία μπορεΐ νά γίνει κράτος καί ή σύγκρουση μπορεΐ νά έκδηλωθεΐ άνά­ μεσα σέ κοινωνία τών πολιτών λαϊκή καί λαΐκίζουσα καί 162 . κι αύτό clvai ή γνώμη τοϋ De Sanctis* βπως καί σημείο τών καιρών καί βχι δοκίμιο της Ιστορίας τής πολιτικής έπιστήμης εί­ ναι τό γραπτό τοϋ Paolo Treves. βπου ή έκκλησία παίρνεται βτι έκπροσωπιΐ τήν κοινωνία τών πολι­ τών στό σύνολό της (ένώ δέν είναι παρά Ινα στοιχείο της μέ βλο καί μικρότερη σημασία) καί τό κράτος θεωρείται βτι άντιπροσωπεύει κάθε προσπάθεια νά άποκρυσταλλωθεϊ μόνιμα Ενα όρισμένο στάδιο έξέλιξης. Επιβεβαιώνεται δηλαδή στό έσωτερικό τής κοινωνίας έκεινο πού i Croce τό όνομάζει άδιάκοπη σύγκρουση άνάμεσα σέ έκκλησία καί κράτος. είναι τό άποτέλεσμα τοϋ άγώνα άνάμεσα στήν κοι­ νωνία τών πολιτών καί τήν πολιτική κοινωνία μιας βρι­ σμένης Ιστορικής περιόδου.

ή δικαστική έξουσία.* στίς δημοκρατίες ή έκλογή κατά χρονικά διαστή­ ματα τοΰ άρχηγοϋ τοΰ κράτους δίνει μιάν άπατηλή Ικα­ νοποίηση σ’ αύτή τή στοιχειώδη λαϊκή διεκδίκηση). κτλ. άνάμεσα σέ κυ­ βέρνηση καί κοινοβούλιο. διεκ­ δίκηση πού είναι άκραΐος φιλελευθερισμός καί ταυτόχρονα ή διάλυσή του (άρχή τής Συντακτικής σέ μονιμότητα. μπορεΐ νά κλειστεί μέσα στήν άρχή τής διάκρισης τών έξουσιών. άντιπροσωπεύει τή συνέχεια τοΰ γραπτοΰ νόμου (έπίσης καί έναντίον τής κυβέρνησης). Βασική σημασία τής διάκρισης τ ώ ν έξουσιών γιά τόν πολιτικό καί οίκονομικό φιλελευθερισμό: 6λη ή φιλελεύ­ θερη Ιδεολογία. Α ξίζει νά 163 . πού μονοπωλεΐται άπό μιάν όρισμένη προνομιούχα όμάδα πού κάνιι συνεταίρο της τήν έκκλησία γιά νά υποστηρίξει κα­ λύτερα τό μονοπώλιό της μέ τή βοήθεια έκείνης τής ζώ­ νης τής ’ κοινωνίας τών πολιτών ’ πού έκπροσωπεΐται άπό τήν έκκλησία). καί παρουσιάζεται ποιά είναι ή πηγή τής άδυναμίας τοΰ φιλελευθερισμοΰ: είναι ή γραφειοκρατία.έκκλησία (δταν ή έκκλησία έχει γίνει ένα συστα­ τικό μέρος του κράτους. τής πολιτικής κοινωνίας. Ένότητα τοΰ κράτους μέσα στή διάκριση τών έξου­ σιών : τό κοινοβούλιο συνδέεται περισσότερο μέ τήν κοι­ νωνία τών πολιτών. δη­ λαδή ή Αποκρυστάλλωση τοΰ-διοικητικού προσωπικού πού άσκεΐ τήν καταναγκαστική έξουσία καί πού σ’ ένα όρι­ σμένο σημείο γίνεται κάστα. Ά π ό δώ προκύπτει καί ή λαϊκή διεκδίκηση τής έκλογιμότητας 6λων τών ύπηρεσιών. Φυ­ σικά καί οί τρεις έξουσίες είναι έπίσης καί βργανα τής πολιτικής ήγεμονίας άλλά σέ διαφορετικό μέτρο: 1) κοι­ νοβούλιο 2) δικαστική έξουσία 3) κυβέρνηση.κράτος . μέ τΙς δυνάμεις της καί τΙς άδυναμίες της.

σέ καμμιά προϋπάρχουσα θεωρία (οδτε στή θεωρία της λεγάμε­ νης θετικής σχολής.σημειωθεί πόσο κάνουν Ιδιαίτερη καταστροφική έντύπωση στό κοινό ol Ατασθαλίες στή διαχείριση της δικαιοσύνης: i ήγεμονικός μηχανισμός είναι πιό ευαίσθητος σ* αύτόν τόν τομέα. μοϋ φαί­ νεται ωστόσο ότι δέ μπορεΐ νά ξεκινάει άπό τήν άποψη οτι τό κράτος δέν ' τιμωρεί ’ (άν αύτός ό δρος περιορίζε­ ται στήν άνθρώπινη σημασία του). Ά ν κάθε κράτος τείνει νά δημιουργήσει καί νά διατηρήσει έναν όρισμένο τύπο πολιτισμοϋ καί πολίτη (καί έπομένως συμβίωσης καί ατομικών σχέσεων). όλοκληρωμένα. Ή άντίληψη τοϋ δικαίου θά πρέπει νά άπελευθερωΟεΐ άπό κάθε υπόλειμμα υπερβατικότητας καί Απολυτότη­ τας' πρακτικά άπό κάθε ήθικολογικό φανατισμό. δέ μπορεΐ νά βρεθεί. Στήν πραγμα­ τικότητα τό κράτος πρέπει νά νοηθεί σάν *παιδαγωγός * στό βαθμό πού τείνει ακριβώς νά δημιουργήσει έναν και­ 164 . τό δί­ καιο θά είναι τό δργανο γ ι’ αύτό τό σκοπό (πλάι στό σχο­ λείο καί άλλους θεσμούς καί δραστηριότητες) καί πρέπει νά γίνει ή επεξεργασία του έτσι πού νά είναι συμμορφω­ μένο μέ τό σκοπό. δπου μπορούν νά παραπεμφθοϋν καί οί αυθαι­ ρεσίες της άστυνομίας καί τής πολιτικής διοίκησης. καί ιδιαίτερα στή θεωρία τοϋ Ferri). Άντίληψ η τοϋ Δικαίου Μιά άντίληψη τοϋ δικαίου πού νά είναι ουσιαστικά ανανεωτική. νά είναι σέ μέγιστο βαθμό άποτελεσματικό καί παραγωγικό γιά θετικά άποτελέσματα. τείνει νά έξαφανίσει μερικά έθιμα καί έκδηλωσεις καί νά διαδόσει άλλα. άλλά άγωνίζεται μόνον έναντίον τής κοινωνικής *έπικινδυνότητας ’.

ήθικής σημα­ σίας. σέ όμάδες. έπιτάχυνσης καί τεηλορισμοϋ. δέν πρέπει νά συνάγουμε τό συμπέρασμα βτι τά γεγονότα τοϋ έποικοδομήματος πρέπει νά έγχαταλειφθοϋν μόνα τους στήν αυθόρ­ μητη τους άνάπτυξη. μέσω τής παρέμβασης τής *κοινής γνώ­ μης ’ πού παίζει τό ρόλο αύτοΰ πού έΛιβάλλει τίς κυρώσεις). καί βχι μόνο μιά κρίση γενικής έπικινδυνότητας. παρα­ κινεί καί ’ τιμω ρεί’ έφόσον. πού μπορεΐ νά είναι έν- 165 . βτι άνανεώνει τή δομή του. Τό δίκαιο είναι ή κατασταλτική καί άρνητική πλευρά βλης τής θετικής δραστηριότητας γιά έκπολίτιση πού άναπτύσσεται άπό τό κράτος.νούργιο τύπο ή έπίπεδο πολιτισμού. Π ολίτικη καί συνταγματικό δίκαιο Στή «Nuova Antologia» τής 16 Δεκέμβρη 1929 δη­ μοσιεύεται ένα σημείωμα ένός M. βραβεύε­ ται ή έπαινετή καί άξια δραστηριότητα 6πως τιμωρείται ή έγκληματική δραστηριότητα (καί τιμωρείται μέ τρό­ πους Ιδιόρρυθμους. συμπιέζει. Azzalini. σέ μιά βλάστηση συμπτωματική καί σποραδική. ένεργεΐ σύμφωνα μέ ένα σχέδιο. καί σ' αυτό έπίσης τό πεδίο. Μέσα στήν άντίληψη τοϋ δικαίου θά έπρεπε έπίσης νά ένσωματωθοϋν οί * βραβευτικές ’ δρα­ στηριότητες άπέναντι σέ άτομα. Ά π ό τό γεγονός βτι έπενεργεΐ βασικά πάνω στίς οικονομικές δυνάμεις. πρέπει νά έχουν μιά ποινική κύρωση. κτλ. ή *δράση ή ή έγκληματική παρά­ λειψη ’. έπιστήμη και τέχνη τοϋ κράτους. μέ τούς δημιουργημένους βρους πού μέσα σ’ αύτούς είναι ' δυνατός Ινας Ορισμένος τρόπος παραγωγήν ’. Τό κράτος. βτι άναδιοργανώνει καί Αναπτύσσει τό μηχανισμό της οικονομικής παραγωγής. Ή πολιτική. είναι βργανο ' Ορθολογισμού ’. υποκινεί.

» (ό δρος 'έπιστήμη τοΰ Κράτους’. τ. . Ό Azzalini άρχίζει μέ τή διαβεβαίωση δτι ήταν *λαμπρότατη ’ δόξα τοϋ Μακιαβέλη τό δτι * περιόρισε μέ­ σα στό κράτος τήν περιοχή της πολιτικής’. Ή φράση είναι παρμένη άπό τή μετάφραση τοΰ Καζαντζάκη. γιά άμεση άντίκρουση. Τί θέλει νά πει ό Azzalini δέν είναι εύκολο νά τό καταλάβουμε : παρα­ θέτει άπό τό κεφ. Ή Ιταλική φράση είν α ι: «Dicendomi el cardinale di Roäno che li italiani non si intendevano della guerra. ’Εκβάσεις Γαλαξία. III τοΰ 'Ηγεμόνα τήν περίοδο: «Μοϋ έλεγε ό καρδινάλιος (της Ρουένης) πώς οί ’Ιταλοί δέν κατα­ λάβαιναν άπό πόλεμο κ’ έγώ τοΰ άκοκρίθηκα πώς οί Φραντσέζοι δέν καταλάβαιναν άπό πολιτική» 1 καί πάνω σ’ αύ­ τό μόνο τό άπόσπασμα βασίζει τή βεβαίωσή του δτι «λοι­ πόν» γιά τό Μακιαβέλη «ή πολιτική έπρεπε νά νοηθεΐ σάν έπιστήμη καί σάν έπιστήμη τοΰ κράτους καί δτι ήταν δό­ ξα του κτλ. μ. δέ ση­ μαίνει τίποτα. άντί γιά ‘ πολιτική’ είχε δπως φαίνεται χρησιμοποιηθεί. Ό Azzalini είναι άρκετά έπιπόλαιος καί έπιφανειακός. Ή φράση στά Ιταλικά ϊχει τή λέξη Stato πού 6 Καζαντζάκης όρθά τή μεταφράζει πολι­ τική.διαφέρον σά παρουσίαση τών στοιχείων πού άνάμεσά τους αγωνίζεται ή έπιστημονική σχηματικότητα. io li risposi ch’ e ’ Francesi non si intendevano dello Stato» (σ. πριν άπό τό Μακιαβέλη μόνον άπό τόν M arsilio da Padova). Ό καρδινάλιος της Ρουένης εϊχε πει πώς οί 1. Μέ τά συμφραζόμενα άποκτάει μιά σημα­ σία πού δέν προσφέρεται γιά έπιστημονικά συμπεράσματα : εϊναι φανερό δτι πρόκειται γιά εύφυολόγημα. άποσπασμένο άπό τό κείμενο. Τό άνέκδοτο τοΰ καρδινά­ λιου της Ρουένης. μέ τή σύγχρονη σωστή σημασία.). Αθήνα 1970.

δέν έγραψε μιάν ούτοπία δπου νά έκφράζεται ό πόθος γιά ένα κράτος ήδη συγκροτημένο. Τό περίεργο είναι πώς ξεκινώντας άπό ένα τέτοιο άκατάλληλο άπόσπασμα. αύτό ήταν άκόμα βλαβερότερο γιά τήν ίταλική έσωτερική πολιτική. Στή συζήτησή του μέ τόν καρδινάλιο τής Ρουένης: έκανε *πολιτική ’ στήν πράξη. 6 Azzalini συνεχίζει ί τ ι «άν καί άποφαίνεται 6τι ή έπιστήμη αύτή μελετάει τό κράτος. Τ ί θέλουν νά ποΰν δλα αύτά.’Ιταλοί δέν καταλάβαιναν άπό πόλεμο' άντικρούοντας ό Μακιαβέλης άπαντάει πώς οί Γάλλοι δέν καταλάβαιναν άπό Stato. γιατί άλλιως δέ θά είχαν έπιτρέψει στόν Πάπα νά ξαπλώσει τήν έξουσία του στήν ’Ιταλία. Λιγότερα άπό τό τίπ οτα : διανοητική σύγχυση. άναφέρονται έμμεσα καί άμεσα σ’ αύτό τό στοιχείο». πράγμα πού ήταν άντίθετο πρός τά συμφέροντα τοϋ γαλλικοϋ κράτους. γιατί άντίθετα έθαύμαζε τόν τρόπο πού ή μοναρχία (Λουδοβίκος 11ος) μετάτρεψε σέ κρατική ένότητα τή Γαλλία καί τή γαλλική κρα­ τική δραστηριότητα τήν έκανε ίρο σύγκρισης γιά τήν ’Ιτα­ λία. *0 Μακιαβέλης άπεΐχε πολύ άπό τό νά πιστεύει πώς οί Γάλλοι δέν καταλάβαιναν άπό κράτος. κατά τή γνώμη του. άν ήταν βλαβερό γιά τή γαλλική *έξωτερική πολιτική ’ νά δυναμώσει ό Πάπας. μέ δλες του τίς λειτουργίες 167 . καί βχι ' πολιτική έπιστή­ μ η ’. Ό Μακιαβέλης έγραψε βιβλία *άμεσης πολιτικής δράσης’.) τελείως άσαφή (I) διότι δέν υποδεί­ χνει μέ ποιό κριτήριο πρέπει νά έξετάζεται τό άντικείμενο της έρευνας. άναφερόμενα στό Μα­ κιαβέλη . Καί ή άσάφεια είναι άπόλυτη άν πά­ ρουμε ύπόψη βτι οί νομικές έπιστημες γενικά καί τό δη­ μόσιο δίκαιο Ιδιαίτερα. δί­ νει έναν όρισμό (I. έφόσον.

άρ­ χές σταθερές πού σύμφωνα μ’ αύτές οί ένάρετοι πολίτες μποροΰν νά ένεργοϋν σίγουροι Οτι δέ θά πέσουν κάτω άπό τά κτυπήματα τής αύθαιρεσίας. έξέφρασε γενικές άντιλήψεις πού γ ι’ αύτό παρουσιάζονται σέ μορφή άφοριστική καί βχι συστηματική. δηλαδή στήν τέχνη τοΰ νά κυβερνάς τούς άνθρώπους. Δέν είναι άλήθεια. Ά λλά Ορθά 0 Μακιαβέλης Οδηγεί τά πάντα στήν πολιτική. πού θά μπορούσε κι αύτή νά Ονομα­ στεί *φιλοσοφία τής πράξης ’ ή ’ νεο . άρκετά καθαρά τήν άνάγκη νά κυριαρχοϋν στό κράτος 0 νόμος. δτι στό Μακιαβέλη δέν παίρνεται ύπόψη τό ' συνταγματικό δίκαιο γιατί σ’ Ολό­ κληρο τό Μακιαβέλη βρίσκονται σκόρπιες γενικές άρχές συνταγματικοΰ δικαίου καί μάλιστα υποστηρίζει. στήν κριτική του γιά τό παρόν. γιατί τούς έλειπε εκτός άπό τό έκτεταμένο έδαφος ένας πληθυσμός τέτοιος πού νά είναι ή βάση γιά μιά στρατιωτική δύναμη πού θά έπέτρεπε μιάν αύτόνομη διεθνή πολιτική: καταλάβαινε δτι στήν ’Ιταλία μέ τήν Παπωσύνη παρέμενε μόνιμη μιά κατάσταση μή . νά ιδρύεις έπομένως τά * μεγάλα κράτη ’ (είναι άνάγκη νά θυμόμαστε Οτι ό Μακιαβέλης κατανοοΰσε Οτι τό κράτος δέν ήταν ή κοινότητα είτε ή κοινοτική δη­ μοκρατία καί ή κοινοτική Δεσποτεία. Οπως φαίνεται νά πιστεύει ό Azzalini. καί έξέφρασΤ μιάν Ιδιόρρυθμη άντί­ ληψη γιά τόν κόσμο.καί τά Οργανωμένα του στοιχεία. άλλά βασίζεται Ολό­ κληρη πάνω στή συγκεκριμένη δράση τοϋ Ανθρώπου πού έξαιτίας τών Ιστορικών του αναγκών έπενεργεΐ στήν πρα­ γματικότητα καί τή μετατρέπει.Ανθρωπισμός ’ στό βαθμό ποΰ δέν άναγνωρίζει στοιχεία ύπερβατικά ή ένυπάρχοντα (μέ τή μεταφυσική Εννοια). νά κερδίζεις τή μόνιμη συγ­ κατάθεσή το'»ς.κράτους καί δτι αύτή θά διαρκοΰσε μέχρι τότε πού καί ή θρησκεία θά γινόταν *πολιτική ’ τοΰ 168 . Στήν πραγματεία του.

Διαφορετικές πρα­ 1. τά παραδείγματά του πού ύπάρχουν στόν Πανδέκτη1. μ. in sacerdotibus. φεουδαρχικό καί κοσμοπολιτικό πλαίσιο. μιά ταυτότητα άντικειμένου στό δημόσιο δίκαιο καί στήν πολιτική έπιστήμη. 169 . τόν κλήρο καί έπίσης άπό τούς λαϊκούς διανοούμενους (τούς ανθρωπιστές).). D igesto ατύ Ιταλικό κιίμενο (σ. γιατί τ£ κριτή­ ρια μέ τά όποια ή μία ή ή άλλη έπιστήμη έξετάζουν τό Ιδιο ύλικό είναι τελείως διαφορετικά. Γράφει ό Azzalini ότι «άρκεΐ μόνον ό όρισμός τοΰ Ούλπιανοΰ καί. δηλαδή δέ μπόρεσε νά δημιουργήσει ενα αύτόνομο κράτος άλλά παρέμεινε μέσα στό μεσαιωνικό. λοιπόν. — Publicum ius.κράτους καί βχι πιά πολιτική τοΰ Πάπα γιά νά έμποδίζει τό σχηματισμό Ισχυρών κρατών στην ’Ιταλία. γιατί δέ μπόρεσε ν’ άπελευθερωθεϊ όλοκληρωτικά άπό τήν κοσμοπολίτικη μεσαιωνική άντίληψη πού έκπροσωποΰνταν άπό τόν Πάπα. γιά νά παρουσιαστεί ή έξωτερική ταυτότητα (καί λοιπόν. τ. θ ά μπορούσαμε νά βροΰμε μέσα στό Μακιαβέλη τήν έπιβεβαίωση αύτοΰ πού έσημείωσα άλλοΰ: βτι ή μεσαιω­ νική Ιταλική άστική τάξη δέν μπόρεσε νά βγει άπό τή συνεταιριστική φάση γιά νά . άκόμα καλύτερα. 'Υπάρχει. in magistratibus consistit». άλλά 6χι ούσιαστική. lus publicum ad statum rei (publicae) romanae spectat. γιά συμφέροντα πού δέν ήταν συμφέροντα κρατών καί γ ι’ αύτό προξενούσαν διαταραχές <αί διάλυση).μπει στήν πολιτική φάση. έπεμβαίΛ)ντας στήν έσωτερική ζωή τών λαών πού δέν ήταν υπο­ ταγμένοι κοσμικά σ’ αύτόν. in sacris.) τοΰ άντικειμένου τών δύο έπιστημών.

σάν Ινα προϊόν πού μπορεΐ νά έκτιμηθεΐ άπό τά προτερήματά του καί τά έλαττώματά του καί πού. Καί ένας τέτοιος σχολαστικός πιστεύει πώς είναι θαυμαστής τοϋ Μακιαβέλη. πώς είναι μαθητής του καί μάλιστα βτι τόν τελειοποιεί I «’Απ’ αύτά έπεται βτι στήν τυπική ταυτότητα πού περιγράψαμε πιό πάνω άντιπαρατίθεται μιά ούσιαστική διαφορά τόσο βαθειά καί άξιόλογη ώστε νά μή συμφωνή­ σουμε. Καί. ένώ «ή πολιτική τάξη είναι δεοντολογική καί κριτική για­ τί μελετάει τούς διάφορους θεσμούς βχι βπως είναι. Έμεΐς νομίζουμε βτι ή κρίση πού έκφράστηκε είναι άληθινή μόνον έάν σταματάει σ’ αύτό τό σημείο τήν άνάλυση της νομικής καί της πολιτικής πλευράς. ή δεύτερη παρατηρεί αύτό τόν ίδιο όργανισμό άπό μιάν άπο­ ψη δυναμική. κατά συνέπεια. ένώ ή πρώτη παρατηρεί τό δημόσιο όργανισμύ κάτω άπό μιάν στατική άποψη. ΐσως. μέ τήν κρίση πού έξέφρασε ένας άπό τούς μεγαλύτερους σύγχρονους δημοσιολόγους πού θεωροϋσε δύσκολο άν βχι άδύνατο νά δημιουργηθεΐ μιά πολιτική έπι­ στήμη τελείως ξεχωριστή άπό τό συνταγματικό δίκαιο. σά φυσικό προϊόν μιας καθορισμένης ιστορικής έξέλιξης. Γι’ αύτό θά μπο­ ρούσαμε νά ποϋμε δτι «ή νομική τάξη είναι όντολογική καί άναλυτική γιατί μελετάει καί άναλύει τούς διάφορους δημόσιους θεσμούς στήν πραγματική του ύπαρξη». βχι βμως άν συνε­ 170 .γματικά είναι οί σφαίρες της νομικής τάξης καί τής πο­ λιτικής τάξης. πρέπει νά άλλάξει σύμφωνα μέ τις καινούργιες απαιτήσεις καί τις παραπέρα έξελίξεις. καί έπομένως μέ κριτήρια έκτίμησης καί κρίσεις έπικαιρότητας πού δέν είναι κι οδτε μπορεΐ νά είναι νομικά». αλήθεια. άλλά βπως θά έπρεπε νά είναι.

χάρη στήν έσωτερική σημασία τοϋ θέματος καί τόν προσδιορισμό της. Αύτή ή τελευταία. τών άποτελεσμάτων. άναζητώντας τούς νόμους πού ρυθμίζουν τήν έμφάνιση. θά παραμένει πάντα σέ άρμοδιότητα άποκλειστικά πολιτική. τήν έξέλιξη. ή άναζήτηση τών κατάλληλων μέσων γιά τήν πρακτική έξασφάλιση της ήγεσίας στή γενική πολιτική διεύθυνση. δέν περιορίζεται να μελετήσει τήν όργάνωση τοϋ κράτους. τουλάχιστο άπό τήν άποψη πού σκιαγραφήσαμε πιό πρίν. ώστε βχι μόνο νά δικαιολογεί τήν αύτονομία τής πολιτικής. Νά λοιπόν τί έννοεΐ λέγοντας αυτονομία της πο­ λιτικής 1 Ά λλά—λέει ό Azzalini—πέρα άπό μιά πολιτική έπι- 171 . II). είναι τέτοια. τήν παρακμή τών κρατών. συμπεριλαμβάνοντας καί τό πεδίο βπου Αποκλειστικά αρμόδια είναι ή πολιτική έπιστήμη. 6χι ιστορική καί άρα οδτε νομική. Οδτε ωφελεί νά διαβεβαιώσουμε βτι μιά τέτοια μελέτη εϊναι Ιστορία (I) έννοούμενη μέ μιά γενική σημασία (I) γιατί άν καί δεχό­ μαστε βτι εϊναι ιστορική έρευνα ή άναζήτηση τών αιτίων. πραγματικά. άλλά καί νά παρέχει. μέ ένα κριτήριο δεοντολογικό καί κριτικό καί γι’ αύτό διαφορετικό άπ* αύτό πού χρη­ σιμοποιείται γιά τό ίδιο Αντικείμενο άπό τό δημόσιο δί­ καιο. τών άμοιβαίων δεσμών άλληλεξάρτησης τών φυσικών νόμων πού διέπουν τήν ύπαρξη καί τήν έξέλιξη τών κρατών.χίζεται πιό πέρα. μιά διάκρι­ ση έπίσης καί τυπική άνάμεσα σ’ αύτήν καί τό δημόσιο δίκαιο». άλλά έπεκτείνεται σ’ ένα πεδίο πού τή χαρακτηρίζει. Ή λειτουργία πού ό Μακιαβέλης είχε σκοπό νά άναπτύξει καί τή διαμόρφωνε λέγοντας: «Θά έξετάσω πώς τις ήγεμονίες αύτές μπορεϊς νά τίς κυβερνάς καί νά τις κρατας στήν έξουσία σου» ('Ηγεμόνας κεφ.

καί στό πολιτικό πεδίο. X. Έπίσης. καί πού μέ τήν κυβερνητική τους δραστηριό­ τητα έβαλαν σέ πράξη στόν έξωτερικό κόσμο τό όραμα τής προσωπικής τους διαίσθησης. Μ’ αύτό δέ θέλουμε βέ­ βαια νά ποΰμε βτι ή δραστηριότητα ή διαισθητική καί γι* αύτό καλλιτεχνική είναι μοναδική καί έπικρατοϋσα στόν πολιτικό' θέλουμε μονάχα νά ποΰμε βτι σ’ αύτόν. μπορεΐ νά έκτιμηθεΐ σέ σχέση μέ τό συγγραφέα πού πραγματοποιεί στόν έξωτερικό κόσμο (!) τήν πολι­ τική άλήθεια πού διαισθάνθηκε βχι μέ πράξεις εξουσίας άλλά μέ έργα καί γραπτά πού έκφράζουν τή διαίσθηση τοΰ συγγραφέα. τοΰ Πετράρχη στό Trattatello pei 172 . πρέπει έπίσης νά υπάρχει αύτή ή θεωρητική δραστηριό­ τητα πού προαναφέραμε. πλάϊ στίς πρακτικές.στήμη υπάρχει μιά πολιτική τέχνη. λοιπόν.). Ούτε μ’ αύτό έξαντλεΐται ολοκληρωτικά ή σφαίρα δράσης τής πο­ λιτικής τέχνης. τόσο μέ τήν ύποκειμενική πλευ­ ρά τής διαίσθησης όσο καί μέ τήν άντικειμενική (!) πλευ­ ρά τής έκφρασης καί βτι δταν λείπουν αύτά τά προσόντα. πού έκτός τοΰ βτι παρατηρεΐται σέ σχέση μέ τόν πολιτικό πού μέ τις πρακτικές κυβερνητικές λει­ τουργίες έξωτερικεύει τήν έσωτερική παράταση τής διαί­ σθησης. πέρα άπό τόν έπιστήμονα όπου ύπερισχύει ή γνωστική θεωρη­ τική δραστηριότητα ύπάρχει ό καλλιτέχνης όπου ύπερισχύει ή διαισθητική θεωρητική δραστηριότητα.) ικανότητα. δέ μπορεΐ νά ύπάρχει ό άνθρωπος πού κυβερνά καί άκόμα λιγότερο (I) ό άνθρωπος τής πολιτικής πού τό ανάστημά του χαρακτηρίζεται άκριβώς απ’ αύτήν τήν απρόσιτη (. οικονομικές καί ήθικές δραστηριότητες. «Υπάρχουν άνθρωποι πού βγάζουν ή έβγαλαν άπό τήν προσωπική διαίσθηση τό όραμα τών άναγκων καί τών συμφερόντων τής χώρας πού κυβερνούν. Είναι ή περίπτωση τοΰ ’ Ινδοΰ Καμαντάκι (3ος αιώνας μ.

C arrarcsi. πού τίς συνενώνει τή μιά μέ τήν άλλη καί τούς δίνει μιά σημασία. Είναι άλήθεια ώστόσο δτι ή αισθητική διαίσθηση συλ­ 173 . τοϋ Μακιαβέλη καί τοϋ Mazzini». άλλά πλησιασμένα τό Ινα στό άλλο. Μα­ κιαβέλη. τί μπορεϊ νά ση­ μαίνει *διαίσθηση ’ στήν πολιτική καί ή έκφραση πολι­ τική *τέχνη ’ κτλ. Περιστρέφεται όλόγυρα παίρ­ νοντας άπ’ τά έξω τό μεγαλύτερο δυνατό άριθμό όψεων τοΰ άντικειμένου πού τό έλκει καντά της άντί νά μπαίνει σ* αύτό. “Ας θυμηθοϋμε ταυτόχρονα μερικά ση­ μεία άπό τόν Bergson : « Ή νόηση μάς προσφέρει άπό τή ζωή (τήν πραγματικότητα σέ κίνηση) μονάχα μιά μετά­ φραση μέ όρους άδρανεϊς. άπό όρισμένες άπόψεις. Είναι πραγματικά Ινα παστίτσιο. άξιο τοϋ . μά ειδικά τοϋ Tittoni. «Τό μάτι μα* άντιλαμβάνεται τά χαρακτηριστικά τοΰ ζωντανοΰ βντος. Πρέπει νά διευκρινίσουμε. διευθυντοϋ της «Nuova Antologia». 'Αλλά θέλησα νά κρατήσω ίλες αύτές τίς σημειώσεις γιά νά προσπαθήσω νά ξεμπλέξω τό μπέρδεμά τους καί νά κοιτάξω νά φτάσω σέ έννοιες καθαρές γιά λογαριασμό μου. Ό Azzalini δέν ξέρει νά προσανατολιστεί ουτε στή φιλοσοφία. . οδτε στήν έπιστήμη τής πολιτικής. τοϋ Botero στό Ragion di Stato χαί. χ. *0 σκοπός της ζωής. . γκρεμίζοντας μέ μιά διαισθητική προσπάθεια τό φράγμα πού ό χώρος βάζει άνάμεσα σ’ αύτόν καί τό μοντέλο. π. ’Αλλά μέσα στό ίδιο τό έσωτερικό της ζωής θά μάς όδηγήσει ή διαίσθηση: έννοώ τό ένστικτο πού έχει απαλλαγεί άπό τό συμφέρον». βχι όργανωμένα άνάμεσά τους. τοΰ ξεφεύγει" καί αύτό άκριβώς τό σχοπό τείνει ό καλλιτέχνης νά συλλάβει τοποθετούμενος στό έσωτερικό τοϋ άντικειμένου μέ ένα είδος συμπάθειας. ή άπλή κίνηση πού διατρέχει τις γραμμές.

της πολιτικής διαίσθη­ σης Από τήν αίσθητική ή λυρική ή καλλιτεχνική διαίσθη­ ση : μόνον μέ μεταφορική έννοια μιλάμε γιά πολιτική τέ­ χνη.). ό 'ή γ έτ η ς ’ στήν πολιτικΛ μπορεΐ νά είναι ενα άτομο. σύντ. Αλλά έπίσης καί Ινα πο­ λιτικό σώμα περισσότερο ή λιγότερο πολυάριθμο' σ’ αύτή’ τήν τελευταία περίπτωση τήν ένότητα προθέσεων θά τήν πετύχει ενα άτομο ή μιά μικρή έσωτερική όμάδα καί μέ­ σα στή μικρή όμάδα Ινα άτομο πού μπορεΐ ν’ άλλάξει κατά διαστήματα ένώ ή όμάδα θά παραμένει ένωτική καί θά έχει συνοχή στό εξακολουθητικό Εργο της.λαμβάνει μονάχα τί) άτομικό». καί νά ξυπνήσουμε τά πάθη τών Ανθρώπων καί νά τυΰς οδηγήσουμε σέ μιά καθορισμένη δράση. διάφορα 174 . καί λέγοντας ’ διαίσθηση ’ πρέ­ πει νά έννοοΰμε ίχ ι τή ' γνώση τών Ατομικών ’ άλλά τήν ταχύτητα στό νά συνδέουμε γεγονότα έπιφανειακά ξένα άνάμεσά τους καί νά έπινοήσουμε τά μέσα τά Αντίστοιχα στό σκοπό γιά νά βροϋμε τά συμφέροντα ποΰ διακυβεύοντα·. Ή πολιτική διαίσθηση δέν έκδηλώνεται στόν καλλι­ τέχνη. Ιτιλ . Ά ν θά εττρεπε νά μεταφράσουμε σέ σύγχρονη γλώσσα τήν ίννοια το" ' Η γεμ όνα’ Ετσι όπως χρησιμοποιείται στό 1 Uergson.οκόμενο σκοπό). « Ή νόηση χαρακτηρίζεται άπό μιά φυσική Ακατανοησία τής ζωής.' evolution rreatricr. μιά καί παρι­ στάνει μέ σαφήνεια μονάχα τό Ασυνεχές χαΐ τήν Ακι­ νησία» *. ’Εξάλλου. σύμφωνη ή Ασύμφωνη μέ τόν έπιδ'. 'Τπάρχει Απόσταση. Paris η τ. άλλά στόν *ήγέτη ’. 1907.ν ιXr (σημ. Ή ' Εκφρα­ ση ’ τοϋ *ήγέτη * είναι ή *δράση ’ (μέ Εννοια θετική ή Αρ­ νητική νά άποδεσμεύσει μιά δράση ή νά έμποδίσει νά συμίεΐ μιά όρισμένη δράση. I. λοιπόν.

δη­ λαδή τό έξισορροπητικό στοιχείο τών διαφόρων συμφε­ ρόντων πού βρίσκονται σέ κατάσταση άγώνα έναντίον τοϋ συμφέροντος πού υπερισχύει. ώστε ίλοι οί πολίτες αίσθάνονται (τι αύτό άντίθετα βασιλεύει καί κυβερνά. πού βρίσκεται σέ άδιάκοπη κίνηση. είναι άκριβώς τό πολιτικό κόμμα* αύτό 6μως διαφορετικά άπό ί. δηλαδή τήν άπορρόφηση τής πολιτικής κοινωνίας μέσα στήν κοι­ νωνία τών πολιτών. δέ μπορεΐ νά δημιουργηθεΐ ένα συνταγματικό δί­ καιο. Πάνω σ’ αύτή τήν πραγματικότητα.βιβλίο τοϋ Μακιαβέλη θά χρειαζόταν νά κάνουμε μιά σει­ ρά διακρίσεις. τήν ίδια του τήν έξαφάνιση. άλλά μονάχα Ινα σύστημα άρχών πού νά προσδιορίζουν σά σκοπό τοΰ κράτους τό ΐδιο του τό τέλος. ένας άρχηγός κυβέρνησης.τ ι στό παραδοσιακό συνταγμα­ τικό δίκαιο. Μέσα στήν πραγματι­ κότητα κάποιου κράτους ό ' άρχηγός τοΰ κράτους ’. άλλά καί ένας πολιτικός άρχηγός ποΰ θέλει νά κατακτήσει Ινα κράτος ή νά Ιδρύσει έναν καινούργιο τύπο κράτους* μ’ αύτήν τήν έννοια 6 ' Η γεμόνας’ θά μποροϋσε στή σύγχρονη γλώσσα νά μεταφραστεί 'πολιτικό κόμμα*. πού βμως είναι τόσο συμπλεγμένη άπό τά πράγματα μέ τήν πολιτική κοινωνία. 175 . ' Ήγεμόνας ’ θά μποροϋσε νά είναι Ινας άρχηγλς κράτους. μέσα στήν ' κοινωνία τών πολι­ τών ’. τοϋ παραδοσιακοΰ τύπου. άλλά χωρίς άποκλειστικότητα μέ άπόλυτη έννοια. ούτε βασιλεύει ούτε κυβερνά νομικά: έχει τήν ' έξουσία άπό τά πράγματα’. άσκεΐ τήν ήγεμονική λειτουρ­ γία καί έπομένως τήν έξισορροπητική λειτουργία τών δια­ φορετικών συμφερόντων.

.

νά μελετήσουμε μέ άχρίβεια τό συνδυασμό τών έθνικών δυνάμεων πού ή διεθνής τάξη θά πρέπει νά διευθύνει χαί νά άναπτύξει σύμφωνα μέ τή' διεθνή προοπτική καί τίς διεθνείς κατευθύνσεις. Ά ν μελετήσουμε τήν προσπάθεια πού κατέβαλαν ol πλειοψηφούντες*. Ιταλ. Συντ. Κείμενο γραμμένο (μέ μορφή ερωτήσεων καί άπαντήσεων) άπό τόν ’Ιωσήφ Βησσαρίωνα1 τό Σε­ πτέμβρη τού 1927 πάνω σέ μερικά βασικά σημεία τής πολιτικής έπιστήμης καί τέχνης. δηλ. τοϋ όποίου αύτή ή Ιδια είναι μιά συνιστώσα δύναμη. (Σημ. Καί σάν τέτοια άκριβώς μπορεΐ νά δώσει στό κίνημα μιάν όρισμένη κατεύθυνση μέσα σέ όρισμένες προοπτικές. Συντ. Χρειάζεται γι’ αύτό. άπό τό 1902 ώς τό 1917. Τό σημείο πού αιϋ φ~1νεται πώς θά Ιπρεπε νά άναπτυχθεϊ είναι τούτο: 5-ίι σύμφωνα μ* τή φιλοσοφία τής πρά­ ξης (στήν πολιτική της έκδήλωση) είτε στήν διατύπωση τοϋ Ιδρυτή της. Στάλιν 2. ’Ασφαλώς ή έξέλιξη τείνει πρός τόν διεθνισμό. τό σημείο δμως άφετηρίας είναι «έθνικό» καί άπ’ αύτό τό σημείο άφετηρίας πρέπει άκριβώς νά ξεκινήσουμε. ή διεθνής κατάσταση πρέπει νά έξετάζεται στήν έθνική της πλευρά. Λέων ΝταβΙντοβιτς : δηλαδή ό Τρότσχυ (Σημ. 01 κατηγο­ ρίες γιά έθνικισμό είναι -rapάλογες άν άναφέρονται στόν πυρήνα τοΰ ζητήματος. Συντ. Πάνω σ’ αύτό τό σημείο μοϋ φαίνεται &τι βρίσκεται ή βασική διαφωνία άνάμεσα στό Λέοντα ΝταβΙντοβιτς1 καί στό Βησ­ σαρίωνα σάν έκφραστή τοϋ κινήματος τής πλειοψηφίας*. βλέπουμε δτι ή πρωτοτυπία 1.). μόνον άν θά έρμηνεύσει μέ άκρίβεια αύτό τό συνδυασμό. Ή αργούσα τάξη είναι τέτοια. άλλά είδικά στή διασαφήνισή της άπό τόν πιό πρόσφατο μεγάλο θεωρητικό της. Ιταλ. 3. ’Αλλά ή προοπτική είναι διεθνής καί δέν μπορεϊ παρά τέτοια νά είναι. άν θέλουμε νά τόν κρατήσουμε στόν έλεγχό μας καί νά τόν κατευθύνουμε. Ιωσήφ Βησσαρίωνος : ’Ιωσήφ Βησσαριόνοβιτς. 4. Συντ. Πραγματικά ή «έθνιχή» σχέση είναι τό άποτέλεσμα ένός «Ιδιόρρυθμου» συνδυασμού μοναδικού (μέ μιάν όρισμένη (ννοια) πού πρέπει σ’ αύτή τήν Ιδιορρυθμία κ ιΐ μοναδικότητα νά τόν καταλάβουμε καί νά τόν συλλάβουμε. 01 μπολσεβίκοι (σημ. Ίταλ. Ιταλ.).).).ΣΚ ΟΡΠΙΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΔιβΘησμός χα ί ίθνιχή πολιτική. 177 . Ό μπολσεβικισμός (σημ.

■τους βρίσκεται στό δτι άπάλλαξαν το διεθνισμό άπό κάΟί στοιχείο άόριστο καί καθαρά Ιδεολογικό (μέ τήν κακή ίννοια) γιά νά τοϋ δώσουν ίνα περιεχόμενο ρεαλιστικής πολιτικής. αΰτής τής σύγχρονης μορφής τής παλιάς μηχανιστικότττα ς είναι μεταμφιεσμένες μέ τή γενική θεωρία τής διαρκούς έπανάστασης. λιγότερο άκόμα κι άπό έθνικά. ήγεμονίας είναι έκείνη δπου μέσα της συμπλέκονται οΐ άπαιτήσεις έθνικού χαρακτήρα. δέν πίστευε ότι πρέπει νά ξε­ κινήσει. 178 . είναι άναγκαϊο νά διανύσει κανείς πολλαπλές φάσεις όπου οΐ περιφερειακοί συνδυασμοί (όμάδων άπό ίθνη) μπορούν νά τΐναι ποικίλοι. Ί ί ίννοια τή. πού δέν είναι τίποτε άλλο άπό μιά γενική πρόβλεψη πού ..ξη άκολουΟεΐ τούς ν<μθ'. Εξάλλου δέν πρέπει ποτέ νά ξεχνάμε δτι ή Ιστορική έξέλ-. 01 θεωρητικές άδυναμίε. συχνά. δτι δέν έκδηλώνεται στήν πραγματικότητα. καί εύκολα καταλαβαίνει κανείς γ'. Μιά Ίάξη διεθνούς χαρακτήρα. φαίνεται άπό τό έξης άτοπο: όδήγησαν στήν παθητικότητα κα! τήν αδράνεια σέ δύο φάσεις διαφο­ ρετικές: 1) στή πρώτη φάση κανένα. άπό το Υΐγ&νό. δσο ή πρωτοβουλία δέ Οά ϊχει περάσει καθαρά πρός τή μεριά τών δυνάμεων πού τείνουν στήν άνοικοδόμηση σύμφωνα μέ ίνα σχέδιο ειρηνικού καί άλληλέγγυου καταμερισμού τής έργασία.ταρουσιάζετιι σά δόγμα καί πού καταστρέφεται άπό μόνη της. πρέπει νά «έθνικοποιηθεΐ» μέ μιάν όρισμένη ίννοια.ιτί όρισμένες τάζεις δέν μιλούν γιά μιά τέτοια ίννοια ή γιατί άπλώς τή θίγουν. καί αύτή ή ίννοια δέν είναι άλλοχττε πολύ στενή. τοπικιστές καί κοινοτιστές (άγρότες). δηλαδή πίστευε δτι άν άρχιζε θά βρίσκονταν άπομονωμένος· έπειδή υπήρχε ή άναμονή πώς δλοι μαζί θά κινούνταν. διότι προτού διαμορφωθούν ot 3ρυι μιας οίκονομίας σύμφωνα μ' ίνα παγκόσμιο σχέδιο. Τό δτι οί μή έθνικές άντιλήψεις (δηλαδή οί μή άναφερόμενες σέ κάθε ξεχωριστή χώρα) ίχουν άστοχήσει.·ς Γης άναγκαιότητας. γιατί υπάρχει ή άναμονή μιας μορφής «ναπολεοντισμού» άναχρονιστικοΰ καί αφύσικου (μιά πού ot Ιστορικές φά­ σεις δέν έπαναλαμβάνονται δλες μέ τήν ίδια μορφή). ίφόαον ύδηγεΐ κοινωνικά στρώ­ ματα στενά έθνιχά (διανοουμένους) καί μάλιστα. κανένας στό μτταξύ δέν κινούνταν καί δέν όργάνωνε τό κίνημα’ 2) ή δεύτερη φάση «Ιναι ίσως χειρότερη.

καί μέ ποιόν τρόπο έκφράζουν τόν Ιδιαίτερο ρόλο τους. Καί ποιά βάση έχουν ol κατηγορίες έναντίον τοϋ κοινοβουλευτισμού καί τοϋ καθεστώτος τών κομμάτων. έξω άπό τό κράτος. γιά νά δϋΰμε πώς άνηλαμβάνονται τό κράτος πρακτικά πολλοί πολιτικοί. άντί νά είναι ένας μηχανισμός κατάλ­ ληλος γιά νά έπιλέγονται δημόσιοι λειτουργοί έκλεγμένοι πού νά συμπληρώνουν καί νά έξισορροποϋν τούς διορισμένους γραφειοκράτες γιά νά μήν άφίνουν νά άπολιθώνονται. Καί μέ ποιόν τρόπο. πού νά συνδέεται δηλαδή μέ τό γεγονός δτι ή ύπαρξη τών κοινοβουλίων. άκόμα καί στίς χώρες 8που φαίνεται βτι τά κοινοβούλια έχουν τό μέγιστο τής άποτελίεσματικότητας. ή πάλι ποιά πραγματι­ κή λειτουργία έπιτελοϋν. άν ή άπάντηση είναι θετική. 1933. πού πρώτα ήταν. καί μιά καταφατική άπάντηση σ’ αύτές τΙς έρωτήσεις δέν έξαντλεϊ τό ζήτημα: διότι. κι δταν όργανικά δέν άποτελοΰν μέρος τοϋ κράτους. Αύτό ποΰ πρέπει νά δούμε είναι άν κοινοβουλευτισμός καί Αντιπροσωπευ­ τικό σύστημα ταυτίζονται καί μήπως είναι δυνατή μιά διαφορετική λύση τόσο γιά τόν κοινοβουλευτισμό δσο καί γιά τό γραφειοκρατικό σύστημα. Ά ς δούμε τή συζήτηση πού έχει γίνει αύτά τά χρόνια σχετικά 1. άπό μόνη της.Τά Κράτος. κι άν δεχτούμε (πράγμα πού πρέπει νά τό δε­ χτούμε) δτι ό κοινοβουλευτισμός (γίνε άποτελεσματικός καί μάλιστα βλαβερός.10. Τό θέμα εϊναι άν τό άντιπροσωπευτικό σύστημα καί τό σύστημα τών κομμάτων.».1 Πάντως ή θέση αύτή είναι ένδιαφέρουσα. είναι μιά άνακάλυψη πολιτικής έπιστήμης καί τεχνικής άξια τών Χριστόφορον Κολόμβων τοϋ σύγχρονου φορκαίολισμού. ΦορκαΙολισμός : έφαρμογή μιας πολιτικής μέ μέτρα διώξεων. μέ ένα καινούργιο τύπο άντιπροσωπευτικοΰ συστήματος. αύτά άποτελοΰν τμήμα τοϋ κράτους. Ιχει παραμείνει (νας πολύτιμος συνεργά­ της. r 4 2. Ό τ ι τό κοινοβούλιο μπορεΐ νά «έμφυτευθεΐ» μέσα στό Κράτος. είναι χωρίς κρατική σημασία. Καί πραγματικά. γιά νά τό ποΰμε Ιτσι. 'Αρθρο πού άναφέρεται στή «Rassegna della Starapa Estera» Γενάρης 3 . είναι αύτονόητο" άλλά δέν είναι αύτό τό θέμα. ’Εξάλ­ λου. πρέπει νά μπει τό έρώτημα : τά κοινοβούλια άποτελοΰν τμήμα τής δομής τών κρατών. καί γιά ποιούς λόγους. παρεμποδίζει καί καθυστερεί τήν τεχνική δράση τής κυβέρνησης). άλλά έμφυτεύθηκε μέσα στό κράτος καί Ιχει ύποστεϊ μιά βασι­ κή άλλαγή στήν σύνθεσή του. Ά λ λ ’ δμως: ή ύπαρξη τών κοι­ νοβουλίων. πού είναι άξεχώριστα άπό τόν κοινοβουλευτισμό: (Βάση άντικειμενική. 179 . δέν πρέπει νά συμπεράνουμε ότι τό γραφειοκρατικό σύστη­ μα πρέπει νά τό άποκαται-’-ήσουμε ήΟικά καί νά τό έξάρουμε. έχει γίνει ένα έμπόδιο καί ένας μηχανισμός άνάστροφης πορείας. Ό καθηγητής Giulio Miskolczy. κτλ. έννοεΐται. Ό τ ι τό άντιπροσωπευτικό σύστημα μπορεΐ πολιτικά νά «ένοχλεΐ» τή γραφειοκρατία τής καρριέρας. διευθυντής τής Ουγγρικής ’Ακαδημίας οτή Ρώμη. γράφει στή «Magyar Szemle»1 βτι στήν Ιταλία τό «κοινοβούλιο».

στό βνομα νέων κοινωνικών άπαιτήσεων κτλ.τι κι αν κάνει τό κράτος είναι άπό μόνο του νομικό. πρέπει νά έννοηθοΰν μέσα στά δρια αΰτής τής βασικής σημασίας. είναι κυρίαρχο. 180 . Νά δοΰμε σέ ποιό βαθμό ol άντιλήψεις τοΰ Biggini είναι καμουφλαρισμένος μαρξισμός πού ίχει γίνει άφηρημέΓιά τήν Ιστορική άνάπτυξη αύτών τών δύο άντιλήψεων γιά τό κράτος. άρκεΐ δταν μιλάμε γιά «συνταγματικούς κανόν®. μποροΰμε νά συνεχίσουμε ϊτσι έπ’ άπειρον).μέ τα όρια της δρισττ. Σ ’ αύτό άπαντά*· ό Poggi δτι τό δέχεται καί δτι αύτό ήδη έξυπονοεϊται στή θεωρία τοΰ νομικοΰ όρίου. δηλαδή τό κράτος μπορεϊ νά ένεργεΐ μονά/ a άπό νομικό δρόμο (άλλά μιά πού δ. άπό τήν άρχή τής Ισότητας. iustitia. στήν τάση του νά υποτάσσει τή θέληση στόν κανόνα.ριόττ. νά μετατρέπει τήν έξουσία σέ καθήκον. γραμμένη άπό τόν Alfredo Poggi).Sforza . δπως φαίνεται νά μην τό έννοεΐ έτσι οδτε καί ό Biggini (παίρνω άφορμή άπό μιά κρι­ τική άνάλυση τής «Italia che scrive» τοϋ Όκτώβρη 1929. Ή έννοια τοΰ δικαίου σάν έξουσία άναφέρεται μονάχα στό θεό. μοϋ φαίνεται δτι πρέπει νά είναι ένδιαφέρον τό βιβλιαράκι τοϋ VVidar Cesarini . recta ή naturalis ratio. τό κράτος είναι δεσμευμένο in ' αυτήν" άν θέλει νά τήν τροποποιήσει θά τήν άντικαταστήσει μέ μίαν άλλη διοργάνωση. Δέν μπορεϊ νά έχει νομικό δριο — δέν μπορεϊ νά έχει δρι* οτά υποκειμενικά δημόσια δικαιώματα. C ittt di C astello. Έκδοση «II Solco» σελίδες 150. 01 Ρωμαίοι έπλασαν τήν λέξη ins γιά νά έκφράσουν τό δίκαιο σάν έξουσία τής θέλησης καί καταλάβαι­ ναν τό Λ*ομικό καθεστώς σάν (να σύστημα έξουσιών πού δέν περιο­ ρίζονταν μέσα στήν άντίστοιχη σφαίρα τους άπό άντικειμενικούς χαί όρθολΐγικούς κανόνες : δλες ol έκφράσεις πού χρησιμοποιήθηκαν άπ’ αυτούς δπως aequitas. Μπορεϊ νά χρη<ημχνει σά σημείο αναφορά. καί οί δυό μαζί συνεπάγονται τήν reclitudo πού εΐνιι ή υποκειμενική Ιδιότητα 1. ούτε μπορεϊ νά πει δτι αύτοπεριορίζεται. Ά π ό δώ καί πέρα ή iustitia δέν ξεχωρίζει άπό τήν aequitas. δηλαδή έφόσον ύπάρχει μιά νομική διοργάνωση. ' Έφόσον τό κράτος είναι ή ίδια ή διαταγμένη κοινωνία.: είναι ή σημαντικότερη πολιτική θεωρητική συζήτηση καί βοηθάει νά έπισημχίνουμε τά δρια ανάμεσα σέ φιλελεύθερους καί μη φιλελεύθερους. ό μικρός τόμος τοΰ Carlo Alberto Biggini. Ή διαβεβαίω­ ση τοϋ Biggini ότι ύ-άρχει τυραννία μονάχα όταν θέλουν όρισμένοι νά αρχουν «έξω άπό τούς συνταγματικούς κανόνες τής κοινωνικής δομής» μπορεϊ νά έχει έπεκτάσεις πολύ διαφορετικές άπό κείνες πού υποθέτει ό Biggini.» να μήν έννοοΰμε τά άρθρα τών Συνταγμάτων. Τό θετικό δίκαιο δέν μπορεϊ νά είναι βριο γιά τό κρά­ τος.τας τοΰ Κράτου. Ό χρι­ στιανισμός περισσότερο άπό τήν έννοια τοΰ ius έπεξεργάστηκε τήν έννοια τοΰ directum. II fondamento dei limiti all’ attivilä dello sta to 1. πού ή θέλησή του γίνεται κανόνας συμπεριφοράς έμπνεόμενος.

ΟΙ ούτοπιστές.τάξη είναι μιά ρυθμισμένη κοινωνία. δηλαδή σέ έπικριτές τής δημοκρατίας.τάξη καί ρυθμισμένη κοινω­ νία είναι χαρακτηριστική γιά τΙς μεσαίες τάξεις καί τούς μικρούς διανοούμενους.νά θέλεις νά συμμορφώνεσαι πρός αύτό πού είναι όρθό κτί δίκαιο. άλλα συγκεκριμένοι έπιστήμονες τής πολιτικής καί σω­ στοί κριτικοί. πού θά τούς χρησιμοποιούσε μιά όποιαδήποτε ρύθ­ μιση πού θά έμπόδιζε τούς ίντονους άγώνες καί τΙς καταστροφές : πρόκειται γιά άντίληψη τυπικά άντιδραστική καί όπισθοδρομική. πού κάνει σύντ<·μίς παρα­ τηρήσεις γιά τόν Cesarini . δηλαδή μόνο μέ τήν έννοια βτι καί τό κράτος . Ό ούτοπιστικός χαρακτήρας μερικών άπ’ αύτούς δί­ νονταν άπό τό γεγονός ότι θεωρούσαν πώς ήταν δυνατό νά καθιερωθεί ή οίκονομική Ισότητα μέ αύθαίρετους νόμους.χ. μέ μιά θεληματική πράξη. Αύτή ή σύγχυση είναι Ιδιαίτερα άξιοσημείωτη στό υπόμνη­ μα La liberU economica πού άνάπτυξε i Spirito στήν 19η σύνοδο τής Εταιρείας γιά τήν πρόοδο τών Επιστημών πού (γιν* στό Bolza­ no τό Σεπτέμβρη 1930 καί δημοσιεύτηκε στό «Nuovi studi» τοΰ Σεπτέμβρη . παρά μόνο μέ μεταφορική ίννοια. Στίς καινούργιες «νομικές» τάσεις πού έκπροσωποΰντιι είδικά άπό τό «Nuovi Studi» τοϋ Volpicelli καί τοϋ Spirito. πρέπει νά ση­ μειώσουμε σάν σημείο άφετηρίας γιά μιά κριτική. Μοΰ φαίνεται δτι τό πιό λογικό καί συγκεκριμένο πού μποροϋμε νά ποΰμε γιά τό ήθικό καί πολιτιστικό κράτος είναι τούτο: κάθε κρά­ τος είναι ήθικό στό βαθμό πού μιά άπό τΙς πιό σημαντικές λειτουργίες του είναι νά άνεβάσει τή μεγάλη μάζα τοΰ πληθυσμού σ’ ένα καθο­ ρισμένο πολιτιστικό καί ήθικό επίπεδο. τόσο περισσότε­ ρο πού στούς τύπους κοινωνίας πού άντιπροσωπεύουν οΐ διάφορες ουτοπίες. Παίρνω αύτά τά στοιχεία άπό μιά κριτική ανάλυση (στό «Leonardo» τοϋ Αύγούστου 1930) τοΰ Gioele Solari. έπίπεδο (ή τύπο) πού άντιστοι- 181 . Παραμένει δμο>ς ή άντίληψη πού τή συναντάμε καί σέ άλλους συγγραφείς τής πολιτικής (άχόμα καί σέ δεξιούς. στόν Ludovico Zuccolo κάΐ στό βιβλίο του II Belluzzi xal πιστεύω έπίσης στό Μα­ κιαβέλη. κτλ. στό βαθμό πού αύτοί χρησιμοποιούν τό έλβετιχό ή δανικό πρότυπο γιά νά υποστηρίζουν βτι τό σύστημα είναι λογικό γιά ίλες τΙς χώρες) βτι δέ μπορεΐ νά υπάρχει πλήρης καί τέ­ λεια πολιτική Ισότητα χωρίς οίκονομική Ισότητα : στούς συγγραφείς τοΰ 1600 αύτή τήν άντίληψη τήν ξαναβρίσκουμε π. Ή σύγχυση άνάμεσα σέ κράτος . «τό βαθμό πού έχφράζουνε μιά κριτική τής κοινωνίας πού ύπήρχε τόν καιρό τους. άκριβώς έπειδή ύπάρχει μιά όρισμένη μετριότητα στίς οίκονομικές περιουσίες κτλ. μπαίνει ή οικονομική Ισότητα σάν άναγκαία βάση τής σχεδιαζομένης μεταρρύθμισης : άκριβώς σ’ αύτό ot ούτοπιστές δέν ήταν ούτοπιστές.-τάξη δέν μπορεΐ νά ύπάρχει ή ρυθμι­ σμένη κοινωνία. Ό Maurras υποστηρίζει βτι στήν ’Ελβετία είναι δυνατή αύτή ή όρισμένη μορφή δημοκρατίας. καταλάβαιναν πολύ καλά δτι τό κράτος τάξη δέν μπορούσε νά είναι ή ρυθμισμένη κοινωνία. τή σύγχυση άνά­ μεσα στήν ίννοια κράτος .’Οκτώβρη 1930. Ό σ ο υπάρχει τό κράτος .Sforza.τάξη καί τήν ίννοια τής ρυθμισμένης κοι­ νωνίας.

πού είναι όργανώσεις δχι άκαμπτες. άλλά στήν πραγματικότητα μόνον ή κοινωνική όμάδα πού βάζει τό τέλος τοΰ κράτος καί τοΰ Ιδιου τοΰ έαυτοΰ της σά σκοπό πού πρέπει νά επιτευχθεί. κατ’ αύτόν τόν τρόπο. είναι ol πιό σημαντικές κρατικές δραστηριότητες πρός αύτή τήν κατεύθυνση: άλλά στήν πραγματικό­ τητα. άλλά μέ τήν όργανωμένη συγκατάθεση. Κυβέρνηση μέ τή συγκατάθεση τών κυβερνωμένων.χεϊ στίς ανάγκες άνάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων χαΐ έπομένως στά συμφέροντα τών κυρίαρχων τάξεων. Είναι βέβαιο δτι στό κέντρο τών σταθερών μ*λών τών clubs έπρεπε νά υπάρχουν περιορισμένες καί έπιλεγμένες όμάδες άνθρώπων πού γνωρίζονταν άνάμεσά τους καί συνεργάζονταν χωριστά καί προετοίμαζαν τήν άτμόσφαιρα τών συγκεντρώσεων γιά 182 . Τό σχολείο. πού 8μως είναι Οργανισμοί Ιδιωτικοί. άφημένοι στήν Ιδιωτική πρωτοβουλία τής £ρχουσας τάξης. κτλ. Ή άντίληψή του γιά τόν σύνδεσμο δέν μπορεΐ παρά νά είναι άκόμα άόριστη καί άρχέγονη. χαρακτηρίζει μιά περί­ οδο δπου ή έκτατική άνάπτυξη τής άστικής τάξης μπορούσε νά φαί­ νεται άπεριόριστη. πού νά τείνει νά βάλει τέρμα στίς έσωτερικές διαιρέσεις τών έξουσιαζομένων. έπομένως μπορούσε νά έπιβεβαιώνει κανείς τόν ήθικό ρόλο ή τήν καθολικότητά της : δλο τό ανθρώπινο γένος θά γί­ νει αστικό. τόν καθαρό συνταγματισμό καί θεωρητικοποιεί τό κοινοβουλευτικό κράτος μέ τό σύστημα τών κομμάτων. σά θετική παιδαγωγική λειτουργία. πού καθεμιά τους έχει τήν έφημερίδα της καί κρατάει μ’ αύτήν ξύπνιο τό ένδιαφέρον καί τήν προσοχή μιας καθορισμένης πελατείας μέ άσαφή περιθώρια.. σάν κατασταλτική καί άρνητική παιδαγωγική λειτουργία. ίχ ι τή γενική καί άόριστη δπως βεβαιώνεται τή στιγμή τών έκλογών: τό κράτος έχει καί ζητά τή συγκατάθεση. πού ήταν περιορισμένη καί έδινε μόνον ένα όλοκληρωμένο παράδειγμα όργάνωσης. συγκεντροποιημένης άπό ξεχωριστά πολιτικά άτο­ μα. μπορεΐ νά δημιουργήσει ένα ήθικό κράτος. τή «συ­ νεταιριστική» (πολιτική μπολιασμένη μέσα στήν οΙκονομία). Ό Χέγκελ μέ μιά όρισμένη έννοια. πού ύποστηρίζει τή θέση τής έφημερίδας στίς συγκεντρώσεις τοϋ club. Ιδιωτικές. άλλά έπίσης διαπαιδαγωγεΐ αύτή τή συγκατάθεση μέ τούς πολιτικούς καί συνδικαλιστικούς συνδέσμους.ήθικό κοινωνικό όργανισμό. Ή γαλλική έπανάσταση προσφέρει δύο έπικρατέστερους τύ­ πους: Τά clubs. τοϋ τύπου «λαϊ­ κής συνέλευσης». Ή θεωρία τοϋ Χέγκελ γιά τά κόμματα καί τούς συνδέσμους σάν «Ιδιωτικό» ύφάδι τοΰ κράτους. ποΰ διαμορφώνουν τόν έξοπλισμό τής πολιτικής καί εκπολιτιστικής ήγεμονίας τών κυ­ ριάρχων τάξεων. ol λεγόμενε. καί τά δικαστήρια. άνάμεσα στό πολιτικό καί στό οίκονομικό στοιχείο σύμ­ φωνα μέ τήν Ιστορική έμπειρία τοΰ καιροϋ. καί νά δημιουργήσει έναν ένωτικό τεχνικό . πρός τό σκοπό αύτό τείνουν ένα πλήθος άπό άλλες πρωτοβου­ λίες καί δραστηριότητες. Αύτή προέκυψε Ιστορικά άπό τΙς πολιτικές έμπειρίες τής γαλλικής έπανάστασης καί έπρόκειτο νά χρησιμοποιηθεί γιά νά κάνει περισσότερο συγκεκριμένο τό συνταγματισμό*. ξεπερνά ήδη. Ή άντίληψη τοΰ Χέγκελ.

πρέπει νά έγινε ή διαφοροποίηση τοΰ λαΐκοΰ πολιτικού στρατοπέδου. μέ τήν έννοια δτι δέν έτειναν στό νά έπεξεργαστοΰν ένα όργανικό πέρασμα άπό τ!ς ίλλες τάξεις στή δίκιά τους. Είναι δύσκολο νά μπόρεσε ό Χέγκελ νά γνωρίσει άπό κοντά αύτές τΙς ιστορικές έμπειρίες πού άντίΟετα ήταν πιό ζωντανές στόν Ή έπανάσταση πού έφερε ή άστική τάξη στήν άντίληψη τοΰ δι­ καίου καί. καί έχει ταυτόχρονα τήν πραγματική δυνατότητα νά έκφράσει τή διαδικασία αύτή. δταν άνΟίζουν οί σχηματισμοί πού συγκροτήΟηκαν τήν προηγούμενη δεκαπενταετία. θά έπρεπε νά αναπτύχθηκαν μετά τό Τερμιντόρ. στή Γαλλία. Μόλις δμως γίνει ένα σταμάτημα. άπό τό ’15 ώς τό ’30. στήν λειτουργία τοϋ κράτους βρίσκεται κυρίως στήν έπιδίωξη τής συμμόρφωσης (συνεπώς ήθικότητα τοΰ δικαίου καί τοΰ κράτους). άφομοιώνοντάς την στό πολιτιστικό καί οίκονομικ? έπίπεδο: δλη ή λειτουργία τοΰ κράτους μετασχηματίζεται: τό κράτος γίνεται «παιδαγωγός» κτλ. είδικά ό Aulard* νά κοιταχτοΰν έπίσης ol σημειώσεις τοΰ Andler ατό Manifesto. στό νά έπεκτείνουν δηλαδή τήν ταξική τους σφαίρα «τεχνικά» καί Ιδεολογικά: άντίληψη τής κλειστής κάστας. άνάλογα μέ τή στιγμή καί έπίσης άνάλογα μέ τά συγκεκριμένα συμφέροντα πού διακυβεύονταν. 01 προηγούμενες κυρίαρχες τάξεις ήταν ούσ'αστι­ κά συντηρητικές.αδικασία τής διαφοροποίησης τελειοποιείται χαί δίνει τύπους άρκετά όλοκληρωμένους μέ τόν Blanqui καί μέ τόν Filippo Uuonarroti. πρίν τό ’48. μέσα στούς όπαδούς τής δεύτερης γραμμής τοΰ γιακωβινισμοΰ. La massoneria e i! Risorgimento.νά υποστηρίζουν τό ένα ή τό άλλο ρεύμα. Γιά τήν ’Ιταλία. μέ περισσότερη εύκολία άπό τό ’15 ώς τό *30ι τά χρόνια τής Παλινόρθωσης. χάρη στόν ϊγρυττνο έλεγχο τής αστυνομίας. Μετά τό ’30 καί μέχρι τό ’/ιΚ αύτή ή δ'. Μιά τάξη πού θεωρεί τόν έαυτό της Ικανό νά άφομοιώσει όλόκληρη τήν κοινωνία. γραμμένο μέ πολλή σκοπιμότητα. Ή άστική τάξη έχει «κορεστεΐ»: δχι μόνο δέν διαδίδεται άλλά διαλύεται’ δχι μόνο δέν άφομοιώνει καινούργια στοιχεία. κτλ. 01 μυστικές συνωμοσίες πού άργότερα είχαν τόση διάδοση στήν ’Ιταλία. Ικανό νά άπορροφήαει δλη τήν κοινωνία. ξαναγυρίζει άμέσως στήν άντίληψη τοΰ κράτους σάν καθαρό δύναμη. Πάνω σ’ αύτήν τή σειρά τών γεγονότων νά κοιταχτούν σάν πρώτη ö)jn τά δημοσιεύματα τοΰ Paul Louis καί τό Dizionario politico το* Maurice Block* γιά τή γαλλική έπανάσταση. Σ ’ αύτή τήν περίοδο. πού παρουσιάζεται ήδη άξιόλογο στίς «δοξασμένες μέρες» τοΰ 1830. 183 . πού ήταν άρκετά φιλελεύθερη στή βάση της καί δέν είχε όρισμένους φόβους. τό βιβλίο τοΰ Luzio. *11 άστική τάξη ύποθέτει τόν έαυτό της σάν όργανισμό σέ συνεχή κίνηση. μέ πολλές δυσκολίες στή ναπολεόντια περίοδο. άλλά άπαφομοιώνει ένα μέρος τοΰ έαυτοΰ της (ή τουλάχιστο οί άπαφομοιώσεις είναι πολύ πολυαριθιιότερες άπό τΙς άφομοιώσεις). φέρ1. συνεπώς.

carabiniere» πού θά ήθελε νά σημαί­ νει Ενα κράτος πού οΐ λειτουργίες του περιορίζονται στήν κηδεμόνευση τής δημοσίας τάξης καί τοΰ σεβασμού τών νόμων. πού είναι κι αύτή «κράτος» καί μάλιστα είναι τό Ιδιο τό κράτος. έπειβή έξάντλησαν τό Ιργο τους καί Ιχουν άπορροφηθεΐ άπό τήν κοινωνία τών πολιτών. Decadence de la liberte. πού βρίοκεται στήν ούρα τών γεγονό­ των κτλ. κτλ. «κράτος» «Ιναι ό άντιπροσωπευτικός μηχανισμός καί άνακαλύπτει δτι τά πιό σημαντικά γεγονότα τής γαλλικής Ιστο­ ρίας άπό τό ’70 ώς τά σήμερα δέν όφείλονται οέ πρωτοβουλίες πολι­ τικών όργανισμών πού προήλθαν άπό καθολικές ψηφοφορίες. Δέν έπιμένουν στό γεγονός δτι σ’ αύτή τή μορφή καθεστώτος (πού άλλωστε ποτέ δέν (χει υπάρξει παρά μονάχα σάν όριακή υπόθεση. ίτσι ίχττι νά συλλαμβάνει τό τέλος τοϋ κράτους καί τοΰ δικαίου πού Ιχουν γίνει άχρηστα. Ό Curzio M alap arte στήν είσαγωγή στό μικρό τόμο του Tecnica del colpo di stato. μπορούμε νά τό άποδείξουμε παίρνοντας άφορμή άπό τό πρόσφατο βιβλίο τοϋ D aniel H a liv y . παρά δτι λέγοντας «κρά­ τος» πρέπει νά έννοοΰμε πέρα άπό τόν κυβερνητικό μηχανισμό. έπί­ σης καί τόν «Ιδιωτικό» μηχανισμό «ήγεμονίας» ή κοινωνίας τών πολιτών. θ ά χρειά­ ζονταν δμως νά διαβάσει κανείς τό βιβλίο τοΰ Hatevy γιά νά δει άν Ιχει μπει καί αυτός σ’ αύτό τό δρόμο : δέν είναι δύσκολο άπό άποψη άρχής. τίποτε έναντίον τοΰ κράτους» μέ τήν πρόταση: «όπου ύπάρχει έλευθερία δέν υπάρχει κράτος». Ά λλά τί άλλο σημαίνει αύτό. Ό Ma­ laparte οΰτε υποψιάστηκε κάν τό νόημα της πρότασης αύτής. άλλά είτε άπό Ιδιωτικούς όργανισμούς (καπιταλιστικές εταιρείες. Σ ’ αύτή τήν πρόταση ό δρος «έλευθερία» δέν νοείται μέ τήν κοινή σημασία τής «πολιτικής έλευθερίας τοΰ τύπου. θ ά πρέπει νά σημειώσουμε πώς άπό αύτή τήν κριτική τοΰ «κράτους» πού δέν έπεμβαίνει. γεννιέται τό δικτατορικό Ιδεολογικό ρεύμα τής δεξιάς. έπιτελεϊα κτλ.) είτε άπό άνώτερους δημόοιους υπάλληλους άγνωστους στή χώρα κτλ. κτλ. άν πάρουμε ύπόψη τά προηγούμενά του (συμπάθειες πρός τόν Sorel. τίποτε έξω άπό τό κράτος.». φαίνεται νά βεβαιώνει πώς είναι Ισοδύνα­ μη ή διατύπωση : «Ό λα μέσα στό κράτος. στήν κοινωνία τών πολιτών. Γιά τόν H a liv y . πού διάβασα μιά κριτική του άνάλυση στό «Nouvelles Littirairos». τόν Maurras. 'Οτι ή κοινή άντίληψη γιά τό κράτος είναι μονόπλευρη καί όδηγεΐ σέ τεράστια λάθη. 184 . άλλά σέ άντιπαράθεση στήν «άναγκαιότητα» καί σχετίζεται μέ τήν πρόταση τοΰ “Ενγκελς γιά τό πέρασμα άπό τό βασίλειο τής άναγκαιότητας στό βασίλειο τής έλευθερίας. μέ τό σύνθημα τής ένίσχυσης τής έκτελεστικής έξουσίας κτλ.νομι­ κής μέ τή στενή ίννοια) ή Εκφραση «κράτος . Στήν πολεμική (έπιφανειακή άλλωστε) γιά τΙς λειτουργίες τοϋ κράτους (καί έννοεϊται τοΰ κράτους σάν όργάνωσης πολίτικο .veilleur de nu il» άντιστοιχεϊ στήν Ιταλική «stato . πάνω στό χαρτί) ή διεύθυνση τής Ιστορικής έξέλιξης άνήκει στις Ιδιωτικές δυΰίμεις.).νε< στήν τελειότητα αύτή τήν άντίληψη τοΰ κράτους καί τοϋ δικαίου.

άστυφύλακας».καραμπινιέρος» ή «κράτος . παιδαγωγική καί ήθική δραστηριότητα τοΰ λαϊκού κράτους. Αύτές ol διάφορες τάσεις μπορούν νά συνδυααθούν κατά πολλούς τρόπους καί πραγματικά συνδυάζονται.veilleur de nuit.έκκλησίαστικής όργάνοχτης σά μεσαιωνικού ύπολείμματος. δταν είναι φι­ λελεύθεροι καί έπίσης ίταν είναι ύπέρ τής έπέμβασης (μπορούν νά είναι φιλελεύθεροι στό οίκονομοιό πεδίο καί ύπέρ της έπέμβασης βτό πολιτιστικό. μέ τό «κράτος» φύλακα τής «τιμιότητας τού παιγνιδιού» καί τών νόμων του. έφόσον άναφέρεται περισσότερο στήν αυτόνομη. (άφίνοντας κατά μέρο. κτλ. κι άν αύτό δέ συμβαίνει. έφόσον θά πρέπει νά ση­ μειώσουμε δτι στή γενική Εννοια τοΰ κράτους μπαίνουν στοιχεία πού πρέπει νά μεταφερθούν στήν έννοια της κοινωνίας τών πολιτών (Ετσι πού Οά μπορούσαμε νά πούμε δτι κράτος = πολιτική κοινωνία X κοινωνία τών πολιτών. Ή Εννοια τοϋ κράτους . γιά ν ΐ μήν ύποστηρίζει τούς άντιπάλους τους. νυχτοφύλακας κτλ.) δέν είναι ή άντίληψη τοΰ κράτους πού μόνον αύτή ξεπερνάει τΙς άκραϊες «συνεταιριστικό . 01 καθολικοί θά ήθελαν Ινα κράτος πού νά έπεμβαίνει καί νά τούς εύνοεΐ τελείως. Φυσικά ol φιλελεύθεροι («οΐκονομιστές») είναι ύπέρ τού «κράτους .. τόν προσδιορισμό πο» Εχει χαρακτήρα πολεμικής: χωροφύλα­ κας.Φαίνεται ότι ή Εκφραση vcillcnr de nuit πού Οά πρέπει νά είχε μιάν άξΙα περισσότερο σαρκαστική άπό τό «κράτος . άλλά ύπάρχουν διαφορές άνάμεσα στή μιά καί τήν άλλη Εκφραση: ή έννοια τοϋ ήθικοϋ κράτους Εχει προέλευση φιλοσο­ φική καί διανοουμενική (χαρακτηριστική τών διανοουμένων: Hegel) καί στήν πραγματικότητα. σέ άντιπαράθεση πρός τόν κοσμοπολιτισμό καί τήν άνάμιξη τής θρη­ σκευτικής . άπό τή* 4λλν„ μέ τήν προ­ σπάθεια νά· άναθέσουν σ’ Ενα καθορισμένο κρατικό προσωπικό μέ προέλευση γαιοκτημονική καί φεουδαρχική. ζητούν τό «άδιάφορο» κράτος. ή όπου είναι μειοψηφία. θ ά Επρεπε νά σκεφτοΰμε πάνω στό έξης επιχείρημα: ή άντί­ ληψη τοΰ κράτους χωροφύλακα. .veilleur de nuit» καί θά ήθε­ λαν ή Ιστορική πρωτοβουλία νά άφεθεΐ στήν κοινωνία τών πολιτών καί «τίς διάφορες δυνάμεις ποΰ πληθαίνουν μέσα σ’ αύτή. Τό άντίθετό τη.πού . δηλαδή ήγεμονία θωρακισμένη μέ καταναγ­ κασμό). θά Επρεπε νά είναι τό «ήθικό κράτος» ή τό «κράτος . ταύτιση πού άκρι|3ώς είναι μία έπανεμφάνιση τής συνε­ ταιριστικό .νυχτοφύλακα. μέ -ά ρέμα τα τοΰ προστα­ τευτισμού ή οΙκονομικού έθνικισμοΰ καί.οίκονομικής μορφής. εϊναι τοϋ Lassalle. τήν «προστασία» τών έργαζομένων τάξεων έναντίον τών υπερβασιών τοΰ καπιταλισμού (πολιτική τού Μπίσμαρκ καί τού Ντισραέλι). γενικά.έπεμβαίνει». θά μπορούσε νά συνδεθεί μέ τήν Εννοια τοΰ κράτους . άπό τή μιά μεριά. Βρισκόμαστε πάντοτε στό πεδίο τή.πού . δηλαδή τής σύγχυσης άνάμεσα σέ κοινωνία πολιτών καί πολιτική κοινωνία.ol δια­ νοούμενοι παρουσιάζουν διαφορές πολύ σημαντικές.έπεμβαίνει Εχει οίκονομική προέ­ λευση καί συνδέεται. Σέ μιά θεωρία γιά τό κράτος πού τό άντιλαμβάνονται νά ύπό- 185 . ταύτισης κράτους κα'ι κυ­ βέρνηση.οίκονομικές» φάσεις.).

Στή θεωρία τοΰ κράτου. άπό μιά φάση δπου «κράτο. πρέπει νά έχει κυρίως οίκονομικό χαρακτήρα: πρόκειται νά άναδιοργανώσει τή δομή καί τΙς πραγματικές σχέσεις άνάμεσα στούς άνθρώπους καί τόν οίκονομικό κόσμο ή τόν κόσμο παραγωγής. άλλά μέ στοιχεία «σχεδίου» άκόμη σπάνια: τό πολιτιστικό σχέδιο θά είναι κυρίως άρνητικό. θά είναι σχεοιαγραφήματα πού θά μπορούσαν (καί θά έπρεπε) νά άλλάξουν σέ κάθε στιγμή. Αύτό δέν μπορεϊ νά μάς κάνει νά σκεφτούμε έναν και­ νούργιο «φιλελευθερισμό». γιά νά βρίσκονται σέ συνάρτηση μέ τήν καινούργια δομή πού διαμορ­ φώνεται. μολονότι θά πρόκειται γιά τήν άρχή μιας έποχής όργανικής έλευθερίας. κριτική τοΰ παρελθόντος. στό βαθμό πού ήταν τοποθετημένοι στό έδαφος τή. τής καινούρ­ γιας κοινωνικής όμάδας ποΰ (δρυσε τόν καινούργιο τύπο^ κράτους. έπεται δτι τό περιεχόμενο τής πολιτικής ήγεμονία. διάλυσης μέσα στή ρυθμι­ σμένη κοινωνία.». .νυχτοφύλακα. τών πολιτών). χωρΐ. δέν μπορεϊ νά μή διανύσει μιά φάση οίκονομικο . θά άποβλέπει στό νά ξεχαστεΐ τό ξεπερα­ σμένο. κράτου. καθαρής έπιστήμης (καθαρής ούτοπίας. ΙΙρέπει νά υπενθυμίσουμε δτι ή έκφραση «νυχτοφύλακα. έφόσον βασίζεται στήν προϋπόθεση δτι όλοι ol άνθρωποι είναι πραγματικά Ισοι κ ιΐ άρα έ. έχει άκριβώς χαρακτήρα άντιοικονομικό (ώς πρός τήν καπιτα­ λιστική οίκονομία ποΰ γεννιέται)' δέν έχει τήν κατεύθυνση νά δώσει τήν 186 . Αύτό άκριβώς δέν πραγματοποιείται στήν περίοδο_τών κοι­ νοτήτων — Αντίθετα ό έκπολιτισμός πού παραμένει έργο τής έκκλησίας. έλεύθερα καί δχι άπό καταναγκασμό. τό έπιχείρημα είναι θεμελιώδες. καί «κράτος» θά ταυτίζεται μέ «Κοινωνία τών πολιτών». σέ συνεχή πρόοδο καί γι’ αύτό θά περιορίζει βαθμιαία τΙς αυταρχικές καί καταναγκαστικές του έπεμβάσει. Τά στοι­ χεία τοΰ έποικοδομήματος δέν μπορεϊ παρά νά είναι σπάνια καί Οά έχουν χαρακτήρα πρόβλεψης καί άγώνα. ρυθμισμένης κοινωνίας (ή ήθικοΰ κράτους ή κοινωνία.ρυθμισμένη κοινωνία. πολιτικού δογματικοΰ καί δχι διαλεκτικού (νά έξεταστεϊ καλά ή θεωρία τοΰ Lassalle πάνω σ’ αύτό τό σημείο καί γιά τό κράτο. σέ άντιπαράθεση πρός τό μαρξισμό). δηλαδή έπιδεκτικοΐ νά άποδεχτούν τό νόμο αυθόρμητα. Τό στοι/εΐο κράτοςχαταναγκασμΰς μποροΰμε νά τό φανταστούμε ότι έζασΟενίζει σιγά σιγά καθώς θά πιστοποιούνται δλο καί πιό έμφανή στοιχεία τή.συνεταιριστικού πρωτογονι­ σμού. θά πρέπει νά περάσουμε σέ μιά φάση τοΰ κράτους .xcvrai στήν τάση τής έξασθένισης καί τή. θά τείνει νά τό καταστρέψει: ol κατευθύνσεις τής οικοδόμησης θά είναι άκόμα «σέ γενικές γραμμές».» Οά είναι τό ίδιο μέ «Κυβέρ­ νηση». κρά­ τος τήν είχαν οί μεγαλύτεροι έπιστήμονες τής πολιτική.(σου λογικοί καί ήθικοΐ.. πού ί/ε ι επιβληθεί άπό άλλη τάξη σάν πράγμα έξωτερικό γιά τή συνείδηση). γιά τό φιλελεύθερο κράτος είναι τοϋ Lassallc. γενικά. καί τοΰ δικαίου. 01 έκφράσεις «ήθικό κράτος» ή «κοινωνία τών πολιτών» φαί­ νεται νά σημαίνουν πώς αύτή τήν «εΙκόνα» τοΰ κράτου. Έ φ ’ όσον είναι άλήθεια ότι κανένας τύπο. δη­ λαδή όργάνωσης καταναγκασμού πού θά κηδεμονεύει τήν έξέλιξη τών στοιχείων της ρυθμισμένης κοινωνία. δηλαδή ένό.

άντιδραστική στό έσωτερικό καί φιλελεύθερη στό έξωτερικό). άλλά άντίθετα νά τήν έμποδίσει νά τήν άποκτήσει: γι’ αύτό ό Ούμανισμός καί ή ’Αναγέννηση είναι άν■η&ραστικοί. τήν £ρνηση τοϋ οίκονομικοΰ κόσμου πού τή χαρακτηρίζει. κτλ. μέ σχετική διεθνή αυ­ τονομία καί άλλες δυνάμεις.ήγεμονία στήν καινούργια τάξη. Αύτό πραγματοποιείται στούς «παγκόσμιους πολέμους» δταν ή γεω­ γραφική θέση έξαναγκάζει ένα κράτος νά ρίξει δλους του τούς πόρους μέσα στό χωνευτήρι: νικά χάρη στίς συμμαχίες. δηλαδή Ιδιαίτερα. Μπορεΐ έπομένως νά συμβεΐ ώστε αυτός πού είχε τήν ήγεμονία στή διάρκεια τοΰ πολέμου νά καταλήξει νά τή χάσει άπό άδυνάτισμα πού έπαθε στόν άγώνα καί νά δει έναν «ύττοτελή». Καί σ’ αύτή τήν περίπτωση θά πρέπει νά κά­ νουμε διάκριση: άνάμεσα σέ μεγάλες δυνάμει. καί τόν πληθυσμό. καθώς έπίσης άνάμεσα σέ διάφορες μορ­ φές κυβέρνησης (μιά κυβέρνηση σάν τοϋ Ναπολέοντα τοϋ 3ου είχε δύο πολιτικές. Είναι φανερό δ η σέ μιά συμμαχία έχουν -σημασία οί συνθήκες δπου βρίσκεται ένα κράτος σέ καιρό εΙρήνης. δπως φαίνονταν τά πράγματα. κτλ. Είναι ή έσωτερική πολιτική πού καθορίζει τήν έξωτε­ ρική ή τό άντίστροφο. τήν «οίκονομική καί δημοσιονομική δυναμικό­ τητα». 187 . νά γίνει ήγεμόνας. 'Αλλο στοιχείο πού πρέπει νά έξεταστεΐ είναι οΐ όργανικές σχέ­ σεις άνάμεσα στήν έσωτερική πολιτική και τήν έξωτερική πολιτική ένός κράτους. ποΰ ήταν πιό Ικανός ή πιό «τυχερός». άλλά ή νίκη τό βρί­ σκει έξαντλημένο. διότι σημειώνουν τήν ήττα τής νέας τάξης. Νά γιατί στήν ίννοια τής «μεγάλης δύναμης» πρέπει νά λογαριάζουμε πολλά στοιχεία καί Ιδιαίτερα τά «μόνιμα». Συνθήκες σ’ ένα κράτος πρίν καί μετά έναν πόλεμο.

τόν Μάη . άλλά μόνον αύτές πού ύπάρχουν τυπικά. νά κοιταχτεί τό βιβλίο καθώς καί ή κριτική άνάλυση τού E in au d i. lOtudc su r les élém en ts c o n stitu tifs de la n a tio n fra n ?aise.καταναγκαστικό. Συμβαίνει πάντοτε. Μιά όλοκληρωτική πολιτική τείνει άκριβώς 1) νά πετύχει ώστε τά μέλη ένός όρισμένου κόμματος νά βρούνε σ' αύτό καί μόνο τό κόμμα δλες τίς Ικανοποιή­ σεις πού έβρισκαν προηγούμενα σέ μιά πολλαπλότητα όργανώσεων.χ. φορέας μιας καινούργιας κουλτούρας. κάνϊΐ κριτική άνάλυση ένός γαλλικού βιβλίου Les sociétés de la n a tio n. (π. 188 .L éo n '. άπο τελούν δηλαδή τή βάση τού κράτους δταν αύτό τό έννοήσουμε στενά σά μηχανισμό κυβερνητικό . τού litien n e M arlin S a in t ..). τά ξεχωριστά άτομα νά άνήχουν σέ περισ­ σότερες άπό μιά Ιδιαίτερες ένώσεις καί συχνά σέ ένώσεις πού Αντικει­ μενικά βρίσκονται σέ άντιπαράθεση άνάμεσά τους. Έ χ ω σημειώσει σέ Φίλο μέ­ ρος βτι σέ μιάν όρισμένη κοινωνία κανένας δέν είναι Ανοργάνωτος καί χωρίς κόμμα. άκόμη κι δταν ή άντίδραση (δπως συμβαίνει πάντοτε) δέν τό όμολογεί πώς είναι τέτοια καί προσπαθεί νά φαίνεται πώ ς είναι φορέας μιας καινούργιας κουλτούρας. δπου μελετά*» Iva μέ­ ρος αύτών τών όργανώσεων. οί άναγνώστες μιας έφημερίδας σχηματίζουν ή δχι μιάν όργά­ νωση κτλ. Αύτό συμβαίνει 1) όταν τό δεδομένο κόμμα είναι ό φορέας μιας καινούργιας κουλτούρας καί υπάρχει μιά προοδευ­ τική φάση· 2) όταν τό δεδομένο κόμμα θέλει νά έμποδίσει ώστε μιά άλλη δύναμη. άρκεϊ όργάνωση καί κόμμα νά έννοούνται μέ τήν πλα­ τιά έννοια κι βχι τήν τυπική. δηλαδή νά κόψει δλους τούς δεσμούς πού συνδέουν αύτά τά μέλη μέ ξένους πολιτιστικούς όργανισμούς' 2) νά καταστρέψει δλες τις άλλες όογανώσεις ή νά τίς ένσωματώσει σ’ ένα σύστημα δπου τό κόμμα θά είναι ό μόνος ρυθμιστής. άποτελώντας τόν ήγεμονικό μηχανισμό μιας κοινωνικής όμάδας πάνω στό υπόλοιπο τοϋ πληθυσμού (ή τής κοινωνίας των πολι­ τώ ν). Ό L'iigi E inaudi στή « R iform a Sociale».Ίούνη 1931. ΙΙάντως αν θά εξετάζονταν τό θέμα. Μέσα σ’ αύτή τήν πολλαπλότητα ξεχω­ ριστών ένώσεων πού (χουν διπλό χαρακτήρα φυσικό χαΐ συμβα­ τικό ή έθελοντικό — μια ή περισσότερες υπερισχύουν σχετικά ή άπόλυτα. νά γίνει αύτή «όλοκληρωτική»· καί ύπάρχει μιά φάση όπισθοδρομική καί άντιδραστική άντικειμενικά.'Οργάνωση τών έθνιχών ένώσετον.

Υποθέτουν δτι τό δίκαιο είναι άκέρια έκφραση όλόκληρης της κοινωνίας. Αύτή ή γνώμη βρίσκεται σέ άντίθεση μ έτή ν πραγματική Ιστορία τής έξέλιξης τοϋ δικαίου.Τά Ιθιμα xaì ol νόμοι. ύπάρχει σιωπηρά ή δημοκρατική ούτοπία τοΰ 18ου αΙώνα. Ή ίνώτερη λειτουργία τοΰ δικαίου είναι νά προϋ­ ποθέτει δτι βλοι οί πολίτες πρέπει νά άποδέχονται έλεύθερα τή συμ­ μόρφωση πού ύποδείχνει τό δίκαιο. δημιουρ­ γικός. τήν πρώτη περίοδο επέκτασης διαδέχεται μιά περίοδο καταπίεσης. πράγμα πού είναι λάθος: έκφραση περισσότερο σύμφυτη τής κοινωνίας είναι άντίθετα έκεϊνοι οΐ πρακτικοί κανόνες συμπεριφοράς πού οΐ νομικοί τούς όνομάζουν «νομικά άδιάφορους» καί πού ή ζώνη τους άλλάζει μέ τούς καιρούς καί μέ τήν έπέκταση τής κρατικής έπέμβασης στή ζω ή τών πολιτών. πού άπαίτησε πάντοτε έναν άγώνα γιά νά έπικυρωθεϊ καί πού στήν πραγματικότητα είναι άγώνας γιά τή δημιουρ­ γία ένός καινούργιου έθιμου. 'Ορισμένες υποτελείς τάξεις πρέπει νά έχουν μιά μακρόχρονη περίοδο νομικής έπέμβασης άδυσώπητης καί ύστερα μετριασμένης. διαφο­ ρετικά άπό άλλες. καί μά­ λιστα πρόκειται γιά γνώμη πού θεωρείται ρεαλιστική καί λογική. 'Υ πάρχει ώστόσο κάτι τό άληθινό μέσα στή γνώμη δτι τό έθιμο πρέπει νά προηγείται άπό τό δίκαιο: πραγματικά στίς έπαναστάσεις έναντίον τών άπολυταρχικών κρατών. μορφωτικός χαρακτήρας τοΰ δικαίου λίγο έχει φω τιστεί άπό . μέχρι τήν πλήρη άπορρόφηση τής Κοινωνίας' σέ άλλες. Έ χ ε ι μεγάλη διάδοση ή γνώμη. ύπήρχε ήδη σάν έθιμο καί σάν έπιθυμία ένα μεγάλο μέρος αύτοΰ πού έγινε ύστερα ύποχρεωτικό δί­ καιο: άκριβώς μέ τή γέννηση καί τήν άνάπτυξη τών άνισοτήτων άρχίζει νά έπιτείνεται καί ό υποχρεωτικός χαρακτήρας τοϋ δικαίου. Τό δίκαιο δέν έκφράζει δλη τήν κοινωνία (όπόταν θά ήταν γι* αύτήν οΐ παραβάτες τοΰ δικαίου άντικοινωνικοί άπό τήν φύση τους ή ψυχικά ελαττωματικοί. ένώ βεβαιώνει τό δίκαιο δτι ή συμμόρφωση πρέπει νά είναι έλεύθερη χαΐ αυθόρμητη. όπως έπίσης καί νά έπεκτείνεται καί ή ζώνη κρατικής έπέμβασης καί τοΰ νομικοΰ καταναγκασμού. _ Ή συζήτηση ξαναγυρίζει στό γενικότερο ζήτημα τής διαφορε­ τικής θέσης πού είχαν οί υποτελείς τάξεις προτού γίνουν κυρίαρχες. ‘Αλλά. άφοΰ δλοι μποροΰν νά γίνουν στοιχεία τής άρχουσας τάξης — δηλαδή στό σύγχρονο δίκαιο. πώς τά Ιθιμα πρέπει νά προηγούνται άπό τούς νόμους. τό θέμα είναι έντελώς διαφορετικό: τό θέμα είναι νά καταπιέσει καί νά καταπνίξει ένα 4λλο δίκαιο πού γεννιέται καί βχι νά πετύχει τή συμμόρφωση.ύπάρχει διαφορά έπίσης στούς τρόπους: σέ όρισμένες τάξεις ή έπεκτατικότητα δέ σταματάει ποτέ. άλλά τήν ίρχουσα τάξη. πού «έπιβάλλει» σ’ όλόκληρη τήν κοινωνία έκείνους τούς κανόνες συμ­ περιφοράς πού ταιριάζουν καλύτερα στό λόγο τής ύπαρξής της καί στήν έξέλιξή της. Αύτός ό παιδαγωγικός. πώ ς ό νόμος είναι άποτελεσματικός μόνο στό βαθμό πού έπικυρώνει τά έθιμα. Σ τή γνώμη πού άναφέραμε ύπάρχει ένα πολύ φανερό υπόλειμμα ήθικολογίας πού έχει διεισδύσει στήν πολιτική. σ’ αύτή τή δεύτερη φάση.

Έ να 4λλο πρόβλημα μπαίνει γι’ αύτά τά ρεύματα: ποιό πρέπει νά είναι τό νομοθετικό όργανο.ά ένα υπόλειμμα τής θεωρίας τοΰ αυθόρμητου. 190 . πού τά θεωρεί όλα εύκολα. -«μέ τήν πλατιά έννοια». τοΰ άφηρημένου όρθολογισμοΰ πού βασί­ ζεται πάνω σέ μιά άντίληψη τής «άνθρώπινης φύσης» άφηρημένα αίσιόβοξης.όρισμένα πνευματικά ρεύματα: πρόκειται γ·. Δηλαδή ύπάρχει ή άνάγκη νά μεταφέρόνται ol νο­ μοθετικές συζητήσεις σ’ βλους τούς μαζικούς όργανισμούς: πρόκειται γιά όργανικό μετασχηματισμό τής άντίληψης τοΰ δημοψηφίσματος ένώ θά παραμένει στήν κυβέρνηση ή νομοθετική λειτουργία τελευταίου βαθμοϋ.

"Ενας πα­ τέρας είναι ένας νομοθέτης γιά τούς γιους. συμβάλλει σ-ό νά τροποποιεί τό κοινωνικό περιβάλλον 8που άναπτύσσεται (νά τοϋ τροποποιεί όρισμένα χαρακτηριστικά ή νά τοΰ δια­ τηρεί άλλα). δηλαδή ζωντανός. καθένας συνεχίζει νά είναι νομοθέτης άκόμα κι άν δέχεται 4δηγίες άπό άλλους. 191 . δηλαδή τείνει νά σταθεροποιήσει «κανόνες».'. είναι δραστήριος. ’Λφοΰ είναι «πο­ λιτικοί άνδρες». όλοι είναι καί «νομοθέτες» άλλά θά χρειαστεί νά κά­ νουμε διακρίσεις. μέχρι καί τήν ποινή τοΰ θανάτου. Ή έννοια τοϋ «νομοθέτη» δέν μπορεϊ παρά νά ταυτίζεται μέ τήν ϊννοια τοϋ «πολιτικού». Γενικά μποροΰμε νά ποϋμε ότι άνάμεσα στήν κοινότητα τών άνθρώπων καί άλλους άνθρώπους. άλλά ταυτόχρονα έπεςεογάζεται τά όργανα πού μ ’ αύτά ol Ιδιες ol όδηγίες θά «έπιβληθοϋν» καί θά πραγματοποιηθεί ή έκτέλ*σή τους. πού έχουν στή διάθεσή τους τΙς νόμιμες δυνάμεις καταναγκασμού πού διαθέτη τό κράτος. κανονισμούς είδικής έφαρμογής σέ ζώνες περιορισμένης καί άτομικής ζωής. Έ χο ντά ς τες χατανοήσει στό πνεΰμα τους. σημαίνει δηλαδή τά πρόσωπα έκεϊνα πού ίχουν άπό τούς νόμους τήν αρμοδιότητα νά νομοθετούν. Καί έκτελώντας τες. τίς δια­ δίδει φτιάχνοντας σχεδόν. ’Αλλά αύτό δέν ση­ μαίνει ότι έπίσης καί ol διευθύνοντες στούς «Ιδιωτικούς» όργανισμούς καί όργανώσεις δέν έχουν κι αυτοί στή διάθεσή τους καταναγκαστικές κυρώσεις. μέ βάση αύτές τΙς όδηγίες. τίς πεποιθήσεις τους σύμφωνα μ* αυ­ τές τΙς όδηγίες καί τούς σκοπούς πού αύτές έπιδιώκουν νά πετύχουν έοόσον ό καθένας είναι νομοθέτης μέ τήν πιό πλατιά σημασία τής λέξης. Ό κύκλος τής δραστηριότητας του θά είναι μεγαλύτερος ή μικρότερος. μεθόδους ζωής καί συμπεριφοράς. Τό μέγιστο τής Ικα­ νότητας τοΰ νομοθέτη μποροΰμε νά τό συμπεράνουμε άπό τό γεγο­ νός ότι στήν τέλεια έπεξεργασία τών όδηγιών άντιστοιχεΐ μιά τέλεια προδιάθεση τών όργανισμών έκτέλεσης καί πραγματοποίησης καί μιά τέλεια προετοιμασία τής «αυθόρμητης» συγκατάθεσης τών μα­ ζών πού όφείλουν νά «ζήσουν» αύτές τΙς όδηγίες. ή συνειδττοποίηση τής δικιάς του δρά­ σης καί τών σκοπών θά είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη' έξαλλου ή άντιπροσωπευτι. άλλά ή πανρική ίξουσία θά είναι περισσότερο ή λιγότερο ευσυνείδητη καί θά ύπακούουν περισ­ σότερο ή λιγότερο σ’ αύτήν. Κάθε Miiù-oc. τή θέλησή τους. είδικότερα νομοΟέτεΓ. τροποποιώντας Ής συνήθειές τους. τό μέγιστο τής νομοθετικής έξουσίας βρίσκεται στό κρατικό προσωπικό (κρατικοί λειτουργοί αίρετοί καί τής καρριέρας). έλέγχει ώστε καί οί Αλλοι νά τΙς έκτελοΰν. κλπ. ή διάκριση δίνεται άπό τό γεγονός δτι αύτή ή δεύτερη όμάδα 5χι μόνον επεξερ­ γάζεται όδηγίες πού θά έπρεπε νά γίνουν κανόνες συμπεριφοράς γιά τούς άλλο·>ς. Μπορεϊ όμως νά έχει καί άλλες σημασίες.ή του δύναμη θά ε’ναι μεγαλύτερη ή μικρότερη καί Οά πραγματο-οιεϊται περισσότερο ή λιγότερο άπό τούς άντιπροσωπευόμένους στήν κανονική συστηματική της έκφραση. Αύτής τής δεύτερης όμάδας.ίίοιός είναι νομοθέτης·.κρατική σημασία. Ή λεξη «νομοθέτης» ϊχει μιάν άκριβολογημένη νο­ μική .

Αύτό στήν πραγματι­ κότητα σημαίνει: 1) δτι ό άτομικός νομοθέτης (καί τόν άτομικό νο­ μοθέτη πρέπει νά τόν έννοοϋμε δχι μόνο στήν περιορισμένη περίπτω­ ση τής κοινοβουλευτικής . ένεργεΐ σά μιά δύναμη καθεαυτή μέσα στόν καθορισμένο κοινωνικό κύκλο. όταν θά έχει συμβεΐ. σέ μιά δεδομένη Ιστορική περίοδο». Ά π ό τή μιά μεριά. Ή έπιφυλακτική ϊκφρα<Π Ιχει δυό σημασίες.κρατικής δραστηριότητας. άν οί «σκο­ ποί» πού ό άτομικός νομοθέτης Ισχυρίζεται δτι θέλει νά πετύχει δέν είναι ϊνα άπλό μέσο Ιδεολογικής ή δημαγωγικής προπαγάνδας). τών αίσθημάτων. (Φυσικά θά ΐπρεπε νά δοΰμε Sv τά άποτελέσματα πού ό άτομικός νομοθέτης προ­ βλέπει μέ τά λόγια. άντιιστορικές γιατί ή πράξη πρωτοβουλίας του. άναφέρεται βτό γεγονός δτι ol συνέπειες ένός νόμου μπορεΐ νά είναι διαφορετικές άπ’ αύτές πού έχουν «προβλεφθεΐ». πρέπει έπίσης καί είδικά νά έκτιμιέται άντικειμενικά. νά τήν ύπόκινήσα. άίιό τίς πραγματικές συνέπειες πού μπορεΐ νά Ιχει* 3) δτι κάθε νομοθέτης μόνον άφηρημένα καί γιά εύκολία τής γλώσσας μπορεΐ νά θεωρηθεί σάν άτομο.^ δηλαδή τά Αποτελέσματα τά προβλεπόμενα άπό τόν άτομικό νομοθέτη. δηλαδή τό σύνολο τών πραγματικών συνεπειών πού ό άτομικός νομοθέτης δέν είχε προβλέψει άλλά πού στήν πράξη άκολουθοϋν τό δεδομένο νόμο. καί δέν έπιδιώκει νά τή δημιουργήσει. προκαλώντας δράσεις καί άντιδράσεις πού είναι σύμφυτες στόν κύκλο αύτό πέρα άπό τήν πράξη καθεαυτή' 2) δτι κάθε πράξη νομοθετική. «μέχρι πού νά δη­ λώνεται μ’ αύτήν τό σύνολο τών Ιδεών. γιατί στήν πραγματικότητα Εκφράζει μιά καθορισμένη συλλογική θέληση πού (χει τήν πρόθεση νά κάνει πρα­ γματικότητα τή «θέλησή» της. νά άλλάξει τήν πραγματικότητα σύμφωνα μέ όρισμένες κατευθυντήριες γραμμές) δέ μπορεΐ ποτέ νά άναπτύίει ένέργειες «αύθαίρετες». άλλά καί σέ κάθε άλλη «άτομική δραστηριότητα» πού έπιδιώκει σέ σφαίρες πε­ ρισσότερο ή λιγότερο μεγάλες τής κοινωνικής ζωής. τών συμ­ φερόντων καί τών συλλογισμών πού είναι διάχυτα σέ μιά άνθρώπινη κοινότητα. δηλαδή άναφέρεται σέ δύο χαλά διακρινόμενες ) κατηγορίες κριτικών παρατηρήσεων. είτε άποτελεΐ θέληση έφαρμογής μιας έντολής είτε θέληση έφαρμογης ένός κανόνα. πού θέλησε δηλαδή συνειδητά ο άτομικός νομοθέτης' γι’ αύτό «άντικειμενικά» τή voluntas legislatoris. τήν άνπχαθιστα ή voluntas legis. τά προβλέπει bona fide ή μονάχα γιά νά δημι­ ουργήσει ευνοϊκό περιβάλλον γιά τήν άποδοχή τοϋ νόμου. Ά λλά ή έπιφυλακτική Εκφραση Εχει έπίσης μιάν άλλη σημασία πού διευκρινίζει τήν πρώτη καί τήν όρίζει: ή λέξη «νομοθέτης» μπορεϊ πραγματικά νά έρμηνευτεΐ πολύ πλατύτερα. πού είναι «θέληση» μόνον γιατί ή άν­ θρώπινη κοινότητα Εχει τήν πρόθεση νά τήν κάνει άποτελεσματιχή* 4) δτι γι’ αύτό κάθε άτομο πού βλέπει άφηρημένα μιά συλλογική θέληση. νά 192 .Σέ μιά μελέτη δημοσιονομικής θεωρίας τής φορολογίας τοΰ MauroF a sja n i γίνεται λόγος γιά «υποτιθέμενη θέληση αύτοϋ τοϋ λιγάκι μυθοωϋ βντος πού όνομάζεται νομοθέτης».

193 . 01 μή λογικές πράξεις δέν έχουν τέτοιο χαρακτήρα.τήν έπεκτείνει. (υποκειμενικός σκοπός). 1. πρέπει νά δούμε τΐ λέει ό Pareto γιά τΙς λογικές καί τΙς μή λογικές πράξεις στή Sociologia του. μιά φωσφορική Ατμίδα1. γιά τόν Pareto είναι «πράξεις λογικές αύτές ποΰ συνενώνουν λογικά τό μέσο μέ τό σκοπό. Ό Fasiani δέν είναι Ικανοποιημένος άπ’ αύτή τήν όρολογία τοΰ Pareto άλλά ή κρι­ τική του παραμένει στό Ιδιο καθαρά τυπικό χαΐ σχηματικό πεδίο τοΰ Pareto. είναι Απλώς μιά Αλογόμυγα. Σύμφωνα μέ τόν Fasiani. Πάνω σ’ αύτό τό θέμα. βχι μόνο σύμφωνα μέ τήν κρίση τοϋ υποκειμένου πού δρα. Ό Αντικειμενι­ κός σκοπός διαφέρει άπό τόν υποκειμενικό σκοπό». νά τήν όργανώσει. ένας «Αφοπλισμένος» προφήτης. νά τήν ένισχύσει. άλλά έπίσης σύμφωνα μέ τήν κρίση τοΰ παρατηρητοϋ (σκοπός Αντικειμενικός).

194 . άλλά τή διάλυση τοϋ θεσμοϋ τους σάν όργανικής μάζας». καί σέ σννέχεια τών κομμάτων καί συνδικάτων κτλ. Τό θέμα είναι νά ξεκαθαρίσουμε ποιός είναι μέσα στήν πολιτική ζωή 6 ουσιώδης όργανικός θεσμός. δέν έννοοϋμε «τό θάνατο τών στρατιωτών. άλλά ϊχει τίς ρίζες του στίς πιό βαθειές οίκονομικές σχέσεις. κτλ. Ό Ιταλός συγγραφέας γιά στρατιωτικά ζητήματα. δηλαδή στήν κοινωνική λει­ τουργία μέσα στόν παραγωγικό κόσμο (μορφές Ιδιοκτησίας καί διεύ­ θυνσης κτλ. στό βιβλίο του Che cosa sia la guerra. Ή διατύπωση «ιναι πετυχημένη καί μπορεΐ νά χρησιμοποιηθ«ΐ έπίσης καί στήν πολιτική όρολογία.Π ολιτική τέχτη καί στρατιω τική τέχνη.).). στρατηγός De Cristoforis. πού δέ μπορεΐ νά βρίσκεται μόνο στίς νομικές σχέ­ σεις (έλευθερία όργανώσεων καί συγκεντρώσεων. λέει πώς β-ncv μιλάμε γιά «καταστροφή ■τοϋ έχθρικοΰ στρατεύματος» (στρατηγικός σκοπός).

ή «έκτελεστική» καί ή «δικαστική». Φαίνεται δτι ό μόνος τρόπος νά Αναζητήσουμε τήν πηγή τής κατάπτωσης τών κοινοβουλευτικών συστημάτων είναι νά κατευθύνουμε τήν Ερευνά μας μέσα στήν κοι­ νωνία τών πολιτών καί ασφαλώς έδώ δέ μποροϋμε νά παραλείψουμε τή μελέτη τοϋ συνδικαλιστικού φαινομένου' μά άκόμα. ή άρχέγονη. μέ μιάν Ιστορικοπολιτική Ανάλυση. γιατί τά μεγάλα παραδο­ σιακά κόμματα Εχουν χάσει τή δύναμη νά όδηγοϋν. άλλά τό περισσότερο τυπικό. καί ή βασική. ποΰ προηγούμενα «δέν τούς Επεφτε λόγος» καί πού. κτλ. δηλαδή ή «νομοθετική». Εχουν χάσει τό κύρος. κτλ. στή λειτουργία πού Εχουν οί κοινωνικές όμά­ δες μέσα στήν παραγωγική ζωή. Έ να περίεργο σημείο είναι έκεΐνο δπου ό Panunzio γράφει βτι ol λειτουργάς τοϋ κράτους δέν είναι μόνο τρεις. Πολιτική κατεύθυνση ποΰ σέ σχέση μ’ αύτήν ή ίδια ή νομοθε­ τική συμπεριφέρεται σάν έκτελεστική(!).αύτές πρέπει νά προσθέσουμε μιάν άλλη. Πρόκειται πραγματικά γιά δυσκολία νά συγκροτηθεί μία μόνιμη καί μακρόπνοη πολιτική κατεύθυνση. Προϋπόθεση ή περιεχόμενο καί έπομένως θεσμός Αδιάσπαστος. Τό γεγονός αύτό είναι καθαρά κοινοβουλευτικό. είναι πώς πα­ ρουσιάστηκε ή απόσπαση καί ή διαπάλη άνάμεσα σέ κοινοβούλιο καί κυβέρνηση. δηλαδή τής όργάνωσης τών νεοδιαμορφωμένων κοινωνικών στοιχείων. πάνω στό θέμα του αύτό. Αλλάζουν τήν πο­ λιτική διάρθρωση τής κοινωνίας. άλλά αύτό δέ μπορεΐ νά έξηγηθεΐ μέ σχήματα λογικά άλλά μόνο άν θά άναφερθοϋμε στίς άλλαγές πού Εγιναν στήν πολιτική διάρθρωση τής χώρας. φορμαλιστικά. Άρθρο τοϋ Sergio Panunzio. βχι γιά δυσκολία γενικά κι άφηρηαένα. χειρότερα άπό τούς παλιούς συνταγματικούς. βχι τοϋ συν­ δικαλιστικού φαινομένου μέ τή στοιχειώδη Εννοια τής όργάνωσης βλων τών κοινωνικών όμάδων καί γιά όποιοδήποτε σκοπό.«Κ νβερτητιχή λειτουργία». έφόσον είναι τό κυβερνη­ τικό πολιτικό πρόγραμμα έκεϊνο πού μεταφράζεται σέ άρθρα μέσα στούς νόμους καί άποτελεΐ τήν προϋπόθεσή τους». πού είναι μάλιστα. Πρόκειται γιά τήν χνβερνητιχή λειτουργία. δηλ. δηλαδή τόν καθορισμό τής πολιτικής κατεύθυν­ σης. θ ά χρειαζόταν νά έρευνήσουμε πώς συνέβη καί οί παλιοί συνδι­ 195 . ή είναι τό κοινοβουλευτικό άντικαθρέφτισμα ριζικών άλλαγών πού Εγιναν στήν ίδια τήν κοινωνία. «σύμφωνα μέ τά παλιά συνταγμα­ τικά πρότυπα». Ή άνάλυση δέ μπορεΐ νά γίνει άν δέν παρθοϋν ύπόψη στήν εξέταση: 1) γιατί πολλαπλασιάστηκαν τά πολιτικά κόμματα' 2) γιατί Εγινε δύσκολη ή διαμόρφωση μόνιμης πλειοψηφίας μέσα άπ’ αύτά τά κοινοβουλευτικά κόμματα' 3) συνεπώς. χάρις στό γεγονός καί μόνο δτι ένώνονται. δηλαδή ρεαλιστικά. Ετσι πού ή ένότητα αύτών τών δύο θεσμών νά μήν καταφέρει πιά νά συγκροτεί μιά σταθερή κυβερνητική κατεύθυνση. ’Επιφανειακό. Ό Panunzio στήν πραγματικότητα συλλογίζεται μέ πρότυπα. Αύτό πού θά Επρεπε νά έξηγήσει. στή «Qerarchia» τοϋ ’Απρίλη 1933 (La fine del parlamentarismo e 1’ accentram ento delle responsabiliU ). άλλά «βτι σ’. άκόμη καί στό κοινοβουλευτικό σύστημα ή πρωταρχική.

έπειδή άκριβώς αύτά δροϋν κρυφά καί χωρίς ϊλεγχο.). Monarchia e Parlamento 1919. Μέσα στό κοινοβουλευτικό πεδίο οί έπεξεργασμένες «κατευθύνβεις». T i ζήτημα ποΰ Εθεσε ό Panunzio γιά τήν ύπαρξη μιάς «τέταρ­ της» ^κρατικής έξουσίας. άντιμετώπιζαν ή μιά τήν άλλη. Τά κόμματα ήταν άκριβώς ol όργανισμοί πού μέσα στήν κοινωνία τών πολιτών δχι μόνον έπεξεργάζονταν τΙς πολιτικές κατευθύνσεις.χ. δηλαδή σ’ ίναν όρισμένο συνδικαλιστικό ή οίκονομιστικό φετιχισμό.τά κόμματα ϊχουν άντικατασταθεΐ άπό κα­ μαρίλες καί άνομολόγητες προσωπικές έπιρροές: καί χωρίς νά λο­ γαριάζουμε ότι ϊτσι περιορίζεται ή δυνατότητα έπιλογής καί άμβλύνεται τό πολιτικό αίσθητήριο καί ή έλαστικότητα στήν τακτική. Ή ((γραφειοκρατική» λύση κρύβει στήν πραγματικότητα ίνα κίοώεστώς κομμάτων τοΰ χειρότερου είδους. 1. άλλά διαμόρφωναν καί παρουσίαζαν τούς άνθρώπους πού υποτίθεται δτι ήταν σέ θέση νά τΙς έφαρμόίσουν. δτι ίνα μτγάλο μέρος τών δυσκολιών πού πέρασε τό γερμανικό κράτος τή μεταπολεμική πε­ ρίοδο όφείλονταν στό ότι ϊλειψε μιά πολιτική . Πρόκειται γιά ίνα «γραφειοκρατικό» τρόπο νά τοποθετείται ίνα πρόβλημα πού προη­ γούμενα λύνονταν άπό τήν κανονική λειτουργία τής έθνικής πολιτι­ κής ζωής. in Qermania. τής έξουσίας τοϋ «καθορισμού τής πολιτικής κατεύθυνσης» φαίνεται δτι πρέπει νά τοποθετηθεί σέ συνδυασμό μέ τά προβλήματα ποΰ προκύψανε άπό τήν έξάλειψη τών πολιτικών κομμάτων καί έπομένως άπό τό κενό κοινοβούλιο. Τό ό-rt άπό ίνα κομμάτιασμα τοϋ κοινοβουλίου τά κόμματα ϊχουν γίνει άνίκανα νά έκτελέσουν αύτό τό Ιργο. (Σημ. Ιταλ. ”Ισως τό σπέρμα αύτής τής κατάπτωσης βρισκόνταν στόν Ιδιο τό Sorel. 196 . τή γνώμη.καλιστές όπαδοί (ή σχεδόν) τοϋ Sorel νά γίνουν σ’ ίνα όρισμένο ·σημίΐο απλώς ΑπαδοΙ τοϋ συνεταιριστικού κινήματος ή ένωτιστές γε­ νικά. *0 Max Weber1 ϊχει π. άλλά δέ φαίνεται ποιά μπορεϊ νά είναι ή «γραφειοκρατική» του λύση. μτταφρ. Bari.κοινοβουλευτική παράδοση κομματικής ζωής πρίν τό 1914. καί μιά άπ’ αύτές γίνονταν «κυβέρνηση» καί κατηύθυνε τή διακυβέρνηση τής χώρας. μακρόπνοες ή άμεσες. ξεκαθαρίζονταν άπό ίδιοτελή χαρακτηριστικά χτλ. δέ θά πει δτι έξαοανΐστηκε τό Ιργο αύτό οδτε βτι βρέθηκε μιά καινούργια λύση: τό Ιδιο Ισχύει καί γιά τή διαμόρφωση καί άξιοποίηση τής προσωπικότητας. Ιταλ. Συντ. όλικές ή μερικές.

Ή θ ιχ ή xai πολίτιχή. διότι μπορεΐ νά βασιστεί μόνο πάνω σέ πραγματικά δεδομένα πού ύπάρχουν χαΐ πού άκριβώς ή σύγκρουση τείνει νά Αλλάξει. Φτάνουμε βτό συμπέρασμα ίτ ι μιά άπό τίς πλευ­ ρές δέν (χει δίκιο. ύπαρκτή καί έλέγξιμη. θά μπορέσει νά κριθεΐ. Καί δμως ή πλευρά αύ­ τή συνεχίζει νά ύποστηρίζει βτι «ϊχει δίκιο». Τά συμπεράσματα αύτά είναι αποτέλεσμα τρό­ πων σκέψης συγκεχυμένων. δέν είναι λόγια πολεμικής. Αύτός κρίνεται βχι άπό τό Sv ένεργεΐ δίκαια. Γίνεται ένας Αγώνας. άλλά ή κρίση είναι πολιτική καί βχι ήθική). Σέ μιά σύγκρουση λοιπόν. Αλλά Από τό άν τηρεί ή βχι τΙς υποχρεώσεις του (καί σ’ αύτή τή συνέπεια μπο­ ρούμε νά συμπεριλάβουμε τό «νά είναι τίμιος». πού τΙς συμμερίζεται ή Ιδια ή πλευρά πού τής Απευθύνουν έτσι τή μομφή. Μιά σύγκρουση είναι «άνήθικη» στό βαθμό πού άπομακρύνεται άπό τό σκοπό.2) βτι ή μοναδική δυ­ νατή κρίση είναι ή «πολιτική» κρίση. Ή Ιδια ή κρίση δέ θά γίνει ένα στοιχείο τής σύγκρουσης. "Οτι ol Ιννοιες τοΰ όρθοΰ χαΐ τοΰ δικαίου είναι χά­ βαρά τυπικές. Δέ θά γίνει δηλαδή μιά δύναμη απλώς τοΰ παιγνιδιού γιά βφελος ή γιά ζημιά τής μιας ή τής άλλης πλευράς. δηλαδή τής συμφωνίας τών μέσων μέ τό σκοπό (συνεπάγεται έτπ>μένο>ς τόν προσδιορισμό τοΰ σκοπού ή τών σκοπών διαβαθμίσεων σέ μιά κλιμάκωση τής διαδοχι­ κής τους έπιδίωξης). γιά νά σωθούν τά προσχήματα. άλλά δέν είναι «Ανήθικη» Από άλλες ήθιχολογικές Απόψεις. Κάνουμε κρίβεις γιά τήν «όρθότητα» καί τό «δίκαιο» των Απαιτήσεων τών πλευρών ποΰ συγκρούονται. δηλαδή τό νά είναι τίμιος μπορεΐ νά είναι ένας Αναγκαίος πολιτικός παράγοντας. Έ τσι δέ μπορούμε νά κρίνουμε τόν πολιτικό Από τό άν είναι περισσότερο ή λιγότερο τίμιος. άλλά Από τό Sv πετυχαίνει ή βχι Αποτελέσματα θετικά ή Αποφεύγει ένα Αποτέλεσμα Αρνητικό. δτι «χάνει τό σωστό». άλλά ότι δέν θά είχε δίκιο «άν τά πρά­ γματα θά έπρόκειτο ν’ Αλλάξουν». ή δέ δημιουργεί τούς δρους πού νά πλησιάζουν στό σκοπό (δηλαδή δέ δημιουργεί μέσα περισσότερο σύμφωνα μέ τήν έπίτευξη τοΰ σκοποΰ). Καί πώς ό σκοπός αύτός. πού δέν ύπάρχει άκόμα σάν πραγματικότητα. συνεχίζει νά Αγωνίζεται χάνοντας θυσίες' αύτό Ακριβώς σημαίνει δτι ol πεποιθήσεις της δέν είναι έπιφανειαχές χαΐ είπωμένες μέ τήν άκρη τών χειλιών. ή βτι είναι έντελώς παράλογες.ή νά φαίνεται δτι ή μιά έχει περισσότερο δίκιο άπό τήν άλλη «βπως έχουν τά πράγματα». δτι ol απαιτήσεις της δέν είναι όρθές. Αυτό δμως θά σημαίνει βτι τό πρόβλημα κακά τοποθετήθηκε χαΐ κακά λύθηκε. Πραγματικά μπορεΐ νά συμβεΐ ώστε άπό τΙς δυό πλευ­ ρές πού συγκρούονται xal ol δυό νά έχουν δίκιο «δπως έχουν τά πρά­ γματα». μπορούμε νά πούμε: 1) δτι σέ μιά σύγκρουση κάθε ήθική κρίση είναι παράλογη. αύτό πού πρέπει νά έκτιμήσουμε δέν είναι μόνο τά πράγματα έτσι δπως έχουν. Απλοϊκών. Καί άπό ποιόν θά μπορεΐ νά χριθεΐ. ένα κα­ ί 97 . χαΐ τό σημαντικότερο. "Οπως καί ν ά ’χει τό πράγμα. καί γενικά είναι. αλλά λόγια πραγματικά βαθιά πού δρουν μέσα στίς συνειδήσεις. άλλά *ό σκοπός πού ol συγκρουόμενες πλευρές βάζουν μπροστά τους μέ αύτή τή σύγκρουση.

χό. άλλά αΰτύ σά μέαο πολιηκδ χαί βχι σάν χρίση ήβική. 198 . καί έ8ώ μποριϊ νά clvai άνατγχαΐο «νά έν*ργιϊ ϊΐκαια».

κτλ. κτλ. κτλ. Ή σημασία τής έκφρασης «μεσαία τάξη» άλλάζ« άπό χώρα σέ χώρα (βπως άλλάζει χαί * σημασία τής έκφρασης «λαός» καί «βχλος» άνάλογα μέ τήν (παρση βρισμένων κοινωνικών στρωμά­ των) καί γ ι' αύτό δίνει συχνά άφορμή σέ διφορούμενες διατύπωσης πολύ π ιρ ίιρ γις (ας θυμηθούμε πώ ς 6 δήμαρχος Frola τοΰ Τουρίνου ύπόγραψε μανιφέστο στά άγγλικά μέ τόν τίτλο Lord Mayor). δηλ. μέ έξαίρεση τή νότια ’Ιταλία καί τή Σικελία). ol εύγενεΐς πήραν βλο καί περισσότερο (ναν ιδιαίτερο χαρακτή­ ρα «άστικής άριστοκρατίας» πού συνδέονταν μέ βρισμένες λειτουργίες τής κοινωνίας τών πολιτών καί τής πολιτικής κοινωνίας (κράτους). «τσιβίλι». Πρέπει νά σημειώσουμε πώς ό βρος σινιόρε διαδόθηκε στήν ‘Ι­ ταλία άπό παλιά γιά νά δηλώνει έπίσης καί τούς μή εύγενεΐς* ύπάρ­ χουν καί οί βροι «ντόν» στό νότο.Μεσαία τάξη. ό βρος «μεσαία» χατέβηχε (να σκαλοπάτι. είτ* μέ τήν Ιταλική σημασία τής μι­ κρής καί μεσαίας άστικής τάξης.). «μποργκέζι». . έπειδή λείπει ή παραδοσιακή «άνώτερη» τάξη». βπου ή φεουδαρχική άριστοχρατία χαταστρά*φηκε άπό τίς κοινότητες (τά μέλη της σκοτώθηκαν στούς έμφυλίους πολέμους. τά δύο βασικά κόμματα τής άγγλικής πολιτικής ζωής ξεχώρισαν πάνω σέ έσωτερικά ζητήματα πού άοοροΰσαν τήν Ιδια τάξη. παρόλο πού ή άριστοχρατία. Ό δρος έχει προέλθει άπό τήν άγγλική πολιτική φιλολογία καί έχφράζει τήν Ιδιαίτερη μορφή τής άγγλικής κοινωνικής έξέλιξης.. άλλά-πάντοτε σά μιά όντότητα άποσπασμένη άπ’ αύτόν: συνέβη μάλιστα στήν άγγλική Ιστορία.λαϊκή συμμαχία έναντίον τοΰ Στέμματος άρχιχά καί ύστερα έναντίον της Βιο­ μηχανικής άστικής τάξης. κτλ. σινιόρε δέν είναι ποτέ ό άγρότης.’ στή Σαρδηνία. τή σταθεροποίηση τής αύτοκρατορικής συγ­ κρότησης. Μεσαία τάξη σημαίνει «άρνητικά» βχι λαός. τήν έκπαίδευση τοϋ διευθυντικού στρώ­ ματος. διατήρησε μεγάλο κύρος σάν κλειστή κάστα: ό βρος χρησιαοποιεϊται είτε μέ τήν άγγλική σημασία. «βχι έργάτες καί άγρότες»' σημαίνει θετικά τά στρώματα τών διανοου­ μένων. Φαίνεται βτι στήν ’Αγγλία ή άστική τάξη ποτέ δέν έννοοϋνταν σάν άναπόρπαστο τμήμα τοΰ λαοΰ. άπό τά Ιδια τά πράγματα. ούτε καί ό πλούσιος κτλ. πού άφοροΰσαν τήν παράδοση. Μετά τΙς μτγάλες φιλελεύθερες μεταρρυθ­ μίσεις πού διαμόρφωσαν τό κράτος σύμφωνα μέ τά συμφέροντα της μεσαίας τάξης. «γκαλαντουόμινι». Στή Γαλλία ό βρος «μεσαία τάξη» δίνει άφορμή σέ διφορούμε­ νες έρμηνεΐες. ’Αγγλική παράδοση ένός λαΐκοΰ «τορισμοΰ» (Disraeli. τούς έπαγγελματίες. άλλά οί εΰγενεΐς (ή (να τμήμα τους) είναι αΰτοί πού σχημάτισαν τήν έθνική . τούς υπαλλήλους. τή διατήρηση μιας όρισμένης νοοτροπίας πού νά έξασφαλίζει άπό βίαιες άλλαγές. Στήν ’Ιταλία. νά μήν είναι ή άστική τάξη ποΰ Ιχει όδηγήσει τό λαό χαί βοηθήθηκε άπ’ αύ­ τόν γιά νά γκρεμίσει τά φεουδαρχικά προνόμια.

'O n ένα πλήθος Ανθρωποι κυριαρχούμενοι άπό τά άμεσα συμφέροντα ή υποταγμένοι στό πάθος. πού ή διάλυσή της έχει σάν άντίκτυπο τήν συμφορά στά άτο­ μα. ένός άντιπροσωπευτιχοΰ άνθρώπου’ άλλ’ αύτή ή συλλογική θέληση όφειλόνταν σέ έξωτιρικούς παράγοντες καί συνθέτονταν καί άποσυνθέτονταν άδιάκοπα. ’Αλλά στό παρελ­ θόν ύπήρχε ή βχι ό συλλογικός άνθρωπος.χ. Μπορούμε νά πούμε γι’ αύτό βτι σέ τέτοια πλήθη ό άτομιχισμός βχι μόνο δέν ξεπερνιέται άλλά όξύνεται άπό τή βεβαιότητα τής άτιμωρησίας καί τής άνευθυνότητας. 'Τπήρχε μέ τή μορφή τής χαρισματικής διεύθυνσης. Ό φ |μερινός συλλογικός άνθρωπος διαμορφώνεται άντίθετα κυρίως άπό τά κάτω πρός τά πάνω. Τάση πρός τόν χονφορμισμό στό σύγχρονο κόσμο. κτλ. βταν άναφέρεται σέ πλήθη τυχαία. Μιά συνεδρίαση άξιωματικών έπιτελείου θά είναι πολύ δια­ φορετική άπό μιά συγκέντρωση τών στρατιωτών ένός ούλαμοΰ. τεηλορισμός.χ. Ή παρατήρηση είναι σωστή καί ρεαλιστική. γιά νά μιλήσουμε σάν τόν Michels: δηλαδή πετυχαίνονταν μιά συλλογική θέληση κάτω άπό τήν παρακίνηση καί τήν άμεση ύπαγόρευση ένός «ήρωα». Ή οίκονομιχή βάση τοΰ συλλογιχού άνθρώπου: μεγάλα έργοστάσια. Ή λατινική παροι­ μία : Senatores boni viri senatus mala bestia. "Αν δέν ήταν έτσι δέ θά ’ταν δυνατό νά ύπάρξ η π .ο. Μπορούμε νά δώσουμε τό παράδειγμα μιας συνέλευσης σέ πλα­ τεία πού είναι διαφορετική άπό μιά συνέλευση σέ κλειστό χώρο καί είναι διαφορετική από μιά συνδικαλιστική συνέλευση έπαγγχλματιών κ. κτλ. ένώνεται σέ συλλογικές άποφάσεις άνώτερες άπό τόν άτομικό μέσο βρο: ή ποσό­ τητα γίνεται ποιότητα. ίταν τό αίσθημα τής κοινωνικής τους ευθύ­ νης ξυπνάει έντονο άπό τήν άμεση αίσθηση τοΰ χοινού κινδύνου χαΐ τό μέλλον παρουσιάζεται σημαντιχώτερο άπό τό παρόν. ’Αλλά είναι έπίσης κοινή παρατήρηση βτι μιά συνέλευση «χαλά διοργανωμένη» άπό ταραξ(ες καί στοιχεία άπείθαρχα. ένώνονται στή χειρότερη συλλογική άπόφαση. όρθολογιχή όργάνωση. πού άνταποχρίνεται στά πιό ταπεινά θηριώδη ένστικτα. άποτελούμενο άπό άτομα πού δέ συνδέονται μέ δεσμούς εύθύνης μέ άλλους άνθρώ­ πους ή όμάδες άνθρώπων ή μέ μιά συγκεκριμένη οίκονομιχή πραγμα­ τικότητα.Ό Λνθραm o t Λτομο καί ό Μ ρ α χ ιο ς μάζα. ΤΙ σημαίνει αύτή ή παροιμία χαΐ ποιά σημασία άπόκτησε.τ ι στό παρελθόν: ή τυποποίηση τοΰ τρό­ που σκέψης καί ένέργειας παίρνει έθνική έκταση ή xal έντελ&ς ήπειρωτική (εύρωπαΐχή) έκταση. πού μαζεύτηκαν βπως «ένα σύνολο άνθρώπων τήν ώρα μιας νεροποντής κάτω άπό ένα παράπηγμα». πού προχάλεσαν έντυπώσεις τής στιγμής μεταδομένες άκριτα άπό στόμα σέ στόμα. τό στράτευμα’ δέ θά ήταν δυνατές ol άνήκουβτες θυσίες πού άνθρώπινες όμάδες χαλά πει(λχρχημένες ξέρουν νά προσφέρουν σέ όρισμένες περιπτώσεις. σέ μεγαλύ­ τερη έκταση καί βάθος άπό ί. έχει γίνει κοινοτο­ πία. πάνω στή βάση τής θέσης πού κατέχει ή συλλογικότητα στόν κόσμο τής παραγωγής: ό άντιπροσωπευτικός άν­ θρωπος παίζει xal σήμερα ένα ρόλο στή διαμόρφωση τού συλλογικού 200 .

201 . τόσα πού μπορεΐ νά έξαφανιστεΐ. Ποιό είναι τό σημείο άναφορας γιά τόν καινούργιο κό­ σμο πού κυοφορείται.τι στό παρελθόν. καταλαβαίνουν βτι τά «κηρύγματά» τους Ιγιναν τελείως «κηρύγμα­ τα». ‘Η άνάπτυξη τών οίκονομικών δυνάμεων πάνω στίς καινούργιες βάσεις καί ή προοδευτική εγκαθίδρυση τής καινούργιας δομής θά γιατρέψουν τΙς άντιφάσεις πού δέ μποροΰν νά μήν υπάρχουν. έξαλλου. κάθε ήθικότητας καί ζητοΰν καταπιεστι­ κά μίτρα άπό τό κράτος καί όργανώνονται σέ όμάδα άντίστασης Αν­ τίθετη πρός τήν πραγματική Ιστορική διαδικασία. δηλαδή πράγματα ξένα πρός τήν πραγματικότητα. παραπονοϋνται γιά τό θάνατο κάθε πο­ λιτισμού. καί Εχοντας δημιουργήσει f/x v καινούργιο «κονφορμισμό» άπ’ τά κάτω. δηλαδή έλευΟερίχς έπίσης καί Ατομικής. γιά νά άποδώσει τό μέγιστο ό παραγ ο>νικός μηχανισμός. γιά μιά κρίση τής κοινωνίας τών πολιτών. Οί έκπρόσωποι. θά έπιτρέψουν καινούργιες δυνατότητες αύτοπειθαρχίας. Ό κονφορμισμός πάντα υπήρχε: σήμερα πρόκειται γιά άγώνα άνάμεσα σέ «δύο κονφορμισμούς». έφόσον ή παρακμή ένός τρόπου ζωής καί σκέ­ ψης δέν μπορεΐ νά πραγματοποιηθεί χωρίς κρίση. Αποσυντίθεται. φάντασμα χωρίς ψυχή· άπό δώ καί ή άπόγνωσή τους καί οΓΑντιδραστικές καί συντηρητικές τάσεις τους: έπειδή ή είδιχή μορφή πολιτισμού. Αύτό πρέπει νά άναχθεΐ στή λεγόμενη «ψυχολογία τοϋ πλήθους». χωρίς νά διαλυθεί τό συλλογικό τσιμέντο καί νά καταρρεύσει τό οίκοδόμημα. διαδίδουν ουτοπίες καί σχέδια φανταστικά. καί 6 Ισχυρισμός είναι ψευδοεπιστημονικός. Ό μέ­ γιστος ώφελιμισμός πρέπει νά βρίσκεται στή βάση κάθε Ανάλυσης τών ηθικών καί πνευματικών θεσμών πού πρέπει νά δημιουργηθοϋν καί τών άρχών πού πρέπει νά διαδοθούν: ή συλλογική καί άτομική ζωή πρέπει νά όργανωθεΐ. κουλτούρας. συνδέεται μέ τή θετικιστική κοινωνιολογία. άλλά πολύ κατώτερο άπό δ. αύξαίνοντας ίτσι τή διάρκεια τής κρίσης. τοΰ καινούργιου καθεστώτος πού κυοφορείται. Γιά τόν κοινωνικό «κονφορμισμό» πρέπει νά σημειώσουμε βτι τό ζήτημα δέν είναι καινούργιο χαΐ βτι ό συναγερμός πού σημαίνουν βρισμένοι διανοούμενοι είναι μονάχα κωμικός.άνθρώπου. ήθιχής ποΰ αύτοί άντιπροσώπευσαν. άπό «όρθολογιστική» άπέχθεια πρός τό παλιό. καθαρή μορ­ φή χωρίς περιεχόμενο. Λένε βτι «οί δυτικοί έπιστήμονες δέχονται βτι ή ψυχή τής μά­ ζας δέν είναι τίποτε άλλο παρά τό ξαναζωντάνεμα τών παλιών έν­ στικτων τής πρωταρχικής όρβής καί έπομένως μιά όπτσθοδρόμηση σέ πολιτιστικά στάδια ξεπερασμένα άπό καιρό». δηλαδή γιά έναν άγωνα ήγεμονίας. κάθε κουλτούρας. δηλαδή τών τυχαίων άνθρώπινων ιηινόλων. 01 παλιοί πνευματικοί καί ήθιχοΐ ήγέτες τής κοινωνίας νιώθουν νά φεύγει τό έδαφος χάτω άπό τά πόδια τους. Ό κόσμος τής παραγωγής. ή έργασία.

τών κομμάτων. ΕΙδικά στίς περίοδους οίκονομιχής κρίσης γίνεται πολύς λίγος γιά «ψυχολογία» σάν τήν πραγματική αιτία όρισμένων περιθωριακών φαινομένων. Αύτές είναι συμπτωματιχές άκριβώς έπειδή είναι «γενικές». Πρόκειται λοιπόν γιά κρίσεις πο"'λιτικές καί μάλιστα πολιτικοκοινωνικές τής ήγετικής όμάδας. τών έφημερίδων καί γε­ νικά κάθε δράσης πού άναπτύσσεται σύμφωνα μέ μιά Φανερή καί προ­ καθορισμένη όδηγία. δηλαδή μιά όρι­ σμένη πολιτική κατάσταση. κτλ. πού έκδηλώνουν μιά ρήξη της κοινωνικής ένότητας άνάμεσα σέ κυβερνώ μένους καί κυβερνήτες. ’Αλλά τί σημαίνει σ’ αύτή τήν περίπτωση «ψυχολογία». 202 .Ψυχολογία χαί πολιτιχή. 01 άποταμιευτές δέν έπενδύουν τίς άποταμιεύσεις καί άποσύρουν τίς έ7ΐενδύσεις τους άπό όρισμένες δραστηριότητες πού έμφανίζονται Ιδιαίτερα ριψοκίνδυνες. μή όργανωμένα. Μέσα άπ’ αύτές τίς «ψυχολογικές πιέσεις» ol κυβερνώμενοι έκφράζουν τή δυσπιστία τους στούς ήγέτες καί ζητούν ν’ άλλάξουν τά πρόσωπα καί ol κατευ­ θύνσεις τής δημοσιονομικής καί έπομένως τής οίκονομικής δραστη­ ριότητας. μή καθοδηγούμενα φανερά. *Η συχνή διαδοχή τέτοιων ψυχολογικών κρίσεων δείχνει δτι Ινας όργανισμός είναι Αρρωστος. δηλαδή τό κοινωνικό σύνολο δέν είναι πιά 'σέ θέση νά βγάλει Ικανούς ήγέτες. Ά φ οϋ συνήθως μέ τόν βρο «πολιτική» έννοεΐται ή δράση τών κοινοβουλευτικών όμάδων.: Ικανοποιούνται μέ τά έλάχιστα καί άκόμα μέ καθόλου κέρδη' καμιά φορά προτιμούν νά χάνουν Αμεσα Ινα μέρος τοΰ κεφαλαίου γιά νά έξασφαλίσουν τό υπόλοιπο. πανικός κτλ. Ψυχολογία (δυσπιστία). Είναι ένα φύλλο αυκής γιά νά δηλωθεί ή «πολιτική». Μπορεϊ νά είναι άρκετή ή «διαπαιδαγώγηση» γιά ν’ άποφεύγονται τέτοιες κρίσεις γενικής δυσπιστίας. καί έναντίον τής «γενικότητας» είναι δύσκολο νά διαπαιδαγοχγηθεΐ μιά καινούργια έμπιστοσύνη. τά μή προκαθορισμένα. δίνεται τό δνομα τής «ψυχολογίας» στά στοι­ χειώδη μαζικά φαινόμενα.

θά πρέπει νά παρατη­ ρήσουμε βτι τό χαρακτηριστικό τού ήγέτη σάν τέτοιου δέν είναι βέ'βαια ή κυριάρχησή του άπό τά πάθη. Πρέπει νά μελετήσουμε τήν πρόταση: «νά είναι πάνω άπό τά πάθη καί τά αίσθήματα. σχεδόν άπρόσωπος υπολογισμός τών δυνάμεων πού Αγωνίζονται καί τών σχέσεών τους (αύτό Ισχύει τόσο περισσότερο. 'Οφείλει περισσότερο νά τά γνωρίζει σάν Αντικειμενικό στοιχείο τής πραγματικότητας. 1929) ύπάρχουν άποσπάσματα άπό όρισμένες νύξεις τοϋ Filippo Burgio πού φαίνεται νά Αποκαλύπτουν στόν Burzio Ενα όρισμένο βάθος (4ν έξαιρέσουμε τήν έπιτηδευμένη γλώσσα καί τΙς διατυπώσεις μέ μιά τάση παραδοξολογίας . άλλά ό ψυχρός. Ά λλά δέ φαίνεται καί ό Croce νά Εχει Αναλύσει σέ βάθος τό πρόβλημα στά γραπτά 8που θέλει νά προσδιορίσει τήν Εννοια «πολιτική . άντικειμενικός. δοχιμάζοντάς τα ωστόσο». πού θά μπορούσε νά είναι πλούσια σέ συνέπειες. «Italia Letteraria». σά δύναμη. ή τά κυριαρχεί γιά νά τά άποδεσμεύσει καλύ­ τερα.φιλολογίας) στή μελέτη τών «ψυχολογικών» αν­ τιφάσεων πού γεννιούνται στό Εδαφος τοΰ ίδεαλιστικοΰ Ιστορικισμοΰ άλλά έπίσης καί τοΰ όλοκληρωμένου Ιστορικισμοΰ. Εστω καί μέ «μεγάλη συμπάθεια» (καί τότε τό πάθος παίρνει μιάν άνώτερη μορφή.πάθος»: άν ή συγκεκριμένη πολιτική πράξη. όπως λέει ό Croce. πραγματο­ ποιείται στό πρόσωπο τοΰ πολιτικοΰ ήγέτη. όφείλει νά τά γνωρίζει καί νά τά κατανοεί. τόν πόλεμο ή όποιαδήποτε άλλη μορφή Ενοπλου άγώνα). Ό Tilgher πολύ έπιφανειακά καί μηχανιστικά διασπά τούς δυό βρους τής Ανθρώπινης προσωπικότητας (δεδομένου βτι δέν ύπάρχει καί δέν Εχει ύπάρζει άνθρωπος όλοκληρωτικά κριτικός καί άνθρωπος όλοκληρωτικά κυ­ ριαρχούμενος άπό τά πάθη) ένώ άντίθετα πρέπει νά έπιδιώξουμε νά προσδιορίσουμε τό πώς σέ διάφορες Ιστορικές περιόδους οί δύο βροι συνδυάζονται είτε στά άτομα είτε κατά κοινωνικά στρώματα (πλευρά τοϋ ζητήματος τοϋ κοινωνικού ρόλου τών διανοουμένων) κάνοντας νά ύπερισχύει (έπιφανειακά) ή μιά πλευρά είτε ή άλλη (γί­ νεται λόγος γιά έποχές κριτικής. 203 . παρά νά τά «αίσθάνεται» άμεσα. Ό ήγέτης ύποκινεΐ καί κατευθύνει τά πάθη. γιά έποχές δράσης κτλ. πού χρειάζεται νά άναλύσουμε παίρνοντας σά βάση τόν υπαινιγμό τοΰ Burzio). άλλά αύτός ό ίδιος είναι «άνοσοποιημένος» άπ’ αύτά. 20 ’Οχτ. νά τά πειθαρχήσει. Σέ Ενα Αρθρο τοϋ Bonaventura Tecchi (II demiurgo di Burzio. κτλ. Πραγματικά ό κόμπος τών προβλη­ μάτων πού προβάλλουν άναφορικά μέ τόν Ιστορικισμό καί πού 6 TUgher δέν καταφέρνει \ά διασαφηνίσει. νά τά τροχοπεδήσει στή δεδομένη στιγμή. άλλά Απεναντίας νά τήν Ισχυροποιεί». βρίσκεται άκριβώς στή δια­ πίστωση βτι «μπορούν νά ύπάρχουν κριτικοί καί άνθρωποι τής δρά­ σης ταυτόχρονα μέ τρόπο πού βχι μόνο ή μιά πλευρά νά ιχήν άδυνατίζει τήν άλλη.). δταν πρόκειται γιά πολιτική στήν πιό Αποτελεσματική καί καθοριστική της μορφή. σαρκασμός)». Νά δούμε τά δημοσιεύματα τοϋ Adriano Tilgher έναντίον τοϋ Ιστορικισμοϋ.«'Αντιφάσεις τοϋ Ιστοριχιομοϋ χαΐ φιλολογικές τους έχφράαεις (εΙρωνεία.

ή χαρακτηριστική στάση τής άπόστασης . είναι ό «σαρκασμός» καί άκόμα μέ μιάν όρισμένη μορφή. πού σπάνια έχει πάθος. Ό σαρκασμός τής δεξιάς έπιδιώκει άντίθετα νά καταστρέ­ ψει άκριβώς τό περιεχόμενο τών πόθων (όχι έννοεΐται μέσα στίς λαϊ­ κέ.κατανόηση. Γιατί ύπάρχει έπίσης κι ένας σαρκασμός τής «δεξιάς». Φαίνεται νά είναι καθαρό. ποΰ συνδέεται μέ έναν βρισμένο «πρόσκαιρο» κόσμο. σέ κούραση. «θετικός». σέ «ύπερβνθρωπισμό». προοδευτικός: έξυπακούεται ότι δέν ύπάρχει πρόθεση υπαινιγμού τοΰ πιό ένδόμυχου αίσθήματος αύτών τών φαντασιοκοπιών καί δοξασιών. μάζε. γιατί τότε Οά καταστρέφονταν έπίση. όταν αντιμετωπίζει τά πάθη καί τά αίσθήματα τών όπαδών καί τών διοικουμένων του. Ή «εΙρωνεΙα» μπορεΐ νά είναι σωστή γιά τή στάση τών ξεχωριστών διανοουμένων σάν άτομα. άλλά ciä-. Στούς Ιδρυτές τής φιλοσοφίας τής πράξης βρίσκεται ή πιό υψηλή ήθική καί αΙσθητική έκφραση σαρκασμού μέ πάθος. τό στοιχείο «ειρωνεία» Θά ήταν μονάχα φιλολο­ γικό ή διανοουμενίστικο καί Θά έδειχνε μιά μορφή άπόστασης. δηλαδή στά Ιδεολογικά στοιχεία πού διαδόθηκαν άπό τΙς δημοκρατικές τά­ σεις ποΰ διαδέχτηκαν τήν γαλλική έπανάσταση) ύπάρχει (νας σαρ­ κασμός μέ πάθος. άλλά καί γιά τό «άνθρώπινο» περιε­ χόμενο αύτών τών αισθημάτων καί δοξασιών. καί ό λαϊκός χρι­ 204 . δημιουργικός. Τό ζήτημα είναι νά δοθεί στόν ζωντανό πυρήνα τών πόθων πού περιέχον­ τας σ’ αύτές τίς δοξασίες μιά καινούργια μορφή (έπομένως νά γίνει άνανέωση. Απέναντι στίς λαϊκές δοξασίες καί φαντασιο­ κοπίες (πίστη στή δικαιοσύνη. ’Αντίθετα στήν περίπτωση τής Ιστορικοπολιτικής δράσης τό κατάλληλο στοιχείο ύφους. μπορεΐ νά δει κανείς σέ μερικά βιβλία. μέ τή δυσωδία πτώματος πού άναδίνεται ιιέσα άπό τά άνθρωπιστικά φτια­ σίδια τών έπαγγελματιών τών «άθάνατων άρχών»..κά στήν ·<Άγία οικογένεια» ποιά σημασία πρέπει νά τοΰ δοθεί. άλλά είναι πάντοτε «άρνητικός». σκεπτικιστικός καί καταστρεπτικός βχι μό­ νο γιά τή συμπτωματική «μορφή». Καί σχετικά μέ τό χα­ ρακτηρισμό «άνθρώπινο». συν­ δεμένης μάλλον μέ ένα σκεπτικισμό περισσότερο ή λιγότερο έρασιτεχνικό. ποΰ όφείλεται σέ άπογοήττυση. ή μπορεΐ νά συμμετέχει άλλά μέ μορφή πνευματικά πιό έκλεπτυσμένη)· άλλά στήν περίπτωση τής Ιστορικής δράσης. καλύτερος προσδιορισμός αύτών τών πόθων).Ά π ό τό γραπτό τοΰ Tecchi «ραίνεται πώς ό Burzio υπαινίσ­ σεται συχνά τό στοιχείο «ειρωνεία» σά χαρακτηριστικό (ή Ινα άπό τά χαρακτηριστικά) τής κατάστασης πού άναφέρεται καί συμπυκνώ­ νεται στήν πρόταση «νά είσαι πάνω άπό τά ττάθη καί τά αίσθήματα δοκιμάζοντας τα ωστόσο». τήν άδελφότητα. βτι ή «εΙρωνική» στάση δέν μπορεΐ νά είναι ή στάση τοΰ πολίτικου ή στρατιωτικού ήγέτη. άλλά τής άμεσης μορ­ φής τους. δηλαδή χωρίς άμεση ευθύνη είτε γιά τήν άνοικοδόμηση ένός πολιτιστικού κόσμου είτε γιά νά δείξει τήν άπόσταση τοΰ καλλιτέχνη άπό τό αισθηματικό περιεχόμενο τής δημιουργίας του (πού μπορεΐ νά τήν «αισθάνεται» άλλά όχι νά «συμμετέχει» σ’ αύτήν. τήν Ισότητα. Ά λλες μορφές. δχι νά καταστραφοΰν. ό «σαρκασμός μέ πάθος».

1. ίγινε μιά μορφή μηχανισμού. καί μερικές παρατηρήσεις γιά τό ύφος τοΰ Loria. είναι θεμιτό νά σκεφτεΐ κανείς βτι πιστεύουν στήν ύπαρξη ένός «πολιτισμού» υποδειγματικού. Ein Sammelbuch heraasgegeben von D. Karl Marx als Denker. άλλά πρέπει νά έκφραστούν καί νά διαδοθούν μέ στάση «πολεμική». κτλ. Franz Mehring.στιανισμός. Rjaxanov. άφηρημένρυ ή του­ λάχιστο συμπεριφέρονται σά νά τό πιστεύουν. 205 . άλλά μέσα στούς διανοούμενους) καί γι’ αύτό ή έπίθϊση έναντίον τής «μορφής» δέν είναι παρά ίνα «διδακτικό» τέχνασμα. Έπίσης πρέπει νά δει κανείς τό δοκίμιο τοΰ Mehring γιά τήν «άλληγορία» στό γερμα­ νικό κείμενο1. Ά π ό τήν άποψη αύτή χρειάζεται νά έξετάσουμε τις τ«λ*υταΙες σημειώσεις τοΰ Croce στόν πρόλογο τοΰ 1917 τοΰ βιβλίου γιά τόν 'Ιστορικό 'Τλισμό. άλλιώς θά ήταν μιά «ουτοπία». δηλαδή άπό τήν κριτική καί Ιστοριστική νοοτροπία περνούν στήν ούτοπιστική νοοτροπία). δπου γίνεται λόγος γιά τή «μάγισσα Άλτσίνα». για­ τί θά έμφανίζονταν σάν «αύθαιρεσία» άτομική. Τό στύλ ίγινε έπιτήδευση. καί όφείλει νά δημιουρ­ γήσει μιά καινούργια καλαισθησία ύφους. σά μέσα πνευματικού άγώνα. Wien. Συντ.). ίνα κρυπτογρά­ φημα. Στήν άρχική μορφή του ό σαρκασμός τ. 1928 (Σημ. Mensch and Revolu­ tionär. καί μάλιστα μιά καινούρ­ για γλώσσα. μιά άργκό πού θά μπορούσε νά δώσει άφορμή σέ δηκτικές πα­ ρατηρήσεις (βταν τή λέξη «πολιτισμός» τή συνοδεύουν πάντοτε μέ τό έπίθετο ό «λεγόμενος». 'Οπως συμβαίνει πάντοτε οί πρώτες πρωτότυπες έκδηλώσεις τοϋ σαρκασμού είχαν τούς μιμητές τους καί τούς παπαγαλιστές. ένός στενού κύκλου: έξάλλου άπό τήν Ιδια του τήν φύση ό «Ιστορικισμός» δέ μπορεϊ νά συλλάβει τόν έαυτό του σάν κάτι πού είναι δυνατό νά έκφραστεΐ μέ άποδεικτική μορφή ή μέ μορφή κηρύγματος. Αύτές ol καινούργιες άντιλήψεις ίχουν ήδη άποκτηθεΐ σταθερά άπό αύτόν πού μεταχειρίζεται τό σαρκασμό. θά κυριαρχήσουν σέ ση­ μείο πού νά άποκτήσουν τή δύναμη τών «λαϊκών δοξασιών».ρέπει νά έξετάζεται σάν ϊκφραση πού τονίζει τΙς άντιφάσεις μιάς μεταβατικής περιόδου' έπιδιώκει νά διατηρήσει τήν έπαφή μέ τΙς άνθρώπινες έκφράσεις τών υπο­ τελών κοινωνικών τάξεων γιά τΙς παλιές άντιλήψεις καί ταυτόχρονα τονίζει τήν άπόστασή τους από τΙς έκφράσεις τών κυρίαρχων καί Ιθυ­ νόντων μέ τήν προσδοκία ότι οί νέες άντιλήψεις μέ τή σταθερότητα πού άποκτοϋν μέσο τής Ιστορικής έξέλιξης. τής βαθειας πεποίθησης σέ άντιπαράθεση μέ τόν παπαγαλισμό καί τή μηχανιστικότητα). τής Ίταλ. Ό «σαρκασμός» (όπως ή είρωνεία στό περιορισμένο φιλολογικό έπίπεδο τής έκπαίδευσης μικρών όμάδων) έμφανίζεται ϊτσι σά φιλολογική συνιστώσα μιας σει­ ράς θεωρητικών καί πρακτικών άπαιτήσεων πού έπιφανειακά μπο­ ροΰν νά έμφανιστοΰν σάν άθεράπευτα άντιφατικές: τό κύριο στοιχείο του είναι ή κυριαρχία άπό τό πάθος πού γίνεται κριτήριο τής άτομικής δύναμης ύφους (τής είλικρίνειας.

άκόμα κι δταν αύτό δέν ένεργεΐ καί δέν σκέφτεται βτι άκριβώς έπειδή ή στάση του είναι πολύ διαδομένη. κάτι ώστόσο γίνεται. "Ομως δέ φαίνεται νά συμβαίνει κά-r. Πώς μπορεΐ νά περιγράψει κανείς τό φετιχισμό. πού βασίζεται πάνω 206 . μή «δημοσίου» ή κρατικού τύπου. ή Αφαίρεση τοΰ συλ­ λογικού όργανισμοΰ. ίνα είδος αυτόνομης θεότητας. Ά ν καθένα άπό τά ξεχωριστά συστατικά στοιχεία σκέφτεται τό συλλογικό όργανισμό σά μιάν όντότητα ξένη άπ* τόν έαυτό του. Έ νας συλλογικός όργανισμός άποτελεΐται άπό ξεχωριστά άτομα πού σχηματίζουν τόν όργανισμό. θά βφειλαν νά άναδιαπαιδαγωγήσουν τΙς άτομικές συνειδήσεις. τά πολιτικά κόμματα κτλ. θ ά μποροϋσε νά νομίσει κανείς δτι όρισμένες Ιδεολογίες βπως τοΰ σημερινού Ιδεαλισμού (τοΰ Ugo Spirito). γιά νά έκμηδενίσει κάθε Ιχνος έσωτερικής δημο­ κρατίας καί παρέμβασης τών πιστών στήν έκκλησιαστική δραστη­ ριότητα. πού δέ σκέφτε­ ται μέ κανένα συγκεκριμένο κεφάλι. έφόσον είναι άφοσιωμένα σ’ αΰτύν καί Αποδέχονται ένεργητικά μιάν Ιεραρχία καί μιάν όρισμένη καθοδή­ γηση. φτάνουν σέ μιά έξωτερική κριτική στάση τοΰ άτόμου άπέναντι στόν όργανισμό (δταν δέν πρόκειται γιά στάση ένθουσιώδους. παρόλο πού ίχει διαμορφώσει έκεΐνην άκριβώς τήν ειδική μορ­ φή καθολικισμού πού χαρακτηρίζει τόν Ιταλικό λαό. πού δέν κινείται μέ όρισμένα πόδια τών άνθρώπων. Πάντως ίχουμε έδώ φετιχιστική σχέση. στό κράτος. ό όργανισμός βρίσκεται Αναγκαστικά σέ άδράνεια. Φτάνουν στό σημείο νά θεωρούν τΙς σχέσεις άνά­ μεσα στό άτομο καί τόν όργανισμό σάν ίνα δυϊσμό. τό ίθνος. καί πού είναι χαρακτηριστικό είναι βτι ό Φετιχισμός αύτοϋ τοϋ είδους παρουσιάζεται καί σέ «έθελοντικούς» Οργανισμούς. κτλ. Τό Ιδιο μποροϋμε νά ποΰμε γιά κάθε μορφή τού λεγάμενου «όργανικοϋ συγκεντρωτισμού». (να φετίχ. δέν είναι άκριβώς £να κατάλοιπο τής άρχής τής άδιαφιλονείκητης ύπεροχής στόν κα­ θολικισμό καί τών παλιών πατερναλιστικών συστημάτων: ό τρόπος αύτός είναι κοινός σέ μιά σειρά όργανισμούς. πού σ’ αύτές ταυτί­ ζεται τό άτομο καί τό κράτος. «Ιναι φανερό πως αύτός ό όργανισμός δέν ύπάρχει πιά στήν πράξη. Πρέπει νά δούμε μή­ πως αύτός ό τρόπος σκέψης. Αύτό πού έκπλήσσει. βλέποντας δτι. άλλά πάντως κινείται. καταλήγει νά σκέφτεται δτι άκριβώς πάνω άπό τά άτομα ύπάρχει μιά φαντασμαγορική όντότητα. κάθε άτομο. πρέπει νά Αναγνωρί­ σουμε. ή κοσμική έργασία τοΰ Κέν­ τρου στό Βατικανό. πώς έπειδή είναι πολύ διαδομένη μιά ντετερμινιστική καί μη­ χανιστική άντίληψη τής Ιστορίας (άντίληψη πού κυριαρχεί στόν κοι­ νό νοΰ καί συνδέεται μέ τήν παθητικότητα τών μεγάλων λαϊκών μα­ ζών). άλλά πάντως σκέφτεται. παρά τή μή παρέμβασή του.Φ ετιχισμάς. ϊχει πετύχει τέλεια καί ίχει γίνει μιά δεύτερη φύση τοΰ πι­ στού. δπως τά κόμματα καί τά συνδικάτα. τέ­ τοιο στήν πραγματικότητα. έφόσον στήν 1Ιταλία τουλάχιστο. διότι αύτή ή ταύτιση είναι απλώς λεκτι­ κή καί βερμπαλιστική. άκριτου θαυμασμού). Τό άτομο περιμένει άπό τόν Αργανισμό νά δράσει. ’Εξάλλου. Είναι φυσικό νά τόν συναντάμε στήν έκκλησία. άλλά γίνεται ίνα φάντασμα τοϋ νοΰ. 6 πολύ διαδεδομένος.

ούτε μπορεΐ νά πει κανείς βτι ή «σιωπή» δέν είναι πολλαπλότητα. Μιά όρχήστρα πού κάνει πρόβες. δτι ή σχέση άνάμεσα σέ κυβερνήτες καί κυβερνώμενους δίνεται άπό τό γεγονός δτι ol κυβερνήτες έζυπηρετοϋν τά συμφέροντα τών κυβερνωμένων καί γι* αύτό «πρέπει» νά (χουν τή συγκατάθεσή τους. άλλά ή ένεργητική καί άμεση. πρέπει νά έπαληθεύεται ή ταύτιση τοϋ άτόμου μέ τό βλο. Μπορεΐ νά σκεφτεΐ κανείς πόσο γιά τήν καθολική ’Εκκλησία αιά τέτοια άντίληψη 8χι μόνον είναι χρήσιμη. κάθε βργανο γιά λογαριασμό του. δίνει τήν έντύπωση τής πιό τρομερής κακοφωνίας' κι δμως αύτές ot πρόβες άπο­ τελοΰν τήν προϋπόθεση γιά νά ζήσει ή όρχήστρα σάν ένα μοναδικό «βργανο». Μιά συλλογική συνείδηση καί έπομένως ένας ζων­ τανός όργανισμός δέ σχηματίζεται παρά μόνον άφοϋ ή πολλαπλό­ τητα ένωθεΐ μέσα άπό τήν προστριβή τών άτόμων. άλλά άναγκαία καί απαραίτητη: κάθε μορφή παρέμβασης άπό τά κάτω θά διέλυε πραγματικά τήν έκκλησία (αύτό φαίνεται στίς προτεσταντικές ’Εκκλησίες). 'Αλλά γιά άλλους όργανισμούς άποτελεΐ ζήτημα ζωής βχι ή παθητική καί ίμμεση συγκα­ τάθεση. 8ηλ. 207 . δπου τό δλο (δποιοσδήποτ* όργανισμός κι Sv είναι αύτό) άντιπροσωπεύεται άπό τούς ήγέτες.στήν προϋπόθεση — πού άληθεύει μόνο σέ έζαιρετικές στιγμές — βτι είναι πυρακτωμένα τά λαϊκά πάθη. άκόμα κι Sv αύτό προκαλεΐ μιάν έπιφανειακή εΙκόνα διάλυ­ σης καί ταραχής. ή συμμετοχή έπομένως τών άτόμων.

ίγινε άπό τά Ιταλικά χαί άποτελεΐ έκλογή άπό τόν τόμο τής ϊκδοσης Einaudi πού ϊχει τόν τίτλο N o tesu l M achiavelli sulla politico e sullo S tato moderno (6η ίχβ. γιά τήν πολιτική χα ί γιά τό σύγχρονο κρότος είναι τμήμα τών Τ Ε Τ Ρ Α Δ ΙΩ Ν Τ Η Σ Φ Υ Λ Α Κ Η Σ τοϋ ’Αντώνιο Γκράμσι.) . Ή μετάφραση αύτή.01 Σ ημειώ σεις γιά τόν Μ ακιαβέλη. καί γράφτηκαν στύ χρο­ νικά διάστημα άπό τό 1929 &ς τ6 1935.