Φ. Ένγκελς - Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία (Πολιτικό Καφενείο)

Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία

β _______________
Η μετάφραση έγινε από την έκδοση: Friedrich Engels, Derdeutsche Bauemkrieg, Marx-Engels Werke, τόμ. 7, 16, 18 Επιμέλεια: Δέσποινα Μάρκου Τυπογραφική διόρθωση: Στέλιος Στεμνής Εξώφυλλο: Εύα Μελά ISBN 960-224-273-6 © Εκδόσεις: «Σύγχρονη Εποχή» ΕΠΕ Σόλωνος 130, 10681 Αθήνα Τηλ.: 3620 835, 3623 649

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία Μετάφραση: Θανάσης Παπαρήγας ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Α Θ Η Ν Α 1991 .

.

Εδώ βρίσκεται η πρώτη μεγάλη προσφορά του Πολέμου των χωρικών στη Γερμανία. Η Επανάσταση του 1848 στη Γερμανία ναυάγησε πάνω στην άρνηση της αστικής τάξης να υποστηρίξει τα συμφέροντα της αγροτιάς. να είναι πια συνεπής επαναστατική δύναμη -και το λέει στο έργο του αυτό και σε άλλα. Ποια. βλέπει -και είναι ένα από τα πρώτα έργα της σοσιαλιστικής φιλολογίας σ’ αυτό.πολλά πράγματα στον . Πίσω του έχει την πρώτη του σο­ βαρή πολιτική δοκιμασία. Είναι χαρακτηριστικό ότι. Όπως ο ίδιος λέει. στις συνθήκες της εποχής. που κα­ τέληξε σε ήττα. την Επανάσταση του 1848.ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗ Όταν ο Ένγκελς γράφει τον Πόλεμο των χωρικών στη Γερμανία είναι ήδη 30 ετών. ακριβώς.το επαναστατικό δυναμικό της αγροτιάς. Η αλήθεια είναι ότι η διαπίστωση του επαναστατικού δυνα­ μικού της αγροτιάς δε λέει -σαν ιδέα. όμως. Ο Ένγκελς ξέρει καλά ότι η αστική τάξη δεν μπορεί. με τα χρόνια. είναι η κατάσταση της αγροτιάς απ’ αυτή την άποψη. το έργο γράφτηκε «κάτω από την ακόμη άμεση εντύπωση της αντεπανάστασης που μόλις είχε ολοκληρωθεί». ο Ένγκελς όχι μόνο δεν αλλάζει γνώμη. Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία είναι αδιάρρηκτα δε­ μένος μ’ αυτή την τραγική περιπέτεια. Στο ότι. αλλά και στον Πρόλογο στη 2η έκδοση (1870 -20 ολόκληρα χρόνια μετά την πρώτη) επανέρχεται στο θέμα και ασχολείται μ’ αυτό ακόμη διεξοδικότερα.

εφόσον έχουν ωριμά­ σει οι συνθήκες. Η αστική τάξη. Δεν εί­ ναι. Μάλλον κοινότοπη του φαίνεται.μια αναγκαία συμμαχία συμ­ φερόντων και όχι μια «καθαρή» ηθικοπολιτικοϊδεολογική συμ­ μαχία. μάλιστα. όμως. όμως. Εδώ αξίζει να σημειώσουμε ότι ο Ένγκελς εννοεί -και το κάνει σαφέστατο. έτσι αν ανατρέξουμε στις συνθήκες της εποχής. μια δύναμη συντηρητική. δένει στο άρμα της με διάφορους τρόπους το μικροαγρότη ει­ δικά και το μικροϊδιοκτήτη γενικότερα. καθώς οι αντιθέσεις της αστικής κοινωνίας έχουν ήδη φανεί καθαρά. δηλαδή τη φε­ ουδαρχική κοινωνία και τις δυνάμεις που την εκπροσωπούν. οι σύμμαχοι αυτοί γίνο­ νται το αξιόμαχο πεζικό της αστικής τάξης στον πόλεμο όχι μόνο ενάντια στον εχθρό της του παρελθόντος. Η εποχή του Ένγκελς είναι η εποχή της ανόδου της αστικής τά­ ξης και της αστικής κοινωνίας. Πολλοί. που ανέρχεται. χαρακτηριστικό ότι όλες και πάντα έγιναν προς την κατεύθυνση της αντίληψης του Ένγκελς και ποτέ προς την αντίθετη. ο αγρότης είναι πάντα και οπωσδήποτε σταθερός σύμμαχος της αστικής τάξης. τόσο βαθιά ώστε εμφανίζεται ακόμη και η άποψη ότι ο μικροϊδιοκτήτης γενικά και. Ο Ένγκελς απορρίπτει αυτή την ιδέα. Έτσι. αναγκαίο σύμμαχο) του προλεταριάτου. αν όχι ανοιχτά αντιδραστική. Από τότε έχουν γίνει πολλές αλλαγές και ιδιαίτερα σημαντι­ κές υπήρξαν αυτές που επέφερε το πέρασμα του καπιταλισμού στον ιμπεριαλισμό. τις ταλαντεύσεις ή ακόμη και τη ροπή της συμφιλίωσης με την αντεπανάσταση. αλλά και στον πόλεμο ενάντια στον εχθρό του μέλλοντος. για τον Ένγκελς. Η συμμαχία προλεταριάτου-μικροαγροτών δε σημαίνει καθόλου. δημιουργείται και ριζώνει βαθύτατα. Κατ’ αυτόν. πολύ περισσότερο. (και. μάλιστα.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ σύγχρονο αναγνώστη. κάνοντάς τους πολύτι­ μους συμμάχους της. δη­ λαδή ενάντια στο προλεταριάτο. Είναι. ότι οι τελευταίοι απαλλάσσονται από τις προλήψεις. ο μικροϊδιοκτήτης και ο μικροαγρότης αποτελούν. Και. από την ίδια τους τη φύση. σύμμαχο. . νομί­ ζουν ότι οι κοινωνικές αυτές κατηγορίες αποτελούν πάντα.

σαν μεγαλοφυής σύλληψη καλλιτεχνικής αρμονίας. μάρτυρας και θύμα του ολοκληρωτικού αντιδραστι­ κού εκφυλισμού της αστικής κοινωνίας στην περίοδο της ιστο­ 9 . Δεν ήταν λίγο να διατυπώνει κανείς μια τέτοια άποψη στην εποχή του Ένγκελς. ασφαλώς. αλλά και την αφομοίωση όσων μπορούν να γίνουν στήριγμα της κυ­ ριαρχίας της.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Εκτός από τα παραπάνω. μέσα από την ανθρώπινη πράξη. γράφει ο Ένγκελς. εποχή του ιλίγγου της αισιοδοξίας της αστικής κοινωνίας. ο Ένγκελς γράφει στον Πόλεμο των χωρικών στη Γερμανία μερικές θαυμάσιες σελίδες (και. ο πρόλογος της 2ης έκδοσής του. Σ’ αυτή την αντίληψη. από τις καλύτερες που έχουν ποτέ γραφτεί για το θέ­ μα αυτό) σχετικά με τη σχέση ανθρώπου-πραγματικότητας και με την έκφραση της πραγματικότητας μέσω της ανθρώπινης δράσης. είτε το θέλει ο άνθρωπος είτε όχι. Αυτή εκφράζεται. ο Ένγκελς παρατη­ ρεί ότι η αστική τάξη προσπαθεί να βρει καινούργιους συμμά­ χους. Αλλά. Με την ευκαιρία της αναφοράς σ’ αυτό. Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία και. Εκφράζεται αναγκα­ στικά. τη διαδικασία επικράτη­ σης του καπιταλισμού στη Γερμανία των ημερών του. οι σύμμαχοι αυτοί «είναι όλοι αντιδραστικής φύσης». από εξέχοντες εγκεφάλους. μέσω της μετατροπής του απολυταρχικού αριστοκρατικού κράτους σε αστικό. όσο μέγας κι αν είναι ο αυτουργός του. Από την άλλη μεριά. αποτέλεσαν επίσης ευκαι­ ρία μιας εμπεριστατωμένης ανάλυσης και μιας ιστορικής μαρ­ τυρίας του φαινομένου που έμεινε στην ιστορία ακριβώς σαν «πρωσικός δρόμος ανάπτυξης του καπιταλισμού». Ο Ένγκελς απορρίπτει αποφασιστικά την αντίληψη που κυριαρχεί στην εποχή του ότι η ιστορία δημιουργείται. είτε το καταλαβαίνει είτε το αγνοεί. ο Ένγκελς αντιτάσσει έναν παράγοντα που στην εποχή του φαίνεται σαν να έχει ξεχαστεί: την υλική πραγματικότητα. Καμιά πράξη δεν μπορεί να της ξεφύγει. της πολύ αργής εξάλειψης εκείνων των στοιχείων του που δεν μπορούν να αφομοιωθούν από την αστική τάξη. λεπτομερειακά και γλαφυρά. λέει. πιο συγκεκριμέ­ να. Ο Ένγκελς αναφέρει. ο σημερινός ανα­ γνώστης.

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ ρικής της σήψης. έστω και μόνο ναυτική. Οι περιοχές όπου εξαπλώθηκε ήταν ο Νότος και οι νοτιοδυτι­ κές περιοχές της. Στο έργο του Ένγκελς που έχουμε μπροστά μας. δεν μπορεί να μη γελάσει με τη σκέψη ότι υπήρχαν. Στις τελευταίες. που συνόδευσε τον Φ. στην ουσία. όμως. ας δούμε πώς περιγράφει τις προσπάθειες της αγροτιάς του ύστερου Μεσαίωνα για την απελευθέρωσή της. την ταξική στενό­ τητα της μεσαιωνικής αγροτιάς.. ασφαλώς.χ. Στις περιοχές που αγκάλιασε ο πόλεμος ήταν πολύ ισχυρότεροι οι παράγοντες 10 . Πράγματι. οραματίζεται την εποχή όπου οι απόγονοι του «Παπου­ τσιού της Ένωσης» θα στήσουν. ο Πόλεμος των χω­ ρικών στη Γερμανία δεν αγκάλιασε καθόλου όλη τη Γερμανία. Μένει. έφτασε στο ανώτερο σημείο από πολιτικοϊδεολογική (αλλά όχι στρατιωτική) άποψη. πολύ χειρότερα. δεν έκρυψε καθόλου από τα μάτια του το ότι οι ιδέες του Μίντσερ ήταν μια ανεφάρμοστη «φαντασίωση» για την εποχή που εμφανίστηκαν. π. πιστός στον εαυτό του και στην επιστημονική ακρίβεια. Αντί­ θετα. ο Ένγκελς. Εδώ επιβάλλεται να προσέξει ο αναγνώστης και κάτι άλλο: Όπως φαίνεται καθαρά από το κείμενο. ο Βορράς και οι βορειοανατολικές περιοχές της Γερμα­ νίας έμειναν τελείως ή σχεδόν τελείως έξω απ’ αυτόν. Οι οραματισμοί του δεν τον εμποδίζουν καθόλου να επισημάνει. Στον Πόλεμο των χωρικών στη Γερμανία. και χειρότερα. Ο ανυπόκριτος θαυμασμός για τον Τόμας Μίντσερ. μαζί με τους νέους πληβείους το Κράτος του θεού στη Γη. Ένγκελς ως τον τά­ φο. νομίζουμε ότι εύκολα διακρίνεται ένα στοιχείο γνώριμο σ' αυτόν: το πά­ θος. του κουρελιάρικου ωκεανού που ορμά ακράτητος για την κατάκτηση του Κράτους του θεού στη Γη θα πρέπει να μίλησε κατευθείαν στην καρδιά του νεα­ ρού προδότη της τάξης του που είδε σ’ αυτό τον ωκεανό τη μόνη ελπίδα του μέλλοντος. Σ’ αυτό θα πρέπει να δούμε το ρόλο της μεγάλης διαφοράς στην ανάπτυξη των διάφορων περιοχών που εδώ εκφράζεται μέσω της διαφοράς στην εξέλιξη δύο κυρίως παραγόντων: α) Σταθερότητα των φεουδαρχικών θεσμών. Η εικόνα.

πριν απ’ όλα οι βορειο­ ανατολικές περιοχές ήταν. Στην περιοχή που βαθμιαία θα αποτελέσει την κατοπινή Πρωσία. ίσως. Ωστόσο. Κολονία. άλλωστε. περιοχές στρατιωτικής εποίκισης. το σλα­ βικό στοιχείο είναι ακόμη ισχυρό και. καθόλου σπάνια. Στο Βορρά. Οι έμποροι των παράλιων ή παραπο­ τάμιων πόλεων ήδη κατείχαν ισχυρές θέσεις στην πολιτική διοί­ κηση κι έτσι δεν αισθάνονταν τώρα έντονη την ανάγκη αλλαγών. αλλά και όταν οι διάφοροι πρίγκιπες. Με άλλα λόγια. Ένγκελς: ο πόλεμος των χω­ ρικών ήταν μια πολύ σοβαρή «εθνική» κρίση. η κατά­ σταση ήταν διαφορετική. Όσναμπρικ. όπως. που εδώ. στην πραγματικότητα.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ που οδηγούσαν σε οξυμένες συγκρούσεις στη φάση της πρώιμης εμφάνισης των καπιταλιστικών σχέσεων. Άλλωστε. στη Σιλεσία κλπ. Δεν πρέπει ποτέ να ξε­ χνάμε αυτό που επισημαίνει ο Φ. Οι γερμανοί αγρότες που κατοικούν εδώ είναι κυρίως με­ τανάστες από τη Δύση. όλη η Μεταρρύθμιση. Οι βόρειες και. Ζουν σε συνθήκες στρατιωτικής εποίκισης. η κατάστα­ 11 . Στο Βορρά. πάντως. σχετικά πρόσφατα κατακτημένες από τους Σλάβους. Έτσι εξηγού­ νται φαινόμενα όπως η «Κομμούνα» του Μίνστερ (1534). οι ταραχές ήταν βίαιες αλλά σύντομες και πε­ ριορίστηκαν αποκλειστικά σε μερικές πόλεις και την άμεση περιφέρειά τους. κυρίαρ­ χο. (Μίνστερ. δε θα επικρατήσει παρά μόνο μετά το τέλος του 30ετούς Πολέμου (1648). το ανθηρό εξωτερικό εμπόριο αποτελούσε σοβαρή ασφαλιστική δικλείδα για πλατιά στρώματα του πληθυσμού. β) Εθνική σύνθεση του πληθυσμού. ξεθαρρεμένοι από τη νίκη τους. Γενικά. στην Πομερανία. όταν θ’ αρχίσουν να φαίνονται οι δυσκολίες της μετατόπισης της κύριας κατεύθυνσης του εμπορίου με την ανακάλυψη της Αμερικής. Ντόρτμουντ). οι προσπάθειες δημιουργίας κινήτρων για μετανάστευση εμπόδισαν τη στερέω­ ση της δουλοπαροικίας. Σο­ βαρές συγκρούσεις θα γίνουν στο Βορρά μόνο μετά την οριστι­ κή ήττα των χωρικών το 1525. Οι στρατιωτικές συνθήκες και. οι διάφο­ ρες περιοχές βρίσκονται σε τελείως διαφορετική κατάσταση από αυτή την άποψη. σχετίζεται με ορισμένη φάση διαμόρφωσης του γερμανικού έθνους. αρχίσουν να βάζουν χέρι και στις βόρειες εμπορικές πόλεις.

ιδιαίτερα του Τάγματος. είναι. που θα αφήσει βαθύτατα ίχνη και θα οδηγήσει σε πολύ οδυνηρά αποτελέσματα. περιο­ χή όπου ο γερμανικός εποικισμός πολύ μικρή έκταση κι επιτυ­ χία είχε. Εδώ. Πέρα απ’ αυτό. 12 . βό­ ρεια του Κένιγκσμικργκ (σημερινό ΚαλΙνινγκρανι στο έδαφος της ΕΣΣΔ). Αξίζει να σημειωθεί ότι η εξέγερση στην Ανατολική Βαλτική •Σαμλανδία. έτσι. όμως. (Samland) -χερσόνησος της παλιάς Ανατολικής Πρωσίας. κατά τον Τσίμερμαν. εδώ τα προβλήματα της εξέλιξης της φεουδαρχικής κοινωνίας συμπλέκονται με τις πολιτικές επι­ πτώσεις των εθνικών και πολιτιστικών αντιθέσεων. γράφει ότι «σ’ αυτές τις ακραίες περιοχές της Γερμανίας. Όπως έδειξαν τα γεγονότα του Χάιλμπρον. Ο Τσίμερμαν. η καταπίεση και η προσβολή του λαού σε όλα του τα αισθήματα ήταν πολύ πιο αδίστακτη». καλύτερη από τη Νότια και Νοτιοδυτική Γερμανία. Στην περίοδο του πολέμου των χωρικών. Τονίζει. να καταλαβαίνει την ιδιαίτερη σημασία του εθνικού προβλήματος. αλλά πουθενά δεν κάνει λόγο για την εθνική καταπίεση. έκανε τη ζωή των υποτελών του τελείως αφόρητη. κάτι που έρχεται και από άλλες πηγές: τον ιδιαίτερο ρόλο των μοναχοστρατιωτικών ταγμάτων. Δείχνει. όμως. συγκρίνοντας με τις δυτικές περιοχές της Γερμανίας. των Τευτόνων Ιπποτών. Ο Τσίμερμαν αναφέρει αυτές τις περιοχές «όπου ο Πρώσος γειτονεύει με τον Πολωνό ή τον Μαζούρο και η Βαλτική γλεί­ φει τη γερμανική αμμουδιά». οι αγρό­ τες και οι ψαράδες της Βαλτικής ενάντια στην έγγεια αριστοκρατία. Ξέρουμε ότι η περιοχή αυτή υπήρξε για πολλούς αιώνες θέατρο μιας άγριας προσπάθειας εκγερμανισμού ή και πλήρους εξόντωσης του σλαβικού πληθυσμού. τη Λιβονία και τη Σαμλανδία*. τόσο υλικά όσο και από άλλες απόψεις. αισθάνονταν οι αστοί. Δε βλέπει τον εθνικό πα­ ράγοντα που φαίνεται να είναι η αιτία του ιδιαίτερα άγριου μί­ σους που.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ ση των αγροτών εδώ. το Τάγμα αυτό είχε δημιουργήσει πολλούς εχθρούς και στη Δυτική Γερμανία. στον 16ο αιώνα. εξεγέρσεις ή παρόμοιες εκδηλώσεις αναφέρονται στην Εσθονία.

Στην ελληνική δεν υπάρχει η αναγκαία λεκτική διάκριση. Η έννοια αυτή αποδίδεται με τις λέξεις Bourgeois. οι αγρότες της Εσθο­ νίας. Ισως σ’ αυτή την ιδιόμορ­ φη εθνολογική και πολιτική πραγματικότητα να οφείλεται το γεγονός ότι «στη Βαλτική. Τα πιο πολλά απ’ αυτά τα σημεία είναι: -Η απόδοση των λέξεων «αστός. της Λιβονίας και της Σαμλανδίας τη δέχονται μεν. Αυτό. Στον Πόλε­ μο των χωρικών. BUrgerschaft κλπ. 13 .Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ γίνεται μέσα σε συνθήκες όπου ο τοπικός κοσμικός ηγεμόνας (Άλμπρεχτ του Βρανδεμβούργου. δε σημαίνει ότι είναι τελείως απαλλαγμένος από μεταφραστικά προβλήματα κι εμπόδια. Αυτό κυρίως αφορά έννοιες που ή δεν υπάρχουν ή δεν συ­ νηθίζονται. το γεγονός ότι η μη εξάπλωση του πο­ λέμου των χωρικών στο Βορρά υπήρξε ένα από τα αποφασι­ στικά αίτια της ήττας των αγροτών. ο Φ. β) Με την έννοια της αστικής τάξης της καπιταλιστικής επο­ χής. όμως. Ας έρθουμε τώρα στο μεταφραστικό μέρος: Συγγραφέας γλαφυρός και ευπροσήγορος. δηλαδή με την έννοια αυτού που ανήκει στην πόλη. Αυτή η έννοια αποδίδεται με τη λέξη stadtisch. Ένγκελς δεν μπορούμε να πούμε ότι είναι από τους γλωσσικά δυσκολότε­ ρους. οι κύριοι υποκινητές αναμφίβολα δεν ήταν λουθηρανοί προσηλυτιστές αλλά ιεροκήρυκες και. Όμως. γ) Με τη γεωγραφική έννοια. ούτε καν αναβαπτκπές» (Τσίμερμαν). με μια εκκαθαριστική περιοδεία. Παραμένει. αλλά την ερμηνεύουν με τον τρόπο τους. ωστόσο. Bourgeoisie κλπ. αδερφός του Καζιμίρ) έχει προσχωρήσει στη λουθηρανική μεταρρύθμιση και προσπαθεί να την επιβάλει στην επικράτειά του. πάντως. οι λέξεις αυτές εμφανίζονται με τρεις έννοιες: α) Με την έννοια των αστικών στοιχείων που εμφανίζονται και ωριμάζουν μέσα στα πλαίσια του μεσαιωνικού προνομιακού-συντεχνιακού καθεστώτος. αστικός» κλπ. Ο Αλμπρεχτ. Η έννοια αυτή αποδίδεται με τις λέξεις BUrger. κατέπνιξε άγρια κάθε κίνηση «αν και οι αγρότες ως τώρα δεν είχαν χύσει ούτε σταγόνα αίμα» (στο ίδιο). που άρχισε στις 5 του Νοέμβρη 1525.

αλλά όχι από την άποψη της ιεραρχίας. μεταφράζοντας πα­ ντού «αίρεση». Η πρώτη σημαίνει «αίρεση» με την έννοια του ιδεολογικού περιεχομένου. 14 . δεν μας απάλ­ λαξε από τον πονοκέφαλο της μετάφρασης των περιπτώσεων εκείνων (πολύ λίγων. θαυμάσια μπορεί δύο τελείως ξεχωριστές Stande να μην είναι τίποτε περισσότερο από ιδιαίτερες μερίδες μιας και της αυτής Klasse. φυσικά. Η δεύτερη σημαίνει «αίρεση» με την έννοια των προσώπων ή της ομάδας που ασπάζεται. -Η απόδοση των τάξεων Klasse και Stand. να αναφέ­ ρουμε στο κείμενο. ομολογουμένως.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ Έτσι. ευτυχώς) όπου ο συγγραφέας χρησιμο­ ποιεί το σύμπλεγμα «Klassen und Stande». Υπάρχουν κατηγορίες που αποτελούν μια τάξη από την άποψη των σχέσεων με τα μέσα παραγωγής. Αυτό που κάναμε σ’ αυτή την περίπτωση. Αυτό καθόλου δεν σημαίνει ότι οι δύο έννοιες πάντα συμπίπτουν. ακολουθούμε την περιφραστική μετάφραση. -Η απόδοση των λέξεων Ketzerei και Sekte. πολύπλοκος. Στην πρώτη περίπτωση. στην τρίτη. Ο γόρδιος δεσμός ήταν. Στην περίπτωση αυτή. Αυτό. Υπάρχουν. προτιμήσαμε. κι εδώ υπάρχει το πρόβλημα της μετάφρασης του συμπλέγματος Ketzereien und Sekten. ας το κρίνει ο αναγνώστης. Σαν λύση φυγής. ιδιαίτερα της Κεντρικής και Δυτικής Ευ­ ρώπης. Ας έρθουμε τώρα σε μερικές εκφράσεις ή όρους που ίσως δημιουργήσουν ερωτηματικά στον αναγνώστη. διαλέξαμε τη χρησιμοποίηση της λέξης «τάξη» στην περίπτωση της Klasse και της έκφρασης «κλειστή τάξη» στην περίπτωση της λέξης Stand. έχουμε την έννοια της τάξης από την άποψη της σχέσης με τα μέσα παραγωγής. ακολουθήσαμε μια οδό διαφορετική από την προηγούμενη. ακολουθεί ή προπα­ γανδίζει το περιεχόμενο. έχουμε την έννοια της τάξης από την άποψη της με­ σαιωνικής ιεραρχίας. Στη δεύτερη πε­ ρίπτωση. ιεραρχικές τάξεις που δεν αποτελούν καθόλου τάξη από την άποψη των σχέσεων με τα μέσα παραγωγής. και τη γερμανική λέξη. όπου χρειάζεται. δηλαδή τάξεις και με τη μία έννοια και με την άλλη. στις δύο πρώτες περιπτώσεις. από την άλλη με­ ριά. Και. φυσικά. ενώ.

σημειώνουμε ότι ο ελληνικός τίτ­ λος εκλέκτωρ (λατ. τουλάχιστον τυπικά.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Κατ’ αρχήν. η Ειρήνη της Βεστφαλίας προήγαγε σε εκλέκτορα και το δούκα της Βαυαρίας. Ο αρχιεπίσκοπος της Μαγεντίας απέκτησε το προ­ νομιακό δικαίωμα να συγκαλεί το κολέγιο των εκλεκτόρων στη Φραγκφούρτη (Μάιν) και ορίστηκε αρχηγός των εκκλησιαστι­ κών εκλεκτόρων. Η Βούλα είχε. Μια περιορισμένη ομάδα τους αποκτά τώρα πραγματικές αντιβασιλικές αρμοδιότητες. Από μεταφραστική άποψη. δυνάμωσε τις κεντρόφυγες τάσεις και διαθέ­ σεις. Ο βασιλιάς της Βοημίας ορίστηκε αρχηγός των λαϊκών εκλεκτόρων. Οπως δεί­ χνει και ο ίδιος ο όρος. Υπέταξε. έτσι. ο Κ. Elector) αποδίδει με ακρίβεια τον γερμανι­ 15 . η Βούλα προκάλεσε σοβαρές διαφοροποιήσεις μέσα στους ίδιους τους πρίγκιπες. Η Βούλα καθόριζε εφτά τέτοιους πρίγκιπες: Τρεις εκκλησιαστικούς (τους αρχιεπισκό­ πους της Μαγεντίας. IV αυτό. τον κόμητα του Βρανδεμβούργου και τον ιππότη-ηγεμόνα του Ρή­ νου). -Η Βούλα. το δούκα της Σαξονίας. ανάμεσα στις οποίες και το δικαίωμα της έκδοσης νομίσματος. αλλά Σλάβος. Σημειώνουμε ότι ο βασιλιάς της Βοημίας δεν είναι Γερ­ μανός. εξασθένησε παραπέρα την ήδη εξασθενημένη κεντρική διοίκηση. την αυτοκρατορική εξουσία στους πρίγκιπες. κατά τα άλλα. Ίσως αυτό αποσκοπούσε στη διάσπα­ ση των πριγκίπων. εμποδίζοντας. ας ερμηνεύσουμε τον όρο εκλέκτωρ. την ενιαία αντιπαράταξή τους στην αυτοκρατορική εξουσία. έτσι. Στα 1648. Η εκλογή του αυτοκράτορα γινόταν κατά πλειοψηφία. αυτός που παίρνει μέρος στην εκλογή. Ο τίτλος αυτός δόθηκε με τη Χρυσή Βούλα του αυτοκράτορα Καρόλου του 4ου (1356) σε μια ομάδα πρι­ γκίπων οι οποίοι απέκτησαν. της Κολονίας και του Τριρ) και τέσσερις λαϊκούς (το βασιλιά της Βοημίας. Μαρξ την ονόμασε «σύνταγμα της γερμα­ νικής πολυαρχίας». πολύ σοβαρές συνέπειες. Από την άλλη μεριά. αλλά και πολύ αυστηρή ιεράρχηση των ίδιων των εκλεκτόρων. σημαίνει εκλογέας. από ιστορική άποψη. καθόριζε αυστηρές διαδικασίες εκλογής. το δικαίωμα να εκλέγουν και να καθαιρούν τον αυτοκράτορα.

Ένας άλλος όρος είναι η λέξη Γκάου (Gau). Η έκφραση Γκόι (Gau) πρέπει να αποτελεί συ­ γκοπή της λέξης Gaue. πληθυντικού τύπου της λέξης Gau. Πρόκειται για διοικητική-εδαφική μονάδα. και τη βεβαιότητα ότι Ο Πόλεμος των χω­ ρικών στη Γερμανία είναι ένα βιβλίο πολλαπλά ωφέλιμο. αφή­ νουμε το μικρό μας έργο στην κρίση του. Με αυτή τη σκέψη. Με τον καιρό. που θα μπορούσαμε να αποδώσου­ με με τη λέξη νομός.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ κό KurfUrst (από το παλαιογερμανικό ΚϋΓ=εκλογή και ΡΙΐΓ5ΐ=πρίγκιπας. Τελικός κριτής της προσπάθειάς μας θα είναι ο αναγνώστης. Θανάσης Παπαρήγας 16 . Δεν είναι τυχαίο ότι ο τελευταίος τύπος εμφανίζεται στο Άλγκοϊ (Allgau) που σημαίνει «όλα τα Γκάου». η λέξη έγινε και κατάληξη γεωγραφικών ονομάτων σαν αυτά που βλέπουμε στο κείμενο και πολλά άλλα. ηγεμόνας).

όλο το υλικό που έχει σχέση με τις αγροτικές εξεγέρσεις και τον Τόμας Μίντσερ ανήκει στον Τσίμερμαν. με όλα του τα κενά εδώ κι εκεί. το οποίο παίρνει εδώ παντού τη θέση της καταπιεζόμενης τάξης. Δεν έχει αξιώσεις να προσφέρει υλικό που να προέρχεται από αυτόνομη έρευνα. Το ίδιο επανα­ στατικό ένστικτο. ο γερο-Τσίμερμαν απόλαυσε το θέμα του. δυστυχώς. το καλοκαίρι του 1850.ΠΡΟΛΟΓΟΣ [ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ (1870)]» Η παρακάτω εργασία γράφτηκε στο Λονδίνο. αντίθετα. ακόμη κάτω από την άμεση εντύπωση της αντεπανά­ στασης που είχε μόλις ολοκληρωθεί. Το βιβλίο του. Αντίθετα. πα­ ραμένει ακόμη η καλύτερη παρουσίαση των γεγονότων. Παράλ­ ληλα. η παρουσίαση του Τσίμερμαν δεν περιέχει την εσωτερική σχέση· αν δεν πετυχαίνει να δείξει τις θρησκευτικοπολιτικές διαμάχες (έριδες) εκείνης της εποχής σαν την αντα­ νάκλαση των τότε ταξικών αγώνων· αν σ’ αυτούς τους ταξι*(1875) προστίθεται: από τότε θα πρέπει ασφαλώς να έχει γεράσει λίγο. γιατί αυτή η εργασία. Πολιτικοοικο­ νομική Επιθεώρηση. είναι και σήμερα ακόμη επίκαιρη. που εξέδωσε ο Μαρξ στο Αμβούργο το 1850. Δημοσιεύτηκε στα τεύχη 5 και 6 της εφημερίδας Νέα Εφημερίδα του Ρήνου. 17 . Αν. τον έκανε αργότερα έναν από τους κα­ λύτερους της άκρας Αριστεράς στη Φραγκφούρτη*. Οι πολιτικοί μου φίλοι στη Γερμανία θέλουν να επανεκδοθεί και εγώ ανταποκρίνομαι στην επιθυμία τους.

το βιβλίο είναι μια ένδοξη εξαίρεση μέσα στη γερμανική ιδεαλιστική ιστοριογραφία. για το ρεαλισμό της. τη μια μετά την άλλη. για την εποχή του. οι οποίες καθόρισαν τόσο την έναρξη όσο και την έκβαση της πάλης. η βιομηχανία. οι εμπορευματικές και χρηματικές σχέσεις. Αυτή. τη θέση των διά­ φορων κομμάτων που συμμετείχαν σ’ αυτόν. όχι σαν αιτίες. Οι παραλληλισμοί ανάμεσα στη γερμανική επανάσταση του 1525 και σ’ αυτή του 1848-49 ήταν πολύ φανεροί για να μπο­ ρέσουν τότε να παρασιωπηθούν εντελώς.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ κούς αγώνες βλέπει μόνο καταπιεστές και καταπιεζόμενους. είναι εξαιρετι­ κά ελλιπής. τις θρησκευτικές και πολιτικές θεωρίες με τις οποίες αυτά τα κόμματα προσπα­ θούν να ξεκαθαρίσουν τη θέση τους και. πρόβαλε. διάφορες τοπικές εξεγέρσεις. εξαί­ ρεση που διακρίνεται μάλιστα. να εξηγήσει την πηγή του πολέμου των χωρικών. γι’ αυτό φταίει η εποχή στην οποία γράφτηκε το βιβλίο. στην οποία βρίσκονταν τότε στη Γερμανία η γεωρ­ γία. πλάι στη συχνά κωμική ομοιότητα της εμ­ φάνισης των αστών των πόλεων (Stadtebllrger) και στις δύο πε­ ριπτώσεις. Δηλαδή. τις πολιτικές και θρησκευτικές θεωρίες της εποχής. στην οποία ένας και πάντα ο ίδιος στρα­ τός των πριγκίπων συνέτριβε. την τότε πολιτική συνταγματική δομή της Γερμανίας. ωστόσο. τους ξε­ σηκωμούς ενάντιά της. καθαρά και με σαφήνεια και η διαφορά: 18 . Αντίθετα. Πλάι στην ομοιομορ­ φία της πορείας τους. η μοναδική υλι­ στική θεώρηση της ιστορίας. απλώς σκιαγραφώ­ ντας τα βασικά σημεία της ιστορικής εξέλιξης της πάλης. οι οδικές και υδάτινες συγκοινωνίες. τελικά. το αποτέλεσμα της ίδιας της πάλης σαν αναγκαία κατάληξη που επέβαλαν οι τότε ιστορικές συνθήκες διαβίωσης αυτών των τάξεων. κακούς και καλούς και τον τελικό θρίαμβο των κακών· αν η διείσδυσή του στις κοινωνικές συνθήκες. δεν προέρχεται από μένα αλλά από τον Μαρξ και βρίσκεται και στα έργα του για τη γαλλική επανάσταση του 1848-49 στην ίδια εκείνη Επιθεώρηση2 και στη 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη. Η δική μου παρουσίαση προσπάθησε. αλλά σαν αποτέλεσμα της βαθμίδας ανάπτυξης.

Οι πρίγκιπες. -Ποιος επωφελήθηκε από την επανάσταση του 1848. Είχε την ευκαιρία. Και στην Πρωσία. Μπορούσαν να αποσπάσουν ουσιαστικές παραχωρήσεις. αναμφίβολα. βρίσκονται οι προλετάριοι. Και πίσω από τους μεγάλους αστούς. Ναι. ορμητικά αυξηθεί. όταν πάλι υπήρχε έλλειμμα. χωρίς αυτούς δεν μπορούν ούτε φόροι να αυξηθούν ούτε δάνεια να συναφτούν -αλλά πού είναι η εξουσία τους πάνω στο κράτος. το έλλειμμα έχει κηρυχθεί μόνιμο. Τι κάνουν.»* Με λύπη μου πρέπει να πω ότι με αυτή τη φράση αποδίδε­ ται υπερβολικά μεγάλη τιμή στη γερμανική αστική τάξη. Πίσω από τους μικρούς πρίγκιπες του 1525 βρίσκονταν οι μικροί φιλισταίοι (Kleine Spiessbllrger) έχοντας δεμένους τους πρώτους μέσω των φόρων. μόνο με λίγη επιμονή. Πριν λίγους μήνες ακό­ μη. 19 . μόλις αυτοί κινηθούν. η Αυστρία και η Πρωσία. όχι για ένα χρόνο. θεωρούν αρκετή παραχώρη­ ση το ότι η κυβέρνηση τους επιτρέπει να προσφέρουν στα πό­ δια της γύρω στα 9 εκατομμύρια. Αυτή η ευκαιρία δε χρησιμοποιήθηκε ποτέ και πουθενά. βρίσκονταν στην καλύτερη θέ­ ση. 163. όχι. Δε θέλω να κατηγορήσω του καημένους τους «εθνικοφιλε­ *Βλ. πίσω από την Αυστρία και την Πρωσία. Οι μεγάλοι πρίγκιπες. κάθε χρόνο και για πάντα. τόσο στην Αυστρία όσο και στην Πρωσία «να υποτάξει γρήγορα μέσω του δημόσιου χρέους» τη μοναρχία. είναι αδύναμη και ανίκανη για όλα. οι δημό­ σιες δαπάνες αυξάνονται από χρόνο σε χρόνο. βρίσκονται οι σύγχρονοι μεγάλοι αστοί. Αλλά αυτή δεν τα καταφέρνει να κυ­ βερνήσει. οι αστοί έχουν την πλειοψηφία στο Κοινοβούλιο. το δημόσιο χρέος έχει. σ’ αυτή την έκδοση σελ.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ «Ποιος επωφελήθηκε από την επανάσταση του 1525. Ένα μόνο μπορεί να κάνει: να χτυπά τους εργάτες. Στο τι­ μόνι παραμένει μόνο γιατί τη χρειάζονται οι Ούγγροι. Η Αυστρία έπεσε σαν δώρο στην αγκαλιά της αστικής τάξης με τον πόλεμο του 1866. υποτάσσοντάς τες γρήγορα μέσω του δημόσιου χρέους.

που η μόνη τους πια χρήση είναι του μοχλού για τις πρωσικές ή τις αυστριακές μηχανορραφίες. Το 1848 τη βασανίζει ακόμη. συγκαλυπτόταν από τη μι­ κροαστική δημοκρατία. Κατά τα άλλα. Η μάζα αυτή δε θέλει να κυβερ­ νήσει. η παραπάνω φράση έχει επαληθευθεί τελείως. ύστερα από την οποία η Αυστρία διατηρεί τις δικές της επαρχίες. Δεύτερο. Το ότι θα αναγκα­ στούν να παραιτηθούν από το ένα ή από το άλλο. μέσω του καθολικού εκλογικού δικαιώματος. πάντα. αυτό ούτε οι εθνικοφιλελεύθεροι δεν το πιστεύουν. να μπορούν να αντιπροσωπευθούν άμεσα στη Νομοθετική Συνέλευση. 20 . Από το 1850. η μάζα της αστικής τάξης. ήταν ήδη από καιρό αυτονόητο. Οτι μετά από αυτή τη διαδικασία διαθέτει το ίδιο ακηλίδωτο Ελέω θεού στέμμα. Και. ότι οι Γερμανοαυστριακοί πρέπει πια να βά­ λουν στον εαυτό τους το ερώτημα τι θέλουν να είναι: Γερμανοί ή Αυστριακοί. τους έχει εγκαταλείψει. Τι θέλουν περισσότερο -τη Γερμανία ή τα εξωγερμανικά υπερλειθανικά εξαρτήματά της5. όμως. Ξέ­ ρω ότι αυτοί που βρίσκονται πίσω τους. όλο και πιο αποφασιστική υποχώρηση των μικρών κρατών. Τρίτο. όλο και πιο σκληρές συγκρούσεις μεταξύ Πρωσίας και Αυστρίας για την αποκλειστι­ κή κυριαρχία.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ λεύθερους»3 της Βουλής περισσότερο από όσο τους αξίζει. που διεκόικούσε πρώτα. για τη γερμανική εργατική τάξη εκείνα που έχουν σημα­ σία είναι τα εξής: Πρώτο. τελικά η βίαιη αναμέτρηση του 1866. τέταρτο. η Πρωσία υποτάσσει έμμεσα ή άμεσα ολόκληρο το Βορρά και τα τρία νο­ τιοδυτικά κράτη αφέθηκαν προσωρινά εκτεθειμένα. ότι στη Γερμανία υπάρχει ακόμη ένας μόνο σοβαρός αντίπαλος της επανάστασης -η πρωσική κυβέρνηση. Από όλες αυτές τις ενέργειες των κρατών και των αρχηγών τους. ότι η Πρωσία δημιούργησε ένα καλό παράδειγμα και καταβρόχθισε άλλα τρία στρέμματα Ελέω θεού4. Το πού οφείλεται αυτή η παράξενη δειλία της γερμανικής αστικής τάξης θα το δούμε παρακάτω. ότι οι εργάτες έχουν πετύχει.

από όσα είχαν επιτευχθεί σε έναν ολόκληρο αιώνα. για τη Γερμανία είναι πρωτοφανής και έχει πετύχει πιο πολλά μέσα σε είκοσι χρόνια. Η Γερμανία τραβιέται τώ­ ρα για πρώτη φορά σοβαρά και αμετάκλητα στο παγκόσμιο εμπόριο. Αν και αυτή η πρόοδος βρίσκεται ακόμη πίσω από αυτή που παρουσιάστηκε την ίδια περίοδο στην Αγγλία. Αλλωστε. Το πιο ασφαλές χαρακτηριστικό βιομηχανικής άνθισης. Το γερμανικό κεφάλαιο εγκαθιστά τώρα τους ρωσικούς και τους ρουμανικούς σιδηρο­ δρόμους -ας είναι ελαφρό το χώμα του!. από την άλλη. από τη μια μεριά. ελευθερία άσκησης του επαγγέλματος κλπ. Πολύ μεγαλύτερη σημασία από τις ενέργειες των κρατών και των αρχηγών τους στα 1866 έχει η ανάπτυξη της βιομηχα­ νίας και του εμπορίου. όλα μέσα στα πλαί­ σια που έχει θέσει η γραφειοκρατία. ή ακόμη και στη Γαλλία. των σιδηροδρόμων. ελεύθερη εκλογή εγκατάστασης. την κατάργηση των διαβατηρίων και όλους τους άλλους νόμους.. το σύ­ στημα των γραφειοκρατικών παραχωρήσεων7. Οι μερικές αστικές μεταρρυθμίσεις -καθιέρωση ενιαίων μέτρων και σταθμών. έχει πάρει μεγάλες διαστάσεις και έχει αλυσοδέσει κόμητες και δούκες στο άρμα του θριάμβου της. το 1866 δεν άλλαξε σχεδόν τίποτε.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Οσον αφορά τα υπόλοιπα επίμαχα ζητήματα του 1866.ενώ πριν δεκαπέντε 21 . η ιστορία των επόμενων ετών θα έδειχνε ότι η διαμάχη αυτών των δύο απόψεων ήταν τόσο σκληρή μόνο και μόνο επειδή οι δύο πόλοι της αντιπαράθεσης είναι εξίσου στε­ νοκέφαλοι. Τα κεφάλαια των βιομηχάνων αυξήθηκαν με ταχύτητα. και το «Λαϊκό Κόμμα»6. η κερδοσκοπία. η τρέχουσα αστυνομική πρακτική κάνει τελείως απατηλή για το προ­ λεταριάτο κάθε ελευθερία εγκατάστασης και ιθαγένειας. των τηλεγραφικών επικοινωνιών και της υπερωκεάνιας ατμοπλοΐας στη Γερμανία από το 1848. που από τότε διαπραγματεύονται μέχρι φορτικού σημείου οι «εθνικοφιλελεύθεροι». Στις κοινωνικές συνθήκες της Γερμανίας.δε φτάνουν ούτε καν όσα η αστική τάξη άλλων δυτικοευρωπαϊκών χωρών κατέχει από πολλά χρόνια και αφήνουν άθικτο το βασικό πρόβλημα. η κοινωνική θέση της αστικής τάξης ανέβηκε αντίστοιχα.

να δείχνει τέτοια δειλία απέναντι στην κυβέρνηση. μπόρεσε να παρατείνει την κοινωνική της ύπαρξη μόνο με την παραχώρηση της πολιτικής της κυριαρχίας στον Λουδοβίκο Βοναπάρτη και το στρατό. όπου η αστική τάξη σαν τέτοια. Στο βαθμό που η αστική τάξη αναπτύσσει τη βιομηχανία της. κυριάρχησε μόνο για δύο χρόνια. όταν αυτή η κυριαρχία έχει φάει τα ψωμιά της στην Αγγλία και τη Γαλλία. «Πίσω από τους μεγάλους αστούς βρίσκονται οι προλετάριοι». Πώς είναι δυνατό να μην έχει κατακτήσει η αστική τάξη και την πολιτική κυριαρχία.αρ­ χίζει να παρατηρεί ότι αυτός ο προλεταριακός της συνοδοιπό­ 22 . η οποία θα πρέπει να έχει σαν συνέπεια τον τερματισμό ολόκλη­ ρης της κυριαρχίας της αστικής τάξης. κατά τον γνωστό γερμανικό τρόπο. Εδώ έχουμε μια ιδιομορφία της αστικής τάξης απέναντι σε όλες τις προηγούμενες κυρίαρχες τάξεις: στην εξέλιξή της υπάρχει ένα σημείο καμπής. Η εποχή της άνθισής της πέφτει σε μια περίοδο στην οποία η αστική τάξη των άλ­ λων δυτικοευρωπαϊκών χωρών έχει ήδη περάσει στην πολιτική της πτώση. το 1849 και το 1850.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ μόλις χρόνια ζητιάνευε σιδηροδρόμους από άγγλους επιχειρη­ ματίες. τον Μπράιτ. η αστική τάξη δεν μπόρεσε να φέρει αλλιώς τον ουσιαστικό της εκπρόσωπο. Στην Αγγλία. Και σε κάποιο σημείο -που δεν είναι ανάγκη να είναι παντού ταυτόχρονο ή να εμφανίζεται στο ίδιο επίπεδο ανάπτυξης. Η γερμανική αστική τάξη έχει την ατυχία να έρχεται. Στη Γαλλία. σαν τάξη στο σύνολό της. δεν είναι πια δυνατό σήμερα να πάρει στη Γερ­ μανία η αστική τάξη την πολιτική κυριαρχία με όλη της την άνεση. Και μέσα στην όλο και μεγαλύτερη αλληλεπίδραση των τριών πιο προοδευμένων ευρω­ παϊκών χωρών. το εμπόριό της και τα μέ­ σα κυκλοφορίας της. πέρα από το οποίο κάθε παραπέρα αύξηση των μέσων εξουσίας της. πολύ αργά. στην κυ­ βέρνηση παρά με μια διεύρυνση του εκλογικού δικαιώματος. έχει σαν μόνο αποτέλεσμα να την κάνει όλο και πιο ανί­ κανη για πολιτική κυριαρχία. στον ίδιο βαθμό δημιουργεί προλεταριάτο. κατ’ αρχήν του κεφαλαίου της. στην περίοδο της δημοκρατίας.

αυτοί θα παραμείνουν οι ίδιοι. μέχρι που δεν της έμενε πια τίποτε άλλο να παζαρέψει. όσο περισσότερο άρχιζε να νιώθει και να δρα σαν τάξη. Και όσο πιο πολύ το προλεταριάτο αναπτυσσόταν. Από τη στιγμή αυτή. ακόμη και τους παπάδες. Και. διαπραγματεύθηκε μαζί τους με κά­ θε αντάλλαγμα -και ακόμη και σήμερα δεν έχει προχωρήσει ού­ τε βήμα παραπέρα. ή ο αυστριακός. Οι μεγάλοι αστοί μας (grosse BUrger) ενεργούν το 1870 ακρι­ βώς όπως οι μέσοι αστοί (MittelbUi^er) του 1525. Ελπίζουν να αναρριχηθούν στη μεγα­ λοαστική τάξη (GrossbUrgertum). Αναζήτησε συμμάχους. Η αστική τάξη συμ­ μάχησε με όλους αυτούς και συμφώνησε μαζί τους. αυτό το σημείο καμπής για την αστική τάξη εκδηλώθηκε ήδη το 1848. που είχε και αυτός ηττηθεί στη Σάντοβα. χειροτέχνες και μικρεμπόρους. μάλιστα. Σ’ αυ­ τούς βλέπουμε τη μοναρχία με το στρατό και τη γραφειοκρατία της. μόνο και μόνο για να σώσει το τομάρι της. είναι δύσκολο να πούμε ποιος ανάσανε με μεγαλύτερη ανακούφιση -ο πρώσος αστός. ή μοιράζεται την κυριαρχία της ή τους την πα­ ραχωρεί ολοκληρωτικά. τους μικροευγενείς «της λαχανίδας». η γερμανική αστική τά­ ξη τρομοκρατήθηκε τότε όχι τόσο από το γερμανικό όσο από το γαλλικό προλεταριάτο.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ρος την έχει ξεπεράσει. τη μεγάλη φεουδαρχική αριστοκρατία. Στη Γερμανία. φοβούνται μήπως ξεπέσουν 23 . Η παρισινή μάχη του Ιούνη του 1848 της έδειξε τι την περίμενε· το γερμανικό προλεταριάτο ήταν ήδη αρκετά αναστατωμένο για να της αποδείξει ότι και εδώ εί­ χε πέσει στο έδαφος ο σπόρος μιας τέτοιας σοδειάς· από εκείνη την ημέρα η πολιτική δράση της αστικής τάξης έχασε την ορμή της. τόσο πιο λιγόψυχοι γίνονταν οι αστοί. Όσο για τους μικροαστούς (Kleinbllrger). Όταν η θαυ­ μαστά κακή στρατηγική των Πρώσων στη Σάντοβα8 νίκησε τη θαυμαστά ακόμη χειρότερη στρατηγική των Αυστριακών. ανάλογα με την κατάσταση. Αυτοί οι σύμμαχοι είναι όλοι αντιδραστικής φύσης. χάνει τη δύναμη που χρειάζεται για την αποκλειστική της πολιτική κυριαρχία: Αρχίζει να αναζητεί συμμάχους με τους οποίους.

είναι ο χειρότερος από όλους τους ενδεχόμε­ νους συμμάχους. οπότε οι κραυγές τους στα καπηλειά δεν έχουν όμοιό τους. έστω κι αν πέρασε απαρατήρητη. Το λούμπεν προλεταριάτο. Αν οι γάλλοι εργάτες σε κάθε επανάσταση έγραφαν στους τοί­ χους: Mort aux voleurs! (θάνατος στους κλέφτες!). που έχει στήσει την έδρα του στις μεγάλες πόλεις. στις εκλογές και στο λεγόμενο Ράιχσταγκ αποδείχνει και μόνος του ποια τεράστια αλλαγή έγινε τα τελευταία είκοσι χρόνια στη Γερμανία. Ο ρόλος που παίζουν σήμερα οι γερμανοί εργάτες στα συνδικάτα τους. Είναι εξαιρετικά ανα­ ξιόπιστοι. Στρέφεται. λοιπόν. ανά­ μεσα στους μικροαγρότες και τους μισθωτούς εργάτες γης. Παρ’ όλα αυτά. Αυτή είναι η φύση τους. και σήμερα ακόμη. Είναι ένας συρφετός που εξαγοράζεται με τη μεγαλύτερη ευκολία και διακρίνεται για την απειθαρχία του. δεν το έκαναν από έγνοια για την ιδιοκτη­ 24 . εκτός εάν η νίκη έχει επιτευχθεί. υπάρχουν ανάμεσά τους πολύ καλά στοιχεία που προσχωρούν από μόνα τους στους εργάτες.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ στο προλεταριάτο. ή και τουφέκισαν μερικούς. στη διάρκεια της πάλης. θα συμπαραταχθούν με το νικητή. Μεταξύ φόβου και ελπίδας. μετά την πά­ λη. Και αυτοί οι σύμμαχοι μπορούν να αναζητηθούν μόνο ανάμεσα στους μικρο­ αστούς. τους συνεταιρισμούς τους. ανάμεσα στο λούμπεν προλεταριάτο των πόλεων. Και είναι προς μεγάλη τιμή των γερμανών εργα­ τών το ότι αχποί μόνοι κατόρθωσαν να στείλουν στο Κοινο­ βούλιο εργάτες και εκπροσώπους των εργατών. την πλειοψηφία του γερμανικού πληθυσμού. τις πολιτικές ενώσεις και συγκεντρώσεις τους. ανέβηκε αντίστοιχα η πολιτική και κοινωνική δραστηριότητα του προ­ λεταριάτου. Και το προλεταριάτο. θα σώσουν. το πολύτιμο τομάρι τους και. Η τάξη που ζει αποκλειστικά και ισόβια από το μεροκάματο κάθε άλλο παρά αποτελεί. ενώ οι Αγγλοι και οι Γάλλοι δεν το κατάφεραν ως τώρα. Με την ανάπτυξη της βιομηχανίας από το 1848. δεν είναι απαλλαγμένο ακόμη από παραλληλισμούς με το 1525. και αυτή προς συμμάχους. σκουπιδοτενεκές των ξεπεσμένων στοιχείων όλων των τάξεων. Για τους μικροαστούς ήδη μιλήσαμε. όμως.

σε περίπτωση μέτριας σοδειάς. γιατί το δικό τους αίμα το ρουφούν οι αστοί. Αυτοί βαρύνονται στην πλειοψηφία τους τόσο πολύ με υποθήκες.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ σία. Το νοίκι γίνεται τόσο ψηλό που ο αγρότης και η οικογένειά του. αλλά από τη σωοτή αντίληψη ότι πρώτα απ’ όλα αυτό το σινάφι πρέπει να κρατηθεί γερά από το λαιμό. όταν μια κυβέρ­ 25 . όμως. αν και αυτή ανήκει. Μπορεί να είναι επίμορτοι (παχτωτές). μόλις και κατα­ φέρνουν να ζήσουν και. Οι μικροί αγρότες -γιατί οι μεγαλύτεροι ανήκουν στην αστι­ κή τάξη. Δεν μπορούν να πληρώσουν το νοίκι και έτσι πέφτουν στην πλήρη εξάρτηση από το έλεος του γαιοκτήμονα. ωστόσο. Κάθε ηγέτης των εργατών που χρησιμοποιεί αυτό το ξεπεσμένο πλήθος σαν σωματοφυλακή ή στηρίζεται σ’ αυτό αποδείχνεται. Κι αυτοί δεν έχουν τίποτε άλλο από ένα μικρό. σε περίπτωση κακής σοδειάς. δη­ λαδή να απελευθερώσει αυτούς τους ανθρώπους από τη σκλα­ βιά της αγγαρείας. Από ποι­ ον μπορούν να περιμένουν σωτηρία αν όχι από τους εργάτες. Απομένουν οι αγρότες που εκμεταλλεύονται τη δική τους μικρή έγγεια ιδιοκτησία. δεν θα είναι δύσκολο να πειστούν ότι τώρα μόνο από την εργατική τάξη μπορούν να περιμένουν σωτηρία. πολύ στενά προσκολλημένοι στην ιδιοκτησία τους. Μπορεί να είναι φεουδαρχικά εξαρτημένοι αγρότες (Feudalbauer). εξαιτίας των καλών και των κακών σοδειών. σχεδόν πεινάνε. Αφού η αστική τάξη παρέλειψε να κάνει το χρέος της. οι τοκογλύφοι καπιταλιστές. Γι’ αυτούς η αστική τάξη κάνει κάτι μόνο αν είναι αναγκασμένη. στην πραγματικότητα. Στην περίπτωση αυ­ τή. απ’ αυτό και μόνο. ώστε εξαρτώνται από τους τοκο­ γλύφους όσο οι επίμορτοι από τους γαιοκτήμονες. έχουμε μια σχέση συνήθως ίδια με αυτή που υπάρχει στην Ιρλανδία. εξαιρετικά ανασφαλές. Πρέπει. και μάλιστα. αλλά στον τοκο­ γλύφο. όχι σ’ αυτούς. με­ ροκάματο. Είναι. προδότης του κινήματος.παρουσιάζουν διαφορά μεταξύ τους. Αυτοί είναι εκείνοι που έχουν να ελπίζουν λιγότερο από όλους από την αστική τάξη. οπότε είναι αναγκασμένοι να προσφέρουν αγγαρείες στον ελεήμονα κύριό τους. να πεισθούν ότι μόνο τότε θα μπορέ­ σουν να απελευθερωθούν από τον τοκογλύφο.

δηλαδή σε δική τους. χάρη στο γενικό εκλογικό δικαίωμα. Και εδώ ερχόμαστε στην περίφημη απόφαση του Διεθνούς Εργατικού Συνέδριου της Βασιλείας: η κοινωνία έχει συμφέρον να μετατραπεί η ιδιωτική γαιοκτησία σε κοινή. Κατά τον ίδιο τρόπο. Αυτή η απόφαση αφορά κυρίως τις χώρες όπου υπάρχει μεγάλη γαιοκτησία και. αφαιρεθεί από την ιδιω­ τική ιδιοκτησία των μεγαλοαγροτών και των ακόμη πιο μεγάλων φεουδαρχών και μετατραπεί σε κοινωνική ιδιοκτησία και καλλιεργηθεί από συνεταιρισμούς εργατών γης για το κοινό τους όφελος. Αυτή είναι η τάξη η οποία. εκτός από την Αγγλία. δηλαδή οι πρώτες ύλες. οι μηχα­ νές και τα εργαλεία και τα τρόφιμα. μετατραπούν σε ιδιοκτησία της κοινωνίας. εκμε­ τάλλευση μεγάλων νοικοκυριών και μέσα σ’ αυτά ένας κύριος και πολλοί εργάτες γης. που θα τη χρησιμοποιούν οι ίδιοι από κοινού. Το αγροτικό προλεταριάτο. Οι βιομηχανικοί εργάτες μπορούν να απελευθερωθούν μόνο εάν το κεφάλαιο των αστών. που απαιτούνται για την παραγωγή. οι εργάτες γης μπορούν να απολυτρω­ θούν από τη φρικτή αθλιότητά τους μόνο εάν το βασικό αντι­ κείμενο της εργασίας τους. η πιο πολυάριθμη τάξη του χωριού είναι οι εργάτες γης. Η σχέση γαιοκτή­ μονα ή μεγαλοπαχτωτή και εργάτη γης είναι η ίδια με τη σχέση καπιταλιστή και βιομηχανικού εργάτη. Και αυτό μπορεί να το καταφέρει μόνο η εργατική τάξη. Αυτή η κατάσταση. εθνι­ κή ιδιοκτησία9. Παντού όπου κυριαρχεί η μεσαία και η μεγάλη ιδιοκτησία. σε συνάρτηση μ’ αυτή. είναι εξαιρετικά επίκαιρη ακριβώς για τη Γερμα­ νία. στέλνει τώρα τη μεγάλη μάζα 26 . πάντως. Τα ίδια μέτρα που βοη­ θούν τον έναν πρέπει να βοηθήσουν αναγκαστικά και τον άλλο.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ νηση που να εξαρτάται από το λαό μετατρέψει όλα τα χρέη των υποθηκών σε δημόσιο χρέος κι έτσι μειώσει και το επιτόκιο. Αυτό συμβαίνει σε όλη τη Βόρεια και Ανατολική Γερμανία και εδώ βρίσκουν οι βιομηχανικοί εργάτες των πόλεων τους πιο πολυά­ ριθμους και πιο φυσικούς συμμάχους τους. οι μισθωτοί εργάτες γης -να ποια είναι η τάξη από την οποία στρατολογείται η μεγάλη μάζα των στρατών των πριγκίπων. κυριαρχεί βασικά ακόμη στη Γερμανία και γι’ αυτό η απόφαση. η ίδια η γη.

είναι βυ­ θισμένη βαθύτερα απ’ αυτούς στην αθλιότητα. δεύτερη έκδοση. είναι το επόμενο. το πιο επείγον καθήκον του γερμανικού εργατικού κινήματος. της οποίας την κρυφή δύναμη η κυβέρνηση και οι ευγενείς γνω­ ρίζουν τόσο καλά ώστε την κρατούν επίτηδες σε απόσταση από τα σχολεία για να μείνει στην αμάθεια. Γραμμένο γύρω στις 11 του Φλεβάρη 1870 Πηγή: Friedrich Engels. 27 .Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ των φεουδαρχών και των γιούνκερ1 στο Κοινοβούλιο. Το να ζωντανέ­ ψει και να προσελκυστεί στο κίνημα αυτή η τάξη. Από την ημέρα που η μάζα των εργατών γης θα μάθει να ξε­ χωρίζει τα ίδια της τα συμφέροντα. που είναι αδύναμη επειδή είναι κατακερματισμένη και διασκορπισμένη. που συμμερίζεται τις ίδιες μ’ αυτούς συνθήκες διαβίωσης. που. Λειψία 1870. Der deutsche Bmemkrieg. μάλιστα. φεουδαρχική. είναι επίσης η τάξη που βρίσκεται πιο κοντά απ’ όλες στους βιομηχανικούς εργάτες των πόλεων. 0 όμως.αυτή. από την ημέρα αυτή μια αντιδραστική. γραφειοκρατική ή αστική κυβέρνη­ ση θα είναι αδύνατη στη Γερμανία.

είναι υποχρεωμένοι να επωμισθούν.ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΛΟΓΟΥ TOY 1870 ΣΤΟΝ «ΠΟΛΕΜΟ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ»1 1 Οι παραπάνω γραμμές γράφτηκαν πριν από τέσσερα και πάνω χρόνια. θέλουν.στοιχείο των δυτικών επαρ­ χιών πάντως έγινε. που καταφέρνουν αυτές οι ενέργειες είναι η επιτάχυνση αυτής της κίνησης. δε θέλουν. Δεν είναι και μεγάλες οι αλ­ λαγές που κατορθώνουν να προκαλέσουν οι «κοσμοϊστορικές» ενέργειες της λεγάμενης μεγάλης πολιτικής των κρατών και των αρχηγών τους στην κατεύθυνση της κίνησης της ιστορίας. επιβεβαιώνεται και μετά το Σεντάν και τη δημιουργία της Αγίας Γερμανικής Αυ­ τοκρατορίας του Πρωσικού Έθνους. Ήδη ο πόλεμος του 1866 συγκλόνισε συθέμελα την παλιά Πρωσία. και τα συμφέροντα των γιούνκερ των ανα­ τολικών επαρχιών. όλη σχεδόν η βορειοδυτική Γερμανία έγινε πρωσική. Εξακολουθούν να ισχύουν και σήμερα. μαζί με του στρατού. κυριάρχησαν και πάλι στο κράτος. καταβροχθίζοντας άλλα τρία Ελέω θεού στέμματα1 . αντίθετα. Και. Πέρα από την ανεπανόρθωτη ηθική μείωση που έπαθε το Ελέω θεού πρωσικό στέμμα. αλλά που. σ’ αυτόν τον τομέα. Είχε χρειαστεί ήδη πολύς κόπος για να ξαναμπεί μετά το 1848 στην παλιά στρούγκα το ανυπότακτο βιομηχανικό -τό­ σο αστικό όσο και προλεταριακό. που ήταν για τους ίδιους ασφαλώς εξαιρετικά ανεπιθύμητη. Εκείνο που ίσχυε μετά τη Σάντοβα και τη διαίρεση της Γερμανίας. Εκείνο. Το 1866. οι αυτουργοί των παραπάνω «κοσμοϊστορικών γεγονότων» σημεί­ ωσαν αθέλητη επιτυχία. μετακινήθηκε τώρα και το κέντρο βά­ 2 .

οι ίδιες οι νίκες του πρωσικού στρατού μετατόπισαν ολόκληρη τη βάση του πρωσικού κρατικού οικοδομήματος· η κυριαρχία των γιούνκερ έγινε όλο και πιο αφόρητη ακόμη και για την ίδια την κυβέρνηση.*)· Εκείνο που δεν ήταν αναγκαίο να τονιστεί εκεί. αλλά το σύνολο των ιδιοκτητριών τάξεων ενάντια στην επίθεση της εργατικής τάξης. Ένγκελς. μέσω της Βορειογερμανικής Ένωσης1 . 26 κ. η απόλυτη μοναρχία ήταν αναγκασμένη να περάσει ολοκληρωτικά στην κρατική μορφή που είχε δημιουργηθεί ακριβώς γι’ αυτό το σκοπό: στη βοναπαρτική μοναρχία. έτσι ώστε τώρα.επ. Φρ. Έχω αναλύσει αυτή τη μετάβαση της Πρωσίας στο βοναπαρτι­ σμό σε άλλη ευκαιρία («Ζήτημα της κατοικίας». Για το ζήτημα της κατοικίας. Έτσι.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ρους της μοναρχίας σε σημαντικό βαθμό προς τη Δύση. όπου αυτή κρατούσε την ισορροπία. είχε σαν βασικό της όρο την πάλη ανάμεσα στην αριστοκρατία και την αστική τάξη. 29 . «Σύγχρονη Εποχή». ταυτόχρονα. στα δεκατεσσερισήμισι εκατομμύρια των παλαιών Πρώσων (από τις έξι επαρχίες ανατολικά του ποταμού Έλβα. σελ. εί­ *Βλ. σελ. στους οποίους συμπεριλαμβάνονται επιπλέον και δύο εκατομμύρια Πολωνοί) αντιπαρατίθενται είκοσι πέντε εκατομμύρια. Και το 1870 3 προστέθηκαν τα οχτώ εκατομμύρια Γερμανοί των νοτιοδυτικών περιοχών'4. 2ο τεύχος.επ. Η μοναρχία. Αλλά. Τα πέ­ ντε εκατομμύρια των Ρηνανών και Βεστφαλών ενισχύθηκαν κατ’ αρχήν με τα τέσσερα εκατομμύρια των Γερμανών που προσαρτήθηκαν άμεσα και τα έξι εκατομμύρια που προσαρτήθηκαν έμμεσα. με τρόπο ώστε η κοινωνική βάση του παλιού κράτους άλλαξε τελείως και στο εσωτερικό της. εκό. που από το 1840 περνά μια διαδικασία αργής σήψης. στη «Νέα Αυτοκρατορία». Από τη στιγ­ μή που τα πράγματα έφτασαν στο σημείο να μην υπερασπίζει πια την αριστοκρατία ενάντια στην επίθεση της αστικής τάξης. απαλλαγμένα από πολύ καιρό από την παλαιοπρωσική φεουδαρχία των γιούνκερ. 79 κ. η ορμητική βιο­ μηχανική ανάπτυξη αντικατέστησε την πάλη ανάμεσα στους γι­ ούνκερ και τους αστούς με την πάλη ανάμεσα στους αστούς και τους εργάτες.

όπως και να το κάνουμε. πολύ ουσιαστικό για εδώ. γιατί ο ένας είναι τόσο βλάκας όσο κι ο άλλος. Ο παλιός πρώσος γι­ ούνκερ μετατρέπεται αναγκαστικά σε κάτι σαν άγγλο σκουάιρ1 7 και δε χρειάστηκε και τόση προσπάθεια. δημιουργία αστικών συνθηκών. 6 Αυτή καταργεί τα φεουδαρχικά προνόμια του μεμονωμένου γι­ ούνκερ στο νοικοκυριό του μόνο για να τα αποκαταστήσει πάλι σαν προνόμια του συνόλου των μεγαλογαιοκτημόνων για ολό­ κληρη την περιφέρεια. λοιπόν. Έτσι. αυτό γίνεται με την ηπιότερη μορφή και στον πιο προ­ σφιλή ρυθμό: Εμπρός.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ ναι. με την ευχάριστη μορφή του βοναπαρτισμού στα τέλη αυτού του αιώνα. η Πρωσία είχε το ιδιόμορφο πεπρωμένο να ολοκλη­ ρώσει την αστική επανάστασή της. Κατάργηση της φεουδαρχίας σημαίνει. μια σύγχρονη κρατική μορφή που έχει σαν προϋπόθεσή της την κατάργηση της φεουδαρχίας. Φυσικά. Η Πρωσία πρέπει. Και αν όλα πά­ νε καλά και ο κόσμος δεν παρουσιάσει αναταραχές και φτάσουμε σ’ αυτή την ηλικία. Και εδώ ερχόμαστε σε επαφή με τον πυρήνα των σχέσεων της γερμανικής αστικής τάξης με την κυβέρνηση. από τη θετική άποψη. αλλά πάντα αργά1 ! Αυτό. να θυσιάσει το σύστημα των γιούνκερ σαν τέτοιο. Είδαμε ότι η κυ­ βέρνηση είναι αναγκασμένη να εφαρμόσει αυτές τις αργές και 30 . η νομοθεσία αστικοποιείται. γίνεται με την πολυδιαφημισμένη διάταξη των περιφερειών1 . για παράδειγ­ 5 μα. μόνο μεταφράζεται από τη φεουδαρχική στην αστική διάλεκτο. ήταν ακόμη ένα μισοφεουδαρχικό κράτος και ο βοναπαρτισμός είναι. είναι ότι αυτή η μετάβαση ήταν η πιο μεγάλη πρόοδος που σημειώθηκε στην Πρωσία από το 1848" τόσο πολύ είχε μείνει η Πρωσία πίσω από τη σύγχρο­ νη εξέλιξη. επιτέλους. να αποφασίσει να ξεκαθαρίσει τα πολυάριθμα φεουδαρχικά της υπολείμματα. Το ζήτημα παραμένει. τότε μπορεί ίσως να δούμε το 1900 την κυβέρνηση της Πρωσίας να καταργεί πραγματικά όλους τους φεουδαρχικούς θεσμούς και να φτάνει. που άρχισε στα 1808-13 και το 1848 προχώρησε λίγο παραπέρα. η Πρω­ σία στο σημείο όπου βρισκόταν η Γαλλία το 1792. όμως. Στο βαθμό που εξαφανίζονται τα προνόμια της αριστοκρατίας. Στο κάτω κάτω.

όμως. ώστε η παλιά αστυνομική εξουσία να παραμένει ακέραια πάνω στα αντιπαθή σ’ αυτήν άτομα. αξιοθρήνητη και αν είναι η αστική μας τάξη στον πολιτικό τομέα. δάνεια και στρατιωτικές δαπάνες και βοηθά να συνταχθούν όλοι οι νέοι νόμοι κατά τέτοιον τρό­ πο. Έτσι δημιουργήθηκε εκείνο το σιωπηλό συμβόλαιο. παραμερίζει τα εμπόδια που δημιουργούσαν στη βιομηχανία η φεουδαρχία και ο μικροκρατικός κατατεμαχισμός..Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ μικρές μεταρρυθμίσεις. Η ανάπτυξη της βιομηχανίας και του εμπορίου. για την οποία πρέπει τώρα και αυτή. Και οι αστοί. Στην αστική τάξη. δεν μπορούμε να αρνηθούμε ότι. το οποίο αποτελεί βουβή βάση όλων των κοινοβουλευτικών συζη­ τήσεων στο Βερολίνο: Από τη μια μεριά. αλλά ο φόβος του προλεταριάτου. μέτρων και σταθμών. στον βιομηχανικό και εμπορικό τομέα. ο φόβος της κυβέρνησης. εκπλήρωσε. Το βασικό κίνη­ τρο που κάνει την αστική τάξη να αποδεχτεί μια τέτοια συναλ­ λαγή δεν είναι. καθιερώνει την ενότητα νομίσματος. Αυτό που έγινε σχετικά στη βιομηχανική περιοχή της Ρηνανίας-Βεστφαλίας από το 1869 είναι πραγματικά πρωτοφανές στη Γερμανία και . παρουσιάζει καθεμιά απ’ αυτές τις μικροπαραχωρήσεις σαν θυσία προς τους αστούς. ευ­ νοεί το εμπόριο και την κερδοσκοπία. προ­ χώρησε από τότε με πολύ περισσότερη ορμή. Από την άλλη μεριά. την αποστολή της. η κυβέρνηση μεταρ­ ρυθμίζει τη νομοθεσία με ρυθμό χελώνας προς όφελος της αστικής τάξης. στην οποία αναφέρθηκε η εισαγωγή στη δεύτερη έκδοση. φυσικά. κα­ θιερώνει την ελευθερία της άσκησης επαγγέλματος κλπ. Η αστική τάξη εξαγοράζει τη βαθμιαία κοινωνική της χειραφέτηση με την άμεση παραίτηση από μια δική της πολιτική εξουσία. αν και ξέρουν καλά τι γίνεται. η αστική τάξη. θέτει στην απεριόριστη διάθεση του κεφαλαίου το εργατικό δυναμικό της Γερμανίας μέσω της ελευθερίας επιλογής εγκατάστασης. δέχονται αυτή την απάτη. Οσο. να κάνει κάποια παραχώρηση στην κυβέρνηση. όμως. επιτέλους. σαν παραχώρηση που έχει αποσπαστεί με πολύ κόπο από το θρόνο. ψηφίζει για φόρους. η αστική τάξη αφήνει στην κυβέρνηση κάθε πραγματική πολιτική εξουσία.

Οι γερμανοί σοσιαλιστές εργάτες δεν επέτρεψαν να τους παρασύρουν ούτε για μια στιγμή. τρεις ή τέσσερις συντάκτες ταυτόχρονα στη φυλακή και ανάλογα και τα άλλα έντυπα. ένα παγκόσμιο εμπόριο. οι λόγοι για τη γερ­ μανική «αυτοκρατορική μεγαλοπρέπεια» δεν τους άγγιξαν: μο­ ναδικός τους στόχος παρέμεινε η απελευθέρωση όλου του ευ­ ρωπαϊκού προλεταριάτου. παρέμειναν ψύχραιμοι. από όση η σεμνή. την Ανω Σιλεσία. σιωπηλή αλλά σταθερή ανάπτυξη του γερμανικού προλεταριάτου. Για τους μελλοντικούς ιστοριογράφους. από το 1869 ως το 1874. είχαμε και ένα πραγματικό κραχ1 8 και έχουμε επίσης και ένα πραγματικό. Ακριβώς το 1870 οι γερμανοί εργάτες πέρασαν από μια βαριά δοκιμασία: τη βοναπαρτική πολεμική πρόκληση και τη φυσική της επίδραση -τον γενικό εθνικό ενθουσιασμό στη Γερμανία. Κάθε κάπως γνωστός εκπρόσωπος του κόμμα­ τος σερνόταν τουλάχιστον μια φορά το χρόνο στα δικαστήρια. του Μαρς-Λα-Τουρ και του Σεντάν1 . Την κατάσταση πολιορκίας της πολεμικής περιόδου διαδέ­ χθηκαν οι δίκες για εσχάτη προδοσία. δυνατό προλεταριάτο. 32 . επιτέλους. όμως. μια πραγματικά μεγάλη βιομηχανία. Η πολεμική δόξα. Έχουμε. κατά κανόνα. Δεν αισθάνθηκαν κανένα ρίγος εθνικού σοβινισμού. χωρίς προσαρ­ τήσεις»2 και ακόμη και η κατάσταση πολιορκίας δεν μπόρεσε 0 να τους επιβάλει σιωπή. οι κεραυνοί των μαχών του Σπίχερν. ζήτησαν «ολιγοδάπανη ειρήνη με τη Γαλλική Δημοκρατία. Μπορούμε.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ θυμίζει την ανάπτυξη των αγγλικών βιομηχανικών περιοχών στις αρχές του αιώνα. το Ανόβερο και τις παραθαλάσ­ σιες πόλεις. Και το ίδιο θα γίνει και στη Σαξονία. μια πραγματικά σύγχρονη αστική τάξη· γι’ αυτό. και 9 όσα σχετίζονται μαζί τους. πράγματι να πούμε: Σε καμιά άλλη χώρα οι εργάτες δεν υποβλήθηκαν σε τόσο βαριά δοκιμασία και δεν την πέρασαν τόσο λαμπρά. το Βερολίνο. Η εφημερίδα Φόλχστάατ είχε. για προσβολή του βασι­ λικού θεσμού και των κρατικών υπαλλήλων. θα έχουν πολύ μικρότερη σημασία για την ιστορία της Γερμανίας. οι αστυνομικές διώξεις της περιόδου της ειρήνης που γίνονται όλο και μεγα­ λύτερες. Μέσα στους πιο τρελούς επινίκιους πανηγυρισμούς.

ότι αυτοί. και η αστυνομική αυθαιρεσία έλιωνε στα πόδια της από το ένα μέρος στο άλλο μέσα από την επιμονή και την ακριβή τήρηση των νόμων. Οι επιτυχίες στις εκλογές του Γενάρη2 1 αποτελούν μοναδικό ως τώρα παράδειγμα στην ιστορία του σύγχρονου εργατικού κινήματος. Χωρίς την αίσθηση της θεωρίας των εργατών. μάλιστα. Μάταια. Όλοι οι διωγμοί πετύχαιναν το ακριβώς αντίθετο από το σκοπό που επιδίωκαν: αντί να τσακίσουν ή τουλάχιστον να λυγίσουν το εργατικό κόμμα. ότι ανήκουν στον πιο θεωρητικό λαό της Ευρώπης και διατη­ ρούν εκείνη την αίσθηση της θεωρίας που έχει τόσο ολοκληρω­ τικά χαθεί στους λεγάμενους «μορφωμένους» της Γερμανίας. τη μάχη τους με τέτοια διά­ θεση που αποτελεί την καλύτερη απόδειξη για το πόσο βέβαιοι είναι για την υπόθεσή τους και πόσο έχουν συνείδηση της υπε­ ροχής τους.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ όπου σχεδόν πάντα καταδικαζόταν. οι εργάτες. οι εργάτες φάνηκαν παντού διανοητικά και ηθικά ανώτεροι και απέδειξαν. Στην πάλη τους με τις αρχές. Αν δεν είχε προηγηθεί η γερμανική φιλοσοφία. πάνω σε ένα ιστορικά προετοιμασμένο έδαφος. Οι γερμανοί εργάτες έχουν σε σχέση με τους εργάτες της υπόλοιπης Ευρώπης δύο ουσιαστικά πλεονεκτήματα. Οι απελάσεις. Και πόσο ασύγκριτο 33 . πρέπει να δώσει με­ γάλα αποτελέσματα. όπως συμβαίνει τώρα. συγκαλούνταν δύο καινούργιες. είναι τώρα οι μορφωμένοι και οι καπιταλι­ στές οι άξεστοι. οι διαλύσεις των συγκεντρώσεων ακολουθούσαν βροχή η μια την άλλη. δεν θα είχε γεννηθεί ποτέ ο γερμανικός επιστημονικός σοσιαλισμός -ο μοναδικός επιστημονικός σοσιαλισμός που έχει ποτέ υπάρξει. του έφερναν όλο και καινούργιους μαχητές και εδραίωναν την οργάνωσή του. οι κατασχέ­ σεις. Στη θέση κάθε φυλακισμένου ή διωγμέ­ νου έμπαινε αμέσως ένας άλλος. και η έκπληξη που προκάλεσαν σε όλη την Ευρώπη ήταν απόλυτα δικαιολογημένη. Πρώτο. Έδωσαν. ιδιαίτερα του Χέγκελ. όπως και με τους μεμονωμένους αστούς. ιδιαίτε­ ρα στις συγκρούσεις τους με τους λεγάμενους «εργοδότες». αυτός ο επιστημονικός σοσιαλισμός ποτέ δεν θα γινόταν σάρκα από τη σάρκα τους.για κάθε συγκέντρωση που διαλυόταν. Ένας αγώνας που γίνεται με τέτοιον τρόπο.

πού θα βρισκόμασταν σήμερα. το βλέπουμε.συντονισμένα. Όπως ο γερμανι­ κός θεωρητικός σοσιαλισμός ποτέ δεν θα ξεχάσει ότι ακουμπάει πάνω στους ώμους του Σεν-Σιμόν. τριών ανθρακιών που. την πολιτική και την πρακτικοοικονομική (αντίστα­ ση ενάντια στους καπιταλιστές). ας πούμε. παρά την εξαιρετική οργάνωση των επιμέρους κλάδων. χωρίς τη γιγαντιαία ώθηση που έδωσε ιδιαίτερα η Παρισινή Κομμούνα. η πάλη διεξάγεται και στις τρεις πλευρές της -τη θεωρητική. πράγμα που αποτελεί μία από τις βασικές αιτίες για τις οποίες το αγγλικό εργατικό κί­ νημα εξελίσσεται τόσο αργά. στους Γάλλους και τους Βέλγους και. Σ’ αυτήν ακριβώς την. σε συνάρτηση και σχεδιασμένα. στο μεγαλύτερο μέρος τους ανα­ πόφευκτα τότε. με όλη τους τη φαντασιοπληξία και τον ουτοπισμό ανήκουν στα σημαντικότερα κεφάλια όλων των εποχών και έκαναν αναρίθμητες μεγαλοφυείς προβλέψεις. επικεντρω­ μένη επίθεση βρίσκεται ακριβώς η δύναμη και το ακατανίκητο του γερμανικού κινήματος. έτσι και το γερμανικό πρακτικό εργατικό κίνημα δεν επιτρέπε­ ται ποτέ να ξεχάσει ότι αναπτύχθηκε πάνω στους ώμους του αγγλικού και του γαλλικού κινήματος και μπόρεσε να αξιοποιήσει απλά την πείρα που εκείνα πλήρωσαν πολύ ακριβά και να αποφεύγει τώρα τα λάθη τους. Αν δεν είχαν προηγηθεί τα αγγλικά τρέιντ γιούνιονς και οι γαλλικοί πολιτικοί εργατικοί αγώνες.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ πλεονέκτημα είναι αυτό. 34 . στην αδιαφορία απέναντι σε κάθε θεωρία. στην αρχική μορφή του. στη μορφή στην οποία τον γελοιογράφησε παραπέρα ο Μπακούνιν. από την άλλη μ£ριά. στους Ισπανούς και τους Ιταλούς. Για πρώτη φορά από τότε που υπάρχει εργατικό κί­ νημα. Το δεύτερο πλεονέκτημα είναι ότι οι Γερμανοί ήρθαν χρονι­ κά στο εργατικό κίνημα σχετικά πρόσφατα. από τη μια μεριά. που την ορθότητά τους αποδείχνουμε εμείς τώρα επιστημονικά. Πρέπει να αναγνωριστεί στους γερμανούς εργάτες ότι αξιοποίησαν τα πλεονεκτήματα της κατάστασής τους με σπάνια κα­ τανόηση. και. στην αταξία και τη σύγχυση που δημιούργησε ο προυντονισμός. του Φουριέ και του Όουεν.

Αν οι γερμανοί εργάτες προχωρήσουν έτσι. απέχουν ακόμη πολύ από το να αποτελούν την πλειοψηφία της γερμανικής εργατικής τάξης. Γι’ αυτό χρειάζεται διπλασιασμός των προσπαθειών σε όλους τους το­ μείς της πάλης και της ζύμωσης. Δεν πρέπει. θέλει και να αντιμετωπίζεται σαν επιστήμη. πρέπει να αποσπούμε από τον εχθρό τη μια πόλη μετά την άλλη. ας ελπί­ σουμε ότι θα ανταποκρίνονται σ’ αυτήν όπως πρέπει. εξαιτίας της πλεονεκτικής τους αυτής θέ­ σης και. όμως. να συσπειρώνεται όλο και περισσότερο η ορ­ γάνωση του κόμματος και των συνδικάτων. από τη στιγμή που έγινε επιστήμη. έχουν το καθήκον να διαφωτίζονται όλο και πιο πολύ για όλα τα θεω­ ρητικά ζητήματα. Οι ηγέτες. πρέ­ πει να διαφυλάξουμε το πραγματικά διεθνιστικό πνεύμα. Πρέπει η όλο και πιο σαφής αντίληψη που έχει αποκτηθεί με τέτοιον τρόπο να διαδοθεί με ακόμη μεγαλύτερο ζήλο ανάμεσα στις μά­ ζες των εργατών. να απελευθερώνονται όλο και περισσότερο από την επιρροή ξεπερασμένων φράσεων που ανήκουν στην παλιά κοσμοθεωρία και να μην ξεχνούν ούτε στιγμή ότι ο σο­ σιαλισμός. εξαιτίας των νησιωτικών ιδιομορφιών του αγγλικού και εξαιτίας της άγριας καταπίεσης του γαλλικού κινήματος.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Από τη μια μεριά. Κυρίως. την κατέχουν. τη μια εκλογική περιφέρεια μετά την άλλη. ιδιαίτερα. Όσο. λοιπόν. δεν μπο­ ρούμε να το προβλέψουμε. όμως. μένουν ακόμη πάρα πολλά να γίνουν σ’ αυτό τον τομέα. δηλαδή να μελετιέται. Για πόσο καιρό ακόμη θα τους αφήσουν τα γεγονότα αυτή την τιμητική θέση. οι γερμανοί εργάτες βρίσκονται για την ώρα στην πρωτοπορία της προλεταριακής πάλης. Έστω και αν οι σο­ σιαλιστικοί ψήφοι του Γενάρη αποτελούν ήδη έναν καλό στρατό. να υποχωρήσουμε στον αγώνα. Και όσο ενθαρρυντικές και αν είναι οι επιτυχίες της προπαγάνδας ανάμεσα στον αγρο­ τικό πληθυσμό. από οποιοδήποτε έθνος κι αν προέρχεται. που δεν επιτρέπει να εμφανιστεί πατριωτικός σοβινισμός και χαιρε­ τίζει με χαρά κάθε νέο βήμα στο προλεταριακό κίνημα. από την άλλη. τότε δεν θα βαδίζουν βέβαια επικεφαλής του κινήματος -και δεν είναι προς το συμφέρον αυτού του κινήμα­ τος να βαδίζουν επικεφαλής του οι εργάτες οποιουδήποτε μεμο­ 35 .

1 του Ιούλη 1874 Πηγή: Friedrich Engels. Λειψία 187S. μια τιμητική θέση στην πρώτη γραμμή του πυρός. τρίτη έκδοση.θα κατέχουν. όταν ή απρόσμενα σκληρές δοκιμασίες ή σοβαρά γεγονότα απαιτήσουν απ’ αυτούς αυξημένο θάρρος. όμως. 36 . Φρίντριχ Ένγκελς Λονδίνο. Der deutsche Bauemkrieg.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ νωμένου έθνους. αυξημένη αποφασιστι­ κότητα και δράση. Και θα βρίσκονται πάνοπλοι στη θέση τους.

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ2 2 .

.

στη Σιλεσία. πάλι. στο μεγαλύτερο μέρος τους. όπου ο γερμανικός λαός έδειξε αντοχή και ενεργητικότητα που. στον Μέλανα Δρυμό. σε ένα πιο συγκε­ ντρωμένο έθνος. μπροστά στην τωρινή χαλάρωση που παρου­ σιάζεται σχεδόν παντού μετά από δύο χρόνια πάλης. ο πόλεμος των χωρικών δεν είναι και τόσο μακριά από τους σημερινούς μας αγώνες. αλλά ισχυρές και σκληροτράχηλες μορφές του μεγάλου πολέμου των χωρι­ κών. οι ίδιοι. δεν είναι προτέρημα της σύγχρονης εξέγερσης. 39 . αυτό. Και το ότι ο ρωμαλέος βανδαλισμός του πολέμου των χωρικών πα­ ρουσιάστηκε μόνο σποραδικά στο κίνημα των τελευταίων χρό­ νων. οπωσδήποτε. και οι αντίπαλοι που πρέπει να πολεμήσουμε είναι. τις βρίσκουμε σαν προδότες ήδη το 1525. θα είχαν δώσει τα μεγαλειωδέστερα αποτελέ­ σματα και όπου γερμανοί αγρότες και πληβείοι εμπνεύστηκαν ιδέες και σχέδια μπροστά στα οποία οι απόγονοί τους αρκετά συχνά υποχωρούν τρομοκρατημένοι. Υπήρξε εποχή όπου η Γερμανία ανέδειξε προσωπικό­ τητες που μπορούν να σταθούν πλάι στις καλύτερες προσωπι­ κότητες των επαναστάσεων άλλων χωρών. Είναι καιρός.Ο γερμανικός λαός έχει κι αυτός την επαναστατική του πα­ ράδοση. Τις τάξεις και τις μερίδες των τάξεων που πρόδωσαν παντού το 1848 και ’49. έστω και σε χαμηλότερη βαθμίδα ανάπτυξης. Από τότε έχουν περάσει τρεις αιώνες και αρκετά πράγμα­ τα έχουν αλλάξει· αλλά και. να πα­ ρουσιάσουμε στον γερμανικό λαό τις άτσαλες. στο 'Οντενβαλντ.

η οποία τροφοδοτήθηκε από την εκκλησιαστική και κοσμική πο­ λυτέλεια του ύστερου Μεσαίωνα: η κατεργασία του χρυσού και του αργύρου. κλπ. η οπλουργία*. πλατιά διαδομένος βιομη­ χανικός κλάδος. μπαίνει η συντεχνιακή επαγγελματική επιχείρηση της πόλης. η χαλκογραφία και η ξυλογραφία. ιδιαίτερη ανάπτυξη παρουσίασε και η σχετική με τις καλές τέχνες βιομηχανία. Η γερμανική βιομηχανία είχε παρουσιάσει σημαντική ανά­ πτυξη τον δέκατο τέταρτο και δέκατο πέμπτο αιώνα. η λεπτουργία**. η γλυπτική και η χαρακτική. ***Κατά λέξη: η τέχνη των τορναδόρων ξύλου. Η παραγωγή χοντρών μάλλινων και λινών υφασμά­ των είναι τώρα ένας καθιερωμένος. Μια σειρά περισσότερο ή λιγότερο σημα­ *(1850) λείπει: οπλουργία. παράγονταν ήδη στο Αουγκσμπουργκ.. Στη θέση της φεουδαρχικής. καθώς και μεταξωτά.ακόμη και μάλλινα και λινά καλύτερης ποιότητας. τοπικής βιομηχανίας του χωριού. η κατεργασία του ξύλου***.I [Η οικονομική κατάσταση και η κοινωνική διαστρωμάτωση της Γερμανίας] Ας αρχίσουμε με μια σύντομη αναδρομή στις συνθήκες της Γερμανίας στις αρχές του δέκατου έκτου αιώνα. ••Κ ατά λέξη: η κατασκευή μεταλλίων. κλπ. που παράγει για ευρύτερες περιφέρειες ή ακόμη και για πιο απομακρυσμέ­ νες αγορές. Παράλληλα με την υφαντουργία. 40 .

των οποίων η προσεκτική καλλιέργεια είχε γενικότερα ευ­ νοϊκή επίδραση στη γεωργία. Οι γερμανοί αν­ θρακωρύχοι ήταν. ήταν τα επίκεντρα ενός πλούτου και μιας πολυτέ­ λειας πολύ αξιόλογων για τα μέτρα της εποχής. από τη Γερμανία και έτσι. Η παραγωγή πρώτων υλών είχε επίσης αυξηθεί σημαντικά. Οι πόλεις της Ανω Γερμανίας. όπως έχει τώρα αναμφίβολα αποδειχθεί. καθώς και άλλα εισαγόμενα «ρυ­ τά. Η γεωργία της ήταν πολύ πίσω από την αγγλική και την ολλανδική. μέσω του εκατοντάχρονου θαλάσσιου μονοπωλίου της. ανάμεσα στις οποίες οι κορυφαίες ήταν η εφεύρεση της πυρίτιδας* και της τυπογραφίας. αλλά και καλλιεργούνταν και χρωστικά φυτά για βαφές. τη φλαμανδική και την αγγλική και. ιδιαίτερα το Αουγκσμπουργκ και η Νυρεμβέργη. παρά τις ανακαλύψεις του Βάσκο ντα Γκάμα. μαζί με τα πυροβόλα όπλα. είχε συντελέσει ουσιαστικά στην ανάπτυξη των διάφορων επαγγελμάτων. είχε εξασφαλίσει την έξοδο όλης της Βόρειας Γερμανίας από τη με­ σαιωνική βαρβαρότητα· και αν ακόμα. οι καλύτεροι του κόσμου και η άνθιση των πόλεων είχε αποσπάσει τη γεωργία από τον πρώτο μεσαιωνικό πρωτογονισμό. παρ’ όλα αυτά. Παρ’ όλα αυτά. ήρθε στην Ευρώπη μέσω Ισπανίας (υποσημείωση του Ένγκελς στην έκδοση του 1875). Οχι μόνο είχαν γί­ νει καλλιεργήσιμες μεγάλες εκτάσεις. ήρθε από την Κίνα μέσω της Ινδίας στους Αραβες και α π ’ αυτούς. Η Χάνσα2 3.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ντικών εφευρέσεων. 41 . οι *Η πυρίτιδα. το Αουγκσμπουργκ ήταν πάντα η μεγάλη αγορά για τα ιταλικά μετα­ ξωτά. η Χάνσα είχε αρχίσει να υποκύπτει με γρήγορους ρυθμούς στον ανταγωνισμό των Αγγλων και των Ολλανδών. Το εμπόριο ακολουθούσε κατά πόδας τη βιομηχανία. η βιομηχανία της ήταν πίσω από την ιταλική. στον δέκατο πέμπτο αιώνα. στο θαλάσσιο εμπόριο. ήδη από το τέλος του δέ­ κατου πέμπτου αιώνα. η ανάπτυξη της εθνικής παραγωγής της Γερ­ μανίας πάντα υστερούσε σε σχέση με την ανάπτυξη άλλων χω­ ρών. τα ινδικά μπαχαρικά και τα προϊόντα του Λεβάντε. ο μεγάλος δρόμος του εμπορίου από την Ινδία προς το Βορρά περνούσε.

Η μάζα των αγροτών ποτέ δεν ξεπερνούσε τις άμεσες τοπικές σχέσεις και τον τοπικό ορί­ ζοντα που συνδεόταν μ’ αυτές. όπως. Ο πληθυσμός εξακολουθούσε να είναι πολύ αραιά διεσπαρμένος. συγκεντρωμένος γύρω από μεμονωμένα κέ­ ντρα της βιομηχανίας και του εμπορίου. αποκλεισμένες από τη μεγάλη κυκλοφορία. Μακριά από τους ποταμούς και τους εμπορι­ κούς δρόμους βρισκόταν ένας αριθμός πιο μικρών πόλεων. χρειάζονταν λίγα ξένα εμπορεύματα και έδιναν και λίγα εξαγωγικ'ά προϊόντα. οι οποίες. κι έτσι στον πολιτικό κατακερματισμό: έναν κατακερματισμό που σύντομα σταθεροποιήθηκε ακόμη πιο πολύ με τον αποκλεισμό της Γερμανίας από το διεθνές εμπόριο. Ο πολιτισμός υπήρχε στη Γερμανία μόνο σποραδικά. απλώς γύρω από τοπικά κέντρα. την πολιτική συγκεντροποίηση.χ.. εξακολου­ θούσαν να φυτοζωούν ανενόχλητες στις συνθήκες του ύστερου Μεσαίωνα. Τα συμφέροντα και αυτών ακόμη των μεμονωμένων κέντρων δεν συνδυάζονταν και μόλις και είχαν κάποια σημεία επαφής εδώ κι εκεί. Όλη η εσωτε­ ρική συγκοινωνία περιοριζόταν σχεδόν αποκλειστικά στην ακτοπλοΐα και την ποταμοπλοΐα και στους λίγους μεγάλους εμπορικούς δρόμους από το Άουγκσμπουργκ και τη Νυρεμβέρ­ γη μέσω Κολονίας προς την Ολλανδία και μέσω Ερφούρτης προς το Βορρά. Καμιά πόλη δεν ήταν σε θέση να γίνει βιομηχανικό εμπορικό κέντρο ολόκληρης της χώρας. Το μόνο τμήμα του πληθυσμού της υπαίθρου που ερχόταν σε επαφή με ευρύτερους κύκλους και νέ­ ες ανάγκες ήταν η αριστοκρατία. στη Γερμανία η ανάπτυξη αυτή οδήγησε μόνο στη συσπείρωση των συμφερόντων κατά επαρχίες. Ενώ στην Αγγλία και τη Γαλλία η ανάπτυξη του εμπορίου και της βιομηχανίας είχε σαν αποτέλεσμα την αλληλοσύνδεση των συμφερόντων σε όλη τη χώρα και. ήταν ήδη για την Αγγλία το Λονδίνο. π.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ Αγγλοι και ιδιαίτερα οι Ολλανδοί είχαν ήδη αρχίσει να εκτο­ πίζουν τους Γερμανούς. έτσι. Στο βαθμό που διαλυόταν η καθαρά φεουδαρχική αυτοκρατο­ 42 . Ο Νότος εί­ χε τελείους διαφορετικές εμπορικές σχέσεις και εξαγωγικές αγο­ ρές από το Βορρά· η Ανατολή και η Δύση βρίσκονταν σχεδόν έξω από κάθε επικοινωνία.

σε σύγχυση και η ίδια για τη θέση της. Εκείνοι που κέρδισαν τελικά και που ήταν μοιραίο να κερδίσουν μέσα σ’ αυτή τη σύγχυση και τις αναρίθμητες και αλληλοδιασταυρούμενες συγκρούσεις. από την άλλη.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ρία. ήταν οι εκπρόσωποι της συγκεντροποίησης μέσα στα πλαίσια του κατατεμαχισμού. Είχαν ήδη μετατρέψει σε υποτελείς τους ένα μεγάλο μέρος της κατώτερης αριστοκρατίας και των πόλεων· χρησιμο­ ποιούσαν συνεχώς κάθε μέσο για να ενσωματώσουν στην κυ­ ριαρχία τους όσες πόλεις και βαρονίες απόμεναν ακόμη στην αυτοκρατορική εξουσία. διατηρούσαν μόνιμους στρατούς. πλάι στους οποίους ο ίδιος ο αυτοκράτορας γινόταν όλο και πιο πολύ ένας πρίγκιπας όπως οι άλλοι. διαλύονταν και οι δεσμοί της ενότητας της αυτοκρατορίας γενικά. Στις συνθήκες αυτές. παρ’ όλες τις μηχανορραφίες και τις βιαιοπραγίες της. δηλαδή οι πρίγκιπες. της τοπικής και επαρχιακής συγκεντροποίησης. έκλειναν συμμαχίες πότε ο ένας ενάντια στον άλλο. πλάι στις παλιές. συγκαλούσαν επαρχιακές συνελεύσεις και επέβαλλαν φόρους. Έκα­ ναν πόλεμο και ειρήνη από μόνοι τους. Προς το εσωτερικό. προήλθαν οι πρίγκιπες. Η απόπειρά της να επιβάλει συγκεντρωτική εξουσία του τύπου Λουδοβίκου 11ου μόλις που κατάφερε. οι μεγάλοι κάτοχοι αυτοκρατορικών τιμαρίων μετατρέπονταν σε περίπου ανεξάρτητους πρίγκιπες και οι αυτοκρατορικές πόλεις24. να διατηρή­ σει τη συνοχή των αυστριακών κληρονομικών γαιών25. η κυβέρ­ 43 . στον ίδιο βαθμό που απαιτούσαν αποκέντρωση από την αυτοκρατορική εξουσία. δημιουργήθηκαν και νέες τάξεις. Απέναντι σ’ αυτές υποστήριζαν τη συγκεντροποίηση. ταλαντευόταν αβέβαια ανάμεσα στα διάφορα στοιχεία που αποτελούσαν την αυτοκρατορία και έτσι έχανε όλο και πιο πο­ λύ το κύρος της. Από την ανώτατη αριστοκρατία. Η αυτοκρατορική εξουσία. και οι ιππότες της αυτοκρα­ τορίας. Αυτοί ήταν ήδη σχεδόν τελείως ανεξάρτητοι από τον αυτοκρά­ τορα και κατείχαν τα πιο πολλά κυριαρχικά δικαιώματα. άλλαξε σημαντικά η θέση των τάξεων που προέρχονταν από το Μεσαίωνα και. από τη μια μεριά. πότε ενάντια στους πρίγκιπες ή τον αυτοκράτορα.

όταν δεν έμε­ νε πια τίποτε να ενεχυριαστεί και καμιά ελεύθερη αυτοκρατορική πόλη δεν ήθελε να δώσει άλλη πίστωση. όριζαν πολύ ανεβασμένες ή πολύ χαμηλές αναγκαστικές τιμές κυκλοφορίας. Με λίγα λόγια. ήταν επίσης επικερδείς και καθημερινές πηγές εισοδήματος για τους πρίγκιπες της εποχής εκείνης. Και όταν όλα αυτά δεν έφταναν. Χρησιμοποιούνταν τα πιο εκλεπτυσμένα τεχνάσματα της φορολογικής τέχνης για να γεμίσει το τρύπιο δημόσιο ταμε.ίο. Οπου δεν έφτανε η άμεση φορολογία. Το εμπόριο των προνομίων των πόλεων και άλλων προνομίων. τόσο σ’ αυτούς που ανήκαν άμεσα στους πρίγκιπες όσο και τους δουλοπάροικους. Οι ανάγκες των πριγκίπων σε χρήμα μεγάλωναν με την πολυτέλεια και την επέκταση των αυλών τους. έπρεπε να ικανοποιή­ 44 . Οι φόροι γίνονταν όλο και πιο καταπιεστικοί. Όλο το βάρος των φόρων έπε­ φτε στους αγρότες. με τους μόνιμους στρατούς. ανάλογα με το τι εξυπηρετούσε το ταμείο τους. με τα αυξανόμενα έξοδα διακυβέρνησης. που. που αφαιρούνταν κατόπιν με το ζόρι για να ξαναπουληθούν στη συνέχεια πανάκριβα. έμπαινε σε ενέργεια η έμμεση. η εκμε­ τάλλευση κάθε απόπειρας αντίστασης για επιβολή προστίμων και λεηλασίες κάθε είδους κλπ. των ιπποτών και των ανώτερων κληρικών. τους υποτελείς και τους επίμορτους αγρότες των ιπποτών που ήταν υποτελείς στους πρίγκιπες. Αλλά και τότε ακόμη. Και η δικαιοσύνη ήταν ένα μόνιμο και όχι ασήμαντο εμπορεύσιμο είδος για τους πρίγκιπες. έκοβαν νοθευμένο νόμισμα. ο πρίγκιπας διέθετε συνήθως την πλειοψηφία μέσω των δύο κλει­ στών τάξεων που δεν πλήρωναν φόρους και επωφελούνταν απ’ αυτούς. οι τότε υπήκοοι.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ νησή τους ήταν ήδη πολύ αυταρχική: Συγκαλούσαν τις συνελεύ­ σεις των κλειστών τάξεων μόνον όταν δεν έβρισκαν τρόπο να τα βγάλουν πέρα αλλιώς. όποτε τους βόλευε. εκτός από τα παραπάνω. τότε οι πρίγκιπες κατέφευγαν σε νομισματικές επιχειρήσεις του χειρίστου είδους. Το δικαίωμα έγκρισης των φόρων από τη συνέλευση των κλειστών τάξεων αναγνωριζόταν σπάνια και ακόμη σπανιότερα εφαρμοζόταν. Επέβαλλαν φόρους και εισέπρατταν χρήματα. κλπ. Απέναντί τους. οι πόλεις προστατεύονταν συνήθως με τα προνόμιά τους.

Για να καλύψουν τις όλο και με­ γαλύτερες ανάγκες τους. ξέπεφτε γρήγορα. Η πολυτέλεια των πύργων. γεύονταν όλα τα αγαθά του «πατρικού» συστή­ ματος διακυβέρνησης. Ένα μεγάλο μέρος είχε κιόλας φτωχύ­ νει τελείως και ζούσε μόνο από την υπηρεσία που πρόσφερε στους πρίγκιπες σε στρατιωτικά ή πολιτικά αξιώματα· ένα άλ­ λο ήταν υποτελές στους πρίγκιπες και το μικρότερο μέρος βρι­ σκόταν κάτω από την άμεση αυτοκρατορική εξουσία. Η αριστοκρατία ρουφούσε το αίμα των δουλοπάροι*(1850) τις προόδους του πολιτισμού. Από τη φεουδαρχική ιεραρχία του Μεσαίωνα είχε σχεδόν τε­ λείως εξαφανιστεί η μεσαία αριστοκρατία: ή είχε αναδειχθεί σε ανεξάρτητους μικρούς πρίγκιπες ή είχε ξεπέσει στις γραμμές της κατώτερης αριστοκρατίας. η αύξηση της σημασίας του πεζικού και η τελειοποίηση των πυροβόλων όπλων παραμέρι­ σαν τη σημασία των στρατιωτικών τους επιδόσεων σαν βαρέος ιππικού και ταυτόχρονα κατάργησαν την ασφάλεια των πύρ­ γων τους. 45 . ο ανταγωνισμός σε λα­ μπρότητα στους αγώνες και τις γιορτές. η τιμή των όπλων και των αλόγων αυξάνονταν με τις προόδους της κοινωνικής εξέ­ λιξης*. Η κατώτερη αριστοκρατία. Ακριβώς όπως οι χειροτέχνες της Νυρεμβέργης. Τα βάσανα των αγροτών με την αριστοκρατία μεγάλωναν χρόνο με το χρόνο. Η ανά­ πτυξη των πολεμικών μέσων.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ σουν και την πλεονεξία των τοποτηρητών και των υπαλλήλων των πριγκίπων. οι ληστείες στους δρόμους και οι παρόμοιες ευγενείς ασχολίες γίνονταν με τον καιρό υπερβολικά επικίνδυνες. Τα δοσίματα και οι υπηρεσίες των υποτελών τους δεν έδι­ ναν περισσότερα από πρώτα. οι ιπ­ πότες. οι ελεήμονες κύριοι ήταν υποχρεωμέ­ νοι να καταφεύγουν στα ίδια μέσα με τους πρίγκιπες. ενώ οι πηγές εσόδων των ιπποτών και των βαρόνων αυ­ ξάνονταν ελάχιστα ή και καθόλου. Η ανάγκη των ιπποτών για χρήματα συντέλεσε πολύ στην παρακ­ μή τους. Οι διαμάχες με τις απαραί­ τητες λεηλασίες και επιβολές προστίμων. με την ανάπτυξη της βιομηχανίας οι ιππότες έγιναν περιττοί.

Το τμήμα της αριστοκρατίας που ήταν υποτελές στους πρίγκιπες προσπαθούσε να μπει κάτω από την άμεση αυτοκρατορική εξουσία. οι φόροι προστασίας κλπ. όσο το πρόβλημα των χρημάτων γινόταν ζωτικό και γι’ αυτούς. Ο καταμερισμός της εργασίας άρχισε να εισβάλει και στον πνευματικό τομέα. από τα λύτρα όσων είχε συλλάβει αιχμαλώτους σε συγκρούσεις. Η δικαιοσύ­ νη δεν αποδιδόταν ή και εξαγοραζόταν και. Ο κλή­ ρος. με τον πλούτο που είχε συσσωρεύσει μέσω της αγαμίας και των εκκλησιαστικών κανο­ νισμών. Οι αγγαρείες. Η τυπογραφία και οι ανάγκες του πιο εκτε­ ταμένου εμπορίου του είχαν αφαιρέσει το μονοπώλιο όχι μόνο της γραφής και της ανάγνωσης. τα δοσίματα. Η κατώτερη αριστοκρατία δεν τα πήγαινε καλά ούτε με τις άλλες κλειστές τάξεις. Τους χρωστούσε λεφτά. Με τις πόλεις.απ’ αυτό δημιουργούνταν πολλές προστριβές με τους πρίγκιπες. που στην τότε υπεροπτική του μορφή φαινόταν στον ιπ­ πότη σαν μια καθαρά περιττή κλειστή τάξη. προκαλούσε το φθόνο του με τη μεγάλη περιουσία του. στους υποτελείς αγρότες επι­ βάλλονταν νέα δοσίματα και υποχρεώσεις με κάθε είδους πρό­ σχημα και διάφορες ονομασίες. Και η πάλη των ιπ­ ποτών ενάντια σε όλες αυτές τις κλειστές τάξεις γινόταν σφο­ δρότερη. αλλά και της ανώτερης μόρφω­ σης. ο ιππότης ήταν συνεχώς στα μαχαίρια. από τη ληστεία των εμπόρων τους. ζούσε από τη λεηλασία των εδαφών τους. οι φόροι σε περίπτω­ ση κληρονομιάς. ένιωθε την επίδραση της ιστορικής στροφής με την ίδια οξύτητα. οι έγγειοι πρόσοδοι. Ο κλήρος. αυξάνονταν αυθαί­ ρετα και αντίθετα με όλες τις ως τότε συμφωνίες. όπου ο ιππότης δεν μπορούσε να ιδιοποιηθεί το χρήμα του αγρότη με άλλον τρόπο. ενώ το αυτοκρατορικό τμήμα προσπαθούσε να διαφυλάξει την ανεξαρτησία του. οι φόροι πώλησης γης. τον έκλεινε χωρίς περιστροφές σ’ έναν πύργο και τον ανάγκαζε να του δώσει λύτρα για να τον αφήσει. ο εκπρόσωπος της ιδεολογίας της μεσαιωνικής φεουδαρχίας. Η νεοεμφανιζόμενη κλειστή τάξη των νομο­ μαθών έδιωχνε τον κλήρο από μια σειρά από τα πιο σημαντικά 46 .ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ κων ως την τελευταία σταγόνα.

πλάι στο φόβο των βασανιστηρίων. Πλάι στην ωμή βία. κάτω από την κυριαρχία άλλων πρι­ γκίπων. όλες τις μηχα­ νορραφίες του εξομολογητηρίου. έβαζαν όλους τους φόβους του αφορισμού και της άρνησης της άφεσης αμαρτιών. Η πλαστογράφηση πιστοποιητικών ήταν συνηθισμένο και προσφιλές μέσο απάτης γι’ αυτούς τους αξιότιμους ανθρώπους. αλλά και πολύ πιο αναίσχυντα. την οργάνωση ευλογημένων προσευχηταρίων. για να αποσπάσουν από το λαό περισσότερα δοσίματα και για πολύ καιρό με ιδι­ αίτερη επιτυχία. Η πνευματική φεουδαρχική ιεραρχία αποτελούσε την αριστο­ κρατική τάξη: τους επισκόπους. αρχιεπισκόπους. ηγου­ μένους και άλλους ιεράρχες. Μέσα στον κλήρο. αλλά και της αριστοκρατίας. Αλλά. μεγάλες εκτάσεις γης με πολυάριθμους δουλοπάροι­ κους και υποτελείς. τόσο γινόταν και πιο πολυάριθμος χάρη στα τεράστια πλούτη του. Κατέφευγαν στην κατασκευή θαυματουργών εικόνων και λειψάνων. το εμπόριο με τα συγχωροχάρτια. Αυτοί οι ανώτεροι κληρικοί και η πολυάριθμη χωροφυλακή τους από μοναχούς. που δυνάμωνε διαρκώς με τη διάδοση των πολιτικών και θρησκευτικών διώξεων. Ο κλήρος άρχισε να γίνεται κι αυτός περιττός και αυτό το έδειχνε κι ο ίδιος μέσω της όλο και μεγαλύτερης οκνη­ ρίας και αμάθειάς του.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ αξιώματα. Όσο πιο περιττός γινόταν. Στο βαθμό 47 . υπήρχαν δύο τελείως ξεχωριστές τάξεις. κι­ νητοποιούσαν και όλα τα τεχνάσματα της θρησκείας. Εκμεταλλεύονταν τους κατωτέρους τους όχι μόνο το ίδιο αμείλικτα με την αριστοκρατία και τους πρί­ γκιπες. εισέπρατταν και τη δεκάτη. παρ’ όλο που. αβάδες. τα οποία δεν έπαυε να αυξάνει με όλα τα δυνατά μέσα. εκτός από τους συνηθισμένους φεουδαρχικούς φόρους και τα δοσίματα. όλα αυτά τα έσοδα ποτέ δεν ήταν αρκετά. Αυτοί οι υψηλοί αξιωματούχοι της Εκκλησίας ή ήταν οι ίδιοι πρίγκιπες της αυτοκρατορίας ή κατείχαν σαν φεουδάρχες. όμως. ήταν ο στόχος πάνω στον οποίο συγκεντρωνόταν το μίσος ενάντια στους παπάδες όχι μόνο του λαού. για να αποσπάσουν από τους υπηκόους τους και την τελευταία τους πεντάρα ή για να αυξη­ θεί το μερίδιο κληρονομιάς της Εκκλησίας.

με τους οποίους εκείνος χρηματοδοτούσε την πολυτέ­ λεια στη Ρωμαϊκή Αυλή. Αυτοί βρίσκονταν έξω από τη φεουδαρχική εκκλησιαστική ιεραρχία και δεν είχαν κανένα μερίδιο στα πλούτη της. Η πληβειακή μερίδα του κλήρου αποτελούνταν από ιεροκή­ ρυκες της υπαίθρου και της πόλης. άμεσα ήταν πολύ λιγότερο απαραίτητη από τις αστυνομικές υπηρεσίες των στρατωνισμένων μοναχών. πολύ ισχνά. Αυτό συνέβαινε ιδιαίτερα με τα «αννά48 . μπλέκονταν στα πόδια των πριγκίπων. έτσι στεκόταν πάνω από τους ανώτε­ ρους και κατώτερους κληρικούς ο πάπας. Η αργόσχολη καλοζωία των παχουλών επισκόπων και των αβάδων και του μοναστικού στρατού τους προκαλούσε το φθόνο της αριστοκρατίας και εξόργιζε το λαό. εκπρόσωποι των πληβείων και των αγροτών. πέθαναν γι’ αυτό στο ικρίωμα. Σε καμιά χώρα αυτοί οι εκκλησιαστι­ κοί φόροι δεν εισπράττονταν με μεγαλύτερη ευσυνειδησία και αυστηρότητα -χάρη στη δύναμη και τον αριθμό των παπάδωναπ’ όσο στη Γερμανία. Από αυτούς βγήκαν οι θεωρητικοί και οι ιδεολόγοι του κινήματος.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ που βρίσκονταν άμεσα κάτω από την αυτοκρατορική εξουσία. έτσι πληρώνονταν στον πάπα οι γενικοί εκκλησιαστικοί φόροι. παρ’ όλο το ιερατικό τους σχήμα. οι φόροι της αυτοκρα­ τορίας. Όπως πληρωνόταν στον αυτοκράτορα η «κοινή δεκάρα»26. Το λαϊκό μίσος ενάντια στους παπάδες στρέφεται εναντίον τους μόνο σε μεμονωμένες περιπτώσεις. στις περισσότερες περιπτώ­ σεις. Η δουλειά τους ελεγχόταν λιγότερο και. ενώ για τους μοναχούς ήταν εξαίρεση. Γι’ αυτό πληρώνονταν πολύ χειρό­ τερα και τα εισοδήματά τους ήταν. που έπρεπε να πληρώνει το κόστος της. πολύ περισσότερο μάλιστα που αυτό ερχόταν σε κραυγαλέα αντίθεση με τα κηρύγματά τους. Η συμμετοχή στα κι­ νήματα της εποχής. Αστικής ή πληβειακής καταγωγής. Όπως πάνω από τους πρίγκιπες και την αριστοκρατία στε­ κόταν ο αυτοκράτορας. ώστε να διατη­ ρούν τις συμπάθειές τους ανάμεσα στους αστούς και τους πλη­ βείους. βρίσκονταν αρκετά κοντά στις συνθήκες ζωής των μαζών. όσο σημαντική κι αν ήταν για την Εκκλησία. και πολλοί απ’ αυτούς. γι’ αυτούς ήταν κανόνας.

με την άνθιση του εμπορίου και της χειροτεχνίας. ιδιαίτερα της αριστοκρατίας. Ήταν οι πλουσιότερες οικογένειες. τρεις αυστηρά διαχωρισμένες μερίδες. Απέναντι στους αγρότες της περιοχής της πόλης δεν κρατούσαν καλύτερη στάση από την αριστοκρατία ή τον κλήρο. τεράστια ποσά έφευγαν κάθε χρόνο από τη Γερμανία προς τη Ρώμη και η αύξηση της πίεσης όχι μόνο δυ­ νάμωνε το μίσος ενάντια στους παπάδες. οι τοποτηρητές των πό­ λεων και οι υπάλληλοι στα χωριά. οι λεγόμενοι «πρόκριτοι». και μια κάποια γραφειοκρατική ακρίβεια στην είσπραξη των φόρων. αναπτύχθηκαν. όχι μόνο δια­ χειρίζονταν τα έσοδα της πόλης. μέσω της πατροπαράδοτης και αναγνωρισμένης από τον αυτοκράτορα και την αυτοκρατο­ ρία αριστοκρατικής τους θέσης. εφευρέθηκαν νέα μέσα για τον προσπορισμό χρημάτων: το εμπόριο με λείψανα και συγχωροχάρτια. Έτσι. όταν απονέμονταν οι επισκοπές. Αντίθετα. σφετερίζονταν για τον εαυτό τους κάθε είδους μονοπώλια. Έτσι. οι εισφορές ιωβη­ λαίων κλπ. πρόσθετον στην αριστοκρατική σκληρότητα και απληστία. τις γέφυρες και τις πύλες και άλλους φόρους και εμπορεύονταν τα συντε­ χνιακά προνόμια.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ τα»27. τα δικαιώματα των αρχιτεχνιτών και των αστών καθώς και τη δικαιοσύνη. αλλά και προκαλούσε το εθνικό αίσθημα. εκμεταλλεύονταν με κάθε τρό­ πο τόσο την κοινότητα της πόλης όσο και τους υποτελείς στην πόλη αγρότες. της τότε πιο εθνικής κλειστής τάξης. Ισχυροί μέσω του πλούτου τους. βρίσκονταν οι οι­ κογένειες των πατρικίων. αφαιρούσαν από την κοινότητα το ένα μετά το άλλο όλα τα δι­ καιώματα κοινής χρήσης των δασών και των λιβαδιών της πό­ λης και τα χρησιμοποιούσαν κατευθείαν για δικό τους όφελος. Μόνο αυτοί συμμετείχαν στο συμ­ βούλιο και τα άλλα αξιώματα της πόλης. όλοι πατρίκιοι. Από τους αρχικούς αστούς των πασσάλων2 των μεσαιωνι­ » κών πόλεων. επέβαλλαν αυθαίρετα δασμούς για τους δρόμους. τα διαχειρίζονταν με τον 49 . Τα έσοδα της πόλης που συγκεντρώνονταν έτσι. αλλά τα έτρωγαν κιόλας. Στην κορυφή της κοινωνίας των πόλεων. Με την άνοδο των ανα­ γκών. Έκαναν τοκογλυφία με τα σιτηρά και τα χρήμα­ τα.

το καταλαβαί­ νει κανείς αν σκεφθεί τις πολυάριθμες καταχρήσεις και απάτες που έφερε στο φως το 1848 σε τόσο πολλές διοικήσεις πόλεων. που περιβαλλόταν από παντού με προνόμια. οι κοινότητες σε όλες τις πόλεις βρίσκονταν πάλι στην αντιπο­ λίτευση. περιλάμβανε τους πλουσιότερους και τους με­ σαίους αστούς (BUrger). Στις περισσότερες πόλεις απέσπασαν πράγματι πίσω τα δικαιώματά τους. Η αστική αντιπολίτευση. μια καθαρή τυπικότητα.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ πιο αυθαίρετο τρόπο. ιδιαίτερα στις οικονομικές υποθέσεις. με τις αιώνιες αντι­ δικίες ανάμεσα στις συντεχνίες. ένα μεγαλύτερο ή μικρότερο μέρος των μικροαστών (Kleinbllrger). Οι πατρίκιοι είχαν φροντίσει να αφήσουν να ατονήσουν πα­ ντού τα δικαιώματα των κοινοτήτων των πόλεων. Μόνο αργότερα. ο πρόδρομος των σημερινών φιλε­ λευθέρων μας. Η λογιστική ενημέρωση των βιβλίων των πόλεων. κινήθηκαν και πά­ λι οι κοινότητες για να αναλάβουν τουλάχιστον τον έλεγχο της διοίκησης της πόλης. Απαιτούσαν τον έλεγχο της διοίκησης της πό­ λης και ένα μερίδιο της νομοθετικής εξουσίας είτε μέσω της ίδιας της κοινοτικής συνέλευσης είτε μέσω εκπροσώπησης της κοινότητας (μεγάλο συμβούλιο. Οι καταχρήσεις και οι ταμειακές ανω­ μαλίες ήταν στην ημερήσια διάταξη. Παραπέρα 50 . Αλλά. καθώς και ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες. με την επιμονή των πατρικίων και την προστασία που έβρισκαν στην αυτοκρατορία και στις κυβερνήσεις των συμμαχικών πόλεων. Το πόσο εύκολο ήταν τότε να πλουτίσει σε τεράστιο βαθμό από τα έσοδα της πόλης μια κάστα. είτε με την πονηριά είτε με τη βία. Η αντιπολίτευση της πόλης ενάντια στους πατρικίους διαι­ ρούνταν σε δύο μερίδες που εκδηλώνονται πολύ καθαρά στον πόλεμο των χωρικών. παραλειπόταν ή παραχαρασσόταν κατά το δυνατό. Στις αρχές του δέκατου έκτου αιώνα. ολιγάριθμη και σφιχτοδεμένη με συγγένειες και συμφέροντα. επιτροπή πόλης). όταν οι απάτες αυτών των κυρίων παράγιναν εξοργιστικές. οι πατρίκιοι γρήγορα ξα­ νακέρδισαν την παλιά τους αποκλειστική κυριαρχία. Οι διεκδικήσεις τους έμεναν σε καθαρά συνταγ­ ματικό έδαφος.

σε όλες σχεδόν τις ως τώρα φάσεις της κοινωνίας. με τον κληρονόμο της. η αστική αντιπολίτευση καταφερόταν πολύ σοβαρά ενάντια στους παπάδες. Το πιο πολύ που ζητούσαν ήταν. Το πλήθος των ανθρώπων χωρίς καθορισμένο επάγγελμα ή μόνιμη κατοικία αυξήθηκε πολύ ακριβώς τότε εξαι­ τίας της παρακμής της φεουδαρχίας σε μια κοινωνία μέσα στην οποία κάθε επαγγελματικός κλάδος. στο κίνημα του 1848 και 1849. θα δούμε. «εύπορη» και «έξυπνη» αντιπολίτευση παίζει ακριβώς τον ίδιο ρόλο. Οι οπαδοί του συμβουλίου και η ριζοσπαστικότερη αντιπολίτευση μαζί αποτελούσαν σε μεγάλο βαθμό τη μειοψη­ φία ανάμεσα στους πραγματικούς αστούς (BUrger). Κατά τα άλλα.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΓΓΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ απαιτούσαν περιορισμό του νεποτισμού των πατρικίων και της ολιγαρχίας μερικών οικογενειών. Το λούμπεν προλεταριά­ το είναι γενικά ένα φαινόμενο που παρουσιάζεται. αυτή η «μετριοπαθής». πώς στη διάρκεια του κινήματος του δέκατου έκτου αιώνα. Απαιτούσε την κατάργηση της ιδιαίτερης δικαι­ οδοσίας και της εξαίρεσης των παπάδων από τους φόρους και ιδιαίτερα τον αυστηρό περιορισμό του αριθμού των μοναχών. που βρίσκονταν ακόμη και στις χαμηλότε­ ρες βαθμίδες της εξέλιξης των πόλεων. Η πληβειακή αντιπολίτευση αποτελούνταν από τους ξεπεσμέ­ νους αστούς και τη μάζα των κατοίκων της πόλης που ήταν αποκλεισμένη από τα αστικά δικαιώματα: τους καλφάδες. και με την ίδια ακριβώς επιτυχία. το Συ­ νταγματικό Κόμμα. η οποία ξεχώριζε όλο και πιο καθαρά ανάμεσα στους ίδιους τους πατρικίους. είχε τη μεγάλη πλειοψηφία σε όλες τις τακτικές συνελεύσεις της κοινότητας και τις συντεχνίες. τους μεροκαματιάρηδες και τους πολυάριθμους προδρόμους του λούμπεν προλεταριάτου. κάθε τομέας της ζωής ήταν 51 . εκτός απ’ αυτά. «νομοταγής». που εδώ κι εκεί περιλάμβανε και τη δυσαρεστημένη και ξεπεσμένη μερίδα των πατρικίων. που η οκνηρή καλοζωία και τα χαλαρά ήθη τους της προκαλούσαν μεγάλη οργή. και η κατάληψη μερικών θέσεων στο συμβούλιο από αστούς από τις γραμμές τους. περισσότερο ή λιγότερο σχηματισμένο. Ζητούσε μέ­ τρα ενάντια στη σκανδαλώδη διαβίωση αυτών των αξιοσέβαστων ανδρών. Αυτό το κόμμα.

τόσο όσο αυτό ήταν δυνατό με την τότε βιομηχανία και στις συνθήκες των συντεχνιακών προνομίων· αλλά. οι καλφάδες. άλλωστε. ιδιαίτερα εκείνο που ζούσε στις πόλεις. με βάση αυτό το ίδιο το συντεχνιακό προνόμιο. από την άλλη. έτσι. Και τα τρία μέρη παίζουν ρόλο στον πόλεμο των χωρικών: το πρώτο στους στρατούς των πριγκίπων που νίκησαν τους αγρότες. της σύγχρονης αστικής κοινωνίας που γεννιόταν.διωγμένοι αγρότες και άνεργοι υπηρέτες. τέλος. το τρίτο στις συγκρού­ σεις των κομμάτων των πόλεων. Δεν πρέπει. ο αριθμός των αγυρτών ποτέ δεν ήταν τό­ σο μεγάλος όσο στο πρώτο μισό του δέκατου έκτου αιώνα. το δεύτερο στις αγροτικές συνωμο­ σίες και τα αγροτικά αποσπάσματα. διέθετε ακόμη τότε ένα σημαντικό πυρήνα υγιούς αγροτικού χαρακτήρα και δεν είχε ακόμη αναπτύξει κα­ θόλου την εξαγορά και τη διαφθορά του σημερινού πολιτισμέ­ νου λούμπεν προλεταριάτου. Ξεπεσμένοι αστοί των συντεχνιών που ακόμη ήταν προσκολλημένοι μέσω των προνομίων στην υπάρχουσα τάξη πραγμάτων της πόλης. Ανά­ μεσα στους δύο. Ένωνε στις γραμμές της τα ξεπεσμένα συστατικά στοιχεία της παλιάς φε­ ουδαρχικής και συντεχνιακής κοινωνίας με το ακόμη όχι ανα­ πτυγμένο προλεταριακό στοιχείο που μόλις ξεπρόβαλλε. κατ’ ανάγκην εξαιρετικά ασταθής 52 . η πληβειακή αντιπολίτευση των τότε πόλε­ ων αποτελούνταν από πολύ ετερογενή στοιχεία. σχεδόν όλοι μελλοντικοί αστοί αρχιτεχνίτες. που πλησίαζαν τις συνθήκες ζωής του προλετα­ ριάτου. ταυτόχρο­ να. να ξεχνά­ με ότι ένα μεγάλο μέρος αυτής της τάξης. που δεν μπορούσαν ακόμη να γίνουν προλετάριοι. το τρίτο προσπαθούσε να επιζήσει στις πό­ λεις με το μεροκάματο ή με οτιδήποτε άλλο δεν ήταν τελείως στα χέρια των συντεχνιών. Όπως βλέπουμε. για την ώρα έξω από την επίση­ μη κοινωνία.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ ακόμη οχυρωμένος πίσω από αναρίθμητα προνόμια. Ένα μέρος αυτών των αλητών κατατασσόταν στους στρατούς σε πε­ ριόδους πολέμων. Σε όλες τις αναπτυγμένες χώρες. όπου η αποσυνθετική του επιρροή εκδηλώνεται την κάθε στιγμή. ένα άλλο περιπλανιόταν στην ύπαιθρο ζητια­ νεύοντας και. Η κομματική τοποθέτηση αυ­ τού του κράματος ήταν. από τη μια μεριά.

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ και διαφορετική κατά τόπους. η πληβειακή μερίδα των πόλεων παρασύρθηκε τόσο πολύ· από τη γενική θύελλα. Πριν από τον πόλεμο των χω­ ρικών. δεν θέλει να ακούσει λέξη για μείωση των εισοδημάτων της πόλης από την κατάργηση των φεουδαρχικών φόρων στην αγροτική επικράτεια της πόλης κλπ. απαιτεί να επεκταθούν και στην ύπαιθρο τα μονοπώλια των χειροτεχνιών της πόλης. Κάτω από όλες αυτές τις τάξεις. *(1850) τους παράγοντες. τον Τόμας Μίντσερ. με εξαίρεση την τελευταία. κάτω από την άμεση επιρροή του Μίντσερ. στο βαθμό αυτό. θα καταρρεύσει πολύ γρήγορα. μια χαρακτηριστική πρώτη εικόνα της τραγικο-κωμωδίας που παίζει εδώ και τρία χρόνια η σύγχρονη μικροαστική τάξη κάτω από τον τίτλο της δημοκρατίας. ταυτόχρονα. υποτάσσεται στα ίδια της τα μικροαστικά στοιχεία. 53 . Στο βαθ­ μό που παρουσιάζεται αυτοτελής. Αυτό το επει­ σόδιο. αλλά σαν ουρά της αστικής αντι­ πολίτευσης. που αγαπούσε τη φασαρία και το πλιάτσικο και την κέρδιζες ή την έχανες με μερικά βαρέλια κρασί. που αποτελεί το αποκορύφωμα ολόκληρου του πολέμου των χωρικών και στρέφεται γύρω από τη μεγαλύτερη μορφή του. εί­ ναι αντιδραστική. δίνοντας. ώστε το εμβρυακό προλεταριακό στοιχείο στο εσωτερικό της πήρε πρόσκαιρα το πάνω χέρι απέ­ ναντι σε όλες τις άλλες μερίδες* του κινήματος. το πιο σύντομο. Μόνο οι εξεγέρσεις των αγροτών την έκαναν κόμμα και ακόμη και τότε εξαρτάται σχεδόν παντού στις διεκδικήσεις της και την εμφά­ νισή της από τους αγρότες -μια αξιοσημείωτη απόδειξη για το πόσο εξαρτημένη ήταν τότε η πόλη από την ύπαιθρο. παρουσιάζει έναν ιδιαίτερα έντονο φανταστικό χαρακτήρα και ότι η έκφραση των διεκδικήσεων του θα παραμείνει εξαιρετικά ασαφής· ακριβώς αυτή η μερίδα βρήκε το λιγότερο σταθερό έδαφος στις τότε συνθήκες. Με λίγα λόγια. αναγκαστικά. η πληβειακή αντιπολίτευση δεν εμφανιζόταν στους πο­ λιτικούς αγώνες σαν κόμμα. είναι. Μόνο στη θουριγγία. έτσι. ταυτόχρονα. ότι. Εννοείται ότι. και σε μερικά άλλα μέρη κάτω από την επιρροή των μα­ θητών του.

Το ψάρεμα και το κυνήγι ανήκαν στον αφέντη. Αν ήταν δουλοπάροικος. τα δοσίματα. «κόψιμο στα τέσσερα» κλπ. παντού τον μεταχειρί­ ζονταν σαν πράγμα. υπαλλήλων. οι επαρχιακοί και οι αυτοκρατορικοί φόροι. πέρα από τις κανονικές αγγαρείες. Τον έριχνε στη φυ­ λακή όποτε του άρεσε. σαλιγκάρια. Είχε το δικαίωμα της πρώτης νύχτας. δεν 54 . τη γυναίκα του και την κόρη του. να μαζεύει σανό. οι φόροι γάμου. Τα κοινοτικά λιβάδια και τα δάση των αγροτών είχαν αφαιρεθεί σχεδόν παντού από τους αφέντες με τη βία. οι οδικοί (πολεμικοί). Δεν μπορούσε να παντρευτεί ή να πεθάνει χωρίς να πληρωθεί ο κύριός του. Ο αγρότης ήταν αναγκασμέ­ νος να βλέπει ατάραχος το κυνήγι να καταστρέφει τη σοδειά του. «αποκεφαλισμό». «πελέκημα των δα­ κτύλων και των χεριών». να προγκάει τα άγρια ζώα για το κυ­ νήγι. η έγγεια πρόσο­ δος. μιας πόλης. σαν μεταφορικό ζώο κι ακόμη χειρότερα. «εξόρυξη οφθαλμών». αριστο­ κρατίας. ενός επι­ σκόπου. Από εκείνα τα διδακτικά κεφάλαια της Καρολίνα2 9 που πραγματεύονται γύρω από την «αποκοπή των αυτιών». Και όπως με την περιουσία του αγρότη έτσι έκανε ο αφέντης ό. είτε ενός βαρόνου της αυτοκρατορίας. «πιάσιμο με καυτές λαβίδες». πατρικίων και αστών. Τον χτυπούσε μέχρι θανάτου ή έβαζε να τον αποκεφαλίσουν. ενός μοναστηριού. φράουλες. Είτε ήταν υποτελής ενός πρίγκιπα. έφταναν οι νόμιμες. όποτε του άρεσε. «τροχό». να κόβει ξύλα κλπ. συμ­ βατικές υποχρεώσεις για να τον τσακίσουν· αλλά κι αυτές οι υποχρεώσεις αυξάνονταν μέρα με τη μέρα. «α­ ποκοπή της μύτης». «κάψιμο». για τον ελεήμονα κύριο. παπάδων. βατόμουρα. Αν ήταν υποτελής.απ’ αυτά που κέρδιζε στις λίγες ελεύθερες ώρες του. όπου τον περίμεναν τα βασανιστήρια με την ίδια βεβαιότητα που σήμερα περιμένει ο ανακριτής. έπρεπε να πληρωθούν η δεκάτη.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ βρισκόταν η μεγάλη μάζα του έθνους που ήταν θύμα εκμετάλ­ λευσης: οι αγρότες. Πάνω στον αγρότη έπεφτε το βάρος όλων των στρωμάτων της κοινωνίας: πριγκίπων. Το μεγαλύτερο μέ­ ρος του χρόνου του έπρεπε να δουλεύει στα κτήματα του κυ­ ρίου του.τι ήθελε και με τον ίδιο τον αγρότη. βρισκόταν πέρα για πέρα στο έλεος του αφέντη του. Ήταν υποχρεωμένος.

πότε ανοιχτή. οι διάφορες κλειστές τάξεις της αυτοκρα­ τορίας. όσο απέναντι τους βρι­ σκόταν σε στενή συμμαχία η οργανωμένη δύναμη των πριγκί­ πων. όπως έγινε με το ξέσπασμα της πρώτης επανάστα­ σης στη Γαλλία. πληβείοι και αγρότες. Ποιος θα προστάτευε τον αγρότη. δύσκολο να ξεσηκωθούν. Όπως βλέπουμε. Οι αγρότες. βέβαια. ανάλογα με την προσωπικότητα του αφέ­ ντη. σχημάτιζαν στις αρχές του δέκα­ του έκτου αιώνα μια εξαιρετικά μπερδεμένη μάζα με τις πιο διαφορετικές ανάγκες που διασταυρώνονταν προς όλες τις κα­ τευθύνσεις. Η μακρόχρονη συνήθεια της υποταγής που εμφυτευόταν από γενιά σε γενιά. παπάδες. σφίγγοντας τα δόντια κάτω από το τρομακτικό βάρος. η απώλεια της συνήθειας χρήσης των όπλων σε πολλές περιοχές. πότε καλυμμένη. Κάθε τάξη έμπαινε στο δρόμο της άλλης. της αριστοκρατίας και των πόλεων. πανεθνική αγροτική εξέγερση. αριστοκρατία. Μόνο σε συμμαχία με άλλες τάξεις μπορούσαν να έχουν κάποια πιθανότητα νίκης. Αλλά πώς να συνδεθούν με άλλες τάξεις. πρίγκιπες. άλλοτε αυξημένη κι άλλοτε μειωμένη σκληρότητα της εκ­ μετάλλευσης συντελούσαν στο να κρατιούνται ήσυχοι οι αγρό­ τες. παρ’ όλα αυτά. Οι αγρότες δεν ήταν μόνοι τους σε θέση να διεξάγουν μια επανάσταση. βρισκόταν με όλες τις άλλες σε μια μόνιμη. πατρίκιοι. όπως γίνεται σήμερα σε μια ανώτερη βαθμίδα 55 . Όλες οι επίσημες κλει­ στές τάξεις της αυτοκρατορίας ζούσαν έτσι κι αλλιώς από την απομύζηση των αγροτών. Κάθε διάσπαση όλου του έθνους σε δύο μεγάλα στρατόπεδα. αστοί. αλλά -τουλάχιστον στη Γερμανίαδε βρίσκουμε πριν από τον πόλεμο των χωρικών καμιά γενική. Στα δικαστήρια κάθονταν βαρόνοι. πολύ καλά γιατί πληρώνονταν. Γι’ αυτό βρίσκουμε στο Μεσαίωνα τοπικές εξεγέρσεις των αγροτών σε μεγάλο αριθμό. Ο κατα­ κερματισμός τους δυσκόλευε εξαιρετικά κάθε κοινή συμφωνία. ανώτερος κλήρος. η. ήταν. σύγκρουση. αφού όλες τους εκ­ μεταλλεύονταν το ίδιο.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ υπάρχει ούτε ένα που να μην το χρησιμοποίησε όποτε ήθελε ο ελεήμων κύριος και προστάτης ενάντια στους αγρότες του. πατρίκιοι ή νομομαθείς οι οποίοι ήξεραν.

δηλαδή. καθαρά αδύνατη. οι αγρότες και οι πληβείοι. αν θυμηθεί ποια σύγχυση έχει προκαλέσει στα τελευταία δύο χρόνια η σημερινή. εκείνο που το εκμεταλλεύονταν όλες οι άλλες τάξεις. την αγροτιά και το προλεταριάτο. S6 . πολύ λιγότερο πολύπλοκη σύνθεση του γερμανικού έθνους από τη φεουδαρχική αριστο­ κρατία. την αστική τάξη. ήταν. θα καταλάβει κανείς καλύτερα τη σύγχυση των συμφερόντων. σ’ αυτές τις συνθήκες. θα μπορούσε να γί­ νει μόνο αν ξεσηκωνόταν το κατώτατο στρώμα του έθνους.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚ. Κάτι παρόμοιο. απόψεων και προσπαθειών της εποχής εκείνης. τη μικροαστική τάξη.ΕΛΣ ανάπτυξης στις πιο προοδευμένες χώρες.

αυτό εξηγείται από την κατάσταση της διά­ λυσης στην οποία βρίσκονταν οι περισσότερες επίσημες κλειστές τάξεις που προέρχονταν από το Μεσαίωνα. στο καθολικό ή αντιδραστικό.II [Οι μεγάλες ομάδες της αντιπολίτευσης και οι ιδεολογίες τους -Λούθηρος και Μίντσερ] Η συσπείρωση των τότε τόσο ανομοιογενών κλειστών τάξεων σε μεγαλύτερα σύνολα είχε γίνει σχεδόν αδύνατη από την απο­ κέντρωση και την τοπική κι επαρχιακή αυτονομία. καθώς και από την αποκέντρωση. Αν σ’ αυτή τη μεγάλη διαίρεση του έθνους ανακαλύπτουμε λίγη συνέπεια. κλειστών και πραγματικών. σε διαφορετικές περιοχές. και αν στα δύο πρώτα στρατόπεδα βρίσκουμε κατά κάποιον τρό­ πο τα ίδια στοιχεία. από τη βιο­ μηχανική και εμπορική αποξένωση των επαρχιών μεταξύ τους. από την κακή κατάσταση των συγκοινωνιών. το έθνος σε τρία μεγάλα στρατόπεδα. Στα τελευταία χρόνια. Οι διάφορες κλειστές τάξεις που προσχώρησαν σ’ αυτές τις ιδέες ή αντιπαρατάχθηκαν σ’ αυτές συγκεντρώνουν. η οποία υπέβαλε σ’ αυτές τις ίδιες κλειστές τάξεις. είχαμε την ευκαιρία να δούμε παρόμοια γεγονότα τόσο συχνά στη Γερμανία. στα πλαίσια των πολύ 57 . αντίθετες κατευθύνσεις. ώστε ένα τέτοιο φαινομενικό ανακάτωμα των τάξεων. αν και ασφαλώς πολύ δύσκολα και ανολοκλήρωτα. στο λουθηρα­ νικό αστικομεταρρυθμισιικό και στο επαναστατικό. Αυτή η συσπείρω­ ση διαμορφώνεται για πρώτη φορά με τη γενική διάδοση επανα­ στατικών θρησκευτικοπολιτικών ιδεών κατά την περίοδο της Με­ ταρρύθμισης.

για παράδειγμα. δεν πρέ­ πει να μας προκαλεί έκπληξη. στην επανάσταση του Ιούλη3 0 μια πρακτική διχογνωμία σχετικά με το αστήριχτο του «Ελέω θεού» Δικαίου. κατά την άποψη που εί­ χαν οι πατριώτες ιστοριοδίφες και κρατικοί εγκέφαλοί μας. αφορούσαν πολύ θετικά υλικά ταξικά συμφέροντα και αυτοί οι πόλεμοι ήταν ταξικοί αγώνες. τότε δεν θα υπήρχε. Η γερμανική ιδεολογία εξακολουθεί παρά τις νεότερες εμπει­ ρίες να μη βλέπει στους αγώνες που εκτόπισαν το Μεσαίωνα παρά μόνο σκληρούς θεολογικούς καβγάδες. κα­ νένας λόγος να τσακώνονται για τις υποθέσεις αυτού του κό­ σμου. στην Επανάσταση του 1789 τίποτε άλλο από μια κάπως φλογε­ ρή συζήτηση σχετικά με τα πλεονεκτήματα της συνταγματικής απέναντι στην απόλυτη μοναρχία. όπου η κάθε φορά γραμμένη στη σημαία πολιτική φράση δεν είναι παρά η απλή έκφραση αυτών των αγώνων. Για τους ταξικούς αγώνες που διεξάγονται σ’ αυτούς τους συγ­ κλονισμούς. Αυτοί οι ιδεολόγοι είναι αρκετά εύπιστοι ώστε να παίρνουν τοις μετρητοίς όλες τις αυταπάτες που έχει μια εποχή για τον εαυτό της ή που έχουν γι’ αυτή την εποχή οι ιδεολόγοι της. αν και η ενημέρωση γι’ αυτό αντηχεί αρκετά καθαρά όχι μόνο από το εξωτερικό.» κλπ. Αν οι άνθρωποι της εποχής εκείνης είχαν κατορθώσει να συνεννοηθούν σχετικά με τα επουράνια. οι ανάγκες και οι διεκδικήσεις των μεμονωμέ­ νων τάξεων καλύπτονταν κάτω από θρησκευτικό μανδύα. όπως ακριβώς οι κατο­ πινές εσωτερικές συγκρούσεις στην Αγγλία και τη Γαλλία. Και οι λεγόμενοι θρησκευτικοί πόλεμοι του δέκατου έκτου αιώνα. γι’ αυτούς τους ταξικούς αγώνες και σήμερα ακόμη οι ιδεολόγοι μας δεν έχουν ιδέα. στην επανάσταση του Φλεβάρη3 την προσπά­ 1 θεια λύσης του προβλήματος «Δημοκρατία ή Μοναρχία. Αν αυτοί οι ταξικοί αγώνες είχαν τότε θρησκευτικά συνθήματα. Η ίδια κατηγορία ανθρώπων δε βλέπει. .ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ πιο πολύπλοκων συνθηκών του δέκατου έκτου αιώνα. αυτό κατά τίποτε δεν αλλάζει την υπόθεση και εξηγείται εύκολα από τις περιστάσεις της εποχής. αν τα συμφέροντα. αλλά και από το γογγυσμό και την αγανάκτηση πολλών χιλιάδων ντόπιων προλετάριων.

όλες οι γενικά εκφρασμένες επιθέ­ σεις. ιδιαίτερα οι επιθέσεις ενάντια στην Εκκλησία. έπρεπε να τους αφαιρέσει το φωτοστέφανο. η πολιτική και η επιστήμη του δικαίου. Η επαναστατική αντιπολίτευση ενάντια στη φεουδαρχία δια­ περνά όλο το Μεσαίωνα. Είναι φανερό ότι. και έτσι η ίδια η μόρφωση πήρε ένα χαρακτήρα βασικά θεολογικό. για να ξαναρχίσει σε όλους τους τομείς και πάλι από την αρχή. όπως σε όλες τις αρχικές βαθμίδες εξέλιξης. οι παπάδες πήραν το μονο­ πώλιο της πνευματικής μόρφωσης. ανάλογα με τις περιστά­ σεις της εποχής. Είχε τελείως εξαφανίσει τον παλιό πολιτισμό. όλες οι επαναστατικές. έτσι. ενάντια στη φεουδαρχία. Το αποτέλεσμα ήταν ότι. Εκδηλώνεται.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Ο Μεσαίωνας αναπτύχθηκε κυριολεκτικά από το μηδέν. έκφραση της αντίδρασης των πατριαρχικών βο­ 59 . κατά ένα μέρος. Το μόνο που παρέλαβε από τον παρακμασμένο αρχαίο κόσμο ήταν ο χριστιανισμός και ένας αριθμός μισοκαταστρεμμένων. τελείως στερημένων από τον πολιτισμό τους πόλεων. Τα εκκλησιαστικά δόγματα ήταν. παρέμειναν απλοί κλάδοι της θεολογίας και αντιμετωπίζονταν με βάση τις ίδιες αρχές που ίσχυαν γι’ αυτή. την παλιά φιλοσοφία. Ακόμη και όταν διαμορφώθηκε ιδιαίτερη κλει­ στή τάξη νομικών. ταυτόχρονα. Όσον αφορά το μυστικισμό. όπως και όλες οι άλλες επιστήμες. Οι αιρέσεις ήταν. κοινωνικές και πολιτι­ κές θεωρίες ήταν ταυτόχρονα αναγκαστικά κυρίως θεολογικές αιρέσεις. πολιτική και επιστήμη του δικαίου. σαν 2. Στα χέρια των παπά­ δων. Και αυτή η υπεροχή της θεολογίας σε όλο το χώρο της πνευματικής δρα­ στηριότητας ήταν ταυτόχρονα η αναπόφευκτη συνέπεια του γε­ γονότος ότι η Εκκλησία ήταν η ανώτερη σύνθεση και επικύρω­ ση της υπάρχουσας φεουδαρχικής κυριαρχίας. Για να μπορέσει κανείς να θίξει τις υπάρχουσες κοι­ νωνικές σχέσεις. σαν μυστικισμός3 σαν ανοιχτή αίρεση. πολιτικά αξιώ­ ματα και τα αποσπάσματα της Βίβλου είχαν ισχύ νόμου σε κά­ θε δικαστήριο. ένοπλη εξέγερση. η επιστήμη του δικαίου παρέμεινε για πολύ καιρό ακόμη κάτω από την κηδεμονία της θεολογίας. ξέρουμε πόσο εξαρτώνταν απ’ αυτόν οι μεταρρυθμιστές του δέκατου έκτου αι­ ώνα: και ο Μίντσερ πήρε πολλά απ’ αυτόν.

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ σκών των Αλπεων ενάντια στη φεουδαρχία. μπορούμε να τις αφήσουμε εδώ κατά μέρος. τους ανώ­ τερους κληρικούς. της ελλ. Αυτός ο φθηνός θεσμός καταργούσε τους μοναχούς. η οποία πήγαινε να τους καταβροχθίσει (βαλδίνοι33)· κατά ένα μέρος της αντιπολί­ τευσης ενάντια στη φεουδαρχία από μέρους των πόλεων που εί­ χαν αναπτυχθεί παραπάνω από όσο χωρούσαν τα πλαίσιά της (αλβιγινοί3 . η αστική αίρεση απαιτούσε την εφαρμογή των απλών εκκλησιαστικών κανόνων του πρωτοχριστιανισμού και την κατάργηση της αποκλειστικής ιεροσύνης.στρεφόταν κύρια ενάντια στους πα­ πάδες των οποίων χτυπούσε τα πλούτη και την πολιτική τοπο­ θέτηση. Άρνολντ της Μπρέσια κλπ)· και κατά ένα μέρος 4 άμεσων εξεγέρσεων των αγροτών (Τζον Μπολ. Αυτή η αντίθεση διαπερνάει όλο τον ύστερο Μεσαίωνα. μια φτηνή κυβέρνηση. έκδ. έτσι διεκδικούσαν οι αστοί του Μεσαίωνα κυρίως μία 6glise a bon march6. **Με την έννοια της ανεξάρτητης αβασίλευτης επικράτειας (Republik) και όχι τον δημοκρατικού καθεστώτος (Demokralie) (σημ. που οδήγησε σε απο­ τυχία τον πόλεμο των χωρικών. Η αίρεση των πόλεων -και αυτή είναι η κατ’ εξοχήν επίση­ μη αίρεση του Μεσαίωνα. τη ρωμαϊκή αυλή. Οι πόλεις. ακόμη κι όταν βρίσκονταν κάτω από την προ­ •Γιάκομπ. ο μάστορας από την Ουγγαρία*. Την πατριαρχική αίρεση των βαλδίνων. με λίγα λόγια όλα όσα έκαναν την Εκκλησία δαπανηρή. Στις δύο άλλες μορφές μεσαιωνικής αίρεσης. που ήταν δημοκρα­ τίες** οι ίδιες. 60 . 'Οπως τώρα η αστική τάξη ζητά ένα gouvemement a bon marchd. όπως και την εξέγερση των Ελβετών. Αντιδραστική στη μορφή της. στην Πικαρδία κλπ).). όπως κάθε αίρεση που μπορεί να δει στην παραπέρα εξέλιξη της Εκκλησίας και των δογμάτων μόνο εκφυλισμό. βρίσκουμε ήδη στον δωδέκατο αι­ ώνα τους προπομπούς της μεγάλης αντίθεσης μεταξύ αστικής και αγροτικής-πληβειακής αντιπολίτευσης. σαν μια αντιδραστική στη μορφή και στο περιεχόμενο και μόνο τοπικής σημασίας απόπει­ ρα απομόνωσης από την κίνηση της Ιστορίας. μια φτηνή εκ­ κλησία.

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ στασία των μοναρχών. τον παπισμό και την αναβίωση των πρωτοχρι­ στιανικών εκκλησιαστικών κανόνων. εκφράζανε για πρώτη φορά σε γενική μορφή. προχω­ ρούσε απείρως μακρύτερα. Απαιτούσε την εγκαθίδρυση της πρωτοχριστιανικής σχέσης ισότητας ανάμεσα στα μέλη της κοι­ 61 . αντιτάσσονταν τόσο έντονα στην αγαμία του κλήρου. κατά ένα άλλο μέρος από τις υπόλοιπες συνθήκες ζωής τους. όλες τις διεκδικήσεις της αστικής αίρεσης σχετικά με τους παπάδες. ο Τζον Ουάικλιφ3 στην Αγγλία. με τις επιθέσεις τους ενάντια στον παπισμό. για παρά­ δειγμα. Και εδώ βλέπουμε ήδη. Γιατί. με τα όπλα ή με τις συνελεύσεις των κλειστών τάξεων. Το ότι η αντιπολίτευση ενάντια στη φεουδαρχία εκδηλώνεται εδώ μόνο σαν αντιπολίτευση ενά­ ντια στην εκκλησιαστική φεουδαρχία εξηγείται πολύ απλά από το γεγονός ότι οι πόλεις ήταν ήδη παντού αναγνωρισμένη κλει­ στή τάξη και μπορούσαν να πολεμήσουν ικανοποιητικά την κο­ σμική φεουδαρχία με τα προνόμιά τους. Τελείως διαφορετικό χαρακτήρα είχε η αίρεση που αποτελούσε την άμεση έκφραση των αγροτικών και πληβειακών αναγκών και συμμετείχε σχεδόν πάντα σε κάποια εξέγερση. το γεγονός ότι η ομαλή μορφή κυριαρχίας της αστικής τάξης είναι το ρεπουμπλικανικό καθεστώς. οι αλβιγινοί στη Νότια Γαλλία. Συμμεριζόταν. Ο Αρνολντ της Μπρέσια στην Ιταλία και τη Γερμανία. όσο και στην Αγγλία και τη Βοημία ότι το μεγαλύτερο μέρος της κατώ­ τερης αριστοκρατίας προσχώρησε στις αιρέσεις και στην πάλη των πόλεων ενάντια στους παπάδες -ένα φαινόμενο που εξη­ γείται από την εξάρτηση της κατώτερης αριστοκρατίας από τις πόλεις και από την κοινότητα των συμφερόντων και των δύο απέναντι στους πρίγκιπες και τους ανώτερους κληρικούς και που θα ξαναβρούμε στον πόλεμο των χωρικών. αλλά. ο 5 Χους και οι καλιξτίνοι3 στη Βοημία ήταν οι κύριοι εκπρόσω­ 6 ποι αυτής της κατεύθυνσης. Κανείς δε δίνει καλύτερη απάντηση σ’ αυτό από τον Βοκκάκιο. ταυτόχρονα. τόσο στη Νότια Γαλλία. Η εχθρότητά τους απέναντι σε μια σειρά δόγματα και εκκλησιαστικούς κανονισμούς εξηγείται. βέβαια. κα­ τά ένα μέρος από όσα είπαμε παραπάνω και.

εν μέρει. Ουάικλιφ. και της ισότητας των περιουσιών. Στους ταμπορίτες. εξελίσσεται στον δέκατο τέταρτο και τον δέκατο πέμπτο αιώνα σε μια καθαρά διαφορετική κομματική άποψη. στη Γερμανία από τους εκπροσώπους των πληβείων. π. ούτε ιδιοκτησία· δεν είχαν. υπάρχουσα κοινωνία. δεν μπορεί να ξεχωριστεί από την αστική. ούτε καν μια ιδιοκτησία φορτωμένη με πιεστικά βά­ ρη. Δεν είχαν ούτε προνόμια. Οι πληβείοι ήταν τότε η μόνη τάξη που βρισκόταν τελείως έξω από την επίσημη. Οι συνθήκες διαβίωσής τους δεν έρχονταν καν σε άμεση επα­ φή με τους υπάρχοντες θεσμούς. όπου. από τους οποίους αγνοούνταν 62 .χ. κλπ. στην εποχή της άνθισης της φεουδαρχίας. Από την «ισότητα των τέκνων του θεού» έβγαζε το συ­ μπέρασμα της πολιτικής ισότητας και μάλιστα.. στους αλβιγινούς. Βρίσκονταν έξω από τον φεουδαρχικό και έξω από τον αστικό σχηματισμό. Σ’ αυτή τη μορφή αίρεσης προστίθενται οι οραματισμοί μυ­ στικιστικών αιρέσεων όπως οι μαστιγούμενοι3 οι λολάρδοι40 9. των προνομίων και τουλάχιστον των πιο κραυγα­ λέων περιουσιακών ανισοτήτων ήταν αιτήματα που προβάλλο­ νταν με περισσότερη ή λιγότερη σαφήνεια και θεωρούνταν σαν αναγκαίες συνέπειες της πρωτοχριστιανικής διδασκαλίας. έτσι γίνεται με τους ταμπορίτες3 πλάι στους καλιξ8 τίνους στη Βοημία. Ήταν από κάθε άποψη χωρίς περιουσία και χωρίς δικαιώμα­ τα. συνήθως. Έτσι γίνεται με τον Τζον Μπολ. Εξίσωση της αριστοκρατίας με τους αγρότες.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ νότητας και την αναγνώρισή της σαν κανόνα και για τον αστικό κόσμο. των φόρων. η οποία θα διαμορφωθεί παραπέρα στα τέλη του δέκατου πέμ­ πτου και στις αρχές του δέκατου έκτου αιώνα. των πατρικίων και των προνομιούχων αστών με τους πληβείους. οι οποίες στις εποχές της καταστολής μεταδίδουν την επαναστατική παράδοση. Αυτή η αγροτική-πληβειακή αίρεση. εκδηλώνεται κά­ τω από το θεοκρατικό μανδύα και η ρεπουμπλικανική τάση. όπως οι αγρότες και οι μικροαστοί. τον ιερο­ κήρυκα της εξέγερσης του Ουάτ Τάιλερ3 πλάι στο κίνημα του 7. η οποία. κατάργηση των αγγαρειών. των εγγείων προσόδων. εκδηλώνεται τελείως αυτόνομη πλάι στην αστική αίρεση. μάλιστα.

Αυτή τη βίαιη. Μόνο στον Μί­ ντσερ γίνονται αυτές οι κομμουνιστικές απηχήσεις έκφραση των προσπαθειών ενός πραγματικού τμήματος της κοινωνίας. ένα είδος χιλιαστικής κοινότητας των αγαθών. με την πρώτη απόπειρα πρακτικής εφαρμογής. αναγκαστικά. όμως. Ταυτόχρονα. έπρεπε να βγει από τα πλαίσια ακόμη και της σύγχρονης αστικής κοινωνίας που μόλις ξεχώριζε. το αίτημα της κοινότητας των αγαθών αναγκαστικά θα κατέληγε σε μια πρωτόγονη οργά­ νωση αγαθοεργίας· η αόριστη χριστιανική ισότητα θα μπορούσε το πολύ πολύ να καταλήξει στην αστική «ισότητα απέναντι στο νόμο». Και στους ταμπορινούς είχε εμφα­ νιστεί. τη βρίσκουμε κατ’ αρχήν στη Γερμανία. Η προαίσθηση του κομμουνισμού μέσω της φαντασίας έγινε στην πραγματικότητα προαίσθηση των σύγχρονων αστι­ κών συνθηκών. τα μόνα που επέτρεπαν οι τότε συνθήκες. αλλά. με63 . Η κατάργηση κάθε εξουσίας μετατρέπεται τελικά σε εγκαθίδρυση ρεπουμπλικανικών κυβερνήσεων. μόνο σ’ αυτόν διατυπώνονται με μια κάποια σαφήνεια και. τουλάχιστον στο χώρο της φαντασίας. ταυτόχρονα. στον Τόμας Μίντσερ και το κόμμα του. Οι χιλιαστικοί οραματισμοί4 1 της πρωτοχριστιανικής περιόδου πρόσφεραν εδώ το κατάλληλο σημείο σύνδεσης. αυτό το ξεπέρασμα όχι μόνο του παρόντος αλλά ακόμη και του μέλλοντος μπορούσε να είναι μόνο βίαιο και φανταστικό και. ο πρώτος πρόδρομος της σύγχρονης αστικής κοινωνίας. Αυτή η θέση εξηγεί γιατί η πληβειακή μερίδα από τότε κιόλας δεν μπορούσε να περιοριστεί στην απλή καταπολέμηση της φεουδαρχίας και των αστών των πασσάλων. Η επίθε­ ση ενάντια στην ιδιωτική ιδιοκτησία. θα ξανάπεφτε στα στε­ νά πλαίσια.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ τελείως. θεωρίες και αντιλήψεις. γιατί σαν τελείως ακτήμων τάξη έπρεπε να αμφισβητήσει θεσμούς. Ήταν το ζωντανό σύμπτωμα της διάλυσης της (ρεουδαρ­ χικής και συντεχνιακο-αστικής κοινωνίας και. εύκολα εξηγήσιμη από τις συν­ θήκες ζωής της πληβειακής μερίδας προαίσθηση της κατοπινής ιστορίας. εκλεγμένων από το λαό. ωστόσο. αλλά μόνο σαν καθαρά στρατιωτικό μέτρο. γιατί. βέβαια. κοινές σε όλες τις κοινωνίες που στη­ ρίζονται στις ταξικές αντιθέσεις.

στο συντηρητικό-καθολικό. Οταν ο Λούθηρος τάχθηκε το 1517 για πρώτη φορά ενάντια *(1850) 1847. δηλα­ δή η εξουσία της αυτοκρατορίας. συγχωνεύονται με τους αγώνες των δουλοπάροικων και των υποτελών για την πλήρη καταστροφή της φεουδαρχικής κυριαρχίας. οι ανώτεροι κληρικοί και οι πατρίκιοι των πό­ λεων. μπαίνοντας για μια στιγμή επικεφαλής του κινήματος. συγκεντρώνονταν όλα τα στοιχεία που ενδιαφέρονταν για τη διατήρηση της υπάρχουσας κατάστασης. υπερφαλαγγίζεται σ’ αυτό το ίδιο το κίνημα από το πληβειακό ή προλεταριακό κόμμα που βρίσκεται πίσω του. Ακριβώς όπως στο Μεσαίωνα οι αγώνες των ελεύθερων αγροτών ενάντια στη φεουδαρχική κυ­ ριαρχία που τους στρίμωχνε όλο και πιο πολύ. τόσο από την άποψη της θεωρίας του.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ τά απ’ αυτόν. 64 . μέχρι τη βαθμιαία συγχώνευσή τους με το σύγχρο­ νο προλεταριακό κίνημα. οι αστοί και ακόμη και ένα τμήμα των κοσμικών πριγκίπων που έλπιζε να πλουτίσει μέσω της κατάσχεσης της εκκλησιαστικής περιου­ σίας και ήθελε να αξιοποιήσει την ευκαιρία να αποσπάσει με­ γαλύτερη ανεξαρτησία από την αυτοκρατορία. τις βρίσκουμε και πάλι σε κάθε μεγάλη λαϊκή αναταραχή. όσο και από την άποψη του χαρακτήρα και της συμπεριφοράς τους. το πλουσιότερο τμήμα της αριστοκρατίας. η μάζα της κατώτερης αριστοκρατίας. Ο Λούθηρος πέρασε στην περίοδο 1517-1525 τις ίδιες ακρι­ βώς μεταβολές τις οποίες πέρασαν οι σύγχρονοι γερμανοί συ­ νταγματικοί από το 1846* ως το 1849 και τις οποίες περνάει κά­ θε αστικό κόμμα που. οι θρησκευτικοί και ένα μέρος των κοσμικών πριγκίπων. προσχώρησαν στο επαναστατικό κόμμα. τέλος. Ενώ στο πρώτο από τα τρία μεγάλα στρατόπεδα. Οι αγρότες και οι πληβείοι. Ο Λούθηρος και ο Μίντσερ εκπροσωπούν απόλυτα ο καθέ­ νας το κόμμα του. του οποίου τα αιτήματα και οι θεωρίες εκφράστηκαν πιο καθαρά μέσω του Μίντσερ. γύρω από τη σημαία της αστιχής-μετριοπαθούς λουθηρα­ νικής μεταρρύθμισης συγκεντρώνονταν τα εύπορα στοιχεία της αντιπολίτευσης.

να επιτεθούν σ’ αντά τα επιζήμια άτο­ μα που δηλητηριάζουν όλο τον κόσμο και να βάλουν κά­ ποτε ένα τέλος στο παιχνίδι. δεν απέκλειε καμιά απολύτως πιο προχωρημένη κατεύθυνση και δεν θα μπορούσε να το κάνει. Κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο. τους πάπες. τους αιρετικούς με τη φωτιά. 65 . Στην πρώτη στιγμή. δεν κράτησε πολύ. όχι με τα λόγια. Ο κεραυνός που έριξε ο Λούθηρος. να εξοπλισθούν.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ στα δόγματα και τους κανονισμούς της Καθολικής Εκκλησίας. «Αν η λυσσασμένη τρέλα τους [των παπάδων της Ρώ­ μης] πρόκειται να συνεχιστεί. γιατί δε ριχνόμαστε πολύ περισσότερο σ’ αυτούς τους βλαβερούς δασκάλους της διαφθοράς. Χωρίς να προχωράει πέρα από τις διεκδικήσεις της προηγούμενης αστικής αίρεσης. χτύπησε. έπρεπε να χρησιμοποιηθεί η πιο αποφασιστική επαναστατική δραστηριότητα. ονόμαζαν τους εαυτούς τους σοσιαλιστές και κομμουνιστές και ονειροπολούσαν γύρω από τη χειραφέτηση της εργατικής τάξης. έκδ. πλένοντας τα χέρια μας στο αίμα τουςy 2 Αυτός ο πρώτος επαναστατικός ζήλος. τους καρδινάλιους και όλο το πλήθος των ρωμαϊκών Σοδόμων με κάθε είδους όπλα. με τα όπλα. της αγγλ. τους δολοφό­ νους με το σκοινί*. όλα τα αντιπολιτευόμενα στοιχεία έπρεπε να ενωθούν. όμως. Αφού τιμωρούμε τους κλέφτες με το σπαθί. τους δολοφόνους με το σπαθί (σημ. Ολόκληρος *Στον Τσίμερμαν: τους κλέφτες με το σκοινί. έπρεπε να παρουσιαστεί ολόκλη­ ρη η μάζα των ως τότε αιρέσεων απέναντι στην καθολική ορ­ θοδοξία. η αντιπολίτευσή του δεν είχε ακόμη κανένα συγκεκριμένο χα­ ρακτήρα. μου φαίνεται ότι δεν θα υπήρχε καλύτερη συμβουλή και γιατρειά για να αναχαιτι­ στεί από το να συμβάλουν βασιλιάδες και πρίγκιπες με τη βία. οι φιλελεύθεροι αστοί μας ήταν το 1847 ακόμη επαναστάτες.). Η ρωμαλέα αγροτική φύση του Λούθηρου ξέσπασε σ’ αυτή την πρώτη περίοδο της εμφάνισής του με τον πιο ασυγκράτητο τρόπο.

ο μεγάλος άντρας που τον περιέβαλλε ολόκληρος κύκλος εξαρτημένων πλασμά­ των και κολάκων. Ο προστατευόμενος του εκλέκτορα της Σαξονίας*. κλπ. Το ρεύμα παρέσυρε ακόμη και πρίγκιπες. ο επιφανής καθηγητής της Βιτεμβέργης. ο Λόγος θα την ξαναφέρει στη θέση της και ο Αντίχριστος. Ο Λούθηρος κήρυχνε τώρα την ειρηνική εξέλιξη και την παθητική αντίσταση (π. που έγινε μέσα σε μια νύχτα ισχυρός και διάσημος.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ ο γερμανικός λαός μπήκε σε κίνηση. 66 . 1520. Ο Λούθηρος έπρεπε να διαλέξει ανάμεσά τους. το σύνθημα της εξέγερσης· από την άλλη μεριά. Ο κόσμος κατακτήθηκε με το Λόγο. οι μετριοπαθείς αστοί και ένα μεγάλο μέρος της κατώτερης αριστοκρατίας συσπειρώθηκαν γύ­ ρω του. δε δίστασε ούτε στιγμή. Οι εκκλήσεις για αγώνα εξό­ ντωσης ενάντια στη Ρώμη σταμάτησαν. Τα κόμματα ξεχώρι­ σαν και βρήκαν τους εκπροσώπους τους. στο κήρυγμά του για τη χριστιανική ελευθερία.χ.»4 3 *Φρ«ιδερίκου του 3ου. το κέντρο της συνωμοσίας της αρι­ στοκρατίας ενάντια στους παπάδες και τους πρίγκιπες. «Στην αριστοκρατία του γερμανικού έθνους».). αγρότες και πληβείοι είδαν στις εκκλήσεις του ενάντια στους παπάδες. Οι μεν πί­ στευαν ότι ήρθε η ώρα να ξεκαθαρίσουν τους λογαριασμούς τους με όλους τους καταπιεστές τους. αριστο­ κρατική και πριγκιπική πλευρά. οι δε ήθελαν μόνο την κατάργηση της εξουσίας των παπάδων. Στην πρόσκληση του Χούτεν να έρθει σ’ αυτόν και στον Ζίκινγκεν στο φρούριο του Έμπερν. ο Λόγος διατήρησε την Εκκλησία. ο Λού­ θηρος απάντησε: «Δε θα επιθυμούσα την υπεράσπιση του Ευαγγελίου με τη βία και την αιματοχυσία. θα πέσει χωρίς βία. όπως απέκτη­ σε όσα έχει χωρίς βία. Από τη μια μεριά. της εξάρτησης από τη Ρώμη και της καθολικής ιεραρχίας και να πλουτίσουν από την κατάσχεση της εκκλησιαστικής περιουσίας. Παράτησε τα λαϊκά στοιχεία του κινήματος και προσχώρησε στην αστική.

ή μάλλον από αυτή τη σαφέστερη δια­ τύπωση της κατεύθυνσης του Λούθηρου. Ο μεγάλος όγκος των πόλεων ήταν υπέρ της μετριοπαθούς Μεταρρύθμισης· η κατώτερη αρι­ στοκρατία προσχωρούσε σ’ αυτή όλο και περισσότερο. έχουμε τον τελευταίο καιρό αρκετά παραδείγματα. θα αποξένωνε από το κίνημα τους πρίγκιπες. Συνελεύσεις Συμφωνίας. προσπαθούν να ελιχθούν. πληβειακό και αγροτικό κόμμα. με πολιτική μορφή. ένα μέ­ ρος των πριγκίπων συμφωνούσε. ανάμεσα στη Σκύλλα της επανάστασης και τη Χά­ ρυβδη της παλινόρθωσης. μηχανορραφίες και συμφωνίες που είχαν σαν αποτέλεσμα την Ομολογία του Άουγκσμπουργκ44. Αναθε­ ωρητικές Βουλές και Κοινοβούλια της Ερφούρτης. μέσω της προόδου στα πλαίσια του νόμου. τον κανονισμό που κατόρθωσε τελικά να παζαρέψει η μεταρρυθμι­ σμένη αστική εκκλησία. είχε βάσιμους λόγους να κηρύχνει την πρόοδο στα πλαίσια του νόμου. την αριστοκρατία και μερικές πόλεις και θα άφηνε μόνο την πιθανότητα ή να υπερφαλαγγιστεί το αστικό κόμμα από τους αγρότες και πληβείους ή να κατασταλούν όλα τα κόμματα του κινήματος από την καθολική παλινόρθωση. τουλάχιστον σε ένα μεγάλο μέρος της Γερμανίας. θα έφερνε αναγκαστικά σε σύ­ γκρουση το μετριοπαθές κόμμα με το ακραίο. άρχισε εκείνο το παζά­ ρεμα για το ποιοι θεσμοί και δόγματα έπρεπε να διατηρηθούν ή να μεταρρυθμιστούν. Η επιτυχία της ήταν σχεδόν εξασφαλισμένη. τελευταία. Και για το πώς τα αστικά κόμματα. μόλις πετύχουν έστω και την πιο ασήμαντη νίκη. Ο φιλισταϊκός-αστικός (spiessblirgerlich) χαρακτήρας της επίσημης Μεταρ­ ρύθμισης εκδηλώθηκε ολοκάθαρα σ’ αυτές τις διαπραγματεύσεις. μακροπρόθεσμα. εκείνοι οι αποκρουστικοί διπλωματικοί ελιγμοί. οι υπόλοιπες περιοχές δεν θα μπορούσαν. σαν διακηρυγμένος στο εξής εκπρόσωπος της αστικής Μεταρρύθμισης. 67 . Είναι ακριβώς το ίδιο παζάρεμα που επαναλήφθηκε μέχρι αηδίας. Ο Λούθηρος. να αντέξουν στην πίεση της μετριοπαθούς αντιπολίτευσης.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Από αυτή τη στροφή. σε γερμανικές Εθνικές Συνελεύσεις. ένα άλλο ταλαντευόταν. όμως. παραχωρήσεις. Κά­ θε βίαιη αναστάτωση. Αν συνεχιζόταν η ειρηνική εξέλι­ ξη.

αλλά ο ίδιος ο θεός. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος των χωρικών. οι υπηρέτες των ρωμαϊκών Σοδό­ μων ήταν άκακα αρνάκια. τόσο περισσότερο ήταν αναγκασμένη να πέφτει κάτω από τον έλεγχο των μεταρ­ ρυθμιστών πριγκίπων. ο Λούθηρος θα βρισκόταν από παντού περικυκλωμένος και ίσως και να τον κυνηγούσαν σαν προδότη. Ότι δεν ξεσηκώθηκαν εναντίον τους οι αγρότες. Μπροστά στην επανάσταση. όμως. ξεχάστηκαν όλες οι παλιές έχθρες. έστησε το στρατηγείο της η πιο απο­ φασιστική μερίδα των εξεγερμένων με επικεφαλής τον Μίντσερ. συμβούλεψε και τα δύο κόμματα να υποχωρήσουν και να έρ­ θουν σε φιλική συνεννόηση μεταξύ τους. αφέντες και πόλεις και βγήκε γρήγορα από τα πλαί­ σια της «μυαλωμένης» αστικής μεταρρύθμισης. αγκάλιασε. και προτεσταντικές περιοχές. Βέβαια και η ανταρσία είναι ενάντια στη θέληση του θεού και στο Ευαγγέλιο. η αστική μεταρ­ ρύθμιση θα σαρωνόταν από τη θύελλα της αγροτικής-πληβειακής επανάστασης. μάλιστα. έτσι και η αστική μεταρρύθμιση. τα αποτελέσματα κάθε αλλαγής αναγκαστικά θα ωφελούσαν τους πρίγκιπες και θα αύξαιναν την εξουσία τους. Επιτέθηκε αποφασιστικά στις κυβερνήσεις. στη θουριγγία. μάλιστα. παρ’ όλες τις καλοπροαίρετες απόπειρες μεσολάβησης. όσο πιο καθαρά χωριζόταν από τα πληβειακά και αγροτικά στοιχεία. Λίγες επιτυχίες ακόμη και όλη η Γερμανία θα τυλιγόταν στις φλόγες. Ο ίδιος ο Λούθηρος έγινε όλο και πιο πολύ δούλος τους και ο λαός ήξερε πολύ καλά τι έκανε. Έλε­ γε ότι είναι υπεύθυνες για την ανταρσία με τις αυθαιρεσίες τους. Σε σύγκρι­ ση με τα στίφη των αγροτών. Η εξέγερση. έλεγε από την άλλη μεριά. Στη γειτονιά του Λούθηρου. Αστοί και 68 . αγαθά τέκνα του θεού. και. ο Λούθηρος προσπάθησε να πάρει μεσο­ λαβητική θέση.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ Καθώς στις γενικές κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες της τότε εποχής. όταν έλεγε ότι έγινε υπηρέτης των πριγκίπων όπως οι άλλοι και όταν τον έδιωχνε με τις πέτρες στο Ορλαμίντε. Εδώ δε χρειαζόταν πια περίσκεψη. σε πε­ ριοχές όπου πρίγκιπες και αριστοκρατία στο μεγαλύτερο μέρος τους ήταν καθολικοί. Τελικά. εξαπλωνόταν γοργά. όπου κυριαρχούσαν οι λουθηρανοί πρίγκιπες.

αριστοκρατία και παπάδες. Όποιος λυπάται εκείνους που δε λυ­ πάται ο θεός. βέργα και φορτία στο γαϊδούρι). όταν θα είναι υπο­ χρεωμένοι να δώσουν τη μια αγελάδα τους για να χαρούν ανε­ νόχλητα την άλλη. Και οι πρίγκιπες θα αναγνωρίσουν μέσω της εξέγερσης το πνεύμα του όχλου. και καλά να πάθουν. 69 . που θέλει να τιμωρηθούν και να εξοντωθούν. • ‘ «Χορτάσματα. τσακίστε. όπως θα σκότωνε κανείς ένα λυσσασμένο σκυλί». ο οποίος πρέπει να κυβερ­ νιέται μόνο με τη βία.»4 6 ♦Κλήμης 7ος. σφάξτε. είστε ευ­ λογημένοι. Αργότερα. «Πρέπει να τσακιστούν. Απόσπασμα από τη «Σοφία Σειράχ» της Παλιάς Διαθήκης. ελευθερώ­ στε εδώ. οι αγρότες θα μάθουν να ευχαριστούν το θεό.» Προπάντων. όποιος μπορεί. ράβδος και φορτία όνω» (Τροφή. αγαπητοί κύριοι. να σφα­ χτούν φανερά και κρυφά απ’ όποιον μπορεί να το κάνει. να στραγγαλιστούν.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ πρίγκιπες. και αν πεθάνετε πάνω σ’ αυτό. onus et virga asino** -ο αγρό­ της χρειάζεται μόνο άχυρο. δε χρειάζεται πολλή ευσπλαχνία. «Γι’ αυτό. κραύ­ γαζε ο Λούθηρος. δεν εισακούουν το Λόγο και είναι άμυαλοι και γι’ αυτό πρέπει ν’ ακούν τη virgam. Καλύτερο θάνατο ποτέ δεν θα μπορούσατε να βρείτε. συμπεριλαμβάνεται και ο ίδιος στους στασιαστές. γιατί αλλιώς θα κάνουν χίλιες φορές χειρότερα πράγματα. Ας ακούσουν τώρα τη βροντή των τουφεκιών. τα τουφέκια. σώστε εκεί. «Οι σοφοί λένε: Cibus. Πρέπει να παρακαλούμε γι’ αυτούς να είναι υπάκουοι: γι’ αυτούς που δεν είναι. στραγγαλίστε τους. δεν έπρεπε να επιδειχθεί ψεύτικη ευσπλαχνία απέναντι στους αγρότες. Λούθηρος και πάπας* συμμάχησαν «ενάντια στα δολοφονικά και ληστρικά στίφη των αγροτών»45.

Οι αγρότες είχαν χρησιμοποιήσει ολόπλευρα αυτό το εργαλείο ενάντια στους πρίγκιπες. Από τα δεκαπέντε του κιόλας χρόνια. ένα αληθινό διθύραμβο για την εξουσία που έχει επι­ βάλει ο θεός. στη φεουδαρχική κοινωνία που παράκμαζε την εικόνα μιας κοινωνίας που δε γνώριζε τη διακλαδωμένη και περίτεχνη φεουδαρχική ιεραρχία. Ας αντιπαραθέσουμε τώρα στον αστό μεταρρυθμιστή Λούθη­ ρο τον πληβείο επαναστάτη Μίντσερ. γύρω στο 149847. Έτσι απορριπτόταν όχι μόνο η εξέγερση των αγροτών. τους παπάδες. Ο Τόμας Μίντσερ γεννήθηκε στο Στόλμπεργκ του Χαρτς. θύμα της αυθαιρεσίας του κόμητα του Στόλμπεργκ. Ο πατέρας του φαίνεται ότι πέθανε στην αγ­ χόνη. Στη Βίβλο είχε αντιπαραθέσει στον φεουδαρχοποιημένο χριστιανισμό της εποχής τον μετριόφρονα χριστιανισμό των πρώτων αιώνων.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ Ακριβώς έτσι μιλούσαν οι πάλαι ποτέ σοσιαλιστές και φι­ λάνθρωποι αστοί μας. ο Λούθηρος το έστρεφε εναντίον τους και συνέταξε με βάση τη Βίβλο. Η πο•Ερνέστος 2ος. η παθητική υπακοή. Ο Λούθηρος είχε δώσει στο πληβειακό κίνημα ένα ισχυρό εργαλείο μεταφράζοντας τη Βίβλο. μετά τις μέ­ ρες του Μάρτη. Η «Ελέω θεού» εξουσία των πριγκίπων. όταν το προλεταριάτο ήρθε. αλλά και ολόκληρη η ανταρσία του ίδιου του Λούθηρου ενάντια στην πνευματική και κοσμική εξουσία· όχι μόνο το λαϊκό κίνημα αλ­ λά και το αστικό προδινόταν έτσι στους πρίγκιπες. Μήπως χρειάζεται να πούμε τα ονόματα των αστών που μας έδωσαν κι αυτοί τελευτάία πάλι παραδείγματα τέτοιας άρ­ νησης του ίδιου τους του παρελθόντος. 70 . Τώ­ ρα. τέτοιον που δεν είχε ποτέ κατορθώσει να συντάξει κανένας τσανακογλείφτης της απόλυτης μοναρχίας. να ζητήσει το μερίδιό του από τους καρπούς της νίκης. ακό­ μη και η δουλοπαροικία καθαγιάζονταν με τη Βίβλο. ο Μίντσερ οργάνωσε μια μυ­ στική εταιρία στη Σχολή του Χάλε ενάντια στον αρχιεπίσκοπο του Μαγδεβούργου* και γενικά την Καθολική Εκκλησία. την αριστοκρατία.

ιδι­ αίτερα τα χιλιαστικά κείμενα του Ιωακείμ από την Καλαβρία. Η χιλιόχρονη Βασιλεία. Το Συμβούλιο προ­ χώρησε δραστήρια εναντίον τους. μαζί τους. στη διάρκεια της λειτουργίας. Ο Μίντσερ τους υποστήριξε. φαίνονταν κοντινά στον Μίντσερ. και ο Μίντσερ. Ήταν η αίρεση των αναβαπτιστών. Εκεί. αν και ποτέ δεν είχε προσχωρήσει ανεπιφύλακτα σ’ αυτούς. Αλλά η Διακήρυξή του50 είχε σαν μόνο αποτέλεσμα να 71 . και που τώρα έβγαιναν στο φως της ημέρας όλο και πιο ανοιχτά κι επίμονα με την προπαγάνδα που απλωνόταν. εκστάσεις και το πνεύμα της προφητείας». η Ημέρα της Κρίσης της εκφυλισμένης Εκκλησίας και του ξεπεσμένου κόσμου. κρύβοντας πίσω από την προσωρινή ταπεινοφροσύνη και αυτοαπομόνωσή τους την υπόκωφη αντιπολίτευση των κατώτε­ ρων κοινωνικών στρωμάτων ενάντια στην υπάρχουσα κατάστα­ ση. Γρήγορα ήρθαν σε σύγκρουση με το Συμβούλιο του Τσβίκαου. Είχαν «οράματα. Αυτό έγινε στα τέλη του 1521. κατάπινε το σώμα και το αίμα του θεού χωρίς να τα ευλογήσει48. Ήδη εκεί αντιμετώπιζε δόγματα και τελε­ τουργίες της Εκκλησίας με τη μεγαλύτερη περιφρόνηση. που εκείνος ο μυστικιστής προανάγγελνε και περιέγραφε. Αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη και. με τη Μεταρρύθμιση και τη γενική αναστάτωση της εποχής. Πήγε στην Πράγα και προσπάθησε. που είχε επικεφαλής τον Νίκλας Σ τ ο ρ χ Κήρυσσαν ότι πλησιάζει η Ημέρα της Κρίσης και της Χιλιόχρονης Βασιλείας. Το 1520. Βασι­ κό θέμα των μελετών του ήταν οι μεσαιωνικοί μυστικιστές. βρήκε μία από εκείνες τις οραματιστικές χιλιαστικές αι­ ρέσεις που εξακολουθούσαν να υπάρχουν σιωπηρά σε πολλά μέρη.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ λυμάθειά του στην τότε θεολογία του εξασφάλισε από νωρίς το βαθμό του διδάκτορα και μια θέση εφημέριου σε ένα γυναικείο μοναστήρι του Χάλε. αλλά μάλ­ λον τους έβαλε κάτω από την επιρροή του. σαν πρώτος ευαγγελικός κήρυκας. πήγε στο Τσβίκαου. αποχτώντας σύνδεση με τα υπολείμματα του χουσιτικού κινήματος. Έκανε κηρύγματα στα περίχωρα με μεγάλη επιτυχία. να κερδίσει έδαφος εκεί. παρέλειπε τελείως τα λόγια της με­ τουσίωσης και όπως αφηγείται γι’ αυτόν ο Λούθηρος.

10. αλλά μάχαιραν. που αντιτίθενται στην Αποκάλυψη του θεού. ** «Τους εχθρούς μου αγάγετε ώδε και κατασφάξατε έμπροσθέν μου. βέβαια.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ αναγκαστεί να φύγει και από τη Βοημία.ουκ ήλθον βαλείν ειρήνην. το πρώτο που έκανε ήταν η μεταρρύθμιση της λατρείας. όπως ο Ιεζεκιήλ. Αυτούς. * «Μη νομίσητε ότι ήλθον βαλείν ειρήνην επί την γην. Εδώ. αν. πριν απ’ όλα. αυτός είχε τελείως καταργήσει τα λατινικά και τους έβαζε να διαβάζουν όλη τη Βίβλο και όχι μό­ νο τα καθορισμένα κυριακάτικα ευαγγέλια και τις επιστολές. τις ήρεμες συζητήσεις και την ειρηνική πρόοδο. Τίποτε άλλο από το να εξοντώ­ σουμε και να απομονώσουμε τους κακούς που εμποδί­ ζουν το Ευαγγέλιο.» (Λου­ κάς 19. Από παντού ο λαός έτρεχε να τον ακούσει και γρήγορα το Αλστεντ έγινε το κέντρο του λαϊκού αντικληρικού κινήματος όλης της θουριγγίας. τότε. θέλατε να είστε υπηρέτες του θεού. Οι επιθέ­ σεις του στρέφονταν ακόμη σχεδόν αποκλειστικά ενάντια στους παπάδες. Ο Χριστός διέταξε πολύ σοβαρά: Πάρτε τους εχθρούς μου και σφάξτε τους μπροστά μου**. Τι πρέπει να κάνετε εσείς [οι πρίγκιπες της Σαξονίας] μ’ αυτό. Αλλά δεν κήρυχνε. Στα 1522. Ταυτόχρονα. 27). έγινε κήρυκας στο Άλστεντ της θουριγγίας.» (Ματ. Πριν ακόμη τολμήσει ο Λούθηρος να φτάσει ως εκεί. αλλά συ­ νέχιζε τα προηγούμενα βίαια κηρύγματα του Λούθηρου και καλούσε τους πρίγκιπες της Σαξονίας και το λαό στην ένοπλη επίθεση ενάντια στους παπάδες της Ρώμης. ο Κύρος. θεολόγος. πρέπει να τους εξοντώσουμε αμείλικτα. 34). Μη μας φέρνετε ανόητες προφάσεις ότι αυτό πρέπει να το κάνει η δύναμη του θεού χωρίς τη συμβολή του σπαθιού σας που μακάρι. Ο Μίντσερ ήταν ακόμα. «Και λέει ο Χριστός: Δεν ήρθα για να φέρω ειρήνη αλλά το σπαθί*. 72 . να σκουριάσει στη θήκη του. όπως ήδη έκανε ο Λούθη­ ρος. οργάνωσε την προπαγάνδα στα περίχωρα.

Η θεολογικο-φιλοσοφική του θεωρία έκανε επίθεση σ’ όλα τα βασικά σημεία όχι μόνο του καθολικισμού. Η πίστη δεν εί­ * «Ου διαθήση προς αυτούς διαθήκην ουδέ μη ελεήσητε αυτούς (. ενώ ταυτόχρονα μεγάλωνε μέρα με τη μέρα μέσα στο λαό. Απέρριπτε τη Βίβλο τόσο σαν αποκλειστική όσο και σαν αλάνθαστη αποκάλυψη. η ζωντανή αποκάλυψη είναι η λογική. ο Δανιήλ και ο Ηλίας εξόντωσαν τους ιερείς του Βάαλ..Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ο Ωσηέ. τσακίστε τις εικόνες τους και κάψτε τις για να μην οργιστώ μαζί σας. Δίδασκε με χριστιανική μορφή έναν πανθεϊσμό που έχει μια περίεργη ομοιότητα με τον σύγχρονο τρόπο θεώρησης5 και σε μερικά του. Γιατί το Αγιο Πνεύμα. αλλά και του χριστιανισμού γενικά. 7ο κεφάλαιο του Μωυσή: Δεν πρέ­ πει να δείχνετε οίκτο για τους ασεβείς. 2-4-5)51. η επαναστατική αναταραχή. μάλιστα. 73 . μια αποκάλυψη που υπήρξε και υπάρχει ακόμη σε κάθε εποχή και σε όλους τους λαούς. Η αντιπαράθεση της Βίβλου στη λογική σημαίνει δολοφονία του πνεύματος από το γράμμα. Ο Μίντσερ.. Τα ζιζάνια πρέπει να ξεριζωθούν από την άμπελο του θεού στην εποχή του τρύγου. για το οποίο μιλά η Βίβλος. σημεία άγγιζε 2 τον αθεϊσμό.»* Αλλά αυτές οι εκκλήσεις προς τους πρίγκιπες έμειναν χωρίς αποτέλεσμα.τους βωμούς αυτών καθελείτε και τας στήλας αυτών συντρίψετε και τα άλση αυτών εκκόψετε και τα γλυπτά των θεών αυτών κατακαύσετε πυρί. 7. αλλιώς η χριστιανική Εκκλησία ποτέ δεν θα επι­ στρέφει στις ρίζες της. του οποίου οι ιδέες αποκτούσαν όλο και περισσότερη οξυδέρκεια και τολ­ μηρότητα διαχώρισε τώρα αποφασιστικά τη θέση του από την αστική μεταρρύθμιση και εμφανίστηκε από εκείνη τη στιγμή άμεσα και σαν πολιτικός διαφωτιστής. Αλλ’ ούτως ποιήσετε αυτοίς. δεν είναι κάτι που υπάρχει έξω από μας· το Αγιο Πνεύμα είναι ακριβώς η λογική.» (Δευτερονόμιον. Ο θε­ ός είπε στο 5ο βιβλίο.) και οργιοθήσεται θυμώ κύριος εις υμάς και εξολοθρεύσει σε το τάχος. Συντρίψτε τους βωμούς τους. Η ουσιαστική.

ακόμη και στα πρόίθυρα της επανάστασης του Φλεβάρη. της βασιλείας του θεού. Μέσω αυτής της πίστης. Αυτό το πρόγραμμα. προφήτης και δάσκαλος. ο άνθρωπος θεοποιείται και καθαγιάζεται. όπου καταναλίσκεται άρτος και οίνος χωρίς άλλα μυστικιστικά κα­ ρυκεύματα. πρέπει να τον αναζητήσουμε σ’ αυτή τη ζωή και καθήκον των πιστών είναι η καθιέρωση αυτού του ουρανού. ο ουρανός δεν είναι κάτι που βρίσκεται στο υπερπέραν. Όπως δεν υπάρχει Ουρανός στο υπερπέραν. κάτω από την οποία αναγκαζόταν να κρύβεται η νεότερη φιλοσοφία για κάποιο διά­ στημα. παρά κακές επιθυμίες και απληστία των ανθρώπων. μέσω της αφυπνισμένης λογικής. Όπως η θρησκευτική φιλοσοφία του Μίντσερ άγγιζε τον αθεϊσμό. Και. έτσι δεν υπάρχει ούτε Κόλαση ή καταδίκη. Αλλά η αρχιαιρετική βασική του σκέψη προβάλλει πα­ ντού από τα γραπτά του και φαίνεται καθαρά ότι έδινε πολύ λιγότερη σημασία στον βιβλικό μανδύα από ό. γι’ αυτό και οι ειδωλολάτρες θα μπορούσαν να έχουν πί­ στη. Η πολιτική του διδασκαλία συνδεόταν πολύ στενά μ’ αυτές τις επαναστατικές θρησκευτικές απόψεις και ξεπερνούσε τις άμεσα υπάρχουσες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες όσο και η θεολογία του ξεπερνούσε τις ισχύουσες αντιλήψεις της επο­ χής του. λιγότερο σύνθεση των διεκδικήσεων των τότε πληβείων και πιο πολύ μεγαλοφυής προαίσθηση των όρων χει­ 74 . Έτσι. έτσι και το πολιτικό του πρόγραμμα άγγιζε τον κομμουνισμό και δεν ήταν λίγες οι σύγχρονες κομμουνιστικές αιρέσεις (Sekten). που δεν είχαν πλουσιότερο θεωρητικό οπλοστά­ σιο από τους «μιντσερικούς» του δέκατου έκτου αιώνα.τι μερικοί μαθη­ τές του Χέγκελ στη νεότερη εποχή. μεσολαβούν τριακόσια χρόνια ανάμεσα στον Μίντσερ και τη σύγχρονη φι­ λοσοφία. Επίσης δεν υπάρχει Διάβο­ λος. και ο Δείπνος του είναι ένα απλό μνημόσυνο δείπνο. Αυτές τις διδαχές τις κήρυχνε ο Μίντσερ καλυμμένες κάτω από την ίδια χριστιανική φρασεολογία. ωστόσο. εδώ στη Γη.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ ναι τίποτε άλλο από την αφύπνιση της λογικής στον άνθρωπο και. Ο Χριστός ήταν άνθρωπος σαν κι εμάς.

δημοσίευε το ένα επαναστατικό φυλλάδιο μετά το άλλο και έστελνε εκπροσώπους προς όλες τις κατευ­ θύνσεις. Ταυτόχρονα. της Χιλιετούς Βασιλείας των προφητειών στη Γη.πλάι στις επιθέσεις ενάντια στους παπάδες. αντιπαραθέτοντας τη φαντασίωσή του για τη χιλιετή Βασιλεία και την κοινωνικο-ρεπουμπλικανική ισότητα. Ο πρώτος καρπός αυτής της προπαγάνδας ήταν η κατα­ στροφή του παρεκκλησίου της Παναγίας του Μέλερμπαχ του Αλστεντ. περιέγραφε με φλογερό τρόπο την υπάρχουσα καταπίεση. η Ένωση θα πρέπει.όπου δεν δεχθούν. Ο Μίντσερ άρχισε αμέσως να οργανώνει αυτή την Ένωση. Σαν Βασιλεία του θεού. με την πρώτη ευκαιρία. ενώ ο ίδιος οργάνωνε την Ένωση στο Αλστεντ και τη γύρω περιοχή. αλλά στην πραγματικότητα πολύ νέα εκκλησία. αλλά σε ολό­ κληρη τη χριστιανοσύνη· οι πρίγκιπες και οι αφέντες θα έπρεπε να κληθούν να προσχωρήσουν. με επιστροφή της Εκκλησίας στην αρχική της κατάσταση και κα­ τάργηση όλων των θεσμών που έρχονταν σε αντίθεση μ’ αυτή την υποτιθέμενη πρωτοχριστιανική. στο βαθμό που δεν θα ήθελαν να υποταχθούν και να προσχωρήσουν στην Επανάστα­ ση. να τους ανατρέψει με τα όπλα ή να τους σκοτώσει. Όλες οι υπάρχουσες εξουσίες. τους πατρικίους.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ραφέτησης των προλεταριακών στοιχείων που μόλις άρχιζαν να αναπτύσσονται ανάμεσα σ’ αυτούς τους πληβείους -αυτό το πρόγραμμα απαιτούσε την άμεση εγκαθίδρυση της Βασιλείας του θεού. όλες οι εργασίες και τα αγαθά να μοιράζονται από κοινού και να καθιερωθεί η πιο πλήρης ισότητα. σύμφωνα με την εντολή: «Καταστρέψτε τους βωμούς 75 . Τα κηρύγματά του πήραν έναν ακόμη πιο βίαιο και επαναστα­ τικό χαρακτήρα. την αριστο­ κρατία. Έπρεπε να οργανωθεί μια ένωση (Bund) για να τα επιβάλει όλα αυτά όχι μόνο σε όλη τη Γερμανία. θα έπρεπε να ανατραπούν. κεραυνοβολούσε με το ίδιο πάθος τους πρίγκιπες. όμως. ιδιωτική ιδιοκτησία και κρατική εξουσία αυτόνομη και ξένη προς τα μέλη της κοι­ νωνίας. ο Μίντσερ δεν εννοούσε τίποτε άλλο από ένα κοινωνικό καθεστώς στο οποίο δεν υπάρχουν πια ταξικές διαφορές.

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τους, τσακίστε τις στήλες τους και κάψτε τα είδωλά τους, γιατί είσθε άγιος λαός.»* Οι πρίγκιπες της Σαξονίας ήρθαν οι ίδιοι στο Αλστεντ για να καταστείλουν την αναταραχή και κάλεσαν τον Μίντσερ στον πύργο. Εκεί, τους έκανε ένα κήρυγμα5 το οποίο δεν το είχαν 4 συνηθίσει από τον Λούθηρο, «την τρυφηλή σάρκα της Βιτεμβέργης»55, όπως τον ονόμαζε ο Μίντσερ. Επέμενε ότι οι άθεοι αξιωματούχοι, ιδιαίτερα οι παπάδες και οι μοναχοί, που αντι­ μετώπιζαν το Ευαγγέλιο σαν αίρεση, έπρεπε να θανατωθούν και ανέτρεξε γι’ αυτό στην Καινή Διαθήκη. Οι άθεοι δεν έχουν δικαίωμα να ζουν, εκτός κι αν έχουν δείξει έλεος απέναντι τους οι εκλεκτοί. Αν οι πρίγκιπες δεν τιμωρήσουν τους άθεους, τότε ο θεός θα τους αφαιρέσει το σπαθί, γιατί όλη η κοινότητα έχει την εξουσία του σπαθιού. Η ρίζα της τοκογλυφίας, της κλοπής και της αρπαγής είναι οι πρίγκιπες και οι αφέντες· αρ­ πάζουν για τον εαυτό τους όλα τα πλάσματα, τα ψάρια στο νε­ ρό, τα πουλιά στον αέρα, τα φυτά στη γη. Κι ύστερα κάνουν και κήρυγμα στους φτωχούς με την εντολή: Ου κλέψεις, οι ίδι­ οι, όμως, αρπάζουν ό,τι βρουν, γδέρνουν τον αγρότη και το χειροτέχνη. Αν, όμως, αυτός απλώσει χέρι στο παραμικρό, τότε τον κρεμούν και έρχεται μετά κι ο δρ. Ψεύτης και λέει: Αμήν. «Οι αφέντες κάνουν μόνοι τους εχθρό τους τους φτω­ χούς. Αφού δεν θέλουν να καταργήσουν την αιτία της αναταραχής, πώς μπορεί να βγει καλό στο τέλος; Αχ, αγαπητοί κύριοι, τι ωραία που θα τσακίσει ο θεός όλα αυτά τα παλιοτετζερικά με ένα σιδερένιο λοστό!** Οταν το λέω, θεωρούμαι ταραχοποιός. Ας είμαι!» (Βλέπε Zimmermann, Bauemkrieg, II, σελ. 75J56.
•«Τους βωμούς αυτών καθελείτε και τας στήλας αυτών συντρίψετε και τα άλση αυτών εκκόψετε και τα γλυπτά των θεών αυτών κατακαύσετε πυρί- ότι λαός άγιος ει Κυρίω τω θεώ σου και σε προείλατο Κύριος ο θεό ς σου είναι σε αυτώ λαόν περιούσιον παρά πάντα τα έθνη, όσα επί προσώπου της Γης.» (Δευτερονόμιον, 7, 5-ά)53. ••«Ποιμανείς αυτοίς εν ράβόω σιδηρά ως σκεύος κεραμΐως συντρίψεις αυ­ τούς.» (ΨΑΛΜΟΣ Β ).

76

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

Ο Μίντσερ τύπωσε το κήρυγμα· ο τυπογράφος του στο Αλστεντ αναγκάστηκε από το δούκα Ιωάννη της Σαξονίας να εγκαταλείψει τη χώρα και ο ίδιος υποχρεώθηκε να υποβάλλει όλα του τα κείμενα στη λογοκρισία της κυβέρνησης του Δουκά­ του της Βαϊμάρης. Δεν σεβάστηκε, όμως τη διαταγή αυτή. Αμέ­ σως μετά, τύπωσε ένα εξαιρετικά εμπρηστικό κείμενο στην αυ­ τοκρατορική πόλη του Μίλχάουζεν57, όπου προέτρεπε το λαό «να μεγαλώσει την τρύπα από όπου όλος ο κόσμος να μπορεί να δει και να καταλάβει ποιοι είναι αυτοί οι με­ γαλόσχημοι που μετέτρεψαν βλάσφημα το θεό σε ζωγρα­ φιστό ανθρωπάκι», και το οποίο έκλεινε με τα λόγια: «Όλος ο κόσμος πρέπει να δεχτεί ένα γερό χτύπημα, θα γίνει τέτοια φασαρία, που οι άθεοι θα πέσουν από το θρόνο, ενώ οι ταπεινοί θα ανυψωθούν.»* Σαν σύνθημα έγραψε στον τίτλο «Ο Τόμας Μίντσερ με το σφυρί»: «Κοίταξε! Έβαλα τα λόγια μου στο στόμα σου, σε έβα­ λα σήμερα πάνω από τους ανθρώπους και πάνω από τους πλούσιους** για να ξεριζώσεις, να συντρίψεις, να διασκορπίσεις και να ανατρέψεις και να χτίσεις και να φυτέψεις***. Έχει υψωθεί σιδερένιο τείχος ενάντια στους βασιλιάδες, τους πρίγκιπες, τους παπάδες και ενάντια στο λαό. Ας πολεμήσουν, η νίκη είναι θαυμαστή με την πτώση των δυνατών και άθεων τυράννων.»
♦«καθείλε δυνάστας από θρόνων και ύψωσε ταπεινούς» (Λουκάς, Α, 46, 52). **(1875) λείπει: σε έβαλα σήμερα πάνω από τους ανθρώπους και πάνω από τους πλούσιους. ***«Ιδού δέδωκα τους λόγους μου εις το στόμα σου- ιδού κατέστηκά σε σή­ μερον επί έθνη και επί βασιλείας εκκριζούν και κατασκάπτειν και απολύειν και καταφυτεύειν.» (Ιερεμίας Α, 9-10).

77

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Η ρήξη του Μίντσερ με τον Λούθηρο και το κόμμα του είχε από καιρό συντελεστεί. Ο Λούθηρος είχε αναγκαστεί να αποδεχθεί και ο ίδιος ορισμένες εκκλησιαστικές μεταρρυθμί­ σεις, τις οποίες ο Μίντσερ είχε ήδη εφαρμόσει χωρίς να τον ρωτήσει. Παρατηρούσε τη δραστηριότητα του Μίντσερ με την οργισμένη δυσπιστία του μετριοπαθούς μεταρρυθμιστή ενάντια στο πιο δραστήριο κόμμα που οδηγεί παραπέρα. Ήδη την άνοι­ ξη του 1524, ο Μίντσερ είχε γράψει στον Μελάγχθωνα, αυτό το πρότυπο φιλισταίου και ένθερμου αρτηριοσκληρωτικού, ότι αυτός κι ο Λούθηρος δεν καταλάβαιναν καθόλου το κίνημα. Οτι προσπαθούσαν να το πνίξουν στη βιβλική κειμενολατρία, και ότι όλη τους η διδασκαλία ήταν σκουληκοφαγωμένη. «Αγαπητοί αδερφοί, πάψτε να περιμένετε και να δι­ στάζετε. Είναι καιρός, το καλοκαίρι βρίσκεται προ των πυλών. Μην έχετε φιλίες με τους άθεους, εμποδίζουν το Λόγο να δράσει με όλη του τη δύναμη. Μην κολακεύετε τους πρίγκιπές σας, αλλιώς θα χαθείτε κι εσείς οι ίδιοι μαζί τους. Καλομαθημένοι γραμματιζούμενοι, μην είστε απρόθυμοι, δεν μπορώ να κάνω αλλιώς.»5 8 Ο Λούθηρος προκαλεί επανειλημμένα τον Μίντσερ σε ανοιχτή συζήτηση. Εκείνος, όμως, έτοιμος να φέρει σε οποιαδήποτε στιγ­ μή την πάλη μπροστά στο λαό, δεν είχε την παραμικρή διάθεση να μπλεχτεί σε θεολογικούς καβγάδες μπροστά στο προκατειλημ­ μένο κοινό του πανεπιστημίου της Βιτεμβέργης. Δεν ήθελε «να ςρέρει τη μαρτυρία του Πνεύματος αποκλειστικά μπροστά στη Μεγάλη Σχολή»59. Αν ο Λούθηρος ήταν ειλικρινής, τότε έπρεπε να χρησιμοποιήσει την επιρροή του για να σταματήσουν οι στρε­ ψοδικίες ενάντια στον τυπογράφο του Μίντσερ και να καταργηθεί η εντολή λογοκρισίας, ώστε να μπορεί να αναπτυχθεί η πάλη ανεμπόδιστα μέσα από τον τύπο. Τώρα, μετά την επαναστατική μπροσούρα του Μίντσερ που αναφέραμε, ο Λούθηρος τον καταγγέλλει ανοιχτά. Στην έντυπη «Επιστολή προς τους πρίγκιπες της Σαξονίας ενάντια στο
78

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

πνεύμα της ανταρσίας»*, κήρυξε τον Μίντσερ όργανο του Σα­ τανά και προέτρεπε τους πρίγκιπες να επέμβουν και να διώ­ ξουν από τη χώρα τους υποκινητές της αναταραχής, γιατί αυ­ τοί δεν αρκούνται να κηρύχνουν τις ολέθριες διδασκαλίες τους, αλλά και καλούν σε εξέγερση και σε βίαιη αντιπαράθεση ενά­ ντια στην εξουσία. Την 1η Αυγούστου, ο Μίντσερ έπρεπε να απολογηθεί μπρο­ στά στους πρίγκιπες στον πύργο της Βαϊμάρης κατηγορούμε­ νος για στάση. Εναντίον του υπήρχαν στοιχεία εξαιρετικά ενο­ χοποιητικά- είχαν ανακαλύψει τα ίχνη της μυστικής του οργάνωσης, καθώς και το χέρι του στις συνδέσεις των εργατών ορυχείων και των αγροτών. Τον απειλούσαν με εξορία. Μόλις επέστρεψε στο Αλστεντ, έμαθε ότι ο δούκας Γεώργιος της Σα­ ξονίας ζητούσε την έκδοσή του· είχαν πιαστεί γράμματα της Ένωσης γραμμένα με το χέρι του, με τα οποία καλούσε τους υπηκόους του Γεωργίου σε ένοπλη αντίσταση ενάντια στους εχθρούς του Ευαγγελίου. Το Συμβούλιο θα τον είχε εκδώσει αν δεν έφευγε από την πόλη. Στο μεταξύ, η ένταση της αναταραχής ανάμεσα στους αγρό­ τες και τους πληβείους είχε διευκολύνει εξαιρετικά την προπα­ γάνδα του Μίντσερ, που είχε βρει στους αναβαπτιστές ανεκτί­ μητους φορείς για αυτή την προπαγάνδα. Αυτή η αίρεση, χωρίς καθορισμένη θετική διδασκαλία, δεμένη μόνο με την κοινή της αντίθεση ενάντια σε όλες τις κυρίαρχες τάξεις και με το κοινό σύμβολο του δεύτερου βαπτίσματος, ασκητικά αυστηρή στον τρόπο ζωής της, ακούραστη, φανατική και άφοβη στην προπα­ γάνδα της, είχε συσπειρωθεί όλο και πιο πολύ γύρω από τον Μίντσερ. Στερημένη από κάθε μόνιμη κατοικία λόγω των διωγ­ μών, γύριζε σε όλη τη Γερμανία, κηρύχνοντας παντού τη νέα διδασκαλία, με την οποία ο Μίντσερ της είχε ξεκαθαρίσει τις ίδιες τις επιθυμίες και τις ανάγκες της. Αναρίθμητοι βασανί­ στηκαν, κάηκαν στην πυρά ή εκτελέστηκαν με άλλους τρόπους, αλλά το θάρρος και η αντοχή αυτών των απεσταλμένων δεν
♦Brief an die FUrsten zu Sachsen wider den aufrtlhrerischen Geist.

79

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

κλονίζονταν και η επιτυχία της δραστηριότητάς τους, μέσα στην ταχεία άνοδο της λαϊκής αναστάτωσης, ήταν απροσμέτρη­ τη. Γι’ αυτό ο Μίντσερ, όταν έφυγε από τη θουριγγία, βρήκε το έδαφος παντού έτοιμο και μπορούσε να στραφεί όπου ήθελε. Στη Νυρεμβέργη, όπου πήγε πρώτα ο Μίντσερ*0, δεν είχε περάσει ούτε μήνας που είχε καταπνίγει μια αγροτική εξέγερση. Ο Μίντσερ έκανε εδώ την προπαγάνδα του κρυφά. Γρήγορα εμ­ φανίστηκαν άνθρωποι που υπερασπίζονταν τις πιο τολμηρές θεολογικές του απόψεις για τη μη δεσμευτικότητα της Βίβλου και τη μηδαμινότητα των μυστηρίων, που θεωρούσαν τον Χρι­ στό απλό άνθρωπο και χαρακτήριζαν άθεη τη βία των κοσμι­ κών αρχών. «Εδώ φαίνεται να τριγυρίζει ο Σατανάς, το πνεύμα από το Άλστεντ!»61, κραύγαζε ο Λούθηρος. Εδώ στη Νυρεμβέρ­ γη, ο Μίντσερ τύπωσε την απάντησή του στον Λούθηρο62. Τον κατηγόρησε ακριβώς ότι κολακεύει τους πρίγκιπες και ότι βοη­ θάει το αντιδραστικό κόμμα με τη μεσοβέζικη στάση του. Ο λα­ ός, όμως, παρ’ όλα αυτά θα ελευθερωθεί και ο δόκτωρ Λούθη­ ρος θα την πάθει σαν την αιχμάλωτη αλεπού. Το κείμενο κατασχέθηκε με εντολή του Συμβουλίου και ο Μίντσερ αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Νυρεμβέργη. Τώρα πήγε μέσω Σβάμπεν στην Αλσατία, την Ελβετία και πίσω στον Ανω Μέλανα Δρυμό, όπου ήδη πριν λίγους μήνες είχε ξεσπάσει η εξέγερση, την οποία, σε μεγάλο βαθμό, είχαν επισπεύσει οι αναβαπτιστές απεσταλμένοι του. Αυτό το προπα­ γανδιστικό ταξίδι του Μίντσερ είναι φανερό ότι συντέλεσε ου­ σιαστικά στην οργάνωση του λαϊκού κόμματος, στην καθαρή διατύπωση των αιτημάτων του και στην τελική γενική έκρηξη της εξέγερσης τον Απρίλη του 1525. Ιδιαίτερα καθαρά εκδηλώ­ θηκε εδώ η διπλή επίδραση του Μίντσερ, από τη μια μεριά στο λαό, στον οποίο μιλούσε στη γλώσσα της θρησκευτικής προφη­ τείας που ήταν τότε η μόνη κατανοητή γλώσσα, και από την άλλη μεριά στους μυημένους, στους οποίους μπορούσε να εκφράσει τον τελικό του σκοπό. Αν στη θουριγγία είχε ήδη από παλιότερα συγκεντρώσει γύρω του έναν κύκλο από τους πιο αποφασισμένους ανθρώπους όχι μόνο από το λαό, αλλά και

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

από τον κατώτερο κλήρο και τους είχε βάλει επικεφαλής της μυστικής οργάνωσης, εδώ γίνεται το επίκεντρο ολόκληρου του επαναστατικού κινήματος της Νοτιοδυτικής Γερμανίας, οργα­ νώνει τη σύνδεση της Σαξονίας και της θουριγγίας μέσω του Φράνκεν και του Σβάμπεν ως την Αλσατία και τα σύνορα της Ελβετίας και περιλαμβάνει ανάμεσα στους μαθητές του και στους αρχηγούς της Ένωσης προπαγανδιστές της Νότιας Γερ­ μανίας, σαν τον Χούμπμάγερ στο Βάλντσχουτ, τον Κόνραντ Γκρέμπελ της Ζυρίχης, τον Φραντς Ρέμπμαν στο Γκρίσεν, τον Σάπελερ στο Μέμινγκεν, τον Γιάκομπ Βέε στο Λάιπχάιμ, τον δόκτορα Μάντελ στη Στουτγάρδη, στο μεγαλύτερο μέρος τους επαναστάτες κληρικούς. Ο ίδιος έμεινε κυρίως στο Γκρίσεν, στα σύνορα του Σάφχάουζεν και από εκεί περιόδευσε στο Χέγκαου, στο Κλέτγκαου κλπ. Οι αιματηροί διωγμοί που άρχισαν παντού οι θορυβημένοι πρίγκιπες και αφέντες ενάντια σ’ αυτή τη νέα πληβειακή αίρεση συντέλεσαν όχι και λίγο στην υποδαύ­ λιση του πνεύματος της εξέγερσης και στη συσπείρωση της Ένωσης. Έτσι προπαγάνδιζε ο Μίντσερ για πέντε μήνες στην Ανω Γερμανία και καθώς πλησίαζε ο καιρός να ξεσπάσει η εξέ­ γερση, επέστρεψε πάλι στη θουριγγία, όπου ήθελε να καθοδη­ γήσει ο ίδιος την εξέγερση και όπου θα τον ξαναβρούμε. θα δούμε πόσο πιστά ο χαρακτήρας και η συμπεριφορά των δύο κομματικών ηγετών αντανακλούν τη στάση των ίδιων των κομμάτων τους. Πώς η αναποφασιστικότητα, ο φόβος μπροστά στο ίδιο το κίνημα που έπαιρνε σοβαρή τροπή, η δειλή δουλοπρέπεια απέναντι στους πρίγκιπες του Λούθηρου ταίριαζαν απόλυτα στην ταλαντευόμενη, διφορούμενη πολιτική των αστών και πώς η επαναστατική ενεργητικότητα και αποφασι­ στικότητα του Μίντσερ αναπαράγονται στο πιο αναπτυγμένο τμήμα των πληβείων και των αγροτών. Η διαφορά είναι μόνο ότι, ενώ ο Λούθηρος αρκέστηκε να εκφράσει τις αντιλήψεις και επιθυμίες της πλειοψηφίας της τάξης του και, έτσι, να αποκτή­ σει μια πολύ φτηνή δημοτικότητα, ο Μίντσερ, αντίθετα, πήγε πολύ μακρύτερα από τις άμεσες αντιλήψεις και απαιτήσεις των πληβείων και αγροτών, δημιουργώντας από το καλύτερο κομ­
81

άλλωστε. το οποίο. έμεινε πάντα μια μικρή μόνο μειοψηφία της εξεγερμένης μάζας. 82 .ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ μάτι των τότε επαναστατικών στοιχείων ένα κόμμα. όσο στεκόταν στο ύψος των ιδεών του και συμμερι­ ζόταν την ενεργητικότητά του.

παπάδες και αριστοκρατία. διαμάχες. ο Χανς Μπέχάιμ από το Νίκλασχάουζεν. από τον πόλεμο. γνω­ στός και σαν Τυμπανιστής και Πφάιφερχένσλαϊν (Γιαννάκης ο Γκαϊντατζής). από πολλούς φόρους. φάνηκαν τα πρώτα συμπτώματα του επαναστατικού πνεύματος που γεννιόταν ανάμεσα στους γερμανούς αγρότες*. 83 . Ένγκελς στην έκδοση του 1850). και •Ακολουθούμε στις χρονολογίες τα στοιχεία του Τσίμερμαν στα οποία στρεφόμαστε εξαιτίας της έλλειψης επαρκών πηγών στο εξωτερικό και τα οποία είναι πλήρως επαρκή για το σκοπό αυτού του άρθρου (υποσημείωση του Φρ. δοσίματα. τις φυλακές και τα παρόμοια»6 και λεηλατούνταν αδιάντροπα συνέχεια 3 από επισκόπους. Ένας νεαρός βοσκός και οργανοπαίχτης.Ill [Πρόδρομοι του μεγάλου πολέμου των χωρικών μεταξύ 1476 και 1517] Πενήντα χρόνια περίπου μετά την καταστολή του χουσιτικού κινήματος. τους σκοτωμούς. εμφανίστηκε το 1476 η πρώτη αγροτική συνωμοσία. εχθρότη­ τες. Διηγήθηκε ότι του παρουσιάστηκε η Παρ­ θένος Μαρία· τον διέταξε να κάψει το τύμπανό του. παρουσιάστηκε ξαφνικά σαν προφήτης στην κοι­ λάδα του Τάουμπερ. τη φωτιά. Στην επισκοπή του Βίρτσμπουργκ. να πάψει να υπηρετεί το χορό και τις άλλες αμαρτωλές απολαύσεις. μια επισκοπή που είχε εξαθλιωθεί ήδη από τους χουσιτικούς πολέμους «από κακή δια­ κυβέρνηση.

κάνοντας πε­ 84 . τελείως. τόσο από την άποψη της άγριας φανατικής μορφής του όσο και από την άποψη του περιεχομένου του. θα εγκαταλείψει κάθε κόσμημα και στολίδι και θα προ­ σκυνήσει την Παναγία από το Νίκλασχάουζεν για να λάβει άφε­ ση αμαρτιών. όπως τον κήρυχναν η αστική. πρέπει να αρχίσει απομακρύνοντας όλα εκείνα που θα μπο­ ρούσαν να το συμφιλιώνουν ακόμη με την υπάρχουσα κοινω­ νική κατάσταση. για να συνειδη­ τοποιήσει και το ίδιο την εχθρική του στάση απέναντι σε όλα τα άλλα στοιχεία της κοινωνίας. πρέπει να απαρνηθεί τις λίγες χαρές που θα μπορούσαν να κάνουν την άθλια ζωή του έστω και για μια στιγμή υποφερτή και τις οποίες ακόμη και η σκληρότερη κα­ ταπίεση δεν θα μπορούσε να του αποσπάσει.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ να καλεί το λαό σε μετάνοια. άλλωστε. από την άλλη. και του οποίου όλο το μυστικό είναι η αστική (biirgerlich) φιλαργυρία. λουθηρανική ηθική και οι άγγλοι πουριτανοί (σε διάκριση από τους ανεξάρτητους6 και τις πιο 4 προωθημένες αιρέσεις). αυτή η απαίτηση εγκατά­ λειψης όλων των απολαύσεων και των διασκεδάσεων της ζωής αντιπαραθέτει από τη μια μεριά στις κυρίαρχες τάξεις την αρ­ χή της σπαρτιάτικης ισότητας και. Έτσι θα απαλλαγεί ο καθένας από τις αμαρτίες του και από τις μάταιες επιθυμίες αυτού του κόσμου. Αυτός ο πληβειαχός και προλεταριακός ασκητισμός διαφέρει. Εδώ βρίσκουμε κιόλας. η ανάπτυξη των σύγχρονων παραγωγικών δυνάμεων αυξάνει σε τεράστιο βαθμό τα υλικά μέσα της ικανοποίησης. από τον αστικό ασκητισμό. ότι αυ­ τός ο πληβειακός προλεταριακός ασκητισμός χάνει τον επανα­ στατικό του χαρακτήρα στο βαθμό που από τη μια μεριά. Αυτή η ασκητική αυστηρότητα των ηθών. αποτελεί αναγκαίο μεταβατικό στάδιο. για να συσπειρωθεί σαν τάξη. Εννοείται. χωρίς το οποίο το κατώτερο στρώμα της κοινωνίας ποτέ δεν μπορεί να μπει σε κίνηση. εκείνον τον ασκητισμό τον οποίο συναντάμε σε όλες τις μεσαιωνικές εξεγέρσεις με θρησκευτική απόχρωση και στη νε­ ότερη εποχή στις αρχές κάθε προλεταριακού κινήματος. Για να αναπτύξει την επαναστατική του ενέργεια. στον πρώτο πρόδρομο του κινήμα­ τος.

Από το Όντενβαλντ. οι αγγαρείες. τον Κόχερ και τον Γιαγκστ. κήρυχνέ. πράγμα που. Τότε. Αρχισαν προσκυνήματα στο Νίκλασχάουζεν και γρήγορα πήραν έκταση· και όσο πιο μαζική ήταν η λαϊκή προσέλευση τόσο και πιο ανοιχτά εξέθετε ο νεαρός αντάρτης τα σχέδιά του. Διηγόνταν για θαύμα­ τα που έλεγαν ότι είχε κάνει· γονάτιζαν μπροστά του και προ­ σεύχονταν σαν μπροστά σε άγιο. πραγματικά.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ριττή τη σπαρτιάτικη ισότητα. απλώ­ θηκε μακριά. «του μηνύματος της Δέσποινάς μας». οι δασμοί. ότι από τώρα και στο εξής δε θα έπρε­ πε να υπάρχει αυτοκράτορας ή πρίγκιπας. οι έγγειοι πρόσοδοι. στην πράξη. το Σβάμπεν και τον Ρήνο έρχονταν πλήθη προσκυνητών. η θέση του προλεταριάτου στην κοινωνία και. ούτε πάπας ούτε άλ­ λη εκκλησιαστική ή κοσμική εξουσία. από τον Μάιν. το ίδιο το προλεταριά­ το γίνεται όλο και πιο επαναστατικό. μια ξαφνική απαλλαγή από όλο τον συνηθισμένο τρόπο ζωής θα μπορούσε να θέσει σε κίνηση αυτή τη διασκορπισμένη. Γρήγορα η φήμη του προφήτη. από την άλλη. αραιή. στα μέλη των αιρέσεων που εμμένουν σ’ αυτόν. και. μαθημένη στην τυφλή υποταγή αγροτική μάζα. πολύ περισσότερο αφού δεν έχει πια σχεδόν τίποτε που να μπορεί να απαρνηθεί. τα νερά και τα λιβάδια να είναι παντού ελεύθερα.αφαιρούσαν τούφες από την 85 . έτσι. καταλήγει άμεσα σε αστική φιλαργυρία. Όλα τα νοίκια. καταλήγει πάλι στο φιλισταϊσμό ή στη συντεχνιακή τσιγκουνιά. Το κήρυγμα της μετάνοιας του Πφάιφερχένσλαϊν βρήκε με­ γάλη απήχηση· όλοι οι προφήτες της εξέγερσης άρχιζαν μ’ αυτό και. είτε σε με­ γαλόστομη ηθικολογία. εξαφανίζεται βαθ­ μιαία από τις μάζες και. να κερδίζει το ψωμί του με τα χέρια του και να μην έχει κανείς περισσότερα από τον άλλο. Η μάζα του προλεταριάτου δε χρειάζεται τα κηρύγματα απάρνησης. Ο λαός δέχτηκε αυτό το νέο Ευαγγέλιο με χαρά. ακόμη και από τη Βαυαρία. μόνο μια τεράστια προσπάθεια. Η Παναγία του Νίκλασχά­ ουζεν του είπε.ο καθένας έπρεπε να είναι αδερφός του άλλου. οι φόροι και τα άλλα δοσίματα σε χρήμα ή δουλειά έπρεπε να καταργηθούν για πάντα και τα δάση.

έδωσε το σύνθημα: «Και τώρα». αλλά με τα όπλα. Του κάκου οι παπάδες εκστράτευαν εναντίον του. την Κυριακή του Αγίου Κιλιανού. όμως. με το ραβδί του προσκυνητή. Την καθο­ ρισμένη ημέρα συγκεντρώθηκαν γύρω στις 34. δηλαδή το Σάββατο που μας έρχεται· και φέρτε μαζί σας τα αδέρφια και τους φίλους σας. όσους μπορείτε.000 και πάνω ανθρώπους. με το κερί του προσκυνήματος στο ένα χέρι και με το σπαθί. όμως. κατέληξε στο κήρυγμά του. τον Κουντς φον Τούνφελντ και το γιο του. αλλά εσείς οι άντρες ελάτε πάλι στο Νίκλασχάουζεν την ημέρα της Αγίας Μαργαρίτας. το κοντάρι ή το τσεκούρι στο άλλο. όταν η δύναμή του έμοιαζε να είναι αρκετά μεγάλη. τα παιδιά και τους γέρους στο σπίτι. 86 . οι ιππότες του επισκό­ που* είχαν συλλάβει τη νύχτα τον προφήτη της ανταρσίας και τον είχαν μεταφέρει στον πύργο του Βίρτσμπουργκ. Τε­ λικά. Μην έρθετε. Δε σκόπευε. που ακολουθούσαν τη νέα διδασκαλία και επρόκειτο να γίνουν οι στρατιωτικοί ηγέτες της εξέγερσης που προετοιμαζόταν. Η μάζα των πιστών αυξανόταν ασυ­ γκράτητα. τα κυριακάτικα κηρύγματα του επαναστάτη βοσκού συγκέντρωναν στο Νίκλασχάουζεν πλήθη από 40.000 ένοπλοι ♦Ροδόλφος 2ος ίου Σέρενμπεργκ. Είχε μυστικές συνεννοήσεις με τον εφημέριο του Νίκλασχάουζεν και με δύο ιππότες. να μείνει στο κήρυγμα. η επαναστατική αίρεση άρχισε να διαμορφώνεται. παρουσιάζοντας τα οράματά του σαν οφθαλμαπάτη του Σατανά και τα θαύματά του σαν αγυρτείες της Κόλασης.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ κάπα του σαν να ήταν ιερό λείψανο ή φυλακτό.»6 5 Πριν. Και η Παναγία θα σας αναγγείλει μετά ποιο είναι το θέ­ λημά της και τι πρέπει να κάνετε. Πολλούς μήνες κράτησε το κήρυγμα του Πφάιφερχένσλαϊν προς τις μάζες. όμως. συρρεύσουν οι αγρότες. «πηγαίνετε στο σπίτι σας και συλλογιστείτε τι σας αποκάλυψε η Πα­ ναγία και αφήστε το επόμενο Σάββατο τις γυναίκες.

Τα προσκυνή­ ματα στο Νίκλασχάουζεν κράτησαν λίγο καιρό ακόμη. ενώ ο ίδιος ο Πφάιφερχένσλαϊν κάηκε στην πυρά.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ αγρότες. Αυτές οι εξεγέρσεις. που προκάλεσαν την αγροτική εξέγερση στις Κάτω Χώρες. άρχισαν να διασκορπίζονται. κατά ένα μέρος. συμπαθούσε λίγο πολύ και ένα μέρος της κατώτερης αριστοκρατίας. οι ιππότες του επισκόπου τους επιτέθηκαν και αιχμαλώτισαν πολλούς. Παρερχόμαστε την ολλανδική αγροτική εξέγερση του 149192. στο τέλος. στην οποία συμ­ μετείχαν και άνθρωποι της απλής αστικής αντιπολίτευσης και την οποία. μάλιστα. Ο Κουντς φον Τούνφελντ δραπέτευσε και ξανάγινε δεκτός μόνο ύστερα από την παραχώρηση όλης της περιουσίας του στα εκκλησιαστικά ιδρύματα. η Γερμανία έμεινε για αρκετό καιρό πάλι ήσυχη. όμως. Οι ίδιες ανατιμήσεις. Μόνο με το τέλος της δεκαετίας του ενενήντα άρχισαν νέες εξεγέρσεις και συνωμοσίες των αγροτών. αλλά. αλλά η είδηση αυτή επέδρασε αποθαρρυντικά πάνω τους. Έδρα της Ένωσης ήταν η περιοχή 87 . την ταυτόχρονη εξέγερση των αγροτών του Αβαείου του Κέμπτεν στο Ανω Σβάμπεν και την εξέγερση στο Φρίσλαντ με επικεφαλής τον Σιάαρντ Αιλβα γύρω στα 1497. που κι αυτή την κατέπνιξε ο Αλμπρεχτ της Σαξο­ νίας66. Το μεγαλύτερο μέρος διαλύθηκε· οι πιο μυημένοι συγκρό­ τησαν γύρω στις 16. που καταπνίγηκε τελικά από το δούκα Αλμπρεχτ της Σαξο­ νίας στη μάχη του Χέεμσκερκ. καταπνίγηκαν κι αυτά. είναι αγώνες ως τώρα ελεύθερων αγροτών ενά­ ντια στην προσπάθεια επιβολής σ’ αυτούς της φεουδαρχίας. Περνάμε κατευθείαν στις δύο μεγάλες συνωμοσίες που προετοί­ μασαν τον πόλεμο των χωρικών: στο Παπούτσι της Ένωσης (Bundschuh) και στον Φτωχό Κόνραντ (Armer Konrad).000 και παρατάχθηκαν μαζί τους μπροστά στον πύργο. δημιούργησαν το 1493 στην Αλσα­ τία μια μυστική ένωση αγροτών και πληβείων. κατά ένα μέρος. βρίσκονται πολύ μακριά από τα θέατρα του καθαυτό πολέμου των χωρικών και. με επικεφαλής τον Κουντς φον Τούνφελντ και το γιο του Μιχαήλ. Μετά απ’ αυτή την πρώτη απόπειρα. Ο επίσκοπος κατάφερε να αποσυρθούν με διά­ φορες υποσχέσεις· μόλις. Δύο αποκεφαλίστηκαν.

κα­ θιέρωση ιωβηλαίου έτους. ενώ οι πολυάριθμοι φυγάδες που είχαν διασκορπιστεί στην Ελβετία και τη Νότια Γερμανία. παρίστανε ένα πα­ πούτσι αγρότη με μακριά κορδόνια. εξακολού­ θησε μυστικά την ύπαρξή του. Οι συνωμότες ζητούσαν λεηλασία και εξόντωση των Εβραίων. αιρετών δικαστηρίων για κάθε κοινότη­ τα. κλπ. η υπόθεση μαθεύτηκε ακριβώς τότε που θα έπρεπε να δοθεί το χτύπημα ενάντια στο Σλέτσταντ. κατάργηση της ψιθυριστής εξομολόγησης και καθιέρωση ιδιαιτέρων. με κομμένες παλά­ μες ή δάκτυλα. ορισμένοι τεμαχίστηκαν στα τέσσερα ή αποκεφαλίστηκαν και άλλοι. να κατά­ σχουν τα ταμεία των μοναστηριών και της πόλης και από εκεί να ξεσηκώσουν όλη την Αλσατία. Η σημαία της Ένωσης. περιο­ ρισμό των παπάδων σε εκκλησιαστικό εισόδημα 50-60 φλου­ ριών ο καθένας. οι οποίοι. δικαίωμα έγκρισης των φόρων. μόλις γίνονταν αρκετά ισχυροί. βρίσκοντας . με το οποίο θα παραγράφονταν όλα τα χρέη. των δασμών και άλλων βαρών. να καταλάβουν το οχυρωμένο Σλέτσταντ. Αντίθετα. όμως. διάλυση του εκκλησιαστικού και του (αυτοκρατορικού) δικα­ στηρίου του Ρότβαϊλ67. κατάργηση των φόρων. του Σερβάιλερ κλπ. του Ζουλτς. που από εκείνη τη στιγμή έδωσε στις αγροτικές συνω­ μοσίες για τα είκοσι επόμενα χρόνια σύμβολο και όνομα68. Οι συνωμότες συνήθιζαν να κάνουν τις συναντήσεις τους τη νύχτα στο μοναχικό Χούνγκερμπεργκ.. όπως και σήμερα. των οποίων η τοκογλυφία ήδη από τό­ τε. Ένας μεγάλος αριθμός απ’ αυτούς δραπέτευσε στην Ελβετία. το λεγόμενο Παπούτσι της Ένωσης. Αλλά το Παπούτσι της Ένωσης σε καμιά περίπτωση δεν εξολοθρεύτηκε μ’ αυτό το πρώτο πλήγμα. έγιναν και ισάριθμοι προπαγανδιστές.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ της Σλέτσταντ. Το σχέδιο των συνωμοτών ήταν. Η εισδοχή στην Ένωση περιλάμβανε τις πιο απόκρυφες τελετές και τις φοβερότερες απειλές τιμωρίας για τους προδότες. διώχτηκαν από τη χώρα. του Στότσχαϊμ. Οι αρχές κινήθηκαν γρήγορα· πολλοί από τους συ­ νωμότες πιάστηκαν και βασανίστηκαν. του Ντάμπαχ. γύρω στη Μεγάλη Εβδομάδα του 1493. που θα ξεδιπλωνόταν τη στιγμή της εξέγερσης. απομυζούσε τους αλσατούς αγρότες. Παρ’ όλα αυτά.

Στην οργάνωση ανήκαν κάπου 7. που τότε περιλάμβανε και την περιοχή του Μπρούχζαλ. που έφταναν ως την κομητεία της Βάδης. η ευκαιρία για τη μαζική εξέγερση -αυτή η επιμονή είναι πραγ­ ματικά αξιοθαύμαστη. πιο συγκεντρωτική οργάνωση. όπως και το 89 . φόρου ή δασμού σε πρίγκιπες. Εδώ βρίσκουμε για πρώτη φορά στους αγρότες τα δύο αιτή­ ματα της απαλλοτρίωσης της εκκλησιαστικής περιουσίας προς όφελος του λαού και της ενιαίας και αδιαίρετης γερμανικής μο­ ναρχίας. εκδηλώθηκαν σημάδια ενός μυστικού κινήματος ανάμεσα στους αγρότες.000 άτομα.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ παντού όπου υπήρχε παρόμοια καταπίεση την ίδια διάθεση για εξέγερση. που προέρχονταν από τον αγρο­ τικό διεσπαρμένο τρόπο ζωής.δύο αιτήματα που εμφανίζονται στο εξής συνεχώς στην πιο αναπτυγμένη μερίδα των αγροτών και πληβείων. ανάμεσα στο Μπρούχζαλ και το Βάινγκάρτεν. με τις οποίες ξεπέρναγαν τα εμπόδια προς μια πιο μεγάλη. τελικά. μέχρι να φτάσει. Τα άρθρα περιλάμβαναν: καμιά πια πληρωμή δοσίματος ή δεκάτης. Το 1502. ήττες. Η επιμονή και η αντοχή με την οποία συνωμοτούσαν οι αγρό­ τες της Ανω Γερμανίας από το 1493 και για τριάντα χρόνια με­ τά. Το Παπούτσι της Ένωσης είχε πράγματι αναδιοργανωθεί εδώ με σημαντική επι­ τυχία. και με διακλαδώσεις πέρα από τον Ρήνο ως τον Μάιν. διέδωσαν το Παπούτσι της Ένωσης σε όλη τη Βάδη. μέ­ χρι ο Τόμας Μίντσερ να μετατρέψει τη διανομή των εκκλησια­ στικών περιουσιών σε δήμευσή τους προς όφελος της κοινοτι­ κής περιουσίας και την ενιαία γερμανική αυτοκρατορία σε ενιαία και αδιαίρετη δημοκρατία (Republik). στην επισκοπή του Σπάιερ. με κέντρο το Ούντεργκρόμπαχ. και με τις οποίες πάντα συνω­ μοτούσαν ξανά και ξανά. αριστοκρατία και παπάδες· κατάργηση της δουλοπα­ ροικίας και απαλλοτρίωση και διανομή στο λαό των μοναστηριών και των άλλων θρησκευτικών περιουσιών και άρνηση αναγνώρισης οποιουδήποτε άλλου κυρίου εκτός από τον αυτο­ κράτορα. εκτελέσεις των ηγετών τους. ύστερα από αναρίθμητα πλήγματα. Το ανανεωμένο Παπούτσι της Ένωσης είχε.

στα οποία οι ελβετοί. μπόρεσαν να μείνουν τελείως ανενόχλητοι είτε στα μέρη τους ή σε περιοχές γειτονικών ηγεμόνων. 90 . ακόμα και οι αρχηγοί. Εδώ κι εκεί. Η έκταση της διάδοσης της Ένωσης φαίνεται από το φόβο που κατέλαβε τις διάφορες αυτοκρατορικές κλειστές τάξεις της Αλσα­ τίας και την Ομοσπονδία του Σβάμπεν». Ο αυτοκράτορας Μαξιμιλιανός. ούγγροι και σλοβένοι αγρότες κάνουν ταυτόχρονα μια σειρά σημαντικές εξεγέρσεις.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ παλιό. Μετά τη νέα αυτή ήττα. βγήκαν στην επιφάνεια και εκδηλώθηκαν στα ταραγμένα χρόνια 1513-15. η μια μετά την άλλη. το Παπούτσι εξακολουθούσε να υπάρχει με τη μορφή μεμονωμένων μικρότερων κύκλων μέχρι που ύστερα από δέκα χρόνια ένας δραστήριος ηγέτης των αγροτών κατόρθωσε να ενώσει πάλι τα μεμονωμένα νήματα σε μια μεγάλη συνωμοσία. θα οργανωνόταν εκεί ένας στρατός της Ένωσης και θα στελνόταν σαν κινητό σημείο συγκέντρωσης στα γύρω πριγκιπάτα. η υπόγεια δου­ λειά συνεχίζονταν. τον όρκο της σιωπής. ο Φτωχός Κόνραντ στον Μέλανα Δρυμό. Το σχέδιο προδόθηκε από έναν κληρικό. Οι αρχές πήραν αμέσως αντίμετρα. όπου η πλειοψηφία των κατοίκων ανήκε στην Ένωση. τις τελετές εισδοχής και τη σημαία με το παπούτσι και την επιγραφή: «Τίποτε εκτός από τη Δικαιοσύνη του θεού!» Το σχέδιο δράσης έμοιαζε με των Αλσατών. Στο Σβάμπεν. Μερικοί συνωμότες εκτελέστηκαν. προφανώς σε σύνδεση με τα διασκορπισμένα μέλη του Παπουτσιού. επρόκειτο να καταληφθεί. οι μεμονωμένες αγροτικές συγκεντρώσεις δεν κράτησαν πολύ. Συγκέντρωσαν στρατεύ­ ματα και άρχισαν μαζικές συλλήψεις. Το Μπρούχζαλ. ο «τελευταίος ιππότης». οι ταξικοί αγώνες πέρασαν πάλι μια μακριά περίοδο φαινομενικής ησυχίας. Αλλά. Και οι δύο συνωμοσίες. δημιουργήθηκε. ώστε οι περισσότεροι. άλλοι δραπέτευσαν το μυστικό. στον οποίο το είχε εξομολογηθεί ένας συνωμότης. το μυστικό του τόπο συγκεντρώσεων. είχε κρατηθεί τόσο καλά. από τα πρώτα κιόλας χρόνια του δέκατου έκτου αιώνα. έγιναν συγκεντρώσεις και προβλήθηκε ένοπλη αντίσταση· ωστόσο. διέταξε τα αιματηρότερα μέτρα τιμωρίας ενάντια στις ανήκουστες ενέργειες των χωρικών. όμως.

χρησιμοποιήθηκαν σε κατώτερες αποστολές και οι περιπλανώμενοι και οι ζητιάνοι. και δασοφύλακας. Αυτοί οι βασιλιάδες των ζητιάνων παίζουν σημαντικό ρόλο στη συνωμοσία του. έναν κόκκινο σκούφο και από πάνω το βρέφος του Τριντ. Εκτός από τους μυημένους απεσταλμένους. την Αγία Οτιλία. οι οποίοι πε­ ριόδευαν τη χώρα κάτω από τις πιο διαφορετικές μεταμφιέσεις. πληβείους και αγρότες. Παναγίες κλπ. πό­ δια του· στο καπέλο του είχε πάνω από οχτώ σημάδια. τελικά. τα ντοκουμέντα των ανακρίσεων μας δίνουν τις πιο ενδιαφέρου­ σες λεπτομέρειες. Ο Γιος είχε άμεση επαφή με τους βασι­ λιάδες των ζητιάνων και. με εγχειρίδιο και κάμα. τους δε­ κατέσσερις σωτήρες. όπου είχε γίνει. Όλα τα χρήσιμα στοιχεία χρησιμοποιήθηκαν με τη μεγαλύτερη περίσκεψη και επιδεξιότητα. και ένα μεγάλο ραβδί με ρόζους. πουλούσε μπαχαρικά και σκουληκοβότανο. έλεγχε ολόκληρο τον πολυάριθμο περιπλανώμενο πληθυσμό. παπάδες. μέσω αυτών. μια μα­ κριά κόκκινη γενειάδα. πρώην στρατιώτης και από κάθε άποψη εξέχουσα φυσιογνωμία. μάλιστα. υποτίθεται. που ζητιάνευε στο όνομα του Αγίου Βέλτεν. είχε μείνει σε διά­ φορα μέρη μεταξύ Μπόντενζεε και Μέλανα Δρυμού και.ένας άλλος. ένα σπαθί στο πλευρό του και πολλά μαχαίρια και ένα εγχειρίδιο 91 . αστούς. πώς κατόρθωσε να στρατολογήσει επιδέξια τους πιο διαφορετικούς ανθρώπους. εγκαταστάθηκε στο Λέεν κοντά στο Φράιμπουργκ στο Μπράισγκαου. φο­ ρούσε ένα μακρύ φόρεμα βαμμένο στο χρώμα του σιδήρου. Το διπλωματικό ταλέντο και η ακούραστη αντοχή αυτού του υποδειγματικού συνωμότη κατόρθωσαν να συμπεριλάβουν στην Ένωση έναν εξαιρετικά μεγάλο αριθμό ατόμων από τις πιο διαφορετικές τάξεις: ιππότες. Μετά τη δραπέτευσή του. Ήταν εξαιρετικά ασυνήθιστοι τύποι: Ο ένας περιπλανιόταν με ένα κοριτσάκι.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Το Παπούτσι της Ένωσης του Ανω Ρήνου αναδιοργάνωσε ο Γιος Φριτς από το Ούντεργκρόμπαχ. ζητιανεύοντας για τα άρρωστα. Για το πώς αναδιοργάνωσε από εδώ τις συνδέσεις..και φαίνεται σχεδόν βέβαιο ότι οργάνωσε και πολλά περισσότερο ή λιγότερο αυστηρά διαχω­ ρισμένα κλιμάκια της συνωμοσίας. πρόσφυγας της συνωμο­ σίας του 1502.

Είχαν αναλάβει. ταξίδευαν με το άλογο συνεχώς από μέρος σε μέρος και έκαναν νυχτερινές επιθεωρήσεις των νεοστρατολογημένων. Υπήρχαν τουλάχιστον δέκα απ’ αυ­ τούς. την κομητεία της Βάδης και το Μπράισγκαου και μαζί με τουλάχιστον 2.ΕΛΣ στη ζώνη· άλλοι είχαν τεχνητά διατηρημένες πληγές και παρό­ μοιες γραφικές ενδυμασίες.. κλπ. Οι συσκέψεις των αρχηγών. μετά έρχονται οι αγρότες και οι ταβερ­ νιάρηδες. στο Κνίμπις κλπ. γίνο­ νταν στο Χάρτμάτε κοντά στο Λέεν και εδώ εγκρίθηκαν και τα δεκατέσσερα άρθρα της Ένωσης: Κανένας κύριος εκτός από τον αυτοκράτορα και (για μερικούς) τον πάπα* κατάργηση του Δικαστηρίου του Ρότβαιλ και περιορισμός του Εκκλησιαστικού Δικαστηρίου στα εκκλησιαστικά θέματα· κατάργηση όλων των 92 . Οι πιο πολλοί είναι καλφάδες.000 δικούς τους να μπουν κάτω από τις διαταγές του Γκέοργκ Σνάιντερ. ευρύτερες συγκεντρώσεις για τη συζήτηση των υποθέσεων της Ένωσης. μαζί με τις περιγραφές τους. Ανά­ μεσα στα καθαυτό μέλη της Ένωσης δημιουργήθηκε από σταθμό σε σταθμό υπηρεσία διαβιβάσεων και ο Γιος Φριτς και ο επικεφαλής απεσταλμένος του. Σ’ αυτή τη σύνθεση βλέπει κανείς την πολύ μεγαλύτερη ανάπτυξη που πήρε το Πα­ πούτσι της Ένωσης κάτω από την ηγεσία του Γιος Φριτς· το πληβειακό στοιχείο των πόλεων άρχισε να επιβάλλεται όλο και περισσότερο. τη σημερινή Βάδη. στο Ρόζεν την ημέρα της ενοριακής γιορτής του Τσάμπερν για να καταλάβουν την πόλη. ο Στόφελ φον Φράιμπουργκ. από τα πιο διαφορετικά μέρη εκείνης της περιοχής. Από καιρό σε καιρό γίνονταν σε απομακρυ­ σμένα βουνά. αντί αμοιβής 2. στις οποίες παραβρίσκονταν συχνά τοπικά μέλη κα­ θώς και αντιπρόσωποι των απομακρυσμένων περιοχών.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚ. Οι διακλαδώσεις της συνωμοσίας εκτείνονταν σε όλη την Αλσατία. Για την εξάπλωση της Ένωσης στον Ανω Ρήνο και στον Μέλανα Δρυμό τα έγγραφα της ανάκρισης δίνουν αρκετές μαρτυρίες· περιέ­ χουν αναρίθμητα ονόματα μελών. μέχρι τη Βιρτεμβέργη και τον ποταμό Μάιν. μερικοί αριστοκράτες.000 φλουριών να πυρπο­ λήσουν ταυτόχρονα την Αλσατία. ενός πρώ­ ην λοχαγού των μισθοφόρων. κληρικοί (όπως αυτός από το ίδιο το Λέεν) και πειναλέοι μισθοφόροι.

βασανίστηκαν και ♦Χριστόφορος 1ος. Αμέσως. το Παπούτσι της Ένωσης και την επιγραφή: «Κύριε. κοντά σε κάθε είδους εμβλήματα και εικόνες.αιώνια ει­ ρήνη σε όλη τη χριστιανοσύνη· αποφασιστική παρέμβαση ενά­ ντια σ’ όλους τους αντιπάλους της Ένωσης· επιβολή φορολο­ γίας υπέρ της Ένωσης· κατάληψη μιας οχυρωμένης πόλης -του Φράιμπουργκ.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ TQN ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ τόκων που έπρεπε να πληρώνονται μέχρι να φτάσουν το κεφά­ λαιο· ανώτατο ύψος τόκου πέντε τοις εκατό. Το μόνο που έλειπε ήταν η σημαία της Ένωσης και ο Γιος Φριτς πήγε στο Χάιλμπρον για να την ετοιμάσει. έγινε πρόωρη απόπειρα κα­ τάληψης του Φράιμπουργκ. και πώς. Η σημαία περιείχε.κατάργηση κάθε άδικου φόρου ή δασμού. από την άλλη μεριά. Το χτύπημα θα δινόταν γύρω στο φθινόπωρο του 1513. και αποκαλύφτηκε πριν της ώρας της.που θα χρησίμευε σαν κέντρο της Ένωσηςέναρξη διαπραγματεύσεων με τον αυτοκράτορα μόλις συγκε­ ντρωθούν οι δυνάμεις της Ένωσης. της αλιείας. της χρήσης των λιβαδιών και της ξύλευσης· περιορισμός των παπάδων σε ένα εκκλησιαστικό εισόδημα ο καθένας· κατάσχεση των εκκλησιαστικών περιουσιών και των τιμαλφών των μοναστηριών υπέρ του πολεμικού ταμείου της Ένωσης. το Συμβούλιο του Φράιμπουργκ και η αυτοκρατορική κυβέρνηση έστειλαν στο Ένζισχαϊμ τους κατασκόπους και τους στρατιώτες τους· ένα μέρος των μελών της Ένωσης πιάστηκαν. όμως. Ενώ. τα αιτήματα των αγροτών και των πληβείων έπαιρ­ ναν μια όλο και πιο σαφή και σταθερή μορφή.ελευθερία του κυ­ νηγιού. από τη μια μεριά. 93 . και με την Ελβετία. Μερικές απερισκεψίες στην προπαγάνδα βοήθησαν το Συμ­ βούλιο του Φράιμπουργκ και τον κόμητα της Βάδης* να βρουν τα σωστά ίχνη. και η προδοσία δύο συνωμοτών ολοκλήρωσε τη σειρά των αποκαλύψεων. Απ’ αυτά φαίνεται πόσο. αυτός έλειπε. σε πε­ ρίπτωση άρνησης του αυτοκράτορα -αυτά είναι τα σημεία στα οποία επιτεύχθηκε συμφωνία. βοήθησε τη θεία σου δικαι­ οσύνη». έπρεπε να γίνουν στον ίδιο βαθμό παραχωρή­ σεις στους μετριοπαθείς και τους ταλαντευόμενους. ο κόμης.

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

εκτελέστηκαν ωστόσο και αυτή τη φορά γλίτωσαν οι περισσό­ τεροι και κυρίως ο Γιος Φριτς. Οι ελβετικές αρχές καταδίωξαν αυτή τη φορά τους φυγάδες με μεγάλη αγριότητα και εκτέλεσαν πολλούς· όπως, όμως, και οι γείτονές τους, δεν μπόρεσαν να εμποδίσουν το μεγαλύτερο μέρος των φυγάδων να εξακολουθή­ σει να παραμένει κοντά στην ως τώρα κατοικία του και, μάλι­ στα, να επιστρέψει σιγά σιγά. Τη μεγαλύτερη μανία την έδειξε η αλσατική κυβέρνηση το Ένζισχαϊμ7 - με διαταγή της, πάρα 0 πολλοί αποκεφαλίστηκαν, τσακίστηκαν στον τροχό ή τεμαχί­ στηκαν στα τέσσερα. Ο ίδιος ο Γιος Φριτς έμεινε τον περισσό­ τερο καιρό στην ελβετική όχθη του Ρήνου, περνούσε, όμως, συ­ χνά στον Μέλανα Δρυμό, χωρίς ποτέ να μπορέσουν να τον συλλάβουν. Την αιτία της συνεργασίας αυτή τη φορά των Ελβετών με τις γειτονικές κυβερνήσεις ενάντια στο Παπούτσι τη δείχνει η αγροτική εξέγερση που ξέσπασε τον επόμενο χρόνο, το 151471, στη Βέρνη, το Ζόλοτουρν και τη Λουκέρνη και είχε σαν απο­ τέλεσμα την εκκαθάριση των αριστοκρατικών κυβερνήσεων και του πατρικιάτου γενικά. Εκτός απ’ αυτό, οι αγρότες επέβαλαν και μερικά προνόμια για τους εαυτούς τους. Αν πέτυχαν αυτές οι ελβετικές τοπικές εξεγέρσεις αυτό οφείλεται απλά στο ότι στην Ελβετία υπήρχε πολύ λιγότερη συγκέντρωση από ό,τι στη Γερμανία. Τους τοπικούς αφέντες τους οι αγρότες τους κατάφεραν παντού το 1525, αλλά υπέκυψαν στις οργανωμένες μά­ ζες των στρατευμάτων των πριγκίπων και αυτές ακριβώς ήταν που δεν υπήρχαν στην Ελβετία. Ταυτόχρονα με το Παπούτσι της Ένωσης στη Βάδη και προ­ φανώς σε άμεση σύνδεση μαζί του, σχηματίστηκε στη Βιρτεμβέργη μια δεύτερη συνωμοσία. Στα χαρτιά υπήρχε ήδη από το 1503, και καθώς η ονομασία Παπούτσι της Ένωσης είχε γίνει πολύ επικίνδυνη μετά τη συντριβή των συνωμοτών του Ούντεργκρόμπαχ, πήρε την ονομασία Φ τ ω χ ό ς Κόνραντ. Επίκε­ ντρό της ήταν η κοιλάδα του Ρεμς στους πρόποδες του Χόενστάουφενμπεργκ. Η ύπαρξή της ήταν γνωστή από καιρό, τουλάχιστον στο λαό. Η αδιάντροπη καταπίεση της κυβέρνησης
94

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

του Ούλριχ και μια σειρά χρόνια πείνας, που είχαν συντελέσει πολύ στο να ξεσπάσουν τα κινήματα του 1513 και 1514, είχαν αυξήσει τον αριθμό των μελών της Ένωσης. Οι νέοι φόροι στο κρασί, το κρέας και το ψωμί καθώς και ένας φόρος επί του κε­ φαλαίου από ένα πφένιχ σε κάθε φλουρί το χρόνο προκάλεσαν την έκρηξη. Η πόλη Σόρντορφ, όπου συγκεντρώθηκαν οι αρχη­ γοί της συνωμοσίας στο σπίτι του μαχαιροποιού Κάσπαρ Πρέγκιτσερ, έπρεπε να καταληφθεί πρώτη. Την άνοιξη του 1514 ξέ­ σπασε η εξέγερση. Τρεις χιλιάδες, κατ’ άλλους πέντε χιλιάδες αγρότες μπήκαν στην πόλη, πείστηκαν, όμως να αποσυρθούν με τις γλυκομίλητες υποσχέσεις των υπαλλήλων του δούκα: ο δού­ κας Ούλριχ έσπευσε επιτόπου με 80 ιππείς, αφού συμφώνησε με την κατάργηση των νέων φόρων και λόγω αυτής της υπό­ σχεσης τα βρήκε όλα ήσυχα. Υποσχέθηκε να συγκληθεί τοπική συνέλευση όπου θα ερευνώνταν όλα τα παράπονα. Οι αρχηγοί, όμως, της Ένωσης ήξεραν πολύ καλά ότι ο Ούλριχ δεν είχε υπόψη του τίποτε άλλο από το να κρατήσει το λαό ήσυχο όσο χρειαζόταν, για να βρει και να συγκεντρώσει αρκετές στρατιω­ τικές δυνάμεις για να παραβεί την υπόσχεσή του και να εισπράξει τους φόρους με τη βία. Γι’ αυτό από το σπίτι του Κάσπαρ Πρέγκιτσερ, «τη καγκελαρία του Φτωχού Κόνραντ», κάλεσαν σε συνέδριο της Ένωσης, πράγμα που υποστήριξαν απεσταλμένοι προς όλες τις κατευθύνσεις. Η επιτυχία της πρώτης εξέγερσης στην κοιλάδα του Ρεμς είχε ανεβάσει παντού στο λαό το γόη­ τρο του κινήματος. Οι εκκλήσεις και οι απεσταλμένοι βρήκαν παντού πρόσφορο έδαφος και, έτσι, το συνέδριο, που έγινε στις 28 του Μάη στο Ούντερτίρκχαϊμ, είχε πολυάριθμες αντιπροσωπίες από όλη τη Βιρτεμβέργη. Αποφασίστηκε να προχω­ ρήσουν αμέσως στην προπαγάνδα και με πρώτη ευκαιρία να χτυπήσουν στην κοιλάδα του Ρεμς ώστε να εξαπλωθεί από εκεί η εξέγερση. Ενώ ο Μπάντελχανς από το Ντέτινγκεν, ένας πρώ­ ην στρατιώτης, και ο Ζίνγκερχανς από το Βίρτινγκεν, ένας ευ­ υπόληπτος αγρότης, έφερναν στην Ένωση τον Ιούρα στο Σβάμπεν, ξέσπασε παντού η εξέγερση. Ο Ζίνγκερχανς, βέβαια, πιάστηκε αιχμάλωτος, αλλά οι πόλεις Μπάκνανγκ, Βίνεντεν,
95

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Μάρκγκρένινγκεν έπεσαν στα χέρια των αγροτών που είχαν συμμαχήσει με τους πληβείους και ολόκληρη η χώρα, από το Βάινσμπερνκ ως το Μπλάουμπόιρεν κι από εκεί ως τα σύνορα της Βάδης, ήταν σε ανοιχτή εξέγερση, ο Ούλριχ αναγκάστηκε να υποχωρήσει. Ενώ, όμως, σνγκαλούσε την τοπική συνέλευση για τις 25 του Ιούνη, έγραφε ταυτόχρονα στους γύρω πρίγκιπες και τις ελεύθερες πόλεις, ζητώντας βοήθεια ενάντια στην εξέ­ γερση η οποία, όπως έλεγε, απειλούσε όλους τους πρίγκιπες, τις αρχές και τους προκρίτους της αυτοκρατορίας και «είχε μια παράξενη ομοιότητα με το Παπούτσι της Ένωσης». Στο μεταξύ, συνήλθε ήδη στις 18 του Ιούνη στη Στουτγάρδη η τοπική συνέλευση, δηλαδή οι αντιπρόσωποι των πόλεων και πολλοί εκπρόσωποι των αγροτών, που διεκδικούσαν κι αυτοί έδρα στη συνέλευση. Οι ανώτεροι κληρικοί δεν είχαν έρθει ακό­ μη, οι ιππότες δεν είχαν καν προσκληθεί. Η αντιπολίτευση της πόλης της Στουτγάρδης, καθώς και δύο απειλητικές αγροτικές δυνάμεις εκεί κοντά, στο Λέονμπεργκ και την κοιλάδα του Ρεμς, υποστήριζαν τις διεκδικήσεις των αγροτών. Η αντιπροσωπία τους έγινε δεκτή και αποφασίστηκαν η καθαίρεση και τι­ μωρία των τριών μισητών συμβούλων του δούκα (Λάμπαρτερ, Τουμπ και Λόρχερ) ο διορισμός ενός συμβουλίου για το δούκα από 4 ιππότες, 4 αστούς και 4 αγρότες, ο καθορισμός συγκε­ κριμένης χορηγίας για το δούκα και η δήμευση των περιουσιών των μοναστηριών και των εκκλησιαστικών ιδρυμάτων υπέρ του κρατικού θησαυροφυλακίου. Ο δούκας Ούλριχ αντιπαρέταξε σ’ αυτές τις επαναστατικές αποφάσεις ένα πραξικόπημα. Στις 21 του Ιούνη, πήγε μαζί με τους ιππότες και τους συμβούλους του στο Τίμπινγκεν, όπου τον ακολούθησαν και οι ανώτεροι κληρικοί, διέταξε τους αστούς να έρθουν κι αυτοί εκεί, πράγμα που έγινε, και συνέχισε τη σύνοδο της τοπικής συνέλευσης χωρίς τους αγρότες. Σ’ αυτό το σημείο οι αστοί, κάτω από τη στρατιωτική τρομοκρατία, πρόδωσαν τους συμμάχους τους, τους αγρότες. Στις 8 του Ιού­ λη, επιτεύχθηκε η συμφωνία του Τίμπινγκεν που επέβαλε στη χώρα περίπου ένα εκατομμύριο χρέη του δούκα, στο δούκα με­
96

που τώρα.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ρικούς περιορισμούς που ποτέ δεν τήρησε. είχε πάλι πί­ στωση. η συμφωνία του Τίμπινγκεν έγινε αποδεκτή από όλη τη χώρα και δόθηκε ο νέος όρκος. δε γινόταν πια λόγος για εκπροσώπηση των αγροτών στην τοπική συνέλευση. από τους οποίους οι δεκαέξι απο­ κεφαλίστηκαν αμέσως και οι υπόλοιποι καταδικάστηκαν κυ­ ρίως σε βαριές χρηματικές ποινές προς όφελος του ταμείου του Ούλριχ. συγκέντρωσε γρήγορα στρατεύματα και οι γείτονές του. και τάισε τους αγρότες με μερικές κενές και γενικόλογες φράσεις και έναν πο­ λύ συγκεκριμένο νόμο ενάντια στην εξέγερση και τις οργανώ­ σεις. ιδιαίτερα p εκλέκτορας του Παλατινάτου*. λεηλατώντας τις πόλεις και τα χωριά. Έτσι. ύστερα από μια διφορούμενη συμ­ φωνία με μερικά μέλη της τοπικής συνέλευσης72. ο οποίος πήγε και πάλι ο ίδιος εκεί. Μόνο στην κοιλάδα του Ρεμς πρόβαλε αντίσταση ο Φτωχός Κόνραντ. παρά τη συμφωνία την κοιλάδα του Ρεμς. Πολλοί έμειναν στη φυλακή για πολύ καιρό. Ενά­ ντια στην αναβίωση της οργάνωσης. μετά την ικανοποίηση των αιτημάτων τους. καθώς ο δούκας. στράφηκαν με φανατισμό ενάντια στους αγρότες. Η αγροτιά έβαλε τις φωνές ότι επρόκειτο για προδοσία· αλλά. χτύπησε. λίγο έλειψε να σκοτωθεί και δημιουργήθηκε στο Κάπελμπεργκ ένα στρατόπεδο αγροτών. ενάντια σε κάθε συγκέ­ ντρωση των αγροτών ψηφίστηκαν αυστηροί νόμοι και οι ευγενείς του Σβάμπεν δημιούργησαν ειδική ένωση για την καταστολή κάθε απόπειρας εξέγερσης. Ο δούκας. είχαν κατορ­ *0 Λουδοβίκος 5ος. Χίλιοι εξακόσιοι αγρό­ τες πιάστηκαν αιχμάλωτοι. μέχρι το τέλος Ιούλη. έστειλαν βοηθητικά στρατεύματα. 97 . Φυσικά. οι περισσότεροι αντάρτες διασκορπί­ στηκαν και πάλι λόγω έλλειψης τροφίμων και οι υπόλοιποι επέστρεψαν στα σπίτια τους. Αλλά. του οποίου ο στρατός ενισχύθηκε στο μεταξύ και από τις μονάδες εθελοντών των πόλεων. καθώς η υπόθεση παρατραβούσε σε μάκρος. Ο Ούλριχ. Οι αρχηγοί του Φτωχού Κόνραντ στο μεταξύ. μετά την ανάληψη των χρεών του από τις κλειστές τάξεις.

Στο Μπιλ έγινε τον Ιούνη απόπειρα εξέγερσης. ξέσπασε ένας γενικός αγροτικός πόλεμος στην Ουγγαρία. ο Λαυρέντιος [Μέτσαρος] και ο Βαρνάβας. Τον ίδιο εκείνο χρόνο του 1514. Στρατοπέδευσε με τους αγρότες του στην πεδιάδα Ράκος κο­ ντά στην Πέστη. Όταν αυτό μαθεύτηκε στο στράτευμα. ενός Σέκλου7 που είχε διακριθεί ήδη σε προη­ 3 γούμενους πολέμους ενάντια στους Τούρκους και είχε πάρει και τίτλο ευγένειας.000 και μπήκαν κάτω από την αρχηγία του Γκέοργκ Ντόζα. οι πιο πολλοί με­ μονωμένα. οι ούγγροι ιππότες και οι μαγνάτοι έβλεπαν με δυσαρέσκεια αυτή τη σταυροφορία που απειλούσε να τους αφαιρέσει την περιουσία τους. είχαν δώσει υποσχέσεις ελευθερίας στους δουλοπάροικους και τους υποτελείς που θα συμμετείχαν σ’ αυτή. με τους επαναστατικούς τους λόγους δυνάμωσαν ακόμη περισσότερο το μίσος ενάντια στους ευγενείς στο στρα­ τό. ξέσπασε η οργή των καταπιεσμένων αγροτών. Ταυτόχρονα με το κίνημα της Βιρτεμβέργης. Κυνήγησαν τα μεμονωμένα αποσπάσματα των αγροτών και πήραν πίσω με τη βία και με κακοποιήσεις τους δουλοπά­ ροικους. Ο ίδιος ο Ντόζα συμμεριζόταν την οργή των στρατιωτών του ενάντια στην προδοτική αριστοκρατία. Αρχισαν οι εχθροπραξίες με συμπλοκές με τους ανθρώπους του κόμματος των ευγενών στα γειτονικά χω­ ριά και στα προάστια της Πέστης· τα πράγματα έφτασαν γρή­ . τους δουλοπάροικούς τους. Είχε κηρυχθεί σταυροφορία ενάντια στους Τούρκους και. Συγκεντρώθη­ καν γύρω στις 60. Το στράτευμα της σταυροφορίας έγινε στρατιά της Επανάστασης και αυτός μπήκε επικεφαλής αυτού του νέου κινήματος. αλλά ο κόμης Φίλιππος την κατέπνιξε αμέσως και ο ηγέτης της Γκούγκελ Μπάστιαν πιά­ στηκε στο Φράιμπουργκ και αποκεφαλίστηκε. όπως γινόταν συνή­ θως. φάνηκαν συμ­ πτώματα νέας δραστηριότητας του Παπουτσιού της Ένωσης στο Μπράισγκαου και στην κομητεία της Βάδης. Δύο από τους πιο ενθουσιώδεις κήρυκες της σταυροφορίας.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ θώσει να διαφύγουν στην Ελβετία και από εκεί επέστρεψαν ύστερα από μερικά χρόνια στα σπίτια τους. Αλλά. επίσης την άνοιξη.

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ γορα σε σιτ/κρούσεις και. συγκεντρώθηκε η αριστοκρατία στην Πέστη και κάλεσε σε βοήθεια το βοεβόδα της Τρανσυλβανίας Γιάνος Ζάπολια. **Το ρουμανικό όνομα της πόλης είναι Τιμιοοάρα. Διαίρεσε το στράτευμά του σε πέντε φάλαγγες. ο Ντόζα προχώρησε σε νέες επιχειρήσεις. αφού νίκησε μια στρατιά της αριστοκρατίας με επικεφαλής τον Μπάτορι Ίστβαν και τον επίσκοπο Τσάκι και αφού εφάρμοσε αιματηρά αντίποινα για τις ωμότητες στο Ράκος ενάντια στους αιχμαλώτους. 99 . οι υπόλοιποι στάλθηκαν σπίτι τους με κομμένες μύτες κι αυτιά. σε ένα Σικελικό Εσπερινό7 4 όλων των ευγενών που έπεσαν στα χέρια των αγροτών και στην πυρπόληση όλων των γύρω πύργων. Στο μεταξύ. αλλά του κάκου. Η αριστοκρατία. Ο Ντόζα απέτυχε στο Σέγκεντιν και κατευθύνθηκε προς το Τσάναντ. με επικεφαλής τον Άμπρος Σάλερεσι. σε συνεργασία με τους αστούς της Βουδαπέστης. αφού ο Σάλερεσι μαζί με τα αστικά στοιχεία του αγροτικού στρατεύματος πέρασε στον εχθρό. όμως. Η τρίτη. τελικά. αυτός πολιορκούσε επί δύο μήνες το φρούριο και ενισχύθηκε με ένα *Το ουγγρικό όνομα της πόλης είναι Σέγκεντ. Μεγάλο μέ­ ρος των αιχμαλώτων εκτελέστηκαν κατά τον πιο φρικτό τρόπο. Ενώ. ανάμεσα στους οποίους συγκαταλέγονταν και ο επίσκοπος και ο βασι­ λικός θησαυροφύλακας Τέλεκι. τη γενική ισότητα και την κυριαρχία του λαού και μετά στράφηκε ενάντια στο Τέμεσβαρ**. όπου είχε κλειστεί ο Μπάτορι. Δύο στάλθηκαν στα βουνά της Ανω Ουγγαρίας για να τους ξεσηκώσουν όλους και να εξο­ ντώσουν την αριστοκρατία. έμεινε στο Ράκος για να επιτηρεί την πρωτεύουσα. ανακήρυξε τη δη­ μοκρατία. την κατάργηση της αριστοκρατίας. έναν αστό της Πέστης. χτύπησε και εκμηδένισε το σώμα που στρατοπέ­ δευε στο Ράκος. Η Αυλή απειλούσε. Η τέταρτη και η πέμπτη οδηγήθηκαν από τον Ντόζα και τον αδερφό του Γκρέγκορ ενάντια στο Σέγκεντιν*. το οποίο και κατέλαβε. Όταν έγιναν οι πρώτες πράξεις λαϊκής δικαι­ οσύνης ενάντια στην αριστοκρατία κάτω από τα τείχη της πρω­ τεύουσας. Στο Τσάναντ.

Η αριστοκρατία. στράφηκε εναντίον του. ο ίδιος ο Ντόζα πιάστηκε αιχμάλωτος. μαζί με τις τρανσυλβανικές δυνάμεις. Η εξέγερση των αγροτών στη «βιντική κομητεία». Στη Στυ100 . αν το 1514. στηριζόταν σε μια συνωμοσία του τύπου του Παπου­ τσιού που είχε δημιουργηθεί ήδη από το 1503 και είχε καλέσει σε εξέγερση σ’ αυτή την απομυζημένη από την αριστοκρατία και τους αυτοκρατορικούς υπαλλήλους. ηττήθηκαν άλλη μια φορά και όποιος έπεσε στα χέρια του εχθρού παλουκώθηκε ή κρεμάστηκε.000. Οι αγρότες δέχτηκαν την επίθεση του Ζάπολια και τσακίστηκαν. Οι σλοβένοι αγρότες της περιοχής αυτής σήκωσαν πά­ λι. ήδη το 1513 την πολεμική σημαία των stara prawa (παλαιών δικαιωμάτων) και. Οι διασκορπισμένοι χωρικοί. φρόντισε στην επόμενη τοπική συνέλευση να αναγνωριστεί η δουλοπαροικία των αγροτών ξανά σαν νόμος της χώρας. Τα θύματα των μαχών και των σφαγών υπολογίζονται σε 60. αν άφησαν εκείνο το χρόνο να τους ηρεμήσουν. Οπως στην Ουγγαρία. την άνοιξη του 1515 ο πόλεμος για εκ­ δίκηση του μόνιμα εξαπατημένου λαού ξέσπασε ακόμη βιαιότερος.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ νέο στράτευμα με επικεφαλής τον Άντον Χόσου. ερημωμένη από τις επιθέσεις των Τούρκων και ταλαιπωρημένη από τους λιμούς περιοχή. δηλαδή στην Κορινθία. πάντως. τους οποίους συγκέντρωσαν και πά­ λι ο Λαυρέντιος [Μέτσαρος] και ο Χόσου. που γλίτωσαν τη ζωή τους μόνο μ’ αυτό τον όρο. που προχώρησαν σε μαζικές συγκεντρώσεις. ψήθηκε πάνω σε έναν καυτό θρό­ νο και φαγώθηκε ζωντανός από τους ίδιους του τους ανθρώ­ πους. πείστηκαν να διαλυθούν με τη ρητή δή­ λωση του αυτοκράτορα Μαξιμιλιανού ότι τα παλαιά δικαιώμα­ τα θα αποκατασταθούν. τα δύο στρα­ τιωτικά τμήματα της Ανω Ουγγαρίας ηττήθηκαν σε πολλές μά­ χες από την αριστοκρατία και ο Γιάνος Ζάπολια. Κατά χιλιάδες κρέμονταν τα πτώματα των αγρο­ τών κατά μήκος των δρόμων ή στις εισόδους των καμένων χω­ ριών. που ξέσπασε ταυ­ τόχρονα. την Καρνία και τη Στυρία. όπως και οι Γερμανοί. οι πύργοι και τα μοναστήρια καταστράφηκαν παντού και οι αιχμάλωτοι αριστοκράτες δικά­ στηκαν από αγρότες ένορκους και αποκεφαλίστηκαν.

Στην Καρνία. γιατί από τότε και στο εξής δεν αναφέρεται πια πουθενά. αυτό κατορθώθηκε μόνο με την επίθεση ενάντια στο Ράιν (φθινόπωρο του 1516) και με αναρίθμητες αυστριακές ωμότητες που ακολούθησαν και που ήταν καθ’ όλα αντάξιες με τις αισχρότητες της ουγγρικής αριστοκρατίας. Αλλά δεν τηρήθηκε η μυστικότητα.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ρία και την Κορινθία. ο λοχαγός του αυτοκρατορικού στρατού Ντίτριχστάιν κατόρθωσε να καταπνίξει γρήγορα την εξέγερση. Κι όμως. οι αρχές πληροφορήθηκαν την υπόθεση και πήραν μέτρα. Καταλαβαίνει κανείς ότι. Ο ίδιος ο Γιος Φριτς. μετά από μια σειρά τόσο αποφα­ σιστικές ήττες και μετά από αυτές τις μαζικές φρικαλεότητες της αριστοκρατίας. ανάμεσά τους και ο Γιος Φριτς. που είχε πάντα την παλιά σημαία του Παπου­ τσιού της Ένωσης του 1513 κρυμμένη στο στήθος του. οι συνωμοσίες και οι τοπικές εξε­ γέρσεις δεν σταμάτησαν τελείως. Τα πιο δραστήρια και συνειδητά μέλη αναγκάστηκαν να φύγουν. Νέα συνωμοσία οργανωνόταν. που ούτε αυτή τη φορά κατόρθω­ σαν να τον πιάσουν και που φαίνεται να πέθανε ύστερα από λίγο στην Ελβετία. 'Οπως πριν από τέσσερα χρόνια. οι αγρότες στη Γερμανία έμειναν ήσυχοι για μεγάλο διάστημα. τριγύρι­ ζε πάλι στον Μέλανα Δρυμό και ανέπτυσσε έντονη δραστηριό­ τητα. έγιναν πάλι συγκεντρώσεις στο Κνίμπις. Ήδη το 1516 επέστρεψαν οι πιο πολλοί φυγάδες του Παπουτσιού της Ένωσης και του Φτω­ χού Κόνραντ στο Σβάμπεν και τον Ανω Ρήνο και το 1517 το Παπούτσι ήταν σε πλήρη δράση στον Μέλανα Δρυμό. Πολλοί πιάστηκαν κι εκτελέστηκαν. 101 .

Ωστόσο. των αγροτών και των πληίβείων. ακριβώς αυτή η ταχεία ανάπτυξη του κινήματος θα ανέπτυσσε αναγκαστικά πολύ γρήγορα τα έμβρυα της διχόνοιας που εμπεριέχονταν σ’ αυτό ή τουλάχιστον θα χώριζε και πάλι τα συστατικά μέρη της ξεσηκωμένης μάζας. Αυτή η συμμαχία απ’ τη μια στιγμή στην άλλη όλων των στοιχείων της αντιπολίτευσης. Οι θέσεις του Αυγουστινιανού από τη θουριγγία7 άναψαν φωτιά σαν κεραυνός σε πυριτιδα­ 5 ποθήκη. 102 . όσο μικρή και αν ήταν η διάρκειά της. πολύ πιο γρήγορα προς τα μπρος. τές τις θέσεις μια κατ’ αρχήν κοινή και γενική έκφραση. των μυ­ στικιστικών κρυφών αιρέσεων και της λόγιας αντιπολίτευσης των συγγραφέων σατιρικών-κωμικών κειμένων7 βρήκαν σ’ αυ­ 6. και θα τα έφερνε στη φυσιολογική εχθρική τους κατάσταση. γύρω από την οποία συσπειρώθηκαν με εκπληκτική ταχύτητα. φα­ νέρωσε ξαφνικά την τεράστια δύναμη του κινήματος και το ώθησε. Οι πολλαπλά διασταυρούμενες βλέψεις των ιπποτών και των αστών. ο Λούθηρος έδινε στη Βιτεμβέργη το σύνθημα για το κίνημα που θα παρέ­ συρε στη δίνη του όλες τις κλειστές τάξεις και θα συγκλόνιζε ολόκληρη την αυτοκρατορία. των πριγκίπων που ζητούσαν κυριαρχία και του κατώτερου κλήρου. έτσι.IV [Η εξέγερση της αριστοκρατίας] Την ίδια περίοδο που στον Μέλανα Δρυμό καταπνιγόταν η τέταρτη συνωμοσία του Παπουτσιού της Ένωσης. τα οποία από την ίδια τους τη θέση στη ζωή αντιτίθονταν άμεσα το ένα στο άλλο.

Ήταν η πιο εθνική 103 . ένα ιδιαίτερο.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Αυτή η πόλωση της ποικιλόχρωμης μάζας της αντιπολίτευσης γύρω από δύο κέντρα έλξης εκδηλώθηκε από τα πρώτα κιόλας χρόνια της Μεταρρύθμισης. έβλεπε να καταρρέει και η αυτοκρατορική εξουσία και να διαλύεται η αυτοκρατορία σε έναν αριθμό κυ­ ρίαρχων πριγκιπάτων. η οποία. τσάκισαν τα πλήθη των αγροτών και των πληβείων. Επιπλέον. χωρίς να βλέπουν ακόμη στον Λούθηρο έναν άμεσο εχθρό. Λίγο ήθελε ακόμη για να χάσει την ανεξαρτησία της προς όφελος των όλο και πιο ισχυρών κοσμικών και εκκλησιαστικών πριγκίπων.τι πριν τον Λούθηρο και ήταν δεδομένη η αναγκαιότητα να εκφραστεί με οξύ τρόπο η αντίθεση και να συγκρουστούν άμεσα τα δύο κόμματα μεταξύ τους. Στο βαθμό που η ίδια κατέρρεε.αριστοκρατία και αστοί συσπειρώ­ θηκαν ανεπιφύλακτα γύρω από τον Λούθηρο· αγρότες και πλη­ βείοι. ήταν εκείνη η κλειστή τάξη. εκπροσωπούσε πιο πολύ την αυτο­ κρατορία και την αυτοκρατορική εξουσία. πριν ακόμη από τον πόλεμο των χωρικών. αποτελούσαν. Μόνο που τώρα το κίνημα ήταν πο­ λύ γενικότερο. στην απόπειρα της αριστοκρατίας να επιβάλει τις διεκδικήσεις της απέναντι στους πρίγκιπες και τους παπάδες. η αριστοκρατία. η παρακμή της θα έπρεπε να σημάνει την παρακμή των Γερμανών σαν έθνους. τόσο μέσω του στρατιωτικού της επαγγέλματος όσο και μέσω της θέσης της απέναντι στους πρίγκιπες. ιδιαίτερα το υποτελές στον αυτοκρά­ τορα τμήμα της. Ο Λούθη­ ρος και ο Μίντσερ συγκρούστηκαν από τον τύπο και από τον άμβωνα και τα στρατεύματα των πριγκίπων. πολύ βαθύτερο από ό. Παραπάνω είδαμε ποια θέση κατείχε η γερμανική αριστοκρα­ τία στις αρχές του δέκατου έκτου αιώνα. επαναστατικό κόμμα της αντιπολίτευσης. Αυτή η άμεση αντίθεση εμφανίστηκε γρήγορα. των ιπποτών και των πόλεων. που στο μεγαλύτερο μέρος τους αποτελούνταν από λουθηρανικές ή τουλάχιστον από δυνάμεις που έτειναν προς το λουθηρανισμό. όπως πρώτα. Κατά την άποψή της. Το πόσο διαφορετικά ήταν τα συμφέροντα και οι ανάγκες των διάφορων στοιχείων που είχαν αποδεχθεί τη Μεταρρύθμι­ ση φαίνεται.

για την εγκαθίδρυση μιας δημοκρατίας της αριστοκρατίας (Adelsdemokratie) με μοναρχική κορυφή. ελεύθερη και ισχυρή. η οποία μεγάλωνε στο βαθμό που ο Αυτοκρατορικός Οίκος προσαρτούσε μέσα από κληρονο­ μιές. Αυτή τη σύνθεση ανέλαβε ο Ούλριχ φον Χούτεν . θεωρητικός εκπρόσω­ πος της γερμανικής αριστοκρατίας. σε συνεργασία με τον Φραντς φον Ζίκινγκεν. λοιπόν. όσο πιο ενιαία ήταν η Γερμανία. τόσο πιο ισχυρή ήταν η ίδια. από την αδυναμία της αυτοκρατορίας προς τα έξω. και όσο πιο ισχυρή ήταν η αυτοκρατορική εξου­ σία. η δημοκρατία της αριστο­ κρατίας. στο όνομα της αριστοκρατίας.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ κλειστή τάξη. Τα αιτήματα της αριστοκρατίας θα έπρεπε. Δεν επρόκειτο για τίποτε λιγότερο από την εξάλειψη όλων των πριγκίπων. Βασισμένη στη δουλοπαροικία. όπως εμφανίστηκε στην Πολωνία και σε κάπως αλλαγ­ μένη μορφή τους πρώτους αιώνες στα κράτη που είχαν κατα­ 104 . όσο πιο αδύνατοι και λιγότεροι ήταν οι πρίγκιπες. Αυτό ήταν η αιτία για τη γενική δυσαρέσκεια των ιπποτών από την αξιο­ θρήνητη πολιτική κατάσταση της Γερμανίας. την κατάσχεση όλων των εκκλησιαστικών πριγκιπάτων και περιουσιών. Μέσω της εγκαθίδρυσης της κυριαρχίας της αριστοκρατίας. μέσω της εξάλειψης των πρι­ γκίπων. Ο Χούτεν έκφραζε. όπως περίπου υπήρξε στις καλύτερες ημέρες της πάλαι ποτέ πολωνικής δημοκρατίας. οι Χούτεν και Ζίκινγκεν πίστευαν ότι θα έκαναν την αυτοκρατορία πάλι ενιαία. να συγκεντρωθούν κυρίως στο αίτημα μιας μεταρρύθμισης της αυτοκρατορίας της οποίας θύματα θα ήταν οι πρίγκιπες και ο ανώτερος κλήρος. τη μια επαρχία μετά την άλλη στην αυτοκρατορία ή από τις μηχανορραφίες ξένιον δυνάμεων στο εσωτερικό της Γερμα­ νίας και από τις συνωμοσίες γερμανών πριγκίπων με το εξωτε­ ρικό ενάντια στην αυτοκρατορική εξουσία. στρατιωτικό και πολιτικό εκπρόσωπό της. πολύ κα­ θαρά και συνέλαβε πολύ ριζοσπαστικά τη μεταρρύθμιση της αυτοκρατορίας που ζητούσαν. της κατ’ εξοχήν στρατιωτικής τάξης. μέσω της κατάργησης της εξουσίας των παπάδων και της απόσπασης της Γερμανίας από τη θρησκευτική κυριαρχία της Ρώμης. των φορέων του κατακερματισμού.

Στη Γερμανία. με τον Πόλεμο των Ρόδων7 και είχε αντικατασταθεί από 7 μια νέα αριστοκρατία αστικής προέλευσης και αστικών τάσεων. ενώ στην Αγγλία είχε εξαλειφθεί.). όμως. αδύνατη στον δέκατο έκτο αιώνα*. Από την άλλη. ή υπήρ­ χαν μόνο σε ανεξέλικτο βαθμό. Στη Γερμανία. μεριά. 105 . ήταν αδύνατη στη Γερμανία ακριβώς γιατί εδώ οι όροι της εθνικής συγκεντροποίησης δεν υπήρχαν καθόλου. Μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες. τόσο και πιο πολλές παραχωρήσεις έπρεπε να κάνει και τόσο και πιο αόριστο γινό­ ταν το περίγραμμα της αυτοκρατορικής του μεταρρύθμισης. και η αριστοκρα­ τία ήταν ένας απλός αστός γαιοκτήμονας με αστικές πηγές ει­ σοδήματος: τη γαιοπρόσοδο. ενώ στην Αγγλία είχε σχεδόν τελείως εξαφανιστεί. ήταν αδύνατη και εκείνη η συμμαχία της κατώτερης αριστοκρα­ τίας και των πόλεων που στην Αγγλία προκάλεσε τη μετατροπή της φεουδαρχικής μοναρχίας των κλειστών τάξεων σε αστικήσυνταγματική. η συγκεντροποίηση της απόλυτης μοναρχίας. η οποία είναι ήδη ένα σημαντικά ανώτερο στάδιο. Και ήταν αδύνατη. 'Επρεπε να βρεθούν σύμ*Το κείμενο του 1850 γράφει: «στη Γερμανία του δέκατου έκτου αιώνα» (σημ. Τελικά. και η αριστοκρατία είχε φεουδαρχικές πηγές εισοδημάτων. όσο πιο πολύ έμπαινε ο Χούτεν στην πρακτική εφαρμογή του ιδανικού του. έκδ. γιατί υπήρχαν στη Γερμανία καθ’ όλα σημαντικές και ισχυρές πόλεις. επομένως. της αγγλ. είναι μία από τις πιο πρωτόγονες μορφές κοινωνίας και εξελίσσεται τελείως φυσιολογικά παρα­ πέρα σε ολοκληρωμένη φεουόαρχική ιεραρχία. που δημιουργήθηκε στη Γαλλία από την εποχή του Λουδοβίκου του 11ου μέσω της αντίθεσης αριστο­ κρατίας και αστών και εξακολουθούσε να διαμορφώνεται πα­ ραπέρα. Η αριστοκρατία δεν ήταν αρκετά δυνατή για να επιβάλει μόνη της το εγχείρημα και αυτό το απέδειξε η όλο και μεγαλύτερη αδυ­ ναμία της απέναντι στους πρίγκιπες. Αυτή η καθαρή δημοκρατία της αριστοκρατίας ήταν. η παλιά αριστοκρατία είχε διατη­ ρηθεί.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ κτήσει οι γερμανικές φυλές. η δουλοπαροικία εξακολουθούσε να υπάρχει. εκτός από 28 οικογέ­ νειες.

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ μαχοι. τους πρίγκιπες ή τους αγρότες. δεν έμενε στον Χούτεν παρά να λέει ελάχιστα ή τί­ ποτε στα προπαγανδιστικά του κείμενα για τη μελλοντική αμοι­ βαία σχέση της αριστοκρατίας. 106 . και οι μόνοι πιθανοί ήταν οι πόλεις. όμως. Η στάση της γερμανικής αριστοκρατίας απέναντι στους αγρότες ήταν εκείνο τον καιρό ακριβώς η ίδια με τη στάση της πολωνικής αριστοκρατίας απέναντι στους δικούς της αγρότες στις εξεγέρσεις του 1830-46*. γνώ­ ριζαν αρκετά καλά την αριστοκρατία. ο Χούτεν δε λέει πουθενά τίποτε. που ήταν υποχρεωμένοι να πληρώνουν οι αγρότες στην αριστοκρατία. οι αγρότες και οι ισχυροί θεωρητικοί της Μεταρρύθμισης. Και οι θεωρητικοί της Μεταρρύθμισης συμπαρατάσσονταν με τους αστούς. Οι αγρότες έβλεπαν με το δίκιο τους στην αριστοκρατία. να ρίχνει όλες τις ευθύνες στους πρίγκιπες και τους παπάδες καθώς και στην εξάρτηση από τη Ρώμη και να αποδείχνει στους αστούς ότι θα ήταν προς το συμφέρον τους να μείνουν τουλά­ χιστον ουδέτεροι στην επικείμενη πάλη μεταξύ πριγκίπων και αριστοκρατίας. και ιδιαίτερα της αριστοκρατίας. έτσι και τότε στη Γερμανία μπορούσε να υπάρξει το κίνημα μόνο μέσω μιας συμμαχίας όλων των κομμάτων της αντιπολίτευσης. Αλλά και τι θε­ τικό να υποσχεθεί η αριστοκρατία στους αστούς και τους αγρό­ τες από μια αυτοκρατορική μεταρρύθμιση της οποίας κύριος στόχος ήταν πάντα η ανύψωση της αριστοκρατίας. Ούτε η αριστοκρατία είχε έρθει στην ανά­ γκη να παραιτηθεί από τα πολιτικά της προνόμια και τα φεου­ δαρχικά της δικαιώματα απέναντι στους αγρότες. ώστε να μην την εμπι­ στεύονται και να απορρίπτουν κάθε συμμαχία μαζί της. Για κατάργηση της δουλοπαροικίας. με τους αγρότες. τον χειρότερο εχθρό τους. που τους απομυζούσε και τους κακομεταχειριζόταν. των πόλεων και των αγροτών. Στις συνθή­ κες αυτές. Οι πόλεις. Αλλά ακριβώς αυτή η συμμαχία ήταν και στις δύο πε­ ριπτώσεις αδύνατη. ούτε οι επαναστάτες αγρότες μπορούσαν να συγκατατεθούν με γενικές *(1850 και 1870) από το 1830. και των βα­ ρών. Οπως στις σύγχρονες πολωνικές εξεγέρσεις.

όπως κάθε προνομιούχα κλειστή τάξη. μόνη απέναντι στους πρίγκιπες. στον εκλέκτορα-αρχιεπίσκοπο του Τριρ**. '* ‘Φίλιππος Ιος χαι Λουδοβίκος 5ος. έτσι και στη Γερ­ μανία το 1522 η αριστοκρατία δεν μπορούσε πια να κερδίσει τους αγρότες. δηλαδή με εκείνη ακριβώς την κλειστή τάξη που τους καταπίεζε περισσότερο. δεν είχε την παραμικρή διάθε­ ση να παραιτηθεί εθελοντικά από τα προνόμιά της. η αριστοκρατία βρέθηκε τελικά. που είχε ήδη αναγνωριστεί σαν πολιτικοστρατιωτικός αρχηγός της αριστοκρατίας της Κεντρικής Γερμανίας. τα τμήματά του αποκόπηκαν ύστερα από γρήγορη επέλαση των πριγκίπων· ο κόμης της Έσης και ο εκλέκτορας του Παλατινάτου*** έσπευσαν σε βοήθεια του Τριρ *(1850) απόπειρα αντί πορεία. τις Κάτω Χώρες και τη Βεστφαλία και άρχισε το Σεπτέμβρη του 1522 τις εχθροπραξίες κηρύχνοντας τον πόλεμο. όταν έφτασε η ώρα της σύγκρουσης. Έτσι. Ο Ζίκινγκεν δημιούργησε στρατό. 107 . Η πορεία* της ίδιας της σύγκρουσης είναι γνωστή. εν μέρει σε συνεργασία με τους γύρω ιππότες. υποτίθεται για λόγους αυτοάμυνας. θα τη συνέτριβαν και αυτή τη φορά χωρίς πολύ κόπο. Αλλά. Όπως στην Πολωνία το 1830. Και ήταν εύ­ κολο να προβλέψει κανείς ότι οι πρίγκιπες. δημιούργησαν το 1522 στο Λάνταου μια ένωση της αριστοκρα­ τίας του Ρήνου. η αριστοκρατία. ενώ βρι­ σκόταν μπροστά στο Τριρ. του Σβάμπεν και του Φράνκεν για έξι χρόνια. η παραίτηση από όλα τα προνόμια της αριστοκρατίας θα μπορούσαν να ενώσουν τον αγροτικό πληθυσμό με την αριστοκρατία· αλλά. τον Κάτω Ρήνο. ♦♦Ρίχαρντ φον Γκράιφενκλάου. εν μέρει με δικά του μέσα. οργάνωσε στρατολογίες και ενισχύσεις στο Φράνκεν. Μόνο η ολοκληρωτική κατάργηση της δουλοπα­ ροικίας και της υποτέλειας. Ο Χούτεν και ο Ζίκινγκεν. την εντελώς ιδιαίτερη θέση της και το μεγαλύτερο μέρος των πηγών των ει­ σοδημάτων της. που συνεχώς κέρ­ διζαν έδαφος σε βάρος της επί δύο αιώνες.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ και αόριστες φράσεις σε μια συμμαχία με την αριστοκρατία.

Παρά τις προσπάθειες του Χούτεν και των άλλων φίλων του. Στο εξής. ταυτόχρονα. οι σύμμαχοί του αριστοκράτες. φοβισμένοι από τη συντονισμένη και γρήγορη δράση των πριγκίπων. έσπασε η εξουσία της αριστοκρατίας σαν σώματος ανεξάρτητου από τους πρίγκιπες. την ανάγκασε ακό­ μη περισσότερο να μπει άμεσα ή έμμεσα κάτω από την προστα­ σία των πριγκίπων και. 108 . στο Λάντστουλ. Ο πό­ λεμος των χωρικών που ξέσπασε λίγο μετά. τον άφησαν στην τύχη του. Με την ήττα αυτή και το θάνατο των δύο αρχηγών.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ και ο Ζίκινγκεν αναγκάστηκε να κλειστεί στον πύργο του. Ο ίδιος τραυματίστηκε θανάσιμα. παρέδωσε το Λάντστουλ κι ύστερα από λίγο πέθανε. η αριστοκρατία εμφανίζεται μόνο στην υπηρεσία και κάτω από την ηγεσία των πριγκίπων. Ο Χούτεν αναγκάστηκε να καταφύγει στην Ελβετία και λίγους μήνες αργότερα πέθανε στο νησί Ούφναου στη λίμνη της Ζυρίχης. απέδειξε ότι η γερμανική αριστοκρατία προτιμούσε να συνεχίσει να εκμεταλλεύεται τους αγρότες κάτω από την κυριαρχία των πριγκίπων παρά να ανα­ τρέψει τους πρίγκιπες και τους παπάδες σε ανοιχτή συμμαχία με τους χειραφετημένους αγρότες.

οι αγρότες του Αβαείου Μάρχταλ αρνήθηκαν τις αγγαρείες και τα δοσίματα. Από την άνοιξη του 1524. Τον Απρίλη αυτού του χρόνου. στον Μέλανα Δρυμό και στο Ανω Σβάμπεν η μια τοπική αγροτική εξέγερση ακολου­ θούσε την άλλη. οι εξεγέρσεις αυτές πήραν συστηματικό χαρακτήρα. οι αγρότες του Αγίου Βλάσιου αρνήθη­ καν να πληρώσουν το φόρο υποτέλειας των δουλοπάροικων· τον Ιούνη.V [Ο πόλεμος των χωρικών στο Σβάμπεν και το Φράνκεν] Από τη στιγμή που η κήρυξη πολέμου του Λούθηρου ενάντια στην καθολική ιεραρχία έθεσε σε κίνηση όλα τα στοι­ χεία της αντιπολίτευσης στη Γερμανία. Οι αγρότες του Στίλινγκεν αρνήθηκαν ξαφνικά τα δοσίματα *Eidgenossenschaft: η ελβετική Ομοσπονδία. κατά ένα άλλο μέρος μέσω της βαρβαρότητας της Ομοσπονδίας (Eidgenossenschaft)*. Το Μάη. Τελικά. 109 . η οποία εκτέλεσε πολ­ λούς. οι αγρότες του Τούργκαου εξεγέρθηκαν και ειρήνευσαν πάλι κατά ένα μέρος μέσω της μεσολάβη­ σης της Ζυρίχης. οι αγρότες του Στάινχαϊμ στο Μέμινγκεν διακήρυ­ ξαν ότι δεν θα πληρώσουν τη δεκάτη και άλλους φόρους· τον Ιούλη και τον Αύγουστο. έγινε στην κομητεία Στίλινγκεν μια αποφασιστική εξέγερση που μπορεί να θεωρηθεί άμεσα σαν αρχή του πολέμου των χωρικών. Από το 1518 ως το 1523. δεν πέρασε χρόνος που να μην έγινε και κάποια παρέμβαση των αγροτών με τις διεκ­ δικήσεις τους.

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

στον τοπικό κόμητα*, συγκεντρώθηκαν σε μεγάλες ομάδες και τράβηξαν, με επικεφαλής τον Χανς Μίλερ φον Μπονλγχενμπαχ προς το Βάλντσχουτ, στις 24 του Αυγούστου 1524. Εκεί δημι­ ούργησαν, από κοινού με τους αστούς, μια ευαγγελική αδελφό­ τητα. Οι αστοί προσχώρησαν στη συμμαχία με προθυμία, μιας και ταυτόχρονα βρίσκονταν σε σύγκρουση με την προσωαυστριακή κυβέρνηση, λόγω θρησκευτικών διώξεων ενάντια στον Μπαλτάζαρ Χούμπμάγερ, τον ιεροκήρυκά τους, φίλο και μαθη­ τή του Τόμας Μίντσερ. Επιβλήθηκε, λοιπόν, φόρος από την Ένωση από τρεις πεντάρες την εβδομάδα -ποσό κολοσσιαίο για την τότε αξία του χρήματος- στάλθηκαν απεσταλμένοι στην Αλσατία, τον Μοζέλα, σε όλο τον Ανω Ρήνο και το Φράνκεν για να βάλουν παντού τους αγρότες στην Ένωση και διακηρύ­ χθηκαν σαν σκοποί της Ένωσης η κατάργηση της φεουδαρχικής κυριαρχίας, η καταστροφή όλων των πύργων και μοναστηριών και η κατάργηση όλων των κυρίων εκτός από τον αυτοκράτο­ ρα. Σημαία της Ένωσης ήταν η γερμανική τρίχρωμη™ . Η εξέγερση κέρδιζε γρήγορα έδαφος σε όλη τη σημερινή Ανω Βάδη. Πανικός κατέλαβε την αριστοκρατία του Ανω Σβάμπεν, της οποίας σχεδόν όλες οι στρατιωτικές δυνάμεις ήταν απασχο­ λημένες στην Ιταλία, στον πόλεμο ενάντια στον Φραγκίσκο Ιο της Γαλλίας™. Δεν της έμενε τίποτε άλλο από το να τρενάρει την υπόθεση με διαπραγματεύσεις, μαζεύοντας εν τω μεταξύ χρήματα και συγκεντρώνοντας στρατεύματα μέχρι να γίνει αρκετά ισχυρή για να τιμωρήσει τους αγρότες για την αποκοτιά τους με «κατα­ στροφές και πυρπολισμούς, με αρπαγές και φόνους». Από εκεί­ νη τη στιγμή άρχισε η συστηματική εκείνη προδοσία, η συνεχής εκείνη παραβίαση των υποσχέσεων και δολιότητα, όπου διέπρεψαν η αριστοκρατία και οι πρίγκιπες σε όλη τη διάρκεια του πο­ λέμου των χωρικών και που υπήρξε το ισχυρότερο όπλο τους ενάντια στους αποκεντρωμένους αγρότες που ήταν δύσκολο να οργανωθούν. Η Ομοσπονδία του Σβάμπεν, που περιλάμβανε τους πρίγκιπες, την αριστοκρατία και τις αυτοκρατορικές πόλεις
♦Ρονντολφ φον Ζουλτς. 110

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

της Νοτιοδυτικής Γερμανίας, ανέλαβε μεσολαβητικό ρόλο, αλλά χωρίς να εγγυηθεί πραγματικές παραχωρήσεις στους αγρότες. Οι τελευταίοι παρέμειναν δραστήριοι. Ο Χανς Μίλερ φον Μπούλγκενμπαχ προέλασε από τις 30 του Σεπτέμβρη ως τα μέσα του Οχτώβρη μέσα από τον Μέλανα Δρυμό μέχρι το Ούραχ και το Φούρτβάνγκεν, αύξησε τη δύναμή του σε 3.500 άντρες και στρατοπέδευσε μ’ αυτούς στο 'Εβατινγκεν (όχι μακριά από το Στίλινγκεν). Η αριστοκρατία δε διέθετε πάνω από 1.700 άντρες, κι αυ­ τούς σκόρπιους. Ήταν αναγκασμένη να δεχτεί ανακωχή, η οποία έγινε στο στρατόπεδο του Εβατινγκεν. Στους αγρότες υποσχέθηκαν φιλικό διακανονισμό, είτε άμεσα μεταξύ των ενδιαφερομέ­ νων είτε μέσω διαιτησίας, και εξέταση των παραπόνων από το επαρχιακό δικαστήριο του Στόκαχ. Τόσο τα στρατεύματα της αριστοκρατίας όσο και οι αγρότες διαλύθηκαν. Οι αγρότες συμφώνησαν σε 16 άρθρα, των οποίων θα απο­ κτούσαν την έγκριση από το δικαστήριο του Στόκαχ. Ήταν πο­ λύ μετριοπαθή: Κατάργηση του δικαιώματος κυνηγιού, των αγ­ γαρειών, των βαριών φόρων και γενικά των προνομίων των ευγενών, προστασία από τις αυθαίρετες συλλήψεις και τα μερο­ ληπτικά δικαστήρια που έβγαζαν αυθαίρετες αποφάσεις. Τίποτε άλλο δε ζητούσαν. Αντίθετα, η αριστοκρατία απαίτησε, μόλις οι αγρότες επέ­ στρεψαν στα σπίτια τους, την εκπλήρωση πάλι όλων των επί­ μαχων υποχρεώσεων μέχρι να αποφασίσει το δικαστήριο. Οι αγρότες, φυσικά, αρνήθηκαν και παρέπεμψαν τους αφέντες στο δικαστήριο. Η σύγκρουση ξανάρχισε. Οι αγρότες συγκεντρώθη­ καν και πάλι, οι πρίγκιπες και οι αφέντες συγκέντρωσαν τα στρατεύματά τους. Αυτή τη φορά, το κίνημα έφτασε πιο μα­ κριά, μέχρι πέρα από το Μπράισγκαου, βαθιά στο έδαφος της Βιρτεμβέργης. Τα στρατεύματα του Γκέοργκ Τρονχζες φον Βάλντμπουργκ, του Αλμπα του πολέμου των χωρικών, παρα­ κολουθούσαν τους αγρότες, χτυπούσαν μεμονωμένα τμήματα, αλλά δεν τολμούσαν να επιτεθούν ενάντια στον κύριο όγκο. Ο Γκέοργκ Τρούχζες διαπραγματεύονταν με τους αρχηγούς των αγροτών και έκλεινε εδώ κι εκεί συμφωνίες.
111

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Στα τέλη του Δεκέμβρη, άρχισε η συζήτηση της υπόθεσης στο τοπικό δικαστήριο του Στόκαχ. Οι αγρότες διαμαρτυρήθηκαν κατά της σύνθεσης του δικαστηρίου από αριστοκράτες αποκλειστικά. Σε απάντηση, τους διαβάστηκε αυτοκρατορική επιστολή διορισμού. Η συζήτηση της υπόθεσης τραβούσε σε μάκρος και, στο μεταξύ εξοπλίζονταν η αριστοκρατία, οι πρί­ γκιπες και οι αρχές της Ομοσπονδίας του Σβάμπεν. Ο αρχι­ δούκας Φερδινάνδος, ο οποίος, εκτός από τις ακόμη αυστρια­ κές κληρονομικές γαίες, είχε κάτω από την κυριαρχία του και τη Βιρτεμβέργη, το τμήμα του Μέλανα Δρυμού που ανήκε στη Βάδη και τη Νότια Αλσατία, διέταξε να επιδειχθεί η μεγαλύ­ τερη αυστηρότητα ενάντια στους στασιαστές αγρότες, θα συλλαμβάνονταν, θα βασανίζονταν και θα εξοντώνονταν αμείλι­ κτα, θα εξολοθρεύονταν με όποιο τρόπο ήταν πιο εύκολο, οι περιουσίες τους θα καίγονταν και θα ερημώνονταν και οι γυ­ ναίκες και τα παιδιά τους θα διώχνονταν από τη χώρα. Από αυτό φαίνεται πώς τηρούσαν την ανακωχή οι πρίγκιπες και οι αφέντες και τι εννοούσαν σαν φιλικό διακανονισμό και εξέταση των παραπόνων. Ο αρχιδούκας Φερδινάνδος, παίρνο­ ντας προκαταβολή σε μετρητά από την Τράπεζα Βέλζερ του Αουγκσμπουργκ80, εξοπλιζόταν βιαστικά· η Ομοσπονδία του Σβάμπεν διέταξε τη συγκέντρωση χρημάτων και στρατευμάτων σε τρεις φάσεις. Οι εξεγέρσεις μέχρι εκείνη τη στιγμή συνέπεσαν με την πεντά­ μηνη παρουσία του Τόμας Μίντσερ στο 'Ομπερλαντ. Δεν υπάρ­ χουν, βέβαια, άμεσες αποδείξεις της επιρροής που είχε στην έναρξη και την πορεία του κινήματος, η επιρροή, όμως, αυτή έχει έμμεσα διαπιστωθεί πλήρως. Οι πιο αποφασισμένοι επανα­ στάτες ανάμεσα στους αγρότες είναι κυρίως μαθητές του και εκ­ προσωπούν τις ιδέες του. Τα Δώδεκα Αρθρα, καθώς και η Επι­ στολή των Αρθρων των αγροτών του Ομπερλαντ»1 αποδίδονται , σ’ αυτόν από όλους τους σύγχρονους του, αν και τα πρώτα, τουλάχιστον, είναι βέβαιο ότι δεν τα συνέταξε αυτός. Επιπλέον, μετά την επιστροφή του στη θουριγγία, έστειλε μια εξαιρετικά επαναστατική επιστολή στους εξεγερμένους αγρότες»2.
112

Πράγματι. συνωμοτούσε με τον Ούλριχ της Βιρτεμβέργης και εν μέρει ακολουθούσε την ανώφελη εκστρατεία του στη Στουτγάρδη (Φεβρουάριος και Μάρτης 1525). το ένοπλο τμήμα τον Μπάλτρινγκεν. η αγρο­ τική εξέγερση απλωνόταν. ο οποίος είχε εξορισθεί από το 1519 από τη Βιρτεμβέργη. 113 . Το Γενάρη του 1525. Ωστόσο. Οι πρίγκιπες κρύβονταν. Στις 25 του Φλεβάρη. οι αγρότες ξεσηκώθηκαν στο Ριντ. Είχε δύναμη 10. Οι κάτοικοι του Κέμπτεν. με δύναμη 7. ο δούκας Ούλριχ.000 άνδρες. Στις περισσότερες τοπικές ταραχές που έγιναν το 1520-24 στον Μέλανα Δρυμό και στη Βιρτεμβέργη. ολόκληρη η πε­ ριοχή ανάμεσα στους ποταμούς Δούναβη.000 ως 12. αναφέρεται και το όνομά του και τώρα εξοπλιζόταν ο ίδιος για μια κατευθείαν επίθεση ενάντια στη Βιρτεμβέργη από τον πύργο του στο Χόεντβιλ. απλώς χρησιμοποιούνταν από τους αγρότες. Ενώ το ένοπλο τμήμα του Μέλανα Δρνμού-Χέγκαον. που βρίσκονταν σε διαμάχη με τον αρχιεπίσκοπό τους* *Τον Σεμπάστιαν φον Μπράιτενστάιν. στις 9 Φλεβάρη. με επι­ κεφαλής τον Χανς Μίλερ φον Μπούλγκενμπαχ. το τμήμα τον Άνω Άλγκοϊ. Ρήνο και Λεχ βρισκόταν σε πλήρη αναβρασμό και το Φλεβάρη ξέσπασε η θύελλα. συγκεντρώθηκαν σ’ ένα στρατόπεδο κο­ ντά στο Μπάλτρινγκεν που ήταν σκεπασμένο από έλη. χωρίς να γίνει τίποτε αποφασιστι­ κό από οποιαδήποτε πλευρά.000 άνδρες. στράφηκε ενάντια στο Σούσεν. ακούγοντας τη φήμη ότι τα στρατεύματα προχω­ ρούσαν ενάντια στους δυσαρεστημένους που είχαν εμφανιστεί κι εκεί. προσπαθούσε να χρησιμο­ ποιήσει το επαναστατικό κόμμα και το υποστήριζε συνεχώς. έστησαν την κόκκινη σημαία και σχημάτισαν με επικεφαλής τον Ούλριχ Σμιντ.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Την ίδια περίοδο. οι οποίοι ποτέ δεν επηρεάστηκαν απ’ αυτόν και ακόμη λιγότερο τον εμπιστεύθηκαν. Έτσι πέρασε ο χειμώνας. από τότε που εξορίστηκε. μηχανορραφούσε για να κερ­ δίσει και πάλι την περιουσία του με τη βοήθεια των αγροτών. πάνω από το Ουλμ.

Και αυτή η ομάδα δυνάμωσε γρή­ γορα. και. Ταυτόχρονα μ’ αυτά τα ένοπλα τμήματα. συγκεντρώθηκαν στις 26 του μήνα και ενώθη­ καν μαζί τους. ήρθαν οι αγρότες στο Λάιπχάιμ και έστησαν εκεί στρατόπεδο. στο κίνημα. δημιουργήθηκε και ένα έκτο στο Δούναβη. από τώ­ ρα κιόλας εκδηλώθηκε η διφορούμενη στάση που πήραν οι πόλεις σ’ αυτή τη σύγκρουση. με δύναμη 7. Έτσι. Στις 7 του Μάρτη.00040. με επικεφαλής τον Αιτελ Χανς. με ορισμένους όρους. τις κτήσεις του Τρούχζες.ωστόσο. στο Τσάιλ και το Βάλντμπουργκ. 114 . Η αποφασιστικότητα. στρατοπέδευε κοντά στο Βούρτσαχ. στην περιοχή του Όξενχάουζεν και του Σέλενμπεργκ. στις αρχές του Μάρτη. του Ροτ και του Μπίμπερ. ήταν πολύ πιο μετριοπαθή από του Χέγκαου και που εμφάνιζαν και στα σημεία που σχετίζονταν με τη στάση των οπλισμένων ομάδων απέναντι στην αριστοκρατία και τις αρχές μια αξιοπρόσεκτη έλλειψη αποφασιστικότητας. Από 15 μέρη έφτασε κάθε άνδρας ικανός να φέρει όπλα. Από ολόκληρη την περιοχή από το Ουλμ ως το Ντόναουβερτ. Αυτό το ένοπλο τμήμα τον Κάτω Άλγκοϊ. από 117 ήρθαν αντιπροσωπίες. Αρχηγός του ένο­ πλον τμήματος τον Λάιπχάιμ ήταν ο Ούλριχ Σεν και ιεροκήρυκάς του ο Γιάκομπ Βέε. Τα μηνύματα του Αλγκοϊ οδήγησαν στο σχηματισμό στη Λί­ μνη της Κωνσταντίας του ένοπλον τμήματος της Λίμνης.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ όλο το χειμώνα. αφού οι αγρότες απέκτησαν την εμπει­ ρία του τρόπου δράσης των εχθρών τους. εγκρίθηκαν στο Μέμινγκεν τα Δώδεκα Αρθρα του Μέμινγκεν για όλους τους αγρότες του Ανω Αλγκοϊ83. από τις κοιλάδες του Ίλερ. Οι αγρότες εξεγέρθηκαν και στο Κάτω Αλγκοϊ. μάλιστα.000 άνδρες.000 εξεγερμένοι αγρότες του Ανω Σβάμπεν σε 6 στρατόπεδα. υπήρχαν στα όπλα 30. Αυτές οι τέσσερις ομάδες αποδέχθηκαν όλες τα Αρθρα του Μέμινγκεν. από τις πρώτες κιόλας μέρες του Μάρτη. Το αρχηγείο ήταν στο Μπέρματινγκεν. εμφανίστηκε μόλις στη διάρκεια του πολέμου. όπου εμφανίστηκε. Οι πόλεις Μέμινγκεν και Κάουφμπόιρεν προ­ σχώρησαν. ο ιερέας του Λάιπχάιμ. που άλλωστε.

που δυσκόλευε την πειθαρχία. Αλλά. καθώς το πράγμα παρατραβούσε σε μάκρος και πλησίαζαν και τα στρατεύματα των πριγκίπων. το ηθικό τους στα στρατόπεδα έπεσε και. Παρ’ όλα αυτά. πέρα από τις τακτικές τους ανεπάρκειες και την απουσία καλών αρχηγών. ξεκίνησε την επέλασή του από το Χόεντβιλ προς τη Βιρτεμβέργη. με στρατό που είχε συγκεντρώσει και με μερικούς αγρότες του Χέγκαου. δεν ήταν ισάξιοι σε καμιά πε­ ρίπτωση με τις στρατιές των πριγκίπων. Η Ομοσπονδία του Σβάμπεν θα ήταν χαμένη. υπονόμευε το ηθικό των αγροτών κι επίσης ερ­ χόταν κι έφευγε συχνά. με την καθαρά αμυντική στάση των ένοπλων τμημάτων. Μετά. βαρέθηκε τον πόλεμο και εκείνοι που είχαν ακόμη κάτι να χάσουν πήγαν στο μεγαλύτερο μέρος τους στο σπίτι τους. Ενώ ακόμη μαζεύονταν τα ένοπλα τμήματα ο δούκας Ούλ­ ριχ. Πέρα απ’ αυτό. Επιπλέον. στρά♦Sonntag Judika (από το Judex=6ixacrtiK. αν της εγγυώνταν τις παραχωρήσεις που έλπιζε να επιβάλει με την απειλητική της στάση. Αυτά και μόνο εξηγούν το ότι οι αγρό­ τες έμειναν στην αρχή παντού στην άμυνα. 115 . να αρχίσει δια­ πραγματεύσεις και να καθορίσει προθεσμία διακανονισμού της υπόθεσης για την Κυριακή της Κρίσης (2 του Απρίλη*). Το επαναστατικό κόμμα του Μίντσερ ήταν παντού στη μειοψηφία. Εν τω μεταξύ μπόρεσε να προχωρήσει ενάντια στο δούκα Ούλριχ. ο Τρούχζες γρήγορα κατόρθωσε να κλείσει ανακωχή με τους αγρότες του Μπάλτρινγκεν.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Ο χαρακτήρας αυτών των αγροτικών στρατευμάτων ήταν ανά­ μεικτος. κριτής) -η πέμπτη Κυριακή της Σαρακοστής. αν οι αγρότες επιτίθονταν από την άλλη μεριά ενάντια στα στρατεύματα του Τρούχζες φον Βάλντμπουργκ. του Αλγκοϊ και της Λίμνης. Η μάζα των αγρο­ τών ήταν πάντα πρόθυμη να δεχθεί συμφωνία με τους αφέντες. να καταλάβει τη Στουτγάρδη και να τον αναγκάσει να εγκαταλείψει και πάλι τη Βιρτεμβέργη στις 17 του Μάρτη. αποτελούσε παντού τον πυρήνα και το στήριγμα των στρατοπέδων των αγροτών. στα στρατεύματα προσχώρησε μαζικά και το περιπλανώμενο λούμπεν προλεταριάτο.

προχώρησε προς το Ουλμ. ύστερα από παρακράτη­ 5 μα της αμοιβής των κληρικών. Ζητούσαν εκλογή και δυνατότητα ανάκλησης των κληρικών από τις κοινότητες. κατάργηση της μικρής δεκάτης και χρήση της μεγάλης8 για δημόσιους σκοπούς. επιστροφή στις κοινότητες και στα άτομα των δασικών εκτάσεων. είχαν τηρήσει αυστηρά την ανακω­ χή.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ φηκε ενάντια στους αγρότες· αλλά. περιορισμό των υπερβολικών αγγαρειών. Είχαν διατυπώσει τα αιτήματά τους. όπου συ­ γκεντρώνονταν και άλλες ενισχύσεις. Όλοι οι πύργοι. εκτός κι αν η αριστοκρα116 . τα μοναστήρια και τα εκκλησιαστικά ιδρύματα θα τιμωρηθούν με κοσμικό αφορισμό. στο μεταξύ. Αυτή η ανοιχτή επιστολή προς όλη την αγροτιά την καλεί να προσχωρήσει στη «Χριστιανική Ένωση και Αδελ­ φότητα» για την κατάργηση όλων των βαρών είτε με το καλό. δηλαδή με αποκλεισμό από την κοινωνία και από κάθε επαφή με τα μέλη της Ένωσης. συμβιβαστικό κόμμα υπερείχε ακόμη σημαντικά μέσα στα ένο­ πλα τμήματα των αγροτών. στη συνέχεια. κατάργηση της δουλοπαροικίας. του δικαιώματος κυνηγιού και αλιείας και της φορολογίας θα­ νάτου. φόρων και εγγείας προσόδου. «πράγμα μάλλον απίθανο». Η Ομοσπονδία του Σβάμπεν που είχε τα χέρια της επιτέ­ λους ελεύθερα και είχε συγκεντρώσει τις πρώτες της στρατιω­ τικές δυνάμεις. για τις διαπραγματεύσεις της Κυριακής της Κρίσης. μέσα στα ίδια του τα στρα­ τεύματα. Ο Τρούχζες κατόρθωσε να κατευνάσει τους στα­ σιαστές και. είτε με τη βία και απειλεί όσους αρνηθούν με «κοσμικό αφορισμό». λιβαδιών και προνομίων που τους είχαν αφαιρεθεί με τη βία και κατάργηση της αυθαιρεσίας στη δικαι­ οσύνη και τη διοίκηση. Κοντά στο Κίρχάιμ στον Τεκ άφησε φρουρά. Το επαναστατικό κόμμα είχε κιό­ λας προηγούμενα εκθέσει το πρόγραμμά του στην «Επιστολή των Άρθρων». στασίασαν οι μισθοφόροι και αρνήθηκαν να επιτεθούν εναντίον τους. Φαίνεται καθαρά ότι το μετριοπαθές. πέταξε τώρα το προσωπείο και δήλωσε ότι «ή­ ταν αποφασισμένη να μεταβάλει με τα όπλα και τη βοήθεια του θεού αυτό που οι αγρότες είχαν κάνει αυθαίρετα»84. Οι αγρότες. τα περίφημα Δώδεκα Άρθρα.

αρκούν οπωσδήποτε για να εξηγήσουν τη γρήγορη αλληλοδια­ δοχή των αγροτικών εξεγέρσεων στα δύο τρίτα της Γερμανίας. πριν απ’ όλα για την επανάσταση. όμως. Η ύπαρξη. Τα τέσσερα ένοπλα τμήματα συγχωνεύθηκαν και απ’ αυτά οργανώθηκαν τέσσερις νέες φάλαγγες. έγινε η ημέρα της γενικής εξέγερσης. οι παπάδες και οι μοναχοί τα εγκαταλείψουν εθελοντικά και μετακομίσουν σε κανονικά σπίτια. ενώ αποφασίστηκαν η κατάσχεση των εκκλησιαστικών περιουσιών και η εκποίηση των κειμηλίων τους υπέρ του πολεμικού ταμείου και η πυρπόληση των πύρ­ γων. γίνεται λόγος. και η Επιστολή των Αρθρων. πλάι στα επίσημα Δώδεκα Αρθρα. ενώ η Κυριακή της Κρίσης. Συγκλήθηκε γενική συνέλευση των αγροτών του Αλγκοϊ. κανονισμός της διεξαγωγής του πολέμου έγινε.η ημέρα που είχε ορισθεί για τη σύναψη ειρήνης. το οποίο είναι ολοφά­ νερο ότι έχει συνταχθεί π ριν από την εξέγερση της Ανοιξης του 1525.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ χία. Αμέσως πήραν τα μέτρα τους. του Μπάλτρινγκεν και της Λίμνης στο Γκάισμπόιρεν. στην κορυφή του κινήματος προσώπων που το είχαν οργανώσει μέσω αναβαπτιστών και άλλων απεσταλμέ­ νων αποδείχνει το γεγονός της ταυτόχρονης έκρηξης όλων των 117 . λοιπόν. την ολοκληρωτική συντριβή των ακόμη κυρίαρχων τάξεων και ο «κοσμικός αφορισμός» αφορά μόνο τους καταπιεστές και τους προδότες που πρέπει να θανατωθούν. έμαθαν ότι η Ομοσπονδία του Σβάμπεν παραβίασε τη συμφωνία κι ότι πλη­ σιάζουν τα στρατεύματα. η είδηση για την εξέγερση στον Μέλανα Δρυμό που εδώ κι έξι μήνες συνε­ χώς μεγάλωνε και είχε εξαπλωθεί ως τον Δούναβη και τον Λεχ. και προσχωρήσουν στη Χριστιανική Ένωση. Σ’ αυτό το ριζοσπαστικό μανιφέστο. οι συνεχείς τοπικές συγκρούσεις των αγροτών με την αριστοκρατία. Έτσι. Προτού. Ο αναβρασμός που δυνάμωνε παντού. . οι αγρότες προφτάσουν να καταθέσουν τα Δώδεκα Αρθρα τους στους ένορκους διαιτητές. τους πύργους που πρέπει να πυρποληθούν. όπως όλος ο κόσμος. ωστόσο. τα μοναστήρια και τα εκκλησιαστικά ιδρύματα που πρέπει να κατασχεθούν και να μετατραπούν οι θησαυροί τους σε χρήμα.

η εξέγερση ξέσπασε παντού τις πρώτες μέρες του Απρί­ λη. Στο Βίρτσμπουργκ που διοικούσε η μητροπολιτική σύνοδος. καθώς και την προσχώρηση της πόλης στους αγρότες. Στο Άνσμπαχ. στον κά­ τω Νέκαρ. ανατράπηκε η εξουσία των προκρίτων από τους μικροαστούς και τους πληβείους. οι αγρό­ τες είχαν πάρει τα όπλα ήδη από τις 22 του Μάρτη. ξεσηκώθηκαν στις αρχές του Απρίλη οι αγρότες και γενικά οι μικρές πόλεις και στην επισκοπή της Βαμβέργης*. το Κάτω και Κεντρικό Φράνκεν. με τη βοήθεια των οποίων το επαναστα­ τικό κόμμα της πόλης. ταυτόχρονα με τους αγρότες του Μπάλτρινγκεν. Τέλος. στο Βορρά. ξεσπά την πρώτη βδομάδα του Απρίλη. Παντού. 118 . όμως. Στο Νέρντλινγχεν. καθώς εδώ τα κύρια έσοδα της πόλης προέρχονταν ακριβώς από τα δοσίματα των αγροτών. όπου το κίνημα συσπειρώθηκε γύρω από έξι κέντρα. οι αγρότες ξεσηκώθηκαν παντού από την 1 ως τις 7 του Απρίλη και η εξέγερση απλώθηκε από εδώ ως τη Βαυαρία. τις εχθροπραξίες ενάντια στους πύργους και τα μοναστήρια. είχαν ήδη ξεσπάσει ταραχές στην περιοχή της Βιρτεμβέργης. του οποίου αρχηγός ήταν ο Άντον Φόρνερ. πήρε το πάνω χέρι και επέβαλε το διορισμό του Φόρνερ στη θέση του δημάρχου. με επικεφαλής τον Στέφαν φον Μέντοινγκεν αλλά. Στο δεύτερο μισό του Μάρτη. στα σύνορα ♦Επίσκοπος ο Βάιγκαντ φον Ρέντβιτς. Και οι αγρότες του Αλγκοϊ. η γενική εξέγερση ανάγκασε μέσα σε πέντε ημέρες τον επίσκοπο να υποχωρήσει. η μαζική εξέγερση. του Χέγκαου και της Λίμνης κάλεσαν στο στρατόπεδο με κωδωνοκρουσίες και μαζικές συγκεντρώσεις όλους τους άνδρες που μπορούσαν να φέρουν όπλα και άρχισαν. η νέα κυβέρνηση κράτησε πολύ ταλαντευόμενη και διφορούμενη στά­ ση απέναντι στους αγρότες. η Κυριακή της Κρίσης. Στην περιοχή του Ρότενμπουργκ. Στο Φράνκεν. σαν ημέρα της γενικής εξέγερσης. Στην πόλη Ρότενμπουργκ. δημιουργήθηκαν τις μέρες εκείνες δύο αγροτικά στρατόπεδα. το Όντενβαλντ. και παντού το αποφασιστικό χτύπημα.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ μεμονωμένων εξεγέρσεων. είχε δοθεί ήδη από τα πριν η ημέρα 2 του Απρί­ λη.

Αυτοί. Το Φωτεινό Ένοπλο Τμήμα είχε δύναμη 8. την εξέγερση.000 αντρών και διέθετε κανόνια και 3. για την εκτέ­ λεση του Γιάκομπ Βέε και τις ωμότητες του Τρούχζες. και ο Γκέοργκ Μέτσλερ. που είχαν συνενωθεί στο Φωτεινό Ένοπλο Τμήμα. το Ζόντχαϊμ κλπ.000 αγρότες από το Ορενμπουργκ. τα Δώδεκα Αρθρα και οργανώθηκαν επιδρομές ενάντια στους πύργους και τα μοναστήρια. η θύελλα ξέσπασε ήδη στις 26 του Μάρτη. 119 . ενώ παράλ­ ληλα ο Βέντελ Χίπλερ μαζί με έναν αριθμό συνωμοτών κατα­ λάμβανε με αιφνιδιασμό το Έρινγκεν και παρέσυρε στο κίνημα και τους γύρω αγρότες.000 άνθρωποι* από το στρα­ τόπεδο του Ρότενμπουργκ. διέταξε να σκοτώνουν όλους τους αγρότες που έπεφταν στα χέρια τους. όπου ενώθηκε με τους αγρότες από την κοιλάδα τον Νέκαρ. ευγενής και πρώην καγκελάριος του κόμητα Χόενλόε. Το Φωτεινό Ένοπλο Τμήμα στράφηκε εναντίον του. Ο διοικητής της Βιρτεμβέργης στο Νέκαρσούλμ. Στο Σένταλ.000 μου­ σκέτα. αφού έφτασαν όλες οι ενισχύσεις. πανδοχέα στο Μπέκινγκεν του Χάιλμπρον. είχαν κηρύξει την Κυριακή της Κρίσης στο Φλάιν. βάδισε στις 4 του Απρίλη προς το μοναστήρι του Σένταλ στον ποταμό Γιαγκστ. με αρχηγό τον Γέκλαϊν Ρόρμπαχ. Οι σφαγές αυτές. που σχημάτισε το Μαύρο Ένοπλο Τμήμα. καθώς και η είδηση. ένα επίλεκτο σώμα84 -κυρίως από τον εφεδρικό στρατό του Ρό­ τενμπουργκ και του Έρινγκεν. που μόλις έφτασε. Μ’ αυτούς ενώθηκαν και 2. εξόργι*(1850) 2. όπου επικεφαλής του επαναστατικού κόμ­ ματος ήταν ο Βέντελ Χίπλερ. Οι αγρότες τραβούσαν από παντού προς τον Τάουμπερ. για την ήττα του στρατού του Λάιπχάιμ. εγκρίθηκαν από τις δύο αγροτικές φάλαγγες. Στο Όντενβαλντ. πανδοχέας στο Μπάλενμπεργκ του Κράουτχάιμ. άρχισε τις εχθροπραξίες. Ο Γκέοργκ Μέτσλερ ανέλαβε την αρχηγία και.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ της θουριγγίας. όημιουργήθηκε το ισχυρό αγροτικό στρατόπεδο τον Μπίλντχάουζεν. κόμης Λούντβιχ φον Χέλφενστάιν. Χωρίς πολλά λόγια. Σ’ αυτό προσχώρησε και ο Φλόριαν Γκάιερ. ένας ιππό­ της από το Φράνκεν.

η πόλη καταλήφθηκε ύστερα από παρατεταμένο αγώνα και ο κόμης Λούντβιχ πιάστηκε αιχμάλωτος μαζί με αρκετούς ιππότες. σε θάνατο περνώντας τους ανάμεσα σε δύο σειρές λογ­ χοφόρων -στον πιο ταπεινωτικό θάνατο που θα μπορούσαν να βρουν.ο Φλόριαν Γκάιερ. καταστρέφοντας παντού τους πύργους και τα εκκλησιαστικά ιδρύματα. Η πρόταση βρήκε απήχηση. τις πύλες στον Γκέοργκ Μέτσλερ και στον Γέκλαϊν Ρόρμπαχ. Οι αρχηγοί συσκέφτονταν για το αν θα έπρεπε να κάνουν διοικητή τους τον Γκετς φον Μπέρλιχινγκεν «μιας και θα μπο­ ρούσε να φέρει σ’ αυτούς την αριστοκρατία». σε μυστική συνεννόηση με τους αγρότες. πολιορκήθηκε.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ σαν τους αγρότες. αποχώρησε με το Μαύρο Ένοπλο Τμήμα από τη στρατιά και στην αρχή γύριζε μόνος του στην περιοχή του Νέκαρ και μετά στην περιοχή του Βίρτσμπουργκ. έστειλαν αμέσως τα κανόνια και την πυρίτιδα που τους είχαν ζητήσει. ο οποίος είχε κλειστεί στο Βάινσμπεργκ. με πρώτο τον Χέλφεν­ στάιν. άνοιξε ήδη στις 17 του Απρίλη. Σ’ αυτή την ισχυρή. ο Γέκλαϊν Ρόρμπαχ. Οι κόμητες του Λέβενστάιν προσχώρησαν στην οργάνωση των αγροτών και αυτοί του Χόενλόε. Οι ηγέτες των αγροτών και οι δυνάμεις τους κατέλαβαν την 120 . μια αστική και μια επαναστατική αντιπολίτευση. ελεύθερη αυτοκρατορική πόλη βρί­ σκονταν αντιμέτωπες με τους προκρίτους. που έβλεπε σ’ αυτές τις δια­ θέσεις των αγροτών και των αρχηγών την αρχή μιας αντίδρα­ σης. Η κατάληψη του Βάινσμπεργκ και η τρομοκρατική εκ­ δίκηση του Γέκλαϊν ενάντια στον Χέλφενστάιν δεν έμειναν χω­ ρίς επιπτώσεις στην αριστοκρατία. Η υπόλοιπη στρατιά στράφηκε στην αρχή προς το Χάιλμπρον. Ο Χέλφενστάιν. Τη επόμενη ημέρα. στη διάρκεια μιας αναταραχής. όπως σχεδόν πα­ ντού. όμως. μαζί με τους πω αποφασισμένους από το ένο­ πλο τμήμα έκανε δικαστήριο για την τύχη των αιχμαλώτων και καταδίκασε δεκατέσσερις απ’ αυτούς. 17 του Απρίλη. Την έφοδο στον πύργο έκανε ο Φλόριαν Γκάιερ»7. που είχαν προσχωρήσει νωρίτερα αλλά δεν είχαν δώσει καμιά βοήθεια. Η επαναστατική αντιπολίτευση.

που πριν λίγες μέρες είχε προσφέρει τις υπηρεσίες του στην αρχή στον εκλέκτορα του Παλατινάτου [Λουδοβίκος 5ος]. Οι αγρότες στράφηκαν προς το Οντενβαλντ. Το Χάιλμπρον θα γινόταν το κέντρο των διάφορων ένοπλων τμημάτων που έστειλαν πραγματικά αντιπροσώπους τους εκεί όπου και συσκέφτηκαν για κοινές ενέργειες και κοινές διεκδικήσεις των αγροτών. Στις 22 του μήνα. καθώς και ένα σώμα εθελοντών. Μόνο οι περιουσίες της εκκλησίας και του Τάγματος των Τευτόνων Ιπποτών8 λεηλατήθηκαν. όμως. χωρίς το οποίο δεν μπορούσε να κάνει τίποτε. προφανώς για­ τί δεν μπορούσε αυτός. όπου έμειναν από τις 30 του Απρίλη ως τις 5 του Μάη. Αλλά. να 121 . ήταν αιχμάλωτος των αγροτών. οι αγρότες απο­ » σύρθηκαν και πάλι.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ πόλη. ο δικαστής του κόμητα Χέλφενστάιν. που είχαν συμμαχήσει μαζί της από την προέλαση των αγροτών. γιατί και ο τελευταίος είχε αποχωρήσει μετά την κατάληψη του Χάιλμπρον. αναγκάστηκε να προσχωρήσει στην Ευαγγελική Αδελφότητα και να αναλάβει την ανώτατη διοίκηση του Ανοιχτόχρωμου Φωτεινού Ένοπλου Τμήματος (σε αντιδιαστολή προς το Μαύρο του Φλόριαν Γκάιερ). Στις 24 του Απρίλη. η οποία έγινε δεκτή στην Αδελφότητα και πρόσφερε 1. Ταυτόχρονα. η αστική αντιπολίτευση και οι πρόκριτοι. εί­ χαν και πάλι το πάνω χέρι στην πόλη. Ο Γκετς και ο Μέτσλερ στράφηκαν τώρα με τη μάζα των αγροτών μέσω του Μπούχενπρος το Αμορμπαχ. Το ηθικό του στρατεύματος είχε ολοφάνερα εξασθενήσει. οι οποίοι τον επιτηρούσαν με δυσπι­ στία και του επέβαλαν το συμβούλιο των αρχηγών. αφού άφησαν μια μικρή φρουρά. μετά στους αγρότες και μετά πάλι στον εκλέκτορα. Μόνο τα μοναστήρια πυρπολήθηκαν και λε­ ηλατήθηκαν.200 φλουριά σε χρήμα. Η αρι­ στοκρατία αναγκάστηκε παντού να προσχωρήσει και έτσι γλίτω­ σαν οι πύργοι της. εμποδίζοντας κάθε απο­ φασιστικό βήμα και περιμένοντας απλώς την προσέγγιση των πριγκιπικών στρατευμάτων για να προδώσουν οριστικά τους αγρότες. Οι πιο δραστήριοι άνδρες είχαν φύγει με τον Φλό­ ριαν Γκάιερ ή τον Γέκλαϊν Ρόρμπαχ. ο Γκετς φον Μπέρλιχινγκεν. ξεσηκώνοντας όλη την περιοχή του Μάιντς.

είχε τελι­ κά αναγκαστεί σε προσωρινή υποχώρηση. κατασχέθηκαν επιστολές που απέδειχναν τις προ­ δοτικές ραδιουργίες του επισκόπου. ο οποίος στην πρώτη αγροτική εξέγερση στις αρχές του Απρίλη είχε αποσυρθεί στο οχυρό Φράουενμπεργκ κοντά στο Βίρτσμπουργκ και έγραφε προς όλες τις πλευρές ζητώντας. Στο μεταξύ. Αυτή τη φορά. στους αρχηγούς και τους συμβούλους του στρατεύματος τη «Διακήρυξη των Δώδεκα Αρθρων» ένα ντο­ κουμέντο.οι αγρότες είχαν ήδη ζωηρέψει και έβλεπαν όλο τον πόλεμο σαν εκστρατεία για λάφυρα. άρ­ χισε τις εργασίες της μια τοπική συνέλευση. μόλις γέμιζαν οι τσέπες τους. η συνέλευση της κοινότητας απέρριψε και τις δύο προτάσεις. 122 . όπου εκπροσωπού­ νταν και οι αγρότες. Αλλά. Στις 2 του Μάη. μάλιστα. στην περιοχή του Βίρτσμπουργκ παρουσιάστηκε μια αποφασιστική καμπή. προτού επιτευχθεί οποιοδήποτε αποτέλεσμα. Η συνέλευση διαλύθηκε •Κόνραντ 3ος. όπου αμβλύνονταν ακόμη και οι τελευταίες αιχμές των Δώδεκα Αρθρων και έβαζε στο στόμα των αγροτών μια δουλοπρεπή ικετευτική γλώσσα. του κάκου. μέλος του συμβουλί­ ου του Χάιλμπρον. Στο Αμορμπαχ τα πράγματα έφτασαν. ωστόσο. Ο επίσκοπος*.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ μείνει σε ένα στρατό που ήθελε να συμφιλιωθεί με την αριστο­ κρατία. Αλλά. Αμέσως μετά ο Βέντελ Χίπλερ πρότεινε μια πολύ σωστή αναδιοργάνωση του ένοπλου τμήματος: Να προσληφθούν οι μισθοφόροι που πρόσφεραν κα­ θημερινά τις υπηρεσίες τους και το ένοπλο τμήμα να μην ανα­ νεώνεται όπως μέχρι τότε κάθε μήνα με στρατολόγηση νέων και απόλυση των παλιών τμημάτων. βοήθεια. το πράγμα παραπήγαινε για τους αγρότες· απέρριψαν τη διακήρυ­ ξη με πολύ θόρυβο και επέμειναν στα αρχικά άρθρα. στην οποία δεν μπο­ ρούσαν να δεχτούν τον ανταγωνισμό των μισθοφόρων και όπου έπρεπε να είναι ελεύθεροι να πάνε σπίτι τους. Αυτή η παρόρμηση για συνεννόηση με την αριστοκρατία ήταν ήδη ένα δείγμα πτώσης του ηθικού. αλλά να διατηρούνται οι άνδρες που βρίσκονταν στα όπλα και είχαν κατά κάποιον τρόπο εξασκηθεί. στο σημείο να επιβάλει ο Χανς Μπερλίν8’.

Ο ίδιος ο επίσκο­ πος δραπέτευσε στις 5 του Μάη στη Χαϊδελβέργη. την κοινή δράση των επαναστατών διάφορων επικρατειών. είχαν υποχρεώσει την προηγούμενη μέρα το Σπάιερ σε συμφωνία. έκανε επιδρομή στη Βιρτεμβέργη. Στο Παλατινάτο. πείστηκε. Οι δυνάμεις του Γκάιλντορφ. Στις αρχές του Μάη. Κατέστρε­ ψαν πολλούς πύργους και μοναστήρια και κατέλαβαν. που είχαν περάσει από την άλλη με­ ριά του ποταμού. Έκανε μια πολύ βίαιη εμφάνιση. ξεσήκω­ σε όλη την περιοχή. του Ρότενμπουργκ και του Άνσμπαχ. να υποχωρή­ σει. Ο τοπικισμός των γερμανικών μικροκρατιδίων δεν επέτρε­ πε τότε. περιορι­ σμένες σε μια μικρή περιοχή. και άρχισαν οι εχθροπραξίες ανάμεσα στους ξεσηκω­ μένους κατοίκους των πόλεων και αγρότες από τη μια. αφού συνέτριψαν κάθε αντίσταση σ’ αυτή την περιοχή. να προ­ σχωρήσουν στη Χριστιανική Αδελφότητα. Ήρθαν σε συμφωνία με την πόλη Γκμιντ και διαλύθηκαν αφήνοντας μόνο 500 ένοπλους. είχαν δημιουργηθεί αγροτικά στρατεύματα και στις δύο όχθες του Ρήνου στα τέλη του Απρίλη. καθώς και όλους τους ευγενείς ακόμη και τους ταβερνιάρηδες του Λίμπουργκ. που είχε δημιουργηθεί από αγρότες του Μέργκεντχάιμ. και μαζί τους το Ένοπλο Τμήμα τον Τάονμπερ τον Φράνκεν. όπως και το 1848. την 1 του Μάη. Στις 7 του Μάη. δημιουργήθηκε το ένοπλο τμήμα του Γκάιλντορφ ή Κοινό Ανοιχτόχρωμο Ένοπλο Τμήμα. και τους οπαδούς του επισκόπου από την άλλη. προέλασε και ο Γκετς φον Μπέρλιχινγκεν με το Ανοιχτόχρωμο Φωτεινό Ένοπλο Τμήμα και άρχισε η πολιορκία του Φράουενμπεργκ. αφού πρώτα οι αγρότες του Μπρούχράιν. ήρθαν στο Βίρτσμπουργκ ο Φλόριαν Γκάιερ και το Μαύρο Στράτευμα. ήδη από τα τέλη Μάρτη-αρχές Απρίλη. Την άλλη κιόλας μέρα. όμως. Ο στρατάρχης φον Χάμπερν δεν μπορού­ 123 . το Νόισταντ στον ποταμό Χάαρντ.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ αμέσως. διαλύθηκαν αναγκαστικά. έκαψε πολλά μοναστήρια και πύργους. ανάγκασε όλους τους αγρότες να συνεκστρατεύσουν. Στην περιοχή του Λίμπουργκ και στην περιοχή του Έλβάνγκεν και του Χαλ. ανάμεσά τους και τον πύργο Χόενστάουφεν.

στις 10 του Μάη. του Μπάλινγκεν και του Ρόζενφελντ. Στις 16 του Απρίλη. ο οποίος γρήγορα μεγάλωσε. οι αγρότες είχαν δημιουργήσει ήδη από το Φλεβάρη ένα σύνδεσμο ενάντια στους παπάδες και τους αφέντες και. Οι δυνάμεις του Γκάιλντορφ εισέβαλαν στο Γκέπινγκεν. Στη Βιρτεμβέργη. Δεν είχε καθόλου χρήματα και ελάχιστα στρατεύματα. Ακόμη και το Ασπεργκ ήταν σχεδόν ανυπεράσπιστο.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ σε να κάνει τίποτε εναντίον τους με τις λίγες δυνάμεις που διέ­ θετε και. το Πφούλινγκεν αναγκάστηκε να συνθηκολογήσει με τους αγρότες. ο εκλέκτορας αναγκάστηκε να κλεί­ σει συμφωνία με τους εξεγερμένους αγρότες. τέλος. προς το Βούνενστάιν κοντά στο Μπότβαρ. επέφερε την προσωρινή της ήτ­ τα. τα υπολείμματα του ηττημένου ένοπλου τμήματος του Λάιπχάιμ στο Πφούλινγκεν της περιο­ χής της Βιρτεμβέργης και ξεσήκωσαν τους αγρότες. ο Γέκλαϊν Ρόρμπαχ στο Μπράκενχάιμ. Από το γειτο­ νικό Μπρούχράιν ήρθαν ενισχύσεις στους αγρότες του Γκόι. οι εφεδρείες του Μπότβαρ αρνήθηκαν να βαδίσουν και στράφηκαν. στα τέλη του Μάρτη. αντί προς τη Στουτγάρδη. Την ίδια μέρα. Σοβαρές ταραχές ξέσπασαν και σε άλλες περιοχές. Από τις 6 του Απρί­ λη κιόλας. του Μίνζινγκεν. Η απόπειρα της κυβέρνησης να καλέσει τις εφεδρείες των πόλεων ενάντια στους αγρότες. του Ούραχ. όπου τους εγγυόταν ικανοποίηση των παραπόνων τους μέσα από μια τοπική συνέλευση. Οι πόλεις και οι πύργοι βρίσκονταν σε άθλια κατάσταση και δεν είχαν ούτε στρατό ούτε πυρομαχικά. ξέσπασε η εξέγερση στο Τσάμπεργκόι· το μοναστήρι του Μάουλμπρον λεηλατήθηκε και καταστράφηκε τελείως ένας αριθμός πύργων και μοναστηριών. ξεσηκώθηκαν οι αγρότες του Μπλάουμπόιρεν. Η κυβέρνηση του αυστριακού αρχιδούκα* βρι­ σκόταν σε πολύ δύσκολη θέση. η εξέγερση είχε κιόλας ξεσπάσει από νωρίς σε μεμονωμένες περιοχές. όπου δημιουργήθηκε ο πυρή­ νας ενός στρατοπέδου αστών και αγροτών. 124 . Επικεφαλής του ένοπλου τμήματος στο Βούνενστάιν μπήκε *Φερδινάνδος 1ος. Στον Ιούρα του Ούραχ.

αλλά την επόμενη κιόλας μέρα διορίστηκε πάλι αρχηγός. ένας από τους ηγέτες της αστικής αντιπολίτευσης. πάντοτε πολύ μετριοπαθής. να το δεχτούν. Στις 20 του μήνα. Ανάμεσα στους πολίτες υπήρχαν οι ίδιες παραταξιακές διαιρέσεις σε πρόκριτους. Οι τελευταίοι άνοι­ ξαν τις πύλες στους αγρότες στις 25 του Απρίλη και αμέσως καταλήφθηκε η Στουτγάρδη.000 ανδρών. δεν του έμενε τίποτε άλλο να κάνει από το να τον αφήσει στη θέση του και να περιορισθεί στην αυστηρή επιτήρηση των ενεργειών του. Εκεί είχε τραπεί σε φυγή το μεγαλύτερο μέρος του συμβουλίου και είχε τοποθετηθεί επικεφαλής της διοίκησης μια επιτροπή αστών. βρισκόταν στο Λάουφεν.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ο Μάτερν Φόιερμπάχερ. η κυβέρνηση προσπάθησε να διαπραγματευθεί με τους αγρότες που ήταν στο Βούνενστάιν. μέλος του συμβουλίου του Μπότβαρ. Στις 22. εμπόδισε την εφαρμογή της Επιστολής των Αρθρων για τους πύργους και προσπάθησε παντού να μεσολαβήσει ανάμεσα στους αγρό­ τες και τους μετριοπαθείς αστούς. και επιβλήθηκαν αυστηροί κανόνες στις αμοιβές. αστική αντιπολίτευση και επαναστάτες πληβείους. όπου αποκρούστηκαν για τελευταία φορά οι εκπρόσωποι της κυβέρνησης. με δύναμη 6. τη 125 . Οι αγρό­ τες επέμειναν ότι η κυβέρνηση έπρεπε να αποδεχτεί τα Δώδεκα Αρθρα και αυτό οι εκπρόσωποί της δεν μπορούσαν. Έμεινε. όπως ονομά­ ζονταν τώρα οι εξεγερμένοι της Βιρτεμβέργης. Εμπόδισε τη συνένωση των αγροτών της Βιρτεμβέργης με το Ανοιχτόχρωμο Φωτεινό Ένο­ πλο Τμήμα και αργότερα έπεισε και τους αγρότες του Γκάιλντορφ να αποσυρθούν από τη Βιρτεμβέργη. Εδώ. φυσικά. ολοκληρώθηκε η οργάνωση του Φωτεινοί) Χριστιανικού Ένοπλου Τμήματος. Το ένοπλο τμήμα μπήκε τώρα σε κίνηση. στο Μπίτιχάιμ και απειλούσε τη Στουτγάρδη. αλλά αρκετά εκτεθειμένος. Ήταν απόλυτα αναγκαίος και ακόμη και όταν ο Γέκλαϊν Ρόρμπαχ με 200 απο­ φασισμένους άνδρες εισέβαλε στην περιοχή της Βιρτεμβέργης στις 22 του μήνα. τη διανομή των λαφύρων. Στις 18 του Απρίλη. βρι­ σκόταν. καθαιρέθηκε στις 19 του Απρίλη. Εξαιτίας των αστι­ κών του τάσεων. πάντως. ώστε να είναι αναγκασμένος να πάει με τους αγρότες. όπως παντού.

όπου είχε στραφεί στα τέλη του Μάρτη. επικεφαλής του οποίου ήταν ο Ρόρμπαχ μέσω της συγχώνευσης με τις δυνάμεις του αμείλικτου Γκάιλντορφ. κατευθύνθηκε εναντίον του και στρατοπέδευσε την 1 του Μάη κοντά στο Κίρχάιμ κάτω από τον Τεκ. Οι ενισχύσεις έρχονταν πολύ αργά στο Ουλμ. μαθαίνοντας ότι ο Τρούχζες πλησίαζε. έβαλε όλη την περιοχή στο σύνδεσμο και έπεισε. Από το Σόρντορφ. ήταν η μόνη διαθέσιμη δύναμη για επίθεση ενάντια στους αγρότες. περιγράψαμε την αρχή και την εξέλιξη της εξέγερ­ σης σε εκείνο το τμήμα της Γερμανίας που πρέπει να θεωρηθεί έδαφος της πρώτης ομάδας των αγροτικών ένοπλων τμημάτων. τις δυνάμεις του Γκάιλ­ ντορφ να οπισθοχωρήσουν. συμπεριλαμβανομέ­ νων και των ενισχύσεων της Ένωσης που είχαν συγκεντρωθεί στο Ουλμ και δεν έφταναν τους 10. ως ένα βαθμό λόγω των δυσκολιών στη στρα­ τολογία στις εξεγερμένες περιοχές. Είδαμε ήδη πόσο λίγες δυνάμεις διέθεταν οι πρίγκιπες και οι πόλεις που δε ανήκαν στην Ομοσπονδία του Σβάμπεν. Αυστρία και Αλπεις). Στις 29 του Απρίλη. που εί­ χαν εισβάλει στο Σόρντορφ της Βιρτεμβέργης. Πριν στραφούμε προς τις άλλες ομάδες (θουριγγία και Έση. 126 . της έλλειψης χρημάτων των αρχών και γιατί παντού τα λίγα στρατεύματα ήταν παραπάνω από αναγκαία για την επάνδρωση των φρουρίων και πύργων. Αφήσαμε τον Τρούχζες κοντά στο Ουλμ. πρέπει να αναφέρουμε την εκ­ στρατεία του Τρούχζες.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ διατροφή κλπ. στην οποία αυτός. αφού άφησε κοντά στο Κίρχάιμ κάτω από τον ποταμό Τεκ ένα τμήμα παρατηρητών με επικεφαλής τον Ντίτριχ Σπετ. ο Φόιερμπάχερ με ολόκληρο το ένοπλο τμήμα προέλασε ενάντια στις δυνάμεις του Γκάιλντορφ. στην αρχή μόνος και αργότερα με την υποστήριξη διάφορων πριγκίπων και πόλεων. Ως τώρα. Όλα. Εμπόδισε. Αλσατία.200 ήταν το πεζικό. Το σώμα του Τρούχζες.000 άνδρες από τους οποί­ ους 7. έτσι. εκμηδένισε αυτή την πρώτη ομάδα των εξεγερμένων. με επικεφαλής τον Τόις Γκέρμπερ. Προσχώρησε ένα απόσπασμα κατοίκων της Στουτγάρδης. με αυτό τον τρόπο μια επικίνδυνη ενίσχυση του επαναστατικού στοιχείου στο ένοπλο τμήμα του.

κατέστρεφαν μοναστήρια και πύργους και προετοιμάζονταν να εκστρατεύσουν με τρεις φάλαγγες κατά του Ουλμ. Μετά. Εδώ. με αφορμή την απαίτη­ ση για λεηλασία και έκτακτη αμοιβή. που τις αποτελούσαν 5. τώρα που είχε πίσω του αρκετή στρατιωτική δύ­ ναμη. και το διέ­ λυσε ολοκληρωτικά. πέρασαν τον Δούναβη και βγήκαν στους λόγγους και τα δάση του Ιούρα του Σβάμπεν. όπου το ιππικό και το πυροβολικό. που στο μεταξύ είχαν επιτεθεί ενάντια στις κτήσεις του στο Βάλντμπουργκ. Και εδώ βρήκε τους αγρότες κατακερματισμένους και τους χτύπησε. δε δέχτηκε τίποτε απολύτως. καθυστέρησε και πάλι τον Τρούχζες ως τις 10 του Απρίλη. 4. δεν μπορούσαν να προσφέρουν τίποτε. τον ένα μετά τον άλλο.000 κοντά στο Ίλερτισεν.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ επομένως. Και εδώ φαίνεται ήδη να εμφανίστηκε κάποια πτώ­ ση του ηθικού των αγροτών. στράφηκε νοτιοδυτικά ενάντια στις δυνάμεις του Μπάλτρινγχεν. αλλά επιτέθηκε στις 4 του Απρίλη ενάντια στο κύριο στράτευμα στο Λάιπχάιμ. στις 11 και 12 του Απρίλη σε χωριστές μά­ 127 .000 άνδρες κοντά στο Λάιπχάιμ. Ο Τρούχζες στράφηκε κατ’ αρχήν ενάντια στο ένοπλο τμήμα τον Μπάλτρινγκεν. Αυτός. ο Τρούχζες δε συνέχισε την καταδίωξη. Γιατί ο Γιάκομπ Βέε προ­ σπαθούσε από την αρχή να διαπραγματευθεί με τον Τρούχζες. οι οποίοι ξεσήκωναν όλη την περιοχή. Το Λάιπχάιμ συνθηκολόγησε και με μερι­ κές εκστρατείες στα περίχωρα υποτάχθηκε όλη η περιοχή. Οι αγρό­ τες που υποχώρησαν με την προσέγγιση των στρατευμάτων της Ομοσπονδίας ή υπερφαλαγγίστηκαν και εκδιώχτηκαν από τους βάλτους. το Τσάιλ και το Βόλφεγκ και πολιορκούσαν τους πύργους του. όμως. Μια νέα ανταρσία των μισθοφόρων. που είχε στο μεταξύ αρχίσει να καταστρέ­ φει πύργους και μοναστήρια στα περίχωρα του Ριντ. η κύρια δύναμη του ομοσπονδιακού στρατού. καθώς και δύο άλλοι ηγέτες των αγροτών πιάστηκαν αιχμάλωτοι και αποκεφαλίστηκαν90.000 στο Μίντελταλ και 6. εξαρτώνταν από τις επιτυχίες που θα σημείωνε ο Γκέοργκ Τρούχζες με το στρατό της Ομοσπονδίας. Ο Γιάκομπ Βέε και ο Ούλριχ Σεν. που εκμηδένισε τη στρατιωτική αξιοπιστία του ένοπλου τμήματος. Στράφηκε ενάντια στις δυνάμεις του Λάιπχάιμ.

Οι υπόλοιποι αποσύρθηκαν προς το ένοπλο τμήμα της Λίμνης. Έκλεισε. έδωσαν μια ευνοϊκή μάχη με τον Τρούχζες. Αμέσως κηρύχθηκε πα­ ντού συναγερμός και 10. που στο μεγαλύτερο μέρος τους είχαν ήδη χάσει το ηθικό τους. την οποία οι αγρότες αποδέχθηκαν χωρίς επιφυλάξεις. εξαπατήθη128 .000-30. στις 17 του Απρίλη με τους αγρότες της Λίμνης και του Μπάλτρινγκεν μια φαινο­ μενικά αρκετά ευνοϊκή γι’ αυτούς συμφωνία στο Βάινγκάρτεν. του επέτρεψε να τους ξεφορτωθεί ακριβώς τη στιγμή που θα μπο­ ρούσαν να τελειώσουν ολόκληρο τον πόλεμο με ένα χτύπημα. άτολμους και επιρρεπείς στην εξαγορά ηγέτες τους. Η πανουργία του Τρούχζες τον έσωσε εδώ από βέβαιη κατα­ στροφή. η στενοκεφαλιά των εχθρών του. Οι αγρότες της Λί­ μνης τήρησαν τη συμφωνία.000 άνδρες. Κατάφερε παραπέρα να εγκρίνουν αυτή τη συμφωνία και οι εκπρόσω­ ποι των αγροτών του Ανω και Κάτω Αλγκοϊ και μετά αποσύρ­ θηκε προς τη Βιρτεμβέργη. Ο Τρούχζες στράφηκε τώρα εναντίον του. και τους κατά το μεγαλύτερο μέρος τους ανίκανους. με την οποία.000 άνδρες και σίγουρα θα χανόταν. λοιπόν.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ χες. που στο μεταξύ όχι μόνο είχε κάνει εκστρατείες. Αν δεν είχε καταφέρει να εξαπατήσει τους αδύναμους. πο­ λύ περισσότερο αφού έμαθε ότι πλησίαζαν και οι δυνάμεις του Αλγκοϊ και του Χέγκαου. φυσικά. συγκεντρώθηκαν στο στρατόπεδο του Μπέρματινγκεν. τουλάχιστον στο Σβάμπεν και το Φράνκεν. Το ένοπλο τμήμα της Λίμνης. ανάμεσά τους και οι ηττημένοι του Μπάλτρινγκεν. αλλά και είχε φέρει στην Αδελφότητα και τις πόλεις Μπούχορν (Φρίντριχσχάφεν) και Βόλμάτινγκεν. συγκάλεσε στις 13 του μήνα με­ γάλο πολεμικό συμβούλιο στο μοναστήρι Ζάλεμ και αποφάσισε να εκστρατεύσει ενάντια στον Τρούχζες. Αλλά. στενοκέφαλους αγρότες. και στις οποίες διέλυσε ολοκληρωτικά και το τμήμα του Μπάλτρινγκεν. πάντα αναπόφευκτη στη μάζα της αγροτιάς. θα κλεινόταν με τον μικρό του στρατό ανάμεσα σε τέσ­ σερις φάλαγγες με συνολική δύναμη τουλάχιστον 25. Στις 15 του Απρίλη. με επικεφαλής τον παπά Φλόριαν [Γκράιζελ]. ο οποίος δε διακινδύνευσε εδώ το στρατό του σε αποφασιστική μάχη και προτίμησε τις διαπραγματεύσεις.

αμέσως. Έτσι. Αφήσαμε τους αγρότες της Βιρτεμβέργης. με επικεφαλής τον Μάτερν Φόιερμπάχερ. από το μυαλό να ενωθούν με το Ανοιχτόχρωμο Χριστιανικό Ένοπλο Τμήμα της Βιρτεμβέργης. Αφού ο Τρούχζες διαπραγματεύτηκε μαζί τους μάταια και αποσύρθηκε στη Βιρτεμβέργη. είχε αποσυρθεί στο Ούραχ.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ καν στο τέλος. και ενώθηκαν στις 5 του Μάη στο Νίρτινγκεν με τον Φόιερμπάχερ. Πράγματι. και μάλιστα. έδωσαν αμέσως μετά μια νέα από­ δειξη της απεριόριστης τοπικιστικής στενότητας και του πει­ σματικού επαρχιωτισμού που κατέστρεψαν όλον τον πόλεμο των χωρικών. ήρθαν οι αγρότες του Γκόι. Οι αγρότες του Αλγκοϊ. τους αγρότες του Χέγκαου. Οι αγρότες του Χέγκαου. ώστε αργότερα πήραν τα όπλα ενάντια στους ίδιους τους συμμάχους τους. από όπου το απόσπασμα των παρατηρητών με επικεφαλής τον Ντίτριχ Σπετ. ο Τρούχζες έπεσε πάνω στο ενιαίο ένοπλο τμήμα. όμως. επέ­ στρεψαν ήσυχοι και στράφηκαν ενάντια στο Φράιμπουργκ. το 129 . Στο Μπέμπλινγκεν. αν και δεν περιλαμβάνονταν στη συνθήκη του Βάινγκάρτεν. ήρθαν σημαντικές ενι­ σχύσεις τόσο από την περιοχή της Κάτω Βιρτεμβέργης όσο και από το Γκόι. Μετά από μια μάταιη προσπάθεια στο Ούραχ. αλλά στο μεταξύ ο Τρούχζες είχε ξεφύγει τον κίνδυνο. μόλις ο Τρούχζες απομακρύνθηκε αρκετά από την πατρίδα τους. βέβαια. που οι ηγέτες τους τους εί­ χαν εμπλέξει στην προδοσία. Συγκεκριμένα. τον ακολούθησαν μέ­ νοντας συνεχώς στις δύο πλευρές του· δεν τους πέρασε. τόσο αυστηρά. στο Κίρχάιμ του Τεκ. λόγω του ότι και οι κάτοικοι της Βιρτεμβέργης και της κοιλάδας του Νέκαρ τους είχαν ήδη αρνηθεί μια φορά τη βοήθεια. Η αριθμητική του δύναμη. ο Φόιερμπάχερ στρά­ φηκε προς το Νίρτινγκεν και έστειλε επιστολές προς όλα τα γειτονικά ένοπλα τμήματα των εξεγερμένων να τον βοηθήσουν για την αποφασιστική μάχη. την απαρνήθηκαν. που εί­ χαν συγκεντρώσει σε δύο ισχυρά ένοπλα τμήματα τα υπολείμ­ ματα των δυνάμεων του Λάιπχάιμ μετά την υποχώρησή τους ως τη Δυτική Βιρτεμβέργη και είχαν ξεσηκώσει όλη την κοιλά­ δα του Ανω Νέκαρ και του Νάγκολντ μέχρι το Μπέμπλινγκεν και το Λέονμπεργκ. που είχε αφήσει ο Τρούχζες.

Ταυτόχρονα. Οι αγρότες πρόβαλαν παρατεταμένη και γενναία αντίσταση μέχρι που τελικά το Μπέμπλινγκεν παραδό­ θηκε στον Τρούχζες από προδοσία των αστών. τον οποίο ο εκλέκτο­ ρας διέταξε να εκτελέσουν αμέσως. στη διάρκεια της ανακωχής. ένα σημείο στήριξης. αμέσως μόλις έμαθε τις επιτυχίες του Τρούχζες.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ πυροβολικό του και η θέση του τον αιφνιδίασαν. απολάμβανε αυτό το ιπποτικό θέαμα. ο Γέκλαϊν Ρόρμπαχ πιάστηκε αιχμάλωτος και μεταφέρθηκε αλυσοδεμένος στο Νέκαργκάρταχ. να στοιβάξουν γύρω του ξύλα και να τον ψή­ σουν ζωντανό σε σιγανή φωτιά. ο Τρούχζες επι­ τέθηκε ενάντια στο Έπινγκεν και έπιασε αιχμάλωτο τον εκεί αρχηγό του κινήματος Αντον Αιζενχουτ. έτσι. Οι απείθαρχοι αγρότες αποδιοργανώθηκαν και γρήγορα τράπηκαν σε άτακτη φυγή. και τους ανάγκασε να δώσουν αποφασιστική μάχη. Το «Ανοιχτόχρωμο Χριστιανικό Ένοπλο Τμή­ μα» και μαζί του η εξέγερση σε ολόκληρη τη Βιρτεμβέργη εξοντώθηκαν τελείως. όπου ο Τρούχζες διέταξε να τον αλυσοδέσουν σε έναν πάσσαλο. Έτσι. Η αριστερή πτέ­ ρυγα των αγροτών έχασε. Έτσι κρίθηκε η μάχη. ο Φόιερμπάχερ δραπέτευσε στην Ελβετία. Ο Τόις Γκέρμπερ δραπέτευσε στο Έσλινγκεν. αποκρούστηκε και υπερφαλαγγίστηκε. γλεντοκοπώντας με τους ιππότες του. επιτέθηκε ενάντιά τους στις 12 του Μάη. Οσοι δε σκοτώθηκαν από το ιππικό της Ομο­ σπονδίας ή δεν αιχμαλωτίσθηκαν. ο Τρούχζες υποστήριξε τις επιχειρή­ σεις του εκλέκτορα του Παλατινάτου [Λουδοβίκος 5ος] εισβάλ­ λοντας στο Κράιχγκάου. Κατά τη γνω­ στή του μέθοδο. πέταξαν τα όπλα και γύρι­ σαν σπίτι τους. λεηλάτησε μια σειρά χω­ ριά και κατέλαβε το Μπρούχζαλ. άρχισε αμέσως διαπραγματεύσεις και έκλεισε ανακωχή με τους αγρότες. έσπασε τη συμφωνία με τους αγρότες και επιτέθηκε στις 23 του Μάη στο Μπρούχράιν. Μόλις εξασφάλισε με αυτόν τον τρόπο την κατάσταση. κατέλαβε και πυρπόλησε το Μαλς ύστερα από σκληρή αντίσταση. μαζί με μια δωδεκάδα άλ­ λους ηγέτες των αγροτών. Ο τελευταίος. Από το Νέκαργκάρταχ. το Μπρούχράιν και το Κράιχ­ γκάου ειρήνευσαν και αναγκάστηκαν να πληρώσουν 130 . που στο μεταξύ είχε συ­ γκεντρώσει στρατεύματα. ενώ ο ίδιος.

όπως ο Μέτσλερ ή ο Ρόρμπαχ. του πρωτοεμφανιζόμενου προλεταριάτου. σαν εκπρόσωπος της τάξης που βρισκό­ ταν τελείως έξω από τη μέχρι τότε επίσημη κοινωνική δομή. στον αυτοκράτορα’ και την αυτοκρατορία. Σ’ αυτές τις διαπραγματεύσεις. Ακρι­ βώς όπως ο Μίντσερ. ούτε εκπρόσωπος των αγροτών. Δεν ήταν επαναστάτης. οι οποίες έπρεπε να έχουν ένα γενικό απο­ τέλεσμα που να ισχύει για όλη τη Γερμανία. έτσι και ο Χίπλερ. Ο Βέντελ Χίπλερ καταλά­ βαινε τις υπάρχουσες συνθήκες πιο καλά από όλους τους αρ­ χηγούς του κινήματος.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ αποζημίωση περίπου 40.000 φλουριά. δεν είχε αναπτυχθεί αρκετά ώστε. Στο Χάιλμπρον. ανάσαναν ξαφνικά και πάλι. ούτε οι αγρότες. με πλατιούς ορί­ ζοντες. στο όνομα όλων των εξεγερμένων αγρο­ τών.500 άνδρες) ενώθηκαν τώρα και στράφηκαν ενάντια στους αγρότες του Όντενβαλντ. Φά­ νηκε αμέσως ότι για το σκοπό αυτό έπρεπε να κερδηθεί η αρι­ στοκρατία και ιδιαίτερα οι αστοί. του Τρούχζες -που οι ως τώρα μάχες το είχαν μειώσει στους 6. η καγκελαρία των αγροτών και οι εκπρόσωποι των διάφορων ένοπλων τμημάτων κάθισαν να συσκεφτούν για τις προτάσεις που θα υποβάλλονταν. Η είδηση της ήττας του Μπέμπλινγκεν είχε σπείρει τον πα­ νικό παντού στις γραμμές των εξεγερμένων. Το Χάιλμπρον ήταν η πρώτη πόλη που έκανε βήματα προς την κατεύθυνση της συμφιλίωσης με την Ομοσπονδία του Σβάμπεν. αποδείχτηκε άλλη μια φόρά ότι καμιά μεμονωμένη κλειστή τάξη. η πρακτική του γνώση για τη θέση της κάθε κλειστής τάξης απέναντι στην άλλη τον εμπόδιζαν να εκπροσωπήσει αποκλειστικά μια τάξη από όσες είχαν εμπλακεί στο κίνημα ενάντια στις άλλες.και του εκλέκτορα (6. ξεκινώντας από τις δικές της αντιλήψεις. όπως ο Μίντσερ. σπρωχνόταν προς την προαίσθηση του κομμουνισμού. ο εκ­ *Κάρολος 5ος. 131 . Η πολύπλευρη πείρα του. Έτσι. να αναμορφώσει τις συνθήκες όλης της χώρας.000 άνδρες. ο Βέντελ Χίπλερ πήρε στα χέρια του τις διαπραγματεύσεις. Τα δύο στρατεύματα. Οι ελεύθερες αυτοκρατορικές πόλεις που είχαν περιέλθει κάτω από το βαρύ χέ­ ρι των αγροτών.

Για παράδειγμα. όμως. πήγε να βρει τον Τρούχζες για να διαπραγματευτεί στο όνομα των προκρίτων και των αστών την παράδοση της πόλης. Η προσέγγιση. αλλά η μορφή αυτή απείχε παρασάγγες από την ιδέα που είχαν γι’ αυτήν οι αγρότες. Έγιναν. Αντιδραστικά κινήμα­ τα στην πόλη υποστήριζαν την προδοσία. ο συντάκτης της «Διακήρυξης των Δώδεκα Αρθρων». Ενώ στο Χάιλμπρον συνεχιζόταν η συζήτηση γι’ αυτή τη με­ ταρρύθμιση της Αυτοκρατορίας. με λίγα λόγια..ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ πρόσωπος. Έτσι. όπου προσπάθησε να συγκεντρώσει τα υπολείμματα των αγροτών της Βιρτεμβέργης και τις λίγες κινητές δυνάμεις του Γκάιλντορφ. ήταν. κάτι άμεσα εφικτό. το κάπως εξιδανικευμένο. αναγκάστηκαν να υποτάσσονται όχι στα άμεσα αιτήματα. του εκλέκτορα του Πα•Ablbsungen -κατάργηση των φεουδαρχικών προνομίων με συνήθως υπέρο­ γκη αποζημίωση. 132 . αλλά στα τελικά συμφέροντα των αστών. Και οι αγρότες. λοιπόν. η συγκεντροποίηση αυτή φάνηκε πιο καθαρά στην καθιέρωση ενιαίων νομισμάτων. στην κατάργηση των εσωτερικών τελωνείων κλπ. σε διεκδικήσεις που εξυπηρετούσαν πολύ περισσότερο τα συμφέροντα των αστών των πόλεων παρά των αγροτών. Πήγε στο Βάινσμπεργκ. ο Χανς Μπερλίν. μόλις ανέλαβαν να συντάξουν σχέδια νόμων για ολόκληρη την αυτοκρατορία. Οι αρχές που εκπροσωπούσε και τα αιτήματα που έβαζε δεν ήταν. ήταν αναγκασμένοι να το δεχτούν. όμως. του μέσου όρου όλων των προοδευτικών στοιχείων του έθνους. παραχωρή­ σεις στην αριστοκρατία που μοιάζουν σημαντικά με τις σύγ­ χρονες εξαγορές* και που καταλήγουν στην τελική μετατροπή της φεουδαρχικής γαιοκτησίας σε αστική. μόλις τα αιτήματα των αγροτών συγκροτήθηκαν σε μια «μεταρρύθμι­ ση της αυτοκρατορίας». αναγκαίο αποτέλεσμα της συντελούμενης διάλυ­ σης της φεουδαρχικής κοινωνίας. μέτρων και σταθμών. η συγκεντροποίηση που απαιτούσαν οι αγρότες πήρε στο Χάιλμπρον πιο σαφή μορφή. Με λίγα λόγια. ας πούμε. και ο Βέντελ Χίπλερ αναγκάστηκε να φύγει μαζί με τους αγρότες. έτεινε προς τη σύγχρονη αστική κοινω­ νία. βέβαια.

000 άνδρες. Ο Γκετς φον Μπέρλιχινγκεν. αναγκάστηκε να πάει στο Βίρτσμπουργκ για να κινητοποιήσει το Ανοιχτόχρωμο Φωτεινό Ένοπλο Τμήμα. ίσως συνετέλεσε στην ακινητοποίηση του ένοπλου τμήματος και. Πρότεινε να μείνουν μπροστά στο Φράουενμπεργκ μόνο 4. όμως. στις 17. όπως πάντα. Τετρακόσιοι από τους καλύτερους άνδρες. τα ένοπλα τμήματα που είχαν συγκεντρωθεί μπροστά από το Βίρτσμπουργκ είχαν πολιορκήσει το Φράουενμπεργκ και στις 15 του Μάη πριν ακόμη ανοίξει κάποιο ρήγμα στο φρούριο. αλλά μάταιη. έτσι. διασκορπίστηκαν. που γρήγορα θα αποκαλυπτόταν σαν προδότης. Τα στρατεύματα της Ομοσπονδίας και του εκλέκτορα υπέταξαν στο μεταξύ όλη την περιοχή του Νέκαρ. στο μεγα­ λύτερο μέρος τους από την ομάδα του Φλόριαν Γκάιερ.000 άνδρες και όλη η κύρια δύναμη. Το σχέδιο ήταν θαυ­ μάσιο· μόνο κρατώντας συγκεντρωμένες τις μάζες και εξασφαλίζοντας αριθμητική υπεροχή μπορούσαν να ελπίζουν ότι θα νικήσουν τα πριγκιπικά στρατεύματα που τώρα αριθ­ μούσαν περίπου 13. Αντί γι’ αυτό. γύρω στους 20.000 άνδρες. ανάγκασαν τους αγρότες να ορκιστούν και πάλι υποταγή. όπου θα μπορού­ σαν να συγκεντρωθούν όλες οι ενισχύσεις. να στρατοπεδεύσει κοντά στο Κράουτχάιμ στον ποτα­ μό Γιαγκστ.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ TQN ΧΟΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ λατινάτου και του Τρούχζες τον έδιωξαν και από εκεί και. έπεσαν νεκροί ή πληγωμένοι μέσα στις τάφρους9 Δύο ημέρες αργότε­ 1. και η αποθάρρυνση ανάμεσα στους αγρότες είχαν προχωρήσει πάρα πολύ. ώστε να μην επιτρέπουν οποιαδήποτε δραστήρια ενέργεια. έκαψαν πολλά χωριά και κατέσφαξαν ή κρέ­ μασαν όλους τους δραπέτες αγρότες που έπεφταν στα χέρια τους. Η πτώση του ηθικού. το σχέδιο του Χίπλερ ποτέ δεν εφαρμόστηκε. έφοδο ενά­ ντιά του. σαν εκδίκηση για την εκτέλεση του Χέλφενστάιν. τα ένοπλα τμήματα. αφού οι αγρότες του Φράνκεν τους υποσχέθηκαν ότι θα ακολουθούσαν το γρηγορό­ 133 . Μόνο στις 23 του Μάη μπήκε σε κίνηση το Ανοιχτόχρωμο Φωτεινό Ένοπλο Τμήμα. επιχείρησαν μια γενναία. Στο μεταξύ. κάτω από τη μύτη του Τρούχζες. ρα. έτσι. Το Βάινσμπεργκ κάηκε ολοκληρωτικά. έφτασε ο Βέντελ Χίπλερ και συγκάλεσε πολεμικό συμβούλιο.

Το Ανοιχτόχρωμο Φωτεινό Ένοπλο Τμήμα έφτασε στο Κράουτχάιμ στις 24 του Μάη. στάλθηκαν αγ­ γελιοφόροι στους αγρότες του Φράνκεν. οι ενισχύσεις από το Φράνκεν. άρχισε διαπραγματεύσεις με τον Τρούχζες. όχι μακριά από το Βίρτσμπουργκ. έχοντας. ύστερα από ψεύτικες πληροφορίες ότι πλησιάζει ο εχθρός. εξαιτίας μιας πλάγιας πορείας που είχε διατάξει με προδοτικό.είχε επιστρέψει στο σπίτι του. μαργράβος του Βρανδεμβούργου που κατείχε και το Άνσμπαχ και το Μπάιρόιτ (αγγλ. σε ελάχιστα ετοιμοπόλεμη κατάσταση.000 άνδρες. σκοπό ο Γκετς.ο ίδιος ο Γκετς φον Μπέρλιχινγκεν εξαφανίστηκε στη διάρκεια της πορείας. Στο μεταξύ. Στο Ερινγκεν. αλλά. έφτασαν. όταν έφτασε η είδηση ότι ο μαργράβος* είχε ξεκινήσει τις εχθροπραξίες ενά­ ντια στους αγρότες. προφανώς. Εδώ άκουσαν πολλοί ότι στο μεταξύ τα χωριά τους είχαν υπο­ ταχθεί στον Τρούχζες και το χρησιμοποίησαν αυτό σαν δικαιο­ λογία για να πάνε σπίτια τους. ήδη από νωρίτερα. ανακλήθηκε. Το υπόλοιπο πολιορκητικό στράτευμα. πανικός κατέλαβε ξαφνικά την αμήχανη και άτολμη μάζα. Αυ­ τή την κωμόπολη. μέσω Λέβενστάιν προς το Ερινγκεν. έκδ. ο Γκετς [φον Μπέρλιχινγκεν] επέστρεψε στο Έρινγκεν. μα­ ζί με το Μαύρο Στράτευμα του Φλόριαν Γκάιερ. 134 . της Αλσατίας και του Μέλανα Δρυμού-Χέγκαου για να ζητήσουν γρήγορη βοήθεια. πήρε θέσεις κοντά στο Χάιντινγκσφελντ. μια δύναμη 5. Το ένοπλο τμήμα συρρικνωνόταν μέρα με την ημέρα. διαπραγματευτεί με τον Τρούχζες μέσω του παλιού συμπολεμιστή Ντίτριχ Σπετ το πέρασμά του με την άλλη πλευρά. που στρατοπέδευε στο Βίρτσμπουργκ. Το ένοπλο τμήμα συνέχισε την πορεία του προς το Νέκαρσούλμ και. Από το Νέκαρσούλμ. Το ένοπλο τμήμα διαλύθηκε με πλήρη αταξία και με κόπο κατάφεραν ο Μέτσλερ και ο Βέντελ Χίπλερ να συγκρο­ τήσουν γύρω στους 2. Στις 26.). στις 28 του μήνα. το σώμα της μαργραβίας του Άνσμπαχ. Ταυτόχρονα. που την κατείχαν μερικές μονάδες του Ανοι*0 Καζιμίρ.000 άνδρες τους οποίους οδήγησαν πάλι στο Κράουτχάιμ.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ τερο. δε συνάντησε το Φωτεινό Ένοπλο Τμήμα και τράβηξε προς το Νέκαρσούλμ.

καθώς ρίχτηκε πάνω στους κλονισμένους από το πυροβολικό. Αφού ξεμπέρδεψε έτσι με τους αγρότες του Όντενβαλντ.000 άνδρες με 32 κανόνια. της κοιλάδας του Νέκαρ και του Κάτω Φράνκεν. είχαν αποσυρθεί στο Κένινγκσχόφεν στο Τάουμπερ. εμπρησμούς ολόκληρων χωριών και αναρίθμητες εκτελέσεις και τράβηξε για 135 . που ήταν στο στράτευμα των αγροτών. τελικά. 8. Εκεί κατέλαβαν θέσεις. οι οποίοι. καθώς δεν έρχονταν ενισχύσεις. Κοντά στο Κράουτχάιμ. Το Νέκαρσούλμ παρα­ δόθηκε στις 29 του μήνα στην Ομοσπονδία. σωροί ερειπίων και αγρότες κρεμασμέ­ νοι στα δέντρα έδειχναν το δρόμο του. Το είδος του πολέμου που έκανε ο Τρούχζες με το ιππικό του φαίνεται και από την τύχη των 300 πολιτών του Κένιγκσχόφεν. Κατά μήκος των κοιλάδων του Νέκαρ. την πολιορκούσε ο Τρούχζες. «ο θάνατος των αγροτών» έπαιξε κύριο ρόλο στην εξόντωση του στρατεύματος των εξεγερμένων. του Κόχερ και του Γιαγκστ. στράφηκε ενάντια στο ένοπλο τμήμα. τα πυρά των όπλων και τις λόγχες αγρότες. παρά την ιδιαίτερα πεισματική άμυνα που κράτησε ως τη νύχτα. όμως. Σκοτώθηκαν στη μάχη όλοι εκτός από δεκαπέντε και απ’ αυτούς τους δεκαπέντε τέσσερις αποκε­ φαλίστηκαν εκ των υστέρων. καίγοντας. Ο Τρούχζες εκτέλεσε αμέσως δεκατρείς αγρότες και μετά. δεν είχαν το θάρρος να τολμήσουν επίθεση και επέστρε­ ψαν στο Κράουτχάιμ όπου. τους διέλυσε τελείως και τους εξόντωσε μεμονωμένα. Ο Τρούχζες τους πλησίασε κρυμμένος πίσω από λόφους και δά­ ση. λεηλατώντας και σφάζοντας. Οι αγρότες του Φράνκεν έφτασαν τη νύχτα και είδαν τις φωτιές του στρατοπέδου της Ομοσπονδίας· οι ηγέτες τους. αναγκασμένοι από μια πλάγια κί­ νηση του Τρούχζες. έστειλε φάλαγγες να τους περικυκλώσουν και τους επιτέθηκε στις 2 του Ιούνη με τέτοια υπεροχή και ενεργητικότητα ώστε. Οπως πάντα. συνάντησαν το υπόλοιπο Ανοιχτόχρωμο Φωτεινό Ένοπλο Τμήμα. πολλές φάλαγγες τσακίστηκαν τελείως και διαλύθηκαν.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ χτόχρωμου Φωτεινού Ένοπλου Τμήματος. ο ομοσπονδιακός στρατός έπεσε πά­ νω στους αγρότες. ο Τρούχζες ειρήνευσε ολόκληρη τη γύρω περιοχή με εκστρατείες. έτσι κι εδώ το ιππικό της Ομοσπονδίας.

με επικεφαλής τον Γκρέγκορ φον Μπούργκμπέρνχάιμ. εξοπλιζόταν συνεχώς και περίμενε να δει πώς θα εξελιχθούν τα γεγονότα. 5. έφτασε σ’ αυτούς η έκκληση των αγροτών του Οντενβαλντ που πιέζονταν σοβαρά και αμέσως στράφηκαν προς το Χάιντινγκσφελντ κι από εκεί με τον Φλόριαν Γκάιερ πάλι προς το Βίρτσμπουργκ (2 του Ιούνη). ο οποίος από τη μάταιη έφοδο ενάντια στο Φράουενμπεργκ ασχολούνταν κυρίως με διαπραγματεύσεις με τους πρίγκιπες και τις πόλεις. βρισκόταν κοντά στο Ζούλτσντορφ και αμέσως στράφηκε εναντίον τους. Ταυτόχρονα. ιδιαίτερα με το Ρότενμπουργκ και το μαργράβο Καζιμίρ του Ανσμπαχ. συγκεντρώθηκαν γρήγορα και τον νίκησαν στις 29 του Μάη κοντά στο Βίντσχάιμ. Ενώ ακόμη τον κατα­ δίωκαν. ανακλήθηκε ξαφνικά όταν μα­ θεύτηκε η ήττα του Κένιγκσχόφεν. Αυτό το ένοπλο τμήμα είχε σχηματισθεί μόλις πρόσφατα. έμαθε ότι το δεύτερο ένοπλο τμή­ μα του Φράνκεν. με επικεφαλής τον Φλόριαν Γκάιερ και τον Γκρέγκορ φον Μπούργκμπέρνχάιμ. Ο μαργράβος Καζιμίρ.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ το Βίρτσμπουργκ. Προσπαθούσε να στρέ­ ψει το μίσος των αγροτών κύρια ενάντια στις εκκλησιαστικές περιουσίες που με την οριστική κατάσχεσή τους έλπιζε ότι θα μπορούσε να πλουτίσει. Οι αγρότες. Στο δρόμο. Με το ένοπλο τμήμα του ενώθηκαν και οι δυνάμεις του Άνσμπαχ. με τρόπο τυπικό για τους Χόεντσόλερν. πάντα χωρίς κα­ μιά είδηση από τους αγρότες του Οντενβαλντ. Κρατούσε απόλυτη ουδετερότητα απέναντι σε όλα τα ξένα ένοπλα τμήματα εφόσον δεν προσέλκυαν στις γραμμές τους υπηκόους του Ανσμπαχ. ωστόσο. Μόλις ήρθε η είδηση της μάχης του Μπέμπλινγκεν. ως ένα βαθμό με υποσχέσεις και ως ένα βαθμό με απειλητικές μάζες στρατευμάτων. για να προσχωρήσουν στην αδελφότητα των αγροτών. Ο Φλόριαν Γκάιερ. με επικεφαλής τον Γκρέγκορ φον Μπούργκμπέρνχάιμ. άρχισε αμέσως τις εχθρο­ πραξίες ενάντια στους εξεγερμένους αγρότες του. λεηλάτησε κι έκαψε τα χωριά τους και σκότωσε και κρέμασε πολλούς απ’ αυτούς. Εδώ άφησαν. είχε κατορθώσει να κρατήσει υπό έλεγχο στην περιοχή του την αγροτική εξέγερση.000 άνδρες -οι υπόλοιποι 136 .000 αγρότες και συνέχισαν την πορεία τους με 4.

σκοτώθηκαν. το ιππικό και οι μισθοφόροι του Τρούχζες προχώρησαν σ’ ένα τρομαχτι­ κό λουτρό αίματος. που είχαν καλυφτεί πίσω από ένα εσωτερικό τείχος. Ο Τρούχζες. Διακόσιοι άνδρες κατέλα­ βαν την εκκλησία και το προαύλιό της. έριξαν με τα κανόνια τους κι αυτό το δεύτερο τείχος και επιχείρησαν κατόπιν την τρίτη έφο­ δο. Οι μισοί άνδρες του Γκάιερ εξοντώθη­ καν· ο ίδιος διέφυγε με τους τελευταίους διακόσιους.000 άν­ δρες. Το συμβούλιο συνεν137 .Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ είχαν διαλυθεί. Μόνο 17 αιχμάλωτοι πιάστηκαν αυτές τις δύο ημέρες. οι δυνά­ μεις του Παλατινάτου άνοιξαν με τα κανόνια ρήγμα στο ετοι­ μόρροπο τείχος του πύργου και επιχείρησαν έφοδο. και άνοιξε δρόμο πολε­ μώντας προς το χωριό Ίνγκολστάντ. Οι δυνάμεις του Παλατινάτου τον καταδίωξαν. και εξόντωσαν όλο το ένο­ πλο τμήμα. Ο Φλόριαν Γκάιερ. Αλλά όταν τους έφτασε. 600 άνδρες. αλλά στις 9 του Ιούνη αιφνιδιάστηκε από στρατεύματα κοντά στο Χαλ και σκοτώθηκε πολεμώντας93. Αλλά. σαν συνέπεια των αποθαρρυντικών ειδήσεων που έρχονταν απ’ όλες τις πλευρές. με λίγους από τους πιο αποφασι­ σμένους.200 ανδρών κατέλαβε το χωριό και έβαλε φωτιά στην εκκλησία· όσοι δεν κάηκαν. η οποία και πέτυχε. ο οποίος αμέσως μετά τη νίκη στο Κένιγκσχόφεν. Μετά. που είχαν φτάσει πάλι τους 7. την επόμενη κιόλας μέρα (Δευτέρα της Πεντηκοστής) το κρησφύγε­ τό του ανακαλύφθηκε· οι δυνάμεις του Παλατινάτου περικύκλωσαν το δάσος όπου κρυβόταν. μια φάλαγγα 1. Έκανε ακόμη μια προσπάθεια να συγκεντρώσει στα δάση τους δια­ σκορπισμένους. δέχτηκαν την επίθεση του Τρούχζες κοντά στο Ζονλτσντορφ και ηττήθηκαν ολοκληρωτικά. διέφυγε και πάλι και κατευθύνθηκε τώρα προς τους αγρότες του Γκάιλντορφ. είχε ειδοποιήσει τους πολιορκημένους του Φράουενμπεργκ. Νομίζοντας ότι είχαν εξασφαλισθεί. Αφού αποκρούσθηκαν δύο φορές από τους αγρότες. στράφηκε τώρα προς το Βίρτσμπουργκ. ύστερα από ψεύτικη είδηση για την έκβαση της μάχης του Κένιγκσχόφεν. Ο Φλόριαν Γκάιερ συγκράτησε ό. τους βρήκε και πάλι διαλυμέ­ νους στο μεγαλύτερο μέρος τους.τι έμεινε από το Μαύρο Στράτευμα. τετρακόσιοι τον πύργο92. Όπως πάντα.

•♦Βάιγκαντ φον Ρέντβιτς. 138 . Το Ντάινινγκεν κάηκε· αναρίθμητα χωριά λεηλατήθηκαν ή πυρπολήθηκαν. Από εκεί. χωρίς να χρειαστεί ούτε να βγάλει τα σπαθιά από τη θήκη. μέσα στην τοπικιστική τους ιδιοτέλεια. τη νύχτα την πόλη μαζί με τους 5. ο επίσκοπος της Βαμβέργης** και ο μαργράβος του Βρανδεμβούργου-Ανσμπαχ**’. όπου οι πρόκριτοι είχαν ήδη κάνει αντεπανάσταση και είχαν συλλάβει τον Στέφαν φον Μέντσινγκεν. τράβηξε προς το Ρότενμπουργκ. Οι ελεήμονες κύριοι μοίρα­ σαν τους ρόλους μεταξύ τους. στο Μπέργκελ σαράντα τρεις εξεγερμένους. Ο Τρούχζες διέταξε αμέσως τον αποκεφαλισμό ογδόντα ενός απ’ αυτούς.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ νοήθηκε μυστικά μαζί του. Ο Τρούχζες εκστράτευσε με τον επίσκοπο της Βαμβέργης. ο στρατός της Ομοσπον­ δίας μπόρεσε να περικυκλώσει. αφοπλίσθηκε το τελευταίο αγροτικό ένοπλο τμή­ μα του Φράνκεν και πιάστηκαν αιχμάλωτοι όλοι οι ηγέτες. την εμμονή τους. στην κα­ τάργηση των αγροτικών χειροτεχνιών προς όφελος των συντε­ χνιών της πόλης και την απρόθυμη παραίτησή τους από τα έσο­ * Κόνραντ 3ος φον Τίνγκεν. έτσι ώστε. Εδώ στο Βίρτσμπουργκ ήρθαν ο ένας μετά τον άλλο οι διάφοροι πρίγκιπες του Φράνκεν: ο επίσκοπος του ίδιου του Βίρτσμπουργκ*. ο μαργράβος έστησε και ένα αιματηρό δικαστήριο σε κάθε πόλη. στις 7 του Ιούνη. Ο μαργράβος Καζιμίρ ερήμωσε ο ίδιος την περιοχή του. την ως το τέλος άρνησή τους να τους δώσουν οποιαδήποτε βοήθεια. Επιπλέον. ο οποίος τώρα παραβίασε αμέσως τη συμφωνία που είχε κλείσει με τους αγρότες του και παρέδωσε την περιοχή του στις μανιασμένες δολοφονικές ορδές του ομο­ σπονδιακού στρατού. **Καζιμίρ. Οι μικροαστοί και οι πληβεί­ οι του Ρότενμπουργκ θα πλήρωναν τώρα ακριβά την τόσο δι­ φορούμενη στάση τους απέναντι στους αγρότες. Με αυτή την προδοσία των «προκρίτων» του Βίρτσμπουργκ. Στο Νόισταντ στον πο­ ταμό Αις αποκεφάλισε δεκαοχτώ.000 αγρότες που βρίσκονταν μέσα σ’ αυτή και να μπει μέσα το επόμενο πρωί από τις πύλες που είχε ανοί­ ξει το συμβούλιο.

ο τοποτηρητής επίσκοπος Βίλχελμ φον Στράσμπουργκ*. Στην περιοχή του Μάιντς. αποκατέστησε την ηρεμία χωρίς αντίσταση. Ο επίσκοπος του Βίρτσμπουργκ [Κόνραντ 3ος] διέσχισε. αλλά όπου από καιρό όλοι είχαν πάει στα σπίτια τους. κατά την επιστροφή του στο Βίρτσμπουργκ. Το Ράινγκαου. Οπως ο μαργράβος Καζιμίρ και άλλοι πρίγκιπες προ­ ♦Βίλχελμ φον Χόνστάιν. Η Φραγκφούρτη. Μια σειρά αγριοτήτων (82 εκτελέσεις μόνο στο Πφέντερσχάιμ) και η κατάληψη του Βάισενμπουργκ στις 7 του Ιούλη. μετά την παραβίαση της συμφωνίας από τον εκλέκτορα. παντού λεηλατώντας. Εκτέλεσε μόνο τέσσερις. και «ηρέμησε» πλή­ ρως την περιοχή με την εκτέλεση δώδεκα πρωταίτιων. κρατιόταν κάτω από έλεγχο στην αρχή με την υποχωρητικότητα του συμβουλίου της και αργότερα με μισθοφορι­ κά στρατεύματα. Από όλα τα στρατεύματα δύο μόνο έμενε ακόμη να εξουδε­ τερωθούν: του Χέγκαου-Μέλανα Δρυμού και του Αλγκοϊ. 139 . Ο μαργράβος διέταξε να αποκεφαλίσουν 16 απ’ αυ­ τούς. πρώτο πρώτο φυσικά.αλλά ο αρχιεπίσκοπος του Τριρ** κάλεσε σε βοήθεια το στρατάρχη φον Χάμπερν και τους χτύπησε ήδη στις 23 του Μάη στο Πφέντερσχάιμ.000 αγρότες και είχαν αρχίσει ξανά να καίνε μο­ ναστήρια και πύργους. είχαν πάλι συγκεντρωθεί γύρω στις 8. όπου επίσης είχε παρατηρηθεί αναταραχή. τον Μέντσινγκεν. Στη Ρηνανία-Παλατινάτο.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ δα της πόλης που έβγαιναν από τα φεουδαρχικά δοσίματα των αγροτών. Ο αρχιδούκας Φερδινάνδος έκανε τις μηχανορραφίες του και με τα δύο. κα­ τά τον ίδιο τρόπο. ξαδέλφου του Ούλριχ. εκτέλεσε 256 εξεγερμένους και έστεψε το έργο του. Στη διάρκεια της νικηφόρας πο­ ρείας του. δέχτηκε εκ των υστέρων την έφοδο του Φρόβιν φον Χούτεν. που είχε και αυτή ζήσει σημαντικά επαναστατικά κινήματα. καταστρέφοντας και καίγοντας. ♦•ΡΙχαρντ φον Γκράιφενκλάου. έβαλαν εδώ τέλος στην εξέ­ γερση. την περιοχή του. με τον αποκεφαλι­ σμό άλλων δεκατριών κατοίκων της πόλης αυτής.

εκτός από μια σύ­ ναψη ανακωχής του Αλγκοϊ με τον αρχιδούκα και την τήρηση ουδετερότητας απέναντι στην Αυστρία. αλλά. ενώ ο Χανς Μίλερ δραπέτευσε αμέσως μετά. όπου τους επιτέθηκε και τους εξόντωσε στις 16 του Ιούλη ο στρατός που είχε δημι•Kleinkrieg. κάλεσαν. Οι τελευταίες. ανταρτοπόλεμος. 5. δεν μπόρεσαν να επι­ βάλουν τίποτε παραπάνω στο ένοπλο τμήμα.000 άνδρες.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ σπάθησαν να χρησιμοποιήσουν την εξέγερση για την ιδιοποίηση των εκκλησιαστικών κτήσεων και πριγκιπάτων. Οι αγρότες του Χέγκαου. με προτροπή του πουλημένου Χανς Μίλερ φον Μπούλγκενμπαχ94. άρχισαν να το πυροβολούν στις 18 και μπή­ καν μέσα με υψωμένες τις σημαίες τους στις 23. οι αγρότες του Χέγκαου. ενά­ ντια στους συμμάχους τους. με βάση τη συμφωνία του Βάινγκάρτεν. Ωστόσο. 140 . για να καταφέρει τους αγρότες τα ταχθούν υπέρ της ένωσης με την Αυστρία. βάδισαν ενάντια στο Φράιμπουργκ. Οι υπόλοιποι οχυρώθηκαν στην πλαγιά του Χίλτσινγκεν. Μόνο 600 αρνήθηκαν. παρ’ όλο που και οι δύο αρχηγοί ήταν εύκολοι στην εξαγορά. όπως και η αριστοκρατία και οι γύρω πό­ λεις. είχαν ήδη άρει την πολιορκία και. έτσι και αυτός προσπαθούσε να τη χρησιμοποιήσει για να μεγαλώσει την εξου­ σία του Οίκου της Αυστρίας. θέλη­ σαν να ενωθούν με τους αγρότες του Χέγκαου και κατακρεουργήθηκαν. Τόσο μεγάλη ήταν η τοπικιστική στενοκεφαλιά αυτών των αγροτών. Στις 13 του Μάη. Είχε συνεννοηθεί με τον αρχηγό του Αλγκοϊ Βάλτερ Μπαχ και του Χέγκαου Χανς Μίλερ φον Μπούλγκενμπαχ. κατά την υποχώρησή τους από την περιοχή της Βιρτεμβέργης. διαλύθηκαν στο μεγαλύτερο μέρος τους. αφού συνθη­ κολόγησε η πόλη. Από εκεί προχώρησαν στο Στόκαχ και το Ράντολφτσέλ και διεξήγαγαν έναν παρατεταμένο και άκαρπο πόλεμο φθοράς* ενάντια στις δυνάμεις κατοχής αυτών των πό­ λεων. τους αγρότες της Λίμνης σε βοήθεια και οι πρώην εξεγερμένοι του ένοπλου τμήματος της Λίμνης ξεσηκώθηκαν. είχαν καταστρέψει έναν αριθμό πύρ­ γων και είχαν τραβήξει μαζί τους ενισχύσεις από τις επαρχίες της μαργραβίας της Βάδης.

που δεν είχαν ακόμη αφοπλισθεί. Οι ελβετικές πόλεις μεσολάβησαν για μια συνθήκη με τους αγρότες του Χέγκαου. Στο Μπράισγκαου. Απέναντι τους εί­ χαν λίγα στρατεύματα. η οποία. επιτεύχθηκε στις 18 του Σεπτέμβρη η συμφωνία του 'Οφενμπουργκ95. που καταστάλθηκε μόνο από την έγκαιρη βοήθεια προς τους προκρίτους ενός στρατιωτικού τμήματος της Ομοσπονδίας που έτυχε να βρίσκεται εκεί κοντά. βάδισαν εναντίον του σε δύο φάλαγγες μέσω Μπάμπενχάουζεν και 'Ομπεργκίντσμπουργκ. το τε­ λευταίο προπύργιο της εξέγερσης στον Ανω Ρήνο96. μετά την αποχώρηση του Τρούχζες. στην οποία περιλήφθηκε και το Ζούντγκάου. Αλλά και εδώ. λόγω της αδυναμίας των ένοπλων δυνάμεων των πριγκίπων. κίνημα ενάντια στους προκρίτους. παρά την προδοσία του στο Λάουφενμπουργκ.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ουργηθεί στο μεταξύ. Στις 27 του Ιούλη. είχαν αρχίσει και πάλι την εκστρατεία τους ενάντια σε μονα­ στήρια και πύργους και επέβαλαν σκληρά αντίποινα για τις ωμότητες των δυνάμεων της Ομοσπονδίας. ο κήρυκας και ηγέ­ της του κινήματος των πληβείων. οδηγήθηκαν και πάλι σε εξέγερση από την τυραννία του κόμητα του Ζουλτς και ηττήθηκαν τον Οχτώβρη. που είχε μείνει σχετικά ουδέτερο. διέφυγε στο Σανκτ Γκάλεν. Ο Σάπελερ. αποχώρησε τώρα και το Φράιμπουργκ (17 του Ιούλη) από την Ένωση των αγροτών και έστειλε στρατεύματα ενα­ ντίον τους. και στις 6 του Δεκέμβρη έπεσε το Βάλντσχουτ. αλλά δεν μπορούσαν ποτέ να τους ακολου­ θήσουν στα δάση. ωστόσο. Ο αρχιδούκας Φερδινάνδος προσπάθησε άλλη μια φορά να κερδίσει τους αγρότες υπέρ του Οίκου της Αυστρίας. τα οποία επιχειρούσαν μόνο μεμονωμέ­ νες μικροεπιθέσεις. Τον Ιούνη. ξέσπασε στο Μέμινγκεν. Οι αγρότες έφτασαν μπροστά στην πόλη και ετοιμάζονταν να αρχίσουν τον κανονιοβολισμό για να ανοίξουν ρήγμα. Οι οχτώ ομάδες του Μέλανα Δρυμού και οι αγρότες του Κλέτγκαου. όταν έμαθαν ότι προέλαυνε ο Τρούχζες από το Βίρτσμπουργκ. Με βάση την ανακωχή 141 . οι αγρότες του Μέλανα Δρυμού αναγκάστηκαν να κάνουν συμ­ φωνία. Οι αγρότες τον Άλγχοϊ. Στις 13 του Νοέμβρη. δεν εμπόδισε τη σύλληψη και τον αποκεφαλισμό του Χανς Μίλερ.

Ωστόσο. έπεσαν στην παγίδα που τους είχε στήσει ο Τρούχζες σε συνεννόηση με τον Μπαχ και τους άλλους προδότες. αλλά χωρίς αποτέλεσμα.000 άνδρες. Οι θέσεις και των δύο στρατευμάτων ήταν ισχυ­ ρές· το ιππικό δεν μπορούσε να κινηθεί σ’ αυτό το έδαφος· και αν οι μισθοφόροι του Τρούχζες υπερτερούσαν σε οργάνωση. Η Ομοσπονδία του Σβάμπεν. Έβαλαν φωτιά σε όλα τα αποθέματα πυρίτιδας των αγροτών και έπεισαν το ένοπλο τμήμα να αρχίσει κίνηση πα­ ράκαμψης. πολύ περισσότερο που οι αρχηγοί τους. Ήξερε πολλούς από τους αρχηγούς των αγροτών. πέφτοντας από ακρότητα σε ακρότητα. οι αγρότες του Αλγκοϊ διέθεταν κι αυτοί πολλούς πρώην στρατιώτες και πεπειραμένους αρχηγούς στις γραμμές τους και πολυάριθμο πυροβολικό με καλή επάνδρωση.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ που είχε υπογράψει μαζί τους. που είχαν υπηρετή­ σει κάτω από τις διαταγές του στις εκστρατείες στην Ιταλία και άρχισε διαπραγματεύσεις μαζί τους. οι ομοσπονδιακοί άρχισαν τον κανονιοβολισμό. τους είχαν εγκαταλείψει και βρίσκονταν ήδη στο 142 . Στις 19 του Ιούλη.000 άνδρες. ο οποίος συνεχιζόταν και από τις δύο πλευρές στις 20 του μήνα. τους είχαν προδώσει και με το πρόσχημα αναγνωριστικής επιχείρησης. Δεν μπορούσαν να αμυνθούν. Οι αγρότες κατέ­ λαβαν θέσεις πίσω από τον ποταμό Ίλερ και τον Λόιμπας. ωστόσο. ζήτησε από τον Τρούχζες να μην προχωρήσει άλλο εναντίον τους. Ο Βάλτερ Μπαχ και πολλοί άλλοι αρχηγοί και επικεφαλής πυροβολικού εξαγορά­ στηκαν. πηγές στρατιωτικής βοήθειας και πειθαρχία απέναντι στους αγρότες. Μόλις. ακόμη και αν υποθέσουμε ότι θα μπορούσε να συγκροτήσει τους μισθοφόρους του που είχαν διασχίσει όλη την περιοχή από τη λίμνη της Κωνσταντίας ως τον ποταμό Μάιν. Στις 21. ενώθηκε με τον Τρούχζες ο Γκέοργκ φον Φρούντσμπεργκ με 3. πέτυχε η προδοσία. Ο Τρούχζες στεκόταν απέναντι τους με 11. τον διέταξε να τους επιτεθεί και να αποφύγει μόνο τις λεηλασίες και τις πυρπολήσεις.000 μισθοφόρους. με δύναμη 23. βγήκαν οι αγρότες από την οχυρή θέ­ ση τους. ο Τρούχζες ήταν πολύ έξυπνος για να παραιτηθεί από το πρώτο και πιο αποφασιστι­ κό του όπλο. όμως. Εκεί όπου δεν έφταναν τα στρατιωτικά μέσα.

ενώ η τρίτη. 143 . Η πείνα και το θέαμα των σπιτιών τους που καίγονταν οδήγησε τελικά τους αγρότες να παραδοθούν (25 του Ιούλη). με επικεφαλής τον Κνοπφ φον Λόιμπας. Ο Κνοπφ φον Λόιμπας. ο μόνος αρχηγός αυτού του ένοπλου τμήματος που δεν είχε προδώσει. Δύο από τις φάλαγγες των αγροτών εκ­ μηδενίστηκαν τελείως.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΓΓΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ δρόμο για την Ελβετία. καίγοντας πάνω από 200 χωριά στα περίχωρα. όπου την περικύκλωσε ο Τρούχζες. Κατέλαβε θέ­ ση στο Κόλενμπεργκ κοντά στο Κέμπτεν. Έτσι. τέλειωσε ο πόλεμος των χωρικών στον Μέλανα Δρυ­ μό και το Φράνκεν. κατόρθωσε να υποχωρήσει με τάξη. Ούτε εδώ τόλμησε να της επιτεθεί· της έκοψε κά­ θε πρόσβαση και προσπάθησε να υπονομεύσει το ηθικό της. κατέφυγε στο Μπρέγκεντς.αλλά. εκεί τον έπιασαν και τον κρέμασαν ύστερα από μακρόχρονη φυλάκιση. Πάνω από είκοσι εκτελέστηκαν αμέσως.

η βασική έδρα του κινήμα­ τος της Μεταρρύθμισης. ώστε δεν μπόρεσε να συγκρατήσει την έκρηξη και ήδη στις 17 του Μάρτη 1525. Βρήκε εξαιρετικά εύφορο έδαφος. πριν ακόμη από τη γε144 . για να μη γίνουν πρόωρες ενέργειες. την Έση. θρησκευτικές και πολιτικές ιδέες που κυκλοφο­ ρούσαν. για μια γενική εξέγερση τουλάχιστον όσο και οι επαναστατικές.VI [Ο πόλεμος των χωρικών στη θουριγγία. ολόκληρη η μικροαστική μά­ ζα είχε κερδηθεί από την ακραία τάση του Μίντσερ και δεν έβλε­ πε την ώρα να δείξει στους αλαζόνες πρόκριτους τι σήμαινε η αριθμητική της υπεροχή. που καθοδηγούσε εδώ το κί­ νημα. όπου το κόμμα του ήταν πιο δυνατό. ήταν αναστατωμένη σε πολύ μεγάλο βαθμό· και η υλική ανέχεια των καταπιεσμένων αγροτών είχε προετοιμάσει και τις γειτονικές επαρχίες. Η ίδια η θουριγγία. Κρατούσε όλα τα νήματα του κινήματος. την Αλσατία και την Αυστρία] Αμέσως με το ξέσπασμα των πρώτων κινημάτων στο Σβάμπεν. ο Τόμας Μίντσερ είχε επιστρέψει πάλι στη θουριγγία και σαν κατοικία του είχε διαλέξει από τα τέλη Φλεβάρη ή τις αρχές Μάρτη. Ήξερε ποια γενική θύελλα θα ξεσπούσε στη Νό­ τια Γερμανία και είχε αναλάβει να μετατρέψει τη θουριγγία σε κέντρο του κινήματος για τη Βόρεια Γερμανία. τη Σαξονία και το Χαρτς. ο μαθητής του Πφάιφερ. είχε τόσο εκτεθεί. Στο Μίλχάουζεν ιδιαίτερα. αναγκάστηκε να κατευνάσει τα πνεύματα· ωστόσο. Ο ίδιος ο Μίντσερ. την ελεύθερη αυτοκρατορική πόλη Μίλχάουζεν.

αλλά από το σημείο στο οποίο έχει φτάσει η αντίθεση των διάφορων τά­ ξεων και από το βαθμό ανάπτυξης των υλικών συνθηκών ύπαρ­ ξης. που κι αυτές δεν προέρχονται από τη θέση των κοινωνικών τάξεων μεταξύ τους αυτή τη στιγμή και από τη λίγο πολύ τυ­ χαία κατάσταση των σχέσεων παραγωγής και κυκλοφορίας αυτή τη στιγμή. έρχεται σε αντίθεση με ολόκληρη την ως τώρα στάση του. ούτε αυτό εξαρτάται απ’ αυτόν. πάνω στον οποίο στηρίζεται ο κάθε φορά βαθμός ανάπτυξης των ταξικών αντιθέσεων. αλλά ούτε κι από το βαθμό ανάπτυξης της ταξικής πάλης και των όρων της. Συνδέεται με τις μέχρι τώρα θεωρίες και διεκδικήσεις του. δεν μπορεί να γίνει. Εκείνο που μπορεί να κάνει. Το παλιό συμβούλιο των πατρικίων ανατράπηκε και η κυβέρνηση πέρασε στα χέρια του νεοεκλεγμένου «αι­ ωνίου συμβουλίου». δεν εξαρτάται από τη θέλησή του. έτσι. το Μίλχάουζεν έκανε την επανάστασή του. αλλά εκείνη την τάξη για την κυριαρ­ χία της οποίας είναι ακριβώς ώριμο το κίνημα. τις αρχές του και τα άμεσα συμφέροντα του κόμματός του. του οποίου πρόεδρος ήταν ο Μίντσερ97. εκείνο που απαιτεί απ’ αυτόν το κόμμα του. 145 . αναγκασμένος να εκπροσωπεί όχι το κόμ­ μα του και την τάξη του. Για το συμφέ­ ρον του ίδιου του κινήματος είναι αναγκασμένος να προωθεί τα συμφέροντα μίας ξένης προς αυτόν τάξης και να ξεπετάει τη δι­ κή του τάξη με φράσεις και υποσχέσεις. Είναι. Εκείνο που πρέπει να κάνει. Βρίσκεται. Το χειρότερο που μπορεί να συμβεί στον ηγέτη ενός ακραίου κόμματος είναι να αναγκαστεί να αναλάβει τη διακυβέρνηση σε μια εποχή όπου το κίνημα δεν είναι ακόμη ώριμο για την κυ­ ριαρχία της τάξης που εκπροσωπεί και για την εφαρμογή των μέτρων που απαιτεί η κυριαρχία αυτής της τάξης. αναγκαστικά σε ένα άλυτο δίλημμα: Εκείνο που μπορεί να κάνει. των σχέσεων παραγωγής και κυκλοφορίας. και με τη διαβεβαίωση *(1850) βιομηχανικού.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ νική εξέγερση στη Νότια Γερμανία. αλλά από την ευρύτερη ή στενότερη αντίληψή του για τα γενικά αποτελέσματα του κοινωνικού* και πολιτικού κινήμα­ τος. Εκείνο που πρέπει να κάνει. με λίγα λόγια.

όμως. μόνο στα λόγια. του Μίντσερ επικεφαλής του αιωνίου συμ­ βουλίου του Μίλχάουζεν ήταν πολύ πιο επισφαλής από τη θέση οποιουδήποτε σύγχρονου επαναστάτη κυβερνήτη. Αρκεί να θυμίσουμε τη θέση που πήραν οι εκπρόσωποι του προ­ λεταριάτου στην τελευταία γαλλική προσωρινή κυβέρνηση98. βασιζόταν τόσο λίγο στις υπάρχουσες υλικές συνθήκες. Όχι μόνο το τότε κίνημα. αλλά ολόκληρος ο αιώνας του δεν ήταν ώριμος για την εφαρμογή των ιδεών που και ο ίδιος μόλις είχε αρχίσει θο­ λά να διαισθάνεται. Η κοινωνική μεταβολή που έπλαθε η φαντασία του. πρέπει ή να είναι υπέρμετρα στενοκέφαλος ή να ανήκει στο ακραίο επαναστατικό κόμμα. με μια Γε­ ρουσία που είχε προέλθει από το γενικό εκλογικό δικαίωμα και *(1850) λείπει: να μεταβάλει. 146 . Η θέση.έπρεπε τουλάχιστον να προσπαθήσει να τα εφαρμόσει. στην καλύτερη περί­ πτωση. είναι χαμέ­ νος χωρίς ελπίδα. το Μίλχάουζεν έμεινε μια ρεπουμπλικανική αυτοκρατορι­ κή πόλη με κάπως πιο εκδημοκρατισμένο σύνταγμα. έμεινε πιστός στα ως τότε κηρύγματά του για τη χριστια­ νική ισότητα και την ευαγγελική κοινότητα των αγαθών. Διακηρύχθηκαν η κοινότητα όλων των αγαθών. Όποιος έρθει σ’ αυτή την άχαρη θέση. πάντως. Αυτός. Όποιος ύστερα από τις εμπει­ ρίες της κυβέρνησης του Φλεβάρη -και ούτε λόγος να γίνεται για τις δικές μας αξιοσέβαστες γερμανικές προσωρινές κυβερνή­ σεις και αυτοκρατορικές αρχές. Παραδείγματα είχαμε και στη νεότερη εποχή. ώστε αυτές προετοίμαζαν ένα κοινωνικό σύστημα που ήταν ακριβώς αντίθετο απ’ αυτό που ονειρευόταν.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ ότι τα συμφέροντα αυτής της ξένης τάξης είναι τα δικά της συμφέροντα. αν και αυτοί οι ίδιοι εκπροσωπούσαν μια πολύ χαμηλή βαθμίδα ανάπτυξης του προλεταριάτου.μπορεί ακόμη να εποφθαλμιά επίσημα πόστα. Η τάξη που εκπροσωπούσε μόλις άρχιζε να εμφανίζεται και ήταν ακόμη πολύ μακριά από το να έχει πλή­ ρως αναπτυχθεί και να είναι ικανή να υποτάξει και να μεταβάλει* ολόκληρη την κοινωνία. η ίδια υποχρέωση όλων στην ερ­ γασία και η κατάργηση κάθε εξουσίας99. όμως. Στην πραγματικότητα.

συγκεντρώνονταν σε ένοπλα τμήματα και έκαιγαν πύργους και μοναστήρια. στο Χαρτς. βλέπουμε σε ποιο μορφωτικό επί­ πεδο βρισκόταν το κοινό στο οποίο έπρεπε να επιδράσει. Το παράδειγμα του Μίλχάουζεν και η διαφώτιση του Μί­ ντσερ επέδρασαν γρήγορα σε μεγάλη έκταση. 147 . Το αφελές νεανικό πνεύμα των επα­ ναστατικών* φυλλαδίων του Μίντσερ εξαφανίζεται τελείως· ο ήρεμος επεξηγηματικός λόγος του στοχαστή. τώρα δεν εμφανίζεται πια. Ο Μίντσερ είχε λίγο πολύ *(1850) προΕπαναστατικών. Η κοινωνική ανατροπή. που φαινόταν τόσο φρικαλέα στους προτεστάντες αστούς της εποχής. με το οποίο έπρεπε τώρα να εξοικειωθεί. Ρίχτηκε στη διάδοση και οργάνωση του κινήματος με ένα ζήλο πρωτο­ φανή ακόμη και γι’ αυτόν. Ο ίδιος ο Μίντσερ φαίνεται ότι αισθάνθηκε το μεγάλο χά­ σμα ανάμεσα στις θεωρίες του και την άμεσα υπάρχουσα πραγ­ ματικότητα. στο Άνω Φράνκεν και στο Φόγκτλαντ οι αγρό­ τες ξεσηκώνονταν παντού. που πρώτα δεν του ήταν ξένος. στην πραγματικότητα δεν ξεπέρασε ποτέ μια ασθενική και ασυνείδητη απόπειρα πρόωρης εγκα­ θίδρυσης της ύστερης αστικής (bllrgerlich) κοινωνίας. Από το ύφος. στην Έση και στη Φούλντα. που ήταν τόσο φανερότερο σ’ αυτόν όσο πιο πα­ ραμορφωμένα αντανακλώνταν οι μεγαλοφυείς του οραματισμοί στα ακατέργαστα κεφάλια της μάζας των οπαδών του. κεντρίζει τα αγριότερα πάθη και μιλά πια μόνο με τις βίαιες φράσεις. Τα γραφτά του και τα κηρύγματά του αποπνέουν έναν επαναστα­ τικό φανατισμό που ξαφνιάζει ακόμη και σε σύγκριση με τα προηγούμενα κείμενά του. που έβαζε στο στόμα των προφητών της Παλαιάς Διαθήκης το θρησκευτικό και εθνικό παραλήρημα. Ο Μίντσερ γίνεται πια ολοκληρωτικά προφήτης της Επανάστασης· υποδαυλίζει ασταμάτητα το μίσος ενάντια στις κυρίαρχες τάξεις. στα δουκάτα της Σαξονίας. στο Άιχσφελντ.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ βρισκόταν κάτω από τον έλεγχο του εκλογικού σώματος και με μια βιαστικά αυτοσχεδιασμένη φυσική διατροφή των φτωχών. Στη θουριγγία . Έγραφε επιστολές και έστελνε αγγε­ λιοφόρους και αντιπροσώπους προς όλες τις κατευθύνσεις.

Ωστόσο. υπέ­ ταξε ολόκληρη την περιοχή και χρησιμοποίησε την ευκαιρία όχι μόνο για να απαλλαγεί από την κυριαρχία του αβαείου. του ως τότε φεουδάρχη κυρίου του1 0 Χτύπησε το ένοπλο τμημάτων των 0. κο­ ντά στο Φράνκενχάουζεν. γύρω στους 8. μαζί με τα στρατεύματα του δούκα της Σαξονίας. Ο ίδιος ο Μίντσερ. ενάντια στο βασικό κέντρο της ανταρσίας. διέθετε λίγους πρώην στρατιώτες και δεν είχε καθόλου αρχηγούς.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ αναγνωρισθεί σαν ηγέτης ολόκληρου του κινήματος και το Μίλχάουζεν παρέμεινε το επίκεντρό του. σε συνέχεια. Μετά κατέ­ λαβε το Αιζεναχ και το Λάνγκενζάλτσα και τράβηξε. Μόλις τις τελευταίες μέρες του Απρίλη κατόρθωσε ο κόμης της 'Εσης να συγκεντρώσει ένα σώμα -ο ίδιος αυτός ο κόμης Φίλιππος που τόσο πολύ εγκωμιάζουν για την ευσέβεια του οι προτεσταντικές και αστικές ιστορίες της Μεταρρύθμισης και για του οποίου τις αθλιότητες ενάντια στους αγρότες θα πού­ με αμέσως δύο λόγια. Ο Μίντσερ συγκέντρωσε τις ένο­ πλες δυνάμεις του. Ο κόμης Φίλιππος γρήγορα υπέταξε με γοργές κινήσεις και αποφασιστικές ενέργειες το μεγαλύτερο μέ­ ρος των επαρχιών του. το Μίλχάουζεν. 148 . αλλά και για να μετατρέψει το αβαείο της Φούλντα σε υποτελή της Εσης -με προοπτική την κατοπινή του κατάσχεση φυσικά. αγροτών της Φούλντα στις 3 του Μάη στο Φράουενμπεργκ. Στη θουριγγία. προφανώς. Το ένοπλο τμήμα της θουριγγίας βρι­ σκόταν πολύ μακριά από τη μαχητική ικανότητα που είχε δείξει ένα μέρος των ένοπλων τμημάτων του Ανω Σβάμπεν και του Φράνκεν απέναντι στον Τρούχζες. οι πρίγκιπες προτίμησαν να χρησιμοποιήσουν και εδώ την τακτική που είχε τόσο συχνά •Γιόχαν Χένεμπεργκ.000 άνδρες με λίγα κανόνια. δεν είχε καθόλου στρατιωτικές γνώσεις. στράφηκε προς την περιοχή του αβά της Φούλντα*. ενώ στην Ερφούρτη νίκησε ένα καθαρά αστικό κίνημα και το κόμμα που κυριαρχούσε εκεί κράτησε διφορούμενη στάση απέναντι στους αγρότες. και. οι πρίγκιπες ήταν στην αρχή εξίσου αμήχανοι και αδύναμοι απέναντι στους αγρότες όσο και στο Φράνκεν και το Σβάμπεν. πήρε νέες ενισχύσεις. Ήταν άσχημα εξοπλισμένο και άσχημα πειθαρχημένο.

για να πέ­ σουν έτσι ακόμη πιο σίγουρα στα χέρια των φαλάγγων περικύ­ κλωσης και του ιππικού που εξαπόλυσαν ένα ανήκουστο λουτρό αίματος. Η πόλη κατα­ λήφθηκε. οχυρωμένος πίσω από μια σειρά αμαξιών. ασυνήθιστους στις μάχες αγρότες και οι μισθοφόροι έφταναν στα αμάξια. αλλά πιάστηκε στο Αιζεναχ. Ύστερα από σύντομη αντίσταση. αλλά ήδη τα κανόνια και τα τουφέκια χτυπούσαν τους μισοανυπεράσπιστους. συγκρότησε κάπως το ένο­ πλο τμήμα. Στις 25 του Μάη. αφού περικύκλωσαν ολόκληρο το βουνό. που είχε μείνει εκεί. οι ίδιοι διαλύθηκαν. αν δεν διαπίστωναν ότι οι μισθοφό­ ροι των πριγκίπων. Οι υπόλοιποι έφτασαν ως το Φράνκενχάουζεν και μαζί τους έφτασε και το ιππικό των πριγκίπων. Τράπηκαν σε άτακτη φυγή. Αυτή η ενερ­ γητική τρομοκρατική πράξη. Στις 16 του Μάη. πληγωμένος στο κεφάλι. Από οχτώ χιλιάδες αγρότες σκοτώθηκαν πάνω από πέ­ ντε χιλιάδες. Ένας ιππότης και ένας παπάς υπο­ στήριξαν τη συνθηκολόγηση· ο Μίντσερ τους οδήγησε αμέσως μέ­ σα στον κύκλο και διέταξε να τους αποκεφαλίσουν. Ο Πφάιχρερ. Ο Μίντσερ βρισκόταν με τους δικούς του στο βουνό που ακόμη και σήμερα λέγεται Σλάχτμπεργκ*. Ο Μίντσερ μάζεψε τους ανθρώπους του σε κύκλο κι έβαλε σε συζήτηση τις προτάσεις των πριγκίπων. που έγινε δεκτή με επευφημίες από τους αποφασιστικούς επαναστάτες.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ βοηθήσει τον Τρούχζες να νικήσει: την παραβίαση των συμφω­ νιών. άρχισαν διαπραγματεύσεις. διέ­ φυγε. 149 . Η αποθάρρυνση μέσα στο ένοπλο τμήμα αυ­ ξανόταν ήδη πολύ. Οι πρίγκιπες υποσχέθηκαν αμνηστία αν το ένοπλο τμήμα τους παρέδινε ζωντανό τον Μίντσερ. τα κανόνια των αγροτών καταλήφθηκαν και αυτά. η γραμμή των αμαξιών έσπασε. έκλεισαν ανα­ κωχή και ξαφνικά ρίχτηκαν στους αγρότες πριν λήξει η ανακωχή. παρα­ δόθηκε και το Μίλχάουζεν. ♦Βουνό της μάχης. Αλλά και πάλι θα διαλυόταν τελικά στο μεγαλύτερο μέρος του χωρίς αντίσταση. ανακαλύφθηκε σε κάποιο σπίτι και πιάστηκε αιχμάλωτος. Ο Μίντσερ. πλησίαζαν σε κλειστές φάλαγγες παρά την ανακωχή. Γρήγορα παρατάχθηκαν κατά μέτωπο πίσω από τα αμάξια.

με το οποίο είχε ζήσει. Εκτός. έγιναν αναρίθμητες άλλες εκτελέσεις.τι στη δεξιά όχθη του Ρήνου. 300 μετά τη μάχη του Φράνκενχάουζεν. είχε αρχίσει το δικαστήριο του αίματος ο άνθρωπος του θεού. 12 κοντά στο Ζάνγκερχάουζεν. της Εσης. η εξέγερση είχε ξεσπάσει αργότερα από ό. χωρίς να αναφέρουμε καθόλου τους ακρωτηριασμούς και τις άλλες επιεικείς ποινές.τι είχε απομείνει από τους εξεγερμένους της Σαξονίας. 24 στο Αιζεναχ. Μόλις γύρω στα μέσα Απρίλη ξεση­ κώθηκαν οι αγρότες της επισκοπής του Στρασβούργου και αμέ­ σως μετά απ’ αυτούς οι αγρότες της Ανω Αλσατίας και του 150 . συνθηκολόγησε με τους πρίγκιπες και διασκορπίστηκε στη διάρκεια ακόμη των διαπραγματεύσεων. Το Μίλχάουζεν έχασε την αυτοκρατορική ελευθερία του και προσαρτήθηκε στις περιοχές της Σαξονίας. ήταν το πολύ είκοσι οχτώ χρονών. ο Φίλιππος της Εσης· αυτός και οι πρίγκιπες της Σαξο­ νίας σκότωσαν με σπαθί. Όταν εκτελέστηκε. της θουριγγίας και του Ανω Φράνκεν. έτσι. Το στρατόπεδο του Μπίλντχάουζεν είχε από καιρό διασκορπιστεί και. Η μάχη έγινε έξω από το Μάινινγκεν. Αποκεφαλίστηκε και ο Πφάιφερ. ακριβώς όπως το Αβαείο της Φούλντα στην κομητεία της Εσης. που βρέθηκε στριμωγμένο ύστερα από αυτή την προδοσία των συμμάχων του. 41 στο Λάνγκενζάλτσα. όμως. Οι πρίγκιπες κατευθύνθηκαν τώρα προς τον θουριγγικό Δρυμό. 26 κοντά στο Γκέρμαρ. όπου αγρότες του Φράνκεν από το στρατόπεδο του Μπίλντχάουζεν είχαν ενωθεί με τους αγρότες της θουριγγίας και είχαν κάψει πολλούς πύργους. Στην Αλσατία . πάνω από 100 στο Μίλχάουζεν. 8 στη Λει­ ψία. παρουσία των πριγκίπων. απ’ αυ­ τούς τους δύο. 50 κο­ ντά στην Τίνγκεντα. Το ένοπλο τμήμα. Οι αγρότες ηττήθηκαν και υποχώρησαν προς την πόλη. ανάμεσα στα άλλα. Πήγε στο θάνατο με το ίδιο θάρρος. Στη Φούλ­ ντα.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ Ο Μίντσερ βασανίστηκε και μετά αποκεφαλίστηκε. με τη συντριβή αυτού του ένοπλου τμήματος εκμηδενίστηκε ό. τις λεηλασίες και τους εμπρησμούς χωριών και πόλεων. Η πόλη ξαφνικά τους έκλεισε τις πύλες και απείλησε να τους επιτεθεί από πίσω.

Οι τελευταίοι. ένα ένοπλο τμήμα αγροτών από την Κάτω Αλοατία λεηλάτησε το μοναστήρι Άλτντορφ. αλλά ήταν πολύ αδύνατες για να 151 . με επικεφαλής τον Έρασμο Γκέρμπερ. στις 14 στο Ράιχενβάιερ σε συμφωνία με τους αστούς. η φάλαγγα στράφηκε τώρα προς τα Βόσγια. Τα Δώδεκα Αρθρα αυτού του ένοπλου τμήματος είναι σημαντικά ριζοσπαστικότε­ ρα από του ένοπλου τμήματος του Σβάμπεν και Φράνκεν'Ο'. Από εδώ κατευθύνθηκε προς τα σύνορα της Λορένης και ξεσήκωσε το γειτονικό τμήμα του δουκάτου. καθώς και την καταστροφή των μοναστηριών. Στις 18 του Απρίλη. κατέστρεψε το μοναστήρι του Μάουρσμίνστερ και πολιόρκησε το Τσάμπερν. ενώ η αριστερή πλευρά ακουμπούσε στους Ανω Αλσατούς. ύστερα από ανεπιτυχή προσπάθεια να καταλάβει την πόλη.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Ζούντγκάου. δύο προωθημένα ένοπλα τμήματα. καθώς και στο Βίλερτάλ και το Ούρμπιστάλ. μία δεύτερη. Ενώ μία φάλαγγα των Κάτω Αλσατών συγκεντρωνόταν κο­ ντά στον Αγιο Ιππόλυτο στις αρχές του Μάη και. είχαν αναγκάσει να προσχωρήσουν στην αγροτική αδελφότητα το Ζουλτς. που παραδόθηκε στις 13 του Μάη. το Γκέμπβάιλερ στις 12. Κο­ ντά στο Χέρμπιτσχάιμ στον ποταμό Σάαρ και κοντά στο Νόιμπουργκ δημιουργήθηκαν μεγάλα στρατόπεδα. Στο Σάαργκεμίντ. ξε­ κίνησε για να καταλάβει το Στρασβούργο. Συ­ γκεντρώθηκαν γρήγορα στο μεγάλο ένοπλο τμήμα της Κάτω Σαξονίας και οργάνωσαν την κατάληψη των πόλεων και κωμο­ πόλεων. οχυρώθηκαν 4. στις 13 στο Ράπολντσβάιλερ. που είχαν μπει σε κίνηση ήδη από τις 20 του Απρίλη. κάλυπταν το μέτωπο και τη δεξιά πλευρά. στις 10 του Μάη. ενώ ταυτόχρονα οχύρωνε τα ορεινά περάσματα. του Κόλμπενχάουφεν στα Βόσγια κοντά στο Στίρτσελμπρον και του Κλέεμπουργκ κοντά στο Βάισενμπουργκ. Η αυστριακή κυ­ βέρνηση και οι γύρω αυτοκρατορικές πόλεις συμμάχησαν βέ­ βαια αμέσως εναντίον τους. Τέλος. Η προσπάθεια απέτυχε.000 αγρότες της γερμανικής Λορένης. Παντού επιστρατεύθηκε το ένα τρίτο των ανδρών. Αλλα ένοπλα τμήματα δημιουργήθηκαν κοντά στο Έμπερσχάιμ και το Μπαρ. το Ζένχάιμ και τη γύρω περιοχή στις 15. επέβαλε την εξουσία της στις 10 του Μάη στο Μπέργκχάιμ.

Ηττήθηκαν ολοκληρωτικά και διαλύθηκαν. ανάγκασε στις αρχές Ιούνη τους αγρότες να κλείσουν τη συμφωνία του Ένζισχαϊμ. που περιλάμβανε το άνθος της γαλλικής αριστοκρατίας και ισπανικά. Οι τελευταίοι. 152 . κρεμώντας μαζικά τους κήρυκες και ηγέτες του κινήματος. Αντιστάθηκαν με μεγάλη γενναιότητα. του. με την απειλή να τον καλέσει στην επαρχία. πεδεμοντιακά. Ήταν Γάλλοι εκείνοι που ολοκλήρωσαν εδώ την παλινόρθωση της κυριαρχίας της αρι­ στοκρατίας. Οι υπόλοιπες φάλαγγες της Κάτω Αλσατίας διασκορπίστηκαν και ο δούκας Αντώνιος στράφηκε ενάντια στους αγρότες της Ανω Αλσατίας. που είχαν αρνηθεί να βοηθήσουν τους Κάτω Αλσατούς στο Τσάμπερν. παραβίασαν τους όρους συνθηκολόγησης. με εξαίρεση λίγες πόλεις. Η ίδια. ενώ ακόμη έμπαινε ο στρατός της Λορένης στην πόλη και αφοπλίζονταν οι αγρότες. Αλλά. κιόλας ο στρατός που θα τσάκιζε την αποκοτιά των αγροτών της Αλσατίας. λομβαρδικά. Ο δούκας Αντώνιος της Λορένης ξεκίνησε ήδη στις 6 του Μάη με ένα στρατό 30.000. όμως. ιδιαίτερα του διοικητή του Ράιχενβάιερ*. δέχτηκαν την επίθεση όλης της δύναμης του στρατού της Λορένης κοντά στο Σέρβάιλερ. αντιμετώπισε κοντά στο Λούπστάιν 4. οι αγρότες ♦Ούλριχ φον Ράπολτστάιν. όμως. και ούτε λόγος να γίνεται για να τους επιτεθούν.και η προδοσία ενός αριθμού ιππο­ τών. Οι μισθοφόροι επιτέθηκαν στους ανυ­ περάσπιστους αγρότες και σκότωσαν τους πιο πολλούς. να συνθη­ κολογήσει.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ προβάλουν σοβαρή αντίσταση. που το κατείχαν οι αγρότες. ελληνικά και αλβανικά βοηθητικά στρατεύματα.000 ενάντια σε 7. Η αυστριακή κυβέρνηση. Ο δούκας ειρήνευσε τώρα ολόκληρη την Αλσατία με τη συνηθι­ σμένη ωμότητα1 2 Μόνο το Ζούντγκάου γλίτωσε την παρουσία 0. παραβίασε αυτή τη συμφωνία αμέσως μετά.000 ανδρών. εξουδετέρωσαν κάθε γενναιότητα. τους οποίους νίκησε χωρίς κόπο και στις 17 κιόλας ανάγκασε το Τσάμπερν. μέχρι τα μέσα Μάη ολόκληρη η Αλσατία ήταν στα χέρια των εξεγερμένων.000 αγρότες. Ύστερα απ’ αυτό. Έτσι. Πλησίαζε. αλλά η τεράστια υπεροχή -30. Στις 16 του Μάη.

δασμοί και διατάγματα είχαν πλήξει σκληρά τα άμεσα συμφέροντα του λαού. όπως οι δυτικογερμανοί αγρότες. τον γερο-διοικητή Ντίτριχστάιν. Η πόλη του Ζάλτσμπουργκ. Αν και οι απατηλές υποσχέ♦Ματέους Λανγκ. νικά οι αγρότες και οι εργάτες ορυχείων σε όλη την επαρχία. έτσι. έτσι. όπου νέοι παράνομοι φόροι. Κατέλαβαν έναν αριθμό πύρ­ γων και νίκησαν το νικητή των stara prawa. Δημιούργησαν. την Άνω Αυστρία. την τρομοκράτησε με τα κανόνια του πύργου και καταδίωξε τους αιρετικούς κήρυκες. Ταυτόχρονα. ••Γκάισχορν. Στα τέλη του 1524. βρίσκονταν. επέβαλε νέους υψηλούς φόρους. με την υποστήριξη των αγροτών και των μεταλλωρύχων. Αυτές οι περιοχές. ορ­ γανώθηκαν σε ένοπλα τμήματα. από το 1522 κιόλας. 153 . απελευθέρωσαν την πόλη και πολιόρ­ κησαν τον πύργο του Ζάλτσμπουργκ. που εδώ ήταν δεκατέσσερα. Οι θρησκευτικοί διωγμοί και οι αυ­ θαίρετες φορολογίες οδήγησαν στο ξέσπασμα της εξέγερσης. ταυτόχρονα με την εξέγερση στο Σβάμπεν και Φράνκεν και στη θουριγγία1 3 ξεσηκώθηκαν ξαφ­ 0. σε συνεχή προστριβή με την κυβέρνηση και την αριστοκρατία και. με επικεφαλής τους αρχηγούς Πράσλερ και Βάιτμόζερ. την Κορινθία και την Καρνία . Την άνοιξη του 1525. μια Χριστιανική Συμμαχία και συγκέ­ ντρωσαν τα αιτήματά τους σε άρθρα. σε δια­ μάχη με τον αρχιεπίσκοπο* για τα προνόμιά της και για λόγους σχετικούς με την άσκηση της λατρείας. στο έπακρο ολόκληρο τον πληθυσμό. ερεθίζοντας. οι διδασκαλίες της Μεταρρύθμισης βρή­ καν κι εδώ εύφορο έδαφος. ο αρ­ χιεπίσκοπος επιτέθηκε ενάντια στην πόλη με μισθοφόρους που στρατολόγησε. κοντά στο Γκόις**. Μας μένει τώρα η αναφορά του πολέμου των χωρικών στις Αυστριακές Άλπεις. βρισκόταν. Οι αγρότες ξεσηκώθηκαν την άνοιξη του 1525 και στη Στυρία.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ πραγματοποίησαν και νέα εξέγερση που τελικά έληξε με το να συμπεριληφθούν οι αγρότες του Ζούντγκάου στη συμφωνία του Όφενμπουργκ (18 του Σεπτέμβρη). καθώς και η γειτονική αρχιεπισκοπή του Ζάλτσμπουργκ. από την εποχή των stara prawa.

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ σεις της κυβέρνησης κατόρθωσαν να κατευνάσουν ένα μέρος των εξεγερμένων. επιπλέ­ ον. ο Ντίτριχστάιν. το μοναδικό σημαντικό στρατιωτικό ταλέντο ανάμεσα σε όλους τους αρχηγούς των αγροτών. Το αποτέλεσμα ήταν. Ο αρχιδούκας. προχωρούσαν στις πιο αδιάντροπες ωμότητες ενάντια στον •Το ιταλικό όνομα του ποταμού είναι Adige (ΑδΙγης). Και στο Τιρόλο. οι μεταρρυθμιστικές θεωρίες είχαν βρει πρόσφορο έδαφος· εδώ. άρχισε να επιβάλ­ λει φόρους. Ο αρχιδούκας Φερδινάνδος καταδίωκε και εδώ τους κήρυκες των νέων διδασκαλιών και περιόρισε. όπως παντού. Και οι αγρότες του Φόράρλμπεργκ ξεσηκώθη­ καν και ενώθηκαν με τους αγρότες του Αλγκοϊ. ώστε να είναι σε θέση. τις λεηλασίες και τους σκοτωμούς. επενέβησαν πολύ δραστήρια ενάντια στους παπάδες. μάλιστα. στριμωγμένος από όλες τις μεριές. Συγκάλεσε τις τοπικές συνελεύσεις των κληρονομικών κτήσεων και έκλεισε ανακωχή με τους αγρότες ως τη σύνοδό τους. στην περιοχή του Ετς*.τι στις άλλες αυστριακές επαρχίες των Αλπεων. ωστόσο ο κύριος όγκος παρέμεινε ενωμένος και ενώθηκε με τους αγρότες του Ζάλτσμπουργκ. Εν τω μεταξύ εξοπλιζόταν όσο μπορούσε. όσο γίνεται πιο γρήγορα να μιλήσει άλ­ λη γλώσσα με τους ασεβείς. η εξέγερση την άνοιξη του ίδιου χρόνου. ακόμη περισσότερο απ’ ό. της Κορινθίας και της Καρνίας βρέθηκε στα χέρια των αγροτών και των εργατών ορυχείων. των οποίων ανώτατος διοικητής ήταν οπαδός του Μίντσερ. Στα δουκάτα. έτσι ώστε όλη η περιοχή του Ζάλτσμπουργκ και το μεγαλύτερο τμήμα της Ανω Αυστρίας. κατέλαβαν μια σειρά πύργους και ιδιαίτερα στο Νότο. της Στυρίας. μάλιστα. είχαν δράσει με επιτυχία απεσταλμένοι του Μίντσερ. ο Γκάισμάιερ. Η ανακωχή δεν τηρήθηκε φυσικά για πολύ. άρχισε να κάνει τη μια παραχώρηση μετά την άλλη στους αντάρτες που μόλις πριν λίγο ήθελε να εξοντώσει με τη φωτιά. Τα σλαβικά και ουγγρικά του στρατεύματα. Οι εξεγερμένοι. που είχε μείνει χωρίς χρήματα. τα προνόμια του πληθυσμού. με νέους αυθαίρετους φορολογικούς κανονισμούς. του 1525. 154 .

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ πληθυσμό. η οποία έγινε την 1η του Σεπτέμβρη και την οποία αποδέχθηκε και ο αρχιδούκας1 5 Οι δύο πρίγκιπες. οι Στύριοι ξεσηκώθηκαν και πάλι. που είχαν ξεσπάσει ανάμεσά τους. με επικεφαλής τον Γκέοργκ φον Φρούντσμπεργκ. ο οποίος επέμενε στις αρχικές του διεκδικήσεις απέναντι στις διαλλακτικές αποφάσεις της τοπικής συνέλευσης. Στις 3 του Ιούλη το πρωί. παρέμεινε στα όπλα. έτσι. 0. το οποίο καταδίκασε σε θάνατο σαράντα τσέχους και κροάτες ευγενείς από τους αιχμαλώτους. Έτσι. ωστόσο. τους Αυστρια­ κούς. Κορινθίας και Καρνίας). Αποκεφαλίστηκαν αμέ­ σως. Μόνο το Δεκέμβρη κατόρθωσε ο αρχιδούκας να αποκαταστήσει την τάξη με τη βία. Ο Νότος. Οι εξεγερμένοι κράτησαν όλο το χειμώνα· την άνοιξη. ξεκίνησαν τον Αύγουστο ενάντια στο Ζάλτσμπουργκ.ο αρχιδούκας ενέκρινε αμέσως όλα τα αιτήματα των κλειστών τάξεων των πέντε δουκάτων (Ανω και Κάτω Αυστρίας. ωθώντας έτσι τους αγρότες του Ζάλτσμπουργκ σε νέα εξέ­ γερση. Στυρίας. τις δυνάμεις της Ομοσπονδίας του Σβάμπεν και τους μι­ σθοφόρους του αρχιεπίσκοπου του Ζάλτσμπουργκ και εμπόδισε 155 . Σε μια σειρά λαμπρές μάχες. Δεν παρέλειψε να εκτελέσει ένα μεγάλο αριθμό υποκινητών και αρχηγών της αναταραχής που έπεσαν στα χέρια του. ενάντια στο διοικητή Ντίτριχστάιν στο Σλάντμινγκ και σκότωσαν όλους όσους δεν μι­ λούσαν γερμανικά1 Ο ίδιος ο Ντίτριχστάιν πιάστηκε αιχμάλω­ »4. παρακίνησαν τους αγρότες του Ζάλτσμπουργκ σε σύναψη συμφωνίας με τον αρχιεπίσκοπο. παραβίασαν πολύ γρήγορα αυτή τη συμφω­ νία. Δέκα χιλιάδες Βαυαροί. ήρθε και ο Γκάισμάιερ. τος. ωστόσο. ειρήνευσε ο Βορράς. Αυτή η επιβλητική στρατιωτική δύναμη. τους Βαυαρούς. Και στο Τιρόλο έγιναν αποδεκτά τα αιτήματα της τοπικής συνέλευσης και. νίκησε το Μάη και τον Ιούνη του 1526 -τον ένα μετά τον άλλο. καθώς και διχογνωμίες. ο οποίος άρχισε μια λαμπρή εκστρατεία ενάντια στα στρατεύματα που πλησίαζαν από όλες τις μεριές. οι αγρότες έστησαν δικαστήριο ενόρκων. που στο μεταξύ είχαν αυξήσει αρκετά τις στρατιωτι­ κές τους δυνάμεις. Αυτό έφερε αποτελέσματα. ρίχτηκαν τη νύχτα της 2ας προς την 3η του Ιούλη.

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ για πολύ καιρό τα διάφορα σώματα να ενωθούν μεταξύ τους. Η Δημοκρατία της Βενετίας και η Ελβετία αποτέλεσαν για τον ακούραστο ηγέτη των αγρο­ τών σημεία αφετηρίας για νέες συνωμοσίες. Για ένα χρόνο ακό­ μη προσπάθησε να τις παρασύρει σε πόλεμο με την Αυστρία. 1S6 . Ενδιάμεσα βρήκε ακόμη καιρό να πολιορκήσει και το Ράντστάντ. που θα του έδινε την ευκαιρία νέας αγροτικής εξέγερσης. Ο αρχιδούκας Φερδινάνδος και ο αρ­ χιεπίσκοπος του Ζάλτσμπουργκ δεν ησύχαζαν όσο ο Γκάισμάιερ ήταν ζωντανός: Πλήρωσαν ένα ληστή κι αυτός κατόρθω­ σε να σκοτώσει τον επικίνδυνο αντάρτη το 1527'“ . άνοιξε δρόμο και οδή­ γησε τα υπολείμματα του σώματός του σε βενετικό έδαφος μέ­ σα από τις Αυστριακές Αλπεις. αυτών των διαπραγματεύσεων χτυπήθηκε από το χέρι ενός δολοφόνου. Στη διάρκεια. όμως. αναγκάστηκε να αποσυρθεί. Περικυκλωμένος στο τέλος από υπέρτερες δυνάμεις από όλες τις πλευρές.

Μακροπρόθεσμα. Μερικοί εύπο­ ροι μεσαίοι αγρότες ασφαλώς καταστράφηκαν. Η μεγαλειωδέστερη επαναστατική απόπειρα του γερμανικού λα­ ού κατέληξε σε ταπεινωτική ήττα και σε προσωρινά διπλάσια καταπίεση. αριστοκρατών ή πατρικίων κυ­ ρίων τους. δεν υπήρχε τίποτε πια να τους πάρουν. Ό. ήδη της το έπαιρναν σίγουρα και πριν τον πόλεμο. Σε γενικές γραμμές. ωστόσο. μεγάλα αγροτεμάχια κοινοτικών γαιών κατασχέθηκαν και ένας μεγάλος 157 .VII [Οι συνέπειες τον πολέμου των χωρικών] Με την υποχώρηση του Γκάισμάιερ σε βενετικό έδαφος έφτασε στο τέλος του ο τελευταίος επίλογος του πολέμου των χωρικών. λοιπόν.τι κα­ τόρθωσαν να της πάρουν χρόνο με το χρόνο η αριστοκρατία. τα μέχρι τότε βάρη μεγάλωσαν με τις τερά­ στιες αποζημιώσεις που επέβαλαν οι νικητές τους νικημένους. Οι αγρότες έπεσαν πάλι παντού κάτω από την κυ­ ριαρχία των εκκλησιαστικών. η κατάσταση της αγρο­ τιάς δε χειροτέρεψε με την καταστολή της εξέγερσης. οι πρίγκιπες και οι παπάδες. Ο γερμανός αγρότης της εποχής είχε με τον σύγχρονο προλετάριο το κοινό γνώρισμα ότι το μερίδιό του στα προϊόντα της εργασίας του περιοριζόταν στο ελάχιστο επί­ πεδο ύπαρξης. Οι συμφωνίες που είχαν γίνει μ’ αυτούς εδώ κι εκεί παραβιάστηκαν. που απαιτούνταν για τη συντήρησή του και την παραπέρα αναπαραγωγή του είδους του. μια σειρά υπο­ τελείς οδηγήθηκαν αναγκαστικά στη δουλοπαροικία.

τους πληβείους και τους καταστρεμμένους αστούς. αισθάνονταν. έπεσαν στην αλητεία ή έγιναν πληβείοι των πόλεων. έπληξαν τους αγρότες πολύ περισσότερο από τον πό­ λεμο των χωρικών. ευγενείς και αστοί. Είδαμε πώς το αβα­ είο της Φούλντα υποβιβάστηκε από κύριο σε υποτελή του Φι­ 158 . έπεσε πάνω του πιο πολύ όλο το βάρος του λαϊκού μίσους. καθώς και μέσω της ταυτόχρονης καταστροφής πολλών πόλεων. στη χειρότερη μορφή ιρλανδικής εξαθλίωσης. τα αποθέματά του εξανεμίσθηκαν. τα πολύτιμα αντικείμενά του λεηλατήθηκαν. έτσι. Ο πόλεμος των χωρικών είχε κάνει δημοφιλή την ιδέα της κατάσχεσης των εκ­ κλησιαστικών περιουσιών προς όφελος των αγροτών. θίχτηκε και η κυριαρχία των εκκλησιαστικών πρι­ γκίπων. μια κρυφή χαρά για τα παθήματα των μισητών ανώτερων κληρικών. φέρνοντας. μπόρεσε να προβάλει τη μικρότερη αντίσταση και. Οι θρησκευτικοί πόλε­ μοι που ακολούθησαν και.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ αριθμός αγροτών. για πολύ καιρό. τους αγρότες. Οι άλλες κλειστές τάξεις. Εκείνος που υπέφερε περισσότερο από τις συνέπειες του πο­ λέμου των χωρικών ήταν ο κλήρος. Ιδιαίτερα ο Τριακονταετής Πόλεμος κατέ­ στρεψε το πιο σημαντικό μέρος των παραγωγικών δυνάμεων στον τομέα της γεωργίας. μαζικές καταστροφές και εκκενώσεις πλη­ θυσμών. Αλλά οι πόλεμοι και οι καταστροφές ανήκαν στα καθημερινά φαινόμενα της εποχής εκείνης και γενικά η αγροτιά βρισκόταν ήδη σε πολύ χαμηλό σημείο για μια συνεχή επιδείνωση της κα­ τάστασής της μέσω αυξημένων φόρων. Τα μοναστήρια του και τα ιδρύματά του κάηκαν. μέσω της καταστροφής των κατοικιών και της ερήμωσης των χωραφιών τους καθώς και μέσω της γενικής αταξίας. στις προτεσταντικές περιοχές. ταυτόχρονα. Παντού. με τις επανειλημμένες. ο Τριακονταετής Πόλεμος. τελικά. Οι κο­ σμικοί πρίγκιπες και εν μέρει οι πόλεις προσπάθησαν να εφαρ­ μόσουν αυτή την κατάσχεση προς το δικό τους όφελος και γρήγορα. και οι κοσμικοί πρίγκιπες ήξεραν να εκμεταλλευτούν το λαϊκό μίσος προς αυτή την κατεύθυνση. πουλήθηκαν στο εξωτερικό ή τα έλιωσαν. μάλιστα. οι περιουσίες των ανώ­ τερων κληρικών είχαν περάσει στα χέρια των πριγκίπων ή των προκρίτων. πρίγκιπες.

μέχρι τη Γαλλική Επανάσταση. αυτοκρατορικές πόλεις προσαρτήθηκαν σε πριγκιπικά εδάφη (π. έχανε όλο και πιο πολύ τη σημασία της σαν κλειστή τάξη κάτω από την άμεση αυτοκρατορική εξουσία και έπεφτε κάτω από την κυριαρχία των πριγκίπων. κλπ. Η κυριαρχία των προκρίτων στερεώθηκε πάλι σχεδόν παντού. Η αντιπολίτευση των αστών τσακίστηκε για πολύ καιρό. του εμπορίου και της γεωργίας στη Γερμανία έκανε αδύνατη κάθε συγκέντρωση των Γερμανών σε έθνος. Μίλχά­ ουζεν) ή περιήλθαν στην ηθική εξάρτηση όμορφων πριγκίπων. πώς ♦Σεμπάστιαν φον Μπράιτενστάιν. η πόλη Κέμπτεν ανάγκασε τον αβά*.. Πόλεις. Έτσι. 159 . αλυσοδένοντας απ’ όλες τις πλευρές το εμπόριο και τη βιομη­ χανία. Η αδυναμία τους απέναντι στους αγρό­ τες είχε αποδειχθεί. Οι μόνοι που μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες κέρδισαν από την έκβαση του πολέμου των χωρικών ήταν οι πρίγκιπες. έχασαν τα προνόμιά τους και υποδουλώθηκαν κάτω από την άπληστη αυθαιρεσία των πριγκίπων (Φράνκενχάουζεν. Αρνσταντ.). Ο παλιός βάλτος των πατρικίων σερνόταν έτσι. Είχαν ηττηθεί παντού και είχαν αναγκαστεί σε συνθηκολόγηση. πολλές από τις πιο επιφανείς οικογένειες ξέπεσαν και μπορούσαν να βρουν πόρους ζωής μόνο στην υπη­ ρεσία των πριγκίπων. κάποιο κέρδος από τον πόλε­ μο των χωρικών.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ λίππου της Έσης. Οι πιο πολλοί πύργοι τους καταστράφηκαν. που από προη­ γούμενα ανήκαν στα εδάφη των πριγκίπων. φορολογήθηκαν βα­ ριά. που ήταν και πρίγκιπας (FUrstabt) να της πουλήσει σε γελοία τιμή μια σειρά πολύτιμα προνόμια που κατείχε στην πόλη. Είδαμε στην αρχή κιόλας της αφήγησής μας πώς η ελλιπής ανάπτυξη της βιομηχανίας. Ούτε οι πόλεις είχαν. όπως πολλές αυτοκρατορικές πόλεις του Φράνκεν. οι πόλεις θε­ ωρήθηκαν από τους πρίγκιπες υπεύθυνες για τις προσωρινές επιτυχίες που είχαν μέσα στους κόλπους τους το αστικό ή πληβειακό κόμμα στη διάρκεια του αγώνα. Μόνο τα στρατεύματα των πριγκίπων τους είχαν σώσει. γενικά. Επιπλέον.χ. Σμάλκάλντεν. Βίρτσμπουργκ κλπ. Σημαντικά υπέφεραν και οι ενγενείς. Αναγκαστικά.

Οι εκκλησιαστικές πε­ ριουσίες κατασχέθηκαν προς όφελός τους. βρίσκουμε ευγενείς και αγρότες στην ύπαιθρο. με την εξασθένιση των ανταγωνιστούν τους. δηλαδή προς την υποταγή των άλλων κλειστών τάξεων της αυτοκρατορίας στους πρίγκιπες. η ανάπτυξη αυτή έσπρωχνε πάντα. ταυτόχρονα. του οποίου η όξυνση και εδραίωση ήταν τα βασικά αποτελέσματα του πολέμου των χω­ ρικών. αποτελούσαν τη μόνη κλειστή τάξη που αναγκαστικά ωφελούνταν από κάθε αλλαγή των κοι­ νωνικών και πολιτικών συνθηκών που υπήρχαν. Ταυτόχρονα. πόλεις-δημοκρατίες και κυρίαρχοι κόμητες και βαρόνοι. όμως. και η αιτία της αποτυχίας του. Κι αυτό συνέβη στην πραγματικότητα. τα οποία με την κατάργηση τόσων προνομίων των πόλε­ ων είχαν κιόλας αποκτήσει πολύ πιο ελεύθερο πεδίο για τις χρηματιστικές επιχειρήσεις που προτιμούσαν. οι πρίγκιπες. αναγκάστηκε σιγά σιγά να δεχθεί την κυριαρχία τους· τα χρήματα των αποζημιώ­ σεων από τις πόλεις και τους αγρότες συνέρρεαν στα ταμεία τους. προς τη συγκέντρωση σε επί­ πεδο επαρχίας. Ο κατακερματισμός της Γερμανίας. σχεδόν τελείως ξένες μεταξύ τους επαρχίες. επομένως. Είδαμε πώς η Γερμανία ήταν κατακερματισμένη όχι μόνο σε αναρίθμητες.ένα τμήμα της αρι­ στοκρατίας.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ επέτρεπε μόνο μια τοπική και επαρχιακή συγκέντρωση και πώς. Κέρδισαν και απόλυτα. πατρί160 . καταστρεμμένο μερικά ή ολικά. οι εκπρόσωποι αυτής της συγκέντρωσης μέσα στον κατακερματισμό. αν και πολύ αργά και αδύναμα. του κλήρου. της αριστοκρατίας και των πόλεων. μπορούσαν να υπάρχουν και εκκλησιαστι­ κές επικράτειες. ταυτόχρονα. μόνο οι πρίγκιπες μπορούσαν να έχουν κερδίσει στο τέλος του πολέμου των χωρικών. Γι’ αυτό. αλλά και πώς το έθνος σε καθεμιά απ’ αυτές τις επαρχίες χωριζόταν σε μια πολύπλευρη διάρθρωση κλειστών τάξεων ή τμημάτων κλειστών τάξεων. κοντά στα κοσμικά πριγκιπάτα. Κέρδισαν όχι μόνο σχετικά. ανεξάρτητες. αποσπώντας τα spolia opima (τη μερίδα του λέοντος) από όλες τις υπόλοιπες κλειστές τάξεις. Εκτός από πρίγκιπες και παπάδες. Ο βαθμός ανά­ πτυξης της τότε Γερμανίας ήταν τόσο χαμηλός και. ώστε. τόσο ανομοιόμορφος στις διάφορες επαρχίες. ήταν.

κάθε κλειστή τάξη ανατασ­ σόταν στην κατεύθυνση που έδιναν στην εθνική ανάπτυξη οι περιστάσεις. πα­ ρά την κοπιαστική αυτή συνένωση. με τους αγρότες στον πό­ λεμο των χωρικών. πώς οδηγούσε το κίνημά της μόνη της. που προήλθε αναγκαστικά απ’ αυτόν. ούτε οι πληβείοι δεν κατέληξαν σε μια συγκε­ ντρωμένη. υπέκυπτε στο τέλος. δεν έφταναν ούτε το ένα δέκατο της συνολικής εξεγερμένης μάζας -αυτά πια πρέπει να είναι καθαρά στον καθένα από την προηγούμενη πα­ ρουσίαση. που αυτός προκάλεσε. αστούς και πληβείους στις πόλεις. των οποίων τα συμφέροντα ήταν τελείως ξένα μεταξύ τους. αναγκαστικά. έτσι. κατέστρεψε ολόκληρο το κίνημα. πώς ούτε οι αστοί. Έτσι. γι’ αυτό. πώς οι αγρότες. Είδαμε επίσης ποιες ήταν οι αιτίες αυτού του κατακερματισμού της ταξικής πάλης και της βέβαιης ολοκληρωτικής ήττας του επαναστατι­ κού κινήματος και της μερικής ήττας του αστικού κινήματος.· στα περισσότερα μέρη της Γερμανίας.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ κιους. και ερχό­ ταν. τσακίστηκαν σε μεμονωμένες αλλεπάλληλες μάχες από στρατεύματα που. Πώς ο τοπικός και επαρχιακός κατακερματισμός και η το­ πική και επαρχιακή στενοκεφαλιά. αλλά στέκονταν ο ένας στο δρόμο του άλλου. Είδαμε πόσο δύσκολα. αν δε διασταυρώνονταν ή δεν αντιτίθενταν. σε σύγκρουση όχι μόνο με όλες τις συντηρητικές. ανολοκλήρω­ τα και κατά τόπους με άνομοιογενή τρόπο αυτά τα διαφορετικά συμφέροντα σχημάτισαν τελικά τρεις μεγάλες ομάδες· πώς. ούτε οι αγρότες. όλες κλειστές τάξεις. Έτσι έγινε με την αριστο­ κρατία στην εξέγερση του Ζίκινγκεν. Οι διάφορες ανακωχές και συμφωνίες των μεμονω­ μένων ένοπλων τμημάτων με τους αντιπάλους τους αποτελούν 161 . τα συμφέροντα του αυ­ τοκράτορα και του πάπα. Επιπλέον. αρνούνταν συνεχώς τη βοήθειά τους στους γειτονικούς εξεγερμένους αγρότες και πώς. αλ­ λά και με όλες τις άλλες αντιπολιτευόμενες κλειστές τάξεις και. τους αστούς σε ολόκληρη την ανούσια με­ ταρρύθμισή τους. οι αγρότες και οι πληβείοι δεν κατέληξαν στην κοινή δράση. στις περισσότερες περιπτώσεις. για παράδειγμα. δρούσαν χωριστά σε κάθε επαρχία. πάνω από όλα αυτά τα πολύπλοκα συμφέροντα. εθνική δράση.

Η αστική τάξη (Bourgeoisie) πολύ αναπτυγμένη για να μπορεί να ανέχεται παραπέρα τη φεουδαρχογραφειοκρατική απολυταρχία. και. Η μάζα του έθνους. η διατήρηση των πολλών μικρών κρατών κλπ. τέλος. Και το 1848 συγκρούονταν μεταξύ τους τα συμφέροντα των αντιπολιτευόμενων τάξεων και καθεμιά δρούσε για λογαριασμό της. δεν ήταν. είναι αποδείξεις που μι­ λούν πραγματικά αρκετά καθαρά. Το προλεταριάτο. σαν ήδη υπερβολικά επαναστατική. οι συνάδελφοί τους (χειροτέχνες) και οι αγρότες. Οι εκατό τοπικές επαναστάσεις. από το προλεταριάτο. η αναλογία με το κίνημα του 1848-50 εμφανίζεται και πάλι από μόνη της. ανάμεσα στους αγρότες δεν μπορούσε να ήταν μεγαλύτερη το 1525 από όσο ανάμεσα σε όλες τις τάξεις που πήραν μέρος στο κίνημα του 1848.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ εξίσου πράξεις προδοσίας της κοινής υπόθεσης και το γεγονός ότι η μόνη δυνατή συνένωση των διάφορων ένοπλων τμημάτων έγινε όχι ανάλογα με τη μεγαλύτερη ή μικρότερη κοινότητα της ίδιας τους της δράσης. κλπ. την αστική τάξη. αλλά ανάλογα με την κοινότητα του συ­ γκεκριμένου αντιπάλου που τους νίκησε. Όποιος μετά τις δύο γερμα­ 162 . είχε γνωρίσει πάρα πολύ καλά. ωστόσο. σαν όχι ακόμη αρκετά προχωρημένη. δεν κατόρθωσε να καταλήξει σε τίποτε και αντιπολιτεύθηκε δεξιά και αριστερά τους συναντιπολιτευομένους της. Και εδώ. τις γλύκες του αστικού καθεστώτος και ήταν γενικά πάρα πολύ αναπτυγμένο για να δει έστω και για μια στιγμή στη χειραφέτηση της αστικής τάξης τη δική του χει­ ραφέτηση. εγκαταλείφθηκε από τον ακό­ μη τότε άμεσα φυσικό σύμμαχό της. είναι η πιο χτυπητή απόδειξη του βαθμού αποξένωσης των αγροτών των διάφορων επαρχιών μεταξύ τους.διασπασμένη και αυτή. οι μικροαστοί. σε μερικές περιπτώσεις. οι εκατό τοπικές αντιδράσεις που συνδέ­ θηκαν μ’ αυτές και έγιναν κι αυτές ανεμπόδιστα. πάρα πολύ αδύνατο για να μπορέσει να υπολογίζει σε μια γρήγορη υπερνίκηση της αστικής (Bourgeois) περιόδου και στη σύντομη δική του κατάκτηση της κυριαρχίας. αρκετά ισχυρή για να υποτάξει αμέσως τις απαιτήσεις άλλων τάξεων στις δικές της. από την εποχή της απολυταρχίας ακόμη. Η τοπικιστική στενότητα.

Βοημοί. τελικά. παρ’ όλες τις αναλογίες τους. οι χώρες που ήταν το θέατρο αυτής της επανάστασης. βρίσκονται οι σύγχρονοι μεγάλοι αστοί. κάτι για την πρόοδο της Ευρώπης. του δέκατου έκτου αιώνα και του 1848-50. Οι κινητήριες αιτίες της. δεν μπορούν να στριμωχθούν στα στενά πλαίσια μιας μεμο­ νωμένης χώρας. βέβαια. αν και. Οι πρί­ γκιπες. Ποιος επωφελήθηκε από την επανάσταση του 1848. Γι’ αυτό. ενός κινήματος που μπορεί. Ούγγροι είχαν ήδη κάνει τους πολέμους των χωρικών τους όταν οι Γερμανοί έκαναν τον δικό τους. να μας φαίνεται σαν ξένη μόνο δύναμη. η επανάσταση του 1848 με 1850 δεν μπορεί να τελειώσει όπως αυτή του 1525. όμως. δεν αξίζει να βρεθεί αλλού από το φρενοκομείο. σε όλη της την πο­ ρεία. Γάλλοι. βρίσκονται οι προλετάριοι. ήταν ένα επιμέρους κομμάτι ενός μεγάλου ευρω­ παϊκού γεγονότος. ούτε καν ενός τμήματος του κόσμου. ελάχιστα συ­ νέβαλαν στη δημιουργία της. Είναι περισσότερο ή λιγότερο ασυ­ ναίσθητες και αθέλητες πρώτες ύλες. Η επανάσταση του 1525 ήταν μια γερμανική τοπική υπόθεση. ίσως. όμως. τίποτε για την πρόοδο της Γερμανίας. ήταν ακόμη περισσότερο. οι μικροί φιλισταίοι •(Kleine SpiessbUrger). Ποιος επωφελήθηκε από την επανάσταση του 1525. υποτάσσοντάς τες γρήγορα μέσω του δημόσιου χρέους. Οι δύο επαναστάσεις. έχουν ωστόσο. Και πίσω από τους μεγάλους αστούς. όμως. η Ευρώπη. Η επανάσταση του 1848 δεν ήταν γερμανική τοπική υπόθεση. Αγγλοι. πίσω από την Αυστρία και την Πρωσία. η Αυστρία και η Πρωσία. Οι μεγά­ λοι πρίγκιπες. στις υπάρχουσες κοινωνικές συνθήκες. πολύ ουσιαστικές διαφορές μεταξύ τους. Η επανάσταση του 1848 δεν αποδείχνει. απο­ δείχνει. 163 . που μεταμορφώνονται στην πορεία ενός κινήματος στο οποίο συμμετέχει τώρα όλος ο κό­ σμος. δεν είναι παρά το ίδιο μας το κίνημα. Πίσω από τους μι­ κρούς πρίγκιπες του 1525 βρίσκονταν. κατακερματισμένη. Ναι.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ νικές επαναστάσεις του 1525 χαι τον 1848 και τα αποτελέσματά τονς φλυαρεί αχόμη για Ομοσπονδιακή Δημοκρατία. Η Γερμανία ήταν. έχοντας δεμένους τους πρώτους μέσω των φόρων.

.

οπότε και είχε προσθέσει στον πρό­ λογο αυτό και ένα δεύτερο κομμάτι. που εκπροσωπούσε τα συμφέροντα της γερμανικής και. μετά τη διάσπαση του αστικού Προ­ οδευτικού Κόμματος. 4. 27 και 28 από 2 και 6 του Απρίλη 1870. Ο Ένγκελς έγραψε αυτόν τον πρόλογο για τη δεύτερη έκδοση της εργασίας του Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία. για χάρη της ικανοποίησης των υλικών συμφερόντων αυτής της τάξης και θεώρησαν βασικό τους στόχο τη συνένωση των γερμανικών κρατών κάτω από πρωσική ηγεμονία. δημιουργήθηκε το φθινόπωρο του 1866. Το 1866. Η αναδημοσίευσή του έγινε το 1875 στην τρίτη έκ­ δοση της εργασίας του Ένγκελς. Πρόκειται για την εργασία του Μαρξ «Οι ταξικοί αγώνες στη Γαλλία από το 1848 ως το 1850» που δημοσιεύτηκε σε σειρά άρθρων από το Γενάρη ως τον Οχτώβρη του 1850 στην εφημερίδα Νόιε Ράινισε Τσάιτουνγκ Πολίτις-Εχονόμισε Ρεβί που έκδιδε ο Μαρξ. Οι εθνικοφιλελεύθεροι εγκατέλειψαν τις διεκδική­ σεις τους για πολιτική κυριαρχία της αστικής τάξης. 3. Η έκδοση αυτή γίνεται σύμφωνα με το κείμενο του 1870 σε σύγκρι­ ση με το κείμενο του 1875. καθώς και το Σλέσβιχ-Χόλσταϊν και η Ελεύθερη Αυτοκρατορική Πόλη της Φραγκ165 . μετά τον πόλεμο της Πρωσίας κατά της Αυστρίας. 2. το βασιλιά του Ανόβερου. Η πολιτική τους αντανακλούσε τη συνθηκολόγηση της γερμανικής φιλελεύθερης αστικής τάξης μπροστά στον Μπίσμαρκ. αρ. Οι επικράτειές τους. τον εκλέκτορα της Έσης και το δούκα του Νάσαου. που δημοσι­ εύτηκε τον Οχτώβρη του 1870 στη Λειψία. πριν απ’ όλα της πρωσικής αστικής τάξης. Ο πρόλογος είχε δημοσιευ­ τεί προηγούμενα στην εφημερίδα Φόλκστάατ. ο Μπίσμαρκ εκθρόνισε. Το Εθνικοφιλελεύθερο Κόμμα.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1.

Ο ποταμός Λείθας (Leitha). έκδ. βόρεια του ποταμού Μάιν. του οποίου ο πυρήνας αποτελούνταν από εργάτες. Σε αντίθεση με τους εθνικοφιλελεύθερους. ρεπουμπλικανικής δημοκρατίας. ελλ.8. στην οποία θα ανήκε και η Πρωσία και η Αυστρία. Στη συνέχεια. «Υπερλειθανικά εξαρτήματα» είναι η Ουγγαρία. η πτέρυγα αυτή ανα­ πτύχθηκε σε σοσιαλιστική κατεύθυνση. προσαρτήθηκαν στην Πρωσία. Ακολουθούσε αντιπρωσική πολιτική και χρησιμοποιούσε γενικά δημοκρατικά συνθήματα. Στα μέσα της δεκαετίας του ’60 στον 19ο αιώνα υπήρχε στην Πρωσία ένα γραφειοκρατικό ρυθμιστικό σύστημα για τη βιομηχανία. συγκεντροποιημένης. Η Βορειογερμανική Ένωση έζησε από τις 18. Βιρτεμβέργη και Βάδη. ιδιαίτερα των νοτιογερμανικών κρα­ τών. ενώ έξω από την Ένωση έμεναν τα τρία νοτιογερμανικά κράτη Βαυαρία. Αυ­ τή η αριστερή πτέρυγα του Λαϊκού Κόμματος δεν είχε στην ουσία τί­ ποτε το κοινό με το Λαϊκό Κόμμα. Το κύριο τμήμα του κόμματος προσχώρησε τον Αύγουστο του 1869 μετά την απόσπασή του από τους μικροαστούς δημοκράτες. Προπαγάνδιζε την ιδέα ενός γερμανικού ομοσπονδιακού κράτους.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ φούρτης (Μάιν). εκτός από την αντιπρωσική στάση και τις προσπάθειες να επιτευχθεί η εθνική συνένοχη) με δημοκρατικό τρόπο και με ενωμένες δυνάμεις. κάτω από πρωσική ηγεμονία. παραπόταμος του Δούναβη που διασχίζει την περιοχή νότια της Βιέννης.1866 ως τις 31.12. στο Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα (αϊζεναχικοί). Το Γερμανικό Λαϊκό Κόμμα ιδρύθηκε το 1865. 7. ήταν ως το 1918 το όριο ανάμεσα στην αυστριακή («Εγγύς» Λειθανία) και την ουγγρική πλευρά (Υπερλειθανία) της Αυ­ στροουγγαρίας (σημ. Αποτελούνταν από τα δημοκρατικά στοιχεία της τάξης των μικροαστών. καθώς και ένα τμήμα της Έσης. το κόμμα αυτό τάχθηκε κατά της ηγεμονίας της Πρωσίας στη Γερμανία και ζητούσε μια Μεγά­ λη Ομοσπονδιακή Γερμανία. Διάφοροι βιομηχανικοί κλάδοι υπόκεινταν σ’ ένα σύστημα παραχωρή­ 166 . τα 22 μικρά κράτη. ενώ ταυτόχρονα ήταν κατά της ένωσης της Γερμανίας με τη μορφή μιας ενιαίας. 6. Με τον πόλεμο είχε πάψει να υπάρχει η Γερμανική Ένωση. ενώ ταυτόχρονα ήταν υπέρ των χωρι­ στικών προσπαθειών μερικών γερμανικών κρατών.1870.). που από το 1815 περιλάμβανε όλα τα γερμανικά κράτη. ενώ ο Μπίσμαρκ ίδρυσε τη Βορειογερμανική Ένωση που ένωνε. Το 1866 προσχώρησε στο Γερμανικό Λαϊκό Κόμμα το Σαξονικό Λαϊκό Κόμμα. εν μέρει από εκπροσώπους της αστικής τάξης. τ. 5.

Η π ω σημαντική μάχη του πρωσοαυσιριακού πολέμου διεξήχθη στις 3 του Ιούλη 1866 στην περιοχή του Κένιγκρέτς κοντά στο χωριό Σάντοβα. 8. φεουδαρχικό-εποικιστικό χαρακτήρα που πο­ τέ δεν έχασαν. 2. πρίγκιπας Φρειδερίκος Κάρολος. ελλ. Ονομασία που επικράτησε να δίνεται στους γερμανούς ευγενείς-μεγαλογαιοκτήμονες. (σημ. 167 . Χωρίς αυτές τις παραχωρήσεις δεν ήταν δυνατή η λειτουργία καμιάς βιομη­ χανικής επιχείρησης. το Εκλεκτοράτο Έσης-Κάσελ. δηλαδή ειδικών εγκρίσεων. καθώς και ορισμένα τμήματα της Βαυαρίας και της Έσης-Ντάρμσταντ. Η κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Τελείωσε με τη συντριπτική ήττα του αυστριακού στρατού. 12. έκδ. Αυτά τα φεουδαρχογραφειοκρατικά μέτρα εμπό­ διζαν την ανάπτυξη της καπιταλιστικής παραγωγής. το Εκλεκτοράτο Έσης-Κάσελ και το Μεγάλο Δουκάτο του Νάσαου που προσάρτησε η Πρωσία με τον πρωσοαυστριακό πόλεμο του 1866. ο Ένγκελς συμπλήρωσε τον πρόλογο που είχε γράψει το Φλεβάρη του 1870 για τη δεύτερη έκδοση. Η τρίτη έκδοση αυτής της εργασίας με τον συμπλη­ ρωμένο πρόλογο δημοσιεύτηκε το 1875 στη Λειψία.9. έχασε την αποφασιστική ευκαιρία και έδωσε στον αυστριακό στρατό τη δυνατότητα να οπισθοχωρήσει πίσω από τον πο­ ταμό Έλβα στο Όλμιτς. Στη διάρκεια της μάχης. 9. που έγραψε το 1850. οι οποίες έπρεπε να ζητηθούν κατά την ίδρυση βιομηχανικών επιχειρήσεων από τις κρατικές αρχές. στη γη και η μετατροπή της σε συλλογική ιδιοκτησία αποτελούν ανάγκη. Αναφέρεται στο Βασίλειο του Ανόβερου. η Πρω­ σία προσάρτησε το Βασίλειο του Ανόβερου.1869 σχετικά με την ιδιοκτησία της γης η παρακάτω απόφαση που είχαν προτείνει οι μαρξιστές αντιπρόσωποι: «1. ωστόσο. οι Αυστριακοί κινδύνεψαν να περικυκλωθούν. Η κοινωνία έχει το δικαίωμα να καταργήσει την ιδιωτική ιδιο­ κτησία στη γη και να τη μετατρέψει σε συλλογική ιδιοκτησία.» 10. το Μεγάλο Δουκάτο του Νάσαου.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ σεων. Ο αρχηγός των πρωσικών ένοπλων δυνάμεων. την Ελεύθερη Πόλη της Φραγκφούρτης στον ποταμό Μάιν. 13. η φυσιογνωμία τους σαν κατηγορία πήρε και ένα έντονο στρατιωτικό. Κατά την προετοιμασία της τρίτης έκδοσης της εργασίας Ο πό­ λεμος των χωρικών στη Γερμανία. Καθώς οι γωύνκερ πήραν κυρίως σλαβικά και λιθουανικά εδάφη. τ.) 11. Στο Συνέδριο της Βασιλείας της Διεθνούς ψηφίστηκε στις 10. Μετά τη νίκη της στον πρωσοαυστριακό πόλεμο του 1866. τα Δουκάτα του Σλέσβιχ και Χόλσταϊν.

έκδ. 16. η τελευταία άρχισε από τις 15 του Νοέμβρη 1870 να αναφέρεται στα επίσημα κεί­ μενα σαν Γερμανική Ένωση. περιφερειακές συνε­ λεύσεις των συμβούλων των κρατιδίων που εκλέγονταν σύμφωνα με το σύστημα των κλειστών τάξεων κλπ. Με την προσχώρηση των νοτιογερμανικών κρατών στη Βορειογερμανική Ένωση. αλλά πάντα αργά!» είναι το ρεφρέν του λαϊκού τρα­ γουδιού του 1813 «Το πεζικό του Κρέβινκελ». Σε σχέση με τις πρωσικές νίκες στον γαλλογερμανικό πόλεμο.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ Ταυτόχρονα με την άμεση προσάρτηση. Με το κραχ του 1873 τέλειωσε στη Γερμανία η περίοδος που 168 . του Βραδεμβούργου. της ελλ. με απόφαση του Ράιχσταγκ. Αγγλοι ευγενείς γαιοκτήμονες. Κατάργησε το κληρονομικό δικαίωμα της αστυνομίας των γαιοκτημόνων στην ύπαι­ θρο και εισήγαγε ορισμένα στοιχεία τοπικής αυτοδιοίκησης. Έση. τα τέσσερα νοτιογερμανικά κράτη (Βάδη. Οι γιούνκερ διατή­ ρησαν ουσιαστικά την εξουσία τους στις περιφέρειες και τις επαρχίες.). της Πομερανίας. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργήθηκε η Βορειογερμανική Ένωση. 17. και το Νοέμβρη του 1870 κλείστηκαν αντίστοιχες συμφωνίες. που χρησίμευσε σαν βάση για τη διοικητική μεταρρύθμιση στην Πρωσία. 14. 15. τους αιρετούς κοινοτικούς επόπτες. του Πόζεν της Σιλεσίας και της Σαξονίας από τις 13 του Δεκέμβρη 1872. Βαυαρία. και Βιρτεμβέργη) προσχώρησαν στη Βορειογερμανική Ένωση. μέλη της επαρχιακής αριστοκρα­ τίας (gentry). σε αντίθεση με την ανώτερη αυλική αριστοκρατία (nobility) (Σημ. η Πρωσία πέτυχε την υπογραφή συμφωνιών της Ένωσης με 17 βορειογερμανικά μικρά κράτη που εί­ χαν διεξαγάγει τον πόλεμο στο πλευρό της Πρωσίας και στα οποία προστέθηκαν αργότερα και μερικά άλλα γερμανικά κράτη. Η επίσημη ανακήρυξη του Γερμανικού Ράιχ έγινε με την ευκαιρία της στέψης του αυτοκράτορα στις 18 του Γενάρη 1871 στις Βερσαλλίες. κατέχοντας οι ίδιοι τα περισσότερα αιρετά αξιώματα ή βάζοντας εντε­ ταλμένους τους. και αφού υποχρέωσε την Αυστρία να συμφωνήσει με τη διάλυση της Γερμανικής Ένωσης και με μια νέα μορφή ένωσης των γερμανικών κρατών βόρεια του ποταμού Μάιν χωρίς αυστριακή συμμετοχή. Η μεταρρύθμιση αυτή είχε σαν στόχο την εδραίωση της κρατικής μηχανής και την ενίσχυση της κε­ ντρικής εξουσίας προς το συμφέρον των γιούνκερ. μετονομάστηκε σε Γερμανικό Ράιχ (αυτοκρατορία). «Εμπρός. 18. Πρόκειται για τη διάταξη των περιφερειών για τις επαρχίες της Πρωσίας. όπως για παράδειγμα. Στις 9 του Δεκέμβρη 1870.

τόμ. 19. Στις αρχές της περιόδου της αντίδρασης. 22. μια εποχή άγριας κερδοσκοπίας και χρηματιστη­ ριακών ελιγμών. 21. 250 χλμ. Στουτ­ γάρδη 1841-1843. Το βιβλίο αυτό αποδείχθηκε εξαιρετικά χρήσιμο στον Ένγκελς σαν συλλογή που περιείχε ντοκουμέντα. Στο Σπίχερν της Λορένης.000 άνδρες με το στρατηγό Μπαζέν επικεφαλής) πολιορκήθηκε στην πόλη και παραδόθηκε στις 28 του Οχτώβρη. Αυτοκράτορας της Γαλλίας. στις 6 του Αύγουστου 1870. «Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία» γράφτηκε από τον Ένγκελς το καλοκαίρι του 1850 στο Λονδίνο και δημοσιεύτηκε την ίδια χρονιά στα διπλό τεύχος 5-6 της εφημερίδας Νόιε Ράινισε Τσάιτουνγκ. βορειοανατολικά του Παρισιού. είχε από καιρό την πρόθεση να γράψει για τον πόλεμο των χωρικών στη Γερμανία. στις 16 του Αυγούστου 1870. Στο Σεντάν. ο γαλλικός στρατός (180. η σοσιαλδη­ μοκρατία συγκέντρωσε πάνω από 350. Στο Μαρς-Λα-Τουρ. 20.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ξεκίνησε μετά τον γαλλογερμανικό πόλεμο του 1870-71 των λεγάμενων ιδρυτικών χρόνων. όπως φαίνεται. ο γαλλικός στρατός έπαθε καταστροφική ήττα και στις 2 του Σεπτέμβρη 1870. Ο Ένγκελς που. Μεταξύ των αιχμαλώτων ήταν και ο Ναπολέων 3ος. Το σύνθημα αυτό εμφανίζεται μετά την ήττα του Ναπολέοντα 3ου από τα γερμανικά στρατεύματα στην εφημερίδα Φόλκστάατ από τις 21 του Σεπτέμβρη και πέρα. Η μάχη είναι γνωστή και σαν μάχη του Φόρμπαχ. Είναι γνωστή και σαν μάχη της Βιονβίλ. σε σχέση με τα επαναστατικά γεγονότα του πρώτου μισού του 16ου αιώνα. ο πρωσικός στρατός απόκρουσε απόπειρα των Γάλλων να αποσυρθούν από το Μετς. τα οποία ο Τσίμερ169 . 100. Πολίτις-Εχονόμισε Ρεβί.000 ψήφους (6%) και κατόρθωσε να στείλει στο Ράιχσταγκ 9 βουλευτές. ηττήθηκε από τους Πρώσους το 2ο Σώμα του γαλλικού στρατού που διοικούσε ο στρατηγός Φροσάρ. γενικεύει σ’ αυτή την εργασία διάφορες εμπειρίες από την αστική επανάσταση του 1848-49 και αναλύει τις αιτίες της ήττας της. Στις εκλογές που έγιναν στις 10 του Γενάρη 1874.000 άνδρες και αξιωματικοί παραδόθηκαν στου Πρώσους. του φαινόταν ενδεδειγμένο να αναφερθεί στις μεγάλες επαναστατικές παραδόσεις του γερμανικού λαού. Ανάμεσά τους συγκαταλέγονταν ο Αουγκουστ Μπέμπελ κι ο Βίλχελμ Λίμπκνεχτ που εκλέχτηκαν βου­ λευτές ενώ βρίσκονταν στη φυλακή. 1-3. Ο Ένγκελς χρησιμοποίησε σαν κύρια πηγή για την πα­ ρουσίαση των ιστορικών γεγονότων το βιβλίο του Βίλχελμ Τσίμερμαν Γενική ιστορία τον μεγάλου πολέμου των χωρικών. Έτσι.

ο Ένγκελς σκεφτόταν να ξαναγράψει από την αρχή τον Πόλεμο των χωρικών στη Γερμανία. καθώς και προκηρύξεις με τα αιτήματα των εξεγερμένων αγροτών σύμφωνα με το βιβλίο αυτό του Τσίμερμαν. ωστόσο. Το 1870. τον Οχτώβρη του 1870 σε χω­ ριστό φυλλάδιο. Στη δεκαετία του '90. Ο πρόλογος που έγραψε ο Ένγκελς ύστερα από πα­ ράκληση του Λίμπκνεχτ γ ι’ αυτή τη δεύτερη έκδοση δημοσιεύτηκε στις 2 και 6 του Απρίλη στην εφημερίδα Φόλχστάατ. Στη δεκαετία του ’80.ά. προσπάθησε πάλι να επεξεργαστεί τον Πόλεμο των χωρικών. έγραφε ο Ένγκελς στις 11 του Νοέμβρη 1884 στον Έντουαρντ Μπέρνστάιν. που αρχικά δημοσιεύτηκε σε 29 συνέχειες (με μερικές διακοπές) στην εφημερίδα της Λειψίας Φόλχστάατ από τις 2 του Απρίλη μέχρι τις 15 του Οχτώβρη 1870 και αργότερα. όπως αναφέρεται στο εξώφυλλο (το τύπωμα τέλειωσε το πρώτο μισό του Οχτώβρη του 1874). με το να εξετάσει για πρώτη φορά τη σημαντική αυτή ιστορική εποχή της Γερ­ μανίας μέσα από το πρίσμα της υλιστικής αντίληψης της ιστορίας. λίγο πριν από το θάνατό του. Στο βιβλίο αυτό παρουσιάζεται Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερ170 . Για την έκδοση αυτή ο Ένγκελς έγραψε στον πρόλογο του 1870 ένα συμπλήρωμα. Από την άλλη μεριά. ο Ένγκελς και ο Βίλχελμ Λίμπκνεχτ προμηθεύτηκαν ένα αντίτυ­ πο. αναπο­ δογυρίζοντας τελείως την ιστορία του πολέμου των χωρικών. καθώς και άλλες εργασίες που δεν επιδέχονταν αναβολή. καθώς και «Για τον πόλεμο των χωρικών». οπότε το έργο θα έπρεπε να συμπληρωθεί «μπροστά και πίσω με σημαντικές ιστορικές προσθήκες».δημοσιεύτηκε η τρίτη έκδοση χωρίς ουσιαστικές αλλαγές. Ωστόσο διατηρήθηκαν δύο σχέδια ή μάλλον αποσπασματικές σημειώσεις: τα ημιτελή χειρό­ γραφα «Για την πτώση της φεουδαρχίας και την άνοδο της αστικής τά­ ξης». ωστόσο δεν μπορούσε πια να πραγματοποιήσει το σκοπό του. Ήδη το 1874 -και όχι το 1875.. Ο πόλεμος των χω­ ρικών έπρεπε να φανεί «αυτή τη φορά σαν μια καμπή σ’ ολόκληρη την ιστορία της Γερμανίας». όπου πρόσθεσε την ημερομηνία 1 του Ιούλη 1874. του Λούθη­ ρου κ. Η εφημερίδα Τουρν-Τσάιτοννγκ (Νέα Υόρκη) δημοσίευσε την εργα­ σία του Ένγκελς από 1 του Γενάρη 1852 ως 1 του Φλεβάρη 1853. Ο Ένγκελς παραθέτει αποσπάσματα από κείμενα του Τόμας Μίντσερ. δεν του επέ­ τρεψαν να πραγματοποιήσει την πρόθεσή του. ο Ένγκελς προχώρησε πολύ πέρα από τον Τσίμερμαν. του δεύτερου και του τρίτου τόμου του Κεφαλαίου.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ μαν παραθέτει ολόκληρα ή σε εκτεταμένα αποσπάσματα. Η έκδοση.

Στην εξουσία ήρθε ο λεγόμε­ νος αστός βασιλιάς Λουδοβίκος-Φίλυτπος. Αυτοκρατορικές ονομάζονταν οι πόλεις που ανήκαν κατευθείαν στον αυτοκράτορα και όχι σε τοπικούς ηγεμόνες (σημ. 31. Ουσιαστικές διαφορές στο περιεχόμενο από την πρώτη έκ­ δοση αναφέρονται σε υποσημείωση στο κάτω μέρος της σελίδας. 24.). ύψους ενός ετήσιου ει­ σοδήματος για την απονομή εκκλησιαστικής προσόδου. ένας συνδυασμός κεφαλικού φόρου και φόρου περιουσίας. της Καρνίας. Εννοεί τον γνωστό για τη σκληρότητά του ποινικό κώδικα του αυτοκράτορα Κάρολου του 5ου (Constitutio criminalis Carolina) που επικυρώθηκε το 1532 από τη σύνοδο του Ράιχσταγκ στο Ρέγκενσμπουργκ. του Τιρόλου. 28. Δουκάτα της Στυρίας. Ή ταν ανεξάρτητη πολιτική δύναμη. Τα αννάτα (από το λατινικό Εηηιιπι=έτος) ήταν εισφορά που από τον 14ο αιώνα καταβαλλόταν στον πάπα. ΓΤ αυτό και οι κάτοχοι προσόδου αποσπούσαν συνήθως τα πολλαπλάσια από τον πληθυσμό. κα­ θώς και η Πρωσοαυστρία. ανατράπηκε στις 24 του Φλεβάρη 1848 στη Γαλλία η μο­ ναρχία και ανακηρύχτηκε η Δεύτερη Δημοκρατία. 171 . της Κορινθίας. Οι πόλεις τους παραχωρούσαν πλήρες καθεστώς υπηκόων. 30. τ. κυρίως για να αυξηθεί η αμυντική τους ικανότητα. Σαν αστοί των πασσάλων χαρακτηρίζονταν στο Μεσαίωνα οι κάτοικοι των περιοχών που βρίσκονταν πέρα από τους πασσάλους -όρια της αρχικής έκτασης της πόλης. ελλ. Στις αυστριακές κληρονομικές γαίες της δυναστείας των Αψβούργων ανήκαν οι εξής περιοχές: Αρχιδουκάτο της Αυστρίας. έκδ. 27. Η κοινή δεκάρα ήταν ένας άμεσος φόρος της Γερμανικής Αυ­ τοκρατορίας τον 15ο αιώνα. έκδ. Η Χάνσα κράτησε από τον 13ο ως τον 17ο αιώνα. αλλά μέλος της Γερμανικής Αυτοκρατορίας (σημ. 25. τ. ελλ.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ μανία σύμφωνα με την τελευταίο έκδοση του 1875 που επεξεργάστηκε ο Ένγκελς. 29.). Εμπορική και πολιτική ομοσπονδία γερμανικών πόλεων της Βόρειας και Βαλτικής θάλασσας καθώς και πόλεων στις όχθες ποτα­ μών που κατέληγαν σ’ αυτές. Η επανάσταση του Ιούλη στη Γαλλία (27-29 του Ιούλη 1830) ανάτρεψε τη δυναστεία των Βουρβόνων. Στόχος της ήταν η επίτευξη εμπορικού μονοπωλίου στη Βόρεια Ευρώπη. 23. Με τη νικηφόρα εξέγερση των εργατών του Παρισιού και των μικροαστών. 26.

μεμονωμένα και στους ευγενείς. διατηρούνται μέχρι σήμερα.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ 32. γ ι’ αυτό και θεωρήθηκαν αιρετικοί και καταδιώχθηκαν άγρια. 36. εκπροσωπούσε τα συμφέροντα της αστικής τάξης και της αριστοκρατίας. και τον 14ο αιώνα αποτελούσαν την πιο δυνατή αιρετι­ κή κοινότητα. Ο γερμανικός μυστικισμός δια­ δόθηκε στα τέλη του 13ου αιώνα στη χριστιανική εκκλησία και χωριζό­ ταν σε δύο πτέρυγες. 33. ο πάπας Ιννοκέντιος 3ος οργάνωσε σταυρο­ φορία εναντίον τους και μ’ έναν πόλεμο που κράτησε γύρω στα 20 χρόνια σχεδόν τους εξαφάνισε. Ωστόσο οι απόψεις τους διαδόθηκαν σε διάφορες χώρες της Ευρώπης. Δε δέχονταν μια σειρά εκκλη­ σιαστικά δόγματα. Λόγω των διωγμών αναγκά­ στηκαν να αποτραβηχθούν σε απομακρυσμένες περιοχές ήδη από τον 15ο αιώνα. που ζητούσαν να γίνεται η θεία μετάληψη και με τις δύο μορφές. αφού υποτίθεται ότι έκανε δυνατή τη συνένωση των πιστών με το θεό και επομένως καθιστούσε περιττό τον πολυάριθμο και πολυέξοδο κλήρο. 35. Γενικά θεωρείται μυστικισμός μια τάση που υπάρχει σ’ όλες τις θρησκείες με στόχο τη συνένωση του ανθρώπου με το θεό μέσα από την ενόραση. Οι βαλδίνοι ήταν μια κοινότητα που ιδρύθηκε από τον Πέτρους Βάλ ντους το δεύτερο μισό του 12ου αιώνα στη Λιόν. Ο Τζον Ουάικλιφ υπήρξε ο ιδεολόγος του αγγλικού μεταρρυθμιστικού κινήματος. την έκσταση ή τον ασκητισμό. μία προοδευτική και μία συντηρητική. Στόχος τους ήταν η επιστροφή της εκκλησίας στην αρχική φτώχεια. κυρίως ανάμεσα σε αστούς που ασχολούνταν με το εμπόριο και τη χειροτεχνία. 34. Γι’ 172 . Οι καλιξτίνοι (από το λατινικό ςβ1ϊχ=δισκοπότηρο) ήταν μια με­ τριοπαθής τάση στο χουσιτικό κίνημα της Βοημίας. Οπαδούς είχαν κυρίως από τους κύκλους των χειροτε­ χνών και ως ένα βαθμό και από αγρότες. Η διδασκαλία του Ουάικλιφ απορρίφθηκε το 1415 από τη Σύνοδο της Κωνσταντίας σαν αίρεση. και με τον οί­ νο (δισκοπότηρο) και για τους λαϊκούς (όχι μόνο για τον κλήρο). Το 1209. Κοινότητα αιρετικών που εμφανίστηκε στη Νότια Γαλλία στην πόλη Αλμπί τον 12ο και 13ο αιώνα. Οι αλβιγινοί ζητούσαν κυρίως την κατάσχεση των εκκλησια­ στικών γαιών. Ο μυστικισμός εξυπηρετούσε κυρίως τα συμφέροντα της αστικής τάξης. Στην κριτική του στις απαιτήσεις για κοσμική κυ­ ριαρχία και ιδιοκτησία της εκκλησίας. ιδιαίτερα στη Βόρεια Ιταλία. όπου και σε ορισμένα μέρη. δηλαδή. γ ι’ αυτό και ονομάζονται και οι «φτωχοί της Λιόν». καθώς και τις φιλοδοξίες της βασιλικής εξουσίας να απελευθερωθεί η αγγλική εκκλησία από την επιρ­ ροή του πάπα και να υπαχθεί στο βασιλιά.

Κατ’ αρ­ χήν ζητούσαν την πλήρη εξάλειψη της φεουδαρχίας. εθνική ανεξαρτη­ σία και ένα ρεπσυμπλικανικό κρατικό σύστημα διακυβέρνησης. οι εξεγερμένοι κατέλαβαν το Λονδίνο και εξα­ νάγκασαν το βασιλιά σε διαπραγματεύσεις. οι καλιξτίνοι απαι­ τούσαν τη μεταρρύθμιση της μεσαιωνικής εκκλησίας. Οι μαστιγούμενοι ήταν οπαδοί ενός κοινωνικοθρησκευτικού κι­ νήματος του 13ου-15ου αιώνα σε μερικές χώρες της Κεντρικής. ενώ από το 1422 ζητούσαν και ριζικές μεταρρυθμίσεις της κοινωνίας και της εκκλησίας. η πόλη Ταμπόρ. ηττήθηκαν το 1434 και μετά από μακρόχρονη πολιορκία κατελήφθη το 1452 και το κέντρο τους. την κατάσχεση της περιουσίας της εκκλησίας και μεγαλύτερη ανεξαρτησία από τον πάπα. Οι ταμπορίτες ήταν η ριζοσπαστική πτέρυγα του χουσιτικού κι­ νήματος και αποτελούνταν από αγρότες. Μετά τη δολοφονία του Ουάτ Τάιλερ. 39. 41. κατάφεραν να προσελκύσουν τους αγρότες έξω από το Λονδίνο και να τους συντρίψουν στρατιωτικά. 37. Το 1381. 40. Πέρα α π ’ αυτό. 38. που σύντομα επεκτάθηκε σε πολλά μέρη της Αγγλίας. ενώ κήρυχναν και κάποιες μυστικιστικές απόψεις για ισότητα όλων των ανθρώπων. Οι ταμπορίτες αποτέλεσαν τον πυρήνα του χουσιτικού στρατού. Δυτι­ κής και Νότιας Ευρώπης. Οι λολάρδοι αποτελούσαν ένα κοινωνικό και θρησκευτικό κί­ νημα αρχικά στην Αγγλία και από τον 15ο αιώνα και σε μερικές άλλες χώρες της Ευρώπης. Κατά καιρούς. Προσπαθούσαν να πετύχουν άφεση των αμαρτιών τους με αυτομαστίγωση.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ανιόν το λόγο ονομάζονταν και ουτρακιστές (από το sub utraque specie -κα ι με τις δύο μορφές). Συμμετείχαν στην εξέγερση του Ουάτ Τάιλερ το 1381 και ζητούσαν μια εκκλησία σύμφωνα με το πρωτοχριστιανικό πρότυπο. Εννοεί τη μυστικιστική-θρησκευιική διδασκαλία του χιλιασμού (από το ελληνικό χίλια) που υποστηρίζει την επιστροφή του Χριστού 173 . από τα κατώτερα στρώματα των πόλεων και τους ακτήμονες του χωριού και της πόλης. Μετά τη συμφωνία της μετριοπαθούς πτέρυγας του χουσιτικού κινήματος με τη φεουδαρχική αντίδραση. κάτω από την καθοδήγηση του Ουάτ Τάιλερ και του Τζον Μπολ. Οι λολάρδοι καταδιώχθηκαν από την εκκλησία σαν αιρετικοί. που εκλαΐκευε χυδαία τις απόψεις και σκέψεις του άγγλου μεταρρυθμιστή Τζον Ουάικλκρ. ξέσπασε κατ’ αρχήν στις κομητείες του Κεντ και του Έσεξ αγροτική εξέγερση. Οπαδοί τους ήταν πλούσιοι αστοί των τσέχικων πόλεων και τμήματα των τσέχων ευγενών.

του Τσίμερμαν. Γενική ιστορία του μεγάλου πολέμου των χωρι­ κών.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ στη Γη και την εγκαθίδρυση μιας χιλιόχρονης βασιλείας της ειρήνης και της δικαιοσύνης. 366. σελ. ο οποίος τερματίστηκε τελικά το 1555 με τη θρησκευτική Ει­ ρήνη του Αουγκσμπουργκ που καθόριζε το δικαίωμα κάθε πρίγκιπα να ορίζει κατά την κρίση του τη θρησκεία των υπηκόων του. που αναφέρεται στην επιστολή του Λούθηρου στον Γκέοργκ Σπάλατιν από 16 του Γενάρη 1521. Το σημείο αυτό είναι παρμένο από μια επιστολή του Λούθηρου στον Ούλριχ φον Χούτεν. σελ. 364-365. μαζί με το «Ermanunge zum fride auff die zwelff artickel der Bawrschaff ynn Schwaben. 43. Οι υπογραμμίσεις στο κείμενο του Λούθηρου. Ο Ένγκελς παίρνει τα αποσπάσματα του Λούθηρου από το βι­ βλίο του Τσίμερμαν. Ο χιλιασμός είχε μεγάλη διάδοση και κατά τη διάρκεια της φεουδαρχίας και πολλές φορές (όπως στην περίπτωση των ταμποριτών) αποτέλεσε συστατικό κομμάτι της επαναστατικής ιδεολογίας των αγροτών και πληβείων. Και ενάντια στα ληστρικά και δολοφονικά στίφη των άλλων αγροτών). 42. Σαν Ομολογία του Αουγκσμπουργκ χαρακτηρίζεται το κείμενο με τις βάσεις της διδασκαλίας του Λούθηρου που συνέταξε το 1530 για την τοπική Βουλή του Αουγκσμπουργκ ο Φίλιππος ο Μελάγχθων. τόμ. Ο χιλιασμός πρωτοεμφανίστηκε στη δουλοκτητική κοινωνία που κατέρρεε. 45. τόμ. που τυπώθηκε κατ’ αρχήν στη Βιτεμβέργη το Μάη του 1525. Οταν η Ομολογία απορρίφθηκε από τον αυτοκράτορα. Το συγκεκριμένο απόσπασμα είναι από το Epitoma responsionis ad Martinum Luther του 1520. 1. Υπαινιγμός στον τίτλο εξαιρετικά βίαιου φυλλαδίου του Λού­ θηρου ενάντια στους εξεγερμένους αγρότες. Ένγκελς. Το απόσπασμα που ακολουθεί έχει παρθεί από τη Γε­ 174 . όπως γενικά όλες οι υπογραμμίσεις ανήκουν στον Φ. οι λουθηρανοί πρίγκιπες του κήρυξαν τον πόλεμο. Ο Ένγκελς αναφέρει το απόσπασμα από τη Γενική ιστορία του μεγάλου πολέμου των χωρικών. 44. 1. Auch widder die reubischen und mbrdischen rotten der andem bawren» (Παροτρύνσεις για την ειρήνη σχετικά με τα Δώδεκα Αρθρα της αγροτιάς στο Σβά­ μπεν. όταν οι καταπιεσμένες και εξαθλιωμένες μάζες ζητούσαν μια διέξοδο σε φαντασιώσεις για μια αλλαγή της πολιτικής και κοινωνικής κατάστασης με τη βοήθεια του Χριστού. Μετά απ’ αυτό. Αποτελούσε την προσαρμογή της διδασκαλίας αυτής στα συμφέροντα των πριγκίπων και την οροθέτησή της από τις ριζοσπαστικές-μεταρρυθμιστικές αντιλήψεις του Τσβίνγκλις. τυπώθηκε πολλές φορές ακόμη σαν ανεξάρ­ τητο φυλλάδιο.

Η ημερομηνία γέννησης του Τόμας Μίντσερ είναι άγνωστη. τόμ. αμφισβητούσαν τη βάφτιση σε παιδική ηλικία. Αν ο Μίντσερ είχε τότε την κανονική ηλικία για πρωτοετή φοιτητή του 16ου αιώνα. όπως ονόμαζε την όστια. σελ. 69. τότε πρέπει να είχε γεννηθεί γύρω στο 1490. του Τσίμερμαν. 53. αλλά δεν εφάρμοζαν τη βάφτιση ενήλικων. 48. 3. 2. 2. ήταν δηλαδή 16 χρονών. 2. σελ. Η Διακήρυξη της Πράγας που συνέταξε ο Μίντσερ και από την οποία έχουν διασωθεί 3 παραλλαγές (λατινικά. Ο Ένγκελς παραθέτει το κήρυγμα του Μίντσερ «Ausslegung des andem vnterschyds Danielis dess propheten gepredigt auffm schlos zu Alstet vor den tetigen thewren Herzcogen vnd vorstehem zu Sachssen durch Thoma MUntzer diener des wordt gottes». 714. σελ. ανευλόγητα». 52. Ο Ένγκελς παραθέτει την επιστολή του Λούθηρου προς τον Γιόχαν Ρίελ από τις 30 του Μάη 1525 σύμφωνα με τη Γενική ιστορία του μεγάλου πολέμου των χωρικών. σελ. Ο Ένγκελς αναφέρεται στο απόσπασμα του Λούθηρου στο βι­ βλίο του Τσίμερμαν Γενική ιστορία τον μεγάλου πολέμου των χωρι­ κών. 74. σελ. κρατούσε με ματαιοδοξία τον άρτο και τον οίνο και έτρωγε τους Κυ­ ρίους θεούς. παρατίθεται στο βιβλίο του Τσίμερμαν Γενική ιστορία του μεγά­ λου πολέμου των χολικώ ν. 53. σύμφω­ να με το βιβλίο του Τσίμερμαν Γενική ιστορία του μεγάλου πολέμου των χωρικών. όπου ο Λούθηρος λέει για τον Μίντσερ: «Απρό­ θυμα έκανε το καθήκον του να διαβάζει τα λόγια της μετουσίωσης. 55. 47. Οι αναβαπτιστές ή βαπτιστές εμφανίστηκαν από το 1525 και ζη­ τούσαν να γίνεται η βάφτιση σε μεγάλη ηλικία. μια αίρεση που επηρεαζόταν από τους ταμπορίτες. Ο Ένγκελς παραθέτει το απόσπασμα σύμφωνα με το βιβλίο του Τσίμερμαν Γενική ιστορία του μεγάλου πολέμου των χωρικών. τόμ. 175 . γερμανικά και τσέχι­ κα). 3. 2. 713. σελ.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ νική ιστορία τον μεγάλου πολέμου των χωρικών. τόμ. χόμ. τόμ. Εννοεί τις απόψεις του ιδεαλιστή φιλόσοφου και δημοσιολόγου Νταβίντ Φρίντριχ Στράους και άλλων νεοεγελιανών που στα πρώτα τους έργα έπαιρναν σε θέματα θρησκείας μια πανθεϊστική θέση. τόμ. Αλστεντ 1524. Οι οπαδοί του Στορχ. 64-67. του Τσίμερμαν. 46. 50. Πα να δώσει τη χρονολογία γέννησης ο Ένγκελς στηρίζεται στη Γενική ιστορία του μεγάλου πολέμου των χωρικών. 2. Το πρώτο βωγραφικό στοιχείο που υπάρχει γι’ αυτόν είναι η εγγραφή του στο πανεπιστήμιο της Λειψίας τον Οχτώβρη του 1506. σελ. 51. 49. τόμ. του Τσίμερμαν.

αλλά ολοκληρώθηκε αργότερα και τυπώθηκε το 1524 στη Νιρεμβέργη. Άνθρωποί μου. κεφ. To κείμενο του Μίντσερ ονομάζεται «Aussgetrllckte emplossung des falschen Glaubens der vngetrewen welt durchs gezellgnus des Euangelions Luce vorgetragen der elenden erbermlichen Christenheyt zur innemng jres irsals. am 23. 8.. Ο Μίντσερ έγραψε την επιστολή του προς τον Φίλιππο Μελάγχθωνα στις 27 του Μάρτη 1522 και όχι 1524. Ο Ένγκελς παραθέτει από το λόγο του Μίντσερ «Hoch venirsachte Schutzrede vnd antwwort wider das Gaistlosse Sanfft lebende fleysch zu Wittenberg welches mit verkSrter weysse durch den Diepstal der heiligen schrift die erbermdliche Christenheit also gatz jameriichen besudelt hat.» και «Ausslegung des andem vnterschyds. 58.» (Αναγκαίος λόγος υπεράσπισης και απάντηση ενάντια στην αφυή τρυφηλή σάρκα που καλοπερνά στη Βιτεμβέργη και που. Cap. Lieben gesellen last vns auch das loch weytter machen auff das alle wellt sehen vnnd greyffen mUg wer vnser grosse Hansen sind die Got also lesteiiich zum gemalten mendleyn gemacht haben.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ 54.. Ο λόγος αυτός συντάχθηκε στο Αλστεντ. Ezechie am 8.» 57. για να καταλάβει το λάθος της. με την κλοπή της Αγίας Γραφής. Κεφ. τόμ. σελ. Ο Μίντσερ έκανε το κήρυγμα αυτό στις 13 του Ιούλη 1524 στον πύργο στο Αλστεντ. Ο Ένγκελς παραθέτει το απόσπασμα από το βιβλίο του Τσίμερμαν Γενική ιστορία του μεγάλου πολέμου των χωρικών. 55. Τόμας Μίντσερ με το σφυρί). 2. Το κείμενο αυτό αναφέρει βέβαια ότι τυπώθηκε το 1524 στο Μίλχάουζεν. 2. τόμ. Ιερεμίας. Ο Ένγκελς παραθέτει από τη Γενική ιστορία τον μεγάλου πολέμου των χωρικών. 23. κηλίδωσε αξιοθρήνητα με αδίστακτο τρόπο τον δυ­ στυχισμένο χριστιανισμό). Ιεζεκιήλ. 77-78 και 83. Jere. Το απόσπασμα που παραθέτει ο Ένγκελς από τον Τσίμερμαν αποτελείται από δύο σημεία δύο διαφορετικών λόγων του Μίντσερ: «Hoch venirsachte Schutzrede. Thomas Muntzer mit dem hammer» (Έντυπη απόκρουση της ψεύτικης πίστης του άπιστου κόσμου μέσω της μαρτυρίας του Ευαγγελίου του Λουκά για τη δυστυχισμένη χρι­ στιανοσύνη που υποφέρει. 56. αλλά στην πραγματικότητα τυπώθηκε στα τέλη Οχτώβρη του 1524 στη Νυρεμβέρ­ γη... ας μεγαλώσουμε παραπέρα την τρύπα για να μπορεί να δει και να καταλάβει όλος ο κόσμος ποιοι είναι οι μεγάλοι μας ανόητοι που μετέτρεψαν βλάσφημα το θεό σε ζωγραφιστό ανθρω­ πάκι. σελ. Cap. 176 .

τόμ. μην είστε απρόθυμοι. το καλοκαίρι βρίσκεται προ των πυλών. 64. Καλομαθημένοι γραμματιζούμενοι. 62. Ο Ένγκελς παραθέτει από το βιβλίο του Τσίμερμαν Γενική ιστορία του μεγάλου πολέμου των χωρικών. πάψτε να ανυπομονείτε και να διστάζετε. σελ. Από την αρχή της αστι­ κής επανάστασης του Που αιώνα αποτελούσαν ένα ιδιαίτερο πολιτικό κόμμα.. του Τσίμερμαν. Ο Μίντσερ πήγε ά π ’ το Αλοτεντ στην αυτοκρατορική πόλη Μίλχάουζεν και από εκεί εκδιώχτηκε το Σεπτέμβρη του 1524 λόγω συμμετοχής στις ταραχές των κατώτερων λαϊκών στρωμάτων των πό­ λεων. 59.». τελείωσε. 81. σύμφωνα με το βιβλίο του Τσίμερμαν Γενική ιστορία του μεγάλου πολέμου των χωρικών. 63. Να μην κολακεύετε τους πρίγκιπές σας. 2. με ουσιαστική συμβολή στην προετοιμασία και διεξαγωγή της αστικής επανάστασης του Που αιώνα στην Αγγλία. Οι ανεξάρτητοι ήταν από τα τέλη του 16ου αιώνα το πιο ριζοσπα­ στικό ρεύμα του πουριτανισμού στην Αγγλία. 1. Τα δύο κύρια ρεύματά του ήταν οι πρεσβυτεριανοί (εκπρόσωποι της μεγαλοαστικής τάξης και του ανώτερου στρώματος των ευγενών) και οι ανεξάρτητοι. που εκπροσωπούσε τα συμφέροντα της μεσαίας αστικής τάξης 177 . σελ. Οι πουριτανοί αγωνίζονταν για την κατάργηση των υπολειμμάτων του καθολικισμού στην αγγλικανική εκκλησία και έκφραζαν τη θρη­ σκευτική αντίθεση των αστικών στρωμάτων ενάντια στην απολυταρ­ χία. σύμ­ φωνα με το βιβλίο του Τσίμερμαν Γενική ιστορία του μεγάλου πολέ­ μου των χωρικών. 77. 2. Ο Ένγκελς παραθέτει από το κείμενο του Μίντσερ «AussgetrUckte emplossung des falschen Glaubens der vngetrewen welt.. όπου αναφέρεται: «Αγαπητοί αδερφοί. τόμ. Βλ. εμποδί­ ζουν το λόγο να δράσει με όλη του τη δύναμη. 118. τόμ. Από το Μίλχάουζεν ο Μίντσερ στράφηκε προς τη Νυρεμβέργη. Ο Ένγκελς παραθέτει το απόσπασμα από την επιστολή του Λούθηρου προς τον Γιόχαν Μπρίσμαν από 4 του Φλεβάρη 1525. 60. Είναι καιρός. σελ. μην έχετε φιλίες με τους άθεους. αλλιώς θα δείτε την ίδια σας την καταστροφή. δεν μπορώ να κάνω αλλιώς». Κήρυχναν σαν ανώτατη αρετή την αστική λιτότητα και την εμπο­ ρική αυστηρότητα προς το συμφέρον μιας γρήγορης πρωταρχικής συσσώρευσης του κεφαλαίου. Οι πουριτανοί ήταν οπαδοί ενός εκκλησίαστικού-πολιτικού μεταρρυθμιστικού κινήματος του 16ου αιώνα στην Αγγλία και ΣκοτΙα. 55. σημείωση αριθ.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ 76. 61.

Το έτος 1497 το πήρε ο Ένγκελς από τον Τσίμερμαν. τόμ. Οι ανεξάρτητοι ήταν η κινητήρια δύναμη κατά την ανατροπή του βασιλιά και την εκτέλεσή του. Προφανώς ο επίσκοπος του Βίρτσμπουργκ έδωσε μια τέτοια έκκληση στον Χανς Μπέχάιμ για να δικαιολογήσει τις ενέργειες του εκπροσώπου του. δίκαζε στο όνομα του αυτοκράτορα. όμως. 70. που ήταν συνηθισμένοι στο δίκαιο των προγόνων τους. σελ. συνέτριψαν τα επαναστατικά-δημοκρατικά κινήματα των ισοπεδωτών και των σκαφτιάδων και εγκαθίδρυσαν το 1653 στρατιωτική δικτατο­ ρία. όπως και στον Τσίμερμαν. 68. Η Ομοσπονδία του Σβάμπεν των πριγκίπων. από τον Αλμπρεχτ 3ο. 67. Στο δικαστήριο αυτό απόκτησε στα τέλη του 15ου αιώνα σημαντική επιρροή η εκδίκαση των υποθέσεων σύμφωνα με το ρωμαϊκό δίκαιο. στην εξουσία. καθώς και κατά την ανακήρυξη της δημοκρατίας (1649).ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ του εμπορίου και της μανουφακτούρας. Απόσπασμα από το βιβλίο του Τσίμερμαν Γενική ιστορία του μεγάλου πολέμου των χωρικών. των μεσαίων και κατώτερων ευγενών και των αυτοκρατορικών πόλεων. 121-122. δικαστήρια και ένοπλες δυνάμεις. Οντας. Η έκκληση του Χανς Μπέχάιμ στο Νίκλασχάουζεν βασίζεται σε μια λαθεμένη ερμηνεία μερικών πη­ γών που ήταν γενικά διαδομένη σε παλιότερες ιστοριογραφίες. το λεγόμενο προτεκτοράτο. 66. ιδρύθηκε το 1488 και σύντομα έγινε το κύριο όργανο των κυρίαρχων τάξεων για την καθυπόταξη των αγροτών και πληβείων. βρισκόταν. κυρίως από τις κατακερματισμένες περιοχές νότια του ποταμού Μάιν. Περιλάμβαναν 178 . α π ’ όπου τα λό­ για αναφέρονται μόνο στο περίπου. 69. ωστόσο. πράγμα που αρνιόνταν οι αγρότες. 65. Το 1534 διαλύθηκε λόγω εσωτερικών διαφωνιών. όμως. Το αυτοκρατορικό δικαστήριο που υπήρχε μέχρι το 1784 και που από το 1471 ονομαζόταν αυτοκρατορικό δικαστήριο του Ρότβαϊλ. το νεότερο γιο του Αλμπρεχτ 2ου. κάτω από την κληρονομική προεδρία του κόμητα του Ζουλτς. Το Ένζισχαϊμ ήταν το διοικητικό κέντρο των κτήσεων των Αψβούργων που χαρακτηρίζονταν σαν Πρωσοαυστρία. καθώς και της αστοποιημένης μεσαίας αριστοκρατίας. Με τον τρόπο αυτό προετοίμασαν το έδαφος για την παλινόρθωση της μοναρχίας (1660). Η εξέγερση των αγροτών στο Φρίσλαντ με επικεφαλής τον Σιάαρντ Αιλβα ξέσπασε το 1500 ενάντια στον Χάινριχ. 1. Η Ομοσπονδία διέθετε δικά της όργανα διοίκησης. συνετρίβη. Το Παπούτσι της Ένωσης πρωτοεμφανίζεται σαν σύμβολο στην ταξική πάλη των αγροτών το 1439.

Σικελικός Εσπερινός ονομάζεται η λαϊκή εξέγερση στο Παλέρ­ μο της Σικελίας ενάντια στην κυριαρχία των Γάλλων στις 30 του Μάρτη 1282. 74. Οι πόλεις αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν στις περισσότερες διεκδικήσεις των αγροτών. όπως η Κωνσταντία και το Φράιμπουργκ. 72. 77. Πρόκειται για αγώνες ανάμεσα σε δύο φεουδαρχικές οικογένει­ ες για το θρόνο στην Αγγλία: τους Γιορκ. το Μπράισγκαου. αντιστοιχούσε με υποταγή στη Συμφωνία του ΤΙμπινγκεν από τις 8 του Ιούλη 1514. Γύρω από τους Γιορκ συσπειρώνονταν ένα τμήμα των μεγάλων φεου­ δαρχών από τον οικονομικά πιο αναπτυγμένο Νότο. ένα τμήμα του Μέλανα Δρυμού και μερικές πόλεις στο Μπράισγκαου. το Ζούντγκαου. Οι Σέκλοι ήταν μια ουγγρική φυλή που κατοικούσε στην Τραν­ συλβανία και που ασχολούνταν κυρίως με τη φύλαξη των συνόρων. 73. Κατά τον πόλεμο των χωρικών στην Ελβετία (1513-1515) ξεση­ κώθηκαν οι αγρότες των περιοχών γύρω από τη Λουκέρνη. 71. με τις οποίες καταφερόταν ενάντια στην άφεση αμαρτιών έναντι πληρωμής και άλλα κακά της καθολικής εκκλησίας. Σαν σύμβολο είχαν το Παπούτσι της Ένωσης. Οι αγρότες απαιτούσαν την κατάργηση των νέων δο­ σιμάτων. με έμβλημα ένα λευκό ρόδο και τους Λάνκαστερ. τη Βέρνη και το Ζόλοτουρν που ταλαιπωρούνταν ιδιαίτερα από τους πολέμους της Ανω Ιταλίας. ωστόσο. οι ιππότες και οι 179 . Μέχρι το 1848 είχαν πολλά προνόμια και θεωρούνταν ευγενείς. 75. Με τη διάδοση των 95 αυτών θέσεων άρχισε η Μεταρρύθμιση. Με την εξέγερση αυτή εξοντώθηκαν αρκετές χιλιάδες ιππό­ τες και μισθοφόροι. που είχαν ένα κόκκινο ρόδο σαν έμβλημά τους.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ την Άνω Αλσατία. Οι ανθρωπιστές συγγραφείς της Αναγέννησης χρησιμοποιούσαν συχνά στην κριτική τους στις τότε κοινωνικές συνθήκες και στη συμπε­ ριφορά των κυρίαρχων τάξεων το κωμικό στοιχείο ή τη σάτιρα για να γελοιοποιήσουν τα προσποιητά ήθη της αριστοκρατίας και του κλήρου. Ο Λούθηρος που άρχισε την καριέρα του σαν απλός μοναχός του τάγματος των Αυγουστινιανών τοποθέτησε στην πύλη του Καθε­ δρικού Ναού της Βιτεμβέργης στις 31 Οχτώβρη 1517 95 θέσεις. Η εξέγερση οδήγησε στην απελευθέρωση ολόκλη­ ρης της Σικελίας. Στις 27 του Ιούλη 1514 κλείστηκε στο Κάπελμπεργκ με τους αρχηγούς του Φτωχού Κόνραντ ανακωχή που. 76. και εν μέρει (περιοχή Ζόλοτουρν) την κατάργηση της δουλο­ παροικίας. που ξεκίνησε με σύνθημα τις καμπάνες που σήμαιναν τον εσπερινό.

στις 14 του Γενάρη 1526. από τη δυναστεία των Τιντόρ. σύμφωνα με τα χρονικά εκείνης της εποχής. τ. από τον τραπεζικό οίκο των Φούγγερ στο Άουγκσμπουργκ. 82. Αναφέρεται και από τον Τσίμερ­ μαν στο βιβλίο του Γενική ιστορία του μεγάλου πολέμου των χωρικών. Η ακριβής ημερομηνία σύνταξης της Επιστολής των Αρθρων -πρωτοαναφέρθηκαν οι 11 του Απρίλη 1525. 99-105. 111-113. 80. Τα Δώδεκα Αρθρα πρωτοτυπώθηκαν γύρω στις 20 του Μάρτη 1525. σελ. είχαν στα διάφορα ένοπλα τμήματα λάβαρα με διάφορα χρώματα (κόκκινοάσπρο. Η διαπίστωση αυτή αναφέρεται σε μια έκφραση του Μίντσερ σε μια γραπτή ομολογία που έκανε μετά τα βασανιστήρια από τους 180 . όταν την παρέδωσαν οι αγρότες του Μέλανα Δρυμού στην πόλη Βίλινγκεν. Ενώ τους Λάνκαστερ υποστήριζε η φεουδαρχική αριστοκρατία των βόρειων κομητειών. που διέθεταν γαίες γύρω στο Βάισενχόρν (βόρεια της λίμνης της Κωνσταντίας) και είχαν άμεσο συμφέρον από τη συντριβή της εξέγερσης των αγροτών.ά. Ο αρχιδούκας Φερδινάνδος πήρε ακόμη μεγαλύτερες πιστώσεις απ’ ό. 78. είχαν συνταχθεί από τον μαθητευόμενο γουναρά Σεμπάστιαν Λότσερ από το Μέμινγκεν. Ο πόλεμος άρχισε το 1455 με βασιλιά τον Ερρίκο 6ο από τον Οίκο των Λάνκαστερ και τέλειωσε με την ανατροπή του Ριχάρδου 3ου από τον Οίκο των Γιορκ. τυ­ πώθηκαν τουλάχιστον άλλες 23 φορές στη διάρκεια του πολέμου των χωρικών. 2. όπως άγνω­ στος είναι και ο συντάκτης της. σελ. Ο Τσίμερμαν παραθέτει τα Δώδεκα Αρθρα στο βιβλίο του Γε­ νική ιστορία του μεγάλου πολέμου των χωρικών.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ αστοί των πόλεων. Ο Πόλεμος των Ρόδων οδήγησε στην ολοκληρωτική σχεδόν εξόντωση των παλιών φεουδαρχικών οικογενειών και έκλεισε το 1485 με την κατάληψη της εξουσίας από τον Ερρίκο 7ο. Στη μάχη κοντά στην Πάβια (24 του Φλεβάρη 1525) πιάστηκε αιχμάλωτος ο Φραγκίσκος 1ος και εξαναγκάστηκε να υπογράψει την Ειρήνη της Μαδρίτης.δεν είναι γνωστή. 79. Πρόκειται για τον πόλεμο του 1521-1525 που διεξήγαγε ο Φρα­ γκίσκος 1ος της Γαλλίας ενάντια στον αυτοκράτορα Κάρολο 5ο για την ανάκτηση της εξουσίας στην Ιταλία. Τα χρώματα μαύρο-κόκκινο-χρυσό δεν αναφέρονται σε καμιά πηγή.).τι από τους Βέλζερ. τ. Οι αγρότες. 2. 81. Το κείμενό της έγινε για πρώτη φορά γνωστό στις 8 του Μάη 1525. με πρόλογο του κήρυκα Κρίστοφ Σάπελερ. που εγκαθίδρυσε στην Αγγλία την απολυταρχία. κόκκινο-μαύρο κ.

δεν ταυτίζονται με κανένα από τα γνωστά προγράμματα ή φυλλάδια των αγροτών και δεν έχουν διασωθεί. Κατά κανόνα. Γερμανικό μοναστικό τάγμα που ιδρύθηκε στην Παλαιστίνη το 1190. 85. σελ. ενώ η μικρή δεκάτη επεκτεινόταν στα υπόλοιπα αγροτικά π ρ οϊ­ όντα. 2.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ πρίγκιπες ότι άφησε στους αγρότες της Νοτιοδυτικής Γερμανίας διά­ φορα άρθρα για το πώς πρέπει κανείς να κυβερνά. 88. 167. την από­ φαση της Ομοσπονδίας του Σβάμπεν. ωστόσο. που συντάχθηκε το Μάρτη του 1525 στο Ουλμ. τα δοσίματα αυτά έφταναν το ένα πέμπτο ή το ένα έκτο. 86. Ιδιαίτερα στον ύστερο Μεσαίωνα. 83. Ανάμεσα στους συντάκτες της Δήλωσης του Αμορμπαχ ήταν 181 . που ανεξάρ­ τητα από το κράτος του τάγματος υπόκεινταν σ’ έναν αρχιτεύτονα. Στην πρώτη Βουλή των αγροτών του Μέμινγκεν ψηφίστηκε. Από το πρώτο τρίτο του 13ου αιώνα κατάλαβε όχι μόνο μεγάλες εκτάσεις στην περιοχή ίου Κάτω Βάιξελ και της λωρίδας Κουρ με επίκεντρο την Ανατολική Πρωσία. 89. ένας ενωσιακός και τοπικός κανονισμός των τριών ένοπλων αγροτικών τμημάτων που συμμετείχαν στη Χριστιανι­ κή Ενότητα. σε μια εποχή που οι εκπρόσωποί της διαπραγματεύο­ νται ακόμη με τους αγρότες. Η μικρή και μεγάλη δεκάτη ήταν δύο είδη φεουδαρχικών φόρων που αρχικά εισέπραττε η εκκλησία από τους αγρότες και που στον ύστερο Μεσαίωνα έπρεπε να καταβάλλεται και στους κοσμικούς φεου­ δάρχες. 87. Υπήρχε. Αυτά. γιατί ανήκε στο ένοπλο τμήμα του Τάουμπερτάλ και όχι του Νέκαρταλ-'Οντενβαλντ. Μετά την κατάσχεση του πρωσικού κράτους των τευτόνων το 1525 παρέμειναν στην κατοχή του τάγματος. και η λεγόμενη «δεκάτη σε αίμα» που αφορούσε τα δοσίματα σε ζώα και πουλερικά. 84. Ο Ένγκελς παραθέτει από το βιβλίο του Τσίμερμαν Γενική ιστορία του μεγάλου πολέμου των χωρικών. Το ύψος και ο χαρακτήρας τους ήταν διαφορετικός στις διά­ φορες περιοχές της Γερμανίας. ακόμη. κατά τη διάρκεια της τρίτης σταυροφορίας. αλλά και μεγάλες εκτάσεις σε γερμανικό έδαφος. η μεγάλη δεκάτη αφορούσε τα δοσίματα σε σιτηρά και κρασί. στις 7 του Μάρτη 1525. τόμ. ωστόσο συνήθως ξεπερνούσε κατά πο­ λύ το ένα δέκατο της αγροτικής παραγωγής. Ο Φλόριαν Γκάιερ δεν συμμετείχε στα γεγονότα του Βάιν­ σμπεργκ. Δεν υπήρξε Μαύρο Ένοπλο Τμήμα με αυτή τη μορφή σαν επί­ λεκτο σώμα.

απλά έπαιρνε μέρος στις συνεδριάσεις του. Αλλά ούτε καν αυτή την τόσο δυσμενή για τους αγρότες συμφωνία δεν τήρησαν οι αυστριακές αρχές και οι ντόπιοι φεουδάρ­ χες. Ωστόσο. Η κυβέρνηση υποχρεωνόταν να δώ­ σει αμνηστία στα απλά μέλη του κινήματος και να περιοριστεί σε σχε­ τικά μικρές ποινές. την πόλη Βάλντσχουτ. 93. 94. χωρίς να ξαναπάρει μέρος στις μάχες.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ και ο συμβολαιογράφος Χανς (Γιοχάνες) Μπερλίν από το Χάιλμπρον. που είχε αρχίσει διαπραγματεύσεις με τον Γκέοργκ Τρούχζες φον Βάλντμπουργκ. 97. 182 . 90. Τον πύργο του Ίνγκολστάντ υπερασπίστηκε μια ομάδα μισθο­ φόρων που πολεμούσε στο πλευρό των αγροτών. Αλλες πηγές δεν παραδέχονται την προδοσία του Χανς Μίλερ φον Μπούλγκενμπαχ. 95. Η αμνηστία δεν κάλυπτε τους αρχηγούς της εξέγερσης. Ο Τόμας Μίντσερ δεν ανήκε στο Αιώνιο Συμβούλιο. Η Συμφωνία του Όφενμπουργκ κλείστηκε ανάμεσα στους εξεγερμένους του Μπράισγκαου και την αυστριακή κυβέρνηση στις 18 του Σεπτέμβρη 1525 και προέβλεπε επαναφορά των προηγούμενων υποχρεώσεων των αγροτών. Η έφοδος στο Φράουενμπεργκ πραγματοποιήθηκε πιθανά από μισθοφόρους που πολεμούσαν στο πλευρό των αγροτών. μόλις αυτοί κατέθεσαν τα όπλα. Στο Αιώνιο Συμβούλιο που εκλέχτηκε στις 17 του Μάρτη 1525 εκπροσωπούνταν τα διάφορα στρώματα της αστικής τάξης που είχε έρθει στην εξουσία. 91. Οι αγρότες του Μέλανα Δρυμού αναγκάστηκαν να ξαναδώσουν όρκο στους Αψβούργους. 92. οι υπερασπιστές του Βάλντσχουτ κράτησαν πολλές βδομάδες ακόμη. συγγενής του συμβούλου και δημάρχου του Χάιλμπρον Χανς Μπερλίν. Οι πληβείοι είχαν εξαιρεθεί από το συμβούλιο. 96. Αυστηρά μέτρα πάρθηκαν κατά των αγρο­ τικών ενώσεων και των αιρέσεων. να ξαναδεχτούν τα παλιά φεουδαρχικά δο­ σίματα και να μην αντισταθούν στο αιματηρό ξεκαθάρισμα λογαρια­ σμών ανάμεσα στους νικητές και το κέντρο του κινήματος. Εκτός από τον Γιάκομπ Βέε και τον Ούλριχ Σεν. εκτελέστηκαν και οι Μέλχιορ Χάρολτ και Γιεργκ Έμπνερ. Ο Φλόριαν Γκάιερ δολοφονήθηκε στις 10 του Ιούνη 1525 στο δάσος Γκράμσατς κοντά στο Βίρτσμπουργκ με εντολή ενός συγγενή. που προχώρησαν σε αιματηρά αντίποινα ενάντια στους αγρότες. Μόνο με την προδοσία των ανώτερων στρω­ μάτων της αστικής τάξης αναγκάστηκε η πόλη να παραδοθεί.

με πίεση των πληβείων που καθοδηγού­ νταν από τον Τόμας Μίντσερ. αρχηγό του στρατού της Ομοσπονδίας του Σβάμπεν. Παράλληλα. Το Αιώνιο Συμβούλιο. Οι αγρότες του Ζάλτσμπουργκ έκλεισαν συμφωνία στις 31 του Αυγούστου 1525 με το δούκα Λουδοβίκο της Βαυαρίας και τον Γκέ­ οργκ φον Φρούντσμπεργκ. οι απεσταλμένοι των ένοπλων τμημάτων των αγροτών της Αλσατίας είχαν αποδεχθεί στο Μόλσχάιμ διάφορα κοινά άρθρα για τον πόλεμο που πρόσφεραν στους αρχηγούς μια βάση για τη δράση τους. είχαν συνταχθεί σε τοπικό επίπεδο πιο ριζοσπαστικά. Ο Ένγκελς εννοεί τον μικροαστό σοσιαλιστή Λουί Μπλανκ και τον εργάτη Αλμπέρ που εκπροσωπούσαν το προλεταριάτο στην αστική προσωρινή κυβέρνηση που σχηματίστηκε στη Γαλλία μετά την επανά­ σταση του Φλεβάρη του 1848. Δεν υπήρχε σχέση υποτέλειας του τοπικού κόμητα της Έσης και του πριγκιπικού αβαείου της Φούλντα. 105. περνώντας μέσα από την κοιλάδα του Βόγκελεν. Προετοίμασε τη σπορά και χώρισε μερικά ταμεία της εκκλησίας. 102. Ο δούκας Αντώνιος της Λορένης δεν προέλασε παραπέρα μέ­ σα από την Αλσατία. 100. που αποδέχτηκε και ο αρχιεπίσκοπος του Σάλτσμπουργκ Ματέους Λανγκ. Επί­ σης καθιέρωσε τη νομική ισότητα όλων των πολιτών. Κι αυτό ως ένα σημείο λόγω των σημαντικών απωλειών που είχε. 103. 106. Ωστόσο κράτησε αμφιλεγόμενη στάση απέναντι στη φεουδαρχική εξουσία των γύρω πε­ ριοχών. Η εξέγερση στο αρχιεπισκοπάτο του Ζάλτσμπουργκ άρχισε στις 25 του Μάη 1525. 104. Γύρισε αμέσως μετά τη μάχη κοντά στο Σέρβάιλερ στη Νανσί. 99. Οι κλειστές τάξεις του αβαείου είχαν εκδιώξει τον κύριό τους το 1515. Από το 1521 κυβερ­ νούσε εκεί ο Γιόχαν φον Χένεμπεργκ. 183 . 101. Τα Δώδεκα Αρθρα που οι αγρότες της Αλσατίας αναγνώριζαν γενικά σαν βάση για τις διαπραγματεύσεις. Η επίθεση στη Στυρία κοντά στο Σλάντμινγκ από τους αγρό­ τες του Ζάλτσμπουργκ και του Μπέργκνάπεν ήταν η σημαντικότερη στρατιωτική επιτυχία των αγροτών στη διάρκεια του πολέμου των χω­ ρικών. καθώς και τα ζώα τους. μοίρασε τη γη που ανήκε πριν στην εκ­ κλησία και το Τάγμα των Τευτόνων Ιπποτών. Ο Μίχαελ Γκάισμάιερ δολοφονήθηκε στις 15 του Απρίλη 1532.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ 98. μετά από τις εξεγέρσεις στις περιοχές βόρεια των Αλπεων.

.

87 Αντώνιος (1489-1544). 61 Βάιγκαντ φον Ρέντβιτς. 87 Αιτελ.ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΝΟΜΑΤΩΝ Αίζενχουτ. 114 Αλμπα. Σελ. Σελ. δούκας της Λορένης (1508-1544). Σελ. 182 Αρνολντ της Μπρέσια (περίπου 1100-1155). Φερνάντο Αλβαρες ντε Τολέδο (1507-1582). αφού υπέγραφε τη συμφωνία του Βάινγκάρτεν. επίσκοπος της Βαμβέργης (15221556). Σελ. ηγέτης του ένοπλου τμήματος της Λίμνης στο Σβάμπεν το 1525. αντίπαλος της Μεταρρύθμισης. αντίπαλος της Μεταρρύθμισης. Χανς. Σελ. 118. ηγέτης της αγροτικής εξέγερσης στο Έπινγκεν (Παλατινάτο). 153 185 . 60. 138 Βάιτμόζερ. Κατέπνιξε τις αγροτικές εξεγέρσεις στην Ολλανδία (1491-92) και το Φρίσλαντ (1497). Διοικητής των Κάτω Χωρών στα 1566-68. 152. κατέστειλε άγρια την εξέ­ γερση των αγροτών το 1525. Σελ. 111 Αλμπρεχτ 3ος (ο θαρραλέος) (1443-1500). Κατέπνιξε την εξέγερση των αγροτών της Αλσατίας. Έρασμος. 130 Αιλβα Σιάαρντ. Άντον (εκτελέστηκε το 1525). διπλωμάτης και στρατιωτικός. κληρικός. ηγέτης των αγροτών και των εργατών ορυχείων του Ζάλτσμπουργκ στον πόλεμο των χωρικών (1525). 13. Σελ. δούκας της Σαξο­ νίας (1464-1500). αγρότης από το Μπέρματινγκεν. Διέλυσε το ένοπλο τμήμα του. ιταλός εκκλη­ σιαστικός μεταρρυθμιστής και πολιτικός ηγέτης. ιοπανός δούκας. Σελ. ηγέτης της εξέγερσης των αγροτών του Φρίσλαντ (1497). Σελ.

γραμματέας του επισκόπου του Τιρόλου. αγρότης από το Ούντεργκρόμπαχ. Έρασμος. καταγόταν από την Ουγγαρία. Σελ. Σελ. 155. 156. στην Πίκαρόία της Γαλλίας. οργανωτής αγροτικών συνωμοσιών στον Ανω Ρήνο και στο Σβάμπεν. ηγέτης του ένοπλου τμήματος των πληβείων της Στουτγάρδης που προσχώρησε το 1525 στην εξέγερση της Βιρτεμβέργης. 79 Γιάκομπ. γνωστή οικογένεια εμπόρων και τραπεζικών του Άουγκσμπουργκ.101 Γκάιερ. αντίπαλος της Μεταρρύθμισης. Σελ. Σελ. Διέφυγε στην Ελβετία. 151 Γκέρμπερ. 119. 98 Βέε. ένας από τους οργανωτές της αιματηρής καταστολής της αγροτικής εξέγερσης στη θουριγγία. ένας από τους ηγέτες των εξεγερμένων αγροτών στην Ουγγαρία το 1514. 61 Γεώργιος (ο Πλούσιος ή ο Γενειοφόρος) (1471-1539). 91. Σελ. 126. 137 Γχάισμάιερ. Ιωάννης (1313-1375). 81. Μίχαελ (γεννήθηκε μεταξύ 1490 και 1495. 60 Γιος. κρεμάστηκε στο Τσάμπερν. ηγέτης των αγροτών της Αλσατίας το 1525. πιστωτών πολλών ευρωπαϊκών μοναρχικών οίκων. 134. ούγγρος ιερέας. 136. 120. 154. 133. 119. Μετά την ήττα του ένοπλου αυτού τμήματος. 121. Σελ. 130 186 .ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ Βαρνάβας. Σελ. Φριτς (πέθανε γύρω στο 1517). ηγέτης των αγροτικών εξεγέρσεων του Τιρόλου και της επισκοπής του Ζάλτσμπουργκ. Σελ. 114. ιεροκήρυκας. Φλόριαν (φον Γκάιερσμπεργκ) (σκοτώθηκε στα 1525). ιππότης. Σελ. Σελ. 123. Αρχηγός του Μαύρου Ένοπλου Τμήματος. 157 Γκέρμπερ. Στα 1525. Σελ. 112 Βοκκάκιος.92. οπαδός του Τόμας Μίντσερ. οπαδός του Τόμας Μίντσερ. Τόις. ένας από τους ηγέτες του ένοπλου τμήματος των αγροτών του Λάιπχάιμ. δολοφονήθηκε το 1527 ή το 1532). ιταλός ποιητής και συγ­ γραφέας της Αναγέννησης. Χανς-Γιάκομπ. ιερέας από το Λάιπχάιμ. Μετά την ήττα της εξέγερσης. εκτελέστηκε. δούκας της Σαξονίας (1500-1539). πολέμησε στο πλευρό των αγροτών του Φράνκεν. 127 Βέλζερ.94. Σύμφωνα με τις πηγές της εποχής. ηγέτης της αγροτικής εξέγερσης των «Βοσκών».93.

βιβλική φυσιογνωμία. Εκτελέστηκε στο Φράιμπουργκ το 1514. Σελ. ηγέτης της αγροτικής εξέγερσης του Μπιλ της Βάδης. στρατιωτικός και πολιτικός ηγέτης της εξέγερσης της αριστοκρατίας. Το 1526. δούκας της Σαξονίας. Μετά τη συμφωνία του Βάινγκάρτεν. 98 Γχράιζελ. Σελ. 73 Ιεζεκιήλ. Σελ. Σελ. ίσως σλαβικής κα­ ταγωγής. μετά το 1511 βοεβόδας της Τρανσυλβανίας. στέφθηκε βασιλιάς της Ουγγαρίας. πάστορας από το Άιχστέτεν. Μπάστιαν. Σελ. ηγέτης των αναβαπτιστών στη Ζυρίχη. Σελ. Σελ. Ρούντολφ. ένας από τους οργανωτές της καταστολής της εξέγερσης στη Νότια Γερμανία το 1525. οπαδός του Μίντσερ. Γιάνος (1487-1540). 66. 70 Ζάπολια. Σελ. βιβλική φυσιογνωμία.108. κόμης.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Γχούγκελ. βασιλιάς του Ισραήλ και προ­ φήτης. προφήτης. προφήτης. ένας από τους ηγέτες του Φτωχού Κόνραντ και της αγροτικής εξέγερσης του Ιούρα στο Σβάμπεν το 1514. Φραντς (1481-1523). επαναστάτης διαφωτιστής στη Νότια Γερ­ μανία. Σελ. 88. Πήρε μέρος στην εξέγερση του 1525 στο Σβάμπεν. 73 Ερνέστος 2ος (1464-1513). 71 Ιωάννης (ο Σταθερός) (1468-1532). 72 Ιωακείμ της Καλαβρίας (περίπου 1132-1202). Σελ. 136 Γχρέμπελ. Κόνραντ. ηγέτης των εξεγερμένων αγροτών της κομητείας του Ανσμπαχ το 1525. Μετά το 1529. αρχιεπίσκοπος του Μαγδεβούργου και πριμάτος της Γερμανίας (1476-1513). 151 Ηλίας. οπαδός της Μεταρρύθμισης.107. δικαστής στο Αυτοκρατορικό Δικα­ στήριο του Ρότβαιλ. Σελ. τρανσυλβανός στρατιωτικός.161 Ζίνγχερχανς. Σελ. 81 Δανιήλ. 128 Γχρέγχορ φον Μπούργκμπέρνχάιμ. γερμανός ιππότης. ιταλός αβάς. (Ζίνγχερ Χανς). 187 . δημιουργός μεσαιωνικών μυστικιστικών θεωριών. επαρ­ χιακός τοποτηρητής της Ανω Αυστρίας. 100 Ζίχινγχεν. 141. Επαιξε ηγετικό ρόλο στη συντριβή της αγροτικής εξέ­ γερσης του 1514. 95 Ζουλτς. Φλόριαν. βιβλική φυσιογνωμία. 99.104. διέφυγε στην Ελβετία. Σελ.

103 Μάντελ. Ματέονς (περίπου 1468-1540). Σελ. κυρίαρχοι της κομητείας Λέβενστάιν της περιοχής του Νέκαρ της Βιρτεμβέργης. αργότερα καγκελάριος. θεολόγος. 122. πάπας της Ρώμης (1523-1534). 136. αδιάλλακτος αντί­ παλος τής Μεταρρύθμισης. 156 Λέβενστάιν. Σελ. 135. ιδρυτής της Περσικής Αυτο­ κρατορίας. 81. 138. 66. Σελ. Κατεδίωξε τον Μίντσερ και κατέπνιξε την εξέγερση των αγροτών στη θουριγγία. Σελ.). 155. βασιλιάς της Γαλλίας (14611483). 122. 69. 65. Σελ. Σελ. 68. Σελ. Οργά­ νωσε την καταστολή της αγροτικής εξέγερσης στο Ανσμπαχ και το Ρότενμπουργκ. Απελευθέρωσε τους Εβραίους από τη βαβυλώνεια αιχμαλωσία και ανοικοδόμησε την Ιερουσαλήμ. Γχρέγχορ (1463-1523). Μαρτίνος (1483-1546). 71. Σελ. 97. 70. 130. Σελ. 57. γνωστός εκκλησιαστικός με­ ταρρυθμιστής στη Γερμανία. Σελ. σύμβουλος του δούκα Ούλριχ της Βιρτεμβέργης. Γιόχαν (περίπου 1468-1530).Χ. κόμης του Βραδεμβούργου-ΑνσμπαχΜπάιρόιτ. 77 Καζιμίρ (1481-1527). 120 Λίμπουργκ. σύμβουλος του δούκα Ούλριχ της Βιρτεμβέργης. 105 Λούθηρος. 80. Οι κόμητες του Λίμπουργκ ήταν κληρονομικοί κά­ τοχοι αυτοκρατορικού τιμαρίου. 121. Σελ. 64. οπαδός του Τόμας Μίντσερ. εκπρόσωπος του κλάδου των Χόεντσόλερν. πρίγκιπας-εκλέκτορας του Παλατινάτου (1508-1544). Λούντβιχ και Φρίντριχ. 102. κόμητες.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ από το 1525 εκλέκτορας. 107. 78. Σελ. ιεροκήρυ­ κας στη Στουτγάρδη. 67. Πήρε δραστήριο μέρος στην καταστολή της εξέγερσης της αριστοκρατίας (1522-23) και της αγροτικής εξέγερσης του 1525. 81 188 . 13. 72 Λάμπαρτερ. παλιά οικογένεια κόμητων του Φράνκεν (Βιρτεμβέργης). 96 Λανγχ. αρχιεπίσκοπος του Ζάλτσμπουργκ και καρδινάλιος (1519-1540). Σελ. πρίγκιπαςεπίσκοπος του Βίρτσμπουργκ (1519-1540). 43. 139 Λουδοβίκος 11ος (1423-1483). Σελ. 138. 123 Λόρχερ. 72. 69 Κόνραντ 3ος φον Τίνγκεν (περίπου 1466-1540). 96 Λουδοβίκος 5ος (1478-1544). 139 Κλήμης 7ος (1478-1534). 139 Κύρος (περίπου 558-529 π.

Σελ. Χανς φον Μπούλγκενμπαχ. 141 Μίντσερ. 92. δραστήριος ιδεολογικός και πολιτικός εκφραστής του πληβειακού-αγροτικού επαναστατικού ρεύματος της Μεταρρύθμισης. Ίστβαν (πέθ. Σελ. 99 Μπαχ. 64. 98. Μετά την ήττα του. ταβερνιάρης στο Μπάλενμπεργκ. 111. Εχθρικός προς τις ιδέες του Μίντσερ. Χανς. 68.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Μαξιμιλιανός 1ος (1459-1519). Τόμας. 131. 113. ιερέας στο Σέγκεντ. 90. Βάλτερ. 110. εκτελέστηκε. 10. 140. Διοικητής στρατεύματος. Σελ. 53. 78 Μένταινγκεν. εκστράτευσε ενάντια στην αγροτική εξέγερση της Ουγγαρίας το 1514. 57. ευγενής. γόνος αριστοκρατικής οικογέ­ νειας μεγάλων γαιοκτημόνων της Τρανσυλβανίας. συμβολαιογράφος και εισαγγελέας του 189 . 89. 131. 134 Μίλερ. Σελ. Σελ. Χανς . ηγέτης του Φτω­ χού Κόνραντ στο Ιούρα του Σβάμπεν το 1514. Φίλιππος (1497-1560). 112. 17. αυτοκράτορας της Αγίας Ρω­ μαϊκής Αυτοκρατορίας του Γερμανικού Έθνους (1493-1519). στε­ νός συνεργάτης και ομοϊδεάτης του Λούθηρου. Λαυρέντιος (εκτελ. 115. 118. Σελ. 119. Σελ. 121. αστός από το Ντέτινγκεν. 144-50 Μπάντελ.139 Μέτσαρος. 140. Στην αποφασιστική στιγμή της εξέγερσης πρόδωσε τους αγρό­ τες και κατέφυγε στην Ελβετία. (περίπου 1490-1525): θεολόγος και ιεροκή­ ρυκας της Γερμανίας. 95 Μπάτορι. γερμανός θεολόγος. μισθοφόρος. Εγκατέλειψε τους αγρότες και. Μετά την ήττα της κυβέρνησης εκτελέσθηκε. 63. Σελ. ηγέτης της αγροτικής εξέγερσης του 1514. Στέφαν. Σελ. Σελ. 103. το 1525 προσχώρησε στην εξέ­ γερση των αγροτών της Νότιας Γερμανίας και έγινε ένας από τους αρχηγούς του αγροτικού ένοπλου τμήματος του Αλγκοϊ. 120. 1514). 70-81. διέφυγε. 100 Μέτσλερ. μετά την ήττα της εξέγερσης. ένας από τους ηγέτες της εξέγερσης των αγροτών στο 'Οντενβαλντ και του Ανοιχτόχρωμου Φωτεινού Ένοπλου Τμήματος.1535). 142 Μπερλίν. 59. 100 Μελάγχθων. έπαιξε ηγετικό ρόλο στην εξέγερση των μικροαστών και των πληβείων του Ρότενμπουργκ. ηγέτης των αγροτών του Μέλανα Δρυμού το 1525. Γκέοργκ. 110.138. Αυλικός της Ουγγαρίας (1519-1535).

Γκέοργκ (περίπου 1474-1514). μέλος του Συμβουλίου του Χάιλμπρον. Ρόμπερτ (1771-1858). άγγλος ουτοπικός σοσιαλιστής. Στα 1525. κατώτερος ευγενής της Τρανσυλβανίας. Σεμπάστιαν. αβάς και πρίγκιπας του Κέμπτεν το 1525. 101. 22 Μ πράιτενστάιν. Σελ. 83-86 Μπράιτ Τζον (1811-1889).ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ Χάιλμπρον. Σελ. 190 . αυτοκρατορικός γενικός διοικητής της Κορινθίας. Σελ. 155 Ντόζα. 154. θανατώθηκε με φριχτό τρόπο. αυστρικός ευγενής. προσχώρησε στην αγροτική εξέγερση του 1525 αλλά την πρόδωσε στην κρίσιμη στιγμή. ιεροκήρυκας και μοναχός. Σελ. Σελ. Κατέστειλε την εξέγερση των αγροτών των Αυστριακών Αλπεων το 151516. 98-100 Ντόζα. Σελ. Διατέλεσε αρχηγός του Ανοιχτόχρωμου Φωτεινού Ένοπλου Τμήματος. βιβλική φυσιογνωμία. Για λογαριασμό των προκρίτων. 120. επανειλημμένα υπουργός σε φιλελεύθερες κυβερνήσεις. ηγέτης της αγροτι­ κής εξέγερσης της Αγγλίας του 1381. Προσπάθησε να επιβάλει στους εξεγερμένους ένα μετριοπαθές πρόγραμμα. Σελ. 133 Μπολ. 133. 132 Μπερλίν. αλλά αφέθηκε ελεύ­ θερος. οδη­ γός τους κατά την έξοδο και «μεσολαβητής» για την παραλαβή των 10 Εντολών. Τζον. 62 Μωυσής. Χανς. Κάηκε ζωντανός το 1476. 153. γενάρχης των Εβραίων. Τζον (περίπου 1324-1384). 122 Μπέρλιχινγκεν Γχετς φον (1480-1562). ιππότης από το Φράνκεν. Γκρέγκορ. Ζίγκμουντ (1484-1540). 34 Ουάικλιφ. 121. 99 Όονεν. βοσκός και ιεροκήρυκας στο Νίκλασχάουζεν. Σελ. αρχηγός της αγροτικής εξέγερσης του 1514. Σελ. Σελ. Σελ. 134 Μπέχάιμ. ηγέτης του αγροτικού κινήματος στην επισκοπή του Βίρ­ τσμπουργκ. Σελ. πιάστηκε από τους αγρότες. 123. Χανς . 60. έκανε κρυφά από τους αγρότες διαπραγματεύσεις με τον Τρούχζες. 73 Ντίτριχστάιν. αδελφός και συνεργάτης του προηγουμέ­ νου. επιφανής φιλόσοφος. άγγλος βιομήχανος και πολιτικός οπαδός της ελευθερίας του εμπορίου.

Το 1525. 104. 1525). μαχαιράς από το Σόρντορφ (Βιρτεμβέργη). Άμπρος. 114 Πράσλερ. συμμετείχε στις εξεγέρσεις των αγροτών και πληβείων στον Μέλανα Δρυμό και το Κλέτγκαου. διέφυγε. ένας από τους ηγέτες της εξέγερσης των αγροτών στο Φράνκεν το 1525. Σελ. Σελ. λαϊκός ιεροκήρυκας. ηγέτης των εξεγερμένων αγροτών και ερ­ γατών ορυχείων της επισκοπής του Ζάλτσμπουργκ. Στα 1534. Σελ. ηγέτης του πληβειακού κινήματος στο Μέμινγκεν (Ανω Σβάμπεν). 99 Σάπελερ. 96. Κατέστειλε την ανταρσία του Χανς Μπέχάιμ (1476). 149. θεολόγος. Σελ. δούκας της Βιρτεμβέργης. Σελ. Χάινριχ (εκτελ. πήρε μέρος στην εξέ­ γερση των αγροτών και των πόλεων στη Βιρτεμβέργη. οπαδός του Μίντσερ. 81. 119-21. 61. οπαδός του Μίντσερ. πρίγκιπας-επίσκοπος του Βίρτσμπουργκ (1466-1495). Σελ. αντίπαλος της Μεταρρύθ­ μισης. Σελ. προσπάθησε να αξιοποιήσει την αγροτική εξέγερση για να ξαναπάρει τη θέση του. Διακρίθηκε για την αδιαλλαξία του απέναντι στους ευγενείς. Σελ. Κάσπαρ. Σελ. 139 Ροδόλφος 2ος φον Σέρενμπεργκ (περίπου 1405-1495). Χριστόφορος (1472-1551). οργανωτής του Φτωχού Κόνραντ. 86 Ρόρμπαχ. 130. 62 Ούλριχ (1487-1550). 113. 95. 131 Σάλερεσι. αλλά στην κρίσιμη στιγμή πέρασε στον εχθρό. πήρε μέρος στην αγροτική εξέγερση του 1514. 144. Το φθινόπωρο του 1525 πιάστηκε αιχμάλωτος και εκτελέστηκε. ένας από τους αρχηγούς της εξέγερσης του πληθυσμού του Μίλχάουζεν. Το 1519 διώ­ χτηκε από το αξίωμά του από την Ομοσπονδία του Σβάμπεν. Κάσπαρ. 81 Ρίχαρντ φον Γκράιφενκλάου (1467-1531). αστός της Πέστης. 153 Πρέγκιτσερ. οπα­ δός του Μίντσερ. 95 Πφάιφερ. Σελ. 124-26. λαϊκός κήρυκας του Γκρίσεν. Γέκλαϊν. ανέβηκε και πάλι στο θρόνο της Βιρτεμβέργης.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ θεολόγος και εκκλησιαστικός μεταρρυθμιστής της Αγγλίας. Φραντς. εκλέκτορας και αρχιεπίσκοπος του Τριρ (1511-1531).141 191 . Μετά την ήττα. Σελ.150 Ρέμπμαν. 107.

επικεφαλής της τοπικής αίρεσης των αναβαπτιστών των αρχών του 16ου αιώνα. 96 Τούνφελντ. Ονάτ (δολοφονήθηκε το 1381). ηγέτης του αγροτικού ένοπλου τμήματος του Μπάλτρινγκεν. σύμβουλος του δούκα Ούλριχ της Βιρτεμβέργης. γάλλος ουτοπικός σοσιαλιστής Σελ. Ούλριχ. υφαντουργός από το Τσβίκαου. 87 192 . 92 Σπετ. Σελ. 190 Τάιλερ. Σελ.129. 127 Σεν Σιμόν. 86. ένας από τους ηγέτες της αγροτικής εξέγερσης το 1476 στο Νίκλασχάουζεν. 62 Τέλεκι. Σελ. υποτελής του επισκόπου του Βίρτσ­ μπουργκ. δι­ οικούσε το. Σελ. Σελ. 34 Σμιντ. πρώην λοχαγός των μισθοφόρων που ήταν στην υπηρεσία της Γαλλίας. αργότερα θησαυροφύλακας της Ουγγαρίας. Ούλριχ. ένας από τους οργανωτές του Παπουτσιού στον Ανω Ρήνο και τον Μέλανα Δρυμό. 142 Σμιντ. διοικητής του μοναστηριού του Μαγδεβούργου και Χάλμπστατ και σύμβουλος του καρδινάλιου Αλμπρεχτ. Σελ. Σελ. Γιέργχ (και Κνοπφ φον Λόιμπας). Μπόντο. αυτοκρατορικός σύμβουλος. Γκέοργκ. Μετά την αποκάλυψη της συνωμοσίας. κόμης (1467-1538). Ντίτριχ (πέθανε το 1536). Σελ. 71 Στόφελ φον Φράιμπουργκ. Πήρε μέρος στη συνωμοσία του Παπουτσιού και στην προετοιμασία της αγροτικής εξέγερ­ σης στον Ανω Ρήνο. διέφυγε. Κλοντ-Ανρί ντε Ρουβρουά. Νίκλας (πέθανε το 1525). βασιλικός σύμβουλος. Σελ. αγρότης από το Ανω Σβάμπεν. 113 Σνάιντερ. Κουντς. κόμης (1760-1825). ηγέτης του ένοπλου τμήματος του Αλγκόι. Ίστβαν.134 Στόλμπεργκ. Κόνραντ (1465-1525). 70 Στορχ. 114. μεγάλος γαιοκτήμονας.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ Σεν. Ηττήθηκε από τους εξεγερμένους αγρότες το 1514. Σελ. ηγέτης της αγγλικής αγροτικής εξέγερσης του 1381. 1525 ένα ένοπλο τμήμα της στρατιάς του Τρούχζες. Σελ. βοεβόδας της Τρανσυλβανίας. Σελ. ένας από τους ηγέτες του ένοπλου τμήματος του Λάιπχάιμ. μετά την ήττα του ένοπλου τμήματος εκτέλεστηκε (1525). 126. 99 Τονμπ.

Μετά την ήττα. ιδρυτής του πανεπιστημίου της Βιρτεμβέργης. Σελ. Βίλχελμ (1807-1878): ιστορικός μικροαστός δη­ μοκράτης. 149 Τσάκι. Μάτερν. Σελ. 150 Φόιερμπάχερ. 118 Φραγκίσκος 1ος (1494-1547). 137. 179 Φίλιππος 1ος (1479-1533). εκλέκτορας της Σα­ ξονίας (1486-1525). 119. 148. 141-43. βασιλιάς της Γαλλίας (15151547). το 1525 επικεφαλής του Ανοιχτόχρωμου Χριστιανικού Ένοπλου Τμή­ ματος. βουλευτής στην Εθνοσυνέλευση της Φραγκφούρτης το 1848-49 (αριστερή πτέρυγα). Σελ. 112.130 Φόρνερ. διέφυγε. 156. Σελ. Σελ. διοικη­ τής των στρατευμάτων της Ομοσπονδίας του Σβάμπεν ενάντια στον Ούλριχ της Βιρτεμβέργης το 1519 και ενάντια στους εξε­ γερμένους αγρότες το 1525. 98 Φίλιππος 1ος (ο Μεγαλόψυχος) (1504-1567). Γκέοργκ (1488-1531). 17 Φερδινάνδος 1ος (1503-1564). δήμαρχος της αυτοκρατορικής πόλης Νέρντλινγκεν. 141. κόμης της Βάδης. Έδωσε καταφύγιο στον Λούθηρο στον πύργο του Βάρτμπουργκ. Άντον. Σελ. συμμετείχε στην επανάσταση 1848-49. Σελ.Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Τούνφελντ. Προσχώρησε στην αγροτική εξέγερση του 1525 και ηγήθηκε της επαναστατικής μερίδας του πληθυσμού της πόλης. 110 Φρειδερίκος 3ος (ο Σοφός) (1463-1525). Εκτελέστηκε στη διάρκεια της αγροτικής εξέγερσης του 1514 από τους εξεγερμέ­ νους. επίσκοπος του Τσάναντ. 148. 126-35. γιος του προηγουμένου.126. πήρε μέρος στην καταστολή της αγροτικής εξέγερσης το 1525. 125. Αυτοκράτορας (15561564). κόμης της Έσης. Σελ. Μίχαελ. που εκδόθηκε το 1841-43. Σελ. 86. μέλος του Συμβουλίου και ηγέτης της αστικής αντιπολίτευσης στο Μπότβαρ (Βιρτεμβέργη). 11. συγγραφέας της Γενικής ιστορίας του μεγάλου πολέ­ μου των χωρικών. αρχιδούκας της Αυστρίας και δούκας της Βιρτεμβέργης και του Τεκ. Μίκλος. 12.129. Σελ. 154. Σελ. 138. 66 193 . Κατεδίωξε τον Μίντσερ. Πήρε μέρος στην καταστολή της εξέγερσης της αριστοκρατίας το 1522-23 και της αγροτικής εξέγερσης το 1525. 139. 99 Τσίμερμαν. 107. 114-16. 13. 87 Τρούχζες φον Βάλντμπονργκ.

ευγενής. ένας από τους ηγέτες της αγροτικής εξέγερ­ σης στην Ουγγαρία το 1514. 33. Βίλχελμ. Σελ. Μετά την ήττα. το 1526. επιφανής γερμανός φιλόσοφος. Κάηκε ζωντανός. Βίλχελμ. ηγέτης των εξεγερμένων αγροτών του Οντενβαλντ το 1525. 132. Από το 1524. 119. Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ (1770-1831). κόμης της Αλσατίας (περίπου 14701541). Σελ. Εκτελέστηκε το 1525 από τους αγρότες. ιερέας από τον Μέλανα Δρυμό. Μπαλτάζαρ (περίπου 1480-1528). 133. Σελ. διέφυγε αλλά. 131. 133 Χίπλερ. οπαδός του Μίντσερ και κήρυκας της Με­ ταρρύθμισης του Λαού. 139 Χέγκελ. επίσκοπος του Στρασβούργου (1506-1541). Πήρε μέρος στην καταστολή της εξέγερσης στο Σβά­ μπεν και στην επισκοπή του Ζάλτσμπουργκ. δυναστεία εκλεκτόρων του Βρανδεμβούργου (1415-1701). 142. 110 Χονς. Σελ. 136 Χόνστάιν. ηγέτης της Μεταρρύθμισης της Βοημίας 194 . Κατέστειλε την αγροτική εξέγερση. εκπρόσωποι οι­ κογένειας πριγκίπων στο Φράνκεν. πρώην καγκελάριος του κόμητα του Χόενλόε. αρχηγός των γερμανών μισθοφόρων που υπηρετούσαν στην Ομοσπονδία του Σβάμπεν. Ιωάννης (περίπου 1369-1415). Σελ. αυστρια­ κός διοικητής του Βάινσμπεργκ (Βιρτεμβέργη). Σελ. κόμητες. Πήρε μέρος στην καταστολή της εξέγερσης του 1525. 123. Σελ. Βέντελ. 81. 134 Χόενλόε.ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ Φρούντσμπεργχ. Εμπνευστής του Προγράμματος του Βίρτσμπουργκ. Αλμπρεχτ και Λέοπολντ. 120 Χόεντσόλερν. Λούντβιχ φον (περίπου 1498-1525). στρατιω­ τικός διοικητής του εκλέκτορα Λούντβιχ του Παλατινάτου. γνωστός για την παραβίαση των συνφωνιών του με τους αγρότες και τη σκληρότητά του. 100 Χούμπμάγερ. Γκέοργκ φον (1473-1528). 11921. καθηγητής του πανεπι­ στημίου της Πράγας. 74 Χέλφενστάιν. πιάστηκε και πέθανε στη φυλακή. βασιλέων της Πρωσίας (1701-1918) και αυτοκρατόρων της Γερμανίας (1871-1918). Άντον. 139 Χόσου. Σελ. διοικητής της Αρχιεπισκοπής του Μάιντς. 155 Χάμπερν. 122. 119. Σελ. Σελ. αξιωματούχος του Παλατινάτου.

θεωρητικός εκπρόσωπος της αυτοκρατορικής αριστοκρατίας στην περίοδο της εξέγερσης της αριστοκρατίας. 139 Χούτεν. 93 Ωσηέ. 139 Χριστόφορος 1ος (1453-1527). Αυλικός του εκλέκτορα του Μάιντς. Σελ. 104. 108. 66. Σελ. 61 Χούτεν. κόμης της Βάδης (1473-1527).Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ και του τσεχικού εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος. πήρε μέρος στην καταστολή της αγροτικής εξέγερσης. Εθνικός ήρωας των Τσέχων. Σελ. λόγιος και ποιητής. Οπαδός του Ζίκινγκεν στη διάρκεια της εξέγερσης της αριστοκρατίας το 1522. Το 1525. 73 195 . Κάηκε στην πυρά σαν αιρετικός. Σελ. ξάδελφος του προηγουμένου. προφήτης. βιβλική φυσιογνωμία. Σελ. Ούλριχ (1488-1523). Φρόβιν.

.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος του μεταφραστή Πρόλογος στη 2η έκδοση (1870) Συμπλήρωση του προλόγου του 1870 στον /Ζόλίμο των χωρικών στη Γερμανία Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία I. την Αλσατία και την Αυστρία VII. Ο πόλεμος των χωρικών στη θουριγγία. Οι συνέπειες του πολέμου των χωρικών Σημειώσεις Ευρετήριο ονομάτων 7 17 28 37 40 57 83 102 109 144 157 165 185 197 . Η οικονομική κατάσταση και η κοινωνική διαστρωμάτωση της Γερμανίας II. Η εξέγερση της αριστοκρατίας V. Πρόδρομοι του μεγάλου πολέμου των χωρικών μεταξύ 1476 και 1517 IV. Ο πόλεμος των χωρικών στο Σβάμπεν και το Φράνκεν VI. Οι μεγάλες ομάδες της αντιπολίτευσης και οι ιδεολογίες τους -Λούθηρος και Μίντσερ III.

.

Ρουμελιώτης Ιούνης 1991 ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ» .ΦρΙντριχ Ένγκελς Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ Φωτοστοιχειοθεσία: Συγκρότημα DTP «Σύγχρονη Εποχή» Μοντάζ: Α. Λενής Εκτύπωση: Λιθογραφία Αθηνών Βιβλιοδεσία: Κ.