ΟΧΥΡΟ ΝΥΜΦΑΙΑΣ

Σχη (ΠΖ) Γεώργιου Καραμπατσόλη

Αφιερώνεται στους ηρωικούς μαχητές του οχυρού Νυμφαίας. 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΤΩΝ ΟΧΥΡΩΝ Γενικά Η κατασκευή των οχυρών Περιγραφή του οχυρού Νυμφαίας ΑΓΩΝΑΣ ΤΟΥ ΟΧΥΡΟΥ ΝΥΜΦΑΙΑΣ Εισαγωγή Λεπτομερής έκθεση διοικητή του οχυρού Η συνθηκολόγηση ΚΕΙΜΕΝΑ - ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ ΕΠΟΧΗΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ TOY ΔΙΟΙΚΗΤΗ ΤΟΥ ΟΧΥΡΟΥ ΝΥΜΦΑΙΑΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΟΧΥΡΟΥ ΝΥΜΦΑΙΑΣ ΕΟΡΤΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΠΕΤΕΙΟΥ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ ΤΩΝ ΟΧΥΡΩΝ ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ 3 4 5 6 10 12 15 16 17 31 33 44 48 55 60 61 

Πρόλογος
Όταν για πρώτη φορά διάβασα την έκθεση τον διοικητή του Οχυρού Νυμφαίας, τότε Ταγματάρχη πεζικού Αναγνωστό Αλέξανδρο, σχετικά με τη μάχη των οχυρών στις 6 Απριλίου 1941, συγκλονίστηκα από τον τρόπο που περιγράφει τα προηγηθέντα της μάχης και τα της μάχης. Κυρίως όμως συγκλονίστηκα από την εξιστόρηση του διαλόγου με το Γερμανό στρατηγό, όντας αιχμάλωτος. Έχω διαβάσει πολλές φορές αυτή την έκθεση και κάθε φορά που τη διαβάζω δεν κρύβω ότι συγκινούμαι. Κατά τον εορτασμό της μάχης του οχυρού της Νυμφαίας, στις 7 Απριλίου 2002, παρατήρησα ότι, παρά τη βροχή που έπεφτε, ο κόσμος παρακολουθούσε με ιδιαίτερη προσοχή την εξιστόρηση της μάχης από τον υποφαινόμενο και αποχώρησε μόνο, όταν τελείωσα. Με το πέρας της εορτής με πλησίασαν αρκετοί από τους επισκέπτες και μου είπαν ότι ένας από τους λόγους που έρχονται στην εορτή της μάχης του οχυρού της Νυμφαίας, είναι να ακούσουν την περιγραφή της μάχης, από την οποία κάθε φορά εντυπωσιάζονται. Έτσι, σκέφθηκα ότι αυτή η έκθεση του ηρωικού Διοικητή του οχυρού Νυμφαίας δεν πρέπει να παραμένει στα (συρτάρια, αλλά θα πρέπει να γίνει γνωστή στο ευρύ κοινό. Για το λόγο αυτό και με δεδομένο ότι δεν είναι τόσο γνωστό το οχυρό Νυμφαίας όσο το Ρούπελ, προχώρησα στη σύνταξη του παρόντος ενημερωτικού ιστορικού φυλλαδίου. Νομίζω ότι αυτό, μαζί με τον εορτασμό της επετείου της μάχης των οχυρών και το στρατιωτικό μουσείο που έχει δημιουργηθεί μέσα στο οχυρό, είναι το ελάχιστο που μπορούμε να κάνουμε για τους ηρωικούς αγωνιστές του. Αύγουστος 2002 Γεώργιος Καραμπατσόλης Συνταγματάρχης Πεζικού 

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΤΩΝ ΟΧΥΡΩΝ 

Γενικά
Βρισκόμαστε στο έτος 1935. Δεκαπέντε χρόνια μετά την απελευθέρωση της Δυτικής Θράκης. Στις αρχές του 1935, η κυβέρνηση έθεσε στο ΓΕΣ ερώτημα σχετικά με την οχύρωση των βορείων συνόρων της χώρας. Να σημειωθεί εδώ ότι, μετά τη συνθήκη της Λοζάννης και μέχρι του έτους 1933, οι εκάστοτε κυβερνήσεις της χώρας και η ανώτατη στρατιωτική ηγεσία δεν είχαν αντιμετωπίσει σοβαρά το θέμα της οχύρωσης της παραμεθόριας ζώνης, διότι υπολόγιζαν ότι βρίσκονται μπροστά σε μία μακρά ειρηνική περίοδο. Αλλά και τα διατιθέμενα κάθε φορά κονδύλια του προϋπολογισμού για τη στρατιωτική προπαρασκευή της χώρας ήταν πάντοτε περιορισμένα, λόγω του πλήθους των αναγκών που είχαν προκύψει από τη μικρασιατική καταστροφή. Ως εκ τούτου, καμία άξια λόγου εργασία οχύρωσης δεν είχε γίνει μετά τη μικρασιατική καταστροφή, εκτός από κάποια ατελέστατη απλή τακτική μελέτη οχύρωσης με ενισχυμένα έργα εκστρατείας των περιοχών βορείως της Ξάνθης, Κάτω Νέστου, Πόρτο Λαγός και της βορείως Κομοτηνής περιοχής της Νυμφαίας, κατά τα έτη 1924 και 1925. Μετά το σχετικό ερώτημα λοιπόν της κυβέρνησης, το ΓΕΣ συγκρότησε επιτροπή, η οποία υπέβαλλε το από 21 Ιανουαρίου 1935 πρακτικό της, με το οποίο υπολόγισε την απαιτούμενη δαπάνη για την ολοκλήρωση της οχύρωσης (από Αξιό ποταμό μέχρι και Δυτική Θράκη) στο ποσό άνω των 4.000.000.000 δρχ. Για την οχύρωση της Δυτικής Θράκης η δαπάνη είχε υπολογισθεί χονδρικά στο ποσό των 100 εκατομμυρίων δρχ.

Τσιμεντένια εμπόδια τύπου πυραμίδας. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης). Το ΓΕΣ υπέβαλλε στη συνέχεια υπόμνημα προς την κυβέρνηση και τους πολιτικούς ηγέτες, με το οποίο ζητούσε τη διάθεση 200 εκατομμυρίων δρχ ως πρώτη δόση για την οχύρωση της ζώνης προκαλύψεως προς Βουλγαρία, έναντι του χονδρικώς προϋπολογισθέντος ποσού των 4 δις δρχ. Στο υπόμνημα αυτό, αρχικά, δε δόθηκε συνέχεια. Μετά όμως την Ιταλοαιθιοπική ρήξη, στις 2 Οκτωβρίου 1935, και με την εμφάνιση νεφών στο διεθνή ορίζοντα, η στρατιωτική ηγεσία εισηγήθηκε στην κυβέρνηση τη λήψη των ενδεδειγμένων μέτρων προς εξασφάλιση των στοιχειωδών συνθηκών στο σπουδαιότερο τούτο κεφάλαιο της άμυνας της χώρας. Σε ό,τι αφορά στην περίπτωση ελληνοβουλγαρικού πολέμου, η στρατιωτική ηγεσία πρότεινε όπως η οχύρωση υπεισέλθει κυρίως στην ενίσχυση της προκαλύψεως, με σκοπό την εξασφάλιση της συγκέντρωσης του στρατού εκστρατείας στην επιθυμητή ζώνη και τη διευκόλυνση έτσι της ανάπτυξης του επιθυμητού ελιγμού ή και τη διεξαγωγή αρχικά αμυντικών επιχειρήσεων. Μετά την πρόταση αυτή της στρατιωτικής ηγεσίας, το Υπουργείο των Στρατιωτικών εξέδωσε τις απαραίτητες διαταγές για την υλοποίηση των αναφερθέντων. Σχετικά με την οχύρωση, από τον καιρό της ειρήνης οι απόψεις είναι διισταμένες, διότι άλλοι μεν από τους στρατιωτικούς ηγέτες κρίνουν μια τέτοια ενέργεια απαραίτητη για να δύναται η χώρα να εκτελέσει τις πολεμικές αποστολές και άλλοι αποφαίνονται ότι δεν είναι ούτε σκόπιμη ούτε απαραίτητη. Και στην περίπτωση της οχύρωσης των βορείων περιοχών της Ελλάδας υπήρχαν αυτές οι διισταμένες 

γνώμες, αν και αυτοί που υποστήριζαν τη μη οχύρωση αποτελούσαν μειοψηφία. Στην Ευρώπη, όλες σχεδόν οι χώρες αυτής, μεγάλες και μικρές, θεώρησαν ανέκαθεν επιτακτική την ανάγκη της οχύρωσης των συνόρων τους με μόνιμα έργα. Μετά δε τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, άπαντα σχεδόν τα κράτη, τα ευρισκόμενα στο χοίρο του ευρωπαϊκού θεάτρου επιχειρήσεων, θεώρησαν την ανάγκη αυτή ως επιτακτική. Άπαντες σχεδόν, οι από του 1924 μέχρι το 1935 Αρχηγοί του Γενικού Επιτελείου Στρατού, υποστηρίζουν την ανάγκη της οχύρωσης της χώρας προς τις εκάστοτε ελληνικές κυβερνήσεις, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Σε ό,τι αφορά τον ελληνικό χοίρο, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι οι σχέσεις της Ελλάδας με τη Βουλγαρία ήταν πάντοτε τεταμένες. Η κατάσταση αυτή υπήρχε όχι μόνο από το 1935 αλλά από το 1923 και μετά, όταν η Βουλγαρία είχε αναλάβει δυνάμεις από την ήττα του Α' Παγκόσμιου Πολέμου και η Ελλάδα ήταν ακόμη εξασθενημένη από την ατυχή μικρασιατική εκστρατεία. Ορθότατα λοιπόν οι ελληνικές κυβερνήσεις και το ΓΕΣ, κατά το 1935 και μετά, ελάμβαναν υπόψη τους τη δυσμενέστερη περίπτωση εμπλοκής σε πόλεμο της Ελλάδας μόνης κατά της Βουλγαρίας μόνης ή και κατά της Αλβανίας, η οποία θα ενεργούσε ταυτόχρονα με τη Βουλγαρία. Το ΓΕΣ, διαβλέπον ότι η κυβέρνηση θα διέθετε τα απαιτούμενα κονδύλια για την οχύρωση της χώρας και με δεδομένη την έλλειψη συστηματικών μελετών, ως πρώτο βήμα συγκρότησε, στις 2 Αυγούστου 1935 επιτροπή υπό την προεδρία του τότε συνταγματάρχη Μηχανικού Στρίμπερ Ι, η οποία αργότερα έλαβε τον τίτλο επιτροπή μελετών οχύρωσης (ΕΜΟ). Το Σεπτέμβριο δε του 1935, το ΓΕΣ συγκρότησε στο 3° γραφείο αυτού, το τμήμα III, το οποίο μετονομάσθηκε αργότερα σε ΙΙΙ/β ως αρμόδιο γραφείο οχυρωτικής. Η διεύθυνση ΙΙΙ/β ανατέθηκε στον τότε αντισυνταγματάρχη Μηχανικού Κανελόπουλο Κωνσταντίνο, ο οποίος διατήρησε συνεχώς τη διεύθυνση του τμήματος τούτου μέχρι τον Οκτώβριο του 1940. Η αναφερθείσα επιτροπή είχε εντολή, αφού λάβει υπόψη τα ισχύοντα σχέδια ενεργείας προς Βουλγαρία όπως και διάφορα άλλα στοιχεία που θα έπαιρνε από το ΓΕΣ, να υποβάλλει πρακτικό στο οποίο να καθορίζεται η μορφή οχύρωσης, η γενική γραμμή χάραξης των έργων, η δαπάνη που θα απαιτηθεί και ο τρόπος οργάνωσης της εργασίας. Η ανατεθείσα στην επιτροπή μελέτη έγινε σε χάρτη κλίμακας 1:100.000, τα δε πορίσματα αυτής υποβλήθηκαν από την ΕΜΟ στο ΓΕΣ με το υπ' αριθμόν 1 της 1ης Οκτωβρίου 1935 πρακτικό της.

Είσοδος του οχυρού Νυμφαίας. Στο βάθος n προτομή του ταγματάρχη Αναγνωστού. Διακρίνεται η θυρίδα προστασίας της εισόδου και ίχνη εχθρικών πυρών. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης). Για την περιοχή της Κομοτηνής, πρότεινε την κατασκευή στη Νυμφαία οχυρού αντοχής σε βολή των 155 για την απαγόρευση της οδού Κίρτζαλι - Νυμφαία - Κομοτηνή, καθώς και πολυβολείων αντοχής των 105 στο ύψος της γραμμής Γιοβά Χαλίλ (Μαχαίρας) - Νυμφαία - Κάτω Μεγάλη Αδα - Δράνια για την απαγόρευση των ορεινών οδεύσεων. Γενικά η μελέτη της ΕΜΟ παρείχε την εντύπωση ότι κρινόταν όχι απαραίτητη η οχύρωση της ζώνης αυτής και επαφιόταν στην κρίση του ΓΕΣ η λήψη απόφασης για την κατασκευή των προτεινομένων έργων. 

Αναφορικά με τη δαπάνη που θα απαιτείτο, η επιτροπή αυτή (ΕΜΟ) υπέβαλλε ,στις 21 Οκτωβρίου 1935, το υπ' αριθμ. 2 πρακτικό, με το οποίο ανάφερε ότι ,κατά χονδρική προσέγγιση, η δαπάνη οχύρωσης των προς Βουλγαρία συνόρων θα ανέλθει στο ποσό των 550 εκατομμυρίων δραχμών. Τελικώς, δαπανήθηκαν 1322 εκατομμύρια δραχμές. Σε τούτο συντέλεσε τόσο η υποτίμηση της δραχμής όσο και η εξέλιξη των ιδεών επί της μορφής της οχύρωσης κατά την πρόοδο των εργασιών. Το ποσό τούτο υπήρξε εκπληκτικά μικρό, συγκρινόμενο προς την έκταση, την αρτιότητα και την αποτελεσματικότητα του εκτελεσθέντος έργου. Το φθινόπωρο του 1935 και μετά την έγκριση των μελετών από τον τότε αρχηγό του ΓΕΣ αντιστράτηγο Χασαπίδη Α., εκδόθηκαν από το ΓΕΣ γενικές οδηγίες οχύρωσης βάσει των οποίων συγκροτούνταν μία κεντρική επιτροπή οχύρωσης (ΚΕΟ) στο ΓΕΣ και τέσσερις υποεπιτροπές ανά μία για τις περιοχές προκάλυψης των μεραρχιών XI (περιοχή της κοιλάδας του Αξιού Π.), VI (περιοχή της κοιλάδας του Στρυμόνα Π.), VII (περιοχή υψιπέδου Κ. Νευροκοπίου - Νέστου Π.) και XII (περιοχές Ξάνθης - Κομοτηνής).

Η Κεντρική Επιτροπή Οχύρωσης (ΚΕΟ) στη Νυμφαία. [Από αριστερά προς τα δεξιά: Ανχης (ΠΖ) Δημόπουλος Σπ., Σχης (ΠΖ) Στεργιόπουλος Σ., Ανχης (MX) Παχουλής Αν., Ανχης (MX) Κουμανόκος Κ., Σχης (MX) Γιαννακόπουλος Π., Σχης (ΠΖ) Μπενέτης Ιω., Σχης (MX) Μινωτάκης]. (Πηγή: Οχύρωση παραμεθορίου ζώνης 1937-1940 ΔΙΣ/ΓΕΣ 1956). Κάθε υποεπιτροπή αποτελείτο από τρεις ανώτερους αξιωματικούς (ένας του Πεζικού ως πρόεδρος και ανά ένας του Πυροβολικού και Μηχανικού ως μέλη). Από τα μέσα του 1936, όταν την αρχηγία του ΓΕΣ ανέλαβε ο αντιστράτηγος Παπάγος Αλέξανδρος, επήλθαν σημαντικές τροποποιήσεις και προσθήκες στο πρόγραμμα των υπό μελέτη και κατασκευή έργων οχύρωσης της προκάλυψης, μετά την αναγνώριση των αμυντικών τοποθεσιών και των έργων οχύρωσης από το Στρυμόνα μέχρι την Κομοτηνή και Αλεξανδρούπολη στην οποία προέβη το Σεπτέμβριο του 1936 (19 Σεπ 3 Οκτ), συνοδευμένος από αρμόδιους επιτελείς του ΓΕΣ. 

ΚΑΤΟΨΗ ΠΥΡΟΒΟΛΕΙΟΥ ΠΛΑΓΙΟΦΥΛΑΞΗΣ (Κλίμ.1:150) 1.θάλαμος βολής, 2. Φάτνωμα βολής, 3. Προθάλαμος, 4. Κάθοδος προς καταφύγια, 5. Βοηθητική έξοδος, 6. Σηκός φωτισμού, 7. Τυφεκίθρα, 8. Παρατηρητήριο. (Πηγή: Αγώνες στην ανατ. Μακεδ. και Θράκη 1941, ΓΕΣ/ΔΙΣ 1956). Οι πρώτες σε μεγάλη έκταση εργασίες έργον εκστρατείας σημειώθηκαν κατά το έτος 1937. Το 1938, συνεχίσθηκαν οι εργασίες που είχαν αρχίσει το προηγούμενο έτος. Γενικά, κατά το έτος 1939, σημειώθηκε σημαντική πρόοδος στα έργα εκστρατείας, ιδίως στις περιοχές του Δ' και Ε' (Θράκη) Σωμάτων Στρατού. Κατά το έτος 1940. τα Δ' και Ε Σώματα Στρατού, μετά από διαταγές του ΓΕΣ, περιορίσθηκαν στην αποπεράτωση του προγράμματος έργων εκστρατείας, του προηγουμένου έτους.

ΚΑΤΟΨΗ ΔΙΠΛΟ ΠΟΛΥΒΟΛΕΙΟ - ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ (Κλίμ. 1:150) (1. θάλαμος παρατήρησης, 2. Φάτνωμα παρατήρησης, 3. θάλαμος βολής πολυβόλου, 4. Αντιηχητική θύρα, 5. Κάθοδος προς καταφύγια, 6. Σηκός τηλεφώνου) (Πηγή: Αγώνες στην ανατ. Μακεδ. και Θράκη 1941, ΓΕΣ/ΔΙΣ 1956). Κατά την εκτέλεση των εργασιών μπορούσε κανείς να διακρίνει δυο χρονικές περιόδους: την εντατική (Μάιος - Οκτώβριος), στην οποία επιζητείτο η εκτέλεση του ετήσιου προγράμματος και τη χειμερινή (Νοέμβριος - Απρίλιος), στην οποία οι εργασίες απέβλεπαν κυρίως στην προώθηση των υπόγειων κατασκευών, σε περιορισμένη πάντως κλίμακα. Ο παρακάτω πίνακας δείχνει το μέσο όρο των εργασθέντων ημερησίως κατά τις θερινές και χειμερινές περιόδους. Έτη 1936 1937 1938 1939 1940 Θερινή Περίοδος 960 3025 3630 3395 2425 Χειμερινή Περίοδος 425 1180 550 1240 -

Κατά προσέγγιση, διατέθηκαν για τα έργα οχύρωσης των βουλγαρικών συνόρων (απo Στρυμόνα μέχρι Αλεξανδρούπολη) 2.900.000 ημεροδούλια εργατοτεχνικού ιδιωτικού προσωπικού. Σε ό,τι αφορά το οχυρό της 

Νυμφαίας τα ημεροδούλια κατά έτος είχαν ως εξής: Έτος 1936 1937 1938 1939 1940 1941 Σύνολο Ημεροδούλια 6216 27104 49084 30044 8512 1120 122080

Τα ημερομίσθια ήταν διαφορετικά ανά έτη με ανοδική πορεία, όπως: Ημερομίσθιο Ημερομίσθιο Ημερομίσθιο Ημερομίσθιο Χειρώνακτος (εργάτη) Χωματουργού Υπονομοποιού Τεχνίτη 1937 1939 64 80 72 88 128 128 120 120

Για την εκτέλεση των έργων χρησιμοποιήθηκαν πλήθος υλικών προερχόμενα από την περιοχή όπως άμμος, πέτρες, χαλίκι, σκύρα οδοποιίας και σκυροδέματος, ακατέργαστη ξυλεία. Επιπλέον, γινόταν προμήθεια υλικών από το εμπόριο απευθείας από τη στρατιωτική υπηρεσία προς επίτευξη οικονομικότερων όρων, εξασφάλισης ειδικής ποιότητας και της αναγκαίας ποσότητας κατά τα διάφορα στάδια της εκτέλεσης. Τέτοια υλικά ήταν το τσιμέντο, ο σίδηρος, η θηραϊκή γη, τα ελάσματα, οι λαμαρίνες επένδυσης και κατασκευής σιδηρών θυρών και θυρίδων φατνωμάτων, σύρμα ακιδωτό, πάσσαλοι συρματοπλέγματος, υλικά διαβιβάσεων και υλικά φωτισμού και ύδρευσης.

Εμπόδια με σιδεροκατασκευές. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης).

Η Κατασκευή των Οχυρών
Τα οχυρά της "Γραμμής Μεταξά", αποτελούσαν μία μέση οδό μεταξύ του γαλλικού τρόπου οχύρωσης και του συστήματος οχύρωσης άλλων Κρατών. Χαρακτηριστικό της γαλλικής οχύρωσης ήταν η υπερβολική κάλυψη και φροντίδα ευζωίας του προσωπικού, ενώ δυσανάλογα μικρή ήταν η ποσότητα οπλισμού σε σχέση με το μέγεθος των εγκαταστάσεων. Τα αντίθετα χαρακτήριζαν τον τρόπο οχύρωσης άλλων κρατών. Τα ελληνικά οχυρά παρείχαν ικανοποιητική κάλυψη και πυκνότητα οπλισμού, ανάλογη με την πυκνότητα των έργων. 

θυρίδα πολυβολείου. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης). Η παραλλαγή τους (καμουφλάζ) ήταν πλήρης και άριστη από κάθε πλευρά και ακόμα και σήμερα δύσκολα, και μόνο από πολύ κοντινή απόσταση, διακρίνονται από τον περιβάλλοντα χώρο. Κάθε οχυρό περιβαλλόταν από απαγορευμένη ζώνη πλάτους 5 - 10χμ. με διάφορα φυλάκια επιτήρησης εντός αυτής που απαγόρευαν την είσοδο στη ζώνη χωρίς ειδική άδεια. Όσο πλησίαζε κανείς το οχυρό, συναντούσε σειρές συρματοπλεγμάτων, παγίδες με χειροβομβίδες και όπου το έδαφος το επέτρεπε, αντιαρματικά εμπόδια ή αντιαρματική τάφρο βάθους 4μ., πολύ καλά καμουφλαρισμένη. Τα οχυρά σκάβονταν από την πίσω) (νότια) πλευρά, με την ίδια μέθοδο που χρησιμοποιείτο για τη διάνοιξη στοών σε ορυχεία. Η εκσκαφή άρχιζε από ένα κεντρικό διάδρομο οριζόντια και από ένα σημείο και μετά συνεχιζόταν κάθετα σε κυμαινόμενο ύψος 15-45μ., ανάλογα με την κλίση του εδάφους. Από εκεί διάφοροι μικρότεροι διάδρομοι διακλαδώνονταν σε μεγάλη έκταση. Αυτοί οι υπόγειοι διάδρομοι συνδέουν και συνδέονται με θαλάμους οπλιτών, γραφεία διοίκησης, αποθήκες πυρομαχικών, νερού, εφοδίων, παρατηρητήρια, πυροβολεία και πολυβολεία. Όλες οι εγκαταστάσεις προστατεύονται από μπετόν αρμέ πάχους 1-2μ., ανάλογα με τη θέση. Η κεντρική υπόγεια στοά έχει την είσοδο της στο επάνω μέρος του οχυρού και διακόπτεται από πλευρικές στοές που χρησιμεύουν για την εξυπηρέτηση του προσωπικού. Μέσα στις στοές είχαν κατασκευαστεί αρκετές παγίδες (''τυφλοί" διάδρομοι μήκους 20μ. περίπου, χωρίς πλευρικές πόρτες, ώστε να μη προσφέρουν κάλυψη στον εισβολέα, στο τέλος των οποίων υπήρχε θυρίδα - φάτνωμα - με πολυβόλο από την εσωτερική πλευρά κλπ.) προκειμένου ο εισβολέας να εξοντωθεί στα σημεία αυτά. Σε ειδικές υποδοχές στους τοίχους των διαδρόμων, ειδικοί λαμπτήρες φώτιζαν το χώρο, ενώ μηχανήματα εξαερισμού και χαλύβδινα "σαλιγγάρια" εξασφάλιζαν τον αερισμό του οχυρού. Χαλύβδινες πλάκες κάλυπταν τα φατνώματα των πολυβολείων και των πυροβολείων ώστε να προστατεύουν το προσωπικό που τα χειριζόταν. Δεν πρέπει να ξεχνάμε επίσης ότι, όταν άρχισαν να σχεδιάζονται οι εγκαταστάσεις, στρατηγικός αντίπαλος της Ελλάδας ήταν η Βουλγαρία, που διέθετε ένα στρατό περίπου των ελληνικών δυνατοτήτων και προδιαγραφών. Κανένας δεν φανταζόταν ότι στατικές γραμμές άμυνας, όπως είναι τα οχυρά, θα καλούνταν ν" αντιμετωπίσουν ένα σύγχρονο, μηχανοκίνητο στρατό, όπως ο γερμανικός, ο οποίος διέθετε την ταυτόχρονη υποστήριξη της αεροπορίας, ιδιαίτερα του "ιπτάμενου πυροβολικού", των αεροσκαφών Ju - 87 πιο γνωστών ως "Stuka". Γιατί, στην περίπτωση αυτή, όλοι, όσοι είχαν έστω και ελάχιστες στρατιωτικές γνώσεις, δεν αμφέβαλλαν για το αποτέλεσμα. Στο σημείο αυτό άλλωστε έγκειται και το μεγαλείο της ελληνικής αντίστασης έναντι της γερμανικής εισβολής. Στο ότι οι υπερασπιστές των οχυρών πολέμησαν μέχρι τέλους, γνωρίζοντας το μάταιο τους αγώνα έναντι της γερμανικής πολεμικής μηχανής. Το γεγονός δε ότι τα περισσότερα οχυρά δεν κατελήφθησαν αλλά υπερκεράστηκαν από τον δευτερεύοντα γερμανικό ελιγμό, μέσω Γιουγκοσλαβίας, που δεν προέβαλλε αντίσταση, αποδεικνύουν την αξία των υπερασπιστών των οχυρών. 

Μέρος της στοάς. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης).

Διάδρομος. Στο βάθος θυρίδα πολυβόλου προστασίας του διαδρόμου. Διακρίνονται ίχνη εχθρικών πυρών. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης).

Περιγραφή του Οχυρού Νυμφαίας
Το οχυρό της Νυμφαίας, αποτελεί το τελευταίο προς ανατολάς συγκρότημα, των μονίμων έργον οχύρωσης της "Γραμμής Μεταξά", η οποία με εικοσιένα (21) τέτοια έργα, φράσσει τους άξονες εισβολής, από τη Βουλγαρία στην Ελλάδα. Σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε, όπως και τα υπόλοιπα οχυρά, κατά τα έτη 1936-1941, κατόπιν εντατικής προσπάθειας του Γενικού Επιτελείου Στρατού, λόγω της διαγραφόμενης απειλής του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Τα οχυρά της «Γραμμής Μεταξά» Ποποτλίβιτσα Περιθώρι Ιστίμπεη Παρταλούσκα Κελκαγιά Ντάσαβλη Αρπαλούκι Λίσσε Παληουριώνες Πυραμιδοειδές Ρούπελ Καστίλο Καρατάς Αγ. Νικόλαος Καλή Μπαρτίσεβα Περσέκ Εχίνος Μπαμπαζώρα Νυμφαία Μαλιάγκα 

Σκαλιά που οδηγούν στο 2° όροφο. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατοόλης). Το οχυρό είναι ακριβώς κάτω από το μνημείο. Εκτείνεται σε μεγάλο βάθος και αποτελείται από τρεις (3) ορόφους, στους οποίους υπάρχουν οι θέσεις των όπλων, καθώς και όλες οι βοηθητικές εγκαταστάσεις. Το ανάπτυγμα των καταφυγίων του είναι 910 τρέχοντα μέτρα και οι υπόγειες στοές συγκοινωνίας του 1910 τρέχοντα μέτρα. Ο πρώτος όροφος, ο οποίος είναι και ο σπουδαιότερος, εκτείνεται προς όλες τις κατευθύνσεις, διαθέτει τέσσερις (4) κυρίες στοές, οι οποίες καταλήγουν σε θέσεις όπλων και έργα επιφανείας, θαλάμους για δύναμη 500 ανδρών περίπου, αποθήκες πυρομαχικών, εφοδίων και νερού, γραφεία, μηχανοστάσιο, ιατρείο, μαγειρεία και λοιπούς βοηθητικούς χώρους. Ο δεύτερος όροφος, 99 σκαλοπάτια κάτω από τον πρώτο, και ο τρίτος, 66 σκαλοπάτια κάτω από το δεύτερο, διαθέτουν έργα επιφανείας προς βορρά και θαλάμους για το προσωπικό.

Εξοπλισμός
Στην επιφάνεια του οχυρού, υπήρχαν θέσεις αντιαεροπορικών όπλων και προς βορρά αυτού (σε απόσταση 500μ. περίπου) αντιαρματικές τομές, πυραμίδες από οπλισμένο σκυρόδεμα και μεταλλικά εμπόδια. Οι εξωτερικές είσοδοι, έκλειναν με σταθερές πόρτες και προστατεύονταν από πολυβολεία. Ο ηλεκτροφωτισμός του οχυρού δεν είχε τελειώσει, μέχρι τον Απρίλιο του 1941, γι' αυτό φωτίζονταν με λάμπες πετρελαίου, ενώ ο εξαερισμός του οχυρού επετυγχάνετο με αεραγωγούς. οι οποίοι κατέληγαν στην επιφάνεια του.

Σιδηροδοκοί φράσσουν το δρομολόγιο. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης). 

Συμπληρωματικά Έργα

θυρίδα πολυβόλου με ίχνη εχθρικών πυρών. (Πηγή: αρχείο 511 ΤΠ). Για την αποτελεσματική άμυνα της διάβασης Νυμφαίας και την προστασία του οχυρού, είχαν προβλεφθεί έργα οχύρωσης στα υψώματα 840, Λιθάρι, Φρουρός και Στρογγυλό, τα οποία όμως, μέχρι τον Απρίλιο του 1941, δεν είχαν κατασκευασθεί λόγω έλλειψης χρόνου, χρημάτων και προσωπικού. 

ΑΓΩΝΑΣ ΤΟΥ ΟΧΥΡΟΥ ΝΥΜΦΑΙΑΣ 

Εισαγωγή
Κατά το χρονικό διάστημα που η Ελλάδα διεξήγαγε στα βουνά της: Βορείου Ηπείρου αγώνα υπέρ βωμών και εστιών, όπου και είχε διαθέσει το μεγαλύτερο μέρος της δύναμης και του οπλισμού του ελληνικού στρατού, άρχισε να διαγράφεται καθαρά το αυξημένο ενδιαφέρον της Γερμανίας για τα Βαλκάνια. Ο Χίτλερ, από τις πρώτες μέρες του ελληνοϊταλικού πόλεμου πείσθηκε για την αδυναμία των Ιταλών να πετύχουν αποφασιστικό αποτέλεσμα κατά της Ελλάδας. Επειγάμενος όμως να εξασφαλίσει το δεξιό του πλευρό, πριν αρχίσει τη σχεδιαζόμενη για το Μάιο του 1941 επίθεση κατά της Ρωσίας, διέταξε την προπαρασκευή της επιχείρησης κατά της Ελλάδας, με το συνθηματικό όνομα "Μαρίτα". Για το σκοπό αυτό, διέθεσε τη 12η στρατιά υπό τον στρατάρχη Φον Λιστ η οποία αποτελείτο από 24 μεραρχίες. Στις δυνάμεις αυτές, πρέπει να συνυπολογισθούν οι 22 μεραρχίες των Ιταλών στην Αλβανία και η βουλγαρική συνδρομή. Τον Ιανουάριο και Φεβρουάριο του 1941 πραγματοποιήθηκε η μεταφορά και συγκέντρωση των δυνάμεων της 12ης γερμανικής στρατιάς στη Ρουμανία. Την 1η Μαρτίου, η Βουλγαρία προσχώρησε στο τριμελές σύμφωνο του Άξονα και χωρίς να αναλάβει επίσημα υποχρέωση ενεργούς συμμετοχής στις επιχειρήσεις, έθεσε σε πολεμική ετοιμότητα 16 μεραρχίες, συνολικής δύναμης 350.000 ανδρών. Τέλος. στις 2 Μαρτίου, άρχισε η προώθηση των γερμανικών δυνάμεων στη Βουλγαρία και μέχρι το τέλος του ίδιου μήνα είχε ολοκληρωθεί η στρατηγική συγκέντρωση των Γερμανών, απέναντι στην Ελλάδα και τη Γιουγκοσλαβία. Η Ανώτατη Στρατιωτική Διοίκηση της Ελλάδας, παρόλο που δυσπιστούσε ως προς τις διαβεβαιώσεις περί ουδετερότητας της Βουλγαρίας και μη επίθεσης της Γερμανίας, αναγκάσθηκε με την πάροδο του χρόνου να απογυμνώσει την άμυνα της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης για να καλύψει τις συνεχώς αυξανόμενες ανάγκες του βορειοηπειρωτικού μετώπου. Μετά την απόφαση των Ελλήνων και των Βρετανών για διεξαγωγή περιορισμένης άμυνας στην τοποθεσία Μπέλες - Νέστος και μεταφορά της κύριας άμυνας στην τοποθεσία Αλιάκμονα - Βερμίου, η Θράκη έμεινε έξω από τα. σχέδια άμυνας, με αποτέλεσμα να παραμείνουν σε αυτήν ασήμαντες δυνάμεις (Ταξιαρχίες Νέστου - Έβρσυ). με κύρια, αποστολή απλώς να σημειώσουν την εθνική κυριαρχία.

Δυνάμεις και Σχέδια Αντιπάλων

Γερμανικές Δυνάμεις 

Στο χώρο της Θράκης, οι Γερμανοί διέθεσαν το 30ο Σώμα Στρατού με την 164η Μεραρχία στον άξονα Εχίνου - Ξάνθης και την 50η Μεραρχία στον άξονα Νυμφαίας - Κομοτηνής, με αποστολή την κατάληψη της Θράκης, δια των διαβάσεων Εχίνου και Νυμφαίας. Για την υποστήριξη, γενικά των επιχειρήσεων στη Βαλκανική, οι Γερμανοί διέθεσαν περίπου 1.000 αεροσκάφη κάθε τύπου.

Ελληνικές Δυνάμεις
Απέναντι στις γερμανικές και βουλγαρικές δυνάμεις, που βρίσκονταν στα σύνορα της Θράκης, υπήρχαν οι προαναφερθείσες Ταξιαρχίες Νέστου και Έβρου. Η Ταξιαρχία του Έβρου, με διοικητή τον υποστράτηγο Ζήση Ιωάννη, ήταν διατεταγμένη από τη λίμνη Βιστωνίδα μέχρι τον Έβρο ποταμό. Υπό την ταξιαρχία υπάγονταν τα τάγματα προκαλύψεως Κομοτηνής, Σουφλίου και Διδυμοτείχου, δηλαδή επτά (7) λόχοι τυφεκιοφόρων και λόχος πυροβόλων, συνολικής δύναμης εκατό (100) αξιωματικών και δυο χιλιάδων (2.000) οπλιτών. Στη διάβαση Νυμφαίας, βρισκόταν, μετά τις διαδοχικές αφαιμάξεις, η δύναμη του οχυρού Νυμφαίας και δύο (2) λόχοι προκαλύψεως εκατέρωθεν και βορείως αυτού τα υψώματα 840 και Φρουρός, με διοικητή τον Ταγματάρχη (ΠΖ) Αναγνωστό Αλέξανδρο.

Περιγραφή της μάχης
Επειδή πολλά βιβλία έχουν γραφεί για τη μάχη των οχυρών 6 - 9 Απριλίου 1941, νομίζω ότι είναι χρήσιμο να αφήσουμε τον ίδιο το διοικητή του οχυρού Νυμφαίας να περιγράψει τη μάχη, όπως αυτός την έζησε και την κατέγραψε στη λεπτομερή του έκθεση, η οποία υπάρχει στη Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Κρατήθηκε η δομή του κειμένου της πρωτότυπης έκθεσης. Η υπογραφή που υπάρχει στο τέλος της έκθεσης, είναι αυτή της πρωτότυπης έκθεσης.

Λεπτομερής Έκθεσις
Διοικητού οχυρού Νυμφαίας Ταγματάρχου Πεζικού Αναγνωστού Αλεξάνδρου (νυν αντισυνταγματάρχου) επί των, προ της μάχης, κατά τη μάχην και μετά την μάχην του οχυρού Νυμφαίας. Εις αντικατάστασιν της κατά την κατοχήν υποβληθείσης συντόμου εκθέσεως.

…………………………………

Ο υπογεγραμμένος διοικητής οχυρού Νυμφαίας ταγματάρχης Πεζικού Αναγνωστός Αλέξανδρος, έχων υπό τας διαταγάς μου τους κάτωθι αξιωματικούς: 1. Λοχαγό Πεζικού Δημητριάδη Αντώνιο, διοικητή Α' Λόχου. 2. Λοχαγό Πεζικού Παπαδάκο Κων/νο, διοικητή Β' Λόχου. 3. Λοχαγό Πεζικού Κονδύλη Νικόλαο, διοικητή Λόχου και Υπασπιστή. 4. Έφεδρο Υπολοχαγό Τσαλαμπουπούνη Λεωνίδα, διμοιρίτη. 5. Ανθυπολοχαγό Πεζικού Κατεχάκη Ζαχαρία, διμοιρίτη. 6. Έφεδρο Ανθυπολοχαγό Παθιάκη Αντώνιο, διμοιρίτη. 7. Έφεδρο Ανθυπολοχαγό Μαρίνο Αλέξανδρο, διμοιρίτη. 8. Έφεδρο Ανθυπολοχαγό Παναγίδη Κων/νο, διμοιρίτη Όλμων. 9. Έφεδρο Ανθυπολοχαγό Μηχανικού Μαλάμογλου Νικόλαο, διμοιρίτη Σκαπανέων. 10. Έφεδρο Ανθυπασπιστή Μηχανικού Φιλίππου Χρ., Αξιωματικό διαβιβάσεων. 11. Ανθυπασπιστή Πεζικού Παχυγιαννάκη Εμμανουήλ, διαχειριστή. 12. Ανθυπίατρο Πατρινέλη Γεώργιο, Ιατρό του οχυρού. 13. Έφεδρο Ανθυπίατρο Μαλαχία, χειρουργό του οχυρού. ΕΞΙΣΤΟΡΩ Τα προηγηθέντα και την διεξαγωγην της μάχης του οχυρού Νυμφαίας ως ακολούθως:

Ι. Γενικότητες
Την διοίκησην του οχυρού Νυμφαίας ανέλαβαν τον Απρίλιον τον 1940 παρά του ταγματάρχου Πεζικού Αγκουριδάκη Εμμανουήλ και δυνάμει διαταγής του 12ου συνοριακού τομέως υφ' ου τας διαταγάς υπήγετο τότε το οχυρόν. Κατά την υπ’ εμού αντίληψιν της διοικήσεως του οχυρού Νυμφαίας δεν είχον περατωθεί τα έργα ο δε οπλισμός αυτού είχεν ως κάτωθι: 

1. Εν αντιαρματικόν πυροβόλον των 37 χιλιοστών. 2. Εν αντιαεροπορικόν πυροβόλον των 20 χιλιοστών. 3. Τεσσαράκοντα οκτώ πολυβόλα Σ.Ε. 4. Είκοσι οκτώ οπλοπολυβόλα υποδ. 1915. 5. Εν πολυβόλον Χόσκις 1926. 6. Δύο όλμους των 81 χιλιοστών. Εκ των ανωτέρω όπλων, από της ενάρξεως του ελληνοϊταλικού πολέμου και μέχρι του γερμανοελληνικού τοιούτου διετάχθημεν και απεστείλαμεν αλλαχού τα κάτωθι: 1. Εν αντιαρματικόν πυροβόλον των 37 χιλιοστών. 2. Εν αντιαεροπορικόν πυροβόλον των 20 χιλιοστών. 3. Είκοσι τέσσερα πολυβόλα Σ.Ε. 4. Το ήμισυ των προβλεπομένων πυρομαχικών. Ούτω Κατά την γερμανικήν επιθεσιν το οχυρόν Νυμφαίας ευρέθη έχων τον κάτωθι οπλισμόν: 1. Δύο όλμους Μπράντζ των 81 χιλιοστών. 2. Είκοσι τέσσερα πολυβόλα Σ.Ε. 3. Είκοσι επτά οπλοπολυβόλα του 1915 δια τη φύλαξιν των εξόδων και παρατηρητηρίων. 4. Δέκα υποοπλοπολυβόλα Τόμψον 5. Τέσσαρες ολμίσκους Στόκες 6. Δέκα επτά βομβιδοβόλα. 7. Διακόσια εξήκοντα τέσσαρα τυφέκια Μάλινχεν.

II. Προηγηθέντα της γερμανικής επιθέσεως
Ο XII συνοριακός τομεύς, όστις είχεν αποστολήν αμύνης επί των ένθεν και ένθεν του οχυρού Υψωμάτων, μετονομασθείς εις 83ο Σύνταγμα Πεζικού απεστάλη αλλαχού, την δε φύλαξιν ολοκλήρου της οροθετικής γραμμής του τομέως ανέλαβεν το 1ο Τάγμα της ταξιαρχίας Έβρου. Ολίγας ημέρας προ της γερμανικής επιθέσεως και κατόπιν (διαταγής) της ταξιαρχίας Έβρου, το οχυρόν Νυμφαίας υπήχθη διοικητικώς και τακτικώς απευθείας υπό την ταξιαρχίαν Έβρου, οικονομικώς δε υπό το 1ο Τάγμα Κομοτηνής. Κατόπιν των ανωτέρω μεταβολών τα προκαλυπτικά τμήματα (φυλάκια, διμοιρίαι - λόχοι), έλαβον διαταγήν δια της οποίας εις περίπτωσιν αηό βορράν επιθέσεως να δώσουν το σύνθημα του συναγερμού και αφού ευρεθώσιν προ υπερτερών δυνάμεων να συμπτυχθώσιν κανονικώς βάσει ορισμένου σχεδίου, το δε οχυρόν ν' αμυνθή επί τόπου απαγόρευαν την διέλευσιν τροχοφόρων δια της οδού Κίρτζαλη – Μακάζα - σύνορα - Νυμφαία - Κομοτηνή. Από της εμφανίσεως των πρώτων γερμανικών τμημάτων επί του έναντι της οροθετικής μας γραμμής βουλγαρικού εδάφους (ήτις εμφάνισις εγένετο τρεις ημέρας μετά την είσοδον των γερμανικών στρατευμάτων εις την Βουλγαρίαν) οι διμοιρίται προκαλύψεως των προ ημών διμοιριών Τζιβάκ και Μπερλαγιάν Κεντί ανθυπολοχαγός Πλεύρης Θεμιστοκλής, Έφεδρος Ανθυπολοχαγός Πατσουράκος Ανδρέας ανέφερον δια τον καθημερινού των δελτίου διαφόρους συγκεντρώσεις μηχανοκινήτων μέσων και πυροβολικού εις την περιοχήν της Μακάζης (χωρίον κείμενον 7 ½ περίπου χιλιόμετρα βορείως της οροθετικής μας γραμμής) ως και διαφόρους τοπογραφικός εργασίας των Γερμανών επί της οροθετικής γραμμής. Ολίγας ημέρας προ της γερμανικής επιθέσεως (περί τα τέλη Μαρτίου) οι ανωτέρω διμοιρίται ανέφεραν ότι οι Γερμανοί ετοποθέτησαν πλησίον και όπισθεν ακριβώς της οροθετικής γραμμής βαρύ πυροβόλον ως και άλλα τοιαύτα μικρότερου διαμετρήματος. Κατόπιν των ανωτέρω και προς πρόληψιν αιφνιδιαστικής ενεργείας τον εχθρού, διέταξα την καθ’ εκάστην κατάληψη των οργάνων πυρός και παρατηρητηρίων του οχυρού υπό τον ημίσεως προσωπικού από της 4ης πρωινής ώρας και μέχρι της 9ης τοιαύτης. Εκ παραλλήλου δε απέσπον καθημερινώς ενέδραν υπό αξιωματικών και 10 οπλίτας επί καταλλήλου τίνος σημείου όπισθεν της οροθετικής γραμμής με την εντολήν να υποστηρίξουν το υπάρχον τμήμα του μηχανικού βορείως του οχυρού δια την εκτέλεσιν των καταστροφών επί της αμαξητής οδού σύνορα Νυμφαία. 5η Απριλίου 1941 Την 17η ώρα της 5ης Απριλίου, οι διμοιρίται Τζιβάκ και Μπερλαγιάν Κεντί τον 6ου λόχου ηροκαλύψεως τον Α' τάγματος της ταξιαρχίας Έβρου ανέφεραν ότι παρετήρησαν μεγάλος συγκεντρώσεις μηχανοκινήτων μέσων, πυροβολικού, ιππικού και πεζικού εις την περιοχήν του βουλγαρικού χωρίου Μακάζα. Το γεγονός τούτο με ήγαγεν εις την σκέψιν ότι πιθανόν την επομένην θα εδεχόμεθα την αναμενωμένη επίθεσιν και εξαναγκάσθην να λάβω όλα τα κατάλληλα μέτρα εις τρόπον, ώστε το οχυρόν εις πάσαν στιγμήν να είναι έτοιμον προς απόκρουσιν οιασδήποτε εχθρικής ενεργείας. Το εσπέρας διέταξα σνγκέντρωσιν των αξιωματικών του οχυρού και του υποτομέως των ευρισκομένων εις την έδραν του υποτομέως. Αφού διεπίστωσα την παρουσίαν απάντων των αξιωματικών, εκοινοποίησα εις τούτους το αποτέλεσμα των παρατηρήσεών μου, τους είπον δε ότι η αντίληψις μου είναι ότι την πρωίαν θα 

έχωμεν γερμανικήν επίθεσιν. Διέταξα δε αυστηράν επιφυλακήν των τμημάτων της έδρας του υποτομέως και οχυρού. Από δε της 4ης ώρας της 6ης Απριλίου οι άνδρες του οχυρού θα ευρίσκωνται εις τας θέσεις μάχης. Εις τας διμοιρίας προκαλύψεως και φυλάκια εδώθη τηλεφωνική διαταγή μου να καταληφθώσιν αμέσως αι θέσεις μάχης και να είναι έτοιμοι ν' αποκρούσωσι κάθε ενέργειαν των εχθρών της πατρίδος μας. Τα παρατηρητήρια και αι ενέδραι ετέθησαν εις τας θέσεις των με την εντολήν της διαρκούς παρατηρήσεως και αναφοράς και της παραμικροτέρας κινήσεως. Αφού έδωσα και αλλάς συμπληρωματικάς οδηγίας εις τους αξιωματικών του οχυρού και υποτομέως και ανέπτυξα εις αυτούς την σπουδαιότητα, του μέλλοντος να διεξαχθή αγώνας, δια την ελληνικήν ιστορίαν, τους απεχαιρέτησα και τους εφίλησα δια τελευταίαν φοράν, διότι την επομένην πιθανόν να μη υπήρχε κανείς από ημάς εν τη ζωή. Είναι αδύνατον να περιγράψω την συγκίνησιν και ενθουσιασμόν την στιγμήν εκείνη των αξιωματικών, αποχωρούντες δε της αιθούσης τον οχυρού δια να μεταβώσιν εις τας θέσεις των, δάκρυα εις τοις οφθαλμούς των από ενθουσιασμόν ανεφώνισαν «Ζήτω η αιωνία Ελλάς» και εδήλωσαν ότι θα πέσωσιν όλοι δια το μεγαλείον της γλυκιάς μας πατρίδος. Μετά την αποχώρησιν των αξιωματικών μου μετέβην και εγώ εις το γραφείον μου, εκάλεσα τον υπαασπιστήν μου λοχαγόν Κονδύλην Νικόλαον και διέταξα τούτον να συγκέντρωση όλα τα απόρρητα (διαταγάς και σχέδια) τον οχυρού και να τα έχη έτοιμα, εκτός των κιβωτίων αρχείου, προς καταστροφήν δια πυρός άμα τη διαταγή μου. Μετά πάροδον αρκετής ώρας ετακτοποιήθησαν τα πάντα, μετέβημεν δε και ημείς εις τους κοιτώνας μας δια να κοιμηθώμεν. Ευρισκόμενος εις τον κοιτώνα μον, την 3.30' πρωϊνήν ώραν της 6ης Απριλίου, με εκάλεσεν εις το τηλέφωνον ο διοικητής της ταξιαρχίας Έβρον, αείμνηστος υποστράτηγος Ζήσης Ιωάννης, ο οποίος μου εζήτησε πληροφορίας τι νεώτερα έχω από τον τομέαν μου. Εγώ τον ανέφερα τα εξής: - Στρατηγέ μου εκ των χθεσινών παρατηρήσεών μου ως και χθες το βράδυ σας ανέφερω, έχω την αντίληψιν ότι σήμερα το πρωί θα έχωμεν γερμανικήν επίθεσιν. Και τούτου ένεκεν η δύναμις τον οχυρού θα ευρίσκεται εις τας θέσεις μάχης, από της 4ης πρωινής ώρας, έτοιμη να θυσιασθή δια το μεγαλείον της φιλτάτης μας πατρίδος. Τότε ο στρατηγός με ευχαρίστησε δια τα μέτρα που έλαβα και μον είπεν επί λέξει "Περίεργον κ. Αναγνωστέ, ουδεμίαν ειδοποίησιν έχω από πουθενά, ότι πρόκειται να μας επιτεθούν σήμερα πάντως πολύ σε παρακαλώ να με καθιστάς ενήμερον δια παν συμβησόμενον, εις περίπτωσιν δε επαληθεύσεως της προβλέψεως σας να εκτελεσθή η υπ αριθ. 1 και 2 καταστροψαί". Την 4ην πρωϊνήν ώραν της 6ης Απριλίου 1941 μετέβην προς επιθεώρησιν του οχυρού δια να πεισθώ εάν άπαντες ευρίσκονται εις τας θέσεις των, ως είχεν διαταχθή το εσπέρας της προηγουμένης. Πράγματι, εκ της γενικής επιθεωρήσεως ην ενείργησα εις το οχυρόν, διεπίστωσα ότι οι αξιωματικοί και οπλίται, από της 3.55' ώρας, ευρίσκοντο εις τας θέσεις μάχης. Επί τόπον έδωσα τας δέουσας διαταγάς και οδηγίας. Επίσης διεπίστωσα ότι το ηθικόν των αξιωματικών και οπλιτών ήτο άριστον. Μετά το πέρας της επιθεωρήσεως επέστρεψα εις το γραφείον μου, μετά τον υπασπιστήν μου απολύτως ικανοποιημένος και υπερήφανος, διότι ηγούμαι τοιούτον τμήματος, εις το οποίον αντιπροσωπεύετο ολόκληρος η Ελλάς. Τα παρατηρητήρια τον οχυρού και των προκαλυπτικών τμημάτων μου ανέφεραν ότι μέχρι της στιγμής εκείνης ουδεμίαν κίνησιν παρατηρούσιν. Την 4.45' ώραν πρωϊαν της 6ης Απριλίου 1941 με εζήτησεν εις το τηλέφωνον και πάλιν ο στρατηγός όστις μου είπεν επί λέξει το κάτωθι: "Κύριε Αναγνωστέ σε συγχαίρω δια την προβλεπτικότητα σου, αυτήν την στιγμήν άφισα το Γενικόν Επιτελείον το οποίον με επήρε και μου είπεν ότι σήμερα το πρωί θα εκδηλωθή η γερμανική επίθεσις, πρόσεξε για όλα κατάστροψάς και λοιπά". Εγώ διαβεβαίωνα τον στρατηγόν δια μίαν ακόμη φοράν ότι τα πάντα είναι έτοιμα, το δε ηθικόν αξιωματικών και οπλιτών είναι άριστον, προ 5' λεπτών επέστρεψα από επιθεώρησιν που ενήργησα εις το οχυρόν και εύρον τα πάντα εν τάξει, αξιωματικοί και οπλίται ευρίσκονται εις τας θέσεις μάχης από της 3.55' πρωινής ώρας ως τούτο είχε διαταχθή από χθες το εσπέρας, εγώ δε αυτήν την στιγμήν μεταβαίνω εις το παρατηρητήριόν μου. Ο στρατηγός με ευχαρίστησε και διέκοψε την συνδιάλεξιν αφού με ευχήθη καλήν τύχην. Εκάλεσα αμέσως τον υπασπιστήν μον, του ανεκοίνωσα τα διαμηφθέντα με τον στρατηγόν και τον διέταξα να μεταβή αμέσως εις το παρατηρητήριον του Α' λόχου οχυρού απ όπου θα παρακολουθή τα πάντα. Εγώ μετέβην αμέσως εις το παρατηρητήριον μου και ανέμενον με τονς παρατηρητάς μου. Εκ του παρατηρητηρίου μου ειδοποίησα τηλεφωνικώς τους διοικητάς των λόχων και όργανα πρός δια τον μέλλοντα ν' αρχίση αγώνα. Ούτως εχόντων των πραγμάτων, την 5.03' πρωϊνήν ώραν της ιστορικής 6ης Απριλίου εδώθη, το από πολλού αναμενόμενον με αγωνίαν, σύνθημα συναγερμού από την διμοιρίαν προκαλύψεως Τσιβάκ και λοιπών 

προκαλυπτικών τμημάτων άτινα εδέχθησαν ισχυροτάτην επίθεσιν των γερμανικών στρατευμάτων. Επίσης το επιφανειακόν παρατηρητήριον του οχυρού μου αναφέρει ότι εις τα σύνορα ακούονται πυκνοί πυροβολισμοί και κανονιοβολισμοί. Τα προκαλυπτικά τμήματα, λόγω της ισχυρός πιέσεως και των πολύ υπερτερών δυνάμεων και μεσών πυρός ήρχισαν συμπτησσόμενα. Εγώ διέταξα τον υπασπιστήν μου να καταστρέψη δια πυρός όλα τα απόρρητα και σχέδια τον οχυρού και αμέσως τηλεφωνικώς τον αξιωματικόν του Μηχανικού όστις ευρίσκετο, με το ανάλογον προσωπικόν του, εις την βορείως του οχυρού υπονόμευσιν της δημοσίας οδού Κομοτηνή - σύνορα - Βουλγαρίαν, να θέση πυρ, πράγματι εντός ενός λεπτού η ανατίναξις εγένετο. Μετά την ανατίναξιν της υπ'αριθ. 1 καταστροφής διέταξα τον αξιωματικόν τούτον, συμφώνως των εκ των προτέρων δοθησών εντολών, να επιβιβασθή με τον προσωπικόν του επί τον εις την διάθεσίν του αυτοκινήτου και να μεταβή αμέσως εις την νοτίως του οχυρού υπονόμευσιν υπ' αριθ. 2 καταστροφήν εις ην να θέση αμέσως πυρ και εκείθεν να μεταβή μετά του προσωπικού του αμέσως εις Κομοτηνήν όπου και θα ελάμβανε νέαν αποστολήν εκ των στρατιωτικών αρχών Κομοτηνής. Πράγματι μετά 5' λεπτά της ώρας εγένετο και η νοτίως του οχυρού ανατίναξις της υπ αριθ. 2 καταστροψής, ο δε άξιος παντός επαίνου γενναίος αξιωματικός (ανθυπολοχαγός) του μηχανικού του οποίου το όνομα δεν ενθυμούμαι, μετά του προσωπικού τον ανεχώρησεν αμέσως δια Κομοτηνήν.

ΙΙΙ. Γερμανική επίθεσις και διεξαγωγή της μάχης του οχυρού Νυμφαίας 6ης Απριλίου 1941
Την 3ή και 30' ώραν της 6ης Απριλίου 1941 καλέσας με εις το τηλέφωνον ο διοικητής της ταξιαρχίας Έβρου υποστράτηγος Ζήσης Ιωάννης με διέταξε να εκτελέσω την ανατίναξιν των υπ'αριθ. 1 και 2 καταστροφών των ευρισκομένων βορείως του οχυρού και επί της οδού Νυμφαίας - σύνορα. Η εν λόγω ανατίναξις διετάχθη και εγένετο επιτυχώς ευθύς ως εξεδηλώθη η γερμανική επίθεσις κατά των προκαλυπτικών φυλακίων (παρόμοιας εκτάσεως καταστροφαί της οδού εγένοντο τη πρωτοβουλία μου ολίγας ημέρας προ της επιθέσεως δι ανδρών των λόχων του οχυρού περί τα 1500 περίπου μέτρα βορείως των μελετηθεντών καταστροφών). Την 5.03' πρωϊνήν ώραν της 6ης Απριλίου 1941 τα προκαλυητικά τμήματα έδωσαν το σύνθημα του συναγερμού δεχθέντα ισχυροτάτην επίθεσιν των γερμανικών στρατευμάτων. Από της ενάρξεως της ισχυράς ταύτης επιθέσεως και λόγω των πολλαπλασίως υπερτερών και ισχυρών δυνάμεων τα ηροκαλυπτικά τμήματα ήρξαντο συμτυσσόμενα συμφώνως προς το σχέδιον ενεργείας αυτών. Την 8.30' ώραν της αυτής ημέρας τα γερμανικά στρατεύματα μη υπαρχούσης αναλόγου φιλίας αντιστάσεως και χρησιμοποιούντα άφθονον πυροβολικόν και αυτόματα όπλα κατέλαβαν τα υψώματα Τζιβάκ και Μπουγιούκ Αλάν. Εκ των υψωμάτων τούτων ήρχισαν σφυροκοπούντα συνεχώς τα επί των υψωμάτων 822 και Περλαγιάν Κεντί ευρισκόμενα ελαφρά ηροκαλυπτικά ήμετερα τμήματα. Την αυτήν ως άνω ώραν ενεφανίσθησαν και τα πρώτα μηχανοκίνητα εχθρικά τμήματα 200 μέτρα βορειότερον των εκτελεσθεντών δι ανατινάξεως καταστροφών επί της δημοσίας οδού. Εκ της θέσεως τούτης το εχθρικόν αντιαρματικόν πυροβολικόν ήρχισε βάλλον εναντίον του παρατηρητηρίου του διοικητού του οχυρού.

Γερμανοί στρατιώτες καλυπτόμενοι στη μάχη των οχυρών. (Πηγή: Φυλλάδιο μουσείου Νυμφαίας). Από της 7ης περίπου πρωινής ώρας το πυροβολικόν του εχθρού πάσης φύσεως και διαμετρήματος τεταγμένον επί διαφόρων σημείων της οδού Μακάζα - σύνορα - Νυμφαία άρχισε να εκτελή φραγμούς επί της 

επιφανείας του οχυρού. Την 8.45' ώραν, πυροβόλον των 88 χιλιοστών τεταγμένον πλησίον των καταστροφών εξετέλεαε εύστοχον βολήν κατά του παρατηρητηρίου της διοικήσεως του οποίου βλήμα εκραγέν εντός του παρατηρητηρίου έθεσε εκτός μάχης τους εν αυτώ ευρισκομένους μετ' εμού 5 οπλίτας της υπηρεσίας του παρατηρητηρίου εξ ων ο εις υπέκυψεν εις τα τραύματά του.

Σχεδιόγραμμα επίθεσης - εισβολής Γερμανικών δυνάμεων. (Νερούμ = Στρογγυλό, Μπερλαγιάν Κεντί = Λιθάρι, Τσιβάκ Λόφ. = Λόφος). (Πηγή: Αγώνες στην ανατ. Μακεδ. και Θράκη 1941, ΓΕΣ/ΔΙΣ 1956). Δια της εκρήξεως του εν λόγω βλήματος το παρατηρητήριον μου κατέστη άχρηστον αναγκασθείς προς τούτο να χρησιμοποιώ τα παρατηρητήρια του Α' λόχου οχυρού. Από της 11ης ώρας της αυτής ημέρας το οχυρόν περιεσχέθη παντελώς. Από της ώρας τούτης ο εχθρός έταξεν επί όλων των γύρωθεν του οχυρού ευρισκομένων υψωμάτων πυροβόλα πάσης φύσεως και διαμετρήματος και αντιαρματικά τοιαύτα και ήρξατο βάλλον δραστικώς εναντίον των φατνωμάτων των πολυβόλων και 

των εξόδων των έργων από αποστάσεως 600-1500 μέτρων ενώ ταυτοχρόνως δια τμημάτων πεζικού ο εχθρός προσεπάθει συνεχώς ν' ανέλθη επί του οχυρού. Αι επιθετικοί αύται προσπάθειαι του εχθρού εθραύοντο υπό των πολυβόλων και των δύο όλμων του οχυρού οίτινες δι' εύστοχου βολής απηγόρευον την επισκευήν της συντελεσθείσης καταστροφής της οδού και κατά συνέπειαν την διέλευσιν τροχοφόρων από της οδού της αγούσης προς Κομοτηνήν. Την 14ην ώραν ο εχθρός δια βλημάτων πυροβολικού μεγάλου διαμετρήματος κατόρθωσε να καταστρέψη πέντε πολυβόλα της μετωπικής αμύνης και να προξενήση απώλειας επί του προσωπικού αυτών. Από της ανωτέρω ώρας και μέχρι βαθείας νυκτός ο εχθρός εσφυροκόπει το οχυρόν τόσον δια τον πυροβολικού και των αυτομάτων όπλων του όσον και δια της αεροπορίας. Παρατηρήσαντες μεγάλας συγκεντρώσεις μηχανοκινήτων μέσων και πυροβολικού επί της οδού Νυμφαίας - σύνορα - Μακάζα εζητήσαμεν κατ' επανάληψιν δια του ασυρμάτου την αποστολήν φιλίας αεροπορίας δια την καταστροφήν τούτων πλην δεν ενεφανίσθη εις τον ορίζοντα ουδέν φίλιον αεροπλάνον. Ελήφθη μόνο το κάτωθι ραδιοτηλεγράφημα από τον αείμνηστον στρατηγό Ζήση Ιωάννην. "Δι' ανδρείαν σας και αυτοθυσίαν σας η πατρίς ευγνωμονεί. Εγώ δε προσωπικώς υποκλείνομαι. Ποθούμαι νέα σας" Ζήσης Υποστράτηγος Έκτοτε εχάθη κάθε επαφή με την ταξιαρχίαν Έβρου, παρά τας επίμονους προσπάθειας μας να συνδεθώμεν, τούτο κατέστη αδύνατον. Επίσης προσπάθησα μεν να συνδεθούμεν και με την ταξιαρχίαν Νέστου πλην όμως τούτο κατέστη αδύνατον. Το οχυρόν απεμονώθη τελείως, κανείς σύνδεσμος με ασύρματον ή τηλέφωνον υπήρχεν. Από της 2ας ώρας της 6ης Απριλίου εκόπασε κάπως το σφυροκόπημα τον εχθρού και δεν ηκούοντο παρά κατ' αραιά χρονικά διαστήματα οι κανονιοβολισμοί.

7η Απριλίου 1941
Την 1.30’ πρωϊνήν της 7ης Απριλίου ο εχθρός ήρχισεν σφοδρότατον βομβαρδισμόν πυροβολικού επί του οχυρού διαρκείας 30' λεπτων της ώρας μετά το περάς τον οποίου τμήματα Πεζικού ενήργησαν έφοδον προς κατάληψιν τούτου πλην η προσπάθεια των αυτή εθραύσθη υπό των πολυβόλων μας και όλμων προκαλέσαντες μεγαλας απώλειας εις βάρος του εχθρού. Παρόμοια εχθρική ενέργεια έλαβε χώραν περί την χαραυγή εύρουσα και αυτή την αυτήν τύχην.

Γερμανικό τανκ φλέγεται μετά από εύοιοχη βολή του ελληνικού πυροβολικού. (Πηγή: Έκθεση πολεμ. Ιστορίας των Ελλήνων, τόμος Β' 1970). 

Την 5ην πρωϊνήν της αυτής ημέρας ο εχθρός ενήργηαε και τρίτην παρομοίαν εχθρικήν ηροσπάθειαν ήτις εθραύσθη και αύτη ως αι δύο προηγούμενοι. Καθ' όλη την λοιπήν ημέραν ο εχθρός έπαυσεν μεν να μας ενοχλή πολύ δια των ηολυβόλων του, πλήν όμως εσφυροκόπει συνεχώς το οχυρόν δια τον αγόνου και παντοειδούς πυροβολικού του δια του οποίου την 16ην ώραν κατέστρεψε και 6ον πολυβόλον της μετωπικής αμύνης φονεύσας τους 4 υπηρέτας αυτού. Την 18ην ωραν της αυτής ημέρας ο βομβαρδισμός τον οχυρού υπό του πυροβολικού τον εχθρού ενετάθη και η εξαπολυθείσα μετά το πέρας τούτου έφοδος εθραύσθη επιτυχώς. Την 19ην ωραν ο εχθρός περατώσας την εγκατάστασιν της καλύτερας θέσεως των πυροβόλων του γύρωθεν τον οχυρού ήρχισεν με υπερεκατόν πυροβόλων παντός είδους και διαμετρήματος σφοδρότατον βομβαρδισμόν εναντίον των φατνωμάτων των πολυβολείων των εξόδων των έργων και των παρατηρητηρίων όστις διήρκησε μέχρι της 19ης και 45' ώρας.

Κατεστραμμένο έργο επιφανείας από τους κατακτητές. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης). Δια του βομβαρδισμού τούτου κατεστράφησαν τα περισσότερα των εναπομεινάντων πολυβόλων ως και αι θύραι των εξόδων των μεμονωμένων έργων. Το δε πεζικόν του εχθρού αφίχθη κάτωθεν των καταστραφέντων ήδη συρματοπλεγμάτων. Τον βομβαρδισμόν τούτον του εχθρικού πυροβολικού διεδέχθη βομβαρδισμός του οχυρού υπέρ πεντήκοντα περίπου αεροπλάνων καθέτου εφορμήσεως διαρκείας 15' λεπτών της ώρας. Δια του βομβαρδισμού αυτού των αεροπλάνων κατεστράφη ο εις εκ των δύο όλμων μετά του έργου αυτού. Αρθέντος και του βομβαρδισμού των αεροπλάνων το πεζικόν του εχθρού και ειδικά τμήματα επιθέσεως εναντίον οχυρών ευρέθησαν επί των έργων και ήρξατο της καταστροφής τούτων δια δυναμίτιδας και φλογοβόλων. Το έργον της 3ης διμοιρίας του Α' λόχου και εν εκ των μεμονωμένων έργων της 1ης διμοιρίας του Β' λόχου κατέρρευσαν δια δυναμίτιδας και κατελήφθησαν μετά μάχην εσωτερικού αγώνος την 21ην ωραν. Εν τω μεταξύ εκ των καταστραφέντων πολυβολείων έρριπτον εις το εσωτερικόν του οχυρού χειροβομβίδας καπνογόνους και υπό την προστασίαν φλογοβόλων εισήρχοντο εντός του οχυρού. 

Φανάρι φωτισμού του οχυρού. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης). Αι πετρελαιόφωτοι λυχνίαι έσβυσαν ελλείψει οξυγόνου ενώ η ατμόσφαιρα του οχυρού εκ των ανωτέρω και του βομβαρδισμού κατέστη αποπνυκτική. Αι θύραι των εξόδων υπεχωρησαν εις δε το κέντρον του συγκροτήματος κατέρρευσε συνεπεία δυναμίτιδας το γραφείον του διαχειριστού. Ο εσωτερικός άγων πλέον λόγω του σκότους και των εκρήξεων κατέστη αδύνατος. Κατόπιν των ανωτέρω και επειδή πας σύνδεσμος παρ όλας τας προσπάθειας μας με την προϊσταμένην αρχήν εξέλιπε αφ' ενός αφ'ετέρου λόγω ελλείψεως φιλίου πυροβολικού και αεροπορίας προς απασχόλησιν εν μέρει του εχθρού ως και της καταγραφής των περισσοτέρων οργάνων του οχυρού βλέπων το άσκοπον και επικίνδυνον της παραμονής εντός των υπογείων στοών της δυνάμεως του οχυρού ήχθην εις την απόφασιν έχων και την προς τούτο σύμφωνον γνώμην των διοικητών των λόχων να διατάξω περί ωραν 23.30' την παύσιν του πυρός εκ των υπολοίπων οργάνων και την παράδοσιν του οχυρού. Τέλος περί ωραν 24ην της 7ης προς την 8ην Απριλίου το οχυρόν περιήλθεν εις χείρας τον εχθρού.

IV. Μετά την μάχην τον οχυρού Νυμφαίας
Μετά την κατάληψιν του οχυρού Νυμφαίας, υπό ειδικών τμημάτων εκπορθήσεως οχυρών, την εσπέραν της 7ης Απριλίου 1941 και ωραν 24ην, εισήλθαν εις το οχυρόν τμήματα γερμανικού στρατού, άτινα επεδώθησαν εις την λεηλασίαν των τροφίμων του οχυρού αφού προηγουμένως περιόρισαν τους αξιωματικούς και οπλίτας του οχυρού εντός ορισμένων υπογείων στοών. Γερμανοί δε Αξιωματικοί του επιτελείου του μηχανοκινήτου γερμανικού σώματος στρατού ελθόντες εις το οχυρόν ήρχισαν εξετάζοντες τους αξιωματικούς εις ιδιαιτέραν στοάν έναν έκαστον χωριστά, υποβάλοντες διαφόρους ερωτήσεις σχετικώς με την δύναμιν και οργάνωσιν του οχυρού ως και την διοικητικήν υπαγωγήν τούτου. Τας πρωινάς ώρας επισκεύφθησαν το οχυρόν τέσσαρες Γερμανοί στρατηγοί εξ ων ο εις ο διοικητής του μηχανοκινήτου σώματος στρατού το οποίον ήτο έναντι του οχυρού Νυμφαίας και επρόκειτο να διέλθη την αμαξιτήν οδόν από Βουλγαρίας - οχυρόν - Κομοτηνήν, αλλά εύρε σιδηρούν τοίχος τα στήθια των υπερασπιστών του μικρού τούτου οχυρού. Το ότι ο εις των στρατηγών ήτο ο διοικητής του γερμανικού σώματος στρατού, φαίνετο εκ του ότι έφερεν επί των χρυσοποίκιλτων επωμίδων του δύο αδαμαντοκολλήτους αστέρας, ενώ οι τρεις έτεροι έφεραν ένα αδαμαντοκόλλητον αστέρα και ίσταντο ενώπιον του προσοχή. Εγκάθειρκτοι όντες οι 14 ήρωες αξιωματικοί του οχυρού εντός του στενωτάτου δωματιού μου διαστάσεων 2X2, ήλθεν εις ταγματάρχης Γερμανός τον επιτελείου του σώματος στρατού, όστις ηρώτησε ποίος είναι ο διοικητής του οχυρού, πληροφορηθείς ότι είμαι εγώ με παρεκάλεσε να τον ακολουθήσω και με οδήγησεν εις την επιφάνειαν του οχυρον, την οποίαν βεβαιώ ότι δεν ανεγνώρισα, διότι ήτο ανασκαμμένη πιθαμή προς πιθαμή, ούτε ίχνος δένδρου υπήρχε, είχε μεταβληθή τελείως από τους βομβαρδισμούς. Προχορώντες ευθάσαμεν εις ένα μικρόν οικίσκον προς την νοτίαν πλενράν του οχυρου ο οποίος δεν είχε πάθη μεγάλος ζημίας από τους βομβαρδισμούς. Επίσης ο ιστός της ελληνικής σημαίας εις την κορυφήν του οχυρου δεν είχε πάθη τίποτε και η κυανόλευκος εκυμάτιζε υπερήφανη καθ’ όλην την διάρκειαν της μάχης και μέχρι της στιγμής εκείνης που διερχόμην κάτωθεν και εις απόστασιν 50 περίπου μέτρων με τον Γερμανόν ταγματάρχην είς Γερμανός κατεβίβαζε την ένδοξον ελληνικήν σημαίαν και ανεβίβασε μετ’ ολίγην ώραν την γερμανικήν. Φθάσαντες εις τον οικίσκον με εισήγαγεν εντός και με παρουσίασεν εις τον διοικητήν του σώματος 

στρατού και τους τρεις άλλους στρατηγούς. Όταν εισήλθαν εις το δωμάτιον που ήτο ο σωματάρχης, ηγερθη ούτος της θέσεως του, έλαβε την στάσιν της προσοχής και μου έσφιξε το χέρι ειπών δια διερμηνέως τ' ακόλουθα: "Το γερμανικόν κράτος δι' εμού συγχαίρει του ήρωας υπερασπιστάς του οχυρου τούτου, οι οποίοι επεσκίασαν την δόξαν τον Λεωνίδα και του Θεμιστοκλέους. Σας παρακαλώ πολύ αυτά να τα διαβιβάσατε εις όλους τους αξιωματικούς και οπλίτας του οχυρού. Χθες το βράδυ το ραδιόφωνον, του Βερολίνου και Λονδίνου έψαλαν ύμνους για σας". Η απάντησις μον ήτο: - "Ουδέν επράξαμεν στρατηγέ παρά μόνον το καθήκον μας ως υπερασπισταί τμήματος τον πατρίου εδάψους". Τότε ο στρατηγός συνεχίζων είπεν: "Εμείς είμεθα φιλοί της Ελλάδος, διατί εσείς αντεστάθητε και εμποδίσατε την προχώρησίν μας; ή μήπως νομίσατε ότι οι επετεθέντες ήσαν Βούλγαροι;". - "Αδιαφορώ ποίοι ήσαν οι επιδρομείς εναντίον της αγαπητής μου πατρίδος, Γερμανοί ή Βούλγαροι. Εγώ ετάχθην να ψυλάξω τμήμα των συνόρων της πατρίδος μου και το έπραξα όσον ήτο δυνατόν αδιάφορον ποίον είναι το αποτέλεσμα." - "Και πάλιν σας συγχαίρω, αλλά τι δύναμιν είχατε;" - Οι υπερασπισταί του μικρού τούτου οχυρού στρατηγέ ανέρχονται μόλις εις 14 Αξιωματικούς και 364 οπλίτας, αι ψυχαί των οποίων αντιπροσωπεύουν εκατονταπλάσιαν δύναμιν." - "Πράγματι μικρόν ντωμόν είπεν ο στρατηγός, ποίαι αι απώλειαι του οχυρού;" - "Αι απώλειαι τον οχυρού ανέρχονται εις 7 νεκρούς και 23 τραυματίας." - "Μόνον;" Εκ της εκπλήξεως ταύτης του στρατηγού, φαίνεται ότι ανέμενε να ακούση μεγάλον αριθμόν απωλειών λόγω τον σφοδρού βομβαρδισμού τον οχυρού από ξηράς και αέρος και της χρησιμοποιήσεως τόσων άλλων μέσων, όταν δε άκουσε τόσο μικρόν αριθμόν απωλειών εξενισθη. - "Μάλιστα στρατηγέ μου, αλλά, υποβάλλω την παράκλησιν, εάν τούτο επιτρέπεται, να με πληροφορήσητε τι απώλειας είχον τα υμέτερα τμήματα κατά την εναντίον του οχυρού επίθεσιν." - "Τα ημέτερα τμήματα είχον 900 νεκρούς και 1500 τραυματίας, 100 κτήνη και 30 αυτοκίνητα. Δεν μου λέτε σας παρακαλώ, συνεχίζει ο στρατηγός, τι βαθμόν έχετε;" - "Φέρω τον βαθμόν τον ταγματάρχου." Αδύνατον, λέγει ο στρατηγός, τα οχυρά διοικώνται από υποστρατήγους και φέρετε τον βαθμό τούτον, αλλά δεν θέλετε να τον αποκαλύψητε, άγνωστον δια ποίον λόγον. Πού είναι η ταυτότης σας; - "Δεν έχω στρατηγέ μου." - "Εμείς φέρωμεν ταυτότητας με τον βαθμόν μας και λοιπά στοιχεία για κάθε απρόοπτον, ιδού, και ο στρατηγός εξήγαγεν, εκ του στήθους του, μιαν πλάκαν μετάλλινην ήτις εκρέματο από τον λαιμόν του με μιαν άλυσσον χρυσήν, την οποίαν μοι επέδειξεν." - "Εμείς οι Έλληνες στρατηγέ μου δεν φερομεν ταυτότητας διότι είμεθα τόσον ολίγοι που γνωρίζει ο εις τον άλλον." Πάντως ο στρατηγός εκ της γενομένης συζητήσεως δεν επίσθη ότι είμαι ταγματάρχης, αλλά έμεινε με την εντύπωσιν ότι φέρω τον βαθμόν τον υποστρατήγου και αποκρύπτω να το ομολογήσω. - "Σας παρακαλώ στρατηγέ, λέγει ο στρατηγός, να μου δόσητε τα σχέδια τον οχυρού σας και να μου πείτε πού έχετε τας υπολοίπους δυνάμεις σας, ως και εάν έχετε τοποθετήσει νάρκας ξηράς και πού." - "Δεν είμαι στρατηγός, είμαι ταγματάρχης, σχέδια τον οχυρού δεν υπάρχουσι, (διότι όλα τα απόρρητα και τα σχεδιαγράμματα τον οχυρού, κατεστράφησαν δια πυρός ευθύς ως ήρξατο η επίθεσις των Γερμανών) αλλάς δυνάμεις δεν έχω παρά μόνον τους 14 αξιωματικούς και 364 οπλίτας, νάρκας ξηράς δεν υπάρχουσι τοποθετημένοι." - "Εάν δεν κατωρθούτο η κατάληψις του οχυρού, θα διέτασσα να σας ανατινάξουν στον αέρα." - "Αυτό στρατηγέ, θα ήτο προτιμότερον για τους υπερασπιστάς τον μικρού Οχυρού". Ο στρατηγός ερεθισθείς εκ της όλης συζητήσεως μου είπεν: - "Καλά δεν μου λες σε παρακαλώ, εσείς μια ψείρα η Ελλάς, θέλησε να τα βάλει με την γερμανικήν αυτοκρατορίαν και να αναχαίτιση τον γερμανικόν χείμαρον;" Τότε και εγώ θυμωθείς εκ των, υπό του ούνου στρατηγού, λεχθέντα ηγέρθην της θέσεως μου και του ειπον: - "Στρατηγέ, εάν νομίζετε ότι η Ελλάς είναι ψύρα απατάσθε, μικροί είμεθα αλλ' ένδοξοι. Εάν δε θέλετεε να δήτε καλύτερα ποίοι είμεθα εμείς οι Έλληνες δεν έχετε να κάμετε τίποτε άλλο, παρά εσείς με το σώμα σας στρατού και εγώ με τους 14 αξιωματικούς μου και τους 364 οπλίτας, να πολεμήσωμεν, με τα ίδια όμως μέσα και μηχανήματα και τότε θα πεισθήτε στρατηγέ καλύτερα ποίοι είμεθα εμείς οι Έλληνες, αν και τούτο το γνωρίζετε πολύ καλά από τον ελληνοιταλικόν πόλεμον εις την Αλβανίαν. Απορώ στρατηγέ, πώς η Γερμανία ελησμόνησε την καταστροφή που έπαθε κατά τον προηγούμενον παγκόσμιον πόλεμον, από την προδοσίαν της Ιταλίας. Δεν ενθυμείσθε το τηλεγράφημα του Κάιζερ προς τον 

εστεμμένον απατεώνα, δια τον οποίον του έκανε γνωστόν, ότι η Γερμανία δεν θα λησμονήσει ποτέ την άτιμον πράξιν της Ιταλίας, δυστυχώς ελησμονήθησαν όλα και σήμερα τα γερμανικά στρατεύματα εισβάλουν εις την μικράν αλλ' ένδοξον Ελλάδα, δια να διευκολύνουν τον Ντούτσε εις τας κατά της Ελλάδος βλέψεις του. Τότε ο στρατηγός θυμωθείς δια τα λεχθέντα έρριψε προς εμέ ένα βλέμμα αυστηρόν και ανεχώρησε μετά των τριών ετέρων στρατηγών, χωρίς καν να με αποχαιρετήσει. Από της στιγμής αυτής αρχίζουν τα μαρτύρια των Αξιωματικών και οπλιτών του Οχυρού. Ένα τέταρτον της ώρας μετά την αποχώρησιν των στρατηγών και της μεταφοράς μου πλησίον των άλλων αξιωματικών του οχυρού, εντός των στοών, διετάχθη η μεταφορά των οπλιτών του οχυρού, εις τας βορείως και νοτίως τον οχυρού καταστροφάς, της αμαξιτής οδού της αγούσης εκ Κομοτινής προς τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα - Βουλγαρίαν, δια την επισκευήν των άνω καταστροφών. Η συμπεριφορά των επικεφαλής Γερμανών στρατιωτών προς τους οπλίτας μας, ήτο αισχρά, εχρησιμοποιούντο σαν υποζύγια, δια την παραμικράν βραδύτητα, λόγω του ότι ήτο νήστεις εδέροντο ανηλεώς. Μετά πάροδον ολίγης ώρας παρέλαβαν και εμάς τους 12 αξιωματικούς, διότι τους δύο ιατρούς του οχυρού τους άφησαν δια την περίθαλψιν των τραυματιών μας, εντός του αναρρωτηρίου του οχυρού, και μας οδήγησαν οδικώς, πρώτον εις τας νοτίως τον οχυρού καταστροφάς. Εκεί μας άφισαν ελάχιστον χρονικόν διάστημα δια να δούμε την χρησιμοποίησιν των οπλιτών μας και τούτο προς τιμωρίαν μας. Κατόπιν μας οδήγησαν οδοικώς εις τας βορείως του οχυρού καταστροφάς, δια τον αυτόν ως άνω σκοπόν και εκείθεν εις το εξεταστικόν φυλάκιον, ένθα μας άφισαν 15 λεπτά της ώρας να ξεκουρασθώμεν, νηστικούς τελείως από την μεσημβρίαν της προηγουμένης ημέρας. Καθ' όλην την διάρκειαν της διαδρομής μας από οχυρού μέχρι συνόρων (εξεταστικόν φυλάκιον) και εντός της χαράδρας του Χαν, παρετηρήσαμεν ότι ήτο πάρα πολλοί φονευμένοι άνδρες, και κτήνη, επίσης πολλά αυτοκίνητα κατεστραμμένα εκ των βλημάτων των όλμων του οχυρού. Επίσης ολόκληρος η μηχανοκίνητος φάλαγξ των γερμανών ήτο επί της αμαξιτής οδού εντός της χαράδρας σε μήκος 5 - 6 περίπου χιλιομέτρων, μη δυναμένη να προχωρήσει λόγω των καταστροφών, ούτε επιστρέψει προς τα οπίσω. Η μηχανοκίνητος αυτή φάλαγξ είχεν εισέλθει εντός της χαράδρας Χαν, από της πρώτης ημέρας της γερμανικής επιθέσεως.

Εμπόδια με σιδηροδοκούς κοντά στη χαράδρα. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης). Δια τους ανωτέρω λόγους εζήτησα, ως ανωτέρω αναφέρω, δια του ασυρμάτου, την απόστολήν, έστω και ενός αεροπλάνου, το οποίο πέτων κατά μήκος της χαράδρας Χαν, ρίπτη βόμβας, δεν θα έμενε, από το μηχανοκίνητον γερμανικόν σώμα, ούτε ρόδα, αλλά δυστυχώς δεν απεστάλει, άγνωστον εις εμέ δια ποίους λόγους. Μετά παρέλευσιν 15' της ώρας, από της αφίξεώς μας εις εξεταστικόν φυλάκιον, μας οδήγηοαν οδοιπορικώς εις το βουλγαρικόν έδαφος και μέχρι Μακάζης, ένθα έδρα βουλγαρικού λόχου. Κατά την είσοδόν μας εις το περίβολον των στρατώνων, οι εν αυτώ ευρισκόμενοι αξιωματικοί και οπλίται του βουλγαρικού λόχου μας απένειμαν στρατιωτικόν χαιρετισμόν, ένας δε αξιωματικός μας οδήγησεν εις ένα μικρόν θάλαμον των στρατώνων και διέταξε τους στρατιώτας του να μας ετοιμάσουν φαγητόν, διότι επληροφορήθησαν ότι είμεθα νήστεις επί διήμερον. Μετά παρέλευσιν 30 λεπτών της ώρας ενεφανίσθησαν στρατιώται Βούλγαροι κομίζοντες άρτον λευκόν, αυγά και τυρόν, άτινα ετοποθετήσαν επί μιας τραπέζης και μας παρεκάλεσαν να δεχθώμεν αυτά τα ολίγα, εκ 

μέρους των συναδέλφων μας Βουλγάρων αξιωματικών. Ευχαρίστησα εγώ, εκ μέρους των αξιωματικών μου, τους Βουλγάρους συναδέλφους μας, δια την συνεδελφικήν των συμπεριφορά προς ημάς. Οι Γερμανοί ειδόντες τας περιποιήσεις των Βουλγάρων προς ημάς, ήλθεν αμέσως εις συνταγματάρχης του επιτελείου με 4 κατωτέρους αξιωματικούς και διέταξε, πριν ακόμη προλάβομεν να πάρωμεν, έστω και μίαν μπουκιάν, να εγερθώμεν αμέσως και μας οδήγησαν έξω του στρατώνας, εις ένα φορτηγόν αυτοκίνητον και μας ετοποθέτηααν εντός αυτού. Οι Βούλγαροι, αξιωματικοί και οπλίται, έμειναν κατάπληκτοι, εκ της τοιαύτης διαταγής των Γερμανών. Εντός του αυτοκινήτου εμείναμεν μέχρι βαθείας νυκτός. Περί το μεσονύκτιον ήρχισεν ραγδαιοτάτη βροχή, τότε διετάχθη η επιστροφή μας εις το οχυρόν δια του αυτοκινήτου τούτου. Καθ’ οδόν οι συνοδοί μας Γερμανοί διέταξαν την αφαίρεσιν της τέντας του αυτοκινήτου, δια να βρεχώμεθα, διότι η βροχή έπιπτε κρουνιδών και ούτω την 2αν νυκτερινήν ώραν αφίχθημεν εις το οχυρόν, κατάβρεκτοι, νήστεις εις ελεηνήν και τρισαθλίαν κατάστασιν. Εις τοιαύτην κατάσταση όντες, οδηγήθημεν 12 αξιωματικοί εις εν δωμάτιον του οχυρού διαστάσεων 2X2 χωρίς κλινοσκεπάσματα, κατάβρεκτοι τρέμοντες από κούρασιν και ψύχος. Μετά πάροδον ολίγων λεπτών παρουσιάσθη ένας ούνος αξιωματικός ό οποίος αποτανθείς προς εμέ δια διερμηνέως μου είπεν τα εξής: "Εδώ θα μείνετε, αυτοί οι δυο ντενεκέδες είναι ένας για το ψιλό σας και ο άλλος για το χονδρό σας, εάν τολμήσει κανείς από σας να πατήση έστω και το κατώφλι της πόρτας θα τυφεκισθή επί τόπου, εσύ δε, θα είσαι υπεύθυνος για όλα" και ανεχώρησεν. Ευθύς, ετοποθέτησαν δύο πολυβόλα εις την είσοδόν της πόρτας και έτσι ξενυχτήσαμε όρθιοι ο ένας κοντά στον άλλον 12 αξιωματικοί. Την επομένην λίαν πρωί, μας παρέλαβε μία συνοδεία από ούνους και μας κατέβασε κατω από το οχυρό σε μία μικρή πλατεία του υποτομέως, όπου είχον συγκεντρώσει και τους οπλίτας του οχυρού ευρισκομένους εις ελεηνήν και τρισαθλίαν κατάστασιν, εκ της νηστείας και των κόπων. Οι χθεσινοί ήρωες του οχυρού, που εδόξασαν τα ελληνικά όπλα και έγραψαν με το αίμα των, εις την ελληνικήν ιστορίαν, σελίδα δόξης, ήσαν τώρα παρατεταγμένοι, άοπλοι και κουρασμένοι σωματικώς και ψυχικώς, εις την μικράν πλατείαν του υποτομέως, εις το κέντρον της οποίας προ δύο ημερών εκυμάτιζεν υπερηφάνως η κυανόλευκος ελληνική σημαία, αναμένοντες την άφιξιν των συμπολεμιστών των αξιωματικών. Καίτοι κουρασμένοι από τους κόπους που τους είχον επιβάλει οι επιδρομείς ούνοι είχον την κεφαλήν των ψηλά, διότι εγνώριζον πολύ καλά ότι εξετέλεσαν το προς την αγαπημένην μας πατρίδα καθήκον. Μόλις είδον τον διοικητήν των, επικεφαλής των αξιωματικών του οχυρού πλησιάζοντα προς αυτούς, υπό συνοδείαν των ούνων, εξέσπασαν εις δάκρυα. Διερχόμενος εγώ. έμπροσθεν των, επικεφαλής των αξιωματικών, τους είπα σιγά, "τα δάκρυα δεν αξίζουν εις τους ήρωας, πρέπει να ξέρετε ότι αι ταλαιπωρίαι αυταί noυ τραβάμε σήμερα και όσας εις το μέλλον θα υποστούμεν, είναι και θα είναι η συνέχεια των προς την αγαηημένην μας πατρίδα, αγώνων μας", προχωρήσας ετοποθετήθημεν εις το δεξιόν της, φάλαγγας. Μετ ολίγον, η φάλαγξ, υπό συνοδείαν των ούνων, ετέθη εις πορείαν προς Κομοτηνήν. Μετά πορείαν αρκετών ωρών, εφθάσαμεν εις Κομοτηνήν τας απογευματινάς υμάς. μας ετοποθέτησαν δε εις θαλάμους των, έξω της Κομοτηνής, στρατώνων άνευ κλινοσκεπασμάτων και τροφής. Οι κάτοικοι της Κομοτηνής, πληροφορηθέντες ότι οι Γερμανοί έφεραν αιχμαλώτους τους υπερασπιστάς τον οχυρού Νυμφαίας έφεραν άρτον και διάφορα είδη τροφίμων δι όλους τους αξιωματικούς και οπλίτας.Το εσπέρας έφεραν παπλωματά και συνδόνια όχι μόνον δια τους αξιωματικούς, αλλά και δια τους οπλίτας του ηρωικού οχυρού, άτινα παρέδιδαν εις τους Γερμανούς φρουρούς, διότι απηγορεύετο αυστηρώς να πλησιάσωσι. Την επομένην λίαν πρωί, διέταξαν οι Γερμανοί και ετοιμάσθημεν δι' αναχώρησην προς Ξάνθην. Την ώραν που είμεθα έτοιμοι δι' αναχώρησιν είς συνταγματάρχης Γερμανός, κατά πάσαν πιθανότητα στρατιωτικός διοικητής Κομοτηνής όστις δια διερμηνείς μου είπεν: "Στρατηγέ δύνασθε να έλθητε στο αυτοκίνητόν μου, διότι και εγώ θα μεταβώ εις Ξάνθην δι υπηρεσίαν". Εγώ τον απήντησα: "Κύριε συνταγματάρχα οι αξιωματικοί και οι οπλίται μου θα επιβιβασθώσιν εις αυτοκίνητα δια Ξάνθης" - Όχι, μόνον σεις. - Ευχαριστώ, θα έλθω πεζός, επικεφαλής των αξιωματικών και οπλιτών μου, ακολουθών την τύχη τούτων. Χωρίς ν' απαντήσει ο ούνος συνταγματάρχης, μου έρριψε ένα βλέμμα από κορυφής μέχρις ονύχων, επίδησεν εντός του πολυτελέστατου αυτοκινήτου του και ανεχώρησεν, αφού προηγουμένως έδωκε διαταγάς προς τον επικεφαλής της συνοδείας Γερμανον αξιωματικόν. Μετά την αναχώρησιν του άνω συνταγματάρχου, ετέθημεν εις πορείαν δια Ξάνθην. Διερχόμενοι από την πλατείαν της Κομοτηνής, όλοι οι κάτοικοι της πόλεως, οίτινες είχον συγκεντρωθεί εκεί, ήρχισαν χειροκροτούντες και φωνάζοντες "Ζήτω η Ελλάς, Ζήτω οι ήρωες του οχυρού μας. Δεν το ξέραμε αδέλφια μας ότι σεις πολεμούσατε εκεί επάνω, θα ερχόμεθα και εμείς άνδρες και γυναίκες, γέροντες και παίδια, με ξύλα και με σκαπάνας, να σας βοηθήσωμεν. Να ζήσετε αδέλφια μας, μην φοβάσθε ο θεός της Ελ- 

λάδος μας θα είναι μαζί σας". Αι δε γυναίκες, εκ των εξωστών και παραθύρων, με ξεπλεγμένα μαλλιά έκλεγαν τραβώντας ταύτα και έλεγαν: "Αχ! αδέλψια μας ήρωες της αλησμόνητου γλυκιάς μας πατρίδος, πού σας πηγαίνουν οι άτιμοι οι ούνοι;". Οι Γερμανοί φοβηθέντες, μήπως ο κόσμος μας ελευθερώσει, επύκνωσαν την συνοδεία και ήρχισαν ωρυόμενοι αποθούντες τον κόσμον και επυροβόλουν εις τον αέρα. Η περιγραφή, της συγκινητικής τούτης στιγμής, είναι αδύνατος. Αξιωματικοί και οπλίται, με δάκρυα συγκινήσεως, εις τους οφθαλμούς εχαιρέτουν το πλήθος βαδίζοντες με βήμα σταθερόν και τας κεφάλας υψηλά. Είναι αδύνατον λέγω και πάλιν, να περιγράψω τον πατριωτισμόν των κατοίκων της πόλεως ταύτης και την συγκίνησιν των αξιωματικών και οπλιτών του οχυρού μου. θεωρώ τον εαυτόν μου τα μέγιστα υπερήφανον διότι ήμουν διοικητής τοιούτων ηρώων οι οποίοι πράγματι επολέμησαν ως πραγματικοί απόγονοι και εφάμιλλοι των ηρώων του 1821. Εις το μικρόν αλλ' ηρωικόν τούτο οχυρόν αντεπροσωπεύετο ολόκληρος η Ελλάς. Οι υπερασπισταί τούτου κατήγοντο, εκ της Στερεάς Ελλάδος, Πελοποννήσου, Θεσσαλίας Ανατολικής και Δυτικής Μακεδονίας, Θράκης, Ηπείρου, Κρήτης και όλων των Νήσων, τους οποίους κατόρθωσα να συνδέσω ψυχικώς και να συνδεθώ μετ' αυτών ψυχικώς. Διελθόντες την πλατείαν της Κομοτηνής, συνοδευόμενοι από τας ευχάς των κατοίκων, "να πάμε στο καλό και ο θεός μαζί μας", εισήλθομεν εις την οδόν προς Ξάνθην, η απόστασις από Κομοτηνής μέχρι Ξάνθης είναι περίπου 80 χιλιόμετρα. Την απόστασιν ταυτήν διενήσαμεν με σύντομον πορείαν, διότι οι ούνοι συνοδοί μας μας εβίαζαν λέγοντες, βαδίσατε γρήγορα, να φθάσωμεν ημέραν εις Ξάνθην, δεν εγγυόμεθα για την ζωήν σας διότι μπήκαν Βούλγαροι και πιθανόν καθ' οδόν την νύκταν να επιτεθούν και σας φονεύσωσι όλους". Οι οπλίται καθ' οδόν έπιπταν λιπόθυμοι εκ της πείνης, καύσωνας και υπερκοπώσεις, όλων μας τα πόδια είχαν πληγιάσει και έτρεχον αίμα. Τους λιποθυμουντας οπλίτας τούς ετοποθέτουν εις διερχόμενα, προς Ξάνθην, κενά αυτοκίνητα, άλλοι δε συνερχόμενοι ηρνούντο να επιβιβασθούν εις αυτοκίνητα, αλλ' ηκολούθουν την τύχην των άλλων συναδέλφων των. Οι συνοδοί μας ούνοι αντικαθίσταντο κάθε μία ώρα από ετέρους κατερχόμενους εκ των διερχομένων αυτοκινήτων. Τέλος, την νύκταν εφθάσαμεν εις Ξάνθην, εις ελεηνήν και τρισαθλίαν κατάστασιν, μας οδήγησαν τούς μεν αξιωματικούς εις μίαν αίθουσαν παλαιού τινός γυμνασίου της Ξάνθης, τούς δε οπλίτας εις στρατόπεδον συγκεντρώσεως. Από της ημέρας της καταλήψεως τον οχυρού μέχρι της ημέρας της εις Ξάνθην αφίξεώς μας, ουδέν είδος τροφής ή άρτου προσέφεραν εις ημάς οι ούννοι. Εις Ξάνθην υπεχρέωσαν τον Δήμον να δίδει εις ημάς ¼ άρτον και μία κουταλιά μαγειρευμένα άνευ ελαίου όσπρια, αυτή ήτο η καθημερινή τροφή αξιωματικών και οπλιτών μας. Την ημέραν του Πάσχα προσεφέρθη εις τους αξιωματικούς ½ κεφαλής αρνιού δι' εκαστον, εκ μέρους του Δήμου. Κατά την διάρκειαν της αιχμαλωσίας μας η συμπεριφορά των ούνων ήτο γενικώς κακή. Την 4ην Μαΐου ήλθεν εις το στρατόπεδον ο Γερμανός στρατοπεδάρχης, ένας άνθρωπος των κάτεργων, και μας ειδοποίησεν ότι το γερμανικόν κράτος μας αφήνει ελευθέρους, εχωρήγησεν δε εις ημάς και τα σχετικά φύλλα ελευθερίας μας. Εμείς μετέβημεν εις το στρατόπεδον των οπλιτών και αφού τους τακτοποιήσαμεν κατά περιφέρειας (τόπους καταγωγής) τους απεστείλαμεν εις τας εστίας των, με επίκεφαλής αξιωματικούς, οδοιπορικώς μέχρι Θεσσαλονίκης, διότι δεν υπήρχαν χρήματα δια την ενοικίασιν αυτοκινήτου, με την εντολήν να μην αποχωρίζονται καθ' οδόν, δια τον λόγον μήπως διάφορα κακοποιά στοιχεία ή Βούλγαροι βλέποντες μεμονομένους στρατιώτας επιτίθεντο κατ' αυτών και τους εφόνευον. Μετά τον αποχωρισμό μας εκ των οπλιτών και των αναχωρησάντων μετά των οπλιτών αξιωματικών επιβιβάσθημεν και εμείς οι υπόλοιποι αξιωματικοί, εις επιβατικόν αυτοκίνητον, επί καταβολή του αντιτίμου δια Θεσσαλονίκην. Εκεί, περιμέναμε την άφιξιν των οδοιπορικώς ερχομένων οπλιτών και αξιωματικών, μόλις αφίχθησαν εμερίμνησα δια την εξεύρεσιν μέσων μεταφοράς τούτων δια πάλαιαν Ελλάδα. Τελευταίος ανεχώρησα εγώ μετά του υπασπιστού μου λοχαγού Κονδύλη Νικ. και μερικών άλλων αξιωματικών μου. Η διαγωγή των αξιωματικών και οπλιτών του οχυρού κατά το διάστημα της αιχμαλωσίας μας υπήρξεν αρίστη, από πάσης απόψεως και είναι άξιοι παντός επαίνου.

Απολογισμός
Κατά την διεξαχθείσα μάχην του οχυρού Νυμφαίας αι απώλειαι εις άνδρας και υλικόν έχουσιν ως ακολούθως: 

Άνδρες 7 νεκροί 20 τραυματίαι 3 αεριόπληκτοι Ονομαστική κατάσταση επισυνάπτεται

Υλικόν που κατεστράφηκε 18 πολυβόλα Εις όλμος Πραντ 81 χιλιοστών 3 ολμίσκοι Στόκες Το περισσότερο οπτικών μηχανημάτων

Περαίνων την εξιστόρησιν της διεξαχθείσης μάχης του οχυρού Νυμφαίας θεωρώ ύψιστον καθήκον να εξάρω τη γενναιότητα φιλοπατρίαν και αυτοθυσίαν τόσον των αξιωματικών όσον και των οπλιτών του οχυρού οίτινες ζώντες επί μακρόν χρονικόν διάστημα πλέον των 17 μηνών υπό συνθηκας λίαν δυσμενείς (εντός των υγρών στοών λόγω ελλείψεως οικημάτων επί της επιφανείας) επολέμησαν ως πραγματικοί απόγονοι και εφάμιλλοι των ηρώων του 21 δεχθείς από τας γερμανικός αρχάς τα συγχαρητήρια δι αυτούς.

Παρατηρήσεις
Οι καταλαβόντες το οχυρόν Γερμανοί αξιωματικοί ήσαν τόσον καλώς πληροφορημένοι επί όλων ανεξαιρέτως των απορρήτων ζητημάτων τον οχυρού ώστε άμα την άνοδω των υπέβαλον ερωτήσεις δι όλα ανεξαιρέτως τα έργα αποκαλούσες αυτά με τ' απόρρητα συνθηματικά των. Ο στρατιώτης του 72ου συνοριακού τομέως εκ του χωρίου Καρυδιά Κομοτηνής ονόματι Καραγκιόζης Ιωάννης καταδικάσθεις εις θάνατον δι' αλλεπάλληλους λιποταξίας εν καιρώ πολέμου υπό του στρατοδικείου Αλεξανδρουπόλεως απέδρασε εις Βουλγαρίαν και εγένετο οδηγός των γερμανικών τμημάτων εις την περιοχήν τον οχυρού οδηγήσας αυτούς δια καταλλήλων δρομολογίων. Ο λοχίας Καργιοκλής Αναστ. εκ Μυτιλήνης δύο μήνας προ της ενάρξεως της γερμανικής επιθέσεως ανήκον εις την δύναμιν του οχυρού εγκατέλειψε τας τάξεις των λιποτακτίσας εις το εξωτερικόν (Βουλγαρίαν). Ούτος ετύγχανε γνώστης της γαλλικής γλώσσης απόφοιτος γυμνασίου και σχεδιαστής.

Εμφαίνουσα φονευθέντας κατά την μάχην τον οχυρού Νυμφαίας 6-8 Απριλίου 1941.
1. Δεκανεύς Κορώνης Γεώργιος τον Δημητρίου, 1ος λόχος, κλάσεως 1939, καταγωγή - διαμονή Ελληνόπυργος Καρδίτσης, ημερομ. θανάτου 6-4-41 (πολλαπλά τραύματα δια θραυσμάτων οβίδας). 2. Στρατιώτης Κιουλμπαξιώτης Εμμανουήλ του Κων/νον, 1ος λόχος, κλάσεως 1939, καταγωγή - διαμονή Σκόπελος Μυτιλήνης, ημερομ. θάνατον 6-4-41 (πολλαπλά τραύματα δια θραυσμάτων οβίδας). 3. Στρατιώτης Μαλλιαράκης Ιωάννης του Γεωργίου, κλάσεως 1938, 1ος λόχος, καταγωγή - διαμονή Αρχάναι Τεμένους Ηρακλείου, ημερομ. θάνατον 6-4-41 (πολλαπλά τραύματα δια θραυσμάτων οβίδας). 4. Στρατιώτης Τσικνάκης Γεώργιος του Θεοδώρου, 1ος λόχος, καταγωγή - διαμονή Κουμάσα Μονοφασίου Ηρακλείου, ημερομηνία θανάτου 6-4-41 (πολλαπλά τραύματα δια θραυσμάτων οβίδας). 5. Στρατιώτης Μπάφας Γεώργιος τον Ιωάννου, 1ος λόχος, κλάσεως 1938, καταγωγή - διαμονή Βαθύπεδου Ιωαννίνων, ημερομ. θανάτου 6-4-41 (πολλαπλά τραύματα δια θραυσμάτων οβίδας). 6. Στρατιώτης Πατίρης Ευστρατ. τον Νικολάου, λόχος διοικήσεως, κλάσεως 1939, καταγωγή - διαμονή Πλακάδος Πλωμαρίον Λέσβου, ετραυματίσθη βαρέως την πρωίαν της 6-4-41 απεβίωσε δε περί ώραν 18ην 7-41941. 7. Στρατιώτης Καραγεωργίου Γεωργ. τον Ιγνατίου, κλάσεως 1939, Β' λόχος, καταγωγή - διαμονή Σκαλοχώρι Μηθύμνης Λέσβου, ημερομ. θανάτου 7-4-41, εκ θραυσμάτων χειροβομβίδας. 

Εμφαίνουσα τραυματισθέντας κατά την μάχη του οχυρού Νυμφαίας 6-8 Απριλίου 1941:
1. Δεκανεύς Ορφανός Εμμανουήλ του Ιωάννου, κλάσεως 1938, Α' λόχος, Γεροντομουρή Λασηθίου Κρήτης, ημερομ. τραυματισμού 6-4-41, πολλαπλά τραύματα προσώπου στόματος χειλέων γλώσσης μετ' απώλειας της οράσεως. 2. Στρατιώτης Μπακογιάννης Απόστολος του Σπυρίδωνος, κλάσεως 1939, Αγ. Χαράλαμπος Ευρυτανίας, ημερομ. τραυματισμού 6-4-41, λόχος διοικήσεως, κάταγμα επιπεπλεγμενον δεξιού βραχίονας τραύμα τραχείλου εκ θραύσματος οβίδας. 3. Στρατιώτης Λελούδας Δημήτριος του Ιωάννου, κλάσεως 1939, 7ος λόχος, Αγ. Παρασκευή Μηθύμνης Λέσβου, ημερομ. τραυματισμού 6-4-41, ελαφρά τραύματα προσώπου και οφθαλμών. 4. Στρατιώτης Πατεράκης Εμμανουήλ του Ιωάννου, κλάσεως 1938, 1ος λόχος, Σταυροχώρι Σητείας Λασηθίου, ημερομ. τραυματισμού 6-4-41, τραύμα δια πολυβόλου κάτω δεξιού γόνατος. 5. Στρατιώτης Καλατζής Γεράσιμος του Διονυσίου, κλάσεως 1938, λόχος διοικήσεως, Αστακός Αιτωλοακαρνανίας, ημερομ. τραυματισμού 6-4-41 ελαφρά τραύματα εις την κεφαλήν εκ θραύσματος οβίδος. 6 Στρατιώτης Μπιτζεράκης Ιωάννης του Γεωργίου, κλάσεως 1938, 1ος λόχος, Αρχάναι Τεμένους Ηρακλείου, επιφαινόμενο πιέσεως αερίων 6-4-41 παρουσίασεν αριστεράν ωτίτιδαν. 7. Στρατιώτης Χρυσαφής Ιωάννης του Γρηγορίου, κλάσεως 1939, Β' λόχος, Πλωμάρι Λέσβου, ημερομ. τραυματισμού 7-4-41, κάταγμα αριστερού μηρού. 8. Δεκανεύς Κεφαλάκης Αντώνιος του Γεωργίου, κλάσεως 1938, 2ος λόχος, Πρετόργια Μονοφασίου Ηρακλείου, ημερομ. τραυματισμού 7-4-41, τραύμα δεξιού άκρον ποδός ελαφρώς φλεγμοθέν. 9. Στρατιώτης Κατραμάδος Χρήστος του Δημητρίου, κλάσεως 1939, 1ος λόχος, Μυτιλήνη Λέσβου, ημερομ. τραυματισμού 7-4-41, ελαφρά τραύματα. 10. Στρατιώτης Πατακός Γεώργιος του Παναγιώτου, Β' λόχος, Πολυχνίτος Πλωμαρίου Λέσβου, κλάσεως 1939, ημερομ. τραυματισμού 7-4-41, τραύμα δεξιού ημιθωρακίου. 11. Στρατιώτης Λαγογιάννης Κωνσταντίνος του Αντωνίου, κλάσεως 1938, 1ος λόχος, Ηράκλειον Κρήτης, ημερομ. τραυματισμού 7-4-41 κακώσεις προσώπου. 12. Στρατιώτης Καλιαμός Μιχαήλ του Ιωάννου, κλάσεως 1939, Β' λόχος, Βασιλικά Πλωμαρίου Λέσβου, ημερομ. τραυματισμού 7-4-41, ελαφρά τραύματα κορμού. 13. Στρατιώτης Καφετζάκης Ελευθέριος του Γεωργίου, κλάσεως 1938, Β' λόχος, Σχοινιά Λασηθίου, πίεσις αερίων 7-4-41. 14. Στρατιώτης Σταμπαλάς Λεωνίδας του Γεωργίου, κλάσεως 1938, Β' λόχος, Νιοχωρόπουλον Ιωαννίνων 7-4-41, τραύμα ηνιακής χώρας μετά φαινομένων διεγέρσεως νευρικής. 15. Στρατιώτης Δεδίδης Σιδερής του Γεωργίου, κλάσεως 1939, Κομοτηνή Ροδόπης, Β' λόχος, ημερομ. τραυματισμού 7-4-41 ελαφραί κακώσεις οφθαλμών και τραύμα παρά την ωμοπλάτην. 16. Στρατιώτης Μελλισόβας Θωμάς του Γεωργίου, κλάσεως 1938, Β' λόχος, Μαυραχάδες Καρδίτσης Τρικάλων, ημερομ. τραυματισμού 7-4-41, κακώσεις ελαφραί οφθαλμών και ωτίτις. 17. Στρατιώτης Γιάννης Δημήτριος του Ευστρατίου, κλάσεως 1939, λόχος διοικήσεως, Μυτιλήνη, διαμένει εις Αθήνας Κερασσούντος 88, ημερομ. τραυματισμού 7-4-41 ελαφραί κακώσεις οφθαλμών. 18. Στρατιώτης Καρχιλάκης Εμμανουήλ του Φανουρίου, κλάσεως 1938, Β' λόχος, Μιλιαράδες Πεδιάδος Ηρακλείου, ημερομ. τραυματισμού 7-4-41, κάταγμα απλούν αριστερού βραχίονας εκ πτώσεως καλωδίου χαλύβδινου θυρός οχυρού. 19. Στρατιώτης Σαββοϊδάκης Γεώργιος του Θεοδ., κλάσεως 1938, Α' λόχος, Αγ. Βαρβάρα Ηρακλείου, ημερομ. τραυματισμού 7-4-41, επιπόλαιον τραύμα παρά την οσφύν. 20. Στρατιώτης Δρατσέλος Σπυρίδων του Χρήστου, κλάσεως. 1938, Β' λόχος, Σωτήρα Τρικάλων, ημερομ. τραυματισμού 7-4-41 κάταγμα επιπεπλεγμένοι δεξιού αγκώνας. 21. Λοχίας Κακαριάδης Λάμπρος τον Ευαγγέλου, κλάσεως 1938, λόχος Β', Πέττα Άρτης, ημερομ. τραυματισμού 7-4-41, επιφαινόμενα εκ πιέσεως αερίων. 22. Στρατιώτης Κιτσάκης Ιωάννης του Δημητρίου, κλάσεως 1939, Β' λόχος, Αγ. Χαράλαμπος Ευρυτανίας, ημερομ. τραυματισμού 8-4-41 τραύμα άκρου δεξιού ποδός. 23. Λοχίας Γούναρης Ανδρόνικος του Ευστρατίου, κλάσεως 1938, Α' λόχος, Αγιάσος Μυτιλήνης Λέσβου, ημερομ. τραυματισμού 8-4-41 κακώσεις κνημών. 

Επίλογος
Στον τομέα Έβρου. τα τμήματα προκαλύψεως (100 περίπου αξιωματικοί και 2000 οπλίτες), αφού συμπτύχθηκαν σύμφωνα με το υφιστάμενο σχέδιο, πέρασαν στο τουρκικό έδαφος όπου και αφοπλίστηκαν, εκτός από ένα μικρό τμήμα που συμπτύχθηκε προς τη Μάκρη και στη συνέχεια με ατμόπλοιο μεταφέρθηκε στο εσωτερικό της χώρας. Ο διοικητής της ταξιαρχίας Έβρου, υποστράτηγος Ζήσης Ιωάννης, φέροντας βαρέως τον αφοπλισμό της ταξιαρχίας του, αυτοκτόνησε στις 9 Απριλίου στα Ύψαλα της Ανατολικής Θράκης Οι περισσότεροι αξιωματικοί και 1300 περίπου οπλίτες ,από αυτούς που κατέφυγαν στην Τουρκία, πήγαν στη Μέση Ανατολή τον Ιούλιο του 1941, ενώ οι υπόλοιποι επέστρεψαν στην Ελλάδα το Φεβρουάριο του 1942. Τα γερμανικά τμήματα, στο μεταξύ, παρέκαμψαν το οχυρό Νυμφαία και στη διάρκεια της νύχτας 6/7 Απριλίου έφτασαν στην Κομοτηνή. Το οχυρό Νυμφαίας, μολονότι ήταν απομονωμένο σε μία περιοχή ελεγχόμενη απόλυτα από τους Γερμανούς, που επείγονταν να διανοίξουν τις κατευθύνσεις προέλασης από την Κομοτηνή προς την Αλεξανδρούπολη και Καβάλα, συνέχιζε να αντιστέκεται. Παρά τις νυχτερινές επιθέσεις, το σφυροκόπημα του πυροβολικού, τις αλλεπάλληλες εφόδους πεζικού και το σφοδρό αεροπορικό βομβαρδισμό, οι Γερμανοί δεν κατόρθωσαν καθ' όλη τη διάρκεια της ημέρας (7η Απριλίου) να ανέλθουν στην επιφάνεια του οχυρού. Αργά το βράδυ περί της 21:00, ύστερα από δραστική βολή εκατό και πλέον πυροβόλων κάθε διαμετρήματος εναντίον των φατνωμάτων του οχυρού και την καταστροφή των οργάνων πυρός και των εξόδων του, οι Γερμανοί κατόρθωσαν να επικαθήσουν στην επιφάνεια του. Παρ' όλα αυτά, το οχυρό συνέχισε να αμύνεται μέχρι τις 23:30, οπότε υποχρεώθηκε να συνθηκολογήσει, αφού είχε πλέον δημιουργηθεί αποπνικτική ατμόσφαιρα στο εσωτερικό του από καπνογόνες ύλες που έριξαν οι Γερμανοί μέσα από τις καταστραμμένες θυρίδες των πολυβολείων.

Η Συνθηκολόγηση
Μετά την εξιστόρηση της μάχης του οχυρού Νυμφαίας, κρίνεται σκόπιμο στο σημείο αυτό να γίνει μία σύντομη αναφορά στα της συνθηκολόγησης με τους Γερμανούς. Στις 9 Απρ 1941, ο αγώνας ανατολικά του Νέστου είχε ουσιαστικά παύσει μετά την εγκατάλειψη του οχυρού Εχίνος (οι μαχητές του οχυρού πολέμησαν σκληρά επί 3ήμερο, 6 - 8 Απρ 1941 και το εγκατέλειψαν όταν οι Γερμανοί το παρέκαμψαν) και την εκπόρθηση του οχυρού Νυμφαία και οι γερμανικές φάλαγγες ήταν ελεύθερες να κινηθούν προς την Καβάλα. Eνώ λοιπόν επί της οχυρωμένης τοποθεσίας οι προσπάθειες των Γερμανών συντρίβονταν στην άκαμπτη θέληση των υπερασπιστούν των οχυρών (Καλή - Καρατάς - Ρούπελ - Παληουριώνες κτλ), στη Θεσσαλονίκη παιζόταν η τελευταία πράξη του δράματος, αφού ήδη οι Γερμανοί από το προυί είχαν εισέλθει στην πόλη. Ο στρατηγός Φάιελ (διοικητής της 2"ς τεθωρακισμένης μεραρχίας) μαζί με τον επιτελάρχη του και τον αντισυνταγματάρχη Πετίνη (είχε ασχοληθεί με τις διαπραγματεύσεις για τη συνθηκολόγηση μετά από εντολή του διοικητή του ΤΣΑΜ) έφθασαν στη Θεσσαλονίκη περί της 01:00 από το χωριό Πρόχωμα Θεσσαλονίκης, όπου ήταν ο σταθμός διοικήσεως του και πήγαν κατευθείαν στο γερμανικό προξενείο, όπου κλήθηκε προς συνάντηση ο διοικητής του ΤΣΑΜ για την 12:30. Πράγματι, ο διοικητής του ΤΣΑΜ έφθασε στο προξενείο την καθορισθείσα ώρα συνοδευόμενος από τον επιτελάρχη του και συνάντησε εκεί τον στρατιωτικό διοικητή Θεσσαλονίκης αντιστράτηγο Ραγκαβή, τον οποίο είχε ειδοποιήσει ο ίδιος. Ο στρατηγός Φάιελ έδωσε στον αντιστράτηγο Ραγκαβή το συνταχθέν στο χωριό Πρόχωμα στη γερμανική γλώσσα πρωτόκολλο, για ανάγνωση και μετάφραση. Ο διοικητής του ΤΣΑΜ (αντιστράτηγος Μπακόπουλος), δεν έμεινε ικανοποιημένος από τη διατύπωση και ζήτησε την τροποποίηση του σε κάποια σημεία και τη σύνταξη του και στην ελληνική γλώσσα. Ο αντιστράτηγος Μπακόπουλος, επέμεινε κυρίως όπως στο πρωτόκολλο προστεθούν οι παρακάτω όροι: - Να αναγνωρισθεί ότι το ΤΣΑΜ δεν ηττήθηκε αλλά ότι αναγκάσθηκε να προτείνει συνθηκολόγηση, λόγω της κατάρρευσης της γιουγκοσλαβικής αντίστασης. - Να επιστραφεί το πολεμικό υλικό στην Ελλάδα, μετά το πέρας του πολέμου. - Να παραμείνουν στις θέσεις τους οι ελληνικές πολιτικές αρχές. - Να μην εισέλθει στο ελληνικό έδαφος βουλγαρικός στρατός και να μην αποσταλούν σε καμία περί- 

πτωση στη Βουλγαρία ή Ιταλία ως αιχμάλωτοι Έλληνες αξιωματικοί και στρατιώτες. - Κάποια δευτερεύοντα ζητήματα που αφορούσαν τη μελλοντική θέση των αξιωματικών και οπλιτών του ΤΣΑΜ. Μετά από διαπραγματεύσεις, οι οποίες διήρκεσαν περί τη μιάμιση ώρα. παρόλο ότι ο Γερμανός στρατηγός φαινόταν ότι επειγόταν να επανέλθει στο σταθμό διοικήσεώς του (χωριό Πρόχωμα), συντάχθηκε παράρτημα, το οποίο προσαρτήθηκε στο αρχικό πρωτόκολλο και περιλάμβανε τις αιτήσεις του ΤΣΑΜ που έγιναν δεκτές, με εξαίρεση εκείνα που αφορούσαν στην επιστροφή του οπλισμού και της μη εισόδου βουλγάρικου στρατεύματος για τα οποία ο στρατηγός Φάιελ δήλωσε αναρμοδιότητα. Τελικά την 14:00 υπογράφηκαν τα εμφαινόμενα στις σελίδες 50 και 51, το πρωτόκολλο και παράρτημα αυτού. Ο διοικητής του ΤΣΑΜ, αμέσως μετά την υπογραφή του πρωτοκόλλου, απευθυνόμενος προς τον Γερμανό στρατηγό είπε: "Αισθάνομαι βαθύτατην λύπην, διότι η τύχη μου επεφύλασσε να θέσω την υπογραφήν μου εις το πρωτόκολλον τούτο το οποίον με υποχρεώνει να παραδώσω την υπό τη διοίκησή μου ηρωική και ένδοξον στρατιάν της Ανατολικής Μακεδονίας καίτοι αύτη δεν ηττήθηκε. Παρηγορούμε όμως ότι η παράδοση αυτή γίνεται προς τον γενναίον γερμανικόν στρατόν και είμαι βέβαιος ότι η συμπεριφορά τούτου προς τους αξιωματικούς και στρατιώτας μου θα είναι οία αρμόζει εις γενναίους προς γενναίους". Σ' αυτά ο Γερμανός στρατηγός απάντησε ότι λυπάται και αυτός, διότι βρέθηκαν αντιμέτωποι οι δύο στρατοί, εξέφρασε, τα εγκάρδια συγχαρητήρια και το θαυμασμό του για τη γενναιότητα και τον ηρωισμό της στρατιάς Ανατολικής Μακεδονίας και πρόσθεσε ότι εκτιμά απολύτως τη βαθιά λύπη που αισθανόταν ο διοικητής της. Έτσι τερματιζόταν ο αγώνας στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη υπό όρους εξαιρετικά έντιμους για τα υπεραμυνθέντα του πατρίου εδάφους ελληνικά στρατεύματα. Την 16:00 ω, ο διοικητής του ΤΣΑΜ γνωστοποίησε στις υπ' αυτόν μονάδες τα της υπογραφής και συνθηκολόγησης και τους όρους αυτής, διέτασσε δε τη διακοπή των εχθροπραξιών και τη συγκέντρωση του οπλισμού προς παράδοση. Στη συνέχεια κοινοποίησε ημερήσια διαταγή (σελ. 50, 51), με την οποία απέτιε φόρο τιμής προς τους πολεμιστές του. Να σημειωθεί ότι η διαταγή του ΤΣΑΜ για συνθηκολόγηση δεν υπήρξε ευπρόσδεκτη από τις μονάδες, οι οποίες μέχρι τη στιγμή εκείνη είχαν διατηρήσει τις θέσεις τους και οι οποίες κατέχονταν από το συναίσθημα του νικητή. Η προοπτική της άδοξης κατάληξης σε αιχμαλωσία προκάλεσε, όπως ήταν φυσικό, δικαιολογημένη αντίδραση και η πρώτη σκέψη πολλών ηγητόρων ήταν προσπάθεια διαφυγής με τα τμήματα τους προς την ελεύθερη και μαχόμενη ακόμη Ελλάδα. Γρήγορα όμως οι παρουσιαζόμενες ανυπέρβλητες δυσχέρειες για την πραγματοποίηση του σκοπού αυτού, τους προσγείωσαν στην πραγματικότητα και τους ανάγκασαν να υποταχθούν στο μοιραίο. 

ΚΕΙΜΕΝΑ – ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ ΕΠΟΧΗΣ 

Προηγηθέντα της Γερμανικής εισβολής
Την 4η Ιανουαρίου 1941, ο στρατιωτικός ακόλουθος της πρεσβείας Βερολίνου τηλεγραφούσε: "Σημειούται εσπευσμένη συγκέντρωσις δώδεκα Μεραρχιών, επί τω τέλει όπως ασκηθεί πίεσις επί της Γιουγκοσλαυϊας. Πλέον συγκεκριμένως, θα αξιωθεί παρά ταύτης όπως επιτρέψει ελεύθερον την διάβασιν Γερμανικών δυνάμεων προς Θεσσαλονίκην, διαθέτουσα προς τούτο και τους Γιουγκοσλαϋίκούς σιδηροδρόμους". Ταυτοχρόνως ο Έλληνας πρεσβευτής Βερολίνου συνιστούσε έναρξη συνομιλιών με τον Χίτλερ για να επέμβει αυτός στην ελληνοϊταλική διένεξη. Ο Έλληνας Πρωθυπουργός την επομένη, απαντούσε στον Έλληνα πρεσβευτή Βερολίνου, με τρεις λακωνικές λέξεις: "Καλύτερον να αποθάνωμεν". (Από το σύγγραμμα "Διπλωματική Ιστορία Ελληνικού Πολέμου 1940 -1945" Β. Π. Παπαδάκη, Πρέσβη της Ελλάδας). Είμεθα αποφασισμένοι να αντιμετωπίσωμεν δια παντός τρόπου και έναντι οιασδήποτε θυσίας την Γερμανικήν επίθεσιν εάν αύτη πραγματοποιηθεί, αλλ' ουδόλως επιθυμούμεν να προκαλέσωμεν ταύτην, εκτός εάν η βοήθεια την οποίαν θα ηδύνατο να μας παράσχει η Μεγάλη Βρετανία εν Μακεδονία, ήτο επαρκής προς τούτο. Έγγραφη ανακοίνωση της ελληνικής κυβέρνησης που επιδόθηκε στον πρεσβευτή της Μεγάλης Βρετανίας στην Αθήνα την 19ην Ιανουαρίου 1941. σεως. "Επιμένομεν εις την σταθεράν ημών απόφασιν να αντισταθώμεν πάση θυσία έναντι Γερμανικής επιθέ-

Συνδέσασα την τύχην της μετά της Μεγάλης Βρετανίας και έχουσα απόλυτον εμπιστοσύνην εις την μεγάλην αυτής σύμμαχον, η Ελλάς θα εξακολουθήσει να μάχεται παρά το πλευρόν της μέχρι της τελικής νίκης. Επαναλαμβάνομεν την δήλωσιν την γενομένην την 18ην παρελθόντος Ιανουαρίου υπό του μακαρίτου Προέδρου Μεταξά, συμφώνως προς την οποίαν η αποστολή Βρετανικής δυνάμεως εις Μακεδονίαν δεν θα ελάμβανε χώραν ειμή εάν Γερμανικά Στρατεύματα διερχόμενα τον Δούναβιν ή τα σύνορα της Δοβρουτσάς εισήρχοντο εις Βουλγαρίαν". ΑΛ. ΚΟΡΙΖΗΣ Έγγραφη ανακοίνωση της ελληνικής κυβέρνησης που επιδόθηκε στον πρεσβευτή της Μεγάλης Βρετανίας στην Αθήνα την 8η Φεβρουαρίου 1941. Το Γερμανικό τελεσίγραφο, επιδόθηκε την 05.30 της 6ης Απριλίου 1941 από το Γερμανό πρεσβευτή στην Αθήνα Έρμπαχ προς τον πρωθυπουργό Γεώργιο Κοριζή.

Το πρώτο πολεμικό ανακοινωθέν
"Από της 05.15, ο εν Βουλγαρία Γερμανικός Στρατός προσέβαλεν όλως απροόπτως τα ημετέρα στρατεύματα επί της Ελληνοβουλγαρικής μεθορίου. Τα στρατεύματα μας αμύνονται του πατρίου εδάφους". 6-4-41

Διάγγελμα της Κυβέρνησης
Προς τον Ελληνικόν Λαόν. Ο Πρεσβευτής της Γερμανίας επεσκέφθη σήμερον την 5η πρωινήν τον κ. Πρωθυπουργόν και ανεκοίνωσεν αυτώ εκ μέρους της κυβερνήσεως του ότι ο γερμανικός στρατός θα επιτεθεί κατά της Ελλάδος. Ταυτόχρονοι εκ συνόρων πληροφορίαι έφερον πραγματοποιούμενην την γερμανικήν απειλήν. Ούτω κατά τα ξημερώματα της 6ης Απριλίου του 1941 επανελαμβάνοντο ακριβούς παρά του ετέρου μέλους του άξονος τα γεγο- 

νότα της νυκτός της 28ης Οκτωβρίου 1940. Απέναντι της νέας ταύτης επιβουλής κατά της τιμής, της ελευθερίας και της ακεραιότητας της χώρας μας, ο ελληνικός στρατός και ο ελληνικός λαός καλούνται και πάλιν να πράξουν με δύναμιν και ευψυχίαν και σταθερότητα το απέναντι της λατρευτής πατρίδος καθήκον των, με πλήρη συναίσθησιν του δικαίου των, με την ευλογίαν του Θεού και την βοήθειαν των γενναίων και μεγάλων συμμάχων μας. Ο Πρόεδρος του υπουργικού συμβουλίου Αλέξανδρος Κοριζής Τα μέλη: Άγγελος Οικονόμου, Γεώργιος Νικολαϊδης, Άγης Ταμπακόπουλος, Α. Αποστολίδης, Γ. Κυριάκος, Ι. Δουρέντης, Ι. Αρβανίτης, Κ. Κοτζιάς, Η. Κριμπάς, Κ. Μπουρμπούλης, θ. Νικολούδης, Κ. Μανιαδάκης, Σ. Πολυζωγόπουλος, Ν. Σπέτζας, Α. Δημητράτος, Ν. Παπαδήμας, Ι. Παπαβασιλείου, Π. Οικονομάκος, Μ. Αλιβιζάτος, Γ. Ζαφειρόπουλος, Δ. Τζίφος, Μ. Κυριακόπουλος.

Ημερήσια Διαταγή Αρχιστράτηγου
(6 Απριλίου 1941) Αξιωματικοί, υπαξιωματικοί και στρατιώται δια μιαν ακόμη φοράν τα ελληνικά όπλα καλούνται να υπερασπίσουν το πάτριον έδαφος. Θα αντιστώμεν και θα νικήσωμεν, όπως ενικήσαμεν και τον άλλον πολυάριθμον εχθρόν, όπου αντεστάθημεν και εις εκείνου τας ορδάς και τας περιφρονητικάς προς την προσφιλή μας πατρίδα αξιώσεις. Θα πολεμήσωμεν αντιτάσσοντες εις την βίαν του επιδρομέως τα όπλα μας και τα στήθη μας, διδάσκοντες και τον νέον αντίπαλον ότι η Ελλάς από την οποίαν ήντλησεν τόσα πολύτιμα διδάγματα δεν αντιμετωπίζεται. Μαχηταί του ιταλικού μετώπου, εξακολουθήσατε την ένδοξον και απαράμιλλον προσπάθειαν κρατούντες πάντοτε υπό το πέλμα σας και υπό την θέλησίν σας τον αντίπαλόν σας. Προσθέσατε νέας δάφνας εις τας σημαίας σας. Μαχηταί του γερμανικού μετώπου. Αποδείξατε ότι είσθε ισάξιοι των συναδέλφων σας του ιταλικού μετώπου. Φιλοδοξήσατε να προσθέσετε νέας ένδοξους σελίδας εις την ιστορίαν του έθνους μας. Αξιωματικοί, υπαξιωματικοί, στρατιώται. Ο Θεός της Ελλάδας είναι μαζί μας. Η Θεομήτωρ Μαρία θα μας παρακολούθηση με στοργήν εις τους αγώνας μας. Με τους Βρεταννούς αδελφούς μας εν όπλοις και ψυχαίς, διότι είναι αδελφοί μας πλέον, και αι δύο χώραι ακολουθούν ηνωμέναι την ιδίαν λεωφόρον που οδηγεί εις τον δύσκολον θρίαμβον, θα διαφυλάξωμεν την τιμήν της πατρίδος μας. Ατενίζοντες υψηλά, αντλούντες υπεράνθρωπον θάρρος από τας ψυχάς μας, αι οποίοι διαισθάνονται πλήρως ότι μαχόμεθα υπέρ βωμών και εστιών. με το όπλον ανά χείρας και υπό την σκέπην του Θεού, θα προχωρήσωμεν προς την νίκην. Την τελικήν πλέον, την λαμπροτέραν, την ιερωτέραν ελληνικήν νίκην, η οποία και την φορά αυτήν - ουδείς Έλλην το αμφιβάλλει - θα είναι ιδική μας. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΓΟΣ

Πολεμικό ανακοινωθέν υπ' αριθμ. 163
Ι. Ισχυραί γερμανικαί δυνάμεις, εφοδιασμένοι με τα πλέον σύγχρονα πολεμικά μέσα, με υποστήριξιν αρμάτων, αφθόνου βαρέως πυροβολικού και πολυάριθμου αεροπορίας, προσέβαλον από της πρωίας της σήμερον επανειλημμένως τας θέσεις μας, ων αμύνονται μόνον ελληνικαί δυνάμεις λίαν περιωρισμέναι. Καθ' όλην την ημέραν διεξήχθη σφοδρότατος άγων εις τας κυριωτέρας ζώνας της παραμεθορίου προς Βουλγαρίαν περιοχής, ιδιαιτέρως δε εις την περιοχήν Μπέλες και την κοιλάδα του Στρυμόνος. Αι δυνάμεις μας, αι διατεθειμένοι επί του μετώπου τούτου, με τα περιορισμένα μέσα των, διεξήγαγαν σκληρότατον αγώνα κατά του εισβολέως και η μικρά ελληνική αεροπορία, όση ηδυνήθη να διατεθεί εκ του προς Ιταλίαν μετώπου, συνέδραμε με αυτοθυσίαν τον αγώνα των ηρωικών στρατευμάτων μας. Τα οχυρά μας, παρά τον σφοδρότατον δια πυροβολικού και από αέρος δι' αεροπορίας κατακόρυφου εφορμήσεως βομβαρδισμόν, αντέστησαν πλην ενός, όπερ υποστάν ιδιαιτέρως ισχυράν εχθρικήν προσβολήν υπέκυψε. Δέκα εχθρικά άρματα κατεστράφησαν υπό του πυροβολικού μας και των αντιαρματικών μας μέσων. Πέντε έως εξ εχθρικά αεροπλάνα κατερρίφθησαν υπό της αεροπορίας μας και τον αντιαεροπορικών μας πολυβόλων. Συνελάβομεν αιχμαλώτους. Περιοχαί τίνες του 

εχθρικού εδάφους, διάλογους επιχείρησεων και προς αποφυγήν ανώφελων θυσιών, εξεκενωθησαν εγκαίρως υπό των δυνάμεων μας. Τελικώς ο εχθρός, σημειώσας πρόοδον τινά, συνεκρατήθη εφ' όλου του ενδιαφέροντος μετώπου. II. Επί του εν Αλβανία ιταλικού μετώπου ενέργειαι περιπόλων και πυροβολικού. 6-4-41

Πολεμικό ανακοινωθέν υπ' αριθμ. 164
Ι. Και σήμερον, δευτέραν ημέραν, συνεχίσθη η μετ' ισχυρών γερμανικών δυνάμεων επίθεσις τόσον εις την κοιλάδα του Στρυμόνος, όσον και εις το υψίπεδον Νευροκοπίου μετά της αυτής σφοδρότητας και επιμονής. Αι αμυνόμεναι ολιγάριθμοι ελληνικαί δυνάμεις επέτυχαν και σήμερον να συγκρατήσουν τον αντίπαλον εις τας ενδιαφέρουσας περιοχάς. Εις την κοιλάδα του Στρυμόνος τα οχυρά Ιστίμπεη και Κελκαγιά αγωνισθέντα μέχρις εσχάτων και καταστραφέντα, υπέκυψαν. Τα οχυρά Ρούπελ και Ουσίτα δεχθέντα επανειλημμένως δι' αρμάτων προσβολάς εν συνδιασμω με εντατι-κόν βομβαρδισμόν δι' αεροπορίας και βαρέως πυροβολικού τας απέκρουσαν πάσας Η Δυτική Θράκη, δια λόγους επιχειρήσεων και προς αποφυγήν ανωφελών θυσιών, εκκενούται εγκαίρως και κανονικώς υπό των εκεί ολιγάριθμων προκαλυπτικών στοιχείων. Τα εν αυτή οχυρά μας Εχίνος και Νυμφαία ανθίστανται εις τας εχθρικάς προσβολάς απαγορεύοντα την διέλευσιν των βαρέων υλικών του εχθρού. II. Εις το αλβανικόν μέτωπον δι' ισχυράς επιθετικής μας ενεργείας κατελάβομεν ωργανωμένας θέσεις του εχθρού, συνελάβομεν δε 500 αιχμαλώτους και άφθονον υλικόν. 7-4-41

Έπαινοι των Γερμανών
Ο στρατάρχης Φον Λίστ στην ημερήσια διαταγή του αμέσως μετά τον αγώνα αναγνώρισε ότι "οι Έλληνες υπερασπίσθησαν την πατρίδα των γενναίως" και συνέστησε στους Γερμανούς στρατιώτες "όπως αντικρίσουν και μεταχειρισθούν του Έλληνες αιχμαλώτους όπως αξίζει εις γενναίους στρατιώτας". Ο ίδιος ο Χίτλερ, σε λόγο του στις 4 Μαΐου 1941 ενώπιον του Ράϊχ-σταγ, κάνοντας απολογισμό των εκστρατειών του είπε: "Η ιστορική δικαιοσύνη όμως με υποχρεώνει να διαπιστώσω ότι από όλους τους αντιπάλους τους οποίους αντιμετωπίσαμεν, ο Έλλην στρατιώτης επολέμησε με ύψιστον ηρωισμόν και αυτοθυσίαν. Εσυνθηκολόγησε μόνον όταν η εξακολούθησις της αντιστάσεως δεν ήτο πλέον δυνατή και δεν είχε κανένα λόγον. Ο ελληνικός λαός ηγωνίσθη τόσον γενναίως, ώστε και αυτοί οι εχθροί του δεν δύνανται να αρνηθώσι την προς αυτόν εκτίμησιν. Εξ όλων των αντιπάλων oίτινες μας αντιμετώπισαν μόνον ο Έλλην στρατιώτης επολέμησε με παράτολμον θάρρος και ύψιστην περιφρόνησιν προς τον θάνατον. Δεν εσυνθηκολόγει παρά μόνον όταν πάσα περαιτέρω αντίστασις απέβαινεν αδύνατος και απολύτως μάταια". Ο στρατηγός Πάουλ Χάσσε στο άρθρο του στη γερμανική εφημερίδα με τίτλο: "Οι ανδρείοι Έλληνες", έγραψε: "Τα επιτεθέντα Συντάγματα είχον ήδη πείραν διασπάσεως οχυρωμένων γραμμών εκ προηγουμένων εκστρατειών, εις τας οποίας είχον μετάσχει. Οι Έλληνες όμως φρουροί των οχυρών ημύνθησαν παρά τα φλογοβόλα και τας χειροβομβίδας, μετά σκληρού φανατισμού, ανάλογον του οποίου εις ουδεμίαν των προηγουμένων εκστρατειών είχον συναντήσει οι Γερμανοί στρατιώται. Εφ' όσον και ένας ακόμη στρατιώτης ηδύνατο να παραμένει εις το οχυρόν του, επυροβόλει". (Απόσπασμα από το βιβλίο του Θ. Ποπακωνσταντίνου "Η Μάχη της Ελλάδος").

Το τελευταίο μήνυμα του Ραδιοφωνικού Σταθμού Αθηνών
"Έλληνες, θάρρος: Δεν ενικηθήκαμεν. Η ελευθερία γρήγορα και πάλιν θα έλθει. Ψηλά τα κεφάλια. Έλληνες περιφρόνησε τους κατακτητάς. Όχι δάκρυα και λυγμούς. Σταθείτε υπερήφανα, κλεισθείτε όλοι στα σπί- 

τια σας. Όταν θα μπαίνουν οι βάρβαροι, ούτε ένας δεν πρέπει να βρεθεί στους δρόμους. Σφίξτε τις καρδιές σας. Η Ελλάς δεν πεθαίνει. Ζήτω ο Βασιλεύς". (Το πρωί της 27ης Απριλίου ο ραδιοφωνικός σταθμός Αθηνών και λίγο προ της εισόδου των γερμανικών στρατευμάτων στην ελληνική πρωτεύουσα εξέπεμψε το διπλανό ιστορικό μήνυμα).

Ημερήσια Διαταγή του Τσαμ, της 9ης Απριλίου 1941
Αξιωματικοί, υπαξιωματικοί και στρατιώται. Κατά τον διεξαχθέντα επί τετραήμερον σκληρόν και πείσμονα αγώνα κατά γενναίου, αλλ' ασυγκρίτως ανωτέρου εις αριθμόν και εις πολεμικά μέσα στρατού, εξετελέσατε μετά απαράμιλλου γενναιότητας και αυτοθυσίας το καθήκον σας. Ετιμήσατε τα όπλα μας και εχαρίσατε εις την Ελλάδαν μίαν ακόμη φοράν δόξαν αιωνίαν. Εδείχθητε εφάμιλλοι των αθανάτων προγόνων μας και των ηρώων του 1821, ως και ισάξιοι των συναδέλφων σας του στρατού του αλβανικού μετώπου. Οι υπερασπισταί των οχυρών εγράψατε σελίδας υπέροχου ηρωισμού και αυτοθυσίας όσον και οι γενναίοι τριακόσιοι του Λεωνίδα, οι στρατιώται του Παλαιολόγου εις τα τείχη της Κωνσταντινουπόλεως, τα παλικάρια του Οδυσσέως Ανδρούτσου εις το χάνι της Γραβιάς, του Αθανασίου Διάκου εις την γέφυραν της Αλαμάνας, οι ημίθεοι του Μεσολογγίου, του Αρκαδίου, ως και τόσων άλλων ιερών υπέρ πατρίδος αγώνων. Εβάλλεσθε σφοδρότατα δι' όλων των οπλών και των συγχρόνων πολεμικών μεσών και μηχανημάτων. Εδέχθητε επανειλημμένως έφοδον αρμάτων μάχης. Κατεκλύσθητε από σμήνη αεροπλάνων που ακαταπαύστως σας εβομβάρδιζον. Ευρίσκεσθε συνεχώς υπό κατακλυσμούς οβίδων του ισχυρού εχθρικού πυροβολικού, προσεβλήθητε εντός των οχυρών από φλογοβόλα μηχανήματα και αποπνικτικά αέρια. Απωλέσατε και ανεκαταλάβατε ωρισμένας θέσεις σας και εν γένει διεξηγάγατε και απεγνωσμένους αγώνας κατά γενναίου και πείσμονος και συνεχούς επιτιθεμένου αντιπάλου. Τίποτα όμως δεν εστάθη δυνατόv να σας καταβάλει. Δύο προκεχωρημένα οχυρά υπέκυψαν μετά λυσσώδη αγώνα, τόσον εκτός τούτων, όσον και ιδίως εντός τούτων στήθος με στήθος προς τον εχθρόν και αφού προηγουμένως εύρον πλήστοι των υπερασπιστών τον ένδοξον θάνατον. Τα ονόματα των οχυρών ΡΟΥΠΕΛ, ΟΥΣΙΤΑ, ΠΕΡΙΘΩΡΙ, ΠΑΡΤΑΛΟΥΣΚΑ, ΠΑΛΗΟΥΡΙΩΝΕΣ, ΚΕΛΚΑΠΑ, ΙΣΤΙΜΠΕΗ, ΠΟΠΟΤΛΙΒΙΤΣΑ, ΑΡΠΑΛΟΥΚΙ, ΛΥΣΣΕ, ΝΤΑΣΑΒΛΗ και άλλων, θ' αναγραφούν με μεγάλα χρυσά γράμματα εις την πανένδοξον ιστορίαν της Ελλάδος μας. Πρέπει να είσθε υπερήφανοι εσαεί και σεις και οι απόγονοι σας δια τα μεγάλα και ασύγκριτα αυτά κατορθώματα σας και δια τας εξαιρετικούς και ανεκτίμητους υπηρεσίας τας οποίας προσφέρατε εις την πατρίδα και της οποίας την τιμήν τόσον υψηλά εκρατήσατε. Εγώ δε ιδιαιτέρως θεωρώ τον εαυτόν μου ευτυχή και αισθάνομαι μεγίστην υπερηφάνειαν διότι διοίκησα τοιούτον στρατόν, αποτελούμενον πράγματι από γενναίους και ήρωας όπως σεις. Σας εκφράζω εκ βάθους ψυχής τα θερμότατα συγχαρητήρια μου και τον θαυμασμόν μου. Εκ μέρους δε της πατρίδος την άπειρον ευγνωμοσύνην της δια την νέαν άφθαστον δόξαν την οποίαν της εχαρίσατε. Επέπρωτο όμως τα μεγάλα σας κατορθώματα και παρ' ότι μέχρι της τελευταίας στιγμής εστάθητε ακλόνητοι εις τας θέσεις σας, να διακόψωμεν τον αγώνα, λόγω απρόοπτου δυσμενούς τροπής της στρατιωτικής καταστάσεως εις την περιοχήν μας, συνεπεία της προελάσεως εκ του σερβικού εδάφους ισχυρών εχθρικών δυνάμεων εις τα νώτα μας δια της κοιλάδος του Αξιού. Έστω όμως γνωστόν εις πάντας ότι τούτο ουδόλως μειώνει την αξίαν του ηρωικού και ενδόξου αγώνος μας. Το σκληρόν αυτό καθήκον της καταθέσεως των δεδοξασμένων όπλων μας, και κατόπιν της υπ' αριθ. Α.Π. 1381 διαταγής του αρχιστρατήγου, το εκτελώ με την μεγαλυτέραν ψυχικήν οδύνην και εύχομαι όπως το ταχύτερον λήξη η δοκιμασία μας αύτη και πάντες να επανέλθητε υγιείς εις τας οικογενείας σας με το μέτωπον υψηλά όπως αρμόζει εις γενναίους και ηρωικούς στρατιώτας και με την ακλόνητον πεποίθησιν ότι η Ελλάς θα εξέλθει πιο μεγάλη και πιο ένδοξη από τον παρόντα πόλεμον. Κ. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Αντιστράτηγος 

Στις δύο αυτές σελίδες βρίσκεται το ελληνικό κείμενο της συνθηκολόγησης του Τμήματος Στρατιάς Ανατολικής Μακεδονίας (ΤΣΑΜ), μαζί με το παράρτημα που κανεί μνεία για τη γενναιότητα των ελληνικών στρατευμάτων στη 2η σελίδα. Να απμειωθεί ότι το ΤΣΑΜ είχε την ευθύνη διεξαγωγής του αγώνα από τον Αξιό ποταμό μέχρι και το Νομό Ξάνθης. (Πηγή: Στρατιωτική Επιθεώρηση Μάρτιος - Απρίλιος 1991). 

(Πηγή: Η εποποιία του 1940-41 αρχείο ιστορικών σελίδων, εκδόσεις ΟΡΙΖΩΝ). 

(Πηγή: Η εποποιία του 1940-41 αρχείο ιστορικών σελίδων, εκδόσεις ΟΡΙΖΩΝ). 

(Πηγή: Η εποποιία του 1940-41 αρχείο ιστορικών σελίδων, εκδόσεις ΟΡΙΖΩΝ).

Πηγή: Η εποποιία του 1940-41 αρχείο ιστορικών σελίδων, εκδόσεις ΟΡΙΖΩΝ). 

(Πηγή: Το έπος του '40 λαϊκή εικονογραφία, Ι.Ε.Ε.Ε. 1997) 

ΒΙΟΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΔΙΟΙΚΗΤΗ ΤΟΥ ΟΧΥΡΟΥ ΝΥΜΦΑΙΑΣ 

Ταγματάρχης Πεζικού Αναγνωστός Αλέξανδρος. (Πηγή: αρχείο 511 ΤΠ). 

Ονοματεπώνυμο: ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Πατρώνυμο: ΣΠΥΡΙΔΩΝ Αριθμός Μητρώου: 14005 Όπλο - Βαθμός: ΠΕΖΙΚΟ - ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΑΡΧΗΣ Τρόπος Κατατάξεως: ΚΛΗΡΩΤΟΣ Ημερομηνία Κατατάξεως: 8 - 7 - 1913 Ημέρα ονομασίας Ανθυπολοχαγού: 5 - 7 - 1922 Ημέρα εξόδου εα: 25 - ι - 1949 Τόπος γεννήσεως: ΑΓ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ Ημερομηνία γεννήσεως: 1-1-1892 Ημερομηνία θανάτου: 5-1-1970 στο Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ. Μεταβολές • 1913 - 1 Δεκεμβρίου: Δεκανέας. • 1914 - 1 Απρίλιοι': Λοχίας. • 1914 - 1 Νοεμβρίου: Επιλοχίας (Δ.Υ.Σ. 95068 20-4-23). • 1916 - 18 Ιουλίου: Απελύθη. • 1916 - 5 Αύγουστου: Κατατάχθηκε στο Σώμα Μονίμων Υπαξιωματικών. • 1918 - 25 Φεβρουαρίου: Εφ. Ανθυπασπιστής. • 1921 - 14 Οκτωβρίου: Με Β.Δ. ανακλήθηκε το από 25-2-1918 Β.Δ. περί ονομασίας του σε Έφεδρο Ανθυπασπιστή Πεζικού και λογίστηκε ο προβιβασμός του σαν να ήταν εν ενεργεία (ΕΔΥΣ 251597/1336 30-101921). • 1918 - 25 Φεβρουαρίου: Ανθυπασπιστής. • 1925 - 5 Ιουλίου: Ανθυπολοχαγός. • 1923 - 26 Αυγούστου: Με την Εγκ. 174/26 λογίστηκε ο προβιβασμός του απ(: Ιουλίου 1922 μόνον ιός προς την αρχαιότητα και όχι για τις αποδοχές του επειδή προβιβάσθηκαν νεώτεροι του. • 1923 - 15 Δεκεμβρίου: Σε απόταξη Β.Δ. 15-12-1923 ΕΔΥΣ 1160/1923. • 1924 - 21 Μαρτίου: Ανακλήθηκε το από 15-12-1923 Β.Δ. για την απόταξη του. Β. 21-3-1924 Ε.Δ.Υ.Σ. 210/1924. • 1924 - 21 Απριλίου: Παρουσιάσθηκε και ανέλαβε υπηρεσία. Αρ. Πρ. 77521/21-4-192 • 1923 - 13 Δεκεμβρίου: Προάχθηκε σε Υπολοχαγό Δ.Ε.Δ. 29 Νοεμβρίου 1924 - Ε.Δ.Υ.Σ. 732/1924. • 1934 - 9 Νοεμβρίου: Προάχθηκε σε Λοχαγό βάσει της 365/34 Εγκ. • 1925 - 18 Σεπτεμβρίου: Λογίσθηκε η προαγωγή του στο βαθμό του Λοχαγού ως προς την αρχαιότητα, όχι όμως και στις αποδοχές βάσει Β.Δ. 29 Ιανουαρίου 1936 Εγκ. 54/1936. • 1938 - 24 Μαρτίου: Προάχθηκε κατ' εκλογή σε Ταγματάρχη βάσει Β.Δ., Εγκ 70/3J • 1944 - 22 Σεπτεμβρίου: Προάχθηκε σε Αντισυνταγματάρχη κατ' απόλυτη εκλο δυνάμει του Ν. 1413/445 - 1683/44 Δ.Π.Κ. 22-9-1944 Εγκ. 432/44. • 1945 - 20 Ιανουαρίου: Ακυρώθηκε το από 22-9-1944 Διάταγμα προαγωγής του Αντισυνταγματάρχη δυνάμει της υπ' αριθ. 7/20-1-45 Συντ. Πράξης θεωρούμενης ως μηδέποτε γενομένης Β.Δ. 1945 - 8 Φεβρουαρίου Εγκ. 190/45. • Παρέμεινε στα οριστικά μόνιμα εν ενεργεία οτελε'χη του στρατού Εγκ. 352/45. • 1945 - 24 Δεκεμβρίου: Προάχθηκε σε Αντισυνταγματάρχη βάσει Β.Δ. Εγκ. 1205/4. • 1948 - 1 Ιανουαρίου: Τέθηκε σε αυτεπάγγελτη αποστρατεία καταληφθείς από το όριο ηλικίας με τον αυτό βαθμό χωρίς vα εγγραφεί στα στελέχη της εφεδρείας Β.Δ. 13-1-1948 Εγκ. 22/48. • 1948 - 7 Φεβρουαρίου: Συμπληρώθηκε το από 13-1-48 Β.Δ. περί της αυτεπάγγελτης αποστρατείας του με την προαγωγή του στο βαθμό του Συνταγματάρχη Β.Δ. 7-2-48 Εγκ. 76/48. Στρατιωτική Μόρφωση • Σχολή Εφαρμογής Πεζικού • Σχολείο Μέσων Συνδέσμων και Διαβιβάσεων • Σχολή Βολής και Οπλισμού • Σχολείο Τοπογραφίας Μεταβολές (καταρχήν από Ταγματάρχης και άνω) • Διευθυντής 3ου Γραφείου Φρουραρχείου • Διοικητής Οχυρού Νυμφαίας (4-4-1940 εως Μάιο 1941) • Διοικητής 301 Τάγματος Εθνοφυλακής (7-3-1945 εως 20-6-1945) • Διοικητής 505 Τάγματος Πεζικού (15-6-1946 εως 30-4-1947) • Γραμματεία Ανώτατου Στρατιωτικού Συμβουλίου 

Πολεμική Δράση • Από Απρίλιο 1940 εως Μάιο 1941: Διοικητής Οχυρού Νυμφαίας. • Από 7-3-1944 έως 6-7-1944: Τάγμα Ασφαλείας Β' Αρχηγείου Πελοποννήσου. • Πολεμικές Επιχειρήσεις 1946-47. Απονεμηθείσες Ηθικές Αμοιβές • Παράσημον Γεωργίου Α' • Χρυσούς Σταυρός του Φοίνικα • Χρυσούν Αριστείον Ανδρείας • Μετάλλιο Στρατιωτικής Αξίας • Μετάλλιο Ελληνοτουρκικού Πολέμου • Μετάλλιο Ελληνοβουλγαρικού Πολέμου Μετάλλιο Νίκης

Προτομή του Τχη (ΠΖ) Αναγνωστού Αλέξανδρου, στην είσοδο του οχυρού Νυμφαίας. (Πηγή: αρχείο 511 ΤΠ) 

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΟΧΥΡΟΥ ΝΥΜΦΑΙΑΣ 

Οι εργασίες δημιουργίας του στρατιωτικού μουσείου Νυμφαίας ξεκίνησαν το 1999, μετά από πρόταση του Δ' ΣΣ και έγκριση του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Τα εγκαίνια του μουσείου έγιναν τον Απρίλιο του 2000 κατά τον εορτασμό της επετείου της μάχης των οχυρών. Το μουσείο βρίσκεται 17 χμ βόρεια της Κομοτηνής και λειτουργεί εντός στοάς του ομώνυμου οχυρού. Επειδή βρίσκεται σε αμυντική περιοχή, η επίσκεψη επιτρέπεται μετά από έγκριση του 29ου συντάγματος πεζικού (Κομοτηνή, τηλέφ. 05310-54402) που ορίζει κατάλληλο συνοδό για ξενάγηση στο μουσείο και στην υπόλοιπη στοά, όλες τις ημέρες από 0930 έως 1430 ώρα. Κάθε Κυριακή, από 0900 έως 1330 ώρα, η επίσκεψη είναι ελεύθερη.

Άποψη του μουσείου. (Πηγή: αρχείο 511ΤΠ).

Από αριστερά προς τα δεξιά: Ι. Μεταξάς, Α. Κοριζής, Α. Παπάγος. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατοόλης). 

Προθήκες με στολές. (Πηγή: αρχείο 511ΤΠ).

Αριστερή φωτογραφία: Ελληνικές στολές (αξιωματικού αριστερά και οπλίτη δεξιά) περιόδου 1940 - 1941. Δεξιά φωτογραφία: Γερμανικές στολές (αξιωματικού αριστερά και οπλίτη δεξιά) περιόδου 1940 -1941. (Πηγή: αρχείο 511ΤΠ). 

Προθήκη με οπλισμό της εποχής (Πηγή: αρχείο 511ΤΠ).

Φωτογραφίες της εποχής (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης). Για να μεταβεί κανείς στο μουσείο, πρέπει να ακολουθήσει την ελικοειδή διαδρομή (ασφαλτόστρωτη οδός) Κομοτηνή - Νυμφαία, η οποία διέρχεται διαμέσου του πανέμορφου αισθητικού δάσους της Νυμφαίας. Τη χειμερινή περίοδο, ενδέχεται σε ορισμένα σημεία του οδοστρώματος να υπάρχει παγετός, γεγονός που κάνει επικίνδυνη τη μετάβαση. Για διανυκτέρευση, υπάρχουν ξενοδοχεία στην Κομοτηνή και για φαγητό εστιατόρια στην Κομοτηνή και στους γύρω οικισμούς (Πάνδροσος, Καρυδιά, Φανάρι, Πόρτο Λαγός). Το μουσείο διαθέτει χώρο στάθμευσης λεωφορείων και Ι.Χ. οχημάτων. Στο στρατιωτικό φυλάκιο υπάρ- 

χει WC. Δεν υπάρχει ακόμη υποδομή για άτομα με ειδικές ανάγκες. Το χώρο του μουσείου και του οχυρού τον επισκέπτονται οι μαθητές των παραγωγικών σχολών του στρατού και μεγάλος αριθμός ιδιωτών επισκεπτών, ο οποίος συνεχώς αυξάνεται. Εκθέματα του Μουσείου Στο μουσείο ο επισκέπτης μπορεί να δει: α. Πλήθος οπλισμού εποχής. β. Στολές Ελλήνων και Γερμανών αξιωματικών και οπλιτών μαχητών. γ. 'Μετάλλια ελληνικά και γερμανικά. δ. Πλούσιο φωτογραφικό υλικό. ε. Ατομικά είδη των μαχητών (διόπτρες, είδη φαγητού). στ. Διάφορα άλλα κειμήλια. ζ. Ήδη βρίσκεται σε εξέλιξη η κατασκευή διοραμάτων (αναπαράσταση θεμάτων με κούκλες).

Μαρμάρινη πλάκα με τους πεσόντες και το διοικητή του οχυρού. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης).

Από την επίσκεψη της ΣΣΕ. (Αρχείο Σχη Γ. Καραμπατσόλη). 

Παράσημα ελληνικά επάνω, γερμανικά κάτω. (Πηγή: αρχείο 511 ΤΠ). 

ΕΟΡΤΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΠΕΤΕΙΟΥ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ ΤΩΝ ΟΧΥΡΩΝ 

Σε ένδειξη τιμής και μνήμης προς τους ηρωικούς μαχητές των οχυρών, εορτάζεται κάθε χρόνο, την πρώτη Κυριακή μετά την 6η Απριλίου και στο οχυρό Νυμφαίας, η επέτειος της "Μάχης των Οχυρών".

Οχυρό Νυμφαίας. (Φωτογρ. αρχείο 29 ΣΠ). 

Παλαιό μνημείο. (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης).

Νέο μνημείο. Εγκαινιάσθηκε το 1972 (Φωτογρ. Σχης Γ. Καραμπατσόλης). 

Επιμνημόσυνη δέηση. (Αρχείο Σχη Γ. Καραμπατσόλη).

Κατάθεση στεφάνων. (Αρχείο Σχη Γ. Καραμπατσόλη). Ο εορτασμός γίνεται στο χώρο του νέου μνημείου του οχυρού Νυμφαίας, πάνω στο ύψωμα 515. Πρόκειται για μια πανέμορφη, σεμνή, κατανυκτική και συγκινητική τελετή. Κατά τον εορτασμό γίνεται επιμνημόσυνη δέηση χοροστατούντος του Μητροπολίτη Μαρώνειας και Κομοτηνής, προσκλητήριο πεσόντων, κατάθεση στεφάνων από τις στρατιωτικές, πολιτικές και τοπικές αρχές, αλλά και από συλλόγους της περιοχής, εξιστόρηση της μάχης του οχυρού Νυμφαίας (από το υπάρχον παρατηρητήριο) από το διοικητή του 29ου συντάγματος πεζικού, περιήγηση στους χώρους του οχυρού και παρουσίαση παραδοσιακών χορών από χορευτικά παραδοσιακά συγκροτήματα της περιοχής της Κομοτηνής. Τον εορτασμό τιμούν με την παρουσία τους, πέραν των στρατιωτικών αρχών και όλες οι πολιτικές - τοπικές αρχές, διάφοροι πολιτιστικοί σύλλογοι της Ροδόπης, αντιπροσωπείες αρχών - συλλόγων από τους άλλους νόμους της Θράκης και πλήθος κόσμου κάθε ηλικίας. Ιδιαίτερα συγκινητική είναι η παρουσία μαχητών του οχυρού και η παρουσία της νεολαίας της Κομοτηνής και των γύρω οικισμών. 

Πάνω: Εξιστόρηση της μάχης των οχυρών. (Αρχείο Σχη Γ. Καραμπατσόλη) Κάτω: Παραδοσιακοί χοροί. (Πηγή: αρχείο 511 ΤΠ). 

Αντί Επιλόγου
"ΔΙΠΛΩΝΟΝΤΑΙ 0Ι ΣΗΜΑΙΕΣ" Εδώ τελειώνει η ιστορία του πολέμου του 1940 - 1941. Είναι η τελευταία σύγκρουση στην Ευρώπη με δυνάμεις, μέσα και όπλα δυσανάλογα. Από τη μια ο βαρύς οπλισμός της σύγχρονης τεχνοκρατίας, από την άλλη μέσα αναχρονιστικά στα χέρια ενός λαού μικρού που αγωνίζεται για την ύπαρξη του και για τις παραδόσεις του. Στον αγώνα αυτόν, ο Ελληνικός λαός έδωσε το προσωπικό του ύφος, όμοιο σε γενικές γραμμές με του 1821. Η αναμέτρηση του 1940 - 1941 γίνεται ανάμεσα στη λιτότητα και το στόμφο, τη φιλοπατρία και τον ιμπεριαλισμό. Η τεχνοκρατία, χάρη στο σιδερένιο της όγκο, θα πετύχει για μια στιγμή να γονατίσει τη μαχόμενη ψυχή. Η αντιστροφή όμως θα έρθει γρήγορα και το μάθημα θα μείνει. Περισσότερο κι από την υπόθεση ενός έθνους που αγωνίζεται για την ανεξαρτησία του, η 28η Οκτωβρίου τον 1940 προβάλλει στη σκηνή της Ιστορίας έναν αγώνα γενικότερο: μιας ρυλής ανθρώπων. Αυτής που προσδιορίζεται από το πάθος της ελευθερίας. Πέρα από τον πάταγο των αυτοκρατοριών που γκρεμίζονται, θ' απομείνει ν' ακούγεται ιέσα στον αποκαμωμένο κόσμο, λιανό και κρυστάλλινο, ερημικό κι άτρεμο, το εωθινό που σήμανε η σάλπιγγα πάνω στον ελληνικό βράχο μια φθινοπωρινή αυγή. (Απόσπασμα από το βιβλίο τον Αγγέλου Τερζάκη "Ο Πόλεμος 1940 - 1941"). 

ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ - ΕΠΙΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΟΪΤΑΛΙΚΟΥ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 1940-1941 (ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΣΤΡΑΤΟΥ ΞΗΡΑΣ), Έκδ. ΓΕΣ/ΔΙΣ, ανατύπωση 1991. - ΕΚΘΕΣΗ ΠΟΛΕΜΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ, τόμος Β' 1970. - ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΑΕΡΟΝΑΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΜΥΝΑ, Τεύχος 48, Οκτώβριος 1992. - ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΔΥΤΙΚΗ ΘΡΑΚΗ 1941, Έκδ. ΓΕΣ/ΔΙΣ, 1956. - ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ "ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ", τόμος ΙΕ, Εκδοτική Αθηνών ΑΕ, 1978. - ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΟΠΟΙΙΑ 1940-1941, Αγγέλου Τερζάκη. - ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ, Μάρτιος - Απρίλιος 2001. - ΑΡΧΕΙΟ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΡΑΤΟΥ/ΓΕΣ - ΑΡΧΕΙΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ ΑΡΧΕΙΩΝ/ ΓΕΣ - ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ ΑΠΟ ΤΟ ΟΧΥΡΟ ΝΥΜΦΑΙΑΣ. - ΤΟ ΕΠΟΣ ΤΟΥ '40 ΛΑΪΚΗ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ, ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΕΘΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ, ΑΘΗΝΑ 1987. - Η ΕΠΟΠΟΙΙΑ ΤΟΥ 1940 - 41, ΑΡΧΕΙΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΕΛΙΔΩΝ, εκδόσεις ΟΡΙΖΩΝ, ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. 

ΣΥΓΓΡΑΦΗ - ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΕΚΔΟΣΗΣ: Σχης (ΠΖ) Γεώργιος Καραμπατσόλης Ο Γεώργιος Καραμπατσόλης γεννήθηκε στα Κριεζά Ευβοίας το 1952, όπου και πέρασε τα παιδικά του χρόνια. Αποφοίτησε από τη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων και σήμερα είναι Συνταγματάρχης.