Γκράμσι - Για τον Μακιαβέλι (Πολιτικό Καφενείο)

Άντόνιο Γχράμσι: Γιά τόν Μαχιαβέλη, γιά την πολίτικη χαί γιά τό σύγχρονο χράτος

.

ANTONI O ΓΚΡΑΜΣΙ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΑΚΙ ΑΒΕ ΛΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΙ ΤΙ Κ Η ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΟ Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο Κ Ρ Α Τ Ο Σ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΙΤΑΛΙΚΑ Φ. ΙΙΡΙΛ ΛΝ Ο Σ .Κ.

"Ιταλικού 11porroτύπου: N oie sul Machiavelli sulla Politica c sullo Sialo m oderno.-Fax: i 1().) A H I IN A Ττ.Ί 7 .JiK . Einaudi K K A O S K I S IIIM A A X O S Ζ ω ο ίόχου Ι Ιν .{!).λ. 2 10 . I I 'i 7.Τίτλο.««.O ISHN !1ί-.(iC.(»-:ΐ..!):'>7 .ΊΓ»-()ΐ(»-Χ .γ ή ς 71).

διακριτικά χαρακτηριστικά. άνάγκες ένλς συγ­ κεκριμένου προσώπου. πού άντιπροσωπεύει εδπλαστα καί ' άνθρωπομορφικά’ τό σύμβολο τής *συλλογικής θέλησης ’. άλλά σάν ποιότητα. 6που μέσα στή δραματική μορφή τοϋ *μύθου ’ συγχωνεύονται ή πολιτική Ιδεολογία καί ή πολιτική έπιστήμη. πράγμα πού κάνει νά δουλεύει ή 7 . ’Ανάμεσα στήν ουτοπία καί τή σχολα­ στική πραγματεία. αύτδς έδωσε στήν άντίληψή του τή φανταστική καί καλλιτεχνική μορφή. Ή δια­ δικασία της διαμόρφωσης μιας καθορισμένης συλλογικής θέλησης. άλλά γιά Ινα βιβλίο 'ζω ντανά’. καθήκοντα. τΙς μορφές πού Επαιρνε ή πολιτική έπι­ στήμη μέχρι τόν Μακιαβέλη. ίπου τό δι­ δακτικό καί Ορθολογιστικό στοιχείο προσωποποιεϊται σ’ έναν άρχηγό.Ο ΣΥΓΧ ΡΟ ΝΟ Σ ΗΓΕΜΟΝΑΣ Σημειώσεις για τήν τιολιτιχή τοϋ Μακιαβέλη Τό βασικό χαρακτηριστικό τοϋ ' Ηγεμόνα είναι ίτ ι δέν πρόκειται γιά μιά συστηματική πραγματεία. γιά έναν καθορισμένο πολιτικό σκοπό δίνεται 8χι μέσα άπί> σχολαστικές έρευνες καί ταξινομήσεις άρχων καί κριτηρίων γιά μιά μέθοδο δράσης.

8 . Ό 'Η γεμόνας τοϋ Μακιαβέλη θα μπορούσε νά μελε­ τηθεί σαν ένα Ιστορικό παράδειγμα τοϋ * μύθου ’ τοϋ Sorel. Σ τά Προλεγάμενα τοϋ L . τοϋ ίδανικοϋ ήγέτη" άλλά τά παθητικά. σέ μιά περικοπή πού άφίνει ίντονη καλ­ λιτεχνική έντύπωση. Russo. τό σύμβολο τοΰ άρχηγοϋ. Καί τ6 κλείσιμο τοϋ Ήγεμόνα συνδέεται μ ’ αυ­ τόν * μυθικό ’ χαρακτήρα τοΰ βιβλίου : άφοΰ πα ρουσία » τόν Ιδιώ δη άρχηγό. άλλά ήταν μιά καθαρή θεωρητική αφαίρεση.καλλιτεχνική φαντασία έκείνου πού θέλει κανείς νά πείσει καί δίνει μιά πιό συγκεκριμένη μορφή στά πολιτικά πάθη ι . πού περιέχονται σ’ ολόκληρο τόν μικρό αύτύ τόμο. *πού ύπάρχει 1. μυθικά στοιχεία. *0 ούτοπιστικύς χαρακτήρας τοΰ 'Ηγεμόνα βρί­ σκεται στό γεγονός ίτ ι ό Ηγεμόνας δέν ύπήρχε στήν Ιστο­ ρική πραγματικότητα. δηλαδή μιας πολιτικής Ιδεολογίας πού παρουσιάζεται 6χι σάν ψυχρή ούτοπία ούτε σά θεωρητικός συλλογισμός. στήν έπίκληση πρός £ναν ήγεμόνα. συγκεφαλαιώνονται καί ζωντανεύουν στόν έπίλογο. Θά ϊπρεπε κανείς νά ψάξει άνάμεσα στούς πολιτικούς συγ­ γραφείς πρίν τόν Μακιαβέλη 4ν υπάρχουν συγγράμματα μέ τή μορ­ φή τοϋ ’Ηγεμόνα. 4 Μακιαβέλης άναφέρεται σάν καλλι­ τέχνης τής πολιτικής καί μιά φορά ύπάρχει καί ή Εχφραση * μύθος * άλλά βχι ακριβώς μέ τήν έννοια πού πιÒ πάνω προσδιορίσαμε. μέ μιά δραματική κίνηση πού δημιουργεί έντονη αίσθηση. δέν παρουσιαζόταν στόν Ιταλικό λαό μέ χαρακτηριστικά άντικειμενικής άμεσότητας. 4 Μακιαβέλης. άλλά σά μια συγκεκριμένη δημιουργία της φαντασίας πού έπενεργεΐ πάνω σ’ Ινα λαύ διασκορπισμένο καί θρυμματι­ σμένο γιά νά τοϋ ξυπνήσει καί όργανωσει τή συλλογική θέληση. έπικαλεΐται τύν πραγματικό άρχηγό πού Ιστο­ ρικά τόν προσωποποιεί : αύτή ή θερμή έπίκληση καθρεφτίζεται σ' δλο τό βιβλίο δίνοντάς του άκριβως τ4 δραματικό χαρακτήρα.

Είναι άλήθεια πώς γιά τόν Sorel ό ' μύθος ’ δέν έβρισκε τήν άνώτερή του ίκφραση στό συνδικάτο σάν όργάνωση μιας συλλογικής θέ­ λησης. ένας έσωτερικός συλλογισμός. άλλά πρέπει νά τόν έξηγήσουμε σάν άναγκαΐο στοιχείο τοϋ έργου. Μέσα σ’ όλόκληρο τό βιβλίο ό Μακιαβέλης διαπραγματεύεται τό πώς πρέπει νά είναι ό ηγεμόνας γιά νά όδηγήσει ένα λαό νά ιδρύσει ένα καινούρ­ γιο κράτος καί ή έξέταση τοϋ θέματος γίνεται μέ λογική αύστηρότητα.μύθο δέν έφτασε στήν κατα­ νόηση τοϋ πολιτικοϋ κόμματος. άλλά στήν πρακτική δράση τοϋ συνδικάτου καί 9 . άλλά σταμάτησε στήν άντίληψη γιά τό έπαγγελματικό συνδικάτο. νιώθει ένα μαζί του : φαίνεται πώς ίλη ή ' λογική ’ έργασία δέν είναι παρά ένα άντικαθρέφτισμα τοϋ ίδιου τοϋ λαοΰ. πυρετός. *προσκολλημένο ’ άπ’ τά έξω. Νά γιατί ό έπίλογος τοϋ *Ηγεμόνα δέν είναι κάτι έξωτερικό. άπό συλλογισμός πάνω στόν Ιδιο του τόν έαυτό. μάλιστα σάν τό στοιχείο έκεΐνο πού άνταυγάζει τό αληθινό του φως πάνω σ’ όλό­ κληρο τό έργο καί τό κάνει νά είναι κάτι σάν ' πολιτικό μανιφέστο Μποροϋμε νά μελετήσουμε πώς ό Sorel. άπό τήν άντίληψη γιά τήν Ιδεολογία . ξαναγίνεται *άψιθυμιά’. συγχέεται μέ τό λαό. άλλά μέ τό λαό πού ό Μακιαβέλης έχει πείσει μέ τήν προηγούμενη λεπτο­ μερή άνάλυση τοϋ θέματος. Αύτοΰ τοϋ λαοΰ ό Μακιαβέ­ λης γίνεται καί νιώθει νά είναι συνείδηση καί έκφραση. Τό πάθος. άλλ’ 6χι μέ ένα λαό σέ *γενική ’ έννοια.στήν πραγματικότητα’. πού γίνεται μέσα στή λαϊκή συνείδηση καί πού βρίσκει τήν κατάληξή του σέ μιά φωνή συγκινητική καί άμεση. μέ έπιστημονική άπόσταση' στόν επίλογο 6 ϊδιος ό Μακιαβέλης γίνεται λαός. ρητορικό. φανατισμός στή δράση.

ή τοϋ *αύθόρμητου ’ Μπορεϊ 6μως ίνας μύθος νά είναι ' μή έποικοδομη1. πρώτη σειρά.μιας συλλογικής θέλησης που είναι ήδη σέ ένέργεια. 10 . μιά δραστηριότητα πού δέν προβλέπει μιά δική της φάση * έν?. πρα­ κτική δράση πού άνώτερη πραγματοποίησή της θά Ιπρεπε νά είναι ή γενική απεργία. τό Αρθρο τοϋ Croce. τοϋ *αύθαίρετου’ (μέ τήν μπερξονική ίννοια τοϋ élan vital). 150 152. δηλαδή μια *παθητική δρα­ στηριότητα άς τό ποϋμε έτσι. 1907 : Sv τά κοινωνικά γεγονότα είναι Αδύνατο νά προβλεφθοΰν καί ή 18ια ή Ιννοια της πρόβλεψης είναι μιά σκέτη κουβέντα.ιστορική. Il partito come giudizio e come pregiudizio στό Cultura e vita morale ) x al ό όπορτουνισμός είναι ή μόνη δυνατή πολιτική γραμμή. τό παράλογο δέ μπορεϊ νά μήν κυριαρχεί καί χάθε όργάνωση άνβρώπων είναι ά ν π . θ ά ίπρεπτ νά σημειώσουμε Ιδω μιά σιωπηρή άντίφαση άνάμεσα στόν τρόπο πού ό Croce τοποθετεί τό πρόβλημά του γιά τήν Ιστορία καί τήν ά ν η . κριτική άνάλυση τοϋ βιβλίου τοϋ Ludovico L im entani.Ιστορία καί Αλλους τρόπους σκέψης τοϋ C roce : ή άντιπάθειά του πρός τά ' πολιτικά κόμματα ’ χα ΐ ό τρό­ πος πού βάζει τό ζήτημα τής ' προβλιψιμότητας ’ των κοινωνικών γεγονότων (πρβλ. σελ. T orino. Conoersaxioni critiche. μέ άρνητικύ καί προκα­ ταρκτικό χαρακτήρα (è θετικός χαρακτήρας δίνεται μονάχα άπύ τή συμφωνία πού έχει έπιτευχθεϊ στις συνεταιρισμέ­ νες θελήσεις). έφόσον * κάθε προδιαταγμένο σχέ­ διο είναι ούτοπιστικό καί αντιδραστικό \ *Η λύση έγκαταλείφθηκε στήν παρόρμηση τοϋ παράλογου. Bocca. La previsione dei fa tti sociali.ργητική καί έποικ οδομ ητική Σ τόν Sorel λοιπόν μάχονταν δυό αναγκαιότητες : τοϋ μύθου καί της κριτικής τοϋ μύθου. (Πρβλ. είναι μιά * προκατάληψη ’ : δέ μένει παρά νά λύνουμε καθένα μ ΐ τή σειρά του χαΐ μέ Αμεσα κριτήρια τά μεμονωμένα πρακτικά προ­ βλήματα πού ϊχουν τεθεί άπό τήν Ιστορική έξέλιξη.

Κι άς άφίσουμε τό ζήτημα πώς δέ μπορεΐ νά ύπάρξει καταστροφή.πολιτική 11 . άρνηση. βτι είναι αποτελεσματικό ένα 8ργανο πού άφίνει τή συλλογική θέληση στήν άρχική καί στοιχειώδη της φάση τής άπλής της διαμόρφωσης. χωρίς μιάν έξυπονοούμενη οικοδόμηση.τικός μπορούμε νά φανταστούμε μέσα στην διάταξη των διαισθήσεων τοϋ Sorel. πίσω άπό τόν Ιδεα­ λισμό ένας άπόλυτος ύλισμός. άναγνωρισμένη καί συγκεκριμενοποιημένη μερικά μέσα στή δρά­ ση. έστω καί μέ τή βία. άλλά πρακτικά. Τόν όργανισμό αύτό τόν έχει ήδη δώσει ή Ιστορική έξέλιξη καί είναι τό πολιτικό κόμμα : στόν πρώτο του πυ­ ρήνα συνοψίζονται σπέρματα της συλλογικής θέλησης πού τείνουν νά γίνουν γενικά καί συνολικά. δηλαδή καταστρέφοντας τΙς ήθικές καί νομικές ύπάρχουσες σχέσεις . Στήν περίπτωση αύτή είναι φανερό ίτ ι προϋποτίθεται πίσω άπό τό αύθόρμητο μιά καθαρή μη­ χανιστική λειτουργία. Στό σύγχρονο κό­ σμο μόνο μιά άμεση καί έπικείμενη Ιστορικο . σάν πρόγραμμα κόμματος. δέ θά πάψει ξαφνικά νά ύπάρχει. πίσω άπό τήν έλευθερία (προαίρεση— élan vital). ένα μέγιστο αΙτιοκρατίας. μέ δια­ χωρισμό ( μέ ' σχίσμα * ). κατάφαση. Άλλά αυτή ή συλλογική θέληση πού είναι σχημα­ τισμένη μέ τέτοιο στοιχειώδη τρόπο.ήγεμόνας. καί 8χι μέ *μετα­ φυσική ’ έννοια. Ό σύγχρονος ήγεμόνας. δέ μπο­ ρεΐ νά είναι ένα πραγματικό πρόσωπο. ό μύθος . διασκορπισμένη σέ άπειρες ξεχωριστές θελή­ σεις πού κατά τή θετική φάση άκολουθοϋν διαφορετικές καί άντίθετες κατευθύνσεις . ένα άτομο συγκε­ κριμένο' μπορεΐ νά είναι μονάχα ένας όργανισμός* ένα σύν­ θετο στοιχείο της κοινωνίας. δηλαδή πολιτικά. πού σ’ αύτό έχει ήδη άρχίσει νά συγκεκριμενοποιείται μιά συλλογική θέληση.

καί ή άνάγκη ένός μεγάλου έθνικοΰ κράτους δέν συνά­ γεται ά π ’ αύτό. όπου ή πλευρά της παλινόρθωσης ήταν ένα ρητορικό μόνον στοιχείο. μεγάλο κίνδυνο πού ακριβώς δημιουρ­ γεί κεραυνοβόλα τήν πυράκτωση τών παθών καί τοϋ φα­ νατισμού. άπό τήν Ιδια της τή φύση. τοϋ τύπου τοϋ *άμυντι1. Διότι αύτό τό στοιχείο δέν είναι άποκλειστικό καί οβτε κυρίαρχο. & Μακιαβέλης παρακινήθηκε στήν πολιτική του άντίληψη γιά τήν άνάγκη ένός Ιταλι­ κού ένωτικοΰ κράτους άτΛ τήν άνάμνηση τοϋ παρελθόντος τής Ρώ ­ μης. έκμηδενίζοντας τό κριτικό πνεΰμα καί τήν ειρω­ νική διαβρωτικότητα πού μπορούν νά καταστρέψουν τόν ' χαρισματικό ’ χαρακτήρα τοϋ άρχηγοϋ (πράγμα πού έγινε στήν περιπέτεια τοϋ Boulanger). καί ύστερα έπίσης έπειδή ή Ιδια παραπομπή στή Ρώ μη. δέ μπορεΐ νά είναι μακρόπνοη καί νά έχει όργανικό χαρακτήρα : θά είναι σχεδόν πάντοτε τοϋ τύπου παλινόρθωση καί άναδιοργάνωση καί 6χι τοϋ τύπου πού είναι κατάλληλος γιά τήν Ιδρυση καινούργιων κρατών καί καινούργιων έθνικών καί κοινωνικών δομών (βπως ήταν ή περίπτωση στόν Η γ ε ­ μόνα τοϋ Μακιαβέλη.δράση. Χρειάζεται ωστόσο νά τονίσουμε 6τι δέν πρέπει έξ αΐτίας αύ­ τοϋ νά συγχέουμε τόν Μακιαβέλη μέ τή φιλολογική . Πέρα άπό τό ύποδιιγματικό πρότυπο τών μεγάλων άπολύτων μοναρχιών τής Γαλλίας καί τής 'Ισπανίας. πού συνδέεται δηλαδή μέ τή φιλολογική άντίληψη της ’Ιταλίας πού κατάγεται άπό τή Ρώμη καί πού θά έπρεπε νά παλινορθώσει τήν τάξη καί τήν ίσχύ της Ρώμης) *. μπορεΐ νά ένσαρκωθεΐ μέ μυθικό τρόπο σ’ ένα συγκεκριμένο άτομο' ή έπιτάχυνση μπορεΐ νά γίνει άναγκαία μόνον άπό ένα μεγάλο κίνδυνο έπικείμενο. πού χαρακτηρίζεται άπό τήν άνάγκη· γιά μιά γρή­ γορη καί κεραυνοβόλα μέθοδο ένέργειας. Ά λλά μιά άμεση δράση αύτοϋ τοϋ εϊδους.ρητορική πα­ ράδοση. είναι λιγότερο άφηρημένη ά π ’ βσο θά φαίνονταν νά τοποθε- 12 .

τή ζω γρσφιχή καί τή γλυπτική». σκορπίσει. πού ήδη ύπάρχει. Ό σύγχρονος 'Η γεμόνας πρέπει νά ίχει ένα μέρος άφιερωμένο στό γιαχωβινιαμό (μέ τήν όλοκληρωμένη σημασία πού αύτή ή έννοια πηρε Ιστορικά καί πρέπει νά έχει νοητικά). δπου δηλα­ δή. 6πως φάνηκε μέ τήν ποίηση.κοϋ’ καί 6χι τοϋ πρωτότυπου δημιουργικού. κτλ. καί βχι μιά συλλογική θέληση πού έπρεπε νά τή δημιουργήσεις ex novo. έχει ύποστεϊ μιά έπικίνδυνη καί άπειλητική κατάπτωση. για τί λοιπόν Si θά ξανάβρισκε τή στρα­ τιωτική άρετή . Σ τύ βιβλίο V II τοΰ arte delia guerra διαβάζουμε : «αύτή ή έπαρχία (ή ’Ιταλία) μοιάζει νά είναι γεννημένη γιά ν* άνα στήσει ξανά τά πεθαμένα πράγματα. προϋποτίθεται βτι μιά συλλογική θέληση. σάν πα­ ράδειγμα γιά τό πώς διαμορφώθηκε συγκεκριμένα καί έχει έπενεργήσει μιά συλλογική θέληση πού τουλάχιστο σέ όρι- τοϋντατν άκριβως μέσα στύ κλίμα τοϋ άνθρωπισμοΰ καί τής άναγέννησης. θ ά πρέπει νά συγκεντρώσει κανείς τούς άλ­ λους ύπαινιγμούς τοϋ είδους αύτοϋ γιά νά προσδιορίσει τύν χαρα­ κτήρα τους μέ άκρ(βεια. *0 *άφηρημένος ’ χαρακτήρας τής άντίληψης τοϋ Sorci γιά τλ ' μύθο ’ φαίνεται στήν άπέχθειά του (πού παίρνει τή μορφή τοϋ πάθους μιά ήθικής άποστροφής) γιά τούς γιακωβίνονς. άλλά πού τό συγκεκριμένο τους καί τύ δρθολογικό τους δέν έχει άκόμα έπαληθευτεΐ καί ύποστεϊ τήν κριτική άπό μια Ιστορική έμπειρία πραγματική καί καθο­ λικά γνωστή. πρωτότυπα καί νά τήν κα­ τευθύνεις έτσι πρός συγκεκριμένους καί όρθολογιστικούς σκοπούς. έχει έξασθενίσει. μά 8χι άποφασιστική καί καταστροφική καί χρειάζεται άνασυγκέντρωση καί δυνάμωμα. 13 . πού άσφαλως στάθηκαν μιά ' κατηγορική ένσάρκωση’ τοϋ *Ηγεμόνα τοΰ Μακιαβέλη.

σμένες πλευρές ήταν δημιουργία ex novo, πρωτότυπη. Καί χρειάζεται νά προσδιοριστεί ή συλλογική θέληση καί ή πολιτική θέληση γενικά μέ τή σύγχρονη έννοια- ή θέληση σάν ένεργητική συνείδηση της ιστορικής άναγκαιότητας, σάν πρωταγωνιστής σ’ ένα αληθινό καί πραγματικό Ιστο­ ρικό δράμα. Έ να άπό τά πρώτα μέρη θά έπρεπε άκριβώς νά αφιε­ ρωθεί στή * συλλογική θέληση βάζοντας έτσι τ£> ζήτημα : ' Πότε μπορούμε νά ποϋμε ίτ ι υπάρχουν οί προϋποθέσεις γιά νά μπορέσει νά ξυπνήσει καί νά άναπτυχθεϊ μιά έθνική - λαϊκή συλλογική θέληση’ ; Ύστερα μιά Ιστορική (οι­ κονομική) άνάλυση της κοινωνικής δομής της δεδομένης χώρας καί μιά *δραματική ’ παρουσίαση των προσπαθειών πού έγιναν μέσα στούς αίώνες γιά νά ξυπνήσει αύτή ή θέ­ ληση καί οΐ λόγοι γιά τίς διαδοχικές αποτυχίες. Γιατί στήν ’Ιταλία δέν ύπήρχε ή άπόλυτη μοναρχία τ&ν καιρό τοϋ Μακιαβέλη ; Είναι άνάγκη νά ξαναγυρίσουμε μέχρι τή ρωμαϊκή Αύτοκρατορία (ζήτημα γλώσσας, διανοουμένων κτλ.), νά κατανοήσουμε τή λειτουργία τών μεσαιωνικών κοινοτήτων, τή σημασία τοϋ καθολικισμού, κτλ. : χρειά­ ζεται, μέ δυό λόγια, νά κάνουμε ένα σκίτσο, συνθετικό άλλα ακριβές, ίλης της Ιταλικής Ιστορίας. T i λόγο γιά τΙς διαδοχικές άποτυχίες στήν προσπά­ θεια νά δημιουργηθεΐ μιά έθνική - λαϊκή συλλογική θέ­ ληση πρέπει νά τόν άναζητήσουμε στήν ύπαρξη τών κα­ θορισμένων κοινωνικών όμάδων πού διαμορφώνονται άπό τήν διάλυση της κοινοτικής άστικής τάξης, στόν Ιδιαίτερο χαρακτήρα τών άλλων όμάδων πού άντικαθρεφτίζουν τή διεθνική λειτουργία της ’Ιταλίας, σάν έδρας της Ε κκλη­ σίας καί σά θεματοφύλακα της 'Αγίας Ρωμαϊκής Αύτο-

14

τοκρατορίας, κτλ. Αυτή ή λειτουργία καί ή έπακόλουθη θέση προσδιορίζει μιάν εσωτερική κατάσταση που μπο­ ρούμε νά τήν Ονομάσουμε *οίκονομικο-συνεταιριστική πού είναι, άπό πολιτική άποψη, ή χειρότερη άπό τις μορ­ φές της φεουδαρχικής κοινωνίας, ή λιγότερο προοδευτική καί περισσότερο άποτελματωμένη : έλειψε πάντα, καί δέ μπορούσε νά συγκροτηθεί, μιά άποτελεσματική γιακωβίνιχη δύναμη, ή δύναμη άκριβώς πού στα άλλα έθνη ξύ­ πνησε καί όργάνωσε τήν έθνική λαϊκή συλλογική θέληση, καί Ιδρυσε τά σύγχρονα κράτη. Υπάρχουν τελικά οί προϋ­ ποθέσεις γι’ αύτή τή θέληση, ή ποιός είναι ό πραγματικός συσχετισμός άνάμεσα σ’ αύτές τις προϋποθέσεις καί τις ένάντιες δυνάμεις ; Παραδοσιακά οί ένάντιες δυνάμεις ήταν ή άριστοκρατία των γαιοκτημόνων καί γενικότερα ή γαιο­ κτησία στό σύνολό της μέ τό Ιδιαίτερο ιταλικό της χαρα­ κτηριστικό πού είναι μια ειδική ' άγροτική άστική τά ξη’, κληρονομιά παρασιτισμού πού άφέθηκε στούς νέους και­ ρούς άπό τή διάλυση, σάν τάξη, της κοινοτικής άστικής τάξης (οί έκατό πόλεις, οί πόλεις της σιωπής). Οι θετικές προϋποθέσεις πρέπει νά άναζητηθοΰν στήν ύπαρξη των κοινωνικών όμάδων τών πόλεων, πού έχουν κατάλληλα άναπτυχθεΐ μέσα στό πεδίο της βιομηχανικής παραγωγής καί έχουν φτάσει ένα όρισμένο έπίπεδο ίστορικο - πολιτι­ κής κουλτούρας. Είναι άδύνατο νά γίνει όποιαδήποτε δια­ μόρφωση έθνικής - λαϊκής συλλογικής θέλησης, άν οί με­ γάλες μάζες τών άγροτών καλλιεργητών δέν είσβάλουν ταυτόχρονα στήν πολιτική ζωή. Σ ’ αύτό άποσκοποϋσε ό Μακιαβέλης μέ τή μεταρρύθμιση τοϋ στρατοΰ, αύτό έκα­ ναν οι γιακωβίνοι στή γαλλική Επανάσταση, μ’ αύτή τήν έννοια πρέπει νά διαπιστώσουμε έναν πρώιμο γιακωβινισμό τοϋ Μακιαβέλη, τό σπέρμα (περισσότερο ή λιγότερο

15

γόνιμο) της άντίληψής του γιά τήν έθνική επανάσταση. Ό λ η ή ιστορία άπό τό 1815 καί μετά δείχνει τήν πάθεια τών παραδοσιακών τάξεων νά έμποδίσουν τή δια­ μόρφωση μιας συλλογικής θέλησης αύτοϋ τοϋ είδους, για νά διατηρήσουν τήν ' οίκονομικο - συνεταιριστική ’ έξουσία μέσα σ’ Ινα διεθνικό σύστημα παθητικής ισορροπίας.

jG

Έ ν α σημαντικό μέρος τοϋ σύγχρονου 'Ηγεμόνα θά πρέπει νά άφιερωθεΐ στό ζήτημα μιας πνευματικής καί ήθικής μεταρρύθμισης, δηλαδή στό ζήτημα της θρησκείας ή μιας άντίληψης γιά τόν κόσμο. Καί σ’ αύτό έπίσης τό πεδίο βρίσκουμε μέσα στήν παράδοση άπουσία τοϋ γιακωβινισμοϋ καί φόβο τοϋ γιακωβινισμοϋ (ή τελευταία φιλο­ σοφική έκφραση ένός τέτοιου φόβου είναι ή μαλθουσιανή στάση τοϋ Β. Croce άπέναντι στή θρησκεία). Ό σύγχρο­ νος Ηγεμόνας πρέπει καί δέ μπορεϊ παρά νά είναι κήρυκας καί όργανωτής μιας πνευματικής καί ήθικής μεταρρύ­ θμισης, πράγμα πού σημαίνει τή δημιουργία τοϋ έδάφους γιά μιά παραπέρα άνάπτυξη της έθνικής λαϊκής συλλογι­ κής θέλησης πρός τήν πραγματοποίηση μιας άνώτερης καί καθολικής μορφής σύγχρονου πολιτισμοϋ. Αύτά τά δύο βασικά σημεία : 6 σχηματισμός μιας έθνικής λαϊκής συλλογικής θέλησης, πού ό σύγχρονος Ηγεμόνας είναι ταυτόχρονα ό όργανωτής καί ή δραστή­ ρια καί ένεργητική της έκφραση, καί ή πνευματική καί ή ήθική μεταρρύθμιση, θά έπρεπε νά άποτελέσουν τή δομή τής έργασίας. Τά συγκεκριμένα σημεία τοϋ προγράμματος όφείλουν νά ένσωματωθοϋν στό πρώτο μέρος, δηλαδή θά έπρεπε μέ *δραματικό τρόπο ’ νά βγοϋν άπό τό διάλογο, νά μήν είναι μιά ψυχρή καί σχολαστική έκθεση συλλογισμών. Μπορεϊ νά υπάρξει πολιτιστική μεταρρύθμιση καί

16

έπομένως πολιτική ανύψωση των καταπιεζομένων στρω­ μάτων τής κοινωνίας, χωρίς μιά προηγούμενη οικονομική μεταρρύθμιση καί μιάν άλλαγή στήν κοινωνική κατάσταση καί στόν οικονομικό κόσμο ; Γ ι’ αύτό μιά πνευματική καί ηθική μεταρρύθμιση δέ μπορεϊ παρά νά συνδεθεί μέ ένα πρόγραμμα οικονομικής μεταρρύθμισης, μάλιστα τό πρό­ γραμμα τής οίκονομικής μεταρρύθμισης είναι άκριβώς ό συγκεκριμένος τρόπος πού παρουσιάζεται κάθε πνευματική καί ηθική μεταρρύθμιση. Ό σύγχρονος 'Ηγεμόνας καθώς άναπτύσσεται, άνατρέπει 6λο τό σύστημα των πνευματι­ κών καί ήθικών σχέσεων, άφοϋ ή άνάπτυξή του σημαίνει άκριβως 6τι κάθε πράξη θεωρείται σαν ώφέλιμη ή βλα­ βερή, σάν ένάρετη ή κακή, μόνο στό βαθμό πού έχει σά σημείο άναφορδς τόν ϊδιο τό σύγχρονο Ήγεμόνα καί χρη­ σιμεύει στό νά αύξήσει τή δύναμή του ή νά τής άντισταθεΐ. 'Ο 'Ηγεμόνας παίρνει μέσα στις συνειδήσεις τή θέση της θεότητας ή τής κατηγορικής έπιταγής, γίνεται ή βά­ ση γιά £να σύγχρονο λαϊκισμό καί μιά πλήρη λαΐκοποίηση 6λης τής ζωής καί όλων των έθιμικών σχέσεων.

Ή έπιστήμη τής πολιτικής
Τό θεμελιακό καινούργιο στοιχείο πού έχει είσαγάγει ή φιλοσοφία τής πράξης στήν έπιστήμη τής πολιτικής καί τής Ιστορίας είναι ή άπόδειξη ότι δέν ύπάρχει μιά άφηρημένη ' άνθρώπινη φύση ’ σταθερή καί άναλλοίωτη (άντίληψη πού πηγάζει άσφαλως άπό τή θρησκευτική σκέψη καί τήν ύπερβατικότητα)· άλλά δτι ή άνθρώπινη φύση εί­ ναι τό σύνολο των κοινωνικών σχέσεων πού εϊναι Ιστορικά προσδιορισμένες, δηλαδή ένα ιστορικό γεγονός πού μπο-

17

Τί ση­ μαίνει αύτό . μέ τΙς άρχές καί τούς νόμους της πού διαφέρουν άπό τΙς άρχές καί τούς νόμους της ηθικής καί της θρησκείας. δέν ίχει γίνει δημόσια καί ίκδηλη μορφή τοϋ έθνικοϋ πολιτισμού . δέν ίχει πετύχει νά γίνει * κοινή άντίληψη’. χρησιμεύει στό νά δείξει τήν άπόσταση πού ύπάρχει άνάμεσα σέ κυβερνήτες καί κυβερνώμενους. μέ τΙς μέΟοτης φιλολογίας καί της κριτικής. Μπαίνει ίτσι τό πρόβλημα γιά τή σημασία πού είχε ό Μακιαβέλης στόν καιρό του καί γιά τούς σκοπούς πού 18 .pet νά έπιβεβαιωθεΐ. ίχει μιά δική της στάση άπέναντι στούς άπλούς άνθρώπους πού ύπαγορεύεται άπό τήν άνάγκη νά μήν άποχωριστεΐ άπ’ αύτούς. πρόταση πού ίχει μεγάλη φιλοσοφική σημασία. διότι σιωπηρά Ì' jx jzm zi τήν αντίλη­ ψη γιά τόν κόσμο) άκόμα συζητιέται καί πολεμιέται σή­ μερα. νά δείξει (τι υπάρχουν δυό πολιτισμοί : τών κυβερνητών καί τών κυβερνωμένων* καί 6τι ή άρχουσα τάξη. δπως ή ’Εκκλησία. μέσα σέ Ορισμένα Spia. Σημαίνει άπλώς 6τι ή πνευματική καί ήθική έπανάσταση πού τά στοιχεία της περιέχονται in nuce μέ­ σα στή σκέψη τοΰ Μακιαβέλη δέν ίχει άκόμα πραγματο­ ποιηθεί. *Η μήπως ίχει μιάν άπλή έπίκαιρη πολιτική σημασία. Πρέπει ώστόσο νά παρατηρήσουμε 6τι ή τοποθέτηση πού κάνει ό Μακια­ βέλης στό ζήτημα της πολιτικής (καί συγκεκριμένα ή σιω­ πηρή διαβεβαίωση στά γραπτά του ότι ή πολιτική είναι μιά αυτόνομη δραστηριότητα. ΓΥ αύτό τήν πολι­ τική έπιστήμη πρέπει νά τή συλλάβουμε στό συγκεκριμένο περιεχόμενό της (καί έπίσης στή λογική της διατύ­ πωση) σάν ίναν όργανισμό σέ άνάπτυξη. άπό τή μιά μεριά κι άπό τήν άλλη νά τούς διατηρήσει τήν πεποίθηση δτι ό Μακια­ βέλης δέν είναι τίποτε άλλο παρά μιά διαβολική παρουσία.

άλλά δέ λέγονται ’· οί μεγά­ λοι πολιτικοί . σάν αυτούς πού υπήρχαν στόν Με­ σαίωνα καί τήν ’Αναγέννηση. είναι δφος κομματικού 'μανιφέστου*. 'Ο ίδιος ό Μα­ κιαβέλης παρατηρεί δτι τά πράγματα πού γράφει έφαρ- 19 . είναι άληθινή. άκριβώς γιά νά μπορέσουν νά έφαρμόσουν *ευλαβικά ’ τούς κανό­ νες του. νά ύπερασπίζονται τόν έαυτό τους καί νά δολοφονούν.λένε . "Ενας σκοπός ήθικολογικός ή πολιτικός . Δέ θά ήταν ό Μακιαβέλης λίγο μακιαβελικός. Ή θεωρία τοϋ Μακιαβέλη δέν ήταν. δπως ή τέχνη της όπλασκίας έξυπηρετεΐ τούς εύγενεϊς καί τούς ληστές.άρχίζουν κακολογώντας τόν Μακια­ βέλη καί δηλώνοντας πώς είναι άντιμακιαβελικοί. κάθε άλλο' είναι τό δφος ένός άνθρώπου τής δράσης. ένώ ό χυδαίος μακιαβελισμός διδάσκει τό άντίθετο. Ή ήθικολογική έρμηνεία πού δίνει i Foscolo είναι άσφαλώς λαθεμένη" είναι πάντως αλήθεια δτι 6 Μακιαβέλης άποκάλυψε κάτι καί δέν θεωρητικοποίησε άπλώς τήν πραγμα­ τικότητα" άλλα ποιός ήταν ό σκοπός της άποκάλυψης. ένας άπ’ αύτούς πού * ξέρουν τό παιγνίδι ’ καί ήλίθια τό διδάσκουν. Συνηθίζουν νά λένε ίτ ι οΐ κανόνες τοϋ Μακιαβέλη γιά τήν πολιτική δρα­ στηριότητα *έφαρμόζονται. ένα άπόκρυφο βιβλίο πού κυκλοφορεί άνάμεσα στούς μυημένους. έξυπηρετεΐ τόσο τούς αντιδραστικούς ίσο καί τούς δημοκρατικούς. ένός πού θέλει νά παρακινήσει σέ δράση. μέ άφηρημένο τρόπο.έβαζε μπροστά του γράφοντας τά βιβλία του καί είδικά τόν Η γεμόνα. Τό δφος τοϋ Μακιαβέλη δέν είναι ένός άνθρώπου πού γράφει συστημα­ τικές πραγματείες. στόν καιρό του. ένα μονο­ πώλιο άπομονωμένων στοχαστών. καί 6τι μ’ αύτήν τήν έννοια πρέπει νά έννοήσουμε τή γνώμη τοϋ Fo­ scolo. ένα πράγμα καθαρά *τών βιβλίων’. 'Η βεβαίωση τοϋ Croce δτι ό μακιαβελισμός 8ντας μιά έπιστήμη.

Ποιός λοιπόν *δέν ξ έρ ει'. άκόμα κι ίν χα­ ρακτηρίζουν τούς τυράννους. άπό 6λο τό σύν­ ολο τής έκπαίδευσης πού άπορροφάει άπό τό γνωστό του περιβάλλον.μόζονται καί πάντα έφαρμόζονταν. γ ι’ αύτούς πού μισοϋν τούς τυράννους ίπω ς φαινόταν νά σκέ­ φτεται ό Foscolo. Ό ποιος γεννήθηκε μέσα στήν παρά­ δοση των άνθρώπων τής διακυβέρνησης. ό ' λαός ’ καί τό Ιταλικό *έθνος *. οδτε τό βφος του είναι ύφος αδιάφορης έπιστημονικής πραγματείας. βταν άκόμα καί σήμερα βρίσκει τόση έναντίωση καΓάντίθεση. ίτ ι σκοπεύει νά κάνει πολιτική έκπαίδευση σ’ ' αυτόν πού ϊέν ξέρει *. πολιτική έκπαίδευση βμως θετική καί ίχ ι άρνητική. καί 20 . πράγμα πού σ’ αύτό τό είδικό ζήτημα θά φαί­ νονταν λιγάκι σά θαϋμα στόν καιρό του. Μπορούμε λοιπόν νά ύποθέσουμε 8τι ό Μακιαδέλης θά είχε ύπόψη του ' αύτόν πού δέν ξέρει’. οδτε μπο­ ρούμε νά διανοηθούμε ίτ ι κατέληξε στΙς θέσεις του αυτές τής πολιτικής έπιστήμης άπό τό δρόμο τής φιλοσοφικής μελέτης. βπου κυριαρχούν τά δυναστικά ή πατρογονικά συμφέροντα. άπό τούς μεγαλύτερους ίνδρες τής Ιστορίας* δέ φαίνεται λοιπόν νά θέλει νά συμ­ βουλέψει αυτούς πού ήδη ξέρουν. Μπορεΐ νά ύποστηρίζει κανείς 6τι 6 Μακιαδέλης θέλει νά πείσει αυτές τίς δυνάμεις γιά τήν άνάγκη νά έχουν έναν ' άρχηγό * πού νά ξέρει τί θέλει καί πώς νά άποκτήσει αύτό πού θέλει. ή δημοκρατία τών πόλεων πού βγάζει άπό τούς κόλπους της τούς Savonarola καί τούς Pier Sederini καί δχι ol Castruccio καί ol Valentino. διότι θέλει νά πετύχει καθο­ ρισμένους σκοπούς. άποκτάει σχεδόν αύτόματα τά χαρακτηριστικά τοϋ ρεαλιστή πολιτικού. έκπαίδευση γι* αύτούς πού πρέπει νά γνωρίσουν άναγκαϊα καθορισμένα μέσα. Ή έπαναστατική τάξη τού καιρού.

Αύτή ή τοποθέ­ τηση τής πολιτικής τοϋ Μακιαβέλη έπαναλαμβάνεται γιά τή φιλοσοφία της πράξης. διότι σ’ αύτήν θεωρείται δτι υπάρχει ή προοδευτική δύναμη τής Ιστορίας. πού δίχως τή ρήξη της δέ θά μπορούσε ή καινούργια δύναμη νά άποχτήσει συνείδηση τής άνεξάρτητης προσωπικότητάς της. καί πραγματικά υπάρχει ένα άμεσο αποτέλεσμα : συντρίβεται ή ένότητα πού βασί­ ζεται πάνω στήν παραδοσιακή Ιδεολογία. πού γίνεται άκόμα καί σή­ μερα αίσθητός καί έξηγεΐ όλόκληρο τόν άντιμακιαβελισμό άπό τούς ίησουίτες μέχρι τόν ' εύλαβικό ’ τοϋ Pasquale Vilari. *0 μακιαβελισμός χρησιμοποιείται γιά νά βελτιώσει τήν παραδοσιακή πολιτική τεχνική τών συντηρητικών διευθυ­ ντικών όμάδων. Ή πολιτική σάν αυτόνομη έπιστήμη Τό πρώτο πρόβλημα πού πρέπει νά θέσει κανείς καί νά λύσει σέ μιά πραγματεία γιά τόν Μακιαβέλη είναι τό πρόβλημα τής πολιτικής σάν αυτόνομης έπιστήμης. τή θρησκεία. θά καταλήξουν νά έξυπηρετοΰν τήν πλευρά πού 'δέν ήξερε’. Επαναλαμβάνεται ή άνάγκη νά είμαστε ' άντιμακιαβελικοί’. μέ τή σκέψη δτι οπωσ­ δήποτε αύτές.νά τόν δεχτούν μέ ένθουσιασμύ άχόμα χι αν οΐ πράξεις του μπορούν νά είναι ή νά φαίνονται αντίθετες μέ τή διά­ χυτη Ιδεολογία τοϋ καιροΰ. δη­ λαδή τής θέσης πού κατέχει ή πολιτική ή έπρεπε νά κα­ τέχει σέ μιά συστηματική (μέ συνακολουθία καί συνέπεια) 21 . δπως καί τήν πολιτική τής φιλοσοφίας τής πράξης" αύτί» δέν πρέπει νά κρύβει τύν ούσιαστικά έπαναστατικό του χαρακτήρα. άναπτύσσοντας μιά θεωρία καί μιά τεχνική τής πολιτικής που μποροΰν νά έξυπηρετήσουν τά δυδ άγωνιζόμενα μέρη.

σάν πρώτο υπαινιγμό καί προσέγγιση. *0 Croce βασίστηκε πάνω στό ξεχώρισμα τών στιγμών τοϋ πνεύματος καί πάνω στήν έπιβεβαίωση μιας στιγμής τής πρακτικής. ή στιγμή βπου τό έποικοδόμημα βρίσκεται άκόμα στήν άμεση φάση τής θεληματικής. αύτόνομου καί άνεξάρτητου. *Η πρόοδος πού προκάλεσε i Croce. ξεχωρίσματα τής πολιτικής καί έπομένως νά δικαιωθεί ή είσαγωγή τής άντίληψης τοϋ ξεχωρίσματος σέ μιά φιλοσοφία τής πράξης . 6τι ή πολιτική δραστηριότητα είναι άκριβώς ή πρώτη στιγμή εϊτε ή πρώτη βαθμίδα.άντίληψη γιά τόν κόσμο. άν καί κυκλικά συνδεδεμένου μέ Ολόκληρη τήν πραγματικότητα διαμέσου τής διαλεκτικής τών ξεχωριστών στιγμών. μέ τήν εύκαιρία αύτοΰ τοϋ θέματος στις μελέτες γιά τόν Μακιαβέλη καί γιά τήν πολιτική έπιστήμη βρίσκεται πρίν άπ’ ίλα (ίπως σέ άλλα πεδία της κριτικής δραστηριότητας τοϋ Croce). Μέ ποιάν έννοια μπορούμε νά συνταυτίσουμε τήν πο­ λιτική μέ τήν Ιστορία καί άρα δλη τή ζωή μέ τή πολι­ τική . άνύπαρκτα ή κακά τοπο­ θετημένα προβλήματα. Ά λλά 22 . aè μιά φιλοσοφία τής πράξης. στλ 6 τι διάλυσε μιά σειρά σφαλερά. Πώς τότε 6λο τό σύστημα τών έποικοδομημάτων θά μπορούσε νά νοηθεί σάν ·. ένός πνεύματος πρακτικοϋ. Σέ μιά φιλο­ σοφία τής πράξης τό ξεχώρισμα δέ θά γίνει βέβαια άνάμεσα στίς στιγμές τοϋ άπόλυτου πνεύματος άλλά άνάμεσα στίς βαθμίδες τοϋ έποικοδομήματος καί θά πρόκει­ ται έτσι νά προσδιοριστεί ή διαλεκτική τοποθέτηση τής πολιτικής δραστηριότητας (καί της άντίστοιχης έπιστήμης) σάν καθορισμένης βαθμίδας τοϋ έποικοδομήματος: θά μπορούσε νά πει κανείς. άξεχώριστης καί στοιχειώδους άπλής έπιβεβαίωσης.

).μπορούμε νά μιλάμε γιά διαλεκτική τών ξεχωριστών στι­ γμών καί πώς μπορούμε νά κατανοήσουμε τήν έννοια τοϋ κύκλου άνάμεσα στίς βαθμίδες τοϋ έποικοδομήματος . 'τ ά ξ η ’. δηλαδή σάν ένότητα άνάμεσα στή φύση καί τό πνεΰμα (δομή καί έποικοδόμημα)1 σάν ένότητα τών αντιθέτων καί ξεχωριστών. Σάν έννοια τοϋ ' Ιστορικού συνασπισμού’. 2. καί σά γλώσσα. Γιατί ' Ιστορικά’. 23 . Πώς θά πρέπει νά εννοή­ σουμε τή δομή : Πώς μέσα στό σύστημα τών κοινωνικών σχέσεων θά μπορούσαμε νά ξεχωρίσουμε τό στοιχείο ' τε­ χνική’. ' Φαινόμενα’ μέ έννοια μεταφορική καί έννοια πραγματική. Τό άμεσο πάθος— συμφέρον πού είναι ή προέλευση τοϋ λάθους είναι ή στι­ 1. δταν τά θεωρούμε ιστο­ ρικά καί 6χι μεταφυσικά . Ό Γκράμσι ο ’ αυτές τΙς σημειώσεις του χρησιμοποιεί τούς δρους δομή καί έποικυδάμημα άντί τούς συνηθισμένους βάση καί έποικοδάμημα (σ. τ. Τό κριτήριο τοϋ ξεχωρίσματος μπορούμε νά τό είσάγουμε έπίσης καί στή δομή . ένα ' νοούμενο ’ σε αντιπαράθεση πρός τά *φαινόμενα ’ 2 τοϋ έποικοδομήματος. ή δομή γίνεται ένας ' κρυμένος θεός ’. κτλ. μ. Γιά τόν Croce τό λάθος έχει τήν προέλευσή του μέσα σ’ ένα *πάθος’ άμεσο. μ. Κριτική της θέσης τοϋ Croce πού γ ι’ αύτόν. γιά σκοπούς πολεμικής. δηλαδή μέ χαρακτήρα άτομικό ή όμαδικό’ άλλά τί θά παράγει τό ' πάθος ’ μιας εύρύτερης ιστορικής σημασίας.). A pparenze π * Ιτϊλικά (σ. τό πάθος σάν 'κατηγορία’ . τ. έχει γίνει λόγος γιά «φαινόμενα» . Είναι ένδιαφέρον νά προσδιορίσουμε πώς ό Croce άπό αυτή τή γενική άντίληψη έχει βγάλει τήν Ιδιαίτερη θεωρία του γιά τό λάθος καί τήν πρακτική προέλευση τοϋ λάθους. 'έρ γα σ ία ’.

γμή πού στα Σχόλια στόν Φώνερμπαχ έχει όνομαστεΐ schmutzig . τοϋ ' είναι . Ή άντίληψη τοϋ Croce γιά τήν πολιτική . Ό δρος τοϋ ' φαινομένου ’. πλάι στήν έπιβεβαίωση δτι κάθε σύστημα έχει μιά Ιστορική έγκυρότητα. τής *φαινομενικότητας ’ σημαίνει άκριβώς αύτό καί τίποτε άλλο άπ’ αύτό.jiidisch : άλλά ίπω ς τό πάθος .πάθος. δέ σημαίνει δτι έπιβεβαιώνουμε τήν άνάγκη καί τήν έγκυρότητα τών ' φαι­ νομένων ).φι­ λοσοφία είναι 4 κοινός βρος λάθος πού συνδέεται μέ διά­ φορες βαθμίδες πάθους.jùdisch προσδιορίζει τό άμεσο λάθος έτσι τό πάθος της ευρύτερης κοινωνικής όμάδας προσδιορίζει τό φιλοσοφικό ' λάθος * (ένδιάμεσο τό λάθος . (* Στό Ιδεολογικό πεδίο ό άνθρωπος άποκτα συνείδηση τών κοι­ νωνικών σχέσεων ’ : δταν λέμε αύτό.ιδεολογία που 4 Croce τό πραγματεύεται ξεχωριστά) : τό σημαντικό σ' αύτή τή σειρά : έγωϊσμός (άμεσο λάθος) . καί μιά άναγκαιότητα. καί πού θά πρέπει νά τό έννοή­ σουμε 8χι μέ τήν ήθικολογική ή τή δογματική σημασία.Ιδεολογία . άλλά μέ τήν καθαρά *Ιστορική ’ καί διαλεκτική έννοια *αύτοϋ πού είναι Ιστορικά γερασμένο καί άξιο νά πέσει ’ μέ τήν έννοια τοϋ μή *τελειωτικού ’ κάθε φιλοσοφίας. καί πρέπει νά τό δικαιώσουμε έναντίον τοϋ δογματισμού : είναι ή έπιβεβαίωση δτι κάθε Ιδεολογικό σύστημα πρόκειται νά γεράσει. δηλαδή τοϋ δια­ λεκτικού όρίου πού πρέπει νά ξεπεραστεΐ μέσα στήν έξέλιξη.ζωής ’.συμφέρον τό schmutzig . τοϋ *θανάτου . άποκλείει τά κόμματα γιατί δέ μπορεΐ νά διανοηθεΐ ενα *πάθος ’ δργανωμένο καί μόνιμο : τό μόνιμο πάθος είναι μιά κατάσταση όργασμοΰ καί σπασμοΰ πού καθορίζει τήν άδυ- 24 .μή είναι *.

τ. Ούτε. είναι μιά στιγμή της πολιτικής ζωής. Ωστόσο τά κόμματα ύπάρχουν καί σχέδια δράσης φτιάχνονται. καί άποκλείει κάθε *σχέδιο ’ δράσης συγκροτημένο άπό πριν. etica ατά Ιταλικά (σ. άλλά φιλοσοφικής ήθικής. 25 . Ά λλά ή άντίληψη. έφαρμόζονται. μιας όρισμένης πολιτικής. γιά νά εϊναι έγκυρη. Ε πίσης καί ό πόλεμος σά δράση είναι *πάθος ’. έχει άξια νά ποϋμε. αύτό δέν έχει μεγάλη ' θεωρητική ’ σημασία.κατά ένα μέρος αύτό μπορεϊ νά εϊναι άλήθεια.). καί συχνά πραγματοποιούνται σέ βαθμό άξιολογότατο : υπάρχει λοιπόν στήν άντίληψη τοϋ Croce ένα ' έλάττωμα’. διότι τή στιγμή τής δράσης τό * κόμμα ’ πού ένεργεΐ δέν είναι τό ίδιο πράγμα μέ τό *κόμμα ’ πού προηγούμενα ύπήρχε. τό πιό έντονο καί πυ­ ρετικό. μέ άλλες μορφές. είναι ή συνέ­ χιση. σά μόνιμους δργανισμούς. στρα­ τιωτικές άκαδημίες. θά έπρεπε νά μπορεϊ νά έφαρμοστεΐ καί στόν ' πόλεμο ’ καί άρα νά έξηγήσει τό γεγονός ίτ ι ύπάρχουν μόνιμοι στρατοί. σώματα άξιωματικών. ας θυμηθοϋμε αύ­ τό πού έλεγε 6 Μόλτκε γιά τά στρατιωτικά σχέδια* 6τι αύτά δέ μποροϋν νά φτιαχτοϋν καί νά πρόσδιοριστοϋν άπό 1. ωστόσο άνάμεσα στά δύο ' κόμματα ’ ol συμπτώ­ σεις είναι τόσες ώστε στήν πραγματικότητα μπορούμε νά ποϋμε πώς έχουμε νά κάνουμε μέ τόν ίδιο όργανισμό. πώς αν τά κόμματα ύπάρχουν. 1 Σχετικά μέ τά *πολιτικά σχέδια ’ πού συνδέονται μέ τά κόμματα.εϊναι λοιπόν άνάγκη νά έξηγήσουμε πώς τό *πάθος ’ μπορεϊ νά γίνει ήθικό *καθήκον ’ καί 6χι καθήκον πολιτικής ήθικής.ναμία γιά δράση' άποκλείει τά κόμματα. μ.

’Αλλά κι αύτή έπίσης ξεχωρίζει άπό τήν πρώτη καί γ ι’ αύτό μπορούμε νά μιλάμε χωριστά γιά οίκονομία καί γιά πολι­ τική καί μπορούμε νά μιλάμε γιά *πολιτικό πάθος ’ σάν άμεση παρακίνηση σέ δράση πού γεννιέται πάνω στό ' μό­ νιμο καί όργανικό ’ έδαφος τής οίκονομικής ζωής. £ρα ίχ ι πιά πάθος. διότι οΐ λε­ πτομέρειες δράσης έξαρτιόνται σέ Ινα όρισμένο βαθμό άπό τις κινήσεις τοϋ άντιπάλου. . μιά πού δέ μπο­ ρούμε νά διανοηθοϋμε ένα πάθος μόνιμα όργανωμένο χω­ ρίς αύτό νά γίνει όρθολογισμός καί ζυγισμένη σκέψη. 'Η πολιτική είναι μόνιμη πράξη καί όδηγεϊ στή γέννηση μόνιμων όργανώσεων στό βαθμό άκριβώς πού ταυτίζεται μέ τήν οίκονομία. ίπω ς είναι τά κόμματα καί άκόμα περισσό­ τερο οί έθνικοΐ στρατοί καί τά έπιτελεΐα.τά πρίν σέ ίλες τους τις λεπτομέρειες. κτλ. άλλά τό ξεπερνάει βάζοντας στό παιγνίδι αίσθήματα καί έπιθυμίες πού μέσα στήν πυρακτωμένη τους άτμόσφαιρα ό Ιδιος ό ύπολογισμός της άτομικής άνθρώπινης ζωής ύπακούει σέ νόμους διαφορετικούς άπό τούς νόμους τοϋ άτομιχοΰ συμ­ φέροντος. Τό πάθος έκδηλώνεται άκριβώς στις λεπτομέρειες. ή λύση μπορεϊ νά βρεθεί μονάχα στήν ταύ­ τιση πολιτικής καί οικονομίας. “Αν ή άντίληψη τοϋ Croce γιά τό πάθος σά στιγμή της πολιτικής σκοντάφτει πάνω στή δυσκολία νά έξηγήσει καί νά δικαιολογήσει τούς μόνιμους πολιτικούς σχη­ ματισμούς. άλλά δέ φαίνεται πώς ή άρχή τοϋ Μόλτκε είναι τέτοια ώστε νά δικαιώνει τήν άντίληψη τοϋ Croce: θά έμενε πάντως νά έξηγήσουμε τό είδος τοϋ * πάθους ’ τοϋ Επιτελείου πού έπεξεργάστηκε τό σχέδιο μέ ψυχρή σκέψη καί 'χω ρίς πάθος’. άλλα μόνο στόν πυρήνα τους καί στόν κεντρικό τους σκοπό.

Ό 27 . πού ήταν λίγο πολύ άλληλέγγυα. πού έχουν πετύχει μιά γερή έδαφική καί κρατική ένότητα* 6 Μακιαβέλης κάνει μιάν *έλλειπτική σύγκριση’ (γιά νά χρησιμοποιήσουμε τήν έκ­ φραση τοΰ Croce) καί βγάζει συμπερασματικά τούς κανό­ νες γιά ένα γερό κράτος γενικά καί Ιταλικό Ιδιαίτερα. δηλαδή άπό μιά φεουδαρχική μορφή πού είχε γίνει τροχοπέδη· 2) άπό τούς άγώνες άνάμεσα στά Ιταλικά κράτη γιά μιά Ισορροπία μέσα στόν Ιταλικό χώρο. Διαμορ­ φώθηκε ή συνήθεια νά έξετάζεται ύπερβολικά 6 Μακιαβέλης σάν 6 'πολιτικός γενικά’..ή Ισορροπία. σάν ό 'έπιστήμονας της πολιτικής’. ή άπό τις άντιφάσεις άνάμεσα στίς άνάγκες γιά μιάν έσωτερική Ιταλική Ισορροπία καί τΙς άπαιτήσεις τών εύρωπαΐκών κρατών πού άγωνίζονταν γιά τήν ήγεμονία. γιά μιάν εύρωπαϊ-. κοινοτικά ύπολείμματα στήν κρατική μορφή πού βασιζόταν στήν πόλη καί δέν είχε έδαφικό χαρακτήρα’ 3) άπό τούς άγώνες τών Ιταλικών κρα­ τών. Στόν Μακιαβέλη έπενεργεϊ τό παράδειγμα της Γαλ­ λίας καί της 'Ισπανίας.Πλάϊ στίς άρετές τής σύγχρονης μελέτης τοϋ Croce γιά τόν Μακιαδέλη. έπίκαιρος γιά ίλες τις έποχές. πρέπει νά σημειώσουμε έπίσης καί τΙς *υπερβολές ' καί τΙς παρεκκλίσεις πού προκάλεσε. πού έμποδιζόταν άπό τήν ύπαρξη της Παπωσύνης καί άπό άλλα φεουδαρχικά. Πρέπει νά έξετάσουμε πολύ περισσότερο τόν Μακια­ βέλη σάν άναγκαία έκφραση τοϋ καιροϋ του καί σέ στενή σύνδεση μέ τΙς συνθήκες καί τΙς άπαιτήσεις τοΰ καιροΰ του πού προκύπτουν : 1) άπό τούς έσωτερικούς άγώνες τής φλωρεντίνικης δημοκρατίας καί άπό τήν Ιδιαίτερη δομή τοΰ κρά­ τους πού δέ μποροΰσε ν’ Απελευθερωθεί άπό τά κοινοτικά δημοτικά ύπολείμματα.

Ό Ήγεμόνας ίχει χρέος νά βάλει τέρμα στή φεουδαρχική άναρχία" κι αύτό κάνει A Valen­ tino στή Ρομάνια. συγ­ κροτώντας μιά σίγουρη καί πιστή ένοπλη δύναμη ένός τέ­ λεια διαφορετικού τύπου άπό τά στρατιωτικά τμήματα τών τυχοδιωκτών.Μακιαβέλης είναι άνθρωπος ολοκληρωτικά της έποχής του* καί ή πολιτική του έπιστήμη άντιπροσωπεύει τή φιλοσο­ φία τοϋ καιρού του. Στόν Μακιαβέλη μπορεΐ κανείς νά άνακαλύψει in nuce τό χωρισμό τών έξουσιών καί τόν κοινοβουλευτισμό (τό άντιπροσωπευτικό σύστημα) : ή ' άγριότητά ’ του στρέφεται έναντίον τών υπολειμμάτων τοϋ φεουδαρχικοΰ κόσμου. τούς έμπόρους καί τούς άγρότες. πού ot μάζες του μπορούν νά στρατολογηθοϋν μέ μιά πολιτική δράση καί έτσι παραβλέπει τή σημασία τοϋ πυροβολικού. πού τείνει πρός τήν Οργάνωση άπολύτων έθνικών μοναρχιών. 28 . όπως άπαιτεΐται σέ μιά περίοδο άγώνα γιά τή θεμελίωση καί τή σταθεροποίηση μιας καινούρ­ γιας έξουσίας. ή ταξική ένδειξη πού περιέχεται στό «Arte della guerra» πρέπει επίσης νά άφορα καί τή γενική κρα­ τική δομή : αν οί τάξεις τών πόλεων θέλουν νά βάλουν τέρμα στήν έσωτερική άταξία καί τήν έξωτερική άναρχία πρέπει νά στηριχθοϋν πάνω στούς άγρότες σάν μάζα. τήν πολιτική μορφή πού im τρέπει καί διευκολύνει μιά παραπέρα άνάπτυξη τών παρα­ γωγικών δυνάμεων της άστικής τάξης. θεωρώντας σά δεδομένο τό στρατιωτικό δικτατορικό χαρακτήρα τοϋ άρχηγοϋ τοϋ κράτους. Μπορεΐ νά πει κανείς πώς ή κυρίως πολιτική άντίληψη έχει τόσο κυρίαρχη θέση στόν Μακια­ βέλη ώστε τόν σπρώχνει σέ λάθη στρατιωτικού χαρακτή­ ρα : έχει τό νοϋ του είδικά στό πεζικό. 6χι έναντίον τών προοδευτικών τάξεων. στηριζόμενος πάνω στις παραγωγικές τάξεις.

στρατιω­ τικό πρόβλημα. άλλά τό διαπραγματεύεται μονάχα βσο τοϋ είναι άναγκαΐο γιά τήν πολιτική του οίκοδόμηση. Τό τυπικό παράδειγμα αύτών τών *άντιμακιαβε- . Έ πίσης καί στήν Τέχνη τοϋ πολέμου τόν Μακια­ βέλη πρέπει νά τόν έξετάσουμε σάν Ιναν πολιτικό πού έχει χρέος ν’ άσχοληθεΐ μέ τή στρατιωτική τέχνη· ή μο­ νομέρειά του (μέ άλλα *άξιοπερίεργα ’ σάν τή θεωρία τής φάλαγγας. άλλά έπίσης καί οί Φλωρεντίνιχες Ιστορίες πού πρέπει νά χρησιμέψουν άκριβώς σά μιά άνάλυση τών πραγματικών συνθηκών στήν ’Ιταλία καί τήν Εύρώπη άπ’ δπου ξεπηδοϋν οί άμεσες άπαιτήσεις πού περιέχονται στόν ' Ηγεμόνα. Δέν είναι δμως ή Τέχνη τοϋ πολέμου μόνον πού πρέπει νά συνδεθεί μέ τόν ' Ηγεμόνα. πού δίνουν εύκαιρία γιά εδκολα εύφυολογήματα. άλλά γιά πολιτικούς πού έκφράζουν άπαιτήσεις τοϋ καιροϋ τους ή συνθηκών διαφορετι­ κών άπό κείνες πού έπενεργοϋσαν πάνω στόν Μακιαβέλη* ή μορφή πολεμικής είναι μιά καθαρή φιλολογική σύμ­ πτωση. Ά π ό μιάν άντίληψη γιά τόν Μακιαβέλη πού είναι πε­ ρισσότερο προσκολλημένη στήν έποχή της προκύπτει έξαρτημένα μιά έκτίμηση περισσότερο Ιστοριστική τών λεγο­ μένων *άντιμακιαβελικών ’ ή τουλάχιστο τών πιύ * άφελών ’ άνάμεσά τους. σάν τό γνωστό εύφυολόγημα τοϋ Bandello) συν­ δέεται μέ τό γεγονός δτι τό κέντρο τοϋ ένδιαφέροντός του καί τής σκέψης του δέ βρίσκεται στό τεχνικό .*0 Russo (στα Προλεγόμενα τοϋ Μακιαβέλη) παρα­ τηρεί όρθά βτι Ή Τέχνη τοϋ πολέμου όλοκληρώνει τόν ' Ηγεμόνα. Δέν πρόκειται στήν πραγματικότητα γιά άντιμακιαβελικούς. άλλα δέ βγάζει δλα τά συμπεράσματα άπό τήν παρατήρησή του.

τή ς μόνης λογικής. ύπαινίσσεται μιάν Ιδέα τής προόδου. δέν ύπάρχει ζήτη­ μα νά Ιδρύσει τό ένωτικό .έδαφικό (έθνικό) κράτος δη­ λαδή νά ξαναγυρίσει στήν έποχή τοΰ Λουδοβίκου τοΰ 11ου. 30 .λικών ’ μοϋ φαίνεται 6τι πρέπει νά τό άναζητήσουμε στόν Jean Bodin (1530 . Είναι. Έ ρ γ α τοϋ Bodin : Methodus ad facilem historiarum cognitionem. τοΰ λε­ γομένου τών 'πολιτικών*. (1566). Ripublique (1576). πού τοποθετείται στήν άποψη τοΰ έθνικοϋ συμφέροντος. πού ήταν άντιπρόσωπος στίς Γενικές Τάξεις τοϋ Blois τοΰ 1576 καί πού πέτυχε νά άρνηθεϊ ή Τρίτη Τάξη τις έπιχορηγήσεις πού ζητούνταν γιά τόν έμφύλιο πόλεμο Τόν καιρό τών έμφυλίων πολέμων στή Γαλλία. κτλ. 8που έκφράζει τίς γνώμες τής Τρίτης Τάξης γιά τήν άπόλυτη μοναρχία καί τΙς σχέσεις της μέ τό λαό. χαΐ πού είναι δλες έξίσου Αξιες σεβασμού χα ΐ άνεξιγνωμίας.1596). Γιά τόν Bodin. Ό Bodin Θεμελιώνει τήν πολιτική έπιστήμη στή Γαλλία πάνω σ’ ένα έδαφος πολύ πιό προ­ χωρημένο καί σύνθετο άπό έκεϊνο πού ή ’Ιταλία είχε προσ­ φέρει στόν Μακιαβέλη. ό Bodin είναι ό έκπρόσωπος τοΰ τρίτου κόμματος. 6που συγκρίνει δλες τΙς θρησκείες καί τίς δικαιώνει σά διαφορετικές έκφράσεις τής φυσικής θρησκείας. Heptaplomeres (άνέκδοτο μέχρι τή σύγχρονη [έποχή). δηλαδή μιας έσωτερικής Ισορ­ ροπίας τών τάξεων μέσα στήν όποία ή ήγεμονία άνήκει στήν Τρίτη Τάξη μέ τό ένδιάμεσο τοΰ μονάρχη. άλλά νά έξισορροπήσει τίς κοινωνικές δυνάμεις πού άγωνίζονται στό έσωτερικό αύτοΰ τοΰ κράτους πού είναι ήδη 1. μοΰ φαίνεται. ίπο υ υποδείχνει τήν έπίδραση τοϋ κλίματος στή μορφή των κρατών. όλοφάνερο πώς άν κατατάξουμε τόν Bodin στούς ' άντιμακιαβελικούς ’ Θά ήταν κάτι άπόλυτα φτια­ χτό καί έπιφανειακό.

δέν λογαριάζουν πώς αύτό άντικαθρεφτίζει μονάχα μιά καθυστέρηση καί ένα βάλτωμα τής πολιτικής κοινωνικής ιστορίας τής ’Ιταλίας άπό τά ’500 ώς τά ’700. Στή Γαλλία 6 Μακιαβέλης έξυπηρετοϋσε ήδη τήν άντίδραση. χάρη στό με­ γαλύτερο βάρος τών έξωτερικών σχέσεων. ώστε βάζει δρονς γιά τή Φνγχατάθεσή της. τείνει νά περιο­ ρίσει τόν άπολυταρχισμό. κατάσταση πού όφείλονταν κατά μεγάλο μέρος στό μεγαλύτερο βάρος τών διεθνών σχέσεων σέ σύγ­ κριση μέ τίς έσωτερικές πού είχαν παραλύσει καί παγώ­ σει. γιατί μπορούσε νά χρησι­ μέψει σά δικαίωση γιά νά κρατανε τόν κόσμο στήν *κού­ νια ’ (κατά τήν έκφραση τοϋ Bertrando Spaventa). Τό δτι ή Ιταλική κρατική συγκρότηση. παρέμεινε στή μισοφεουδαρχική φάση ένός άντικειμένου ξένης suzerai- 31 . ξέρει καλά δτι ή τύχη τής άπόλυτης μοναρχίας συνδέεται μέ τήν ίδια της τήν τύχη καί τήν ϊδια της τήν άνάπτυξη. Μέ τόν Bodin ύπάρχει ή τάση νά άναπτυχθεΐ ή απόλυτη μοναρ­ χ ία : ή Τρίτη Τάξη έχει τέτοια συνείδηση τής δύναμής της καί τής άξιοπρέπειάς της. Πρέπει νά παρατηρήσουμε δτι στήν ’Ιταλία πού με­ λέτησε ό Μακιαβέλης δέν υπήρχαν άντιπροσωπευτικοί θε­ σμοί ήδη άναπτυγμένοι καί σημαντικοί γιά τήν έθνική ζωή σάν αύτούς τών Γενικών τάξεων στή Γαλλία. "Οταν τή σημερινή έποχή κάνουν τήν κακόβουλη παρατήρηση δτι οί κοινοβουλευτικοί θεσμοί στήν ’Ιταλία έχουν είσαχθεΐ άπό τό έξωτερικό.γερό καί ριζωμένο' αύτό πού ενδιαφέρει τόν Bodin δέν είναι ή στιγμή τής βίας άλλά τής συγκατάθεσης. προβάλλει άπαιτήσεις. χρειά­ ζονταν λοιπόν νά είναι κανείς άπό άποψη πολεμικής άντιμακιαβελικός.

Σημ. 2. μιά καί έλειπε μιά άστική τάξη J. έξαιτίας της μικρή.). άλλά μέ πολύ πιό περιορισμένο χαρακτήρα άπό 6.τι στή Γαλλία. μ. Μέλη μοναχικού τάγματος τής Ρωμαιοκαθολικής ‘Εκκλη­ σίας. τά Αλλα τό ’27. 3. Υπενθυμίζουμε τή μ*λέτη τού A n to n io Panella Άντιμαχιαβελιχοΐ πού δημοσιεύτηκε στ6 « Marzocco» τοϋ 1927 (ή έπίσης τύ 26 . [Τ ά πρώτα τρία Αρθρα δημοσιεύτη­ καν τύ 1926.n e té 1. μ. Γαλλικά στύ κείμενο : έπικυριαρχία (σ. τ. τής Ίτα λ ιχ ή ς Σύνταξης]. 32 . άνάπτυξης στίς περιοχές αύτές τής Τρίτης Τάξης" κι αύτός ήταν ό λόγος πού οί Βου­ λές ήταν βργανα γιά νά συγκρατιέται ή άναρχία τών βαρώνων ένοτντίον τών άνανεωτικών προσπαθειών τής μο­ ναρχίας. ’Εξάλλου. άντιπροσωπευτικοΐ θεσμοί είχαν υπάρξει. πού Ιδρύθηκε τό 1625 (σ. πού έπρεπε νά στηρίζεται στούς *λαζαριστές ’ 2. "Οτι τό πρόγραμμα καί ή τάση νά συνδεθεί ή πόλη μέ τήν ύπαιθρο μπορούσε νά βρει στόν Μακιαβέλη μόνο μιά στρατιωτική έκφραση τό καταλαβαίνουμε εύκολα άν σκεφτοΰμε δτι ό γαλλικός γιακωβινισμός θά ήταν άνεξήγητος χωρίς τήν προϋπόθεση τής φυσιοκρατικής άντίληψης. ειδικά στό Νότο καί τή Σικελία. σέ ίντεκα Αρθρα) : νά δούμε πώ ς κρίνεται έκεϊ 6 Bod in σέ σύγκριση μέ τόν Μαχιαβέλη καί πώ ς τοποθετείται γενικά τύ πρό­ βλημα τοΰ άντιμαχιαβελισμοΰ. καί στό πέρασμα στό σύγχρονο έδαφικό κρά­ τος (τό άνεξάρτητο καί έθνικό) . πού άπέδειξε τήν οίκονομική καί κοινωνική σημασία τοϋ άμεσου καλλιεργητή. ΤΙς οίκονομικές θεωρίες τοϋ Μακιαβέλη τις μελέτησε ό Gino Arias (στά «Annali d ’ Economia» τοϋ Πανεπι­ 1.). είναι μήπως έθνιχή 'πρω τοτυπία’ πού καταστράφηκε άπό τήν είσαγωγή τών κοινοβουλευτικών μορφών πού άντίθετα δίνουν μορφή στήν έθνικοαπελευθερωτική διαδικασία . τ.

δέ συνδέεται άσφαλώς μέ άγροτικά συμφέροντα. Ό τύπος τού «laisser faire. 33 .στημίου Bocconi). Στοιχεία πολιτικής Πρέπει κυρίως νά ποϋμε δτι τά πρώτα πού ξεχνιούν­ ται εϊναι άκριβώς τά πρώτα στοιχεία. 1. laiier passer» δηλαδή τή ς βιομηχα­ νικής έλευθερίας καί τή ς πρωτοβουλίας. αλλά θάπρεπε ν’ άναρωτηθεΐ κανείς 4ν είχε ό Μακιαβέλης οικονομικές θεωρίες : τύ ζήτημα θά είναι νά δοϋμε άν ή γλώσσα τοϋ Μακιαβέλη. άλλά άφίνει νά προβλέψει κανείς μιά έπέκταση τού καπιταλισμού στή γεω ργία. 01 Φυσιοκράτες Αντιπροσωπεύουν τή ρήξη μέ τό μερκαντιλισμό καί μέ τό καθεστώς τών συντεχνιών καί άποτελούν μιά φάση γιά νά φτάβουμε στήν κλασσική οικονομία. μπορεΐ νά μεταφραστεί μέ οικονομικούς δρους καί σέ ποιό οικονομικά σύστημα θά μπορούσε νά άναχθεΐ. άλλά μού φαίνεται άκριβώς γ ι ’ αύτό βτι άντιπροσωπεύουν μιά κοι­ νωνία τού μέλλοντος πολύ π ώ σύνθετη άπό κείνη πού καταπολε­ μούν καί έπίσης άπό κείνη πού βγαίνει άμεσα άπό τΙς βεβαιώσεις τους : ή γλώσσα τους συνδέεται πολύ μέ τήν έποχή καί έκ φράζει τήν άμεση άνππαράθεση άνάμεσα σέ πόλη χα ΐ χω ρώ . Νά δοϋμε άν 6 Μακιαβέλης πού ζοϋσε τήν περίο­ δο τοϋ μερκαντιλισμού είχε πολιτικά προπορευτεί άπό τήν έποχή του καί είχε προβλέψει κάποια άπαίτηση πού βρήκε ύστερα τήν έκφρασή της στούς Φυσιοκράτες 1. τά πιύ στοιχειώδη πράγματα* έξάλλου. A t μοΰ φαίνεται σωστό νά βεβαιώνουμε ( τ ι ο( Φυσιοκράτες άντιπροσώιπυσαν απλώ ς άγροτικά συμφέροντα κι βτι μονάχα μέ τήν κλασσική οικονομία έπικυρώνονται τά συμφέροντα τοϋ καπιταλισμού τών πόλεων. αύτά έπαναλαμβάνοντάς τα άπειρες φορές γίνονται οΐ στύλοι της πολιτικής καί όποιασδήποτε συλλογικής δράσης. πού είναι κυρίως πολιτική. θ ά μπορούσε νά υπάρξει καί 6 R ousseau χωρίς τή Φυσιοκρατική παιδεία .

θά πρέπει νά δοϋμε πώς μπορεϊ νά· διευθύνει κανείς κατά τόν πιό Αποτελεσματικό τρόπο (6ταν είναι δεδομένοι ορισμένοι σκοποί) καί πώς Ιτσι νά προετοιμάζονται κατά τόν καλύ­ τερο τρόπο ol διευθύνοντες (καί έδώ ακριβώς βρίσκεται τό πρώτο μέρος της πολιτικής έπιστήμης καί τέχνης). "Οταν αύτό τό γεγονός είναι δεδομένο. 'Ολό­ κληρη ή πολιτική έπιστήμη καί τέχνη βασίζονται πάνω σ’ αύτό τό πρωταρχικό γεγονός. Χρειάζεται ωστόσο νά έχουμε ξεκάθαρο στό νοϋ μας ίτ ι ή διαίρεση 34 . Γιά τή διαμόρφωση τών διευθυνόντων είναι βα­ σική ή προϋπόθεση : θέλουμε νά ύπάρχουν πάντα κυβερ­ νήτες καί κυβερνώμενοι. τό άναλλοίωτο (μέσα σέ όρισμένες γενικές συνθήκες). Οί άρχές αύτοϋ τοϋ γεγονό­ τος είναι Ινα πρόβλημα άφ’ έαυτοϋ του. ή θέλουμε νά δημιουργήσουμε τούς βρους ώστε ή αναγκαιότητα νά ύπάρχει αύτή ή διαί­ ρεση νά έξαφανιστεϊ . πού πρέπει νά μελετηθεί άφ’ έαυτοϋ του (τουλάχιστο θά μπορεϊ καί θά πρέπει νά μελετήσουμε πώς νά μετριάσουμε καί νά έξαφανίσουμε τό γεγονός. άλλάζοντας όρισμένους όρους πού μποροϋν νά προσδιοριστοϋν ίτ ι έπενεργοϋν πρός αύτή τήν κατεύθυνση). διευθύνοντες καί διευθυνόμενοι. γιά νά έξασφαλίσει τήν ύπακοή τών διευθυνομένων καί κυβερνωμένων. κυβερνήτες καί κυβερνώμενοι. άλλά παραμένει τό γεγονός 6τι ύπάρχουν διευθύνοντες καί διευθυνόμενοι. πού άνταποκρίνεται σέ όρισμένες συνθήκες .Πρώτο στοιχείο είναι πώς υπάρχουν βέβαια κυβερνή­ τες καί κυβερνώμενοι. δηλαδή ξεκινάμε άπό τήν προϋπό­ θεση της αιώνιας διαίρεσης τοϋ Ανθρώπινου γένους ή π ι­ στεύουμε πώς αύτή' είναι μονάχα ένα ιστορικό γεγονός. καί πώς άπό τήν άλλη μεριά νά γνωρίσει κανείς τίς γραμμές της μικρότερης Αντίστασης ή τίς πιό Ορθολογιστικές.

Έχοντας σά δεδομένο 6τι έπίσης μέσα στήν ίδια όμάδα ύπάρχει ή διαίρεση άνάμεσα σέ κυβερνήτες καί κυβερνώ μένους. L uigi C adorna στρατάρχης τοϋ Ιταλιχοϋ στρατού άπό τό 1915 μέχρι τύ 1917 (σ. μ. γιά ν’ άποφύγουν τό βασικό πρό­ βλημα.). πού έκδηλώνονται δηλαδή οί πιό έγκληματικές άδεξιότητες. δτι ή ύπακοή *θά έρθει ’ χωρίς νά τήν έπιζητήσουν. ένεργοΰν σύμφωνα μ’ αύτή τή σκέψη. πρέπει νά έρχεται ίχ ι μόνο δίχως την άνάγκη μιας άπόδειξης τής * άναγκαιότητας ’ καί τής λογικότητας άλλά καί νά μή συζητιέται (μερικοί σκέφτονται. άλλά καί οί πιό δύσκολες νά έπανορθωθοϋν. τ. έτσι δπως έχουν τά πράγματα. ή ύπακοή πρέπει νά είναι αυτό­ ματη. υπάρχει ωστόσο. καί μάλιστα σ’ αύτό τό έπίπεδο είναι πού γίνονται τά σοβαρότερα *λάθη’. 'Τπάρχει ή γνώμη πώς δταν έχει τεθεί ή άρχή τής Ιδιας όμάδας. χωρίς νά ύποδειχθεΐ ό δρόμος πού πρέπει νά άκολουθήσει). χρειάζεται νά προσδιορίσουμε μερικές άπαράβατες άρχές. "Ετσι είναι δύσκολο νά ξερριζωθεϊ άπό τούς διευθύνοντες ό *καντορνισμός ’ 1 δηλαδή ή πεποίθηση δτι ένα πράγμα θά γί1. Πά­ νω σ’ αύτή τή συνύπαρξη τών αιτίων σπεκουλάρουν έκεί­ νοι πού βλέπουν σ’ 6λα τά πράγματα μόνον ' τεχνική άνάγκη *τεχνική ’ κτλ. παρόλο που είναι κοινωνικά Ομοιογενής· μέ μιάν ορισμένη έννοια μπορούμε νά ποϋμε πώς αυτή ή διαίρεση είναι μιά δημιουργία τοϋ κα­ ταμερισμού τής έργασίας. παρόλο που σέ τελευταία άνάλυση άνάγεται σέ μιά διαίρεση κοινωνικών όμάδων.κυβερνητών καί κυβερνωμένων. 35 . «Καντορνισμός». έπίσης καί στό έσωτερικό της ίδιας όμάδας. άπύ τό C adorna πού *Ιναι τύ βνομα Ιτα­ λικής οίκογένειας στρατιωτικών. κι αύτό πού είναι χειρότερο. είναι ένα γεγονός τεχνικό.

Καθένας ίχει άκούσει διηγή­ σεις άπό άξιωματικούς τοϋ μετώπου πώς πραγματικά ο! φαντάροι διακινδύνευαν τή ζωή τους στό βαθμό πού ή­ ταν άναγκαΐο. Γ ι’ αύτό πάντα. πρέπει πρίν άπ’ βλα νά άναζητηθεΐ ή ευθύνη τών κα­ θοδηγητών. *Όταν έχει τεθεί ή άρχή βτι ύπάρχουν καθοδηγούμε­ νοι καί καθοδηγητές. άλλά πρόκειται γιά περισσότερο καί λιγότερο. ό κοινός νοΰς δείχνει πώς τό με­ γαλύτερο μέρος τών συλλογικών (πολιτικών) συμφορών γίνονται γιατί Sb> έπιζητήθηκε ή άποφυγή τής άνώφελης θυσίας ή δείχτηκε βτι δέ λογαριάζουν τή θυσία τοϋ άλλου καί παίζουν μέ τό πετσί του. καί βχι ποτέ γιά έξαίρεση κάποιου άπό τήν εύθύνη). Παράδειγμα : ένας λόχος ήταν Ικανός νά μείνει νηστικός πολλές μέρες γιατί έβλεπε πώς τά τρόφιμα δέν έφταναν άπό άνώτερη βία άλλά έξεγείρονταν ίταν έλειπε κι ένα μόνο γεϋμα άπό άμέλεια καί γραφειοκρατία κτλ. τό *λάθος ’ ρίχνεται σ’ αύτούς πού ' θά βφειλαν ’ κτλ. κι αύτό μέ τή στενή έννοια (παράδειγμα : ένα μέτωπο άποτελεΐται άπό περισσότερους τομείς καί κάθε τομέας έχει τούς καθοδηγητές του : είναι δυνατό γιά μιά ήττα νά είναι πιό υπεύθυνοι οΐ καθοδηγητές ένός τομέα άπό ένός άλλου. άλλά πώς άντίθετα έπαναστατοΰσαν ίταν έβλεπαν πώς τούς είχαν παραμελήσει. Ή άρχή αύτή έπεκτείνεται σ’ ίλες τΙς πράξεις πού άπαιτοΰν θυσίες. είναι άλήθεια βτι τά *κόμματα * είναι ώς τώρα ό πιό κατάλλη­ λος τρόπος γιά νά δημιουργηθοϋν καθοδηγητές καί νά καλ- 36 . ύστερα άπό κάθε συμφο­ ρά. Κι βμως. Έ τ σ ι είναι δύσκολο νά ζερριζωθεΐ ή έγκληματική συνήθεια νά παραλείπουν νά άποφεύγουν άνώφελες θυσίες.vet έπειδή i διευθύνων τό θεωρεί σωστό καί λογικό νά γίνει : 1ν Si γίνει. κυβερνήτες καί κυβερνώμενοι.

Στήν περίπτωση αύτή τό *κρατικό πνεΰμα ’ προϋποθέτει τή 'σ υνέχεια’.στην πραγματικότητα έπίσης καί οΐ λεγόμενοι * άτομιστές ’ είναι άνθρωποι κομματικοί. είτε πρός τό παρελθόν. εϊτε πρός τήν παράδοση. όνομάζεται άκριβως σέ όρισμένες περιπτώσεις 'κρατικό πνεΰμα ’. Ιστορικά προσδιορισμένη. άλλά πού ωστό­ σο τίς αισθάνεσαι νά ένεργοΰν καί νά δροΰν καί πού τίς λογαριάζεις σά νά ήταν ' ύλικές ’ καί σωματικά παροΰσες. πού δέν είναι δηλαδή αύθαίρετη έκφραση άτομισμών. πού έχει ήδη άρχίσει καί θά συνεχιστεί. τό νά είσαι δρών πρόσωπο σ’ αύτή τή διαδικασία. μιά καί ol γενιές θά 37 . Ή εύθύνη αύτής της διαδικασίας. Άλλά μπαίνει τό πρόβλημα : ύπάρχει κάτι παρόμοιο μ’ αύτό πού όνομάζεται ' κρατικό πνεΰμα ’ σέ κάθε σοβαρό κίνημα. Ή έκφραση αύτή έχει μιά άκριβολογημένη σημασία. μόνο πού θέλανε νά είναι *άρχηγοί κόμματος ’ μέ τή χάρη τοϋ Θεοϋ ή της άνοησίας αύτοΰ πού θά τούς άκολουθοΰσε). νά είσαι άλληλέγγυος μέ δυνάμεις *άγνωστες ’ ύλικά.άς δεχτούμε πώς τά πιό μικρά 6ρια εϊναι μιά προηγούμενη γενιά καί μιά μελλοντική γε­ νιά. εϊτε πρός τό μέλλον. πράγμα πού δέν είναι καί λίγο.λιεργηθεΐ ή ικανότητα διεύθυνσης (τά 'κόμ μ ατα’ μπο­ ρούν να παρουσιαστούν κάτω άπό τά πιό διαφορετικά όνά­ ματα. δηλαδή προϋποθέτει 6τι κάθε πράξη είναι ή στι­ γμή μιας σύνθετης διαδικασίας. μέ μιά όρισμένη έννοια. περισσό­ τερο ή λιγότερο δικαιολογημένων . Είναι φανερό πώς μιά τέτοια συνείδηση της 'διάρκειας* πρέπει νάναι συγκεκριμένη κι βχι άφηρημένη. δηλαδή. δέν πρέπει νά ξε­ περνάει όρισμένα ίρια. ’Ανάπτυξη της γενικής Ιδέας πού περιέχεται στήν έκφραση 'κρατικό πνεΰμα’. άκόμα καί σάν άντικόμμα καί ' άρνηση τών κομ­ μάτων’.

καί ειδικά ό ευτελής καί μικρόψυχος άτομισμός. ένώ λείπει τό κομματικό πνεϋμα πού είναι τό βασικό στοιχείο τοϋ 'κρατικού πνεύματος’. κ’ είμαστε υπεύθυνοι γ ι’ αυτές. ό σεκταρι­ σμός είναι ' άπολιτικισμός ’. ό άγώνας γιά τόν άγώνα. (Στήν πραγματικότητα. Ό άτομισμός είναι μόνο ζωώδης άπολιτικισμός. τό θέ­ μα άφορά πάντα τόν ιταλικό ' άπολιτικισμό ’. πράγμα πού γιά τό παρελθόν τουλάχιστο είναι εύκολο νά τό καταλάβεις : νιώθουμε άλληλέγγυοι μέ τούς άνθρώπους πού σήμερα είναι πολύ γέροι καί άντιπροσωπεύουν γιά μάς τό παρελθόν πού άκόμα ζεϊ άνάμεσά μας. πού είναι έπίσης μιά ιδιότροπη Ικανοποίηση στι­ γμιαίων παρορμήσεων κτλ. βρίσκεται δηλαδή στή βάση μιας Ιδεολογίας). κτλ. Ωστόσο άν μπορεϊ νά πει κανείς πώς ένα * κρατικό ’ πνεϋμα έτσι έννοούμενο ύπάρχει σέ δλους. άλλά όργανιχά. χρειάζεται όρισμένες φορές ν’ άγωνιζόμαστε έναντίον τών παραμορφώσεων του ή τών παρεκκλίσεων άπ’ αύτό. * Τό κατόρθωμα γιά τό κατόρθωμα ’.λογαριάζονται ή κάθε μιά βχι πριν τριάντα χρόνια χι βχι μετά τριάντα χρόνια άπό σήμερα. Καί μέ τά παιδιά. νά τό λογαριάζουμε. πραγματικά & σεκταρισμός είναι μιά μορφή προσωπικής 'πελατείας’. συνεπάγεται μιάν έκλογή κ’ έναν καθορισμένο σκοπό. πού έχει μιάν άξία σκοπιμότητας. μέ τις γενιές πού γενιοϋνται καί μεγαλώνουν. καί άν παρατηρήσουμε καλά. πού χρειάζεται νά τό ξέρουμε. πού είναι ένα άπό τά στοιχεία τοϋ παρόντος καί τών προϋπο­ θέσεων τοϋ μέλλοντος. μέ έννοια Ιστορική. 'Η από­ δειξη 6τι τό κομματικό πνεϋμα είναι τό βασικό στοιχείο τοϋ κρατικού πνεύματος είναι ένα έργο άπό τά πιό σπου- 38 . πού παίρνει αύτές τις διάφορες γραφικές καί παράξενες μορφές). (Ά λλο είναι ή ' λατρεία ’ της ' παράδοσης ’.

καί έξασφαλίζουν ώστε ή άνάπτυξη τής έκπροσωπουμένης όμάδας νά γίνεται μέ τή συγκατάθεση καί τή βοήθεια τών συμμάχων Ομάδων. δτι στα καθεστώτα πού θεωρούνται Ολοκληρωτικά. Παρόλο πού κάθε κόμμα άποτελεΐ έκφραση κοινωνικής ομάδας καί μιας μόνης κοινωνικής όμάδας. Ό συνταγματικός τύπος τοϋ βασιλιά ή τοϋ προέ­ δρου τής δημοκρατίας πού *βασιλεύει καί δέν κυβερνά ’ είναι ό νομικός τύπος πού έκφράζει αύτή τή λειτουργία 39 . πού μάλιστα είναι Ολοκληρωτικό άκριβώς έπειδή έπιτελεΐ μιά τέτοια λειτουργία. στό βαθμό πού άσκοΰν μιά λειτουργία ισορροπίας καί διαιτησίας άνάμεσα στά συμφέροντα τής ϊδιας αύτής όμάδας καί τις άλλες όμάδες. ιδρυθεί γι’ αύτό τό σκοπό) νά ιδρύσει έναν καινούργιο τύπο κράτους. ωστόσο όρισμένα κόμματα έκπροσωποϋν άκριβώς μιά μόνη κοινωνική όμάδα. Τό πολιτικό κόμμα Έχουμε πει δτι 6 πρωταγωνιστής τοϋ νέου ' Ηγεμόνα δέ θά μπορούσε νά είναι στή σύγχρονη έποχή ένας προσω­ πικός ήρωας. άλλά τό πολιτικό κόμμα. ' πού θαυμάζεται άπό τους ξέ­ νους’. σάν τΙς πράξεις τών τροφίμων ένός ζωολογικού κήπου. έκεΐνο τό όρισμένο κόμμα πού σκοπεύει (καί έχει λο­ γικά καί Ιστορικά. σέ Ορισμένες δεδομένες συν­ θήκες. Θά πρέπει νά παρατηρήσουμε. δηλαδή κάθε φορά καί μέσα στίς διάφορες έσωτερικές σχέσεις στά διάφορα έθνη.δαϊα καί έχει μεγάλη σημασία' άντίστροφα 6 ' ατομισμός ’ είναι ένα στοιχείο ζωώδες. τόν παραδοσιακό ρόλο τοϋ θεσμοϋ τοϋ Στέμματος τόν άναλαβαίνει τό όρισμένο κόμμα. άν 6χι καί τών όμάδων άκόμα πού είναι άποφασιστικά άντίπαλες.

τής συγκατάθεσης τών κυβερνωμένων πρός τήν κρατική δράση. Μέ τό όλοκληρωτικό κόμμα. Μποροϋμε νά παρατηρήσουμε (τι στό σύγχρονο κόσμο. δποιαδήποτε κι άν είναι τά συγκεκριμένα πρόσωπα τής κυβέρνησης καί τό κόμμα της. γιά τις άνάγκες τοΰ άγώνα ή γιά άλλην αίτία είναι κομμα­ τιασμένα σέ τμήματα πού καθένα τους παίρνει τήν όνομασία τοΰ ' κόμματος ’ καί μάλιστα τοΰ Ανεξάρτητου κόμ­ ματος. άλλά ένεργεΐ σά νά ήταν μιά διευθυντική δύναμη αύθύπαρκτη. Συχνά λοιπόν τό πνευματικό έπιτελεΐο τοΰ όργανικοΰ κόμματος δέν άνήκει σέ κανένα άπ’ αύτά τά τμή­ ματα. άποτελοΰν τή θεολογία της γενικής άρχής γιά τήν προστασία τής άντίληψης τής κρατικής ένότητας. άνώτερη άπό τά κόμματα καί καμιά φορά τήν πιστεύει καί σάν τέτοια τό κοινό. τή φροντίδα τών συνταγματικών κομμά­ των νά μήν *έκθέσουν ’ τό στέμμα ή τόν πρόεδρο" οί τύ­ ποι γιά τό άνεύθυνο. γιά τήν εύθύνη τοΰ ύπουργοΰ. γιά νά μποροΰμε νά μιλάμε γιά * πολιτικό κόμμα ’ . άλλά. τά όργανικά καί βασικά κόμματα. Είναι ή πολιτική δράση (μέ τή στενή έννοια) άναγκαία.τής διαιτησίας. Τή λειτουργία αύτή μποροΰμε νά τή μελετήσουμε μέ μεγαλύτερη άκρίβεια άν 40 . σχετικά μέ τίς κυβερνητικές πράξεις τοϋ άρχηγοΰ τοϋ κράτους. ol τύποι αύτοί χάνουν τή σημασία τους καί συνεπώς μειώνονται ol θεσμοί πού λειτουργούσαν μέσα στό νόημα αύτών τών τύπω ν άλλά ή ίδια ή λειτουργία ένσαρκώνεται άπό τό κόμμα πού θά έξάρει τήν άφηρημένη έννοια τοΰ *κράτους ’ καί θά έπιζητήσει μέ διαφόρους τρόπους νά δώσει τήν έντύπωση 6τι ή λει­ τουργία τής * άμερόληπτης δύναμης ’ είναι δραστήρια καί άποτελεσματική. σέ πολλές χώρες.

ξεκινήσουμε άπό τήν άποψη 6τι μιά έφημερίδα (ή μιά ομάδα άπό έφημερίδες).). ένα περιοδικό (ή μιά όμάδα άπό περιοδικά). μ. άστυνομικές καί λειτουργίες ήθικής καί πολιτιστικής έπίδρασης. κουλ­ τούρας (sic) : καί ύπάρχει τό άναρχικό κίνημα : 1 άκόμα 1. όπως στό παιγνίδι της τυφλόμυγας. Πάντως είναι βέβαιο ίτ ι σέ τέτοια κόμματα ύπερισχύουν οί πολιτιστι­ κές λειτουργίες καί αύτό κάνει νά έμφανίζονται τά κορακί­ στικα σάν πολιτική γλώσσα : δηλαδή τά πολιτικά προβλή­ ματα ντύνονται πολιτιστικές μορφές κ’ έτσι γίνονται άλυτα. ύπάρχουν πάντα άλλα κόμματα στήν πράξη καί τάσεις πού δέ μπορούν ν’ άναχαιτιστοϋν μέ νόμους καί πού γίνεται έναντίον τους πολεμική καί άγώνας. είναι κι αύτά *κόμματα ’ είτε ' τμήματα κόμ­ ματος ’ είτε ' λειτουργία Ορισμένου κόμματος \ Ά ς σκεφτοϋμε τό ρόλο τών «Times» στήν ’Αγγλία. τό ρόλο που είχε τό «Corriere della Sera» στήν ’Ιταλία. ήθικολογικό. *Η πολι­ τική λειτουργία εϊναι έμμεση : γιατί. άν καί Sèv υπάρχουν άλλα νόμιμα κόμματα. προπαγανδιστικές. παρουσιάζεται δηλαδή ρητά σάν καθαρά * παιδαγωγικό ’ (lucus κτλ. τ.). άλλά μόνο τεχνικές. 41 . τοϋ αύτονομαζόμενου *άπολιτικοΰ ’ καί μέχρι τόν άθλητικό καί τόν τεχνικό τύπο. Εξάλλου τό φαινόμενο προσφέρει ένδιαφέρουσες πλευρές στις χώρες ίπου υπάρχει Ινα μοναδικό καί Ολοκληρωτικό στή διακυβέρνηση κόμμα : γιατί ένα τέτοιο κόμμα δέν έχει πια λειτουργίες καθαρά πολιτικές. καί έπίσης τό ρόλο τοϋ λεγομένου ' πληροφοριακού τύπου ’. Έ τ σ ι μεταφράζουμε τό lib ertario (γαλλικά Jibertaire) τοϋ όποίου ή άναλυτική σημασία είναι : όπαδός τής άπόλυτης έλευθερίας. τή ς άναρχίας (σ. ’Αλλά ένα παραδοσιακό κόμμα έχει έναν 'έμ μεσ ο’ ουσιαστικό χαρακτήρα.

Παρουσιάζονται λοιπόν δυδ μορφές 'κόμματος’ πού φαίνεται ν’ άποχωρίζονται άπό τήν άμεση πολιτική δράση : έκεΐνο πού άποτελεΐται άπό μιάν élite καλλιεργημένων άνθρώπων πού διευθύνουν άπό τήν άποψη τής κουλτούρας. τής γενικής ιδεολογίας. άλλά μαζών. άλλα ζεΐ στό περιθώριο τών άλλων κομμάτων. Ή ϊδια ή * αίρεση τών οικονομολόγων ’ ήταν Ιστορική πλευρά αύτοΰ τοΰ φαινομένου. μέ μεσσιανικούς μύθους γιά τήν άναμονή μιας φαντα­ στικής έποχής ίπου ίλες οί σημερινές Αντιφάσεις καί άθλιότητες αύτόματα θά λυθοΰν καί θά γιατρεφτοΰν. Ή μάζα είναι άπλώς γιά νά τήν ' χειρίζονται ’ καί τήν *κατακτοΰν ’ μέ ήθικά κηρύγματα.καί ή λεγάμενη άμεση δράση (ή τρομοκρατική) έννοεϊται σαν *προπαγάνδα ’ μέ τό παράδειγμα : άπ’ αύτό μπορεϊ νά ένισχυθεΐ ή γνώμη ίτ ι τό άναρχικδ κίνημα δέν είναι αύτόνομο. "γιά νά τά διαπαιδαγω γήσειΜ ποροΰμε νά μιλάμε γιά Ιναν αναρχισμό πού ένυπάρχει σέ κάθε δργανικδ κόμμα. (Τί άλλο είναι οί *διανοούμενοι ή έγκεφαλικοί άναρχικοί ’ άν ίχ ι μιά πλευρά μιας τέτοιος *περιθωριακής ’ δράσης σέ σχέση μέ τίς κυρίαρχες κοινωνικές όμάδες.). μέ ένδιάμεσα πρόσωπα καί μέ ' ένδιάμεση ιδεολογία ’). σέ ένα 7ιθλιτικό κέντρο ορατό ή άόρατο (συχνά τδ δρατδ κέντρο είναι δ διοικητι­ κός μηχανισμός άλλων δυνάμεων πού δέ θέλουν νά βγαί­ νουν στδ φώς τής ήμέρας άλλά νά ένεργοϋν μονάχα έμ­ μεσα. στρατιωτικοΰ τύπου. πού σά μάζες δέν έχουν άλλη πολιτική λειτουργία παρά τή λειτουργία μιας γενι­ κής πίστης. ένα μεγάλο κίνημα συγγενικών κομμάτων (πού στήν πραγματικότητα είναι τμήματα ένδς ίδιου δργανικοΰ κόμματος) καί στήν πιό πρόσφατη περίοδο. κόμμα ίχ ι μιας élite. μέ αίσθηματικά κεντρίσματα. 42 .

πού τήν εκ­ φράζει τό δεδομένο κόμμα καί άποτελεΐ τό πιό προχωρη­ μένο τμήμα της : ή ιστορία ένός κόμματος. τίς ψηφο­ φορίες κτλ. δηλαδή τό σύνολο άπό τις δραστηριότητες καί τούς τρόπους ύπαρξης.. δέ μπορεΐ παρά νά είναι ή ιστορία μιας καθορισμένης κοινω­ 43 . χ. πού μ’ αύτούς μιά κομματική μάζα διαδηλώνει τή θέλησή της . οί πρώτες όμάδες πού τήν άποτελέσανε. Είναι φανερό δτι θά χρειαστεί νά πάρουμε ύπόψη μας τήν κοινωνική όμάδα."Οταν θέλεις νά γράψεις τήν Ιστορία ένός πολίτικου κόμματος. Τί θά είναι ή Ιστορία ένός κόμματος . πού ωστόσο θεωρείται είδικός στό θέμα αύτό. Θά έπρόκειτο σέ τέτοια περίπτωση. στήν πραγματικότητα χρειάζεται νά άντιμετωπίσεις όλόκληρη σειρά άπό προβλήματα. π. μέ τήν πειθαρχία τους είτε θά τούς έχουν κατα­ κρίνει 'ρεαλιστικά* μέ τό νά διασκορπιστούν ή νά μείνουν άπαθεΐς μπροστά σέ κάποιες πρωτοβουλίες. θά τούς έχουν υποστηρίξει μέ τήν έμπιστοσύνη τους. ή ιδεο­ λογική πολεμική μέσα άπό τήν δποία διαμορφώνεται τό πρόγραμμά της καί ή άντίληψη της γιά τόν κόσμο καί τή ζωή . Πώς γεννήθηκε. Θά εϊναι αρκετό νά παρακολουθήσεις τά συνέδρια. πολύ λιγότερο άπλά άπό 6. Άλλά αύτή ή μάζα θά άποτελεϊται μόνον άπό τούς όπαδούς τοϋ κόμματος . ό Roberto Michels. θ ά πρέπει νά φτιαχτεί ή Ιστορία μιας όρισμένης μά­ ζας άνθρώπων πού θά έχουν άκολουθήσει τούς ήγέτες.τι πιστεύει. Θά είναι ή άπλή έξιστόρηση της έξωτερικής ζωής μιας πολιτικής όργάνωσης . δηλαδή. Τό πλαίσιο τοϋ πίνακα θά πρέπει λοιπόν νά είναι εύρύτερο καί πιό περιεκτικό. μέ τήν π ί­ στη τους. γιά τήν ιστορία περιορισμένων όμάδων άπό διανοούμενους καί καμιά φορά γιά τήν πολιτική βιογραφία ένός μοναδικού ατόμου.

άντίπαλους. δίνει ευκαιρία σέ πολλές συζητήσεις καί συχνά έπίσης ευκαιρία. σέ μιά μορφή υπεροψίας πού δέν εί­ ναι λιγότερο γελοία καί έπικίνδυνη άπό τήν ' ύπεροψία 44 . θετική κι άρνητική. γιά νά προβλη­ θεί μιά χαρακτηριστική της πλευρά. στήν καθοριστική του δύναμη. Τό νά ξέρουμε πότε διαμορφώθηκε ένα κό(ίμα. θά δώσει έμφαση κυρίως στήν πρα­ γματική δυναμικότητα τοϋ κόμματος. Ό σεχταριστής θά ένθουσιαστεΐ μέ τά εσωτερικά μικρογεγονότα πού θά έχουν γ ι’ αύτόν μιάν έσωτερική σημασία καί θά τόν γεμίσουν μέ μυστικιστικό ένθουσιασμό. στό άν έχει συμβάλει στή δημιουργία ένός γεγονότος καί έπίσης στό άν έχει έμποδίσει τήν πραγματοποίηση Αλλων γεγονότων. Έ ν α κόμμα θά έχει μεγαλύτερη ή μικρότερη σημασία καί βάρος στό μέτρο άκριβώς πού ή Ιδιαίτερη δραστηριότητά του θά έχει βα­ ρύνει περισσότερο ή λιγότερο στόν καθορισμό της Ιστο­ ρίας μιας χώρας. έχθρούς. δηδαδή πότε άπόκτησε ένα ξεκάθαρο καί μόνιμο καθήκον. συγγενείς.νικής Ομάδας. Ό Ιστορικός δμως δίνοντας σέ κάθε πράγμα τή σημασία πού έχει μέσα στό γενικό πλαίσιο. Ά λλά αύτή ή Ομάδα δέν είναι άπομονωμένη· έχει φίλους. Νά λοιπόν πού άπό τόν τρόπο πού θά γράψεις τήν ιστορία ένός κόμματος βγαίνει ή άντίληψη πού έχεις γιά τό τι είναι καί τί πρέπει νά είναι ένα κόμμα. Μόνον άπό τόν περίπλοκο πίνακα Ολόκληρου τοϋ κοινωνικού καί κρατικού συνόλου (καί συχνά έπίσης μέ διεθνείς έπεμβάσεις) θά βγει ή Ιστορία ένός κόμματος καί γι* αύτό μπορεϊ νά πει κανείς δτι γράφω τήν Ιστορία ένός κόμματος δέ σημαίνει τίποτε άλλο παρά δτι γράφω τή γενική Ιστορία μιας χώρας άπό μιάν άποψη μονογραφική. δυστυχώς.

έφόσον κάθε κόμμα δέν είναι παρά Έ μιά ταξική όνοματοθεσία. τήν έπόμενη στιγμή άπό έκείνη βπου ένα γεγονός μπορεΐ νά ύπάρχει καί μπορεΐ νά μήν ύπάρχει. ή τελειότητά του καί ή όλοκλήρωσή του βρίσκεται στό νά μήν ύπάρχει πιά. “ τσι. μέ τήν έννοια βτι ή άνάγκη τής δπαρξής του δέν έχει γίνει άκόμα *τελειω­ τική ’ άλλά έξαρτιέται κατά ' μεγάλο μέρος ’ άπό τήν ύπαρξη προσώπων έξαιρετικής βουλητικής δύναμης καί έξαιρετικής θέλησης. είναι φανερό βτι γιά τό κόμμα πού βάζει σά σκοπό του νά καταργήσει τή διαίρεση σέ τάξεις. Είναι αλήθεια ότι μπορεΐ νά πει κανείς πώς ένα κόμμα δέν είναι ποτέ τελειωμένο [καί σχηματισμένο. "Οταν οί προϋποθέσεις τοϋ *θριάμβου ’ του. δηλαδή βταν ή ύπαρξή τους έγινε Ιστο­ ρικά άχρηστη. μέ τήν έννοια βτι κάθε άνάπτυξη δημιουργεί καινούργια καθήκοντα καί ύποχρεώσεις καί μέ τήν έννοια βτι γιά όρισμένα κόμματα άληθεύει τό παράδοξο βτι έχουν τελειωθεΐ καί σχηματιστεί βταν δέν υπάρχουν πιά. τής άναπόφευκτης μετατροπής του σέ κράτος βρίσκονται στό δρόμο τουλά­ χιστο τοϋ σχηματισμού τους καί έπιτρέπουν νά προβλέψουμε φυσιολογικά τις πιό πέρα έξελίξεις τους. κάτω άπ’ αύτές τις συνθήκες βτι ένα κόμμα δέ μπορεΐ νά καταστραφεΐ μέ φυσιολογικά μέσα. διότι δέν υπάρχουν τάξεις καί άρα οΐ έκφράσεις τους. Ά λλά έδώ θά ήθελα νά υποδείξω μιάν Ιδιαίτερη στιγμή αύτής τής διαδικασίας άνάπτυξης. Ά λλά πότε μπορεΐ κανείς νά πει. Γιά νά άπαντήσουμε χρειάζεται νά άναπτύξουμε ένα συλλογισμό : γιά νά υπάρχει ένα κόμμα είναι άναγ­ καΐο νά συντρέχουν τρία βασικά στοιχεία (δηλαδή τρεις όμάδες στοιχείων) : 45 . Πότε ένα κόμμα γίνεται ' άναγκαΐο ’ Ιστορικά .τών έθνών ’ γιά τήν όποία μιλάει ό Vico.

πού συγκεντρώνει μέσα στό έθνικό πεδίο. άλλά στήν πραγματικότητα εϊναι πιό εύκολο νά φτιάξεια ενα στρατό. ωστόσο όμως θά τό διαμόρφωνε περισσότερο άπό ό. έπίσης όρισμένες προϋποθέσεις) : είναι έπίσης άλήθεια οτι μόνο του αύτό τό στοιχείο δέ θά διαμόρφωνε τό κόμμα. Αύτό τό στοιχείο εί­ ναι προικισμένο μέ μιά δύναμη έξαιρετικά συνεκτική. Μιλάμε γιά αξιω­ ματικούς χωρίς στρατό. Ά λλά μιλάμε γ ι’ αυτήν ακριβώς τή στιγμή πού δέν έχουν γίνει καί δέν είναι σέ θέση νά γίνουν. άλλά αν έλειπε αύτή ή συνεκτική δύναμη. πού μπορεϊ νά συγκεντρώνει καί νά πειθαρχεί κ’ έπίσης. 6χι άπό τό#δημιουργικό καί έξαιρετικά όργανωτικό πνεΰμα. μέσους. μά­ λιστα ίσως γι’ αύτό. πού άν έμεναν μόνες δέ θά αξίζανε τίποτα ή κάτι έλάχιστο. πού ή συμμετοχή τους προσφέρεται άπό τήν πει­ θαρχία καί τή σταθερή πίστη. σύμφωνα μέ ορισμένη διάταξη τών δυνάμεων. όρισμένες προοπτι­ κές. Δέν άρνούμαστε 6τι καθένα άπ’ αύτά τά στοιχεία μπορεϊ νά γίνει μιά άπό τΙς συνεκτικές δυνάμεις. ή αν έχουν γίνει. 2) Τό κύριο συνεκτικό στοιχείο.1) "Ενα στοιχείο διάχυτο. είναι άλήθεια. παρά νά φτιάξεις άξιω- 40 . ΑύτοΙ άποτελοϋν μιά δύναμη στό βαθμό πού ύπάρχει έκεΐνος πού θά τούς συγκεντρώσει. νά είναι έφευρετική (άν τήν έννοήσουμε εφευρετική πρός μιά ορισμένη κατεύθυνση. Χωρίς αύτούς τό κόμμα δέ θά υπήρχε. πού μετατρέπει σέ δραστήριες κ’ ισχυρές ένα σύνολο άπό δυνάμεις. άλλά είναι έπίσης άλήθεια 6τι τό κόμμα δέ θά ύπηρχε καί * μόνον ’ μ’ αύτούς. έχουν γίνει μόνο σ’ ένα κύκλο στενό. θά διασκορπίζονταν καί θά έκμηδενίζονταν σέ μιάν άνίσχυρη σκόνη. θά τούς πει­ θαρχήσει. άπό άνθρώπους κοινούς. θά τούς όργανώσει.τι το πρώτο στοιχείο πού έξετάσαμε. πολιτικά άνίσχυρο καί χωρίς συνέπεια.

άν καταστραφεΐ αύτό τό δεύτερο στοιχείο. αν αύτό τό δεύτερο στοιχείο δέν ύπάρχει κάθε συλλογισμός είναι χωρίς νόημα). Γιατί τότε δέ μπορεΐ νά μή σχηματιστούν τά άλλα δυό. 6ταν ύπάρχει άπαραίτητα τό δεύτερο στοιχείο. άλλά είναι άπαραίτητο. πού ή κα­ ταστροφή του είναι πιό εδκολη έξαιτίας τού μικροΰ άριθμοϋ του.ματικούς. χρειάζεται νά σχηματιστεί ή άκλόνητη πεποίθηση δτι είναι άναγκαία μιά όρισμένη λύ­ ση τών ζωτικών προβλημάτων. Γιά νά συμβεΐ αύτό. δηλαδή τό πρώτο πού άναγκαστικά σχηματίζει τό τρίτο σά συνέχισή του καί σά μέσο έκφρασής του. πού ή γέννησή του συνδέεται μέ τήν ύπαρξη άντικειμενικών ύλικών συνθηκών (καί. Ιστω καί σέ διασκορπισμένη καί άσταθή κατάσταση. πού συναρθρώνει τό πρώτο μέ τό δεύτερο στοιχείο. Μέ βάση αυτές τις σκέψεις μπορούμε νά ποϋμε οτι Ινα κόμμα δέ μπορεΐ νά καταστραφεΐ μέ τά συνηθισμένα μέσα. πού συμφωνούν άνάμεσά τους. ένώ ή ύπαρξη μιας όμάδας άξιωματικών. νά έχει άφίσει σάν κληρονομιά μιά 47 . πού τά φέρνει σέ έπαφή 6χι μόνο ' φυσική ’ άλλα ηθική καί πνευματική. άκόμα κ’ έκεϊ πού δέν υπάρχει. 3) "Ενα μεσαίο στοιχείο. κ’ έχουν κοινούς σκοπούς. Χωρίς αύτή τήν πεποί­ θηση δέ θά σχηματιστεί τό δεύτερο στοιχείο. Στήν πραγματικό­ τητα. γιά κάθε κόμμα ύπάρχουν 'καθορισμένες άναλογίες’ άνάμεσα σ’ αύτά τά τρία στοιχεία καί έξασφαλίζεται ή μεγίστη άποτελεσματικότητα. Αύτό είναι τόσο άληθινό ώστε ένα στράτευμα πού ήδη υπάρχει καταστρέφεται αν τοϋ λείψουν οί άξιωματικοί. δέν άργεΐ νά φτιάξει Ινα στράτευμα. βταν πραγματοποιούνται τέτοιες 'καθορισμένες άναλογίες’.

έστω καί μέ τήν καλή θέ­ ληση καί ψάχνοντας έξαντλητικά τά κείμενα. πού είναι προ­ φανώς τά περισσότερο Ομοιογενή μέ τά δεύτερο . άπό βπου νά ξανασχηματιστεΐ. ή προετοι­ μασία διαδόχων είναι στοιχείο έξίσου σημαντικό μέ αύτό πού κάνεις γιά νά νικήσεις. Μιά πού στόν άγώνα πρέπει πάντα νά προβλέπεις τό ένδεχόμενο της ήττας. ’Αντίθετα ένα κόμμα μπορεϊ νά μήν ύπάρχει άπό δίκιά του δύναμη.μαγιά. Δέν πρέπει ποτέ νά ξεχνάμε δτι στόν άγώνα άνάμεσα στά έθνη. σάν Ιδιαίτερη άναγκαιότητα. νά βρει πώς ή ύπαρξή του είναι γεμάτη άπό πεπρωμένο καί σημασία. Γιατί ένα έθνος δέ μπορεϊ νά μήν υπάρχει καί άπό τό γεγονός δτι υπάρχει είναι πάντοτε δυνατό. Σχετικά μέ τήν ' υπεροψία ’ τοϋ κόμματος μποροΰμε νά ποϋμε δτι εϊναι χειρότερη άπό τήν *ύπεροψία τών έθνών ’ πού μιλάει γι’ αύτήν ό Vico. Γιατί . καθένα άπ’ αύτά έχει συμφέρο νά άδυνατίσει τό άλλο μέ έσωτερικούς αγώνες καί δτι τά κόμ­ ματα είναι άκριβώς τά στοιχεία τών έσωτερικών άγώνων. Γιά τά κόμματα λοιπόν είναι πάντοτε δυνατή ή έρώτηση δν ύπάρχουν άπό δική τους δύναμη. ’Ανάμεσα στις δυό αύτές δουλειές είναι δύσκολο νά ποϋμε ποιά είναι ή πιό σημαντική. ή άντίθετα ύπάρχουν μονάχα γιά τά συμφέροντα άλλου (καί πραγματικά στις πολεμικές τό σημείο αύτό 48 . Ή δρα­ στηριότητα τοϋ δεύτερου στοιχείου γιά νά συγκροτήσει αύτό τό στοιχείο είναι λοιπόν θεμελιώδης : τό κριτήριο γιά νά κρίνουμε αύτό τό δεύτερο στοιχείο θά' πρέπει νά τό άναζητήσουμε : 1) στό τί κάνει πραγματικά' 2) στό τί προετοιμάζει γιά τήν περίπτωση μιας καταστροφής του. Καί ποϋ θά διατηρηθεί αύτή ή μαγιά καί θά μπορέσει καλύτερα νά σχηματιστεί παρεκτός στό πρώτο καί τό τρίτο στοιχείο.

πράγμα πού σημαίνει 6τι δίνει άφορφή καί μένουν Αμφι­ βολίες). π. μάλιστα είναι καί θέμα στό όποιο έπιμένουν. δηλαδή νά νικήσεις καθαρά. Ό ποιος ύποκαθιστά τά συγκεκριμένα γεγονότα μέ τήν 49 . γιά τήν ' Ανα­ τολική ’ πολιτική τοϋ Cavour Αναρωτιέται κανείς άν έπρόκειτο γιά μιά *πολιτική δηλαδή γιά μιά μόνιμη γραμμή δράσης ή γιά Ινα στρατήγημα της στιγμής γιά ν’ Αδυνα­ τίσει ή Αυστρία τις παραμονές τοΰ ’59 καί τοΰ ’66. “Ετσι στά κινήματα τοΰ Mazzini στις Αρχές τοΰ 1870 (παρά­ δειγμα τό έπεισόδιο Barsanti) βλέπει κανείς τήν έπέμβαση τοΰ Μπίσμαρκ. Ό π ω ς βλέ­ πουμε ή καζουιστική είναι άφθονη. καί χρειάζεται νά έχουμε καθαρές Ιδέες πάνω στό θέμα. Στήν Ιστορία της λεγομένης Αρχής τών έθνοτήτων. αύτό πού έχει σημασία είναι νά έπιδιώκεις μέ όλους τούς τρόπους νά παίζεις καλά τό δικό σου παιγνίδι. ίποιος θά άφίνε νά τόν δυσφημίζει αύ­ τή ή Αμφιβολία. θά παίζεις πάντα τό παιγνίδι κά­ ποιου.ποτέ δέν τό ξεχνάνε.χ. Δεδομένου ίτ ι δτιδήποτε κι άν κάνεις. οί έξωτερικές έπεμβάσεις ύπέρ τών έθνικών κομμάτων πού διατάρασσαν τήν έσωτερική τάξη τών Ανταγωνιζομένων κρατών είναι Απει­ ράριθμες. Ιδιαίτερα δταν ή άπάντηση είναι άμφίβολη. πού προβλέποντας τόν πόλεμο μέ τή Γαλλία καί μπροστά στόν κίνδυνο μιας Ιταλογαλλικής συμμαχίας. τόσο πού ίταν γίνεται λόγος. ’Από πολιτική άποψη τό ζήτημα έχει μονάχα στιγμιαία σημασία. σκεφτόταν μέ έσωτερικές συγκρούσεις νά Αδυνα­ τίσει τήν ’Ιταλία. Μέ κάθε τρόπο πρέπει νά περιφρονοΰμε τήν *υπεροψία ’ τοϋ κόμματος καί νά ύποκαθιστοϋμε τήν υπεροψία μέ τά συγκεκριμένα γεγονότα. θά ήταν ήλίθιος. Φυσικά. "Ετσι στά γεγονότα τοΰ Ίούνη τοΰ 1914 μερικοί βλέπουν τήν έπέμβαση τοΰ αύστριακοΰ Ε π ι ­ τελείου μπροστά στόν έπικείμενο πόλεμο.

δηλαδή έχει χαρακτήρα άντιδραστικό ή προοδευτικό . ή κάνει πολιτική υπεροψίας. Πρα­ γματικά ένας νόμος βρίσκει έκείνους πού τόν παραβιάζουν : 1) άνάμεσα στά άντιδραστικά κοινωνικά στοιχεία πού ό νόμος τούς άφαίρεσε τήν έξουσία 2) άνάμεσα στά προο­ δευτικά στοιχεία πού ό νόμος τά καταπιέζει 3) άνάμεσα στά στοιχεία πού δέν έχουν φτάσει στό έπίπεδο πολιτι­ σμού πού ό νόμος μπορεΐ ν’ άντιπροσωπεύει.υπεροψία. έπείσακτο. τότε γιά νά κρίνουμε τήν κάθε συγ­ κεκριμένη περίπτωση τό ζήτημα θά έπρεπε νά τοποθε­ τηθεί μέ άλλους βρους : καί συγκεκριμένα μέ βάση τούς τρόπους καί τΙς κατευθύνσεις πού άσκεΐται μιά τέτοια λειτουργία. τρο­ χοπέδη τών ζωντανών δυνάμεων της Ιστορίας. ή τήν άσκεΐ μέ τήν έννοια πού τείνει νά φέρει τό λαό σ’ ένα καινούρ­ γιο έπίπεδο πολιτισμού πού προγραμματική του έκφραση είναι τό καινούργιο πολιτικό καί νομικό καθεστώς . δηλαδή λειτουργία ύπεράσπισης ένός όρισμένου πολίτικου καί νομικού καθεστώτος. Είναι δύσκολο ν’ άποκλείσουμε τό γεγονός γιά όποιοδήποτε πολιτικό κόμμα (τών κυρίαρχων όμάδων άλλά έπίσης καί τών ύποτελών) βτι θά έκπληρώσει ίσως μιά άστυνομική λειτουργία. Δέ χρειά­ ζεται νά προσθέσουμε δτι τά κόμματα πρέπει νά άποφεύγουν άκόμα καί τή *δικαιολογημένη ’ έμφάνιση 6τι παί­ ζουν τό παιγνίδι κάποιου. ιδιαίτερα αν αυτός ό κάποιος είναι Ινα ξένο κράτος· γιατί άλλιώτικα δέ Θ άποφύγουν ’ τή σπέκουλα σέ βάρος τους. ή πρέπει δίχως άλ­ λο νά υποψιαζόμαστε πώς δέν έχει σοβαρότητα. Ά ν αύτό θά έχει άποδειχτεΐ. Ή άστυ- 50 . Τό δεδομένο κόμμα άσκεΐ τήν άστυνομική του λειτουργία. γιά νά διατηρήσει ένα καθεστώς έξωτερικό. Ή έννοιά της είναι κατασταλτική ή διαδοτική.

δταν τό κόμμα εί­ ναι όπισθοδρομικό λειτουργεί *γραφειοκρατικά ’ (μέ τήν έννοια ένός γραφειοκρατικού συγκεντρωτισμού). Οί μεγάλοι βιομήχανοι χρησιμοποιούν κατά καιρούς δλα τά υπάρχοντα κόμ­ ματα. άντιιστορική. ξένη. πού τήν πετυχαίνουν άκριβώς ένισχύοντας μέ τά μέσα τους κατά καιρούς. Βιομήχανοι καί άγροτικοΐ Μπαίνει τό πρόβλημα άν οί μεγάλοι βιομήχανοι έχουν ένα μόνιμο δικό τους πολιτικό κόμμα. λειτουργεί *δημοκρατικά ’ (μέ τήν έννοια ένός δημοκρατικοΰ συγκεντρωτισμού). Τό κόμμα σ’ αύτή τή δεύτερη περίπτωση είναι καθαρά εκτελεστικό 6χι βουλευόμενο : είναι τότε τεχνικά ένα άστυνομικό δργανο καί τό δτι όνομάζεται ' πολιτικό κόμμα ’ είναι μιά καθαρή μεταφορά μυθολογικού χαρακτήρα. 6ταν τείνει νά καταπιέζει τίς ζωντανές δυνάμεις της ιστορίας καί νά διατηρήσει μια νομιμότητα ξεπερασμένη. Εξάλλου ή λειτουργία τοϋ δεδομένου κόμμα­ τος παρέχει διακριτικά στοιχεία : 6ταν ένα κόμμα είναι προοδευτικό. Είναι όπισθοδρομική. αύτό ή έκεΐνο άπό τά κόμ­ ματα τής εύμετάβολης πολιτικής σκακιέρας (μέ τήν έξαί- 51 . άλλά δέν έχουν ένα δικό τους κόμμα. Δέν είναι γ ι’ αύτό τό λόγο *άγνωστικιστές ’ ή *απολιτικοί ’ μέ όποιοδήποτε τρόπο : τό συμφέρον τους είναι μιά καθορισμένη ισορροπία. Μοϋ φαίνεται δτι ή άπάντηση πρέπει νά είναι άρνητική.νομική λειτουργία ένός κόμματος μπορεϊ λοιπόν νά είναι προοδευτική ή όπισθοδρομική : είναι προοδευτική δταν τείνει νά κρατεί μέσα στήν περιοχή της νομιμότητας τις άντιδραστικές δυνάμεις πού τούς άφαιρέθηκε ή έξουσία καί νά ανυψώσει στό έπίπεδο της καινούργιας νομιμότη­ τας τις καθυστερημένες μάζες.

μεταμορφώνονται σάν όργανισμός άπό τά κάτω ώς τά πάνω. όπως είναι τό άγγλικό *φιλελεύθερο . Εξάλλου ύπάρχουν μόνιμα στενά συμφέροντα άνάμεσα σέ άγροτικούς καί βιομήχανους (ειδικά τώρα πού έχει γενι­ κευτεί ό προστατευτισμός. κτλ. τό κόμμα τών μεγάλων βιομηχάνων είναι τό κόμμα τών αγροτών πού έχουν άντίθετα ένα μό­ νιμο δικό τους κόμμα.ρεση. πού άλλωστε αύτές λογαριάζουν (όπως ό πόλεμος στήν έθνική ζωή). σέ όρισμένες στιγμές.χ. άγροτικός καί βιομηχανικός)' καί είναι άναντίρρητο δτι οί άγροτικοί είναι 'π ο λ ιτικ ά ’ πολύ καλύτερα όργανωμένοι άπό τούς βιομήχανους. πού τό δυνάμωμά του δέ μποροΰν νά τό βοηθήσουν ούτε σάν ένέργεια τακτικής). Ή μοίρα τών παραδοσιακών *βιομηχανικών ’ κομμάτων. είναι άλήθεια' άλλά ύπάρχουν οί μαζικές έργατικές όργανώσεις. καί έχει παρατηρηθεί πώς αύτές. στίς άκραϊες περιπτώ­ σεις. ’Εκεί δέν ύπάρχει τυπικά Sva κόμμα Ανταγωνιστικό στους μεγάλους βιομήχανους. τό 1919 καί τό 1926). τοϋ μόνου ανταγωνιστικού κόμματος. Είναι βέβαιο ωστόσο πώς αν αύτό συμβαίνει στή *φυσιολογική ’ ζωή. προσ­ ελκύουν περισσότερο τούς διανοούμενους. τίς άποφασιστικές. Ή κατάσταση στήν ’Αγγλία μέ τά μεγάλα της Τρέηντ . πού ώστόσο έμφανιζόταν άπό παράδοση σάν τό κόμμα τών βιομηχάνων. είναι περισσό­ τερο *σταθεροί ’ στίς κατευθύνσεις τους. όπου τό Συν­ τηρητικό Κόμμα καταβρόχθισε τό Φιλελεύθερο Κόμμα. Μπορεϊ κανείς νά δει τό παράδει­ γμα αύτης της παρατήρησης στήν Α γγλία. εννοείται.ριζοσπαστικό ’ καί τό γαλλικό ριζοσπαστικό (πού 8μως διαφοροποιούνταν πάντα άπό τό 52 .Γιούνιονς έξηγεΐ αύτό τό γεγονός. σπάζοντας τό γραφειοκρατικό περίβλημα (π.

Τό ϊδιο ισχύει καί γιά τις πολεμικές άνάμεσα σέ κόμματα τών *παραδοσιακών ’ χωρών : δπου δηλαδή έκπροσωποΰνται * δείγματα ’ άπό όλόκληρο τόν ιστορικό *κατάλογο’. ή σύγκριση άνάμεσα στίς διάφορες χώρες ήταν άπό τις πιό διδακτικές καί άποφασιστικές γιά νά βρει κανείς τήν πηγή τών αιτίων τοϋ μετασχηματισμοΰ. παρ’ δλη τήν εύθύνη της συλλογικής ζωής πού σηκώνει πάνω της· ή αύτό είναι άδύνατο καί ή άντίληψη γιά τόν κόσμο είτε ή πρακτική ένέργεια μπορεΐ νά νοηθεί σάν ' ολοκλήρωσητελειοποίηση. άντιστάθμισμα.γ ι’ αύτό καί ή κατά ποικίλους τρόπους έξέλιξη καί έξαφάνισή τους" τούς ■ άπλούς φαντάρους ’ τούς παρείχε ή ' μικρή τάξη. *άνεξάρτητη’. "Ενα άπό τά πιό κοινά είδωλα είναι νά πιστεύεις πώς 53 . δτι σ’ αύτήν τήν ιστο­ ρία τών κομμάτων. “Αν σκεφτοΰμε. μιας άλλης άντίληψης τοϋ κόσμου ή πρακτικής στάσης . "Ενα πρωταρχικό κριτήριο γιά νά κρίνουμε είτε τις άντιλήψεις γιά τόν κόσμο. βλέπουμε δτι αύτό τό κριτήριο είναι άποφασιστικό γιά μιά Ιδεολογική κρίση πάνω σέ κινήσεις ίδεών καί πρακτικές κινήσεις καί βλέπουμε επίσης πώς αύτό έχει μιά 6χι μικρή πρακτική σημασία. δχι μιά μόνη μεγάλη τάξη. είτε καί είδικά τις πρακτικές στάσεις είναι τοΰτο : ή άντίληψη γιά τόν κόσμο είτε ή πρακτική ένέργεια μπορεΐ νά νοηθεί *άπομονωμένη ’. Σήμερα παρέχει τή δύναμη αύτή στά *δημαγω­ γικά κόμματα ’ καί τό πράγμα είναι εύνόητο. πού βρισκόταν σέ συνθήκες πάντοτε διαφο­ ρετικές μέσα στό δεσμό μέχρι πού νά μετασχηματίζεται τελείως. είναι ένδιαφέρουσα (δπως καί τοϋ μακαρίτικου *ιτα­ λικού ριζοσπαστικοΰ ’ ) : τί άντιπροσώπευαν αύτά . "Ενα δεσμό τάξεων μεγάλων καί μικρών. Γενικά μπορούμε νά ποϋμε. κτλ.πρώτο).

όρισμένες κινήσεις άντιλαμβάνονται τόν έαυτό τους σάν περιθωριακές. δέ θά στα­ ματήσουν τή ζωή. άσφαλώς· κι αλλοίμονο αν δέν ήταν έτσι. ή ένότητα έχει διαμορφωθεί. Ή πολλαπλότητα πού ύπηρχε πρώτα ήταν μόνο ' ρεφορμιστικού ’ χαρακτήρα. άκριβώς δηλαδή δταν μπαίνουν στό παι­ γνίδι τά κύρια ζητήματα. δέ μπορεϊ νά μήν υπάρχει καί δτι οί προσπάθειές του γιά μια με­ ταρρύθμιση. πού καθεμιά τους παρουσιαζόταν σάν κόμμα * άνεξάρτητο ’ συνενώνονται καί συνασπίζονται σέ μιά ένότητα. ήταν ένας πολιτι­ κός καταμερισμός έργασίας (χρήσιμος μέσα στα δριά του)' άλλά κάθε μέρος προϋπόθετε τό άλλο. Ά π ό δώ καί τό συμ­ πέρασμα βτι κατά τήν συγκρότηση τών κομμάτων χρειά­ 54 .όλο αύτό πού υπάρχει εϊναι ' φυσικό ’ νά υπάρχει. Σ ’ αύτό τόν τρόπο σκέψης υπάρχει κάτι σωστό. άφοροϋσε δηλαδή ζητή­ ματα μερικά' μέ μιάν όρισμένη έννοια. Είναι βέβαιο πώς άν κοιτάξουμε στό βάθος. Ωστόσο πέρα άπό ορι­ σμένα βρια.προϋποθέ­ τουν δηλαδή μιά κύρια κίνηση στήν δποία μπολιάζονται γιά νά μεταρυθμίσουν όρισμένα θεωρούμενα ή πραγματικά κακά. γιατί οί παραδοσιακές δυνάμεις θά συνεχίσουν νά ένεργοϋν καί άκριβώς θά συνεχίσουν τή ζωή. αύτός ό τρόπος σκέψης γίνεται έπικίνδυνος (όρισμένες περιπτώσεις της πολιτικής τοϋ χειρότερου) καί πάντως δπως είπαμε. άπό τό γεγονός δτι διάφορες όμάδες. παραμένει τό φιλοσοφικό πολιτικό καί Ιστορικό κριτήριο έκτίμησης τών πραγμάτων. τόσο πού στις κρί­ σιμες στιγμές. δηλαδή όρισμένες κινήσεις είναι καθαρά μεταρρυθμιστικές. Αύτή ή άρχή έχει πολιτική σημασία διότι ή θεωρητική άλήθεια ίτ ι κάθε τάξη έχει ένα μόνο κόμμα είναι άποδειγμένη στις άποφασιστικές στροφές. 6σο άσχημα κι αν έξελίσσονται. ό συνασπισμός έχει πραγματοποιηθεί.

Μερικές θεωρητικές καί πρακτικές πλευρές τον ' οικονομίαμοϋ’ Οίκονομισμδς . "Ετσι ή κίνηση τελειοποιείται.ζεται νά βασίζεται πάνω σ’ ένα ' μονολιθικό ’ χαρακτηρι­ στικό καί δχι πάνω σέ δευτερεύοντα ζητήματα1 άρα προ­ σεκτική τήρηση τοϋ κανόνα νά υπάρχει δμοιογένεια άνά­ μεσα σέ διευθύνοντες καί διευθυνομένους. της 'σ υμβίω σης’. άλλά μονάχα μέ τή διαδοχική πείρα. δηλαδή δταν καταλαβαίνει. 6τι τίποτε άπ’ αύτό πού ύπάρχει δέν είναι φυσικό (μέ τήν Ιδιότυπη σημασία της λέξης) άλλά υπάρχει διότι ύπάρχουν καί ορισμένοι δροι. γίνεται πραγματικά άνεξάρτητη. άδρανεΐς καί χωρίς άποτελεσματικότητα. άπό τό φιλελευθερισμό.θεωρητικό κίνημα γιά τίς έλεύθερες άνταλλαγές . οι μάζες μένουν κουτσουρεμένες. Καί γ ι’ αύτό πρέπει νά δοΰμε άν δ οίκονομισμδς.θεωρητικός συνδικαλισμός. άνάμεσα σέ άρχηγούς καί σέ μάζα. στήν πιό τελειωμένη 55 . Μποροΰμε νά ποϋμε 6τι καμμιά πραγματική κί­ νηση δέν άποκτα συνείδηση της όλοκληρωτικότητάς της μονομιάς."Αν. χάνει τά χαρακτηριστικά τοΰ αύθαίρετου. πού ή έξαφάνισή τους δέ μένει χωρίς συνέπειες. άπό τά γεγονότα. Πρέπει νά δοΰμε σέ ποιό μέτρο δ θεωρητικός συνδικαλισμός πήγασε άπό τή φιλοσοφία της πράξης καί σέ ποιό βαθμό άπό τίς οικονο­ μικές θεωρίες τών έλευθέρων άνταλλαγών. οί άρχηγοί περάσουν στό ’ αληθινό κόμμα ’ τους. στίς άποφασιστικές στιγμές. μέ τήν έννοια 6τι γιά νά πετύχει όρισμένες συνέπειες δημιουργεί τις άναγκαΐες προϋποθέσεις καί μά­ λιστα στή διαμόρφωση αύτών τών προϋποθέσεων χρησι­ μοποιεί βλες της τις δυνάμεις. δηλαδή σέ τε­ λευταία άνάλυση.

σελ. «R iform a Sociale» Ιούλιος . γέννησε τόν οίκονομισμό' γι* αύτό βταν ό Einaudi κατακρίνει (μέ τρόπο άνακριβή γιά νά ποΰμε τήν αλήθεια) μερικούς έκφυλισμούς οίκονομιστικούς. διαμέσου μιας έπιφανειακής έπαφής μέ τή φιλοσοφία της πράξης. τής ’Ιταλικής Σύνταξης). r>t. '■15 (Σημ. 1. πού δέν έχει άποκτήσει άκόμα συνείδηση της δύναμής της. Ή σύνδεση άνάμεσα στις Ιδεο­ λογίες τών έλευθέρων άνταλλαγών καί τό θεωρητικό συν­ δικαλισμό είναι Εδιαίτερα φανερή στήν Ιτα λία . σχέσεις όπωσδήποτε μονάχα έξωτερικές καί καθαρά φραστικές. παρά πολύ λίγες σχέσεις μέ τή φιλοσοφία της πράξης. νά παίρνεται ύπόψη ή φιλολογία της οίκονομικής Ιστορίας πού έχει προκαλέσει ή άγγλική κλασσική οικονομία. . μπορεΐ νά Ικανοποιηθεί μ* αύτήν τήν έννοια : 6τι μιά τέτοια φιλολογία. πού προσδιο­ ρίζεται στόν καινούργιο πρόλογο (τοϋ 1917) τοϋ τόμου γιά τόν Ιστορικό 'Υ λισμ ό: ή άπαίτηση. τών δυνα­ τοτήτων της καί τρόπων άνάπτυξής της καί δέν ξέρει γ ι' αύτό νά βγει άπό τή φάση τοϋ πρωτογονισμοϋ. δέν κάνει τίποτε άλλο παρά νά ρίχνει πέ­ τρες στόν περιστερεώνα.του μορφή. έπίσης στίς άρχές.ΑΟγουοτος 1918. δέν είναι άμεσο παρακλάδι τοϋ φιλελευθερισμοϋ καί δέν είχε. Πρβλ. δπου εί­ ναι γνωστός ό θαυμασμός τών συνδικαλιστών σάν τούς Lanzillo καί Σία γιά τόν Pareto. Ή σπουδαιότατα αύτών τών δύο τάσεων είναι 6μως πολύ διαφορετική. πού προβάλλει ό Einaudi.ή πρώτη χαρακτηρίζει μιά κυρίαρχη καί διευθυντική κοινωνική όμάδα' ή δεύτερη μιά ομάδα άκόμα ύποτελή. ’Απ’ αύτή τήν άποψη θά Ιπρεπε νά δει κανείς τήν πολεμική άνάμεσα σέ Einaudi καί Croce *.

πρέπει νά προσδιορίσουμε 6τι καί ή πολιτική έλευθερία τοϋ έμπορίου είναι μιά * ρύθμιση ’ κρα­ τικού χαρακτήρα πού είσάγεται καί διατηρείται μέσω τής νομοθεσίας καί τοϋ καταναγκασμού : είναι μιά πράξη θέ­ λησης πού £χει συνείδηση τών δικών της σκοπών καί 6χι αύθόρμητη.συνεταιριστική φάση γιά ν άνυψωθεΐ στή φάση της ήθικοπολιτικής ήγεμονίας μέσα 1. Διαφο­ ρετική είναι ή περίπτωση τοϋ θεωρητικού συνδικαλισμού. τ. Έ τ σ ι βεβαιώνουν δτι ή οίκονομική δραστη­ ριότητα χαρακτηρίζει τήν κοινωνία τών πολιτών καί τό κράτος δέν πρέπει νά έπεμβαίνει στήν ρύθμισή της. άφοΰ άναφέρεται σέ μιά υποτελή όμάδα. μ. Τόν Ιταλικό δρο società po litica μεταφράσαμε πολιτική κοινωνία ένώ τόν δρο società civile τόν μεταφράσαμε κοινωνία τών πολιτών (σ. πού άπό μεθοδική διά­ κριση καταλήγει νά γίνει καί νά παρουσιάζεται σάν Οργα­ νική διάκριση. Γι’ αύτό ή πολιτική έλευθερία τοϋ έμπορίου είναι ένα πο­ λιτικό πρόγραμμα πού έχει προορισμό νά άλλάξει. μιά πού στήν πραγματικότητα κοινωνία τών πολιτών καί κράτος ταυτίζονται. αύτόματη έκφραση τοϋ οικονομικού γεγονότος. 57 . πού έμποδίζεται μ’ «ύτή τή θεωρία νά γίνει κάποτε κυρίαρχη. Άλλά. ν’ άναπτυχθεϊ πέρα άπό τήν οίκονομικο . έφόσον θριαμβεύσει. τό διευθυντικό προσωπικό ένός κράτους καί τό οίκονομικό πρόγραμμα τοϋ. ίδιου τοϋ κράτους.Ή στήριξη τοϋ κινήματος τών έλευθέρων συναλλα­ γών βασίζεται πάνω σ’ ένα θεωρητικό λάθος πού δέν είναι δύσκολο νά προσδιορίσουμε τήν πρακτική του προέλευση : πάνω στή διάκριση δηλαδή άνάμεσα σέ πολιτική κοινω­ νία καί κοινωνία τών πολιτώ ν1. δηλαδή νά άλλάξει τήν κατανομή τοϋ έθνικοϋ είσοδήματο .).

ειδικά στίς χώρες μέ φτωχό καί περιο­ ρισμένο έμπόριο. De Man.τι άφορά τήν πολιτική ελευθερία τοϋ έμπορίου υπάρχει ή περίπτωση ένός τμήματος της διευθυντι­ κής ομάδας πού θέλει νά άλλάξει βχι τή δομή τοϋ κρά­ τους. ση­ μαντικό τμήμα τοΰ λεημπορισμοΰ) εϊτε διότι παρουσιά­ ζεται μέ μορφές άκατάλληλες καί άνίσχυρες (σοσιαλδημο­ κρατικές τάσεις γενικά) εϊτε διότι ύποστηρίζεται τό άμεσο πήδημα άπό τό καθεστώς τών τάξεων στό καθεστώς τής τέλειας Ισότητας καί της συνδικαλιστικής οίκονομίας. περιορίζει τήν έλευθερία τής βιομηχανι­ κής πρωτοβουλίας καί εύνοεΐ νοσηρά τήν γέννηση τών μο­ νοπωλίων) : πρόκειται για περιστροφή τών διευθυντικών κομμάτων στήν κυβέρνηση. καί της κυριαρχίας μέσα στό κράτος. άλλά μόνον τήν κυβερνητική κατεύθυνση. εϊτε διότι τό πρόβλημα οδτε καν αν­ τιμετωπίζεται σάν προοπτική (φαβιανισμός. πού θέλει νά μεταρρυθμίσει τήν εμπορική νομοθεσία καί μόνον έμ­ μεσα τή βιομηχανική (έφόσον είναι άναντίρρητο 6τι ό προστατευτισμός.στήν κοινωνία τών πολιτών. Στό κίνημα τοΰ θεωρητικοϋ συνδικαλισμού τό ζήτημα παρουσιάζεται πιό σύνθετο· είναι άναντίρρητο 6τι σ’ αύτόν ή άνεξαρτησία καί ή αύτονομία της ύποτελοΰς όμάδας πού αύτός λέει 6τι έκφράζει. θυσιάζονται άντίθετα στήν πνευματική ήγεμονία της κυρίαρχης όμάδας έφόσον άκριβως ό θεωρητικός συνδικαλισμός δέν είναι παρά μιά πλευρά τής πολιτικής τοΰ έλεύθερου έμπορίου. πού δικαιολογείται μέ μερικές άκρωτηριασμένες καί γι’ αύτό έκχυδαϊσμένες θέσεις τής φιλοσοφίας της πράξης. 58 . ’Αποκλείεται ό μετασχηματισμός τής ύποτελοΰς όμάδας σέ κυρίαρχη. καί 6χι γιά ίδρυση καί όργάνωση μιας νέας πολιτικής κοινωνίας καί άκόμα λιγότερο γιά ένα νέο τύπο κοινωνίας τών πολιτών. Γιατί καί πώς γίνεται αύτή ή * θυσία ’ . Σέ ο.

δτι δηλαδή ή διευ­ θυντική όμάδα θά κάνει θυσίες οίκονομικοϋ .συνεταιρι­ στικού χαρακτήρα. δράσης καί πρωτοβουλίας. δτι θά διαμορφωθεί μιά όρισμένη ισορροπία συμβιβασμού. δέ μπορεϊ νά μήν είναι έπίσης οικονομική. δέ μπορεϊ νά μήν έχει τά θεμέλιά της στήν άποφασιστική λειτουργία πού ή διευθυντική όμάδα άσκεϊ μέσα στόν άποφασιστικό πυρήνα τής οικονομικής δραστηριότητας. Τό γε­ γονός τής ήγεμονίας προϋποθέτει άναμφίβολα δτι θά παρθοΰν ύπόψη τά συμφέροντα καί οΐ τάσεις τών όμάδων που πάνω τους θά άσκηθεΐ ή ήγεμονία. σάμπως νά μήν είναι αύτές Ινα όργανικό έπακόλουθο οικονομικών άναγκαιοτήτων καί μάλιστα ή μόνη δραστήρια έκφραση τής οικονομίας· έτσι δέν είναι σωστό νά έρμηνεύεται ή συγκε­ κριμένη τοποθέτηση τοϋ ζητήματος τής ήγεμονίας σάν ένα γεγονός πού υποτάσσει τήν όμάδα στόν ήγεμόνα. Σ ’ αύτόν άνήκουν 6λες οί μορφές τού έκλογικοΰ άμπστενσιονισμοΰ (τυπικό παράδει­ γμα ό άμπστενσιονισμός τών Ιταλών κληρικοφρόνων μετά τό 1870. άν ή ήγεμονία είναι ήθικοπολιτική.Εϊνάι τουλάχιστο παράξενη ή στάση τοϋ οίκονομισμοΰ άπέναντι στις έκφράσεις τής πολιτικής καί πνευμα­ τικής θέλησης. πού γινόταν μετά τό 1900 6λο καί πιό άδύνατος. μέχρι τό 1919 καί τό σχηματισμό τοϋ Λαϊκού Κόμ­ ματος : ή όργανική διάκριση πού οι κληρικόφρονες έκαναν άνάμεσα στήν πραγματική ’Ιταλία καί τή νομική ’Ιταλία ήταν μιά άναπαραγωγή τής διάκρισης άνάμεσα στόν οίκο- 59 . Ό οίκονομισμός παρουσιάζεται μέ πολλές άλλες μορ­ φές έκτός άπό τήν πολιτική έλευθερία τού έμπορίου καί τόν θεωρητικό συνδικαλισμό. άλλα είναι έπίσης ' αναμφίβολο δτι οί τέτοιες θυσίες καί ό τέτοιος συμβιβασμός δέν μπορούν νά άφοροΰν τό ουσιώδες. έφόσον.

Νά δούμε τήν άκριβή διατύπωση. Δέν εί­ ναι πάντα ό οΐκονομισμός άντίθετος πρός τήν κομματική δράση καί τό πολιτικό κόμμα. ένα τέταρτο. Μέ τόν άμπστενσιονισμό συν­ δέεται ή συνταγή τοϋ * δσο τό χειρότερο.νομικό κόσμο καί τόν πολιτικό .πολιτική σιονισμός. τόσο τό καλύ­ τερο ’ καί έπίσης ή συνταγή τής λεγόμενης κοινοβουλευ­ τικής ' άδιαλλαξίας ’ μερικών όμάδων βουλευτών. πού θεωρείται πάντως σάν άπλός όργανισμός διαπαιδαγώγησης συνδικαλιστικού τύ­ που. όπως συχνά ερμηνεύεται. Ό παραλληλισμός P roudhon .ή ’Αθλιότητα τής Φιλο­ σοφίας είναι μιά ουσιώδης στιγμή τή ς διαμόρφωσης τή ς φιλοσο­ φίας τής πράξης· μπορεΐ νά θεωρηθεί σαν ή άνάπτυξη τών θέσεων τον Φώνερμπαχ. κτλ. "Ενα σημεϊΛ) άναφορας γιά τή μελέτη τοϋ οίκονομισμοϋ καί γιά νά καταλάβουμε τις σχέσεις άνάμεσα σέ δο­ μή καί έποικοδομήματα. μπορεΐ νά είναι ένδιαφέρων καί γόνιμος. όπως φαίνεται άπό τά άποσπάσματα τά αφιερωμένα στόν P ro udhon καί είδικά στό γαλλικό υλι­ σμό.νομικό κόσμο). Νά θυμηθούμε τήν παρατήρηση ότι f κριτική πού περιέχεται στήν 'Αθλιότητα τής Φιλοσοφίας έναντίον τοΰ P roudhon καί τής ερμηνείας του γιά τή διαλεκτική τοΰ Χέγκελ μπορεΐ νά έπεκταθεΐ στόν G ioberti x a l στόν χεγκελισμό τών Ιταλών μετριοπαθών φιλε­ λευθέρων γενικά. Τό άπόσπασμα γιά τό γαλλικό υλισμό είναι περισσότερο (να άρθρο Ιστορίας τοΰ πολιτισμού καί όχι ένα θεωρητικό άπόσπασμα. δπου άναφέρεται δτι μιά ση­ μαντική φάση στήν έξέλιξη μιας κοινωνικής όμάδας είναι έκείνη δπου οί ξεχωριστές συνιστώσες δυνάμεις ένός συν­ δικάτου δέν άγωνίζονται πιά γιά τά οικονομικά τους συμ­ φέροντα. 1. άλλά γιά τήν ύπεράσπιση καί τήν άνάπτυξη της ίδιας τής όργάνωσης1. πού είναι πολλές μέ τήν έννοια δτι μπορεΐ νά ύπάρχει μισο . ένώ ή Ά γ ια ΟΙκογένεια είναι μιά ίνδιάμεση φά­ ση καί μέ ευκαιριακή προέλευση. μάλιστα άκριβώς γ ι' αύτό. 60 .G io b erti παρότι άντιπροσωπεύουν όχι όμογενεΐς Ιστορικο-πολιτικές φάσεις. καί σάν Ιστορία πολιτισμού είναι θαυμά­ σιο. είναι έκεΐνο τό άπόσπασμα στήν ’Αθλιότητα τής Φιλοσοφίας.

έχει διαδοθεί σάν ' πρόληψη ’ δη­ λαδή. συνδυάστηκε μέ τήν πολιτική τής έλευθερίας τοΰ έμπορίου καί έχει παραγάγει τόν οίκονομισμό. ί τ ι ή μεγαλύτερη αίρεση πού παρουσιάστηκε στούς κόλπους της ' θρησκείας τής έλευθερίας ’ έχει καί αύτή. Σύντ. ή αίρετική πρόληψη δέν έχει δια­ τηρήσει πάντοτε μιά μαγιά πού θά τήν κάνει νά άναγεν- 1.).πολύ χοντροκομ­ μένες. PI . ένω ή όρθόδοξη θρησκεία μαρά­ θηκε άπό κεΐ καί πέρα. στό Ιδεο­ λογικό πεδίο. Σέ πολλές μεριές διατυπώνεται σ’ αύτές τίς σημειώ­ σεις 1 ίτ ι ή φιλοσοφία τής πράξης είναι πολύ πιό διαδε­ δομένη άπ’ ίσο θέλουν νά παραδεχτούν. νά τή συνδυάσουμε Αμεσα μέ τήν περικοπή της Κριτικής τής Πολιτικής ΟΙχονομίας ίπου άναφέρεται ίτ ι ol άνθρωποι άποκτοΰν συνείδηση τών συγκρούσεων. ίπω ς ό καθηγητής Loria όνομάζει τώρα τις άντιλήψεις του τΙς λίγο . 11 materialismo storico e la filosofia di B.Πρέπει μαζί νά θυμήσουμε τή διατύπωση τοϋ Ένγκελς ί τ ι ή οικονομία μόνον σέ ' τελευταία άνάλυση ’ είναι ή κι­ νητήρια δύναμη της ιστορίας (στά δυό γράμματα γιά τή φιλοσοφία τής πράξης πού δημοσιεύτηκαν έπίσης στά Ιταλικά). πού πραγματοποιούνται μέσα στόν οικονομικό κόσμο. Croce (σημ. 6πως καί ή όρθόδοξη θρησκεία. Ί τα λ . ύποστεΐ Ιναν έκφυλισμό. Βλέπε C ram sci. Πρέπει ώστόσο νά δοΰμε μήπως. Ή διατύπωση εί­ ναι σωστή άν μ’ αύτήν έννοεΐται βτι εϊναι διαδομένος ό Ιστορικός οίκονομισμός. καί ίτ ι γ ι’ αύτό τό πολιτιστικό περιβάλλον έχει τελείως άλλάξει άπό τόν καιρό πού ή φιλοσοφία της πρά­ ξης άρχισε τούς άγώνες της" θά μπορούσαμε νά ποϋμε μέ τήν όρολογία τοΰ Croce.

κτλ. Τόν τελευταίο καιρό.νηθεΐ σά θρησκεία άνώτερη' μήπως δηλαδή οί σκουριές της πρόληψης δέ μπορούν εδκολα νά έξαφανιστοϋν. Μερικά χαρακτηριστικά σημεία τοϋ ιστορικού οίκονομισμοϋ : 1) Κατά τήν άναζήτηση τών ιστορικών δεσμών δέ διακρίνεται αύτό πού είναι ' σχετικά μόνιμο ’ άπό αύτό πού είναι ευκαιριακή διακύμανση καί έννοεΐται μέ τόν βρο οικονομικό γεγονός τό συμφέρο τοϋ άτόμου ή της μ ι­ κρής όμάδας μέ τήν άμεση καί τή ' βρώμικη Ιουδαϊκή ’ έννοια. ύπάρχει μιά όλόκληρη φιλολογία πάνω στό πετρέλαιο : μποροϋμε νά δοϋμε σάν χαρακτηριστικό ένα άρθρο τοϋ Antonino Laviosa στή «Nuova Antologia» της 16 τοϋ Μάη 1929. ειδικά δταν συνταυτίζεται μέ έγκληματικές μορφές πού άφοροΰν τόν ποινικό κώδικα* 2) ή θεωρία δτι ή οικονομική άνάπτυξη περιορίζεται στό νά παρακολουθεί τις τεχνικές άλλαγές στά έργαλεΐα έργασίας. ένός καινούργιου καύσιμου. άπό τήν άνακάλυψη μιας καινούργιας πρώτης δλης. *Η άνακάλυψη καινούργιων καύσιμων καί καινούργιας κι­ νητήριας ένέργειας. καθώς καί καινούργιων πρώτων ύλών γιά μεταποίηση. *0 καθηγητής Loria έκανε μιά λαμπρότατη έκθεση αύτής της έφαρμοσμένης θεωρίας στό άρθρο γιά τήν κοινωνική έπίδραση τοϋ άεροπλάνου πού δημοσιεύτηκε στή «Rassegna Contemporanea» τοϋ 1912* 3) ή θεωρία 6τι ή οικονομική καί ιστορική άνάπτυξη έξαρτιέται άμεσα άπό άλλαγές σέ κάποιο σημαντικό στοιχείο της παραγωγής. Δέν παίρνονται δηλαδή ύπόψη οί σχηματισμοί οι­ κονομικής τάξης μαζί μέ δλες τις σύμφυτες σχέσεις. έχει βέβαια μεγάλη σημασία. πού φέρνουν μαζί τους τήν έφαρμογή νέων μεθόδων στήν κατασκευή καί τή λειτουργία τών μηχανών. άλλα τονίζεται τό τιποτένιο καί τοκογλυφ ικό συμφέρον. διότι μπο- .

σελ. διότι στήν πραγματικότητα ή ζωή τών λαών. στήν πορεία τών αίώνων εξηγείται μ’ ένα παι­ γνίδι άπό αίτίες υλικού χαρακτήρα πού πάντα άλλάζει καί πάντα άνανεώνεται. *Η πατρίδα είναι Ινα πάθος. άλλά στις οικονομικές άναγκαιότητες. π.pet νά άλλάξει τή θέση τών ξεχωριστών κρατών. τήν μεγάλη διεθνή πολιτική. άλλά δέν καθορίζει την ιστορική κίνηση. ένός άρθρου στό «Avenir» τοϋ Παρισιοϋ της 10 Όκτώβρη 1930 (άναφέρεται στή «Rassegna Settimanale della Stampa Estera» της 21 τοϋ Όκτώβρη 1930.χ. Ή πολιτική εϊναι Ινα πάθος. Έ χουν μιά μικρή επιστημονική έπιφανειακότητα καί ξεκινάνε άπό ένα είδος άνώτερου σκεπτικισμού 63 .2304) καί πού τί) άναφέρουμε σά χαρακτηριστικό : «Μάς λένε. Συμβαίνει συχνά νά καταπολεμούν τόν ιστορικό οΐκονομισμό πιστεύοντας δτι καταπολεμούν τόν ιστορικό ύλισμό. Προσπαθούν νά μάς άποδείξουν πώς δλη ή διπλωματία έξουσιάζεται άπό ζητήματα τελωνειακών δασμών καί τιμών κόστους. 2303 .. Αύτές οί έξηγήσεις είναι πα­ σίγνωστες. Είναι οί μαρξιστές έκεΐνοι πού έπινόησαν αύτή τή θέση. άπό πολύ καιρό. οί άνθρωποι παρμένοι σά μάζα δέν ύπακούουν στά πάθη. κτλ. Τέτοια είναι ή περίπτωση. άλλά κυρίως μετά τόν πόλεμο. τών πετρελαίων ή τοϋ καουτσούκ. Αύτές οί δύο άπαιτητικές ιδέες δέν έπιτελοΰν στήν ιστορία παρά μιά έπιφανειακή λειτουργία. μέ τή λίγο δογματική όνομασία τοϋ ' ιστορικού ύλισμοΰ Στόν καθαρό μαρξισμό. *Η οίκονομία είναι τό παν. δτι τά συμφεροντο­ λογικά ζητήματα κυριαρχούν πάνω στούς λαούς καί προω­ θούν τόν κόσμο πρός τά έμπρός. Πολλοί * άστοί ’ φιλόσοφοι καί οικονομολόγοι ξαναπήραν αύτή τήν επωδό. Αναλαβαίνουν νά μάς έξηγήσουν μέ τήν τιμή τοϋ σταριοΰ.

“Ας τ’ άφίσουμε αύτά ! Αύτά είναι γιά τόν κο­ σμάκη. ή φιλοσοφία τής πράξης χάνει μεγάλο μέρος 64 . Τό αίσθημα στά έθνικά ζη­ τήματα . ’Εξάλλου.» Ή συνέχιση τοϋ άρθρου (πού έχει τόν τίτλο : Ή μανία τοϋ γοήτρου) δίνει σάν παραδείγματα τή γερμανική καί ίταλική πολιτική πού τή θεωρεί σάν πολιτική *γοήτρου ’ καί δέν ύπαγορεύεται άπό υλικά συμ­ φέροντα. Αύτύς πού δέν τό καταλαβαίνει δέν καταλαβαίνει τίποτα. ό συγγραφέας δέν εϊναι πολύ θωρακι­ σμένος μέ έπιχειρήματα έπίσης καί άπύ άλλες πλευρές : δέν καταλαβαίνει. κτλ. "Ομως αύτή είναι μιά άπόλυτη ψευδοαλήθεια. οί μεμυημένοι ξέρουν πώς 6λα διευθύνονται άπό τί> δοϋναι καί λαβεϊν. Στήν πιό διαδεδομένη της μορφή της οίκονομιστικής πρόληψης. άλλά στήν πραγματικότητα εϊναι έναντίον τοΰ χοντροκομμένου οίκονομισμοΰ τοΰ τύπου τοΰ Loria. Τά μεγάλα πνεύματα. Είναι τελείως λάθος (τι οί λαοί όδηγοϋνται μόνον άπό σκέψεις συμφεροντολογικές καί είναι τελείως άλήθεια δτι ύπακούουν κυρίως σέ σκέ­ ψεις πού ύπαγορεύονται άπό μιάν έπιθυμία καί μιά φλο­ γερή πίστη γοήτρου.πού θα ήθελε νά περνάει γιά υπέρτατη κομψότητα. δηλαδή καθαρισμένος άπό κάθε στοιχείο πάθους. δτι τά ' πάθη ’ μπορούν νά εϊναι άπλώς καί μόνο ένα συνώνυμο τών οίκονομικών συμφερόντων καί εϊναι δύσκολο νά ύποστηρίξει κανείς δτι ή πολιτική δραστηριότητα εϊναι μιά μόνιμη κατάσταση παροξυμένου πάθους καί ισχυρών έπιθυμιών ιδίως ή γαλλική πολιτική παρουσιάζεται σάν ένας συστηματικός καί συναρτημένος * όρθολογισμός’. Τό πά­ θος στήν έξωτερική πολιτική . T i άρθρο περικλείνει σέ συντομία ένα μεγάλο μέρος τών χυδαίων σημείων της πολεμικής έναντίον της φιλοσοφίας της πράξης.

Ή '-κριτική ’ δραστηριότητα πε­ ριορίζεται. γιά τούς άνθρώπους πού άντιπροσωπεύουν τή *θέση ' βπως καί γιά κείνους πού άντιπροσωπεύουν τήν *άντίθεση "Εχουν ξεχάσει έξάλλου μιάν άλλη πρόταση τής φιλοσο­ 1. στό νά άνακαλύπτει τεχνάσματα. "Εχοντας ξεχάσει βτι ή θέση πώς οί άνθρωποι άποκτοϋν συνείδηση των βασικών συγκρούσεων στό Ιδεολογικό πεδίο δέν Ιχει ψυχολογικό ή ήθικολογικό χαρακτήρα. άλλά θέλουν νά φαίνονται πανέξυπνοι. κτλ. νά ύπολογίζει τό περιεχόμενο τής τσέπης τών δημόσιων άνδρών. βλη τήν Ιστορία καί βλη τήν πολιτική καί φιλοσοφική σοφία συγκεντρω­ μένη σέ κάποια διατυπωσούλα. νά ξεσηκώ­ νει σκάνδαλα.). 65 . τούς Ιχει δημιουργηθεΐ ή form a mentis νά έξετάζουν τήν πολιτική καί 4ρα τήν Ιστορία σά μιά συ­ νεχή marché de dupes *. ή άναζήτηση πρός τήν κατεύθυνση τών Αμεσων συμφερόντων θά έπρεπε νά Ισχύει γιά βλες τΙς πλευρές της Ιστορίας. Γαλλικά στό κείμενο (σ. μέσα στήν τσέπη τους. άπ’ αύτή πού έχει μέσα στίς λαϊκές μάζες καί μέσα στούς διανοού­ μενους μέσης Ικανότητας πού δέ θέλουν νά κουράζουν τό μυαλό τους. "Εχουν έτσι ξεχάσει πώς άν είναι ή £ν ύποθέτουν πώς είναι καί ό ' οίκονομισμός ’ ένας άντικειμενικός κανό­ νας έρμηνείας (άντικειμενικός .της Ικανότητάς της γιά πολιτιστική έπέκταση μέσα στήν άνώτερη σφαίρα τής όμάδας των διανοουμένων. μ. άλλά (να χαρακτήρα όργανικό γνωσεολογικό. τ.έπιστημονικός). Ό π ω ς έγραφε ό Ένγκελς είναι πολύ βολικό σέ πολλούς νά πιστεύουν βτι μπορούν νά έχουν σέ φτηνή τιμή καί δί­ χως κανένα κόπο. Iva παιγνίδι άπό φαντασιοκοπίες καί ταχυδακτυλουργίες.

Στό πεδίο αύτό. Ή 18η ΜπρυμαΙρ τον Λουδοβίκου Βοναπάςτη τοϋ Μάρξ (Σημ. σημασία πού ε ίχ ε ή υποστήριξη πού δόθηκε στις συνταγματικές Ιδεο­ λογίες. Σύνταξης).φίας της πράξης : βτι οΐ ' λαϊκές δοξασίες ’ ε ίτ ε οί δοξασίις τοϋ τύπου τών λαϊκών δοξασιών έχουν τήν ίσχύ ύλικών δυνάμεων. παίρνοντας σάν ύπόδειγμα τό κίνημα τοϋ Boulanger (άπό τό 1886 ώς τό 1890 περίπου) ή τήν ύπόθεση ΝτρέΟφους ή άμεσα τό πραξικόπημα της 2 τοϋ Δεκέμβρη (μιά άνάλυση τού κλασ­ σικού βιβλίου γιά τις 2 τοϋ Δεκέμβρη1 γιά νά μελετή­ σουμε ποιά σχετική σημασία δίνεται έκεϊ στόν άμεσο οίκονομικό παράγοντα καί ποιά θέση έχει άντίθετα ή συγ­ κεκριμένη μελέτη τών ' Ιδεολογιών ’ ). βπως άκριβώς κάναμε κατά τήν άνάπτυξη τής θεωρίας τοϋ πολιτικού κόμματος καί κατά τήν πρακτική άνάπτυξη της ζωής καθορισμένων πολιτικών κομμάτων (άγώνας έναντίον τής θεωρίας τής λεγομένης διαρκούς ε­ πανάστασης. κτλ. Χρειάζεται γ ι’ αύτό νά καταπολεμούμε τόν οίκονομισμό βχι μόνο στή θεωρία της Ιστοριογραφί­ ας άλλά έπίσης καί ειδικά στήν πολιτική θεωρία καί πρα­ κτική. τή ς Ί τα λ . Μπροστά σέ τέτοια 1. τόν άγώνα μπορούμε καί πρέπει νά τόν διεξάγουμε άναπτύσσοντας τήν άντίληψη της ή­ γεμονίας. . στήν όποία άντιπαραθέτονταν ή άντίληψη της δημοκρατικής έπαναστατικής δικτατορίας. Τά λάθη έρμηνείας πρός τήν κατεύθυνση της διερεύνησης τών ' βρώμικων ιουδαϊκών ’ συμφερόντων στάθηκαν πολλές φορές χοντροκομμένα καί κωμικά καί Ιχουν έτσι έπενεργήσει άρνητικά πάνω στό κύρος της άρχικής θεωρίας.). Θά μπορούσαμε νά κάνουμε μιάν έρευνα πάνω στις κρίσεις πού διατυπώνονταν καθώς άναπτύσσονταν σ ιγά -σ ιγά όρισμένα πολιτικά κινήματα.

Αν τό κίνημα πού έξετάζεται πάρει τήν έξουσία. Μπορεϊς νά είσαι βέβαιος ίτ ι δέ λαθεύεις. Πρόκειται λοιπόν γιά Ινα φτηνό άλάθητο. γιατί άναγκαστικά. Ό τα ν παράγεται ίνα κίνημα τοϋ τύ­ που του Boulanger. ή Ανάλυση θά Ιπρεπε νά διεζαχθεΐ ρεαλιστικά σύμφωνα μέ αυτή τή γραμμή : 1) κοινωνικό περιεχόμενο της μάζας πού προσχωρεί στό κίνημα' 2) αύ­ τή ή μάζα ποιά λειτουργία έχει στό συσχετισμό τών δυ­ νάμεων πού μεταβάλλεται. άλλά έχει έλάχιστη πολιτική άξία καί πρακτική άποτελεσματικάτητα : γενικά γεννάει μονάχα ήθικολογικά κηρύγματα καί άμέτρητα προ­ σωπικά ζητήματα. 3) ol διεκδι­ κήσεις πού ol έπικεφαλή. καί παρουσιασμένη μέ μορφή πολιτική καί ίχ ι ήθικολογική. ποιά σημασία έχουν πολιτικά καί κοινωνικά . σέ ποιές πραγματικές άπαιτήσεις άντιστοιχοΰν .γεγονότα ό οίκονομισμός Αναρωτιέται ποιόν ωφελεί άμεσα ή πρωτοβουλία πού έξετάζουμε. ’Ωφελεί άμεσα Ινα όρισμένο τμήμα τής κυρίαρχης όμάδας καί γιά νά μήν κάνεις λάθος. παρουσιάζουν καί πού βρίσκουν συγκατάθεση. 4) έξέταση της συμφωνίας τών μέσων μέ τόν προβαλλόμενο σκοπό* 5) μόνο σέ τελευταία Ανάλυση. Αργά ή γρήγορα τό προωθημένο τμήμα τής κυρίαρχης όμάδας θά καταλήξει νά έλέγχει τήν καινούργια κυβέρνηση καί νά τήν κάνει ίργανό της γιά νά στρέψει πρός ίφελός της τόν κρατικό μηχανισμό. προβάλλει ή 67 . ίπω ς τό Αποδείχνει τό και­ νούργιο κίνημα μέ τήν Ιδια του τή γέννηση . πού ίχ ι μόνο δέν ίχει θεωρητική σημασία. έκλέγεις κάθε φορά έκεΐνο τό τμήμα πού ίχει προφανώς έναν ρόλο προωθητικό καί ρόλο έλέγχου πάνω στό σύνολο τών οικονομικών δυνάμεων. καί Απαντάει μ’ Ινα συλ­ λογισμό τόσο Απλοϊκό ίσο καί παράλογο.

βσο αδτά τά κινήματα δέν Ιχουν καταλάβει τήν έξουσία. .ύπόθεση βτι Iva τέτοιο κίνημα άναγκαστικά θά έκφυλιστεΐ καί θά χρησιμέψει σί έντελώς διαφορετικούς σκο­ πούς άπ’ αυτούς πού περιμένει τό πλήθος τών όπαδών. Άλλά αύτό είναι πολύ λίγο. μπορεΐ πάντα νά ύποθέσει κανείς βτι θά χρεοκοπήσουν καί μερικά πραγματικά Ιχουν χρεωκοπήσει (ό Ιδιος ό μπουλανζισμός πού χρεωκόπησε σάν τέτοιος καί κατόπι συντρίφτηκε τε­ λειωτικά μέ τό κίνημα ΝτρέΟφους* τό κίνημα τοϋ Giorgio Valois. Ό πολιτικός άγώνας γίνεται Ιτσι μιά σειρά άπό προσωπικά γεγονότα άνάμεσα στό γνώστη τών πραγμάτων πού βάζει τό διάολο στό μπουκάλι καί σέ κείνον πού χλευάζεται άπό τούς ήγέτες του καί δέ θέλει νά πειστεί γιά τήν άγιάτρευτη ήλιθιότητά του. δηλαδή βτι ύπάρχει διαθέσιμη μιά όρισμένη άμεση ή Ιμμεση οίκονομική συνεισφορά (μιά μεγάλη έφημερίδα πού ύποστηρίζει τό κίνημα είναι κι αύτή μιά έμμεση οίκονομική συνεισφορά) καί τέρμα. Εξάλλου. Συχνά βμως αύτή ή ύπόθεση θεωρείται σά βεβαιότητα ά­ πό τά πρίν. βταν κανένα συγκεκριμένο στοιχείο (πού νά παρουσιάζεται δηλαδή όλοφάνερο στόν κοινό νοϋ καί νά μή χρειάζεται 'έπιστημονική' έσωτερική άνάλυση) δέν ύπάρχει άκόμα γιά νά τήν ένισχύσει. άλλά έπίσης τών στοιχείων άδυναμίας πού αύτά περιέχουν έσωτερικά : ή *οίκονομιστική ’ ύπόθεση διαπιστώνει ίνα άμεσο στοιχείο δύναμης. Καί σ’ αύτήν έπίσης τήν περίπτωση ή άνάλυση τών διαφόρων βαθμών συσχε­ τισμού τών δυνάμεων μπορεΐ ν’ Αποκορυφωθεί μονάχα στή σφαίρα τής ήγεμονίας καί τών ήθικοπολιτικών σχέσεων. έτσι πού αύτή έμφανίζεται σάν ήθικολογική κατηγορία γιά διπλοπροσωπία καί κακοπιστία ή γιά μικροπονηρία καί βλακεία (γιά τούς όπαδούς). τό κίνημα τοϋ στρατηγού Gaida)’ ή Ιρευνα λοι­ πόν πρέπει νά κατευθυνθεΐ στόν προσδιορισμό τών στοι­ χείων δύναμης.

προκύ­ πτει 8χι μόνο τό άχρηστο άλλά καί τό βλαβερό κάθε βου­ λητικής πρωτοβουλίας πού τείνει νά προετοιμάσει αύτές τις καταστάσεις σύμφωνα μ’ Ινα σχέδιο. Τό βτι ή άπόρριψη. γεγονότα παλιγγενεσίας.άνοικοδόμηση. έφόσον θεωροϋν βτι ή έπέμβαση τής θέλη­ σης είναι χρήσιμη γιά τήν καταστροφή. μέ έπιπλέον τήν πίστη σέ μιά μοιρολατρική τελεολογία πού ίχει παρόμοιο χαρακτήρα μέ τή θρησκευτική τελεο­ λογία : άφοϋ οί εύνοϊκές συνθήκες πρόκειται μοιραία νά πραγματοποιηθούν καί άπό αύτές νά καθοριστούν. Αντικειμε­ νικοί νόμοι τοϋ ίδιου χαρακτήρα μέ τούς φυσικούς νόμους.Έ να στοιχείο πού πρέπει νά προσθέσουμε σάν παρά­ δειγμα άπό τΙς λεγάμενες θεωρίες τής άδιαλλαξίας είναι ή αυστηρή άπόρριψη άπό άποψη άρχής τών λεγομένων συμβιβασμών πού Ιχει σά δευτερεύουσα έκδήλωση αύτό πού μπορούμε νά τό Ονομάσουμε ' φόβο τών κινδύνων’. άπό άποψη άρχής τών συμβιβασμών συν­ δέεται στενά μέ τόν οίκονομισμό είναι καθαρό. Σέ τέ­ τοιους τρόπους σκέψης δέν παίρνεται ύπόψη ό παράγοντας ' χρόνος * καί δέν παίρνεται ύπόψη. . Πλάι σ’ αύτές τις μοιρολατρικές πεποιθήσεις βρίσκεται ώστόσο ή τάση νά έμπιστεύονται ' άπό κεϊ καί πέρα ’ τυφλά καί χωρίς κριτήρια στή ρυθμιστική Ικανότητα τών βπλων πράγμα πού δέν είναι τελείως στερημένο άπό κάποια λογική μ’ Ιναν εΙρμό. Ή κατχστροφή νοείται μη­ χανιστικά. ίχ ι γιά τήν άνοιχοδόμηση (πού βρίσκεται ήδη σέ ένέργεια τήν Ιδια τή στιγμή τής καταστροφής). σέ τελευταία άνάλυση. έφόσον ή άντίληψη πάνω στήν όποια θεμελιώνεται αύτή ή άπόρριψη δέ μπορεϊ νά είναι Ιλλη άπό τήν άκλόνητη πεποί­ θηση βτι ύπάρχουν γιά τήν Ιστορική έξέλιξη. 6χι σάν καταστροφή . κατά τρόπο λιγάκι μυστηριώδη.

πού δίνουν ot παραδοσιακοί ήγέτες.πολιτικός συνα­ σπισμός. παρεμποδίζεται ή καί συντρίβεται στιγμιαία άπό παραδοσιακά ιδεολογικά στοιχεία" 6τι γ ι’ αύτό πρέ­ πει νά υπάρχει άγώνας συνειδητός καί προδιατεθειμένος γιά νά κάνει *κατανοητές ’ τΙς άπαιτήσεις της μαζικής οίκονομικής κατάστασης. μιά πού τή βία μποροΰμε νά τή χρησιμοποιήσουμε έναντίον των έχθρών. γιά νά άλλάξει δηλαδή ή πολιτική ήγεσία όρισμένων δυνάμεων πού είναι άναγκαϊο νά άπορροφηθοϋν γιά νά πρα­ γματοποιηθεί ένας καινούργιος. καί μιά πού δυό *όμοιες * δυνάμεις δέ μπορούν νά συγχωνευθοϋν σέ καινούργιο όργανισμό. Ά ν ή Ινωση δυό δυνάμεων είναι άναγκαία γιά νά κατανικηθεΐ έτσι μιά τρίτη. παρά διαμέσου μιας σειράς συμβιβασμών ή μέ τήν δύναμη τών όπλων. ή προσ­ φυγή στά ίπλα καί στόν καταναγκασμό (μέ τήν προϋπό­ θεση 8τι αύτά είναι διαθέσιμα) είναι μιά μεθοδική κα­ θαρή ύπόθεση καί ή μοναδική συγκεκριμένη δυνατότητα είναι ό συμβιβασμός. 1ν συνενωθούν σ’ Ινα έπίπεδο συμμαχίας ή Αν ύποταχθεΐ ή μιά στήν ίλλη μέ τόν καταναγκασμό. Μιά κατάλληλη πολιτική πρωτοβουλία είναι πάν­ τοτε άναγκαία γιά ν’ άπελευθερωθεΐ ή οίκονομική παρόρ­ μηση άπό τά έμπόδια της παραδοσιακής πολιτικής. τό ζή­ τημα είναι έάν ύπάρχει αύτή ή δύναμη καί άν είναι *πα­ ραγωγικό ' νά χρησιμοποιηθεί.ή ίδια ή ' οικονομία ’ μέ τήν έννοια ίτ ι δέν κατανοεΐται πώς τά Ιδεολογικά μαζικά γεγονότα βρίσκονται πάντοτε σέ καθυστέρηση σέ σχέση μέ τά οίκονομικά μαζικά φαι­ νόμενα καί πώς γι’ αύτό σέ όρισμένες στιγμές ή αύτάματη παρόρμηση πού όφείλεται στόν οικονομικό παράγοντα κα­ θυστερεί. όμοιογενής. πού μπορούν νά έρχονται σέ άντίθεση μέ τΙς κατευθύνσεις. χωρίς έσωτερικές άντιθέσεις Ιστορικός οίκονομικο . 6χι έναντίον ένός 70 .

σύνθετη. της βιαιό­ τητας καί τής πολιτισμένης συμπεριφοράς. πού άντιστοιχοϋν στή διπλή φύση τοϋ μακιαβελικοΰ Κέν­ ταυρου. δπου δσο περισσότερο ένα άτομο είναι άναγκασμένο νά ύπερασπίσει τήν άμεση φυσική ύπαρξή του. τή θηριώδη καί τήν άνθρώπινη. της βίας καί της συγκατάθεσης. κτλ. τής ζύμωσης καί της προπαγάνδας. τό­ σο περισσότερο ή δεύτερη πρέπει νά είναι * μακρυνή ’ (6χι στύ χρόνο. τής άτομικής στιγμής καί τής γενικής στιγμής (τής 'Ε κ κ λ η σ ία ς ’ καί τοϋ 'Κ ράτους’ ). άλλά πού μπορούν θεωρητικά νά άναχθοϋν σέ δυό βασικούς βαθμούς. άλλά σά διαλεκτική σχέση). τόσο περισ­ 71 . σέ μεγαλύτερη ή μικρότερη ' χρονική άπόσταση ’. δηλαδή μπορεΐ νά συμβεΐ δπως στήν άνθρώπινη ζωή. Διάφοροι είναι οί βα­ θμοί δπου μπορεΐ νά παρουσιαστεί ή διπλή προοπτική. άπό τούς πιό στοιχειώδεις μέχρι τούς πιό σύνθετους. τής τακτικής καί τής στρατηγικής.Πρόβλεψη καί προοπτική "Αλλο σημείο πού πρέπει νά προσδιορίσουμε καί νά άναπτύξουμε είναι της *διπλής προοπτικής ’ στήν πολι­ τική δράση καί τήν κρατική ζωή. Μπορεΐ άντίθετα νά συμβεΐ ώστε δσο περισσότερο ή πρώ­ τη *προοπτική ’ είναι *άμεσότατη ’. Μερικοί έχουν περιο­ ρίσει τή θεωρία τής ' διπλής προοπτικής ’ σέ κάτι φτηνό καί τετριμμένο σέ τίποτε περισσότερο άπό δυό μορφές ' άμεσότητας ’ πού διαδέχεται ή μιά τήν άλλη μηχανικά στό χρόνο. ύψηλή. στοιχειωδέστατη. τής έξουσίας καί της ήγεμονίας.

τό νά νομίζουμε βτι μιά όρισμένη άντίληψη γιά τόν κόβμο καί τή ζωή Ιχει Από μόνη της μιάν Ανω­ τερότητα Ικανότητας στήν πρόβλεψη. Είναι βέβαιο βτι προβλέπω σημαίνει μονάχα βλέπω χαλά τό παρόν καί τό παρελθόν σάν κίνηση : βλέπω καλά. Αποκτάει αύτή ή πλευρά άντικειμενικότητα : 1 ) διότι μο­ νάχα τό πάθος όξύνει τό νοϋ καί συνεργεί στό νά κάνει πιό καθαρή τή διαίσθηση 2) διότι. Ά λλά είναι παράλογο νά σκεφτοϋμε μιά πρόβλεψη καθαρά ' Αντικειμενική ’ "Οποιος κάνει τήν πρόβλεψη. Αύτό δέ ση­ μαίνει βτι ή πρόβλεψη πρέπει πάντα νά είναι αύθαίρετη καί άϊικαιολόγητη ή μέ καθαρή σκοπιμότητα. είναι λάθος χοντρο­ κομμένο. προσδιορίζει τά Αναγκαία στοιχεία γιά τήν πραγματοποίηση της θέλησής του. στήν πραγματικότητα (χει (να ' πρόγραμμα ’ «ού θέλει νά τό κάνει νά θριαμβεύσει καί ή πρόβλεψη εί­ ναι άκριβώς στοιχείο αύτοΰ τοϋ θριάμβου. είναι μωρία καί έπιπολαιότητα. Γ ι’ αύτό. Μποροϋμε μάλιστα νά ποϋμε βτι μονάχα στό βαθμό πού ή Αντικει­ μενική πλευρά τής πρόβλεψης συνδέεται μ’ ένα πρόγραμμα. Μόνον βποιος θέλει ίντονα. δηλαδή διακρίνω μέ άκρίβεια τά βασικά καί μόνιμα στοι­ χεία της διαδικασίας.σότερο υποστηρίζει xal τοποθετείται μέ τήν άποψη βλων των σύνθετων καί πιό υψηλών άξιων τοϋ πολιτισμοΰ καί της άνθρωπιας. Βέβαια μιά 72 . έφόσον ή πραγματικότητα είναι τό άποτέλεσμα μιας έφαρμογης της Ανθρώπινης θέ­ λησης στήν κοινωνία τών πραγμάτων (τοϋ μηχανικοϋ στή μηχανή) τό νά κάνουμε άφαίρεση κάθε βουλητικού στοι­ χείου ή νά υπολογίζουμε τήν έπέμβαση τών θελήσεων τών Ιλλων σά στοιχείο άντικειμενικό τοϋ γενικού παιγνιδιού Ακρωτηριάζει τήν {δια τήν πραγματικότητα.

Αύτό βρίσκεται σέ άντίθεση μέ τό συνηθισμένο τρόπο πού έξετάζεται τό ζήτημα. είναι στήν πραγματικότητα μόνον αύτά προβλέψιμα. ΓΥ αύτό οίκοδομοΰνται πάνω σέ μιά ύπόθεση αυθαίρετη καί δχι πάνω στήν πραγματικότητα. ’Αλλά έπειδή αύτοί οΐ νόμοι δέν υπάρχουν μέ τήν άπόλυτη καί τήν μηχανική έννοια πού υποτίθεται. Θεω­ ρείται γενικά δτι κάθε πράξη πρόβλεψης προϋποθέτει τόν προσδιορισμό νόμων κανονικότητας τοϋ τύπου τών νόμων τών φυσικών έπιστημών. Αύτό θά σήμαινε βτι ό πολιτικός δέ πρέπει νά ίχει προοπτικές πού νά πηγαίνουν 73 .άντίληψη γιά τόν κόσμο είναι σύμφυτη σέ κάθε πρόβλεψη καί τό £ν αύτή είναι μιά άσυναρτησία αύθαίρετων ένεργειών της σκέψης ή ίνα αυστηρό καί μέ άλληλουχία ίραμα δέν είναι χωρίς σημασία. Αύτό φαίνεται άπό τΙς προβλέψεις πού κάνουν οί λεγόμε­ νοι * άμερόληπτοι ’ : είναι γεμάτες άπό νωθρότητα. Μόνον ή ύπαρ­ ξη μέσα στόν ' προβλέποντα ’ ένός προγράμματος γιά πρα­ γματοποίηση τόν κάνει ώστε νά κρατιέται στό ουσιώδες. Ό ' ύπερβολικός ’ (καί έπομένως έπιφανειακός καί μη­ χανικός) πολιτικός ρεαλισμός φτάνει συχνά στό νά βεβαιώ­ νει 6τι ό πολιτικός άνδρας πρέπει νά ένεργεΐ μονάχα μέσα στά πλαίσια τής ' ίγκυρης πραγματικότητας νά μήν ένδιαφέρεται γιά τό 'π ώ ς πρέπει νά είναι τά πράγματα’ άλλά μόνον γιά τό 'π ώ ς είναι’. άλλά τή σημασία άκριβώς τήν άποκτα μέσα στό ζωντανό μυαλό αύτοϋ πού κάνει τήν πρόβλεψη καί τή ζωογονεί μέ τήν Ισχυρή του θέληση. δέν παίρνονται ύπόψη οί θελήσεις τών άλλων καί δέν *προβλέπεται ’ ή έφαρμογή τους. συμπερασματικές κομψότητες. λεπτές μικρολογίες. στά στοιχεία έκεΐνα πού όντας * όργανώσιμα ’ έπιδεκτικά κατεύθυνσης ή παρέκκλισης.

μακρύτερα άπό τή μύτη του. εύσεβής πόθος. άλλά ούτε δημιουργεί άπό τό μηδέν. Ά λλά ό Μακιαβέλης δέν είναι ένας σκέτος έπιστήμονας : είναι ένας άνθρωπος πού άνήκει σέ μιά πλευρά. Ό διπλωμάτης δέ μπορεϊ παρά νά κινείται μόνον μέσα στήν έγκυρη πραγματικότητα. στό βαθμό πού είναι μόνο έπιστήμονας. Ό πολιτικός σέ δράση εϊναι ένας δημιουργός. φυσικά ίχ ι μέ τήν ήθικολογική έννοια. Είναι άνάγκη νά κάνουμε διάκριση δχι μόνο άνάμεσα <τέ ' διπλωμάτη ’ καί *πολιτικό άλλά καί άνάμεσα σέ έπιστήμονα τής πολιτικής καί σέ πολιτικό πού δρα. ένας πολιτικός σέ δράση. Εϊναι ίσως κάτι στατικό καί άκίνητο ή μάλλον ένας συσχετισμός δυνάμεων σέ συνεχή κί­ 74 . άλλά στό νά διατηρεί μέσα σέ δρισμένα νομικά πλαίσια μιάν ύπάρχουσα ισορροπία. ένας διεγέρτης. έρωτας τοΰ νεφελώδους. Έ τ σ ι καί ό έπιστήμονας όφείλει έπίσης νά κινείται μόνο μέσα στήν έγκυρη πραγματι­ κότητα. Βασίζεται πάνω στήν έγκυρη πραγματικότητα. οδτε κινείται μέσα στό θολό κενό τών επιθυμιών καί τών όνείρων του. Τό ζήτημα επομένως δέν πρέπει νά τό τοποθετούμε μέ αύτό τόν τρό­ πο. άλλά τί εϊναι αύτή ή έγ­ κυρη πραγματικότητα . γιατί ή ειδική του δραστηριότητα δέ βρίσκεται στό νά δημιουργεί καινούργιες Ισορροπίες. Τό λάθος αύτό όδήγησε τόν Paolo Treves νά βρει τόν *αληθινό πολιτικό ’ στόν Guicciardini καί ίχ ι στόν Μακιαβέλη. μέ Ισχυρά πάθη. άν εϊναι συγκεκριμένη θέληση ή άβουλία. γιατί είναι πιό σύνθετο : χρειάζεται δηλαδή νά δοΰμε άν τό *πώς πρέπει νά είναι τά πράγματα ’ εϊναι ένα σχήμα αυθαίρετο ή άναγκαΐο. πού θέλει νά δημιουργήσει καινούρ­ γιους συσχετισμούς δυνάμεων καί πού γι’ αύτό δέ μπορεϊ παρά νά άσχολεΐται μέ τό ' πώς πρέπει νά εϊναι τά πρά­ γμ α τα ’.

άλλά άνάμεσα σέ δυό πρέ­ πει νά εϊναι : άνάμεσα στό άφηρημένο καί νεφελώδες τοϋ Σαβοναρόλα καί τό ρεαλιστικό τοϋ Μακιαβέλη. Τό Spio καί ή στενότητα τοϋ Μακιαβέλη βρίσκονται jióvo στό δτι αύτός ήταν ένας ' Ιδιώτης’. Ούτε γι* αύτό μποροϋμε νά ποϋμε δτι ό Μακιαβέλης υπήρξε κι αύτός ίνας *άφοπλισμένος προφήτης ’ : θά κάναμε πολύ φτηνό 75 .νηση καί άλλαγή ισορροπίας . "Οταν χρησιμοποιείς τή θέ­ ληση γιά νά δημιουργήσεις μιά καινούργια Ισορροπία δυ­ νάμεων πού πραγματικά ύπάρχουν καί δρουν. καί βχι ό άρχηγός ένός κράτους ή ένός στρατεύμα­ τος πού εϊναι πάλι μεμονωμένο πρόσωπο άλλά έχει στή διάθεσή του τις δυνάμεις ένός κράτους ή ένός στρατεύμα­ τος καί 8χι μόνο στρατεύματα στά λόγια. είναι μάλιστα ή μοναδική ρεαλιστική καί Ιστορική έρμηνεία της πραγματικότητας εϊναι μόνον Ιστο­ ρία σέ δράση καί φιλοσοφία σέ δράση. άλλά γιά νά τήν κυ­ ριαρχήσεις καί νά τήν ξεπεράσεις (ή νά συμβάλεις σ’ αύτό). *Η Αντιπαράθεση Σαβοναρόλα . σημαίνει πάντα (τι κινείσαι στό έδα­ φος της έγκυρης πραγματικότητας. καί ισχυροποιώντας την γιά νά τήν κά­ νεις νά θριαμβεύσει. έφόσον δέ μπορεϊ νά περιμένει κανείς άπό ένα άτομο ή ένα βιβλίο ν’ άλλάξουν τήν πραγματικότητα μά μονάχα νά τήν έρμηνέψουν καί νά ύποδείξουν τή δυνατή κατεύθυνση της δρά­ σης. ρεαλιστικό παρόλο πού δέν έγινε άμεση πραγματικότητα.Μακιαβέλη δέν είναι ή Αντιπαράθεση άνάμεσα στό εϊναι καί στό πρέπει νά εϊναι (ίλη ή παράγραφος τοϋ Russo πάνω σ’ αύτό τό ση­ μείο εϊναι καθαρή φιλολογία). ένας συγγρα­ φέας. μόνον πολιτική. στηριζόμενος έπάνω σέ κείνη τήν καθορισμένη δύναμη πού θεωρεί­ ται προοδευτική. Τό *πώς πρέπει νά εϊναι τά πράγματα’ είναι &ρα κάτι τό συγκεκριμένο.

πνεΰμα.μίγδην στίς πραγματείες πολιτικής έ«ιστήμης (μποροΰμε νά πάρουμε σά παράδειγμα τό (ργο τοΟ Ο. Αν τήν έννοήσουμε σάν ένα σύνολο Από πρα­ κτικούς κανόνες ϊρευνας καί Από Ιδιαίτερες παρατηρήσεις χρήσιμες γιά νά ξυπνήσουν τό ένδιαφέρον γιά τήν Ιγκυρη πραγματικότητα καί νά προκαλέσουν πολιτικές διαισθή­ σεις πιό Ακριβείς καί πιό ρωμαλέες. Μαζί θά Ιπρεπε νά ύπάρχει ή Εκθεση αύτοϋ πού πρέπει νά έννοοϋμε στήν πο­ λιτική ίταν μιλάμε γιά στρατηγική καί τακτική. γιά όργανωτικό πρόβλημα ή γιά έπιστήμη της όργάνωσης καί τής διοίκησης στήν πολιτική. άλλά μόνον νά δείξει συγκεκριμένα πώς θά Ιπρεπε νά ένεργήσουν ol Ιστορικές δυνάμεις γιά νά είναι Αποτελεσματικές. γιά προπαγάνδα καί ζύμωση. Αρχίζοντας άπό 76 . γιά στρα­ τηγικό *σχέδιο ’. θά (πρεπε. Mosca Elementi di Scienza politica). ’Ανάλυση τών καταστάσεων Συσχετισμός δυνάμεων ' Η μελέτη τοϋ πώς πρέπει νά Αναλύουμε τΙς ' κατα­ στάσεις*. δηλαδή πώς πρέπει νά προσδιορίζουμε τούς διά­ φορους βαθμούς στό συσχετισμό τών δυνάμεων. νά βροΰν τή θέση τους στούς διάφορους βαθμούς τοΰ συσχετισμοΰ τών δυνάμεων. στό μέτρο πού δέν είναι ζητήματα άφηρημένα ή στηρι­ γμένα στόν άέρα. Τά στοιχεία έμπειρικής παρατήρησης πού έκτίθενται συνήθως φύρδην . μπορεϊ νά άποτελέσει τήν ύλη σέ μιά στοιχειώδη ϊκθεαη πολιτικής καί τέχνης. Ό Μακιαδέλης δέ λέει ποτέ βτι σκέφτεται ή βτι Ιχει τήν πρόθεση αυτός ό Ιδιος νά Αλλάξει τήν πραγματι­ κότητα.

’Αναμφισβήτητα άκολουθοϋν. Έπίσης καί ή γεωγραφική θέση ένός έθνικοϋ κράτους δέν προη­ γείται άλλά άκολουθεϊ (λογικά) τις διαρθρωτικές άλλαγές. δηλαδή στό βαθμό ανάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων.). τόσο περισσότερο ένα κόμμα άντιπροσωπεύει αύ­ τή τήν κατάσταση καί τήν έκμεταλλεύεται γιά νά έμποδίσει τήν έπικράτηση τών άντίπαλων κομμάτων (άς θυμη­ θούμε τόν περίφημο λόγο τοΰ N itti γιά τήν άδύνατη τε­ χνικά Ιταλική έπανάσταση 1). Ά π ’ αύτή τή σειρά τών γε­ 77 . Οί διεθνείς σχέσεις προηγοΰνται ή άκολουθοϋν (λο­ γικά) τΙς βασικές οικονομικές σχέσεις. κτλ. ή πολιτική πάνω στήν οικονομία. γιά τΙς συνενώσεις κρατών σέ συστήματα ήγεμονίας καί έπομένως γιά τήν άντίληψη της άνεξαρτησίας καί της κυριαρχίας σέ 6. Κάθε έργανική άνανέωση της δομής άλλάζει όργανικά τΙς άπόλυτες καί σχετικές διεθνείς σχέσεις δια­ μέσου τών τεχνικοστρατιωτικών έκφράσεών τους.τι άφορά τΙς μικρές καί μεσαίες δυ­ νάμεις) γιά νά περάσουμε στίς κοινωνικές άντικειμενικές σχέσεις. έπενεργώντας έπίσης σ’ ένα όρισμένο μέτρο πάνω σ’ αύτές (στό μέτρο άκριβώς πού τά έποικοδομήματα έπενεργοΰν πάνω στή δομή. Εξάλλου οι διεθνείς σχέσεις έπενεργοϋν παθητικά καί ένεργητικά πάνω στίς πολιτικές σχέσεις (σχέσεις ήγε­ μονίας τών κομμάτων). "Οσο περισσότερο ή άμεση οίκο­ νομική ζωή ένός έθνους είναι ύποταγμένη στίς διεθνείς σχέσεις.τις σχέσεις τών διεθνών δυνάμεων (βπου θά έβρισκαν τή θέση τους οΐ σημειώσεις πού έχω γράψει γιά τό τι είναι μιά με­ γάλη δύναμη. στόν πολιτικό καί κομματικό συσχετισμό τών δυνάμεων (συστήματα ήγεμονίας στό έσωτερικό τοϋ κρά­ τους) καί στίς άμεσες πολιτικές σχέσεις (είτε τΙς *δυνά­ μ ε ι’ στρατιωτικές).

πού στήν πραγματικότητα περισ­ σότερο άπό τό δτι Αντιπροσωπεύει τήν ύποταγή καί τήν ίδιας της χώρας του. προτού Αναπτυχθούν δλες οί παραγωγικές δυνάμεις γιά τΙς όποιες αύτός είναι έπαρκής. μπορούμε νά καταλήξουμε 1. V olpe στό «C orriere della Sera» στΙς 22 καί 23 Μαρτίου 1932. Τό πρόβλημα τών σχέσεων άνάμεσα σέ δομή καί έποικοδομήματα είναι αύτό πού πρέπει νά τό τοποθετήσουμε μέ Ακρίβεια καί νά τό λύσουμε γιά νά φτάσουμε σέ μιά σωστή άνάλυση τών δυνάμεων πού δρουν στήν Ιστορία μιας όρισμένης περιόδου καί νά προσδιορίσουμε τό συσχετισμό τους. καί δέν παίρνουν τή θέση του καινούργιες Ανώτερες 78 . άλλα άκριβώς το πιό έθνικιστικό κόμμα. άντιπροσωπεύει τήν ύποταγή καί τήν οικονομική της ύποδούλωση στά ήγεμονικά έθνη ή σέ μιά ομάδα άπό ήγεμονικά έθνη 1. 2. «Έ να ς κοινωνικός σχηματισμός δέν έξαφανίζεται. "Ενας υπαινιγμός γ ι ’ αύτό τό διεθνές στοιχείο πού είναι * κατασταλτικό ’ γιά τΙς έσωτερικές δυνάμεις βρίσκεται στά Αρθρα πού δημοσίεψε ό G . Χρειάζεται νά κινηθούμε μέσα στό χώρο δύο άρχών : 1) δτι καμμιά κοινωνία δέ βάζει στόν έαυτό της καθήκοντα πού γιά τή λύση τους δέν ύπάρχουν άκόμα οί άναγκαΐοι καί έπαρκεΐς δροι ή δέ βρίσκονται τουλάχιστο στό δρόμο της έμφάνισης καί άνάπτυξης' 2) δτι καμμιά κοινωνία δέν έξαφανίζεται καί δέν μπορεϊ νά άντικατασταθεΐ άν ή προη­ γούμενη δέν έχει άναπτύξει δλες τις μορφές ζωής πού εί­ ναι σύμφυτες μέ τις σχέσεις τη ς 2.γονότων μπορούμε νά φτάσουμε στο συμπέρασμα δτι συ­ χνά τό λεγόμενο *ξενικό κόμμα ’ δέν είναι άκριβώς έκεϊνο πού υποδεικνύεται συνήθως σάν τέτοιο. Ά ν σκεφτοϋμε πάνω σ’ αύτούς τούς δύο κανόνες.

Ό τα ν μελετάμε μιάν Ιστορική περίοδο φανερώ­ νεται ή μεγάλη σημασία αύτης τής διάκρισης. σχεδόν τυχαίες). ΕΙβαγωγή στή* κριτική τή . άμεσες. πέρα άπό τά άμεσα ύπεύθυνα πρόσωπα. πού άφορά τΙς μεγάλες όμάδες. Πάντως κατά τή μελέτη μιας δομής χρειάζεται νά διακρίνουμε τΙς όργανικές κινήσεις (σχετικά μόνιμες) άπό τίς κινήσεις που μπορούμε νά τΙς όνομάσουμε ' της συγκυρίας ’ (καί παρουσιάζονται σάν εύκαιριακές.στήν άνάπτυξη μιας σειράς άλλων άρχών Ιστορικής μεθο­ δολογίας. Διαπιστώ­ νεται μιά κρίση πού πολλές φορές παρατείνεται γιά δε­ καετίες. άλλά ή σημα­ σία τους δέν έχει μεγάλη Ιστορική άξια: δίνουν τήν ευ­ καιρία γιά πολιτική κριτική άποσπασματική καί έφήμερη πού άφορά τΙς μικρές όμάδες διευθυνόντων καί τΙς προσω­ πικότητες τΛ Ιχουν τήν άμεση εύθύνη της έξουσίας. καί πέρα άπό τό διευθυντικό προσω­ πικό. πολιτικής οίκονομίας). προτού οί ύλιχοΐ βροι ύπαρξης αυτών τών τχ λευταίων ωριμάσουν μέσα στούς Ιδιους τούς κόλπους τή ς παλιάς κοινωνίας. Γ ι’ αύτό ή άνθρωπότητα βάζει μπροστά τη ς μόνον έκεΐ τά καθήκοντα πού μπορεΐ νά λύσει* Αν παρατηρήσουμε μέ περισ­ σότερη άχρίβεια θά βρούμε πάντα βτι τό Ιδιο τό πρόβλημα γεννιέ­ τα ι μόνον έχει πού οί ύλικοΐ βροι τής λύσης του ύπάρχουν ήδη ή τουλάχιστο βρίσκονται στή διαδικασία τής δημιουργίας τους» (Marx. 79 . Αύτή ή έξαιρετική διάρκεια σημαίνει 6τι μέσα στή δομή Ιχουν άποκαλυφθεΐ (Ιχουν ωριμάσει) άγιάτρευτες άντιφάσεις καί βτι οΐ πολιτικές δυνάμεις πού ένεργοϋν θετικά γιά τή διατήρηση καί υπεράσπιση της ίδιας της δομής προσπαθούν πάντοτε νά τΙς γιατρέψουν σχέσιις παραγωγής. Τά >ύ όργανικά φαινόμενα έπιτρέπουν μιά κριτική Ιστορικοκοινω νική. Τά φαινόμενα συγκυρίας έξαρτιόνται άσφαλώς κι αυτά άπό όργανικίς κινήσεις.

Αύτές οί Αδιάκοπες καί έπίμονες προσπάθειες (γιατί καμμιά κοινω­ νική μορφή δέ θά θελήσει ποτέ νά όμολογήσει βτι είναι ξεπερασμένη) διαμορφώνουν τό έδαφος τοΰ *περιστασιακοϋ ’ πάνω στό όποιο όργανώνονται οί Ανταγωνιστικές δυνάμεις πού τείνουν νά Αποδείξουν (Απόδειξη πού σέ τε­ λευταία Ανάλυση τελεσφορεί καί είναι ' Αληθινή ’ μονάχα αν γίνεται καινούργια πραγματικότητα. στο δτι δέν ξέρουν νά βροϋνε τή σω­ στή σχέση ivx \n n x σ’ αύτό πού είναι όργαν. στήν άλλη έξαίρεται το θεληματικό καί Ατομικό στοιχείο. Τό λάθο: 7C 0 γίντται συχνά στίς ίστορικοπολιτικές '> άνχλύσεις . νο­ μικές. Αν θριαμβέψουν ol ανταγωνιστικές δυνάμεις. πολεμικές.κ^ καί σ’ αύ­ τό πού είναι περιστασιακό : καταλήγουν έτσι είτε νά χα­ ρακτηρίζουν σάν άμεσα δραστήριες.μοϋνται οί μηχανικές αίτίες. πολιτικές. θρησκευτικές.'ίρίσκί~.χιά περίπτωση ύπερεκτ'. τοΰ *οίκονομισμοϋ ’ ή τοϋ σχολαστικού δογματισμού' στήν άλλην ή υπερβολή τοΰ * ίδεολογισμοϋ ’· στή .μέσα σέ όρισμένα βρια καί νά τίς ξεπεράσουν. διότι κάθε λιποψυχία στό ιστορικό καθήκον αύξαίνει τήν άναγκαία αταξία καί προετοιμάζει μεγαλύτερες κατα­ στροφές). Αλλά έξελίσσεται Αμεσα σέ μιά σειρά Από ιδεολογικές. 80 . αιτίες πού αντίθετα δροϋν έμμεσα. είτε νά βεβαιώνουν ότι Ά άμεσες αίτίες είναι οί μόνες δραστικές αιτίες’ στή μιά π ερ ίπ ^ σ η ύπάρχει ή ύπεροολΛ.ν. κτλ. πού ό συγκεκριμένος τους χαρα­ κτήρας μπορεϊ νά έκτιμηθεϊ άπό τό μέτρο πού γίνονται πειστικές καί διαταράσσουν τήν προϋπάρχουσα διάταξη τών κοινωνικών δυνάμεων) βτι ύπάρχουν ήδη οί Αναγκαίοι καί έπαρκεΐς Spot έτσι πού καθορισμένα καθήκοντα νά μπορούν καί έπομένως νά πρέπει νά λυθοΰν ιστορικά (πρέ­ πει.

γίνεται άκόμα σοβαρότερο στήν πολι­ τική τέχνη δταν πρόκειται δχι νά ξανακτιστεί ή Ιστορία τοϋ παρελθόντος άλλά νά κτιστεί ή ιστορία τοϋ παρόντος καί τοϋ μέλλοντος 1 : οί προσωπικές έπιθυμίες καί τά άρ1. κοινοβουλευτικές καί τοπικές έκλογές. πού μιά έκδήλωσή της είναι ό συνδικαλισμός πού πίστευε πώ ς είναι πιό προχωρημένος ένώ έκανε στήν πραγματικότητα Ινα βήμα πρός τά πίσω . ίχ ι μόνο σ’ αύτές δπου πραγματοποιείται μιά έξέλιξη όπισθοδρομική ή δξεΐας κρίσης. άλλά καί σ’ αύτές δπου πραγματοποιείται μιά έξέλιξη προοδευτική ή εύημερίας καί σ’ αύτές δπου πραγματοποιείται μιά άποτελμάτωση τών παραγωγικών δυνάμεων. Ή χυδαία φιλελεύθερη άντίληψη έπαιρνε σιωπηρά ύπόψη της καί μιά τέτοια σχέση (όπως φαίνεται άπό τόσες ένδείξεις) άλλά έπέμενε περισσότερο πάνω στό συσχετισμό τών πολιτικών δυνάμεων πού ήταν μιά έκφραση τοϋ δλλου καί στήν πραγματικότητα τό πε­ ρ ιείχε.κοινωνική σχέση καί μόνον σ’ αυ­ τήν. 81 . Ό διαλεκτικός δεσμός άνάμεσα στις δυό τάξεις κίνησης καί £ρα έρευνας δύσκολα προσδιορίζεται μέ άκρίβεια’ καί άν τό λάθος είναι σοβαρό στήν ιστοριογραφία. Αύτά τά ύπολείμματα τής χυδαίας φιλελεύθερης άντίληψης μπορούνε ν* άνιχνευτοϋνε σέ μιά όλόκληρη σειρά άπό πραγματείες πού λένε βτι συνδέονται μέ τή φιλοσοφία τή ς πράξης καί δημιούρ­ γησαν παιδιάστικες μορφές αίσιοδοξίας καί άνοησίας.Ή διάκριση άνάμεσα σέ κινήσεις καί γεγονότα όργανικά καί *κινήσεις ’ καί γεγονότα ' συγκυρίας ’ ή περιστασιακά πρέπει νά έφαρμόζεται σέ βλους τούς τύπους κατα­ στάσεων. μαζική όργάνωση τών κομμάτων καί τών συνδικάτων μέ τή στενή έννοια) ήταν πιό προχωρημένη άπό τό συνδικαλισμό πού έδινε πρωταρχική ση­ μασία στή βασική οίκονομικο . Ή μή έξέταση τής δμεσης στιγμής τοϋ ' συσχετισμού τών δυνάμεων ’ συνδέεται μέ υπολείμματα τής χυδαίας φιλελεύθερης Αντί­ ληψης. Π ραγματικά ή χυδαία φιλελεύθερη άντίληψη δίνοντας σημασία στό συσχετισμό τών πολιτικών δυνάμεων πού είναι όργανωμένες μέ τΙς διάφορες μορφές κόμματος (άναγνώστες έφημερίδας.

δαγκάνει τόν τσαρλατάνο. Εξάλλου μέ τό 1870 . Πραγματικά μόνο στό 1870 .71 μέ τήν προσπάθεια της Κομμούνας έξαντλοΰνται Ιστορικά 6λοι οί σπόροι πού γεννήθηκαν τό 1789. Μοϋ φαίνεται βτι γιά μεγαλύτερη σαφήνεια της Αποψης είναι άκριβώς άναγκαϊο νά δοϋμε στό σύνολό της τήν περίοδο αύτή. άν έφαρμοστοΰν στήν έξέταση τών συγκεκριμένων Ιστορικών γεγονότων. κ«1 σ αυτήν έπίσης τήν περίπτωση. δηλαδή 8χι μόνο ή καινούργια τάξη πού άγωνίζεται γιά τήν έξουσία νικάει τούς έκπροσώπους της παλιάς κοινωνίας πού δέ θέλει νά όμολογήσει βτι είναι Αποφασιστικά ξεπερα­ σμένη. άλλά νικάει έπίσης καί τις νεότατες όμάδες πού ύποστηρίζουν πώς είναι πιά ξεπερασμένη ή νέα δομή πού βγήκε άπό τήν Ανατροπή πού Αρχισε τό 1789 καί Απο­ δείχνει ϊτσι πώς είναι ζωτική 8ταν Αντιμετωπίζει τόσο τό παλιό 8σο καί τό νεότατο.νητικά καί άμεσα προσωπικά πάθη άποτελοΰν τήν αιτία τοϋ λάθους στό βαθμό πού αύτά ύποκαθιστοϋν τήν αντι­ κειμενική καί αμερόληπτη άνάλυση. ή ό δημαγωγός είναι τό πρώτο θύμα τής δημαγωγίας του. Θά μπορούσε αύτό νά γίνει έπωφι> λώς γιά τά γεγονότα πού ξετυλίχτηκαν στή Γαλλία άπό τό 1789 ώς τό 1870.71 χάνει τήν Αποτελεσματικότητά του τό σύνολο τών Αρχών της πολιτικής στρατηγικής καί τακτικής πού γεννήθηκαν πρακτικά τό 1789 καί άναπτύχθηκαν Ιδεολογικά γύρω στό *48 (αύτές πού συνοψίζονται στή φόρμουλα τής *διαρ- 82 . Ή Ιχιδνα. καί αύτό συμβαίνει 6χι σά συνειδητό * μέσο ’ γιά παρακίνηση σέ δράση άλλά σάν αύτοεζαπάτηση. Αύτά τά μεθοδολογικά κριτήρια μποροΰν ν’ Αποκτή­ σουν 6λη τή σημασία τους μέ όλοφάνερο καί διδακτικά τρόπο.

ΓΙρβλ. Ό βρος διαρκής έπανάσταση χρησιμοποιείται έβώ άπό τό Γκράμσι γιά νά δείξει τήν λαθεμένη έρμηνεία πού (δωσε 6 Τρότσκυ (δηλαδή πολιτική άνατροπή πραγματοποιούμενη άπό μιά μειο­ ψηφία χωρίς τήν υποστήριξη τών μεγάλων μαζών) σ’ αύτή τή φόρ­ μουλα τοΰ K arl Marx. 83 . για τήν έξέγερση τοΰ Μιλάνου τό 1853 —καί άν αύτό συνέβηκε συνειδητά ή 6χι). χ. μάλιστα αύτοί μιλάνε γιά περισσότερες έπαναστάσεις (ή 10η Αύγούστου ήταν ύποτίθεται μιά ξεχωριστή έπανάσταση. 1848. “Ενα στοι­ χείο πού δείχνει τήν όρθότητα αύτής της άποψης είναι τό γεγονός δτι οί Ιστορικοί δέν είναι καθόλου σύμφωνοι (καί θά ήταν άδύνατο νά είναι) στόν προσδιορισμό τών όρίων έκείνης τής όμάδας γεγονότων πού άποτελοϋν τήν Γαλλική Επανάσταση.Γ ι’ αύτό 6 συγγραφέας τήν ίχ ε ι βάλει μέ­ σα σ ΐ είσαγωγικά. La Rivolution franfaise τοΰ A. M athiez στή συλ­ λογή A. Γιά μερικούς ( π.)2. Colin. γιά τόν Salvemini) ή έπανάσταση όλοκληρώθηκε στό Valmy : ή Γαλλία δημιούρ­ γησε τό καινούργιο κράτος καί μπόρεσε νά όργανώσει τήν πολιτικοστρατιωκή δύναμη πού θά έπικυρώσει καί θά ύπερασπίσει τήν έδαφική της κυριαρχία. Γι* άλλους ή Ε π α ­ νάσταση συνεχίζει μέχρι τό τέλος τοΰ Τερμιντόρ. Ό τρόπος έρμηνείας τοΰ Τερμιντόρ καί τοΰ ίργου τοΰ Ναπολέοντα προσφέρει τΙς πιό Ιντονες άντιφάσεις : πρόκειται γιά έπανάσταση ή γιά άντεπανάσταση . χ. 2. Γιά άλ­ λους ή Ιστορία τής έπανάστασης συνεχίζεται μέχρι τό 1830.κοϋς έπανάστασης’ Θά ήταν ένδιαφέρον νά μελετήσουμε τΐ ποσοστό άπ’· αύτή τή φόρμουλα πέρασε στή στρατηγική τοϋ Mazzini — π. Σ ’ βλες αύτές τΙς άπόψεις ύπάρχει ίνα μέρος άλή- 1. 1870 καί τέλος μέχρι τόν παγκόσμιο πόλεμο τοΰ 1914. κ τλ.

Έ τ σ ι άφηρημένα. Μποροΰμε νά ποΰμε πάντως ίτ ι τή διαλεκτική έπικοινωνία ΑνΑμεσα στίς δυό μεθοδολο­ γικές Αρχές πού διατυπώσαμε στήν Αρχή αυτής της ση­ μείωσης μποροΰμε νά τήν βροΰμε μέσα στήν πολίτικο . ’48. ’30. ’15. διότι δέν κάνει άλλο άπό τό νά έπαναλαμβάνει τό γενονός πού πρέπει νά Εξηγήσουμε. ’Ακριβώς ή μελέτη αυτών τών 'κυμ ά­ τω ν’ πού έχουν διαφορετική περίοδο είναι πού έπιτρέπει νά Ανασυγκροτήσουμε τΙς σχέσεις ΑνΑμεσα σέ δομή καί έποικοδομήματα Απ’ τή μιά μεριά καί Από τήν άλλη άνά­ μεσα στήν Ανάπτυξη τής όργανικής κίνηοης καί τής κί­ νησης συγκυρίας τής δομής.κατά κύματα πού μεγαλώνουν: 1789. Τό θεωρητικό λάθος βρί­ σκεται λοιπόν στό ίτ ι δίνεται Ινας κανόνας έρευνας καί έρμηνείας σάν Ιστορική α ίτία ’. ' συσχετισμός τών δυνάμεων εύνοϊκός ή δυσμενής γιά τού­ τη ή έκείνη τήν τάση ’. ’94. 1804. Μιά πλευρά τοΰ Ιδιου προβλήματος είναι τό λεγόμενο ζήτημα τοΰ συσχετισμοΰ τών δυνάμεων. τή μιά φορά σά γεγονός καί τήν άλλη σά νό­ μο άφηρημένο καί σάν έξήγηση. *70.ιστο­ ρική φόρμουλα τής διαρκοΰς έπανάστασης. Πραγματικά ol έσωτερικές Αντιθέσεις τής γαλλικής κοινωνικής δομής πού Αναπτύχθηκαν μετά τό 1789 βρί­ σκουν μια σχετική τους σύνθεση μόνο μέ τήν τρίτη δημο­ κρατία καί ή Γαλλία έχει έξήντα χρόνια Ισορροπημένης πολιτικής ζωής ύστερα Από όγδόντα χρόνια Από Ανατροττές. *99.θείας. Διαβάζουμε συ­ χνά μέσα στίς Ιστορικές Αφηγήσεις τή γενική έκφραση. ή διατύπωση αύτή δέν έξηγεΐ τίποτα ή σχεδόν τίποτα. Ωστόσο στό συσχετισμό τών δυνάμεων χρειάζεται νά διακρίνουμε διάφορες στιγμές ή βαθμούς πού βασικά είναι αύτοί: 84 .

τόν άριθμό τών πόλεων μέ τό δεδομένο πληθυσμό τους κτλ. έτσι 6πως έχουν έκδηλωθεΐ μέχρι τώρα στήν ιστορία.1) "Ενας συσχετισμός κοινωνικών δυνάμεων -ου συν­ δέεται στενά μέ τή δομή. 2) Μιά διαδοχική στιγμή εϊναι ό συσχετισμός τών πολιτικών δυνάμεων δηλαδή ή έκτίμηση τοϋ βαθμού τής όμοιογένειας τής αύτοσυνείδησης καί της δργάνωσης πού έχουν πετύχει οί διάφορες κοινωνικές ομάδες. που μπορεϊ νά μετρηθεί μέ τά συστήματα τών θετικών ή τών φυσικών έπιστημών. Ή σχέση αύτή είναι πού άποτελεΐ μιά πρα­ γματικότητα πού δέν έπιδέχεται αλλαγή : κανένας δέ μπορεΐ ν’ άλλάξει τόν άριθμό τώνέπιχειρήσεων καί δσων έξαρτιόνται άπ* αύτές. στό έδαφος τών άντιφάσεων πού ή διάταξη αύτή έχει γεννήσει κατά τήν ανά­ πτυξή της. άνεξάρτητος άπό τή θέληση τών άνθρώπων. Αύτή ή βασική διάταξη έπιτρέπει νά μελετήσουμε άν ύπάρχουν μέσα στήν κοινωνία οι άναγκαΐοι καί έπαρκεΐς 6ροι γιά έναν μετασχηματισμό της.συνεταιρι­ στικός βαθμός : ένας έμπορος αισθάνεται ότι όφείλει νά . Αύτή ή στι­ γμή μπορεϊ μέ τή σειρά της νά αναλυθεί καί νά διακριθεϊ σέ διάφορους βαθμούς. έπιτρέπει δηλαδή νά έλέγχουμε το βαθμό τού ρεαλισμού καί τού πραγματοποιήσιμου τών διαφόρων Ιδεολογιών πού γεν­ νήθηκαν στό Ιδιο τό έδαφός της. Πάνω στή βάση τού βαθμού ανάπτυξης τών υλικών δυνάμεων της παραγωγής υπάρχουν οί κοινωνικοί σχηματισμοί πού καθένας τους άντιπροσωπεύει μιά λει­ τουργία καί έχει μιά δεδομένη θέση μέσα στήν ίδια τήν παραγωγή. πού είναι άντικειμενικός. πού άντιστοιχοΰν στις διάφο­ ρες στιγμές της συλλογικής πολιτικής συνείδησης. Ό πρώ­ τος καί πιό στοιχειώδης είναι ό οΐκονομικο .

νά διαθοθεϊ σ’ όλόκληρο τό κοινωνικό έδαφος.νομική ισότητα μέ τίς κυρίαρχες όμάδες. Αύτή είναι ή πιό καθαρά πολιτική φάση. άλλά άκόμα μόνο στό οικονομικό πεδίο. όμάδας δηλαδή καθαρά ο ίκ ο νο ­ μικής.Ηδη σ’ αύτή τή στιγμή μπαίνει τό ζήτημα τοΰ κράτους. Ά λλά 6 έμπορος δέν αίσθάνεται άκόμα άλληλέγγυος μέ τόν βιομήχανο’ έχει γίνει δη­ λαδή αίσθητή ή όμοιογενής ένότητα. άλλά μέσα στά υπάρχοντα βασικά πλαί­ σια. προσδιορίζοντας έκτός άπό τό ένιαΐο τών οίκονομικών καί πολιτικών σκοπών. Μιά τρίτη στιγμή είναι έκείνη δπου συνειδητοποιείται τό γεγονός δτι τά "δια τους τά συνεταιριστικά συμφέροντα στήν τωρινή καί μελλοντική έξέλιξή τους ξεπερνοΰν τά δρια τοΰ συνεταιρισμοΰ. νά τήν μεταρρυθμίζει. Μιά δεύ­ τερη στιγμή είναι έκείνη δπου πετυχαίνεται ή συνείδηση τής αλληλεγγύης συμφερόντων άνάμεσα σέ δλα τά μέλη της κοινωνικής όμάδας. έρχονται άντιμέτωπες καί μπαίνουν στόν άγώνα μέχρι πού μονάχα μιά άπ’ αύτές ή τουλάχιστο ένας μόνο συνδυασμός άπ’ αύτές νά τείνει νά ύπερισχύσει. έφόσον ή κοινωνική όμάδα διεκδικεϊ τό δικαίωμα νά συμμετέχει στή νομοθεσία καί στή διοίκηση καί άκόμα νά τήν άλλάζει. κτλ. άπό μέρους της έπαγγελματικής όμάδας. άλλά μονάχα στή βάση νά έπιτευχθεΐ μιά πολι­ τική .είναι Αλληλέγγυος μ’ έναν άλλον έμπορο. άλλά δχι άκόμα άπό τήν εύρύτερη κοινωνική όμάδα. νά επιβληθεί. πού σημειώνει τό σαφές πέρασμα άπό τή δομή στή σφαίρα τών σύνθετων έποικοδομημάτων. ένας βιομήχανος μ’ έναν άλλο βιομήχανο. . καί μποροΰν καί πρέπει νά γίνουν συμφέροντα τών άλλων υποτελών όμάδων. έπίσης καί τήν πνευματική καί ήθική ένότητα. καί τό καθήκον νά τήν Οργανώσουν. είναι ή φάση δπου οί ιδεολογίες πού βλάστησαν προηγούμενα γ ί­ νονται 'κ ό μ μ α ’. βάζοντας βλα τά ζητήματα πού γύρω .

Μιά ιδεολογία πού έχει γεννηθεί σέ μιά χώρα πιό 87 . δηλαδή σύμφωνα μέ τις οικονομικές κοινωνικές δραστηριότητες (οριζόντια) καί σύμφωνα μέ τις περιοχές (κάθετα) συνδιαζόμενες καί άποχωριζόμενες κατά ποικίλους τρόπους : κα­ θένας άπό αυτούς τούς συνδυασμούς μπορεΐ νά Αντιπρο­ σωπεύεται άπό μιά δική του όργανωμένη οίκονομική καί πολιτική έκφραση. ας ποΰμε οριζόντια καί κάθετα. 6χι δηλαδή μέχρι τό εύτελές οίκονομικο . ισορρο­ πιών δπου τά συμφέροντα τής κυρίαρχης όμάδας ύπερισχύουν άλλά ώς ένα όρισμένο σημείο. Πρέπει άκόμα νά παίρνουμε ύπόψη δτι σ’ αύτές τις εσωτερικές σχέσεις ένός κράτους-έθνους περιπλέκονται οΐ διεθνείς σχέσεις δημιουργώντας καινούρ­ γιους πρωτότυπους καί Ιστορικά συγκεκριμένους συνδυα­ σμούς. Τό κράτος. Στήν πραγματική ιστορία αύτές οΐ στιγμές συμπλέ­ κονται αμοιβαία.τους βράζει ό άγώνας 6χι στό συνεταιριστικό πεδίο άλλά σ’ £να πεδίο ' καθολικό ’ καί δημιουργώντας έτσι τήν ήγεμονία μιας βασικής κοινωνικής όμάδας πάνω σέ μιά σειρά άπό υποτελείς όμάδες. έτσι. νοείται σάν ό ιδιαίτερος όργανισμός μιας όμάδας πού προορίζεται νά δη­ μιουργήσει τούς εύνοϊκσύς δρους γιά τή μεγίστη έπέκταση τής ίδιας τής όμάδας· άλλά αύτή ή άνάπτυξη καί αύτή ή έπέκταση νοούνται καί παρουσιάζονται σάν ή κινητήρια δύναμη μιας καθολικής έπέκτασης. δηλαδή ή κυρίαρχη όμάδα συντονίζεται συγκεκριμένα μέ τά γενικά συμφέροντα τών ύποτελών όμάδων καί ή κρατική ζωή νοείται σά μιά Αδιά­ κοπη διαμόρφωση καί ξεπέρασμα άσταθών Ισορροπιών (μέσα στήν περιοχή τοΰ νόμου) άνάμεσα στά συμφέροντα τής βασικής όμάδας καί τών ύποτελών όμάδων.συνεταιριστικό συμφέρον. μιας ανάπτυξης δλων τών *έθνικών ’ δραστηριοτήτων.

μποροϋν καί έδώ έπίσης νά 1.). 'Εβραίοι.άναπτυγμένη. μποροϋν νά καταταγοϋν στήν κοινωνική κατη­ γορία τών ' διανοουμένων ’ πού ή λειτουργία τους σέ διεθνή κλί­ μακα είναι νά μεσολαβούν άνάμεσα στά άκρα. Ή θρησκεία. λειτουργώντας σά διεθνείς δυνάμεις. 3) Ή τρίτη στιγμή είναι τοϋ συσχετισμού τών στρα­ τιωτικών δυνάμεων. πού είναι άμεσα άποφασιστική όρι­ σμένες φορές. ’Αλλά καί αύτή έπίσης δέν είναι κάτι τό άξεχώριστο καί πού μπορεϊ νά προσδιοριστεί άμεσα μέ σχηματική μορφή.πολιτικών συνδυασμών έθνικών καί διεθνών. στάθηκε πάντα μιά πηγή τέτοιων 18εολογικο . ή διπλωματία τής καρριέρας. κτλ. Αύτός ό συσχετισμός άνάμεσα σέ διεθνείς δυνάμεις καί έθνικές δυνάμεις περιπλέκεται άκόμα άπό τήν ύπαρξη μέσα στό έσωτερικό κάθε κράτους διαφόρων έδαφικών πε­ ριοχών μέ διαφορετική δομή καί διαφορετικό συσχετισμό τών δυνάμεων σέ 6λους τούς βαθμούς (έτσι ή Βανδέα ήταν σύμμαχη μέ τίς διεθνείς άντιδραστικές δυνάμεις καί τίς άντιπροσώπευε μέσα στούς κόλπους της γαλλικής έδαφικής ένότητας· Ιτσι ή Λυών στή Γαλλική Επανάσταση άντιπροσώπευε ίναν ιδιαίτερο κόμβο σχέσεων. π. οί ρο­ ταριανοί όμιλοι. παρεμβαλλόμενη στό τοπικό παιγνίδι τών συνδυασμών *. νά έπινοοϋν συμβιβασμούς καί τρόπου διεξόδου άνάμεσα στίς άκραϊες λύσεις. ό τεκτονισμός. . ό τεκτονισμός. κτλ. νά ' κοινωνικοποιή­ σουν ’ τούς κατάλληλους τεχνικούς πού βάζουν σέ λειτουργία χάθε διευθυντική δραστηριότητα. ροταριανός όμι­ λος. οΐ ’Εβραίοι. (Ή Ιστορική έξέλιξη αίωρεΐται άδιάκοπα άνάμεσα στήν πρώτη καί τήν τρίτη στιγμή. μέ τή μεσο­ λάβηση της δεύτερης). χ . διαδίδεται σέ λιγότερο άναπτυγμένες χώρες.μιά θρησκεία. καί μαζί μέ τή θρησκεία οΐ άλλοι διεθνείς σχηματισμοί. πού υπαγορεύουν πολιτικές μεθόδους διαφορετικής Ιστορικής προέλευσης καί τΙς κάνουν νά θριαμβεύουν σέ όλόκληρες χώρες.

'Η σχέση δέν είναι καθαρά στρατιωτική.στρατιωτική ’. "Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα πού μπορεϊ νά χρησιμέψει σάν όριακό δείγμα είναι γιά τή σχέση της στρατιωτικής καταπίεσης ένός κράτους πάνω σ’ ένα έθνος πού έπιζητεΐ νά πετύχει τήν κρατική του άνεξαρτησία. άλλά πολίτικο . θά έπρεπε νά περιμένει νά τοΰ έπιτρέψει τό κράτος . Ά ν τό καταπιεζόμενο έθνος.στρατιωτικό πεδίο). γιά νά άρχίσει τόν άγώνα άνεξαρτησίας. δηλαδή θά άντιτάξει μιά μορφή πολιτικής δράσης πού νά έχει τήν Ιδιότητα νά προσ­ διορίζει άντανακλάσεις στρατιωτικοΰ χαρακτήρα μέ τήν έννοια: 1) νά είναι άποτελεσματική στό νά άποσυνθέτει έσωτερικά τή στρατιωτική δυναμικότητα τοΰ έθνους ήγε- .ξεχωρίσουν δυό βαθμοί : ό στρατιωτικός μέ τή στενή έν­ νοια ή τεχνικοστρατιωτικός καί ό βαθμός πού μποροΰμε /ά τόν όνομάσουμε πολίτικο . άλλά μέ στρατιωτικές καί πολιτικοστρατιωτικές. πραγματικά.ήγεμόνας τή διεκδίκηση τοΰ καταπιεζόμενου έθνους γιά ένα δικό του στρατό.ήγεμόνας νά όργανώσει ένα δικό του στρατό μέ τήν στενή καί τεχνική έννοια της λέ­ ξης. Τό καταπιεζόμενο έθνος θά άντιτάξει λοιπόν άρχικά στή στρατιωτική δύναμη τοΰ ήγεμόνα μιά δύναμη πού είναι άπλώς ' πολίτικο .στρατιωτική· καί πραγματικά ένας τέτοιος τύ­ πος καταπίεσης θά ήταν άνεξήγητος χωρίς τήν κατάσταση κοινωνικού διαχωρισμού τοΰ καταπιβζόμενου λαοΰ καί τήν παθητικότητα τής πλειοψηφίας ταυ έν τούτο* ς f άνεξαρτησία δέν θά μπορέσει νά έπιτευχθεΐ μέ δυνάμεις καθαρά στρατιωτικές. άλλά αύ­ τό σημαίνει δτι πιά ένα μεγάλο μέρος τοΰ άγώνα έχει διεξαχθεΐ καί κερδηθεΐ στό πολίτικο . θά έπρεπε κάμποσο νά περιμένει (μπορεϊ νά συμβεϊ νά ικανοποιήσει τό έθνος .στρατιωτικό. Στήν ιστορική :ξέλιξη ol δυό αυτοί βαθμοί παρουσιάζονται σέ μεγάλη ποικιλία συνδυασμών.

όπου πραγματευτήκαμε ζητήματα πού είναι ένας άλλος τρόπος παρουσίασης αύτοϋ πού πραγματευόμαστε τώρα.πολιτικό μαλθουσιανισμό ’. έξουδετερώνοντας μεγάλο μέρος της πο­ λεμική. Στόν άγώνα της ιταλικής άνεξαρτησίας 1 μπορούμε νά σημειώσουμε τήν καταστροφική απουσία μιας πολιτικοστρατιωτικής διεύθυνσης. τόσο πριν δσο καί μετά τό 1848. Μπορούμε νά άποκλείσουμε δτι οί άμεσες οικονομικές 1. άλλά αποβλέπανε μονάχα στό νά έπεκταθεΐ σ’ ολόκληρη τήν ’Ιταλία ή Πιεμοντέζικη μοναρχία. 90 . άλλά άπό ' οίκονομικο . τ.2) νά αναγκάζει τή στρατιωτική δύναμη τοϋ ήγεμονικοϋ κράτους νά διαλύεται καί ν ί διασκορπίζεται σέ μ ιί μεγάλ/) περιοχή. νά έξετάζουμε κάθε τρόπο παρουσίασης ένός καί τοϋ ίδιου ζητή­ ματος σαν νά ήταν ένα πρόβλημα άνεξάρτητο καί καινούρ­ γιο. δχι βέβαια άπό άνικανότητα. Ιδιαίτερα στο Κόμμα τής Δράσης (άπό σύμφυτη ανικανότητα) άλλά έπίσης καί στό Κόμμα τών μετριοπαθών τοΰ Πιεμόντε. δηλαδή έπειδή δέ θέλανε ούτε καί υπαινιγμό νά κάνουν γιά τή δυνατότητα μιας άγροτικής μεταρρύθμισης καί έπειδή δέ θέλανε τή σύγκληση μιας συντακτικής έθνικής συνέλευσης. όταν είναι δεδομένο το ιδιαίτερο κοινό. (όστόσο είναι πάντα άναγκαϊο. Ή άπάντηση στό έρώτημα περιέχεται σιωπηρά στίς προηγούμενες παραγρά­ φους. "Ενα άλλο ζήτημα πού συνδέεται μέ τά προηγούμενα είναι νά δοϋμε αν οί βασικές ιστορικές κρίσεις καθορίστη­ καν άμεσα άπό οικονομικές κρίσεις.). Σ τά ιταλικά Risorgim ento (σ. μ. χωρίς δρους ή περιορισμούς λαϊκής προέλευσης.μόνα. μέ τήν άπλή έπικύρωση περιφερειακών δημοψηφισμάτων. του δυναμικότητας. γιά λόγους διδακτι­ κούς.

Εξάλλου άν ή οίκονομική κατάσταση της άστικής τάξης ήταν άνθηρή. Εξάλλου. βεβαιώνει βτι κατά τό 1789 ή οικονομική κατάσταση ήταν μάλλον καλή. 6 Mathiez. μέ μιά παρόξυνση τοϋ 91 . είδικά αυτών πού βασανίζονταν άπό ένδημική άθλιότητα. οικονομικά συμφέροντα). άλλά συνέβηκε μέσα στό πλαίσιο συγ­ κρούσεων πού βρίσκονταν ψηλότερα άπό τόν άμεσο οίκονομικό κόσμο. "Οπως καί νάχει τό πράγμα ή ρήξη στήν Ισορροπία τών δυνάμεων δέν ήρθε άπό άμεσες μηχα­ νικές αίτίες έξαθλίωσης της κοινωνικής όμάδας πού είχε συμφέρον νά διαταράξει τήν Ισορροπία καί πού πραγμα­ τικά τήν διατάραξε. έναντιούμενος στήν παραδοσιακή χυδαία Ιστορία. γι’ αύτό δέ μποροϋμε νά ποϋμε βτι ή καταστροφή τοϋ άπολυταρχικοϋ κράτους όφείλεται σέ μιά κρίση έξαθλίωσης. τό κρατικό καί τό βασιλικό ταμείο. Στήν έπίτομη Ιστορία του γιά τή Γαλλική Επανάσταση . άσφαλώς δέν ήταν καλή ή κατάσταση τών λαϊκών τάξεων στίς πόλεις καί τά χωριά. πού a priori ' βρίσκει ’ μιά κρίση πού συμπέφτει μέ τά μεγάλα ρήγματα στή κοινωνική Ισορρο­ πία. Χρειάζεται νά παρατηρήσουμε βτι τό κράτος κατατρύχονταν άπό μιά θανάσιμη δημοσιονομική κρίση καί ϊμπαινε τό ζήτημα σέ ποιά άπό τΙς τρεις προ­ νομιούχες κοινωνικές τάξεις θά έπρεπε νά πέσουν οΐ θυ­ σίες καί τά βάρη γιά νά ξαναβροϋν τήν Ισορροπία τους. βλες οΐ διαπιστώσεις πού άφοροϋν τΙς περιόδους κρίσης ή ευημερίας μποροϋν νά γεννήσουν μονόπλευρα συ­ μπεράσματα.κρίσεις άπό μάνες τους παράγουν βασικά γεγονότα* τό μόνο πού μποροϋν νά κάνουν clvai v i δημιουργήσουν Ινα έδα­ φος πιό εύνοΐκό γιά τή διάδοση όρισμένων τρόπων σκέψης γιά τήν τοποθέτηση καί λύση τών ζητημάτων πού συνδέ­ ονται μέ 6λη τήν παραπέρα έξέλιξη της κρατικής ζωϊ|ς. πού συνδέονταν μέ τό ταξικό 'γόητρο* (μελ­ λοντικά.

Μποροΰν νά δημιουργηθοΰν καινούργια γεγονότα είτε γιατί μια κατά­ σταση ευημερίας Απειλείται άπό τό μικρόπρεπο έγωϊσμό μιας άντίπαλης όμάδας. “Αν λείπει αύτή ή διαδικασία έξέλιξης άπό τή μιά στιγμή στήν άλλη. ή κατάσταση παρα­ μένει άμετάβλητη. Τό ιδιαίτερο ζήτημα της οίκονομικής δυστυχίας ή ευημερίας σαν αιτίας γιά καινούργιες ίστορικές πραγματικότητες εί­ ναι μιά μερική πλευρά τοϋ ζητήματος τοΰ συσχετισμοΰ τών δυνάμεων στους διάφορους βαθμούς του. άκόμα κι αν είναι κάτω άπό τή φύλαξη ένός ξένου σκοποΰ.αισθήματος Ανεξαρτησίας. δπως καί γιατί ή δυστυχία έγινε άφόρητη καί δέν φαίνεται μέσα στήν παλιά κοινωνία καμμιά δύναμη πού νά είναι ικανή νά τή μετριάσει καί νά άποκαταστήσει μιά φυσιολογική κατάσταση μέ νόμιμα μέσα. Μπορούμε ωστόσο νά ποϋμε δτι δλα αύτά τά στοι­ χεία άποτελοΰν τή συγκεκριμένη έκδήλωση τών διακυμάν­ σεων συγκυρίας τοΰ συνολικοΰ συσχετισμοΰ πού στό πε­ δίο του γίνεται τό πέρασμά του στόν πολιτικό συσχετισμό δυνάμεων γιά νά άποκορυφωθεΐ στόν άποφασιστικό στρα­ τιωτικό συσχετισμό. Ά λλά ή πιό σημαντική παρατήρηση πού πρέπει νά 92 . αυτονομίας καί δύναμης. καί μποροΰν νά δοθοΰν Αντιφατικά συμ­ περάσματα : ή παλιά κοινωνία άντιστέκεται καί έξασφαλίζει μιά περίοδο ' άνάσας’. έξοντώνοντας φυσικά τήν Αν­ τίπαλη élite καί τρομοκρατώντας τις έφεδρικές μάζες* είτε γίνεται άμοιβαία καταστροφή τών δυνάμεων πού συγ­ κρούονται μέ τήν Αποκατάσταση τής ήσυχίας τών νεκρο­ ταφείων. καί πρόκειται ούσιαστικά γιά διαδικα­ σία πού έχει γιά δρώντα πρόσωπα τούς άνθρώπους καί τή θέληση καί ικανότητα τών ανθρώπων.

κάνουμε άναφορικά μέ κάθε συγκεκριμένη ανάλυση τοϋ συσχετισμοϋ δυνάμεων είναι τούτη : δτι οί τέτοιες αναλύ­ σεις δέ μπορούν καί δέν πρέπει νά άποτελοϋν σκοπό άπό μόνες τους (έκτός άν γράφεται ένα κεφάλαιο ιστορίας τοϋ παρελθόντος). Αύτές δείχνουν ποιά είναι τά σημεία τής *ήσσονος άντιστάσεως ’ δπου ή δύναμη τής θέλησης μπορεϊ νά έφαρμοστεϊ πιό αποτελεσματικά. άλλά άποκτοϋν μιά σημασία μόνον άν χρη­ σιμεύουν στό νά δικαιώσουν μιά πρακτική δραστηριότητα. 93 . άναπτύξουμε καί νά κάνουμε δλο καί πιό όμοιογενή καί συμπαγή. Τά μεγάλα κράτη έγιναν μεγάλα κράτη άκριβως γιατί ήταν σέ κάθε στιγμή προετοιμασμένα νά παρεμβληθοϋν άποτελεσματικά στίς εύνοϊκές διεθνείς συγκυρίες καί αύτές ήταν τέτοιες γιατί υπήρχε ή συγκεκριμένη δυνατό­ τητα νά παρεμβληθούν άποτελεσματικά σ’ αύτές. δείχνουν πώς μπορεϊ καλύτερα νά καταρτιστεί μιά έκστρατεία πολιτικής ζύμωσης. κτλ. μέ συνείδηση τοϋ έαυτοϋ της αύτή τή δύναμη. Τό αποφασιστικό στοιχείο κάθε κατάστα­ σης είναι ή μόνιμα όργανωμένη δύναμη καί έτοιμασμένη άπό καιρό νά έπέμβει δταν κρίνεται δτι μιά κατάσταση είναι εύνοϊκή (καί είναι εύνοϊκή μόνο στό βαθμό πού μιά τέτοια δύναμη υπάρχει καί είναι γεμάτη άπό μαχητική θέρμη)’ γ ι’ αύτό. μιά πρωτοβουλία τής θέλησης. ποιά γλώσσα θά είναι καλύτερα άντιληπτή άπό τίς μάζες. Αύτό φαίνεται στή στρατιωτική ιστορία καί άπό τή φροντίδα σέ κάθε έποχή νά είναι προετοιμασμένα τά στρατεύματα γιά νά ξεκινήσουν ένα πόλεμο όποιαδήποτε στιγμή. ύπαγορεύουν τίς άμεσες τακτικές ένέργειες. τό ούσιαστικό καθήκον είναι νά κατα­ γινόμαστε συστηματικά καί υπομονητικά γιά νά διαμορ­ φώσουμε.

πού Αντιπροσωπεύονται άπό άνθρώπους τής θείας πρό­ νοιας ή άνθρώπους χαρισματικούς. "Οταν πραγμα­ τοποιούνται οΐ τέτοιες κρίσεις. ΓΙώς διαμορφώνονται αύτές οί καταστάσεις άντιπαράθεσης ' έκπροσωπουμένων καί έκπροσώπων ’ πού άπό τό έπίπεδο τών κομμάτων. δέν αναγνωρίζονται πιά σάν έκφρασή τους άπό τήν τάξη τους ή τό τμήμα τής τάξης τους. τής Εκκλησίας καί γενικά ίλων τών όργανισμών τών σχετικά Ανεξάρτη­ των άπό τις διακυμάνσεις τής κοινής γνώμης . πού συμβαίνει εΐτε γιατί ή άρχουσα τάξη άπότυχε σέ κάποια μεγάλη πολιτική της 04 . Σέ κάθε χώρα ή διαδικασία είναι διαφορετική. γιατί τό πεδίο είναι άνοικτό σέ λύσεις βίας. τά εκπροσωπούν καί τά διευθύνουν. δημοσιο­ γραφική όργάνωση) άντανακλώνται σ’ ολόκληρο τόν κρα­ τικό όργανισμό. στή δραστηριότητα τών σκοτεινών δυνάμεων. δηλαδή τά παραδοσιακά κόμματα μέ κείνη τή δεδομένη όργανωτική μορφή.κοινοβουλευτικό πεδίο. έκλογικο . Καί τό περιεχόμενο είναι ή κρίση ηγεμονίας τής άρχουσας τάξης. μέ κείνους τούς ορισμένους άνθρώπους πού τά άπο-^λοϋν. αν καί τό περιεχό­ μενο είναι τό ίδιο. (κομματικές όργανώσεις μέ τήν στενή έννοια. ή άμεση κατάσταση γίνε­ ται λεπτή καί έπικίνδυνη.Παρατηρήσεις πάνω σε ορισμένες πλευρές τής συγκρότησης τών πολιτικών κομμάτων στις περιόδους οργανικής κρίσης Σέ μιάν ορισμένη στιγμή της ιστορικής τους ζωής οί κοινωνικές όμάδες άποσπώνται άπό τά παραδοσιακά τους κόμματα. ένισχύοντας τή σχετική θέση της έξουσίας τής γραφειοκρατίας (πολιτικής καί στρατιωτικής) τοϋ μεγάλου χρηματιστικοΰ κεφαλαίου.

πού στό άποδιοργανωτικό τους σύνολο άποτελοϋν μιάν έπανάσταση. κάτω άπό μιά μονα­ 95 . πού άντιπροσωπεύει καλύτερα καί συνοψίζει τίς ανάγκες ολόκληρης τής τάξης.έπιχείρηση πού γ ι’ αύτήν είχε ζητήσει ή έπιβάλει με τή βία τή συγκατάθεση τών μεγάλων μαζών (δπως δ πόλε­ μος) ή γιατί πλατιές μάζες (ιδιαίτερα άγροτών καί δια­ νοουμένων μικροαστών) πέρασαν ξαφνικά άπό τήν πολι­ τική παθητικότητα σέ μιά ορισμένη δραστηριότητα καί προβάλλουν διεκδικήσεις. άλλά διατηρεί τήν έξουσία. πού δέ μπορεϊ νά είναι έξαιρετικά πολυάριθμο καί πολύ έξασκημένο. Τό πέρασμα τών δυνάμεων πολλών κομμάτων κάτω άπό τή σημαία ένός μοναδικοΰ κόμματος. τήν ένισχύει γιά τή στιγμή έκείνη καί τή χρησιμο­ ποιεί γιά νά συντρίψει τον άντίπαλο καί νά τοΰ διασκορ­ πίσει τό ήγετικό του προσωπικό.τι συμβαίνει στίς ύποτελεϊς τάξεις' κάνει άκό­ μα καί θυσίες. παρόλο πού ό ρυθμός του είναι ταχύτατος καί σχεδόν κεραυνοβόλος σέ σύγκριση μέ τούς ήσυχους καιρούς : άντιπροσωπεύει τή συγχώνευση μιας ολόκληρης κοινωνικής όμάδας. πού έχει πολυάριθμο έξασκημένο προσω­ πικό. Ή παραδοσιακή άρχουσα τάξη. ή κρίση τοϋ κράτους στό σύνολό του. Ή κρίση δημιουργεί άμεσες καταστάσεις έπικίνδυνες γιατί τά διάφορα στρώματα τοΰ πληθυσμοΰ δέν έχουν τήν ίδια ικανότητα νά προσανατολίζονται γρήγορα καί νά άναδιοργανώνονται μέ τόν ίδιο ρυθμό. έκθέτει τόν εαυτό της σ' ένα σκοτεινό μέλ­ λον μέ δημαγωγικές υποσχέσεις. άλλάζει ανθρώπους καί προγράμματα καί ξαναπαίρ­ νει τόν έλεγχο πού τής ξέφευγε μέ μιά ταχύτητα μεγαλύ­ τερη άπό 6. είναι ένα φαινόμενο όργανικό καί φυσιολογικό. Γίνεται λόγος για ' κρίση έξουσίας ’ (crisi di autorità) κι αύτό άκριβώς εί­ ναι ή κρίση ηγεμονίας.

"Οταν ή κρίση δέ βρίσκει αύτή τήν όργανική λύση.δική ηγεσία πού θεωρείται σάν ή μόνη ικανή νά λύσει Ινα πρωτεύον πρόβλημα ύπαρξης καί νά άπομακρύνει Ινα θα­ νάσιμο κίνδυνο. δέν ξέρουν πάντα νά άναπτύσσονται παράλληλα μέ τήν άνάπτυξη τού συνολικού συσχετισμού τών δυνά­ μεων (καί έπομένως της σχετικής θέσης τών τάξεών τους) μέσα στήν όρισμένη χώρα ή στό διεθνές πεδίο. Αύτή ή τάξη τών φαινομένων συνδέεται μέ Ινα άπό τά πιό σημαντικά προβλήματα πού άφοροΰν τό πολιτικό κόμμα. πού στέκεται άπό μόνο του καί αισθάνεται άνεξάρτητο άπό τή μάζα.αν αύτή καταλήξει νά άποτελέσει Ινα άλληλέγγυο σώμα. Τά κόμματα γεννιούνται καί συγκροτούνται σέ όργάνωση γιά νά διευθύνουν τήν κατάσταση σέ στιγμές ιστορικά ζωτι­ κές γιά τή τάξη τους* άλλά δέν ξέρουν πάντα νά προσαρ­ μόζονται στά καινούργια καθήκοντα καί τίς καινούργιες έποχές. ενάντια στις τάσεις νά άπολιθωθεΐ. τό κόμμα καταλήγει 96 . ούτε ή συντηρητική ούτε ή προοδευτική. Ή γραφειοκρατία εϊναι ή πιό επικίνδυνη δύναμη συνείθειας καί συντήρησης. Πρόκειται γιά τήν ικανότητα τού κόμματος νά αντιδρά ένάντια στό πνεύμα τής συνήθειας.καί τό επιτελείο τού κόμματος. δέν Ιχει τή δύναμη νά νικήσει καί ότι έπίσης ή συντηρη­ τική όμάδα Ιχει άνάγκη άπό Ινα πάτρωνα. καί νά γίνει άναχρονιστικό.τή γραφειοκρατία. άλλα τή λύση τού χαρισματικού άρχηγοΰ. ση­ μαίνει ότι ύπάρχει μιά στατική ισορροπία (πού οί παράγοντές της μπορεϊ να είναι άνισοι. "Οταν άναλύουμε αύτές τίς έξελίξεις τών κομμάτων χρειάζεται νά διακρίνουμε : τήν κοινωνική όμάδα' τή μάζα τοϋ κόμμα­ τος. άλλα σ’ αύτούς υπερι­ σχύει ή άνωριμότητα τών προοδευτικών δυνάμεων)· δτι καμμιά όμάδα.

6πως λένε.τι τών γερμανικών. γιά νά διατηρηθεί ή όμοιογένεια άνά­ μεσα σέ άξιωματικούς καί φαντάρους σ’ ένα έπίπεδο έπιφανειακής ουδετερότητας καί άνώτερης στάσης σέ σχέση μέ τις φατρίες· καί δμως άκριβως ό στρατός. Τά γαλλικά κόμματα είναι ένα πλούσιο πεδίο γιά τέτοιες έρευνες : είναι 6λα τους άπολιθωμένα καί αναχρονιστικά. Έ ν α πολιτικό κίνημα μπορεϊ νά έχει στρατιω­ τικό χαρακτήρα. Σέ όρισμένες καταστάσεις μπορεϊ νά συμβεϊ νά συμφέρει νά μήν *άποκαλυφθεΐ’ 6 στρατός. έπιπλέον. πού έπαναλαμβάνουν τήν παλιωμένη όρολογία : ή κρίση τους μπορεϊ νά γίνει άκόμα πιό καταστροφική άπ’ 6. νά μήν φέρουν τήν πολιτική μέσα στούς V χντάρους. άκόμα κι άν ό στρατός σάν τέτοιος δέ συμμετέχει σ’ αύτό άνοιχτά' μιά κυβέρνηση μπορεϊ νά έχει χαρακτήρα στρατιωτικό άκόμα κι άν ό στρατός σάν τέτοιος δέν συμμετέχει στήν κυβέρνηση. καί δέν παίρ­ νουν ΰπόψη τους. Μπορεϊ νά δει κανείς τί συνέβη σέ μιά σειρά γερ­ μανικά κόμματα μέ τήν ίξάπλωση τοϋ χιτλερισμοϋ. δηλαδή τό 97 . άλλά τά κοινωνικά στρώματα άπό όπου στρατολογεΐται άπό παρά­ δοση ή γραφειοκρατία στούς δεδομένους κρατικούς Οργα­ νισμούς.νά γίνει αναχρονιστικό. πολιτικό καί στρατιωτικό. 6τι σέ μιά τέτοια άνάλυση δέν πρέπει νά μπαίνουν μόνον τά στρατιωτικά καί γραφειο­ κρατικά στοιχεία πού βρίσκονται σέ ένέργεια. Ό τα ν έξετάζουν αύτή τήν τάξη γεγονότων παραλεί­ πουν συνήθως νά δώσουν τή σωστή θέση στό γραφειοκρα­ τικό στοιχείο. καί στίς στιγμές της όξείας κρίσης άδειάζει άπό τό κοινωνικό του περιεχόμενο καί μένει με­ τέωρο. Ιστορικο .πολιτικά ντοκουμέντα τών διαφόρων φάσεων της περασμένης γαλλικής Ιστορίας. νά μήν τόν βγάλουν άπό τή συντα­ γματική τάξη.

πού εϊναι περισσότερο ή λιγότερο πολυάριθμη στίς διάφορες χώρες άνάλογα μέ τήν άνάπτυξη τών βιομηχα­ νικών δυνάμεων. άπό τήν άλλη. Ή πρώτη έρευνα πού πρέπει νά κάνουμε είναι ή έξης : ύπάρχει σέ μιά όρισμένη χώρα ένα κοινωνικό στρώμα πο­ λυάριθμο γιά τό όποιο ή γραφειοκρατική καρριέρα. δπως άναφέραμε. μέσο ' έξαγορας ’ ) . "Ολα αύτά τά στοιχεία πού πρέπει. άπό τή μιά μεριά. δηλαδή τή νόμιμη μορφή τοϋ κράτους μέ τούς σχετικούς θεσμούς του" γ ι’ αύτό ή λεγά­ μενη ούδετερότητα σημαίνει άπλώς ύποστήριξη πρός τήν όπισθοδρομική πλευρά. δέν πρέπει ποτέ νά κάνει πολιτική' ό στρατός άκριβώς είναι πού θά έπρεπε νά ύπερασπιστεΐ τό Σύνταγμα.Γενικό Επιτελείο καί οί άνώτεροι αξιωματικοί. σέ τέτοιες κατα­ στάσεις νά μπαίνει έτσι τό ζήτημα γιά νά έμποδίσουν νά άναπαραχθεΐ μέσα στό στρατό ή διαφωνία πού υπάρχει στή χώρα όπόταν θά έξαφανιζόταν ή καθοριστική δύναμη τοϋ Επιτελείου χάρη στήν άποσύνθεση της στρατιωτικής μηχανής. έστω καί έμμεσα. Βέβαια ή γραφειοκρατική καρριέρα (πολιτική καί στρατιωτική) δέν εϊναι μονοπώλιο 98 . Ά π ό τήν άλλη μεριά δέν είναι άλήθεια 6τι ό στρατός. πολι­ τική ή στρατιωτική. σύμφωνα μέ τά Συντάγματα. Στήν σύγχρονη Ευρώπη αύτό τό στρώμα μποροϋμε νά τό βροϋμε στή μεσαία καί μικρή άστική τά­ ξη. καί της άγροτικής μεταρρύθμισης. νά είναι πολύ σημαντικό στοιχείο γιά τήν οικονομική ζωή καί τήν πολιτική έπιβολή (πρα­ γματική συμμετοχή στήν έξουσία. νά παίρνονται ύπόψη δέν είναι άσφαλώς άπόλυτα’ στις διάφορες ιστορικές στιγμές καί στίς διάφορες χώρες έχουν πολύ διαφορετική βαρύτητα. είναι αύ­ τός πού καθορίζει τή νέα κατάσταση καί τήν έλέγχει. άλλά χρειάζεται.

τά δύο αυτά στοιχεία δίνουν στό σύνολο τής κοινωνικής όμάδας μιάν όρισμένη όμοιογένεια καί δραστηριότητα κατευ­ θύνσεων. γιατί νομικά είναι ιδιοκτήτης ένός μέρους τοΰ έθνικοΰ έδάφους. καί ό ρόλος της βρίσκεται στό νά Ανταγωνίζεται ' πολιτικά ’ τόν Αγρότη καλλιεργητή στήν προσπάθειά του νά βελτιώσει τή ζωή του.αύτοϋ τοϋ κοινωνικοΰ στρώματος· πάντως αύτή τοΰ ται­ ριάζει Ιδιαίτερα έξαιτίας τής κοινωνικής λειτουργίας πού τό στρώμα αύτό Αναπτύσσει καί χάρη στίς ψυχολογικές τάσεις πού ή λειτουργία αύτή προσδιορίζει ή ευνοεί. γιατί αύτή ή όμάδα δέν άσκεΐ οίκονομικές λειτουργίες μέ τή σύγχρονη έννοια της λέξης. καί άρα μιάν άξία πολιτική καί ένα ρόλο συχνά Αποφασιστικό μέσα στό σύνολο τοΰ κοινωνικοΰ όργανισμοϋ. νά διαχειρίζονται 'άνθρώ­ πους καί πράγματα ’ σ’ ένα όργανικό σύνολο. μέ τήν έπακόλουθη άποβλάκωση άποτελοΰν γι’ αύτήν τήν όμάδα μιά πρωταρχική Αναγκαιότητα. 6χι *οίκονομικά ’· δηλαδή στή διευθυντική τους τέχνη δέν ύπάρχει ή στάση τοΰ νά διαχειρίζονται τά 'π ρά γμ α τα ’. γιατί κάθε βελτίωση τής σχετιχής θέσης τοΰ άγρότη θά ήταν κατα­ στροφική γιά τήν κοινωνική της θέση. δπως συμβαί­ νει στή βιομηχανική παραγωγή. 'Η χρόνια άθλιότητα καί ή παρατεταμένη έργασία τοΰ άγρότη. Αύτή ή κοινωνική όμάδα βρίσκει τά δικά της δρια καί τούς λόγους τής έσωτερικής της άδυνα- 99 . Έ χ ε ι ένα είσόδημα. Γι’ αύτό ξεδιπλώνει τό μέγιστο τής δραστηριότητάς της γιά ν’ άντισταθεΐ καί ν’ άντεπιτεθεΐ καί στήν παραμικρή προσπάθεια αύτόνομης όργάνωσης τών έργαζομένων άγροτών καί σέ κάθε Αγρο­ τική έκπολιτιστική κίνηση πού βγαίνει Από τά δρια τής έπίσημης θρησκείας. Τά στοιχεία αύτής τής όμάδας είναι συνηθισμένα νά διευθύνουν άμεσα πυρήνες άνθρώπων έστω καί μικρούς καί νά διευθύνουν 'π ο λ ιτικ ά ’.

έξαιτίας της έλλειψης οίκονομικών περιθωρίων καί της συνήθως βαρύτερης καταπίεσης πού άσκεΐται άπό τά πάνω πρός τά κάτω. Αύτή ή όμάδα κατα­ λαβαίνει καί βλέπει ίτ ι ή πηγή τών συμφορών της βρί­ σκεται μέσα στίς πόλεις. Βλέπουμε έδώ νά λειτουργούν οί Ιδιοι νόμοι πού {χουν σημειωθεί γιά τις σχέσεις πόλη . Ή θέληση είναι στραμ­ μένη πρός Ινα σκοπό. άπό μιά μακρόχρονη διαδικασία γιά νά συγκεντροποιηθεΐ όργανωτικά καί πολιτικά.χωριό άναφορικά μέ τΙς ύποτελεΐς τάξεις : ή δύναμη τής πόλης γίνεται αύτόματα δύναμη τοϋ χωριοΟ. μέσα στή δύναμη τών πόλεων. άλλά.μίας στήν έδαφική της διασπορά καί στήν ' άνομοιογένεια ’ πού συνδέεται στενά μέ μιά τέτοια διασπορά' αύτό έξηγεϊ έπίσης καί άλλα χαρακτηριστικά : τήν άστάθεια. έπειδή στό χωριό οί συγ­ κρούσεις παίρνουν ξαφνικά όξεία καί ' προσωπική ’ μορφή. καί γ ι’ αύτό καταλαβαίνει ί τ ι ' όφείλει ’ νά ύπαγορεύσει τή λύση στίς άνώτερες τάξεις τών πόλεων. συνήθως. 4ν ίχ ι καί στό περιεχόμενό της. Ή διαδικα­ σία έπιταχύνεται δταν ή ειδική ' θέληση * αύτης της όμάδας συμπίπτει μέ τή θέληση καί τά άμεσα συμφέροντα τής άνώτερης τάξης' ίχ ι μόνο ή διαδικασία έπιταχύνεται άλλά έκδηλώνεται ξαφνικά ή ' στρατιωτική δύναμη ’ αύτοϋ τοϋ στρώματος. τουλάχιστο σέ 6. τήν πολλαπλότητα τών άκολουθούμενων Ιδεολογικών συ­ στημάτων. Ιστω κι άν αύτό στίς άνώτερες τά­ ξεις τών πόλεων δέν συμφέρει άμεσα είτε γιατί είναι έξαι- 100 . πού μερικές φορές ίταν όργανωθεΐ υπα­ γορεύει τό νόμο στήν άνώτερη τάξη. γι* αύτό έδώ οΐ άντεπιθέσεις πρέπει v i­ vai πιό γρήγορες καί άποφασιστικές. έτσι πού ή κύρια έστία νά σβύσει. τήν Ιδια τήν Ιδιοτροπία τών Ιδεολογιών πού άκολουθοϋνται όρισμένες φορές. άλλά είναι βραδυκίνητη καί έχει άνάγκη.τι άφορά τή * μορφή ’ της λύσης.

ένισχυμένης xal άνοσοποιημέ1. πρώτη (κδοση τοΰ 1883) άποτελεΐ παράδειγμα Απ’ αύτή τήν Αποψη. Μ’ αύτή τήν Ιννοια πρέπει νά ίννοοϋμε τή διαυθυν· τική λειτουργία αύτοϋ τοΟ στρώματος καί βχι μέ άπόλυτη Ιννοια' πάντως δέν είναι άσήμαντη *. 101 . οΐ έκπρόσωποι αύτών τών υποτελών δυνάμεων άχόμα καί στίς πόλεις. έξαιτίας τής Αμυντικής του θέσης (θέσης άντεπίθεσης) καταλάβαινε καλύτερα τό 1883 τήν τεχνική τής πο­ λιτικής τών ύποτελών τάξεων άπό δσο τήν κατάλαβαν. Αν καί κάμποσες δεκαετίες άργότερα. 8που είναι δυνατό νά έλίσσονται. Teorica dei governi e governo parlamentare (δεύτερη (κδοση τοϋ 1925. καί βχι μόνο τό άμεσο * φυσικό ’ συμφέρον). πού ήταν άπό παρά­ δοση Iva αύτόματο άντικαθρέφτισμα όρισμένων συνθηκών ύπαρξης. Τό βιβλίο τοϋ Gaetano M osca. είδικά άξιωματικών. Σ ’ αύτή τήν ένσυνείδητη κίνηση άνήκουν οΐ συστηματικές προσπάθειες γιά νά δημιουργηθοΟν καί νά διατηρηθοΟν σταθερά διάφορες ένώσεις άπό στρατών στρατιωτικών καί παλαιών πολεμιστών διαφόρων σωμά­ των καί βπλων. τώρα καλλιεργείται ένσυνείδητα xal προετοιμά­ ζεται όργανικά.ρετικά πολυέξοδο είτε γιατί είναι έπικίνδυνο σέ μακρινή προοπτική (οΐ τάξεις αύτές βλέπουν εύρύτερους κύκλους έξέλιξης. *0 M o ica.άπό τά 1883 6 Mose» ήταν τρομοκρατημένος άπό μιά ένδεχόμενη έπαφή άνάμεσα σέ πόλη καί χωριό. πού θά διατηρούν Ιτσι τόν χαρακτήρα μι5ς έφεδρείας συναγερμού. πού συνδέονται μέ τά Επιτελεία καί μπορούν νά κινητοποιηθούν βταν χρεια­ στεί. Μιά Αντανάκλαση αύτής τής όμάδας φαίνεται στήν lS«oλογιχή δραστηριότητα τώ ν συντηρητικών διανοουμένων τή ς Δ ιξιάς. χωρίς νά ύπάρξει άνάγκη νά κληθούν στά βπλα οΐ έφεδρικές ήλικίες. Πρέπει νά ση­ μειώσουμε πώς αυτός 6 ' στρατιωτικός ’ χαρακτήρας της κοινωνικής όμάδας πού έξετάζουμε.

Μποροΰμε νά ποΰμε ίτ ι πραγματοποιείται μιά κίνηση * κοζάκικου ’ τύπου 6χι σέ σχηματισμούς κλιμακωμένους μέσα στά σύνορα τής έθνικότητας. Ή 'Ισπανία καί ή 'Ελλάδα προσφέρουν δυό τυπικά παραδείγματα.νης άπό τήν πολιτική άποσύνθεση χάρη στίς ' Ιδιωτικές ’ έκεϊνες δυνάμεις πού δέ μπορεϊ παρά νά έχοι^ν έπίδραση πάνω στό *ηθικό ’ της. Αύτή ή σειρά τών παρατηρήσεων είναι άπαραίτητη γιά νά άναλυθεΐ ή πιό ένδόμυχη πλευρά αύτης της καθορισμένης πολιτικής μορφής πού συνήθως όνομάζεται καισαρισμός ή βοναπαρτισμός. έπίδραση τοϋ στρατιωτικοΰ στοιχείου στή κρατική ζωή δέ σημαίνει μόνο έπίδραση καί βαρύτητα τοΰ τεχνικοΰ στρατιωτικοΰ στοιχείου. υπερτερεί. Στήν 'Ισπανία χρειάζεται νά πάρουμε ύπόψη όρισμένες Ιδιομορφίες : μεγάλη έκταση τοΰ έδάφους καί άραιή κατα­ νομή τοΰ άγροτικοΰ πληθυσμοΰ. "Ετσι. σέ μιάν ολόκληρη σειρά άπό χώρες. μέ μορφές άκόμα πιό έμφανεΐς καί άποκλειστικές. άλλά έπίδραση καί βαρύτητα τοΰ κοινωνικοΰ στρώματος. άλλά μέσα στά 'σ ύνορα’ της κοι­ νωνικής όμάδας. βπως συνέβαινε μέ τούς κοζάκους τοΰ Τσάρου. μέ δμοια καί άνόμοια χαρακτηριστικά. συγκρατώντας το καί ένισχύοντάς το. γιά νά ξεχωρίζε­ ται άπό άλλες μορφές δπου τό τεχνικό στρατιωτικό στοι­ χείο. Άνάμεσα στόν εύγενή γαιοκτήμονα καί τόν άγρότη δέν ύπάρχει πολυάριθμη άγροτική άστική τάξη : άρα μικρή ή σημασία τών κατώτερων άξιωματικων σάν δύναμη καθεαυτή (είχαν άντίθετα μιάν όρισμένη άνταγωνιστική σημασία ol άξιωματικοί τών έπι- 102 . άπό δπου τό τεχνικό στρατιωτικό στοιχείο (ειδικά ol κατώτεροι άξιωματικοΐ) έχει Ιδιαίτερα τήν προέλευσή του. σάν τέτοιο.

πράγμα πού διευκολύνει τή στρατιωτική ραδιουργία καί συνωμο­ σία. είναι μιά πολιτική δύναμη πού ένεργεΐ *δημόσια ’ δταν ή * νομιμότητα ’ βρίσκεται σέ κίνδυνο. Οί στρατιωτικές κυβερνήσεις είναι γ ι’ αύτό κυβερνήσεις τών 'μεγάλων στρατηγών’. Τό ίδιο συμβαίνει στήν Ελλάδα. ή γενική παθητικότητα πρέ­ πει ν’ άναλυθεΐ διαφορετικά καί ή λύση τοΰ προβλήματος δέ μπορεϊ νά εϊναι ή ίδια (οί έκτελέσεις πού έγιναν στήν ’Ελλάδα. μελών μιας κυβέρνησης πού άνατράπηκε πιθανόν πρέπει νά έξηγηθοΰν άπό μιά έκρηξη όργης αύτοΰ τοΰ ένεργητικοΰ καί δραστήριου στοιχείου πού θέλει νά δώσει ενα αιματηρό μάθημα). Ή στρατιωτική κυβέρνηση είναι μιά -ιρένθεση άνάμεσα σέ δυό συνταγματικές κυβερνήσεις* τό στρατιωτικό στοιχείο είναι ή μόνιμη έφεδρεία γιά τήν τάξη καί γιά τή συντήρηση. άλλά μέσα στό πλαίσιο τοΰ συνολικοϋ πληθυ­ σμοΰ. δχι όριζόντια. μιά πού ό πιό ένεργητικός καί δραστήριος “Ελλη­ νας εϊναι ναυτικός καί σχεδόν πάντα μακρυά άπό τό κέν­ τρο τής πολιτικής ζωής του. μέ τή διαφορά δτι τό έλληνικό έδαφος είναι διασκορπισμένο σ’ ένα σύ­ στημα νησιών καί ένα μέρος τοΰ πληθυσμοΰ τό πιό ένεργητικό καί δραστήριο είναι πάντα στή θάλασσα. χάρη στόν ανταγωνισμό άνάμεσα στίς διευθυντικές κλίκες : τό στράτευμα διασπάται γιά νά άκολουθήσει τούς άρχηγούς στήν αντίθεσή τους. Αύτό πού 103 .στημονικών όπλων. τοϋ πυροβολικού καί τοϋ μηχανικού. αύτή ήταν σέ κάθετη έννοια. Παθητικότητα τών αγροτικών μαζών σάν άγροτιά καί σά στρά­ τευμα. πού προέλευσή τους ήταν ή αστική τάξη τών πόλεων καί άντιτίθενταν στούς στρατηγούς καί έτειναν νά έχουν μιά δική τους πολιτική). πριν χρόνια. *0 έλληνας άγρότης είναι παθητικός σάν τόν ‘Ισπα­ νό άγρότη. "Οταν στό στρατό πραγματοποιείται πολιτική διά­ σπαση.

άντίθετα. βρίσκει συμμάχους στίς μεσαίες τάξεις τών πόλεων (μεσαίες μέ τήν Ιταλική έννοια) τίς ένισχυμένες άπό σπουδαστές άγροτικής προέλευσης πού μένουν στήν πόλη. γιά νά τό ποϋμε έτσι. σ’ αύτό τόν άγώνα βρίσκει μιάν όρισμένη πολιτική καί Ιδεολογική ένοποίηση. πού παρεμποδίζει τό παιγνίδι της * κανονικής ’ δημοκρατίας. τελείως παθητικό. έννοείται. βπως συμβαίνει άντίθετα στίς χώρες πού είναι *δυνάμει ’ Βοναπαρτικές. πού μέ στρατιωτικά μέσα καταπνίγει τό κίνημα στό χωριό (άμεσα πιό έπικίνδυνο). ή έμπειρία της στρατιωτικής κυβέρνη­ σης δέν έχει δημιουργήσει μιά πολιτική καί κοινωνική Ιδεολογία μόνιμη καί τυπικά όργανική. ουδέτερο μέχρι ένα όρισμένο σημείο) καί μπαίνει. πού πρέπει νά τής κάνουν πολλές παραχωρήσεις καί νά έπιτρέψουν μιάν όρισμένη εύνοΐκή νομοθεσία' τελικά καταφέρνει νά διαποτίσει τό κράτος μέ 104 . δηλαδή τήν ύπεροχή τών άνωτέρων όμάδων. σέ δράση ή γρα­ φειοκρατική στρατιωτική τάξη. Ά λλά οΐ γενικοί Ιστορικοί δροι τών δυό τύπων εϊναι οΐ ίδιοι : Ισορροπία τών όμάδων τών πό­ λεων πού βρίσκονται σέ Ανταγωνισμό. έπιτρέπει στούς στρατηγούς πού προέρχονται άπό τούς εύγενεΐς γαιοκτήμονες νά χρησιμο­ ποιήσουν πολιτικά τό στρατό γιά νά άποκαταστήσουν τήν έπισφαλή Ισορροπία. έπιβάλλει τις πολιτικές μεθόδους της στίς άνώτερες τάξεις. ΣτΙς χώρες σάν τήν ‘Ισπανία τ& χωριό.πρέπει είδικά νά παρατηρήσουμε είναι δτι στήν Ελλάδα καί τήν ‘Ισπανία. τόν κοινοβου­ λευτισμό' είναι διαφορετική δμως ή έπίδραση τοϋ χωριοϋ σ’ αύτήν τήν Ισορροπία. Σέ άλλες χώρες τό χωριό δέν είναι παθητικό. άλλά τό κίνημά του δέ συντονίζεται πολιτικά μέ τό κί­ νημα τών πόλεων : τό στράτευμα πρέπει νά μείνει ούδέτερο γιατί άλλιώτικα είναι δυνατό νά άποσυντεθεΐ όριζόντια (θά παραμείνει.

μποροΰμε νά προσφύγουμε μ’ έπιτυχία στήν άντίληψη πού στή στρατιωτική έπιστήμη όνομάζεται της 'στρατηγικής συγκυρίας’. άν ή άνώτερη τάξη δείχνει υπερ­ βολική Αδυναμία θέλησης νά άντισταθεΐ. τοϋ βαθμοϋ στρατηγικής προπαρασκευής τοϋ θεάτρου τοΰ άγώνα. κτλ. Στήν άνάλυση τοϋ τρίτου βαθμοϋ ή στιγμής στό σύ­ στημα τοΰ συσχετισμοΰ τών δυνάμεων πού ύπάρχει σέ μιά δεδομένη κατάσταση.τά συμφέροντά της μέχρι ένα όρισμένο σημείο καί νά ύποκαταστήσει ένα μέρος τοϋ διευθυντικοϋ προσωπικοϋ. *0 βαθμός τής στρατη­ γικής προετοιμασίας μπορεΐ νά δώσει τή νίκη σέ δυνάμεις * έπιφανειακά ’ (δηλαδή ποσοτικά) κατώτερες άπό τΙς δυ­ νάμεις τοΰ άντιπάλου. πού ένα άπό τά κύρια στοιχεία του δίνεται άπό τούς ποιοτικούς όρους τοΰ διευθυντικοϋ προ­ σωπικού καί τών δραστήριων δυνάμεων πού μποροΰμε νά τίς όνομάσουμε της πρώτης γραμμής (περιλαμβάνονται σ’ αύτές καί οί δυνάμεις έφόδου). 01 παρατηρήσεις αύτές δέν πρέπει νά έννοηθοϋν σάν άκαμπτα σχήματα άλ­ λά μονάχα σάν πρακτικά κριτήρια Ιστορικής καί πολιτικής έρμηνείας. εϊτε μέ περισσότερηάκρίβεια. !να συνδυασμό πραγματικών περιστάσεων πολύ διαφορε­ τικό άπ’ αύτόν πού παρο υσιάζει ό Ναπολέοντας ό Α' βπως ό Primo de Rivera άπ’ αύτόν τοϋ Ζίβκοβιτς. Στίς συγκεκριμένες Αναλύσεις τών πραγματι­ κών γεγονότων οΐ Ιστορικές μορφές είναι έξατομικευμένες καί σχεδόν *μοναδικές Ό Καίσαρας άντιπροσωπεύει. Μποροΰμε νά ποϋμε βτι ή στρατη­ γική προετοιμασία τείνει νά περιορίσει στό μηδέν τούς 105 . συνε­ χίζοντας νά διατηρείται ένοπλη μέσα στό γενικό Αφοπλι­ σμό καί έχοντας στήν προοπτική της τόν κίνδυνο γιά ένα έμφύλιο πόλεμο άνάμεσα στους δικούς της ένοπλους καί τό έφεδρικό στράτευμα.

Μέσα στά στοιχεία της προετοιμασίας μιας ευνοϊκής στρατηγικής συγκυρίας πρέπει νά τοποθε­ τήσουμε άκριβως έκεΐνα πού έξετάσαμε στίς παρατηρήσεις γιά τήν ύπαρξη καί τήν όργάνωση ένός στρατιωτικού σώ­ ματος πλάϊ στόν τεχνικό Οργανισμό τοΰ έθνικοΰ στρατοΰ *. ’Επεξεργασία άλλων στοιχείων μπορεϊ νά γίνει άπό τά πιό κάτω άποσπάσματα : άπό τό λόγο στή Γερουσία στίς 19 Μαΐου 1932 τοΰ 'Τπουργοΰ πολέμου στρατηγοΰ Gazzera (πρβ. Αλλά δέν τοϋ δόθηκε συνέχεια. μή διαθέ­ τοντας δημόσιες δυνάμεις ύποχρεώθηκε νά κλειστεί στή Νομαρχία. «Corriere della Serra» 20 Μαίου) : «Τό καθεστώς πειθαρχίας τοϋ στρατού μα. παρουσιάζεται σήμερα σάν καθοδηγητικός κανόνας πού Ιχει άξία γιά ίλο τό έθνος. «Πολλές φορές Αναρωτήθηκα. βπου κατόπι ό νομάρχης. δηλαδή τίς άμεσες αιφνιδιαστικές άντιδράσεις. έγκαταλείποντας τήν πόλη ατούς έζεγερμένους.λεγάμενους 'αστάθμητους παράγοντες’. χάρη ατό '^ΊΛ η-ι'·. Ά λλοι στρατοί είχαν καί ώς 1. «N uova A ntologia». παλαιών πολεμιστών πού πλαισιώνονται Από Απόστρατους Αξιωμαματικούς. σέ μιά δεδομένη στιγμή. τών δυνάμεων που είναι άπό παράδοση άδρανεΐς καί παθητικές. γιά νά κατασταλοϋν τά κινήματα τής ’Αγκώνας είχε Αφαιρεβεϊ ή φρουρά τή ς Ραβέννας. άπό μέρους. 1—16 ’Απριλίου 1929 Δ ιη γείτα ι 6 T itto n i βτι σκέφτηκε πώ ς γιά νά συγκεντρώσεις τήν Αναγκαία δημόσια δύναμη γιά νά Αντιμετωπίσεις τΙς ταραχές πού ξέσπασαν σέ έναν τύπο χρειαζόταν ν’ Αφαιρέσεις τή φρουρά Από Αλλες περιοχές : στή διάρκεια τής κόκκινης βδομάδας τοϋ Ίούνη 1914. 106 . Ό T itton i προτείνει στήν κυβέρνηση τή στρατολογία «έθελοντών της τάξεως». τ ί θά μπορούσε νά κάνει ή κυβέρνηση Αν ίνα κίνημα έζέγερσης ξεσποϋσε ταυτόχρονα σέ 8λη τή χερσόνησο». Μέ τήν ευκαιρία τοΰ ' στρατιωτικού σώματος ’ είναι ένδιαφέρον αύτό πού γράφει 6 Τ. Τό σχέδιο τοϋ T itto n i φάνηκε Αξιο έξέτασης. T itto n i στίς Π ροσωπικές ’Αναμνήσεις έσωτερικής πολιτικής.

τώρα διατηρούν μιά τυπική καί αύστηρή πειθαρχία. Έ μ εΐς έχουμε σά μόνιμη άρχή ίτ ι ό στρατός είναι φτιαγμένος γιά τόν πόλεμο καί ίτ ι γι* αυτόν πρέπει νά προετοιμά­ ζεται" ή πειθαρχία της ειρήνης πρέπει άρα νά είναι ή ίδια μέ της πολεμικής περιόδου πού πρέπει νά βρίσκει τήν πνευματική της θεμελίωση στόν καιρό της είρήνης. *Η πειθαρχία μας βασίζεται πάνω σ’ ένα πνεϋμα συνοχής άνάμεσα σέ διοικητές καί απλούς όπλίτες πού εϊναι αύ6όρμητος καρπός τοϋ συστήματος πού άκολουθεΐται. Αύτό τό σύστημα άντεξε περίφημα στή διάρκεια ένός μακρο­ χρόνιου καί σκληρότατου πολέμου μέχρι τή νίκη* εϊναι τι­ μή τοϋ φασιστικοΰ καθεστώτος ίτ ι έπεξέτεινε σ’ όλόκληρο τόν Ιταλικό λαό μιά τόσο έξοχη παράδοση πειθαρχίας. Ά π ό τήν πειθαρχία τών άτόμων έξαρτιέται ή έκβαση της στρατηγικής σύλληψης καί τών τακτικών έπιχειρήσεων. *0 πόλεμος έδίδαξε πολλά πράγματα, καί έπίσης ίτ ι υπάρχει βαθειά διαφορά άνάμεσα στήν προετοιμασία σέ καιρό είρήνης καί τήν πραγματικότητα τοϋ πολέμου. Ε ϊναι βέβαιο ίτ ι όποιαδήποτε κι άν εϊναι ή προετοιμασία, οί άρχικές έπιχειρήσεις της έκστρατείας βάζουν τούς έμπολέμους μπροστά σέ καινούργια προβλήματα πού δημιουρ­ γούν έκπλήξεις, άπό τή μιά πλευρά κι άπ’ τήν άλλη. Δέ χρειάζεται γι* αύτό νά βγάλουμε τό συμπέρασμα ίτ ι δέν εϊναι χρήσιμο νά έχουμε μιάν a priori άντίληψη κι ίτ ι άπό τόν παλιό πόλεμο δέ μπορούμε νά βγάζουμε κανένα «τυμπέρασμα. Μπορούμε νά βγάλουμε άπ’ αύτόν μιά πολε­ μική θεωρία, πού πρέπει νά τήν έννοοϋμε σάν έπιστημονικό κλάδο, καί σά μέσο γιά νά προωθούνται τρόποι συλ­ λογισμού ίχ ι συγκρουόμενοι καί όμοιομορφία γλώσσας τέ­ τοια πού νά έπιτρέπει σέ ίλους νά κατανοούν καί νά γ ί­ νονται κατανοητοί. Ά ν καμμιά φορά ή ένότητα θεωρίας

107

Απείλησε νά έκφυλιστεΐ σέ σχηματικότητα, άντιδράσαμε άμεσα καί γρήγορα, φέρνοντας στήν τακτική, έξαιτίας έπίσης καί τών προόδων τής τεχνικής, μιά γρήγορη άνανέωση. Μιά τέτοια διάταξη δέν είναι έπομένως στατική, δέν είναι παραδοσιακή, βπως μερικοί πιστεύουν. Ή παρά­ δοση έξετάζεται μόνον σά δύναμη καί οΐ κανονισμοί βρί­ σκονται πάντα σέ πορεία άναθεώρησης 8χι άπό έπιθυμία άλλαγής, άλλά γιά νά μπορούμε νά τούς έχουμε σέ έπαφή μέ τήν πραγματικότητα» (ένα παράδειγμα γιά τήν *προε­ τοιμασία της στρατηγικής συγκυρίας’ μποροΰμε νά βροϋμε στά Απομνημονεύματα τοΰ Τσώρτσιλ, έκεΐ πού μιλάει γιά τή μάχη της Γιουτλάνδης).

Ό Καισαρισμός
Καίσαρας, Ναπολέοντας ό Α ', Ναπολέοντας ό Γ \ Κρόμγουελ, κτλ. Νά φτιαχτεί ένας κατάλογος τών Ιστο­ ρικών γεγονότων πού Αποκορυφώθηκαν σέ μιάν *ήρωΐκή * μεγάλη προσωπικότητα. Μποροΰμε νά ποΰμε βτι ό καισαρισμός έκφράζει μιά κατάσταση βπου οί άντιμαχόμενες δυνάμεις έξισορροποΰνται μέ τρόπο καταστροφικό, δηλαδή έξισορροποΰνται μέ τρόπο πού ή συνέχεια τοΰ Αγώνα δέ μπορεΐ παρά νά καταλήξει στήν Αμοιβαία καταστροφή. "Οταν ή προοδευτική δύναμη A παλαίβει μέ τήν όπισθοδρομική Β, μπορεΐ νά συμβεΐ βχι μόνο νά νικήσει ή A τή Β είτε ή Β τήν Α, μπορεΐ νά συμβεΐ έπίσης νά μήν νικήσει οδτε ή Α ούτε ή Β, Αλλά νά έξαντληθοΰν Αμοιβαία καί νά έπέμβει μιά τρί­ τη δύναμη Γ άπό τά έξω καθυποτάσσοντας 8,τι μένει άπό τήν Α καί Β. Στήν ’Ιταλία, ύστερα άπό τό θάνατο τοϋ Magnifico αύτό Ακριβώς συνέβη.

108

Ά λλά ό καισαρισμός, παρόλο πού έκφράζει πάντα τή λύση ' διαιτησίας’, πού άνατέθηκε σέ μιά μεγάλη προσω­ πικότητα, μιας ίστορικο - πολιτικής κατάστασης πού χα­ ρακτηρίζεται άπό μιάν Ισορροπία δυνάμεων μέ καταστρο­ φική προοπτική, δέν έχει πάντα τήν Ιδια Ιστορική σημα­ σία. Μπορεϊ νά είναι Ινας καισαρισμός προοδευτικός καί Ινας όπισΟοδρομικός* καί ή άκριβολογημένη σημασία κάθε μορφής καισαρισμού, σέ τελευταία άνάλυση, μπορεϊ νά άνασυντεθεϊ άπό τή συγκεκριμένη Ιστορία καί ίχ ι άπό (να κοινωνιολογικό σχήμα. Είναι προοδευτικός 6 καισαρισμός, •βταν ή παρέμβασή του βοηθάει τήν προοδευτική δύναμη -vi θριαμβεύσει έστω καί μέ όρισμένους συμβιβασμούς καί συγκερασμούς πού περιορίζουν τή νίκη, είναι όπισθοδρομικός δταν ή παρέμβασή του βοηθάει τό θρίαμβο της όπισθοδρομικής δύναμης, έπίσης καί σ’ αύτή τήν περίπτωση μέ όρισμένους συμβιβασμούς καί περιορισμούς, πού ώστόσο έχουν μιάν άξΙα, μιά σπουδαιότητα καί μιά σημασία πού είναι διαφορετικές άπό 6,τι στήν προηγούμενη περί­ πτωση. Καίσαρας καί Ναπολέοντας ό 1ος είναι παραδεί­ γματα προοδευτικού καισαρισμού. Ναπολέοντας 3ος καί Μπίσμαρχ όπισθοδρομικοΰ καισαρισμού. Τό θέμα είναι νά βλέπουμε 5ν μέσα στή διαλεκτική * έπανάστάση - παλινόρθωση ’ είναι τό στοιχείο έπανάσταση ή τό στοιχείο παλινόρθωση πού υπερισχύει, έφό­ σον είναι βέβαιο ίτ ι στήν Ιστορική κίνηση δέν ύπάρχει ποτέ στροφή πρός τά πίσω καί δέν ύπάρχουν παλινορθώ­ σεις in toto. Εξάλλου, ό καισαρισμός είναι μιά διατύ­ πωση πολεμικο - Ιδεολογική, καί 6χι (νας κανόνας Ιστορι­ κής έρμηνείας. Μπορεϊ νά ύπάρχει λύση καισαρική καί χωρίς Καίσαρα, χωρίς μιά μεγάλη προσωπικότητα *ήρωΐ-

109

κή ’ καί άντιπροσωπευτική. Τό κοινοβουλευτικό σύστημα έχει δώσει κι αύτό ένα μηχανισμό για τέτοιες λύσεις συμ­ βιβασμού. 01 *έργατικές ’ κυβερνήσεις τοΰ Μάκ Ντόναλντ ήταν λύσεις αύτοϋ τοΰ είδους ώς ένα βαθμό' ό βαθμός τοΰ καισαρισμοΰ έντάθηκε 6ταν σχηματίστηκε ή κυβέρνηση μέ τόν Μάκ Ντόναλντ πρόεδρο καί πλειοψηφία συντηρη­ τική. Έ τ σ ι στήν ’Ιταλία τόν ’Οκτώβριο τοΰ 1922, μέχρι τήν άποχώρηση τών ' λαϊκών ’ καί ύστερα βαθμιαία μέχρι τΙς 3 Ίανουαρίου 1925, καί άκόμα μέχρι τις 8 Νοεμβρίου 1926, υπήρξε μιά πολίτικο - Ιστορική κίνηση δπου διάφο­ ρες βαθμίδες καισαρισμοΰ διαδέχτηκαν ή μιά τήν άλλη μέχρι μιά πιό καθαρή καί μόνιμη μορφή, μολονότι κι αύ­ τή έπίσης δέν ήταν άκίνητη καί στατική. Κάθε κυβέρνηση συνασπισμοΰ είναι ένας άρχικός βαθμός καισαρισμοΰ, πού μπορεΐ καί δέ μπορεΐ νά άναπτυχθεΐ μέχρι βαθμούς πιό σημαντικούς (φυσικά ή συνηθισμένη γνώμη είναι άντίθετα βτι οι κυβερνήσεις συνασπισμοΰ είναι τό πιό * στέρεο προ­ πύργιο ’ έναντίον τοΰ καισαρισμού). Στό σύγχρονο κόσμο, μέ τις μεγάλες τους συμμαχίες οίκονονομικο - συνδικαλι­ στικού καί πολιτικοΰ - κομματικοΰ χαρακτήρα, ό μηχανι­ σμός τοΰ καισαρικοΰ φαινομένου,είναι πολύ διαφορετικός άπ’ αύτόν πού ύπηρξε μέχρι τόν Ναπολέοντα τόν Γ'. Μέχρι τόν Ναπολέοντα τόν Γ ', οί τακτικές στρατιωτικές δυνάμεις ή μάχιμες δυνάμεις άποτελοΰσαν ένα άποφασιστικό στοιχείο για τήν έπικράτηση τοϋ καισαρισμοΰ, πού πραγματοποιούν­ ταν μέ κάποια πραξικοπήματα, μέ στρατιωτικά κινήματα κτλ. Στό σύγχρονο κόσμο οί συνδικαλιστικές καί πολιτικές δυνάμεις, μέ τά άνυπολόγιστα οίκονομικά μέσα πού μποροΰν νά διαθέτουν μικρές όμάδες πολιτών, περιπλέκουν τό πρό­ βλημα. Τά στελέχη τών κομμάτων καί τών οίκονομικών συνδικάτων μποροΰν νά διαφθαροΰν ή νά τρομοκρατηθούν,

110

είναι άκριβώς μιά γενική ύπόθεση. Ή σύγχρονη πολιτική τεχνική έχει άλλάξει τελείως μετά τό ’48. δηλαδή βχι μόνο τής κρατικής υπη­ ρεσίας πού προορίζεται γιά τήν καταστολή τοϋ έγκλήματος. όλόκληρα *πολιτικά* κόμ­ ματα καί άλλες Οργανώσεις οικονομικές ή άλλου είδους πρέπει νά θεωρηθούν όργανισμοί πολιτικής άστυνομίας. 111 . τύπου Καίσαρα ή 18ης Μπρυμαίρ. Μ’ αύτή τήν έννοια. ένα σχήμα κοι­ νωνιολογικό (βολικό γιά τή πολιτική τέχνη). δηλαδή μέ τήν προοπτική νά μήν νικήσει οΰτε τό A οΰτ* τό Β στόν άγώνα τους γιά νά άποκαταστήσουν (ή νά ξανααποκαταστήσουν) μιάν όργανική Ισορ­ ροπία. Τό γενικό σχή­ μα τών δυνάμεων A καί Β πού άγωνίζονται μέ προοπτική καταστροφική. τοϋ συνεταιριστικού συνδικαλισμού καί τοϋ κομματικού συστήματος. μετά τήν διάδοση τοϋ κοινοβουλευτισμού. Σύνταξης). τοϋ σχηματισμού μεγάλων γραφειοκρατιών. τής Ί το λ . (Σημ. άπό 8που γεννιέται (μπορεϊ νά γεννηθεί) ό Καισα­ ρισμός. 2 στή σ*λ. Βλέτκ ύποσημ. Ή ύπόθεση μπορεϊ νά γίνει πάντα πιό συγκεκριμένη. . κρατικών καί ' Ιδιωτικών * (πολίτικο Ιδιωτικών.χωρίς νά υπάρχει άνάγκη στρατιωτικής δράσης μεγάλου στύλ. άλλά τοϋ συνόλου τών δυνάμεων πού έχουν όργανωθεΐ άπό τό κράτος καί άπό τούς ίδιώτες γιά νά υπερασπι­ στούν τήν πολιτική καί οίκονομική έξουσία τών κυρίαρχων τάξεων. μέ χαρακτήρα άνακριτικό καί προληπτικό. άνεβασμένη σ’ ένα πάντοτε μεγαλύτερο βαθμό προσέγγισης πρός τή συγκε­ 1. κομματικών καί συνδικαλιστικών) καί οί μετα­ σχηματισμοί πού ίγιναν στήν όργάνωση τής άστυνομίας μέ τήν πλατιά έννοια. Άναπαράγεται σ’ αύτό τό πεδίο ή ίδια κατάσταση πού έξετάσαμε άπό άφορμή τή γιακωβίνικη διατύπωση τοϋ ’48 της λεγάμενης 'διαρκούς έπανάστασης’ *.

ώστόσο. Αύτό είναι ένα στοιχείο μεγάλης προσέγγισης. κι αύτό μποροΰμε νά τό πετύχουμε προσδιορίζοντας μέ άκρίβεια όρισμένα βα­ σικά στοιχεία.ρεϊ νά προκύψει άπό μιά *στιγμιαία * πολιτική άνεπάρκεια της παραδοσιακής κυρίαρχης δύναμης. Έ ν α άλλο στοιχείο είναι τό άκόλουθο : ή καταστροφική φάση μπο. Έ τ σ ι.κριμένη Ιστορική πραγματικότητα. Ή κυρίαρχη δύναμη στή Γαλλία άπό τό 1815 μέ­ χρι τό 1848 είχε διασπαστεΐ πολιτικά (φατριαστικά) σέ τέσσερα τμήματα : τών νομιμοφρόνων. τών όρλεανιστών. δέν ήταν ωστόσο τέτοιες πού νά . Αύτό πραγματοποιήθηκε στήν περίπτωση τοΰ Ναπολέοντα τοΰ Γ '. τών βοναπαρτιστών καί τών γιακωβίνων δημοκρατικών. τουλάχιστο ίσαμε έναν Ορισμένο βαθμό (άρκετόν ωστόσο γιά τούς ίστορικο . μποροΰμε νά ποϋμε 6τι οί A καί Β παρόλο πού είναι ξε­ χωριστές καί άντίθετες.μή μπορούν νά έρθουν * άπόλυτα ’ σέ μιά συγχώνευση καί άμοιβαία άφομοίωση δστερα άπό μιά μοριακή διαδικασία* αύτό πού πραγματικά συνέβηκε. καί ίχ ι άκόμα άπό μιά όργανική άνεπάρκεια άναγκαστικά άξεπέραστη.πολιτι­ κούς σκοπούς της κατάπαυσης τοΰ βασικοΰ δργανικοΰ άγώ­ να καί άρα γιά τό ξεπέρασμα της καταστροφικής φάσης). Στήν περίπτωση τοϋ Καίσαρα καί τοϋ Ναπολέοντα τοΰ Α'. 112 . μιλώντας γιά A καί Β λέμε μονάχα ίτ ι αύτή είναι μιά δύναμη γενικά προοδευτική καί μιά δύναμη-γε­ νικά όπισθοδρομική : μποροΰμε νά ξεκαθαρίσουμε γιά ποιου τύπου προοδευτικές καί όπισθοδρομικές δυνάμεις πρόκειται καί νά πετύχουμε έτσι μεγαλύτερες προσεγγίσεις. 01 έσωτερικοί φατριαστικοί άγώνες ήταν τέτοιοι πού έκα­ ναν άδύνατη τήν προώθηση τής άνταγωνιστικής δύναμης Β (της προοδευτικής) σέ μιά * πρώιμη μορφή.

άλλά μονάχα *έξέλιξη ’ τοΰ Ιδιου τοΰ τύπου. γιά νά ποϋμε έτσι ένα χαρακτήρα ποσοτικό . άνάλογα μέ τό άνάστημά του. Ό Ναπολέοντας ό Γ ' Αντι­ προσώπευσε (μέ τόν τρόπο του. μολονότι γειτο­ νεύουν μέ τόν τελευταίο τύπο. σύμφωνα μέ μιάν Αδιάκοπη γραμμή.ποιοτικό. 6πως μέ πολλούς τρόπους άπόδειξε ή κατοπινή Ιστορία. δέν ύπηρξε έδώ πέ­ ρασμα άπό έναν τύπο κράτους σ’ έναν άλλο τύπο. έστω καί μέ μιά κοπιαστική καί αιματηρή διαδικασία. Ό καισαρισμός τοΰ Ναπολέοντα τοΰ Γ ' ήταν μονάχα καί περιορισμένα ποσοτικός. καί μάλιστα βαθαίνει είδικά μέ τήν άνοδο στήν έξουσία τών καισαρικών δυνάμεων. Στό σύγχρονο κόσμο ή ισορροπία μέ καταστροφικές προοπτικές δέν πραγματο­ ποιείται άνάμεσα σέ δυνάμεις πού σέ τελευταία άνάλυση θά μποροΰσαν νά σαγχωνευτοΰν καί νά ένωθοΰν. 'Ωστόσο. Αντιπροσώπευσε δηλαδή τήν Ιστορική φάση περάσματος άπό ένα τύπο κράτους σ’ έναν άλλο τύπο. πού δέν ήταν μεγάλο) αύτές τΙς λανθάνουσες καί έσωτερικές δυνατότητες : ό καισαρισμός του λοιπόν ίχει ένα Ιδιαίτερο χρώμα.Ναπολέοντα Α '. ό καισαρι­ σμός έχει έπίσης καί στό σύγχρονο κόσμο ένα όρισμένο 113 .ή ύπάρχουσα κοινωνική μορφή δέν είχε άκόμα έξαντλήσει τΙς δυνατότητες έξέλιξής της. Στό σύγχρονο κόσμο τά φαινόμενα τοΰ καισαρισμού είναι τελείως διαφορετικά. ένα πέρασμα βπου οί νεωτερισμοί ήταν τόσοι καί τέτοιοι ώστε νά Αντιπροσωπεύουν μιά πλήρη στροφή. άλλά άνά­ μεσα σέ δυνάμεις πού ή Αντίθεσή τους είναι Αγιάτρευτη Ιστορικά. τόσο άπό έκεΐνα τοΰ προοδευ­ τικού τύπου Καίσαρα . ίπω ς καί άπό έκεΐνα τοΰ τύπου Ναπολέοντα τοΰ Γ '. Ό καισαρισμός τοϋ Καίσαρα καί τοΰ Ναπολέοντα τοΰ Α ' άπόχτησε.

άνάλογα μέ τίς χώρες καί μέ τή σχετική τους βαρύτητα στήν παγκό­ σμια διάρθρωση. γιατί μιά κοινωνική μορφή έχει 'πάντα* περιθωριακές δυνατότητες παραπέρα έξέλιξης καί όργανωτικής συστηματοποίησης. Πάντως 114 .περιθώριο. καί Ιδιαίτερα μπορεϊ νά ύπολογίζει πάνω στή σχετική άδυναμία της άνταγωνιστικής προοδευτικής δύναμης. άλλά άκριβώς γιά τό άντίθετο : γιατί έμπόδισε τήν άνοδο στήν έξουσία ένός καισαρισμού πού προετοιμα­ ζόταν. έξαιτίας τής φύσης της καί τοΰ ιδιόμορφου τρόπου ζωής της. βχι γιατί όδήγησε στόν ' καισα­ ρισμό’. κοινωνικο . περισσότερο ή λιγότερο μεγάλο.καί τούτο έπίσης άνήκει σ’ αύτή τή σειρά τών παρατηρήσεων. άδυναμία πού χρειάζεται νά τή διατηρήσει : γ ι’ αύτό έχουν πει δτι ό σύγχρονος καισα­ ρισμός περισσότερο άπό στρατιωτικός είναι άστυνομικός. ’Έ τσι. Θά ήταν λάθος μεθόδου (μιά 6ψη της κοινωνιολογικής μηχανιστικότητας) νά ύποστηρίξουμε δτι στά φαινόμενα τοϋ καισαρισμού. εϊτε προοδευτικού. 6λο τό καινούρ­ γιο Ιστορικό φαινόμενο όφείλεται τάχα στήν Ισορροπία τών ' βασικών ’ δυνάμεων χρειάζεται άκόμα νά δούμε τίς σχέ­ σεις πού παρεμβαίνουν άνάμεσα στίς κύριες όμάδες (ποι­ κίλου είδους. είτε ένδιάμεσου έπεισοδιακοΰ χαρακτήρα. "Ενα Ιστορικό έπεισόδιο πολύ σημαντικό άπ’ αύτή τήν άποψη είναι τό λεγόμενο κίνημα γιά τήν ύπόθεση Ντρέϋφους στή Γαλλία. δέ θά καταλαβαίναμε τό πραξικό­ πημα της 2 Δεκεμβρίου χωρίς νά μελετήσουμε τό ρόλο τών στρατιωτικών όμάδων καί τών γάλλων άγροτών.οικο­ νομικού) τών βασικών τάξεων καί τΙς βοηθητικές δυνά­ μεις πού καθοδηγούνται ή είναι ύποταγμένες στήν ήγεμονική έπίδραση. εϊτε όπισθοδρομικοϋ.οικονομικού καί τεχνικό . καί είχε καθαρά άντιδραστικό χαρακτήρα.

μέ τήν έν­ νοια τουλάχιστο 6τι έπίσης στό κυρίαρχο στρατόπεδο σπά­ ζουν καταπιεστικά κρατικά άποκρυσταλλώματα. διότι ύπάρχουν στοιχεία τοϋ ϊδιου τοϋ κυρίαρχου κοινωνικού συνασπισμού πού έμποδίζουν τόν καισαρισμό τοΰ πιό άντιδραστικοΰ τμήματος τοΰ ίδιου τοΰ συνασπισμοΰ. άλλά 6χι άπόλυτα προοδευτικές. άλλά στά υποτελή στοιχεία της πό­ λης πού καθοδηγούνται άπό τό σοσιαλιστικό ρεφορμισμό (έπίσης ίμ ω ς καί στό πιό προοδευτικό τμήμα τής άγροτιας). μιά πού δέν μπορούν νά *άφήσουν έποχή ’.πολιτικά κι­ νήματα τύπου Ντρέϋφους. άλλά δέν είναι τελείως άντιδράσεις. Έγιναν ιστο­ ρικά δραστήριες άπό τήν αδυναμία νά ένεργεΐ έποικοδομητικά.τό κίνημα Ντρέϋφους είναι χαρακτηριστικό . στηριζόμενα 6χι στούς άγρότες. καί έπομένως συνδέονται μέ μιάν όρισμένη κατάσταση Ισορρο­ πίας τών δυνάμεων πού παλεύουν καί πού είναι άνίκανες κ’ ol δυό νά έκφράσουν μιάν άνοικοδομητική δική τους θέληση. καί παρεμ­ βάλλουν στή ζωή τοΰ κράτους καί στίς κοινωνικές δρα­ στηριότητες Ινα προσωπικό διαφορετικό καί πιό πολυά­ ριθμο άπό τό προηγούμενο : κι αύτά έπίσης τά κινήματα μπορούν νά έχουν £να περιεχόμενο σχετικά *προοδευτικό ’ στό βαθμό πού δείχνουν δτι μέσα στήν παλιά κοινωνία ύπήρχαν λανθάνουσες δραστήριες δυνάμεις πού δέν ήξεραν νά τΙς μεταχειριστοΰν οί παλιοί διευθύνοντες ή έστω ' πε­ ριθωριακές δυνάμεις’. ίχ ι άπό μιά έσωτερική δίκιά τους δύναμη. πού δέν είναι άσφαλως έπαναστάσεις. 115 . Βρίσκομε κι άλλα σύγχρονα ιστορικά . στό χωριό.

*0 πο­ λιτικός άγώνας εϊναι άφάνταστα πιό σύνθετος : μέ μιάν όρισμένη έννοια μπορεΐ νά συγκριθεΐ μέ τούς άποικιακούς πολέμους. βταν δηλαδή ό νικηφόρος στρατός κάνει κατοχή ή έχει τήν πρόθεση νά έξασφαλίσει τήν κατοχή όλόκληρου ή ένός μέρους πού κατέλαβε. οΐ άπεργίες είναι πόλεμος έλιγμών. Πρέπει έξάλλου νά παρατηρήσουμε βτι γιά νά τελειώσει 6 πόλεμος. γίνεται ειρήνη. Έ τ σ ι ό πολιτικός άγώνας τής ’Ινδίας έναντίον τών ■Άγγλων (καί ώς ένα βαθμό της Γερμανίας έναντίον τής Γαλλίας ή της Ούγγαρίας έναντίον της Μικρής Άντάντ) μπορεΐ νά πάρει τρεις μορφές πολέμου : έλιγμών. άρκεΐ ό στρατηγικός σκοπός νά έχει έπιτευχθεΐ μόνον * δυ­ νάμει ’ : άρκεΐ δηλαδή νά μήν ύπάρχει άμφιβολία βτι ένας στρατός δέ μπορεΐ πιά νά πολεμήσει καί βτι δ νικηφόρος στρατός ' μπορεΐ ’ νά καταλάβει τό έχθρικό έδαφος. ή μέ τούς παλιούς κατακτητικούς πολέμους. πού γίνεται πόλεμος έλιγμών σέ όρισμένες στιγμές καί σέ άλλες παράνομος : τό μποϋκοτάζ είναι πόλεμος θέσεων. θέσεων καί παράνομο. άλλά ό άγώνας συνεχίζεται στύ πο­ λιτικό πεδίο καί στό πεδίο της στρατιωτικής 'προετοι­ μασίας ’. Υ πάρχει μιά μορφή δράσης δυνάμεων καταδρομών. *Η παθητική άντίσταση τοΰ Γκάντι είναι ένας πόλεμος θέσεων. άλλά χρησιμοποιείται μέ 116 .Πολιτικός άγώνας καί στρατιωτικός πόλεμος Στό στρατιωτικό πόλεμο βταν έπιτευχθεΐ ό στρατιω­ τικός σκοπός. ή μυστική προετοιμασία βπλων καί μαχητικών στοιχείων έφόδου είναι πόλεμος παράνομος. Τότε ό νικημένος στρατός άφοπλίζεται καί διαλύεται. ή καταστροφή τοϋ έχθρικοΰ στρατοϋ καί ή κατάληψη τοΰ έδάφους του.

). Μιά ξεχωριστή μελέτη πρέπει νά γίνει γιά τό ζή­ τημα τών κομιτατζήδων στά Βαλκάνια. ή χρησιμοποίηση τών καταδρομέων 1 άπαιτεΐ μιά πρωτό­ τυπη τακτική άνάπτυξη. μέ τή διαμόρφωση τών άγροτικών τάξεων καί έπίσης μέ τήν πραγματική δύναμη τών κυβερ­ 1. "Ετσι στή Γαλλία Θά συνέφερε νά έμπλακεΐ ή γερμανική έθνικιστική Δεξιά σ’ ένα τυχοδιωκτικό πραξικόπημα πού θά άνάγκαζε τήν πα­ ράνομη στρατιωτική όργάνωση.μεγάλη περίσκεψη. πού συνδέονται μέ Ιδιόμορφες συνθήκες τοϋ φυσιογεωγραφικοϋ περιβάλ­ λοντος της περιοχής. μ. Ά ν οί Ά γγλοι είχαν τήν πεποίθηση βτι προετοιμάζεται ένα μεγάλο κίνημα έξέγερσης προορι­ σμένο νά έκμηδενίσει τήν τωρινή στρατηγική τους ύπεροχή (πού είναι) μέ μιά βρισμένη έννοια. πού στή σύλληψή της ή πολεμική έμπειρία μπορεϊ νά δώσει μονάχα μιά παρακίνηση. βχι ένα μοντέλο. — Θά τούς συνέφερε νά ηροκαλέσονν τήν πρόωρη έξοδο τών Ινδι­ κών μαχητικών δυνάμεων γιά νά τΙς έντοπίσουν καί νά Αποκεφαλίσουν τό γενικό κίνημα. πού τώρα τήν ύποψιάζονται. έπιτρέποντας μιάν έγκαιρη έπέμβαση άπό τή γαλλική άποψη. Νά πού σ’ αύτές τίς μικτές μορφές άγώνα βασικού στρατιωτικού χαρακτήρα καί κυρίαρχου πολίτικου χαρακτήρα (άλλά καί κάθε πολι­ τικός άγώνας έχει πάντα ένα στρατιωτικό ύπόστρωμα). νά έκδηλωθεΐ πρόωρα. a rd iti «τά Ιταλικά (σ. 117 . ή δυνατότητά τους νά έλίσσονται σέ έσωτερικές γραμμές καί νά συγκεν­ τρώνουν τίς δυνάμεις τους στό σημείο πού είναι * σπορα­ δικά ’ τό πιό έπικίνδυνο) μέ τή μαζική παρενόχληση — δη­ λαδή άναγκάζοντάς τους νά διαλύουν τίς δυνάμεις τους σέ ένα πολεμικό Θέατρο πού έγινε ταυτόχρονα γενικό. τ.

γιά διάφορους λόγους άκινητοποιημένη. *Η σχέση πού ύπήρχε τό 1917 . Αύτές οί μορφές άγώνα χαρακτηρίζουν τίς μειονότητες πού είναι άδύνατες άλλά έξαγριωμένες. ol ’Ιρλανδοί καί οί άλλες μορφές παρτιζάνικου πολέμου πρέπει νά ξεχωριστοϋν άπό τό ζήτημα τής δράσης δυνάμεων καταδρομών. Έ τ σ ι έχουν τά πράγματα καί μέ τίς ιρλανδικές άνταρτικές όμάδες πού ή μορφή τοϋ πολέμου τους καί της όργάνωσής τους συνδεόταν μέ τήν ιρλανδική κοινωνική συγκρότητη. πού άντιστοιχεΐ άκριβώς στόν και­ νούργιο σχηματισμό τακτικής· αλλιώς θά εϊχαμε τό δίχως άλλο ήττα καί φυγή· 2) δτι δέν εϊναι άνάγκη νά θεωροΰμε τίς δυνάμεις καταδρομών σάν ένα δείκτη τής γενικής μα­ χητικότητας τής στρατιωτικής μάζας. άλλά άντίθετα σάν ένα δείκτη τής παθητικότητάς του καί τής σχετικής του άποθάρρυνσης. πού τίς ύποστηρίζει καί τίς τροφοδοτεί μέ άτομικές συνεισφορές. 01 κομιτατζήδες.1 8 άνάμεσα στούς σχηματισμούς τών δυνάμεων καταδρομών καί τό στρά­ τευμα στό σύνολό του μπορεϊ νά όδηγήσει καί όδήγησε ήδη τούς πολιτικούς ήγέτες σέ λαθεμένες τοποθετήσεις στά σχέδια άγώνα.νήσεων. άλλά *δυνάμει ’ δραστική. Ξεχνάνε δ τι: 1) οί δυνάμεις καταδρο­ μών είναι άπλοι σχηματισμοί τακτικής καί προϋποθέτουν έτσι ένα στράτευμα μικρής άποδοτικότητας άλλά βχι τε­ λείως άδρανές : γιατί άν ή πειθαρχία καί τί> στρατιωτικό πνεΰμα έχουν χαλαρώσει σέ βαθμό ώστε νά προταθεΐ ένα καινούργιο σχέδιο τακτικής. Αύτά τά λέμε τηρώντας σιωπηρά τό γενι- 118 . παρόλο δτι φαίνεται νά έχουν κοινά σημεία. πάντως ύπάρχουν άκόμα ώς ένα όρισμένο βαθμό. έναντίον καλά όργανωμένων πλειοψηφιών: ένώ ή δράση τών σύγχρονων δυνάμεων καταδρομών προϋ­ ποθέτει μιά μεγάλη έφεδρεία.

ή δέν πειθαρχεί μέ άκρίβεια. δέν πρέπει νά πιθηκίζουμε μέ τις μεθόδους άγώνα τών κυρίαρχων τά­ ξεων.κ κριτήριο βτι οί συγκρίσεις άνάμεσα στή στρατιωτική £> καί τήν πολιτική τέχνη πρέπει πάντα νά γίνονται cum grano salis δηλαδή μονάχα σάν παρορμήσεις στή σκέψη καί σαν άπλοποιητικοί βροι ad absurdum : πραγματικά στό πολιτικό στράτευμα λείπει ή άνελέητη ποινική κύρωση γιά δποιον κάνει λάθος.. μέ μιάν όρισμένη έννοια* τό έλαφρύ καί τό βαρύ Ιπ­ πικό. ύπάρχουν κι άλλες μορφές. άν δέ θέλουμε νά πέφτουμε σέ εύκολες ένέδρες. πέρα άπό τόν πόλεμο έλιγμών καί τόν πόλεμο θέσεων ή πολιορκίας. γενικά τά γρήγορα ίπλα έπαι­ ζαν κατά ένα μέρος ένα ρόλο καταδρομέων έτσι στήν τέ­ χνη της όργάνωσης τών περιπόλων περιέχονταν τό σπέρ­ μα τών σύγχρονων δυνάμεων καταδρομών. πέρα άπό τό γεγονός βτι ή πολιτική παράταξη οΰτε άπό μακρυά δέ μπορεΐ νά συγκριθεΐ μέ τή στρατιωτική παράταξη.18. χαρακτηρίζουν τόν πόλεμο θέσεων. Στούς σημερινούς άγώνες τοϋτο τό φαινόμενο παρουσιά­ 119 . "Ενα άλλο στοιχείο πού χρειάζεται νά έχουμε πάντα ύπόψη είναι τοϋτο : βτι στόν πολιτικό άγώνα. Στόν πολιτικό άγώνα. έτσι όπως αύτύς φανερώθηκε τό 1914 . 'Η άληθινή δράση δυνάμεων καταδρομών. Στόν πόλεμο πολιορκίας περισσότερο παρά στόν πόλεμο έλιγμών περιέ­ χονταν τό έξης σπέρμα : πιό έκτεταμένη ύπηρεσία περι­ πόλων καί είδικά ή τέχνη νά όργανώνονται ξαφνικές έξο­ δοι καί ξαφνικές έπιθέσεις μέ έπίλεκτες δυνάμεις. δηλαδή οί σύγχρονες δυνάμεις καταδρομών. λεί­ πει ή κρίση τοϋ στρατοδικείου. Έπίσης ό πόλεμος έλιγμών καί 6 πόλεμος πολιορκίας τών προηγούμενων περιόδων είχαν τούς δικούς τους καταδρο­ μείς. οί βερσαλλιέροι. κτλ.

Όποιαδήποτε ώρα της μέρας ή τής νύχτας. αύτές οΐ δργχνώσεις πού έγιναν έπαγγελματικές μποροΰν νά έξαπολύουν αποφασιστικά κτυπήματα καί.ζεται συχνά: μιά άδυνατισμένη κρατική όργάνωση είναι σάν Ινα έξασθενισμένο στράτευμα* μπαίνουν στό πεδίο οΐ δυνάμεις καταδρομών. βπως μιά τάξη πού έχει άφθονες οικονομικές δυνατότητες καί δέ δε­ σμεύεται. μέ μιά σταθερή έργασία. πού στήν περίπτωση τοϋ πολιτικού άγώνα.αστικά τό σκοπό τους.οίηση της τακτικής τών δυνάμεων καταδρομών. πού έχουν δύο καθήκοντα : νά χρησιμοποιούν τήν παρανομία. ένώ τό κράτος παρουσιάζεται νά παραμένει στή νομιμότητα. σ’ ολα τά μέλη της. Ή τακτική τών δυνάμεων κατα­ δρομών δέ μπορεΐ νά έχε> γιά ορισμένες τάξεις τήν ίδια σν(μχσία βπως γιά άλλες' σέ ορισμένες τάξεις είναι άναγy. νά είναι άνώτερη ά-ό τή στρατιωτική πλευρά καί μονάχα ή πολιτική δη- 120 . Τό νά πιστεύουμε βτι στήν παράνομη Ιδιωτική δρα­ στηριότητα μπορεΐς νά άντιπαραθέσεις μιάν άλλη παρό­ μοια δραστηριότητα.y. σά μέσο άναδιοργάνωσης τού ίδιου τοΰ κρά­ τους. δηλαδή νά καταπολεμάς τούς κατα­ δρομείς μέ καταδρομείς είναι μιά βλακεία' αύτό σημαίνει βτι πιστεύεις πώς τό κράτος θά παραμείνει τάχα αΙώνια άδρανές. Άλλ. καί δώ έπίσης. πέρα άπό τούς άλλους διαφορετικούς βρους. Ό ταξικός χαρακτήρας όδηγεΐ σέ μιά βασική διαφορά : μιά τάξη πού πρέπει νά δου­ λεύει καθημερινά μέ ωράριο σταθερό δέ μπορεΐ νά έχει μόνιμες καί έξειδικευμένες όργανώσεις έφόδου. πράγμα πού ποτέ δέ συμβαίνει. γιατί εΐναι κατάλληλος ό πόλεμος κινήσεων καί έλι­ γμών. δηλαδή οΐ Ιδιωτικές ένοπλες Οργα­ νώσεις. μπορεΐ νά συνδυάζει μιά χρήσιμη καί ίσως άπαραίτητη χρησιμο.ά ή αντιγραφή τοΰ στρατιωτικού πρότυπου εΐναι βλακώδης : ή πολιτική ύφείλει. νά πετυχαίνουν αίφνιδ'.

R osa L uxem burg. Alessandri (μεταφρασμένο άπό τά γαλλικά). τής Ί τ α λ .στρατιωτική χρησιμοποιήθηκε στίς άνομοιογενεϊς πολιτικά καί άδυνατισμένες χώ ­ ρες.τι ή Ρόζα κατέληξε νά πιστεύει έξαιτίας της * οίκονομιστικής ’ καί της αύθορ- 1. χρειά­ ζεται νά κάνουμε διάκριση άνάμεσα σέ τεχνική λειτουρ­ γία τοϋ είδικοϋ βπλου πού συνδέεται μέ τό σύγχρονο πό­ λεμο θέσεων καί πολιτικοστρατιωτική λειτουργία : σά λει­ τουργία είδικοϋ δπλου οι δυνάμεις καταδρομών χρησιμοποιήθηκαν σ’ (λους τούς στρατούς τοϋ Παγκόσμιου πόλε­ μου’ σά λειτουργία πολίτικο . Στό βιβλίο γίνεται θεωρητική έπεξεργασία λίγο βια­ στικά καί έπίσης έπιπόλαια της Ιστορικής έμπειρίας τοϋ 1905 : ή Ρόζα πραγματικά παραμέλησε τά ' βουλητικά ’ καί όργανωτικά στοιχεία πού στά γεγονότα αύτά ήταν πολύ πιό διαδεδομένα καί δραστήρια άπό 6.μιουργεΐ τήν δυνατότητα τών έλιγμών καί της κίνησης. πού μεταφράστηκε στά ιταλικά τό 1919 άπό τόν C. 121 . Σύνταξης). Lo sciopero generale—Il partito e i Sindicati. Società E d ito re « A vanti ! » M ilano. πρέπει νά θυμηθοϋμε τό βιβλίο της Ρόζας *. 1919 (Σημ. πού είχαν έπομένως σάν έκφραση έναν έθνικό στρατέ μέ μικρή μαχητικότητα καί ένα Γενικό Επιτελείο γραφειοκρατικοποιημένο καί άπολιθωμένο μέσα στήν καρριέρα. Ά π ό ίλα αύτά πού είπαμε βγαίνει βτι στό φαινόμενο της στρατιωτικής δράσης τών δυνάμεων καταδρομών. Μέ τήν εύκαιρία τών συγκρίσεων άνάμεσα στίς Αντι­ λήψεις γιά τόν πόλεμο έλιγμών καί τόν πόλεμο θέσεων στή στρατιωτική τέχνη καί τΙς σχετικές άντιλήψεις στήν πολιτική τέχνη.

άφοϋ θά έχει διαταράξει καί θά έχει έκμηδενίσει τήν έμπιστοσύνη τοϋ έχθροΰ στόν έαυτό του καί στίς δυνάμεις του καί στό μέλ­ λον του' 2) νά όργανώσει κεραυνοβόλα τά στρατεύματά του. 122 . μέ τό έπιβαρυντικό στοιχείο ίτ ι τά άποτελέσματα πιστεύονταν ταχύτατα στό χρόνο καί στό χώρο γ ι ’ αύτό έπρόκειτο γιά Ιναν άληθινό καί Ιδιαίτερο ιστο­ ρικό μυστικισμό. Τό άμεσο οίκονομικό στοιχείο (κρίση κτλ. Ωστόσο τό βιβλίο (καί άλλες μελέτες τής Ιδιας) είναι ένα άπό τά πιό σημαν­ τικά ντοκουμέντα τής θεωρητικής έπεξεργασίας τοϋ πο­ λέμου τών έλιγμών έφαρμοσμένου στήν πολιτική τέχνη.τι τοΰ βαριοΰ πυροβολικού στόν πόλεμο έλιγμών. πρός τήν κατεύθυνση τής στρατηγικής γραμμής. μιάν άναμονή ένός είδους θαυματουργής λάμψης. ή τουλάχιστο νά βάλει τά υπάρχοντα στελέχη (πού είχαν διαμορφωθεί ώς έκείνη τήν ώρα άπό τή γενική Ιστορική διαδικασία) κεραυνοβόλα στή θέση τους γιά νά πλαισιώσουν τά σκόρπια στρατεύ­ ματα’ 3) νά δημιουργήσει κεραυνοβόλα τήν Ιδεολογιχή συγκέντρωση προσδιορισμοί τών σκοπών πού πρέπει νά έπιτευχθοΰν. γιατί αύτό τό στοιχείο χρησιμοποιοΰνταν μέ τό σκοπό νά ύπάρξει Ινα διπλό άποτέλεσμα : 1) ν* άνοίξει διάβαση μέσα στήν έχθρική άμυνα.) έξετάζεται σάν τό πεδινό πυροβολικό που στόν πόλεμο ανοίγει διάβαση μέσα στήν έχθρική άμυνα. διάβαση άρκετή ώστε τά δικά του στρατεύματα νά κάνουν εισβολή καί νά σημειώσουν μιάν άποφασιστική έπιτυχία (στρατηγική). τΗταν μιά μορφή σιδερένιου οίκονομιστικοϋ ντετερμινισμού. ή τουλάχιστο μιάν έπιτυχία.μητιστικής της προκατάληψης. νά δημιουργήσει τά στελέχη. Φυσικά στήν έπιστήμη τής ιστορίας ή άποτελεσματικότητα τοϋ άμεσου οικονομικού στοιχείου θεωρείται πολύ πιό σύνθετη άπό 6.

είναι μιά άπλή άνοησία. είδικά στόν αύστριακδ τομέα (άλλά έπίσης καί στήν άνατολική Πρωσία) καί είχε μέν έξαιρετικές έπιτυχίες άλλά έφήμερες. Salani. Firenze. στήν πραγματικότητα. έκτδς άν είχε ξαφνικά μιά συντριπτική ύπεροχή πάνω στδν έχθρό.'Η παρατήρηση τοϋ στρατηγού Κράσνωφ (στό μυθι­ στόρημά του !) ίτ ι ή Ά ντάντ (πού Sèv ήθελε μια νίκη της αύτοκρατορικής Ρωσίας. τών ντουφεκιών. P ietro K rasnov. πέρα άπδ τήν άφθονία τοϋ άνεφοδιασμού πού έπιτρέπει τή γρήγορη Αντικατάσταση τοϋ ύλικοϋ πού χάθηκε ύστερα Απδ ένα ρήγμα καί μιά 1. Dall’ aquila imperiale alla bandiera rossa. Ή άλήθεια εί­ ναι ίτ ι δέ μπορούσε νά διαλέξει τή μορφή τού πολέμου πού ήθελε. άπδ τή συγκέντρωση τών ίπλων σ’ Ινα δρισμένο σημείο. 123 . Σύνταξης). τής Ί τα λ . μυδραλλιοβόλων. άπδ τά χαρακώματα άπλά καί μόνο. άλλά άπδ ίλο τδ δργανωτικδ καί βιομηχανικό σύστημα τού χώρου πού βρί­ σκεται στά νώτα τοϋ παραταγμένου στρατού καί έχει έπι­ βληθεΐ είδικά άπδ τή γρήγορη βολή τών πυροβόλων. 1928 (Σημ. Στήν πραγματικότητα δ ρωσικός στρατός δοκίμασε τόν πόλεμο έλιγμών καί ρηγμάτων. γιά νά μή λυθεί τελειωτικά ύπέρ τού Τσαρισμού τό ανατολικό ζήτημα) έπέβαλε στό ρωσικό Γενικό Επιτελείο τόν πόλεμο τών χαρακωμάτων (πού ήταν παράλογος άν πάρουμε ύπόψη μας τήν τεράστια Ανά­ πτυξη τού μετώπου άπό τή Βαλτική ώς τή Μαύρη Θά­ λασσα μέ μεγάλες έλώδεις καί δασώδεις ζώνες) ένώ μόνος δυνατός ήταν δ πόλεμος έλιγμών. καί είναι γνωστό πόσες άπώλειες έστοίχισε ή έπιμονή τών Γενικών ’Επιτελείων νά μή θέλουν ν’ άναγνωρίσουν ίτ ι δ πόλεμος θέσεων έχει *έπιβληθεΐ ’ άπό τδ γενικδ συσχετισμό τών συγκρουόμενων δυνάμεων. *0 πόλεμος θέσεων δέν άποτελεΐται.

ένισχυμένο άπό έκλεκτά γερμανικά τμήματα καί διοικούμενο άπό γερμανούς. δπου 'κοινωνία τών πολιτών’ έχει γίνει μιά δομή πολύ σύνθετη καί άνθεκτική στίς κατα­ στροφικές ' έπιδρομές ’ τοϋ άμεσου οίκονομικοϋ στοιχείου (κρίσεις. καί άλλο στόν αύστριακό τομέα καί πώς άκόμα καί στόν αύστριακό τομέα. Ό ΐδιος περιορισμός πρέπει νά γίνει στήν πολιτική τέχνη καί έπιστήμη. ή τακτική της εισβολής κατέ­ ληξε σέ συμφορά. Έ ν α άλλο στοιχείο είναι ή μεγάλη μάζα άνθρώπων πού παίρνουν μέρος στήν παράταξη. πρέπει νά θεωρηθεί δτι βρίσκεται στήν ΐδια θέση πού είχε παλιότερα ό πόλεμος πολιορκίας σέ σύγκριση μέ τόν πόλεμο έλιγμών.τι άφορα τά πιό άναπτυγμένα κράτη. Φάνηκε. τουλάχιστο σέ δ. βταν ή προέλαση πού έμοιαζε άσυγκράτητη άνακόπηκε μπροστά στή Βαρσοβία άπό τό στρατηγό ΒεΟγκάν πάνω στή γραμμή πού διοικοϋνταν άπό γάλλους άξιωματικούς. 6πως προηγούμενα ήταν προσκολλημένοι στόν πόλεμο έλι­ γμών.) : τά έποικοδομήματα τής κοινω­ νίας τών πολιτών είναι σάν τό σύσττιαα τών χαρακωμά­ 124 . Τό Ιδιο φάνηκε στόν πολωνικό πόλεμο τοϋ 1920.όπισθοχώρηση. πολύ άνισης άξίας καί πού άκριβως μπορούν νά ένεργοΰν μόνο σά μάζα. υφέσεις κτλ. Οί Ιδιοι οί τεχνικοί στρατιωτικοί πού άπό δω καί μπρός είναι προσκολλημένοι στόν πόλεμο θέσεων. δέν ύποστηρίζουν βέβαια δτι ό προηγούμενος τύπος πρέπει νά θεωρηθεί δτι έχει έξαλειφθεΐ άπό τήν έπιστήμη* άλλά δτι ατούς πολέμους άνάμεσα στά κράτη τά πιό άναπτυγμένα βιομηχανικά καί πολιτιστικά αύτός πρέπει νά θεω­ ρηθεί δτι έχει περιοριστεί σέ ρόλο τακτικής περισσότερο παρά στρατηγικής. πώς στό ανατολικό μέτωπο άλλο πράγμα ήταν νά κάνεις έπιδρομή στόν γερμανικό τομέα.

οδτε χά­ νουν τήν έμπιστοσύνη στίς δυνάμεις τους καί στό μέλλον τους. Τό ζήτημα λοιπόν είναι -νά μελετήσουμε σέ * βάθος ’ ποιά είναι τά στοιχεία της κοινωνίας τών πολιτών πού Αντιστοιχούν στά Αμυντικά συστήματα στόν πόλεμο θέσεων. Τά πράγματα άσφαλώς δέ μένουν άκριβώς βπως ήταν. Τό τελευταίο γεγονός τοϋ είδους αύτοΰ στήν Ιστορία -της πολιτικής ήταν τά γεγονότα τοϋ 1917. Λέμε σέ ' βάθος ’ σκόπι­ μα. έτσι συμβαίνει στήν πολιτική κατά τή διάρκεια τών μεγάλων οίχονομικών κρίσεων' οδτε τά τμήματα έφόδου έξαιτίας της κρίσης. οδτε άκόμα λιγότερο άποκτοϋν έπιθετικό πνεύμα' αντίστοιχα αύτοί πού δέχονται τήν έπίθεση οδτε Αποθαρρύνονται οδτε έγκαταλείπουν τήν άμυνα. "Οπως συνέβαινε σ’ αυτόν Αστε μιά λυσσώδης βολή πυροβολικού νά μοιάζει ίτ ι είχε καταστρέφει δλο τό άντίπαλο Αμυντικό σύστημα. γιατί έχουν μελετηθεί είτε Από όπτικές γωνίες έπιφανειακές καί τετριμμένες. τοϋ έσπευσμένου χρόνου. άλλά τοϋ είχε καταστρέψει μονάχα τήν έξωτερική έπιφάνεια καί τή στιγμή της έπίθεσης καί της προέλασης οί έπιτιθέμενοι βρίσκονταν μπροστά σέ μιάν άμυντική γραμμή πού ήταν άκόμα σέ ένέργεια. δπως όρισμένοι Ιστορικοί τών έθίμων μελετάνε τίς παραξενιές της γυναικείας μόδας. είτε ά ιΑ μιάν όπτική γωνία *Ο ρθολογιστικήδηλαδή μέ τήν 125 .των στό σύγχρονο πόλεμο. Αύτά σημείω­ σαν μιάν Αποφασιστική στροφή στήν Ιστορία της τέχνης καί της έπιστήμης τής πολιτικής. άλλά είναι σίγουρο δτι έλαττώνεται στό στοιχείο της ταχύτητας. όργανώνονται κεραυνοβόλα στό χρόνο καί στό χώρο. της τελειωτικής -προέλασης δπως θά περίμεναν οί στρατηγοί τοϋ πολί­ τικου καντορνισμοϋ. έστω καί μέσα στά έρείπια.

Ή θιω ρία τοϋ Τρότσκυ γιά τή «διαρκή έπανάσταση » . Σύνταξης). αυτός πρόβλεψε χοντρικά. τής Ί τα λ .πεποίθηση δτι όρισμένα φαινόμενα καταστρέφονται μόλις έξηγηθοϋν ' ρεαλιστικά σάν νά ήταν λαϊκές προλήψεις (πού άλλωστε κι αύτές δέν καταστρέφονται μέ τό νά τΙς έξηγήσεις). ήταν άντίθετα ένας κοσμοπολίτης. 2. είχε δηλαδή δίκιο στήν 1. (Σημ. ’Αντίθετα ό Ί λ Ιτ ς 2 ήταν βαθειά έθνικός καί βαθειά εύρωπαΐος. Λένιν (Σημ. Στήν περί­ πτωση αύτή θά μπορούσαμε νά ποΰμε δτι ό Bronstein. Σύνταξης). Στήν πραγματικότητα ή θεωρία του. Ό Bronstein στά άπομνημονεύματά του θυμάται πώς τοΰ είχαν πει δτι ή θεωρία του εϊχε άποδειχτεΐ καλή ύστερα.κοινωνικών συν­ θηκών μιας χώρας δπου τά πλαίσια της έθνικής ζωής εί­ ναι σέ έμβρυακή κατάσταση καί έγκαταλειμμένα καί δέ μποροΰν νά γίνουν 'χαράκωμα ή φρούριο’. άπό δεκαπέντε χρόνια καί άπαντάει στό έπίγραμμα μέ ένα άλλο έπίγραμμα.. 126 . τής Ί τα λ . δηλαδή έπιφανειακά έθνικός καί έπιφανειακά δυτικός ή εύρωπαΐος.. θ ά πρέπει νά δοϋμε άν ή περίφημη θεωρία τοϋ Bronstein γιά τή διάρκεια 1 τοΰ κινήματος δέν είναι ή πο­ λιτική άντανάκλαση της θεωρίας τοΰ πολέμου έλιγμών (άς θυμηθοΰμε τήν παρατήρηση τοΰ στρατηγοΰ τών κοζάκων Κράσνωφ). πού έμφανίζεται σάν ένας 'δ υ τικ ό ς’.πολιτιστικών . δέν ήταν καλή ούτε δεκαπέντε χρόνια πρίν ούτε δεκαπέντε χρόνια μετά* δπως συμβαίνει μέ τούς πεισματάρηδες. γιά τούς όποίους μιλάει ό Guic­ ciardini. σέ τελευταία άνάλυση ή άντανάκλαση τών γενικών-οίκονομικών . σάν τέτοια.

τής Ί τα λ . παίρνοντας πάντα ύπόψη ίτ ι μόνο θεωρη­ τικά μπορούσε νά τήν έμβαθύνει. Μόνο πού ό ΊλΙτς δέν είχε τό χρόνο νά έμβαθύνει στή διατύπωσή του. σέ σύντομο διάστημα τά στρατεύματα μπορού­ σαν νά συσσωρεύουν άπειρες ποσότητες άπό έφόδια. Τό κράτος ήταν μονάχα ένα προωθημένο χαράκωμα. στόν πόλεμο θέσεων πού ήταν ό μόνος δυνατός στή Δύση. 127 . χωρίς νά θυμάται ίμ ω ς πως όταν ήταν τεσσάρων έτών ήθελε νά βιάσει τό κοριτσάκι σίγουρος ίτ ι θά γινόταν μητέρα. Στήν ’Ανατολή.γενική πρακτική πρόβλεψη' σά νά λέει κάποιος (τι ένα κοριτσάκι τεσσάρων έτών θά γίνει μητέρα κι ίταν γίνε­ ται σέ εϊκοσι χρόνια λέει *τό είχα προβλέψει’. Μοϋ φαίνεται πώς ό ΊλΙτς είχε καταλάβει ίτ ι χρειαζόταν μιά άλλαγή άπό τόν πόλεμο έλιγμών. Σ τή Ρω σία (Σημ. ή κοινωνία τών πολιτών ήταν άρχέγονη καί χαλαρή' άνάμεσα σέ κράτος καί κοινωνία τών πολιτών ύπήρχε μιά στενή σχέση καί μέσα στό τρεμού­ λιασμα τοΰ κράτους διακρίνονταν άμέσως μιά ισχυρή δο­ μή τής κοινωνίας τών πολιτών. κτλ. ίπου τά κοινωνικά πλαίσια ήταν άκόμα Ικανά νά γίνουν χαρα­ κώματα έξαιρετικά όχυρωμένα. ίπω ς παρατηρεί ό Κράσνωφ. δηλαδή άπαιτοΰσε μιάν άναγνώριση τοΰ έδάφους καί έναν προσδιορισμό τών στοιχείων τοΰ χαρακώ­ ματος καί τοΰ φρουρίου πού άντιπροσωπεύονταν άπό τά στοιχεία τής κοινωνίας τών πολιτών. ένώ τό βασικό καθήκον ήταν έθνικό. τό κράτος ήταν τό πβν. πού έφαρμόστηκε νικη­ φόρα στήν ’Ανατολή 1 τό ’17. ίπου. Αύτό μοϋ φαίνεται πώς σημαίνει ή διατύπωπη τοΰ *ένιαίου μετώπου ’ πού άντιστοιχεϊ στήν άντίληψη τοΰ ένός μόνο μετώπου της Άντάντ κάτω άπό τήν Ινιαία διοίκηση τοϋ Foch. πού πίσω του βρισκόταν μιά 1. Σύνταξης).

Εννοείται βτι αύτές ol άρχές πρέπει προηγούμενα νά άναπτυχθοϋν κρι­ τικά σ’ όλόκληρη τήν έκτασή τους καί νά καθαριστούν άπό κάθε κατάλοιπο μηχανιστικότητας καί μοιρολατρισμοϋ. έννοεΐται. άλλά αύτό άπαιτοϋσε μιά προσεχτική άναγνώριση τοϋ έθνικοϋ χαρακτήρα. κτλ. Ή θεωρία τοϋ Bronstein μπορεϊ νά συγκριθεϊ μέ έκείνην όρισμένων γάλλων συνδικαλιστών γιά τή γενική άπεργία καί μέ τή θεωρία τής Ρόζας στό βιβλίο πού με­ τάφρασε ό A lessandri: τό τεϋχος τής Ρόζας καί οί θεω­ ρίες της έχουν άλλωστε έπηρεάσει τούς γάλλους συνδικα­ λιστές. "Ετσι πρέπει νά τΙς μεταφέρουμε στήν περιγραφή τών τριών βασικών στιγμών βπου μποροΰμε νά διακρίνουμε μιά *κατάσταση ’ ή μιά ισορροπία δυνάμεων μέ τό μέγι­ στο της άξιοποίησης της δεύτερης στιγμής.γερή αλυσίδα άπό φρούρια καί άμπριά.περισσότερο ή λιγότερο άπό κράτος σέ κράτος. ή μιά ίσορ- 128 . 6πως φαίνεται άπό όρισμένα άρθρα τοϋ Rosmer γιά τή Γερμανία στήν «Vie Ouvridre» (πρώτη σειρά σέ φυλλάδια): έξαρτιέται έπίσης ώς ένα μέρος άπό τή θεω­ ρία τοϋ αυθόρμητου. Ή άντίληψη τής παθητικής έπανάστασης Ή άντίληψη της 'παθητικής έπανάστασης’ πρέπει νά προκύψει μέ άκρίβεια άπό δύο βασικές άρχές τής πολι­ τικής έπιστήμης: 1) βτι κανένας κοινωνικός σχηματισμός δέν έξαφανίζεται βσο οί παραγωγικές δυνάμεις πού άναπτύχθηκαν μέσα του βρίσκουν άκόμα χώρο για μιά παρα­ πέρα προοδευτική κίνηση' 2) βτι ή κοινωνία δέ βάζει στόν έαυτό της καθήκοντα πού γιά τή λύση τους δέν έχουν άκόμα ωριμάσει οί άναγκαΐοι βροι.

σέ άντίθεση μέ τόν Mazzini. Τό σημείο άφετηρίας τής μελέτης θά είναι ή πρα­ γματεία τοϋ Vincenzo Cuoco* άλλά είναι φανερό ίτ ι ή ναπολιτάνικη έπανάσταση τοϋ 1799 δέν είναι παρά Ινα προοίμιο. δηλαδή τής πολιτικοστρατιωτικής Ισορροπίας. Πρέπει έπίσης νά θυμίσουμε όρισμένα κινήματα τά λεγόμενα * λικβινταριστικά ’ καί τΙς άντιδράσεις πού προκάλεσαν σέ σχέση μέ τΙς έποχές καί μέ τΙς μορφές όρισμένων καταστάσεων (είδικά της τρίτης στι­ γμής). "Ενα ίλλο Ιστορικό στοιχείο πού πρέπει νά θυμίσουμε είναι ή άνάπτυξη του Χριστιανισμού μέσα στούς κόλπους της Ρωμαϊ­ κής Αύτοκρατορίας. Μπορούμε νά παρατηρήσουμε ίτ ι 6 Pisacane στά Δο­ κίμιά του. ίπω ς καί τό τωρινό φαινόμενο τοϋ γκαντισμοΰ στήν ’Ινδία καί ή θεωρία τής μή άντίστασης στό κακό τοϋ Τολστόη πού τόσο πλησιάζουν στήν πρώτη φάση τοϋ Χριστιανισμού (πρίν τό Διάταγμα τοϋ Μιλάνου). Ό γκαντισμός καί ό Τολστοϊσμός είναι θεωρητικές έπεζεργασίες άφελεΐς καί μέ θρησκευτική άπόχρωση τής ' παθη­ τικής έπανάστασης ’. άσχολεΐται άκριβώς μ’ αύτή τήν τρίτη σ τιγμ ή: καταλαβαίνει. πάντοτε (τοιμου νά έπέμβει <Α κάθε μέρος της χερσονήσου. ίλη τή σημα­ σία πού Ιχει ή παρουσία στήν ’Ιταλία ένός έμπειροπόλεμου αύστριακοϋ στρατεύματος. δηλαδή μιά μήτρα πάντα Ιτοιμη νά σχη­ ματίσει καινούργια στρατεύματα γιά ένίσχυση. καί ποΰ έπιπλέον Ιχ ·ι πί­ σω του ίλη τή στρατιωτική δύναμη τής Αυτοκρατορίας τών Άψβούργων. Ή άντίληψη τής 'παθητικής έπανάστασης* μέ τήν Ιννοια ποΰ & Vincenzo Cuoco δίνει στήν πρώτη περίοδο 129 . άφοϋ ή άντίληψη τροποποιείται τελείως καί πλουτίζεται.ροπίας τών πολιτικών δυνάμεων καί tlS ix i της τρίτης στιγμής.

δπου ό Cavour είναι ό έκπρόσωπος τής παθητικής έπανάστασης—πολέμου θέσεων καί ό Mazzini τής λαϊκής πρωτοβου­ λίας—πολέμου έλιγμών δέν είναι καί οΐ δυό άπαραίτητες στόν ΐδιο άκριβώς βαθμό . Ή τουλάχιστο ύπάρχει ή μπορεΐ νά νοηθεί μιά όλόκληρη ιστορική περίο­ δος δπου οί δυό άντιλήψεις πρέπει νά ταυτιστοΰν. Δηλαδή αύτές ot άντιλήψεις παρουσιάστηκαν μέ τή γαλλική ’Επανάσταση καί τά δύο όνόματα Proudhon . άν ήταν δηλαδή ένας ρεαλιστής πολιτικός καί δχι ένας φωτισμένος άπόστολος (άν δηλαδή δέν θά ήταν Mazzini) ή ισορροπία πού θά προέκυπτε άπό τή συρροή τών δυό δραστηριοτήτων 1 ίΟ . 'Υ ­ πάρχει δηλαδή μιά άπόλυτη ταυτότητα άνάμεσα σέ πό­ λεμο θέσεων καί παθητική επανάσταση. ό Mazzini δέν φαίνεται να είχε συνείδηση τοΰ δικοΰ του καθώς καί τοΰ" Cavour' αν άντίθετα ό Mazzini είχε μιά τέτοια συνείδηση. Πάντως.τοϋ ιταλικού άγώνα γιά τήν ανεξαρτησία είναι δυνατό νά συσχετιστεί μέ τήν άντίληψη τοΰ ' πολέμου θέσεων ’ σέ σύγκριση μέ τόν πόλεμο έλιγμών. 'Ένα πρόβλημα είναι τό έξης: στόν άγώνα Cavour . είναι άνάγκη νά έχου­ με ύπόψη δτι ένώ ό Cavour είχε συνείδηση τοΰ καθήκοντός του (τουλάχιστο ώς ένα όρισμένο βαθμό) έφόσον κατα­ λάβαινε τό καθήκον τοΰ Mazzini.πού είναι μιά ' πονηριά τής θείας Πρόνοιας’ σύμφωνα μέ τόν Vico.Mazzini. μέχρι τό σημείο πού ό πόλεμος θέσεων νά ξαναγίνει πόλεμος έλιγμών. Αύτή πού μάς χρειάζεται είναι μιά κρίση ' δυνα­ μική ’ γιά τις ' παλινορθώσεις ’. .Gioberti μποροΰν νά δικαιολογηθοΰν μέ τόν πανικό πού δημιουργήθηκε άπό τήν τρο­ μοκρατία τοΰ 1793 δπως ό σορελισμός μέ τόν πανικό πού άκολούθησε τήν αιματοχυσία τοΰ Παρισιοΰ τό 1871 .

μ. φτωχαίνοντας τό κίνημα τοΰ Mazzini (σ’ αύτή τή διαδικασία άνήκουν καί οί ταλαντεύσεις τοΰ Γαριβάλδη. 8πως έπρεπε σά μορφή τής ιστορικής εξέλιξης. καταργώντας τό νεογκουελφισμό.θά ήταν διαφορετική. Αύτό τό στοιχείο έν τούτοις είναι ή άρχική φάση τοΰ φαινόμενου έκείνου πού Ονο­ μάστηκε αργότερα * μεταμορφισμός ’ 1 καί πού ή σημασία του δέ φωτίστηκε. καί. Πρέπει νά έπιμείνουμε στήν άνάπτυξη τής άντίληψης βτι. φάνηκε πώς τό πέρασμα στόν καβουρισμό (μετά τό 1848) δλο καί καινούργιων στοιχείων τοΰ Κόμματος τής Δράσης άλλαξε προοδευτικά τή σύνθεση τών μετριοπαθών δυνάμεων. άπό τήν άλλη. φαίνεται. Μποροΰμε νά εφαρμόσουμε στήν άντίληψη τής παθητικής έπανάστασης (καί μποροΰμε νά χρησιμοποιήσουμε σά στοιχεία γεγονότα άπό τόν ιταλικό πόλεμο γιά τήν άνεξαρτησία) τό έρμηνευτικό κριτήριο τών μοριακών άλλαγών πού στήν πρα­ γματικότητα άλλάζουν προοδευτικά τήν προηγούμενη σύν­ θεση τών δυνάμεων καί έτσι γίνονται μήτρα καινούργιων άλλαγών. άπό τή μιά μεριά. κτλ. πρέπει νά δοϋμε αν μποροΰμε νά βγάλουμε άπό δώ κάποια γενική άρχή τής πολιτικής έπιστήμης καί τέχνης. καί μάλιστα πιό εύνοϊκή γιά τόν ματσινισμό: δηλαδή τό ιταλικό κράτος θά είχε συσταθεΐ πάνω σέ βάσεις λιγότερο καθυστερημένες καί πιό σύγχρο­ νες. 131 . στόν Ιταλικό πόλεμο γιά τήν ’Ανεξαρτη­ σία. Καί μιά πού σέ κάθε Ιστορικό γεγονός πραγματο­ ποιούνται σχεδόν πάντα παρόμοιες καταστάσεις. ώς τώρα. "Ετσι.). ένώ ό Cavour είχε συνείδηση τοΰ καθήκοντός του άφοΰ είχε συνείδηση κατά κριτικό τρόπο τοΰ καθήκοντος 1.). Σ τ4 Ιταλικό κείμενο: trasfo rm ism o (σ. τ.

πού γι* αύτό γίνονται στοιχεία χρήσιμα μόνο γιά τήν πιεμοντέζικη πο­ λιτική. Θά πρέττει νά δοΰμε τήν πολιτική φιλολογία πάνω στό ’48 γραμμένη άττό μελετητές τής φιλοσοφίας τής πράξης. χ. γιά νά μήν άφεθεΐ δηλαδή νά 1ξεπεραστεΐ’. Θά έλεγε κανείς δτι δέν είχε κατανοηθεΐ ούτε άπό τόν Gioberti καί τούς θεωρητικούς τής παθητικής ΐ-ανάστασης ή τής 'έπανάστασης-άποκατάστασης’1. Έχουμε ετσι ένα παράδειγμα γιά τό θεωρητικό πρό­ βλημα σχετικά μέ τό πώς πρέπει ν’ αντιλαμβανόμαστε τή διαλεκτική δπως τοποθετείται στήν ’Αθλιότητα τής Φιλο­ σοφίας : δτι κάθι: μέλος τής διαλεκτικής άντίθεσης πρέπει νά έπιδιώκει νά είναι τό παν αύτό τό ίδιο καί νά ρίχνει στόν άγώνα δλα του τά πολιτικά καί ήθικά μέσα. καί βτι μόνον ίτσι μπορεΐ νά υπάρξει πραγματικό ξεπέρασμα. είχε στήν πρα­ γματικότητα λίγη συνείδηση τοΰ δικοΰ του καθήκοντος: γι’ αύτό καί οΐ ταλαντεύσεις του (καί στό Μιλάνο στήν περίο­ δο πού άκολούθησε τις Πέντε Μέρες καί σέ άλλες ευκαι­ ρίες) καί οί παράκαιρες πρωτοβουλίες του. μέσα στή διαλεκτική άντίθεση" μόνον ή θέση άναπτύσσει στήν πραγματικότητα δλες τις δυνατότητές της γιά άγώ1.τοΰ Mazzini. άλλά τό ζήτημα αλλάζει: στήν περίπτωσή τους ή θεωρητική * μή κατανόηση ’ ήταν ή πρακτική έκφραση άναγκών τής *θέσης ’ ν’ άναπτύξει 8λο τόν έαυτό της. 132 . έξαιτίας τής μικρής ή καμμιας συνείδησης τοΰ καθήκοντος τοΰ Cavour. μέχρι τό σημείο νά πετύχει τήν ένσωμάτωση ένός μέρους τής Γδιας τής άντίθεσης. κτλ. έ'ετάστηκαν μονάχα μέ io ηγό τά [Ιιόλία τοϋ Bolton King. ό Mazzini. Αύ­ τό δέν τό είχαν καταλάβει οΰτε ό Proudhon οδτε καί ό Mazzini. άλλά 8έ φαί­ νεται ότι Οά μπορούσαμε νά περιιιένουμε άπό κεϊ πολλά πρός αύτή τήν κατεύθυνση. Τά ιταλικά γεγονότα π.

άλλά ούσιαστικό : ένα περιεχόμενο άντίθεσης πού νά ξεπερνάει τίς παραδο­ σιακές θέσεις. άλλά άντίθετα οί στρα­ τιωτικές θεωρίες άναπτύσσονταν πρός την κατεύθυνση τοϋ πολέμου κινήσεων : θά πρέπει νά δοϋμε στόν Pisacane. δέν παρουσιάστηκε οδτε μέ τή μορ­ φή *διάχυσης ’ καί ' διαπήδησης ’ τής έμμεσης πίεσης. Ή λαϊκή παρέμβαση πού δέν ήταν δυνατή μέ τή συγκεντρωμένη καί ταυτόχρονη μορφή τής έξέγερσης. πράγμα πού άντίθετα ήταν δυνατό καί θά άποτελοϋσε ίσως τήν άπαραίτητη προϋπόθεση τής πρώτης μορφής. άλλά σάν ιεραπόστολος. δπως άντίθετα έγινε κατανοητό άπό κάποιον άλλον: τό ίδιο πέρασμα έγινε μετά τό 1871. δηλαδή ίχ ι ρεαλιστικά. πού ήταν ό στρατιωτικός θεωρητικός τοϋ ματσινισμοϋ. δπως νόμιζε ό Maz­ zini μέχρι πού νά τοϋ έχει γίνει έμμονη Ιδέα.παλινόρθωση. Βέοαια πρέ­ πει στό σημείο αύτό νά έξεταστεϊ τό ζήτημα τοϋ περά­ σματος άπό τόν πολιτικό άγώνα τοϋ *πολέμου τών έλιγμών ’ στόν *πόλεμο θέσεων ’ πράγμα πού στήν Εύρώπη συνέβη μετά τό 1848 καί δέν κατανοήθηκε άπό τόν Mazzini καί τούς ματσινικούς.να. Τό ζήτημα ήταν δύσκολο νά κατανοηθεΐ τότε άπό άνθρώπους σάν τόν Mazzini. μιά πού οί στρατιωτικοί πό­ λεμοι δέν είχαν δώσει τό μοντέλο. Οδτε μπορούμε νά ποϋμε δτι γιά νά πετύχουμε αύτά τά Ιστορικά άποτελέσματα είναι άναντίρρητα άναγκαία ή ένοπλη λαϊκή έξέγερση. άν ύπάρχουν ύπαινιγμοί πρός αύτή τήν κατεύθυνση. Πρέπει νά έξετάσουμε πάντως τόν Pisacane γιατί ήταν ό μόνος πού άποπειράθηκε νά δώσει στό Κόμμα τής Δράσης ένα περιεχόμενο ίχ ι μόνο τυπικό. μέχρι ποΰ νά απορροφήσει τούς αΰτοκαλούμενους έκπρόσωπους τής αντίθεσης: αύτό άκριβώς είναι ή πζθητική έπανάσταση ή ή έπανάσταση . κτλ. Ή συγ» 133 .

καί άνθρωποι καινούργιοι κατέλαβαν τίς πρώτες διευθυντικές θέσεις. Ή σχέση ’ παθητική έπανάσταση . παρά μόνον διαλυτική αύτοκριτική. Μετά τό 1848 έγινε μιά κριτική τών μεθόδων πού προηγήθηκαν άπό τήν άποτυχία μόνο άπό μέρους τών με­ τριοπαθών καί πραγματικά δλο τό κίνημα τών μετριοπα­ θών άνανεώθηκε.πόλεμος θέσεων’ στόν πόλεμο τής Ιταλικής ’Ανεξαρτησίας μπορεϊ νά μελε­ τηθεί κι άπό άλλες πλευρές. άλλά μόνο ως ένα μέρος. ό νεογκουελφισμός έξαφανίστηκε. Πολύ σημαντική είναι αύτή πού μποροΰμε νά τήν όνομάσουμε πλευρά τοΰ *προσωπικοΰ ’ καί ή άλλη τής *έπαναστατικής συγκέντρωσης Ή πλευρά τοΰ *προσωπικοΰ ’ μπορεϊ άκριβώς νά συγκριθεΐ μέ αύτό πού πραγματοποιήθηκε στόν παγκόσμιο πόλεμο 134 . μέ τήν έννοια βτι πολλά στοιχεία έγκατέλειψαν τόν Mazzini καί σχημάτισαν τήν άριστερή πτέρυγα τοΰ πιεμοντέζικου κόμματος’ μοναδική ' όρθόδοξη ’ προσπάθεια. Καμμιά αύτοκριτική άντίθετα δέν έγινε άπό μέρος τοΰ ματσινισμοΰ. τό άδΰνατο δηλαδή υπήρχε έπειδή πριν άπό τήν συγκεντρωμένη καί ταυτόχρονη μορφή δέν είχε προηγηθεΐ μιά μακρόπνοη Ιδεολογική πολιτική προετοιμασία. δηλαδή άπό τά μέσα.κεντρωμένη ή ταυτόχρονη μορφή είχε γίνει άδύνατη έξαιτίας της στρατιωτικής τεχνικής τοϋ καιροΰ. πού νά άποβλέπει όργανικά στό νά ξυπνήσει τά λαϊκά πάθη καί νά κάνει δυνατή τή συγκέντρωσή τους καί τό ταυτόχρονο ξέσπασμά τους. ήταν τά δοκίμια τοΰ Pisacane. πού ώστόσο δέν έγιναν ποτέ πλατφόρμα μιας καινούργιας όργανικής πολι­ τικής κι αύτό παρόλο δτι ό ίδιος ό Mazzini άναγνώρισε 6τι ό Pisacane έχει μια *στρατηγική άντίληψη ’ τής ιτα­ λικής έθνικής έπανάστασης.

τήν κανονική και τή ' χαρισμα­ τική ’. δστερα τήν προσπάθεια τών άδελφών Bandiera. σέ σύγκριση μέ τήν κατάσταση πού παρουσιάστηκε στόν Mazzini τό ’48 στό Μιλάνο καί τό 135 .στή σχέση άνάμεσα σέ μόνιμους καί έφεδρους Αξιωματι­ κούς άπό τή μιά μεριά καί άνάμεσα σέ συνηθισμένους φαν­ τάρους καί φαντάρους έθελοντές . άλλά πού ωστόσο έχοντας αύτοσχέδιους ή σχεδόν αύτοσχέδιους άρχηγούς (πάντως βχι μέ σχηματισμούς συγ­ κροτημένους άπό παλιότερα δπως ήταν τό κόμμα τών με­ τριοπαθών) σημείωσαν έπιτυχίες Αναμφίβολα μεγαλύτερες άπ’ αύτές πού σημείωσαν οί μετριοπαθείς: ή ρωμαϊκή δημο­ κρατία καί ή Βενετία έδειξαν μιά δύναμη άντίστασης πολύ άξιόλογη. πού τή στιγμή τής δράσης (1848) φάνηκαν άκατάλληλα ή σχεδόν άκατάλληλα καί τό 1848— 49 ύπερκεράστηκαν άπό τό λαΐκοματσινικό .καταδρομείς άπό τήν άλλη. 01 μόνιμοι άξιωματικοΐ άντιστοιχοϋσαν στόν πόλεμο Γης ’Ανεξαρτησίας στά κανονικά. Ινα κύμα χαοτικό. της ' συγ­ κέντρωσης ’. όργανικά. άτακτο. παραδοσιακά. πολιτικά κόμματα. κτλ. τοϋ Pisacane κτλ. Θά ήταν ένδιαφέρον άπ’ αύτή τήν άποψη νά με­ λετήσουμε τήν προσπάθεια είσβολής στή Σαβοΐα μέ τόν Ramorino. * Η πλευρά αύτή συνδέεται μέ τήν άλλη. όργανώθηκε γύρω άπό τόν Cavour καί τόν Γαριβάλδη καί έδωσε τό μέγιστον άποτέλεσμα. μολονότι τό άποτέλεσμα αύτό τό καρπώθηκε ό Cavour. ' αύτοσχέδιο ’ άς τό ποϋ­ με Ιτσι. Πρέπει νά παρατηρήσουμε ίτ ι ή τεχνική δυσκο­ λία πού πάνω της έσπαζαν πάντα οί πρωτοβουλίες τοϋ Mazzini ήταν άκριβώς ή δυσκολία της *έπαναστατικής συγκέν­ τρωσης ’.δημοκρατικό κύμα. Στήν περίοδο μετά τό ’48 ό συσχετισμός άνά­ μεσα στίς δυό δυνάμεις.

Στή δεύτερη περίοδο (1859—1860). γιατί θά ήταν παράξενο ol άντιδραστικές δυνάμεις. καί άπομόνωσε τό στόλο τών Βουρβώνων. τήν κατάληψη τοΰ Παλέρμου. καί ύστερα δτι 6 άγγλικός στόλος προστάτευσε άπό τά πράγματα τήν άπόβαση τής Μαρσάλα. άν έφερε σέ φώς τήν τεράστια* σημασία τοΰ *δημαγωγικοΰ ’ μαζικού κινή­ ματος. κομμάτων διαμορφωμένων άπό παλιά. Σέ δλα τά πολιτικά γεγονότα τοΰ Ιδιου τύπου πα­ 136 . στή δημοκρατική Ρώμη. κτλ. Αύτές ol προσπάθειες λίγων δέν μπορούσαν παρά νά συντρίβουν στή γέννησή τους. δπως συ­ νέβη μέ τούς χίλιους τοΰ Γαριβάλδη έγινε δυνατή χάρη στά γεγονός δτι 6 Γαριβάλδης μπολιάστηκε μέσα στις κρατικές δυνάμεις τοΰ Πιεμόντε πρώτο. Pisacane. Στό Μιλάνο ύστερα άπό τίς Πέντε Μέρες. μέ όρθολογιστική έπεξεργασία τών άρχηγών. 6 Mazzini Οά είχε τήν δυνατότητα νά όργανώσει έμπεδα γιά ομαδικές στρατολογίες' άλλά δέν είχε τήν πρόθεση νά τό κάνει κι έδώ όφείλεται ή σύγκρουσή του μέ τόν Γαριβάλδη στή Ρώμη καί ή άχρήστευσή του στό Μιλάνο άπέναντι στόν Cattaneo καί τή μιλανέζικη δημοκρατική όμάδα.’49 στή Ρώμη καί πού δέν εϊχε τήν Ικανότητα όργάνωσης. δηλαδή. πού ήταν συγκεντρωμένες καί μπορούσαν νά δρουν έλεύθερα (δηλαδή δέν έβρισκαν καμμιά άντίσταση σέ πλατιά κινήματα τοΰ πληθυσμοΰ) νά μή συν­ τρίβανε τΙς πρωτοβουλίες τύπου Ramorino. άκόμα κι άν θά είχαν προετοιμαστεί καλύτερα άπό 6.τι έγινε στήν πραγματικότητα. Ban­ diera. ή * έπαναστατική συγκέντρωση’. στήν πραγματικότητα ξαναπέρασε στά χέρια τών παραδοσιακών όργ&νικών δυνάμεων. μέ τυχαίους καί αύτοσχέδιους άρχηγούς. κτλ. ή άνάπτυξη τής διαδι­ κασίας τοΰ πολέμου γιά τήν 'Ανεξαρτησία. "Οπως καί νάχει τό πράγμα.

ρουσιάστηκε τό ίδιο άποτέλεσμα (δπως τό 1830 στή Γαλ­ λία ή έπικράτηση τών όρλεανιστών πάνω στίς δημοκρα­ τικές ριζοσπαστικές δυνάμεις, καί δπως κατά βάθος έπί­ σης στή Γαλλική Επανάσταση τοϋ 1789, δπου ό Ναπο­ λέοντας, άντιπροσωπεύει, σέ τελευταία άνάλυση, τό θρίαμ­ βο τών Οργανικών δυνάμεων τής άστικής τάξης έναντίον τών γιακωβ&ικων μικροαστικών δυνάμεων). "Οπως στόν παγκόσμιο πόλεμο ή ύπεροχή τών παλιών άξιωματικών τής καρριέρας πάνω στούς έφεδρους άξιωματικούς, κτλ. Πάντως, τό γεγονός 6τι οΐ ριζοσπαστικές - λαϊκές δυνά­ μεις δέν είχαν συνείδηση τοΰ καθήκοντος τής άλλης πλευ­ ράς τις έμπόδισε νά έχουν πλήρη συνείδηση τοΰ δικοΰ τους καθήκοντος καί άρα νά έχουν βαρύτητα στήν τελική Ισορ­ ροπία τών δυνάμεων, σέ σύγκριση μέ τήν πραγματική τους βαρύτητα έπέμβασης καί έπομένως νά καθορίσουν ένα πιό προωθημένο άποτέλεσμα, πάνω σέ μιά κατεύθυνση μεγα­ λύτερης προόδου καί έκσυγχρονισμοΰ. Πάντα μέ τήν εύκαιρία τής άντίληψης τής ' παθητι­ κής έπανάστασης ’ ή τής ’ έπανάστασης - άποκατάσταση ’ στόν Ιταλικό άγώνα γιά τήν ’Ανεξαρτησία πρέπει νά ση­ μειώσουμε 6τι χρειάζεται νά τοποθετείται μέ άκρίβεια τό πρόβλημα πού σέ μερικές Ιστοριογραφικές τάσεις Ονομά­ ζεται πρόβλημα τών σχέσεων άνάμεσα στούς άντικειμενικούς βρους καί τούς ύποκειμενικούς βρους τοΰ Ιστορικοΰ γεγονότος. Φαίνεται φανερό δτι ποτέ δέ μποροΰν νά λεί­ πουν οΐ λεγόμενοι ύποκειμενικοί βροι δταν ύπάρχουν οΐ άντικειμενιχοί δροι έφόσον πρόκειται γιά άπλή διάκριση μέ δασκαλίστικο χαρακτήρα: γ ι’ αύτό, πάνω στό μέτρο άκριβώς τών ύποκειμενικών δυνάμεων καί πάνω στήν έν­ τασή τους είναι πού μπορεΐ νά ύπάρξει συζήτηση, καί έπο-

137

μένως πάνω στή διαλεκτική σχέση άνάμεσα στίς άντιτιθέμενες υποκειμενικές δυνάμεις. Πρέπει νά άποφεύγουμε νά τοποθετείται τό ζήτημα μέ τρόπο ' διανοουμενίστικο ’ καί βχι Ιστορικο - πολιτικό. "Οτι ή νοητική ' σαφήνεια ’ τών δρων τοϋ άγώνα είναι άπαραίτητη, είναι άμφίβολο. Ά λλά αύτή ή σαφήνεια είναι μιά άξία πολιτική στό βαθμό πού γίνεται διάχυτο πάθος καί άποτελεΐ τήν προϋπόθεση μιας ισχυρής θέλησης. Τόν τε­ λευταίο καιρό σέ πολλά δημοσιεύματα γιά τόν Ά γώνα της Ανεξαρτησίας, έχει *άποκαλυφθεΐ ’ δτι ύπηρχαν προ­ σωπικότητες πού έβλεπαν καθαρά, κτλ. (ίς θυμηθούμε τήν έκτίμηση πού έκανε γιά τόν Ornato ό Piero Gobetti)· άλλά αύτές ol * άποκαλύψεις ’ καταστρέφονται άπό μόνες τους, άκριβώς έπειδή εϊναι άποκαλύψεις- αύτές άποδείχνουν 6τι έπρόκειτο γιά άτομικές συγγραφικές έργασίες, πού σή­ μερα παρουσιάζουν μιά μορφή ' φρόνησης έκ τών ύστέρων \ Πραγματικά ποτέ δέν δοκιμάστηκαν στή συγκαιρινή τους πραγματικότητα, ποτέ δέν έγιναν λαϊκή - έθνική συνείδηση διαδεδομένη καί δραστική. Άνάμεσα στό Κόμμα τής Δρά­ σης καί τό Κόμμα τών Μετριοπαθών ποιό άντιπροσώπευε τΙς πραγματικές * υποκειμενικές δυνάμεις ’ τοϋ Άγώνα γιά τήν Ανεξαρτησία; Ασφαλώς τό Κόμμα τών Μετριοπαθών, καί άκριβώς γιατί είχε συνείδηση τοϋ καθήκοντος έπίσης καί τοϋ Κόμματος της Δράσης: έξαιτίας αύτης της συνεί­ δησης ή *ύποκειμενικότητά ’ του εϊχε μιά ποιότητα άνώτερη καί πιό Αποφασιστική. Μέσα στήν έκφραση, έστω καί έκφραση έπιλοχία, τοϋ Vittorio Emanuele I I : «Τό Κόμμα της Δράσης τό έχουμε στήν τσέπη μας» , ύπάρχει περισσότερο Ιστορικο - πολιτικό νόημα παρά σ’ όλόκληρο τό Mazzini.

138

Γιά τή γραφειοκρατία
1) T i γεγονός δτι στήν Ιστορική άνάπτυξη τών πολι­ τικών καί οικονομικών μορφών διαμορφώθηκε ό τύπος τοΰ δημόσιου υπάλληλου τής ' καρριέρας πού εϊναι έξασκημένος τεχνικά στή γραφειοκρατική έργασία (πολιτική καί στρατιωτική), έχει μιά πρωταρχική σημασία στήν πολι­ τική έπιστήμη καί στήν ιστορία τών κρατικών μορφών. Πρόκειται γιά μιάν άναγκαιότητα ή γιά έναν έκφυλισμό, σέ σύγκριση μέ τήν αυτοδιοίκηση (selfgovernment) δπως Ισχυρίζονται οί ’ καθαροί ’ όπαδοί τοΰ έλεύθερου έμπορίου ; Εϊναι βέβαιο δτι κάθε κοινωνική καί κρατική μορφή είχε ένα δικό της πρόβλημα δημόσιων υπαλλήλων, ένα δικό της τρόπο νά τό τοποθετεί καί νά τό λύνει, ένα δικό της σύ­ στημα έπιλογής, ένα δικό της τύπο δημόσιου υπάλληλου νά διαπαιδαγωγήσει. Κι έχει κεφαλαιώδη σημασία νά πα­ ρακολουθήσουμε τήν άνάπτυξη δλων αυτών τών στοιχείων. Τό πρόβλημα τών δημόσιων υπαλλήλων συμπίπτει ως ένα μέρος μέ τό πρόβλημα τών διανοουμένων. Άλλά, αν είναι άλήθεια δτι κάθε καινούργια κοινωνική καί κρατική μορφή εϊχε άνάγκη ένός καινούργιου τύπου δημόσιου υπάλληλου, εϊναι έπίσης άλήθεια δτι οί καινούργιες άρχουσες δυνάμεις δέ μπόρεσαν ποτέ νά άποσπαστοΰν, τουλάχιστο γιά ένα όρισμένο χρονικό διάστημα, άπό τή παράδοση καί τά όργανωμένα συμφέροντα, δηλαδή άπό τούς σχηματισμούς δημόσιων υπαλλήλων, πού υπήρχαν ήδη καί είχαν συγκρο­ τηθεί πριν άπό τή δική τους άνοδο στήν έξουσία (αύτό είδικά στήν έκκλησιαστική καί τήν στρατιωτική σφαίρα). *Η ένότητα τής χειρωνακτικής καί τής πνευματικής έργασίας καί Ινας στενότερος δεσμός άνάμεσα στή νομοθετική καί τήν έκτελεστική έξουσία (δπου ol έκλεγόμενοι δημό­

139

σιοι υπάλληλοι, πέρα άπό τόν έλεγχο νά ένδιαφέρονται γιά τήν έκτελεστική δουλειά στίς κρατικές υποθέσεις) μπο­ ρούν νά άποτελέσουν κίνητρα έμπνευσης τόσο γιά μιά καινούργια κατεύθυνση στή λύση τοϋ προβλήματος τών διανοουμένων Οσο καί τοϋ προβλήματος τών δημόσιων ύπαλλήλων. 2) Συνδεδεμένη μέ τό ζήτημα τής γραφειοκρατίας καί τής ' άριστης ’ Οργάνωσής της είναι ή συζήτηση πάνω στούς λεγάμενους *Οργανικό συγκεντρωτισμό ’ καί *δημο­ κρατικό συγκεντρωτισμό * (πού άλλωστε δέν έχει καμμιά σχέση μέ τήν άφηρημένη δημοκρατία, τόσο πού ή γαλλική Επανάσταση καί ή Τρίτη Δημοκρατία έχουν άναπτύξει μορφές όργανικοϋ συγκεντρωτισμοί πού δέν είχαν γνωρί­ σει οδτε ή άπόλυτη μοναρχία, ούτε ό Ναπολέοντας 0 Α'). θ ά πρέπει νά έρευνήσουμε καί νά έξετάσουμε τΙς πραγμα­ τικές οίκονομικές καί πολιτικές σχέσεις πού βρίσκουν τήν Οργανωτική τους μορφή, τή διάρθρωσή τους καί τήν λειτουργικότητά τους στίς διάφορες έκδηλώσεις τοϋ όργανικοϋ καί τοϋ δημοκρατικού συγκεντρωτισμοϋ σέ Ολα τά πεδία: στήν κρατική ζωή (ένωση, Ομοσπονδία, ένωση όμοσπόνδων κρατών, Ομοσπονδία κρατών ή Ομοσπονδιακό κράτος, κτλ.)* στή διακρατική ζωή (συμμαχίες, διάφορες μορφές διεθνούς πολιτικοϋ άστερισμοϋ)* μέσα στή ζωή τών πολι­ τικών καί πολιτιστικών ένώσεων (τεκτονισμός, Ροταριανός όμιλος, Καθολική Εκκλησία)· συνδικαλιστικών, οικονο­ μικών (καρτέλ, τράστ)· μέσα στήν Ιδια χώρα, σέ διαφορε­ τικές χώρες, κτλ. Έ γιναν συζητήσεις στό παρελθόν (πρίν τό 1914) μέ τήν εύκαιρία τής γερμανικής ύπεροχής στή ζωή τής άνώτερης κουλτούρας καί Ορισμένων διεθνών πολιτικών δυνά­

140

μεων: ήταν πραγματική αύτή ή ύπεροχή ή τί πράγμα ήταν στήν πραγματικότητα; Μπορούμε νά ποϋμε: α) ίτ ι κανέ­ νας δεσμός όργανικός καί πειθαρχικός δέν προσδιόριζε μιά τέτοια ύπεροχή, πού ήταν έτσι ένα άπλό φαινόμενο άφηρημένης πολιτιστικής έπίδρασης καί ένός πολύ άσθενούς κύρους’ β) ίτ ι μιά τέτοια πολιτιστική έπίδραση δέν έθιγε καθόλου τήν πραγματική δραστηριότητα, πού άντίστροφα ήταν διαλυμένη, τοπικιστική, χωρίς συνολική κατεύθυνση. Δέ μπορούμε γ ι’ αύτό νά μιλήσουμε γιά κανένα συγκεν­ τρωτισμό, ούτε όργανικό οδτε δημοκρατικό, ούτε άλλου εί­ δους ή μικτό. Τήν έπίδραση τήν είχαν αισθανθεί καί ύποστεΐ μικρές όμάδες διανοουμένων, χωρίς δεσμό μέ τΙς λαϊ­ κές μάζες' καί αύτή άκριβώς ή έλλειψη δεσμοϋ χαρακτη­ ρίζει τήν κατάσταση. Πάντως μιά τέτοια κατάσταση πρα­ γμάτων άξίζει νά έξεταστεΐ, γιατί βοηθάει νά έξηγήσουμε τή διαδικασία πού όδήγησε στή διατύπωση τών θεωριών τοϋ όργανικοΰ συγκεντρωτισμού πού στάθηκαν άκριβώς μιά μονόπλευρη καί διανοουμενίστικη κριτική αύτης της άταξίας καί αύτης της διασπορας τών δυνάμεων. Χρειάζεται έν τούτοις μέσα στις θεωρίες τοϋ όργανικοϋ συγκεντρωτισμού νά διακρίνουμε έκεΐνες πού καλύ­ πτουν ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα πραγματικής ύπεροχής ένός μέρους πάνω στό ίλο (είτε τό μέρος αύτό άποτελεΐται άπό ένα στρώμα ίπω ς τών διανοουμένων είτε άποτελεΐται άπό μιά ' προνομιούχα ’ έντόπια όμάδα) καί έκεΐνες πού άποτελοΰν μιά καθαρή μονόπλευρη θέση σεκταριστών καί φανατικών, καί Sv καί μπορεΐ νά κρύβει ένα πρόγραμμα ύπεροχής (συνήθως ένός μοναδικού άτόμου, σάν τόν άλάθητο Πάπα καί γι* αύτό ό καθολικισμός έχει μετατραπεΐ σ’ ένα είδος λατρείας τοϋ Ποντίφηκα),

141

ένας συγκε­ ρασμός τών παρακινήσεων άπ’ τά κάτω μέ τήν έντολή άπ’ τά πάνω. πού εϊναι ό όργανικός τρόπος πού φανερώνεται ή ιστορική πραγματικότητα καί δέν άποστεώνεται μηχανικά μέσα στή γραφειοκρατία. ας τό ποϋμε έτσι. άκόμα κι δταν αύτές οί δυνάμεις εϊναι όμοιογενεΐς μέ τά βασικά κυρίαρχα συμφέροντα (π. χ. 'Η ύπερίσχυση τοΰ γραφειοκρατικοΰ συγκεντρωτισμοΰ μέσα στό κράτος δείχνει δτι ή κυρίαρχη όμάδα έχει κορεστεϊ. στά συ­ στήματα προστατευτισμοΰ πού βρίσκονται σέ άγώνα έξόντωσης μέ τόν οίκονομικό φιλελευθερισμό). μέ τό νά γίνεται μιά στενή έταιρία πού τείνει νά διαιωνίσει τά μικρόπρεπά της προνόμια ρυ­ θμίζοντας ή καί καταπνίγοντας τή γέννηση άντίθετων δυ­ νάμεων. δπως αύτό συμβαίνει σέ πιό περιορισμένη κλίμακα μέσα στή ζωή τών κομμάτων. δηλαδή μιά αδιάκοπη προσαρ­ μογή τής όργάνωσης στή πραγματική κίνηση. πού είναι ένας * συγκεντρωτισμός * σέ κίνηση. ταυτόχρονα παίρνει ύπόψη του αύτό πού είναι σχετικά σταθερό καί μόνιμο. Ή πιό άκριβολογημένη όνομασία θά ήταν γραφειοκρατικός συγκεντρωτισμός. ή τουλά­ χιστο κινιέται πρός μιά κατεύθυνση πού εύκολα μπορεϊς νά τήν προβλέψεις. Στά κόμματα 142 . κτλ. καί. Αύτό τό στοιχείο σταθερότητας μέσα στό κράτος ενσαρκώνεται μέσα στήν όργανική άνά­ πτυξη τοϋ κεντρικοΰ πυρήνα τής κυρίαρχης όμάδας. Ή *6ργανικότητα ’ δέ μπορεϊ παρά νά άνήκει στό δημοκρατικό συγκεντρωτισμό.άμεσα δέ φαίνεται νά κρύβει ένα τέτοιο πρόγραμμα σά συνειδητό πολιτικό γεγονός. μιά άδιάκοπη καταχώριση τών στοιχείων πού βλασταίνουν μέσα άπ’ τό βάθος τής μάζας μέσα στό στέ­ ρεο πλαίσιο τοΰ μηχανισμού τής διεύθυνσης πού έξασφαλίζει τή συνέχεια καί τήν κανονική συσσώρευση τών έμπειριών εϊναι *όργανικός ’ γιατί παίρνει ύπόψη του τήν κίνηση.

πού είναι μέ δργανικό τρόπο προοδευ­ τικά σέ σύγκριση μέ άλλες δυνάμεις συγγενικές καί συμ­ μαχικές άλλά μικτές καί ταλαντευόμενες. Πάντως. πού χαρακτηρίζει δηλαδή τούς πούρους διανοούμενους (ή puri asini). πρέπει νά τονίσουμε δτι οί νοσηρές εκδη­ λώσει. Ή διαμόρφωση τέτοιων καταστάσεων μπορεΐ νά είναι έξαιρετικά βλαβερή καί επικίνδυνη στούς διεθνείς Οργανι­ σμούς (Κοινωνία τών Εθνών). καί δχι τό άποτέλεσμα μιας δια­ δικασίας όρθολογιστικής. τού γραφειοκρατικού συγκεντρωτισμού έχουν συμβεΐ άπό έλλειψη πρωτοβουλίας καί ευθύνης στή βάση. Αύτή ή άδιάκοπη έργασία γιά νά ξεχω­ 143 . άλλά σέ τρόπο πού ή διοργάνωση καί ή σύνδεση νά παρουσιάζονται σάν μιά άναγκαιότητα πρακτική καί ' έπαγωγική ’.ας). πειραματική. πού είναι πρόσφορη γιά πολλές ένσαρκώσεις· είναι διατύπωση ζωντανή στό βαθμό πού ερμη­ νεύεται καί προσαρμόζεται άδιάκοπα στίς ανάγκες: αύτή σημαίνει νά άναζητδς κριτικά αύτό πού εϊναι δμοιο μέσα στήν έπιφανειακή άνομοιότητα καί απεναντίας ξεχωριστό κι άκόμα άντιθετικό μέσα στήν έπιφανειακή ομοιομορφία γιά νά όργανώνεις καί νά συνδέεις στενά αύτό πού είναι δμοιο.πού έκπροσωποΰν όμάδες κοινωνικά ύποτελεΐς τό στοι­ χείο τής σταθερότητας είναι αναγκαίο γιά νά έξασφαλίσει τήν ήγεμονία βχι σέ προνομιούχες όμάδες άλλά στά προο­ δευτικά στοιχεία. Ό δημοκρατικός συγκεντρωτισμός μάς δίνει μιά έλαστική διατύπωση. άπαγωγικής. δη­ λαδή χάρη στόν πολιτικό πρωτογονισμό τών περιφερειακών δυνάμεων άκόμα κι όταν αύτές είναι ομοιογενείς μέ τήν έντόπια όμάδα πού είναι ό ήγεμόνας (φαινόμενο τοϋ πιεμοντισμοϋ τίς πρώτες δεκαετίες τής ιταλικής ένότη-. άφηρημένης.

τοϋ συσχετι­ σμού τών δυνάμεων. οΰτε καί όμοσπονδία άλλά *σακκί μέ πατάτες’. άνά­ μεσα σέ κυβερνήτες καί κυβερνώμενους. ένώ διατηρούν τό δηλη­ τήριό τους μέσα στή γραφειοκρατική άντίληψη. 01 φόρμουλες τής ένότητας καί όμοσπονδίας χάνουν μεγάλο μέρος τής σημα­ σίας τους άπ’ αύτή τήν άποψη. Εννοείται ί τ ι χρειάζεται πάντα νά θυμόμαστε πώς ή προσφυγή στό θεώρημα τών καθορισμένων άναλογιών έχε: σχηματική καί μεταφορική άξΙα. ή μόνη δραστηριότητα ποΰ παράγει ή Ιστορική διαδικασία. Αύτό άπαιτεΐ μιάν όργανική ένότητα άνάμεσα σέ θεωρία καί πρακτική. κτλ. τής δημογραφικής σύνθεσης. άνά­ μεσα σέ στρώματα διανοούμενων χαί λαϊκές μάζες.). κτλ. έπιφανειακά ήρεμος καί *βουβός’. τοΰ προβλήματος τών διανοούμενων.) καί έπίσης τή γενική πο­ λιτική (στίς αναλύσεις τών καταστάσεων. δηλαδή δέ μπορεΐ νά έφαρμόζεται μηχανικά.ρίσεις τό *διεθνικό ’ καί ' ένωτικό ’ στοιχείο μέσα στήν έθνική καί τοπικιστική πραγματικότητα είναι πραγματικά ή συγκεκριμένη πολιτική δράση. πού γ ι’ αύτήν τό πράγμα καταλήγει στό νά μήν ύπάρχει ένότητα άλλά βάλτος. μιά πού στά άνθρώπινα σύνολα τό ποιοτικό στοιχείο (ή τό στοιχείο τής τεχνικής καί πνευματικής ικανότητας τών ξεχωριστών παραγόντων) 144 . Τό θεώρημα τών καθορισμένων αναλογιών Λΰτό τό θεώρημα μπορεΐ νά χρησιμοποιηθεί άποδοτικά γιά νά κάνει σαφέστερους καί νά δώσει πιό καθαρό σχήμα σέ πολλούς συλλογισμούς πού άφοροϋν τήν έπιστήμη τής όργάνωσης (ή μελέτη τοϋ διοικητικοΰ μηχανισμοΰ. δηλαδή μηχανική παράθεση ξεχωριστών *μονάδων ’ χωρίς σύνδεση άνάμεσά τους.

κτλ. Τά σώματα ένώνονται χημικά μόνον σέ καθορισμένες αναλογίες καί χάθε ποσό­ τητα ένός στοιχείου πού ξεπερνάει τήν άπαιτούμενη ποσό­ 145 . 'Υπάρχει μιά καθορισμένη σχέση άνάμεσα σέ όπλίτες. ένώ δέ μπορεϊ νά μετρηθεί μαθηματικά. ύπαξιωμ&τικούς. Ά π ό πολιτική άποψη τό θεώρημα μποροΰμε νά τό δοΰμε νά έφαρμόζεται στά πολιτικά κόμματα. Γενικό ’Επιτελείο. ’Υπάρχει μιά σχέση άνάμεσα στά διάφο­ ρα δπλα καί ειδικότητες άνάμεσά τους.παίζει ένα κυριαρχικό ρόλο. Κάθε άλλαγή σέ ένα μέρος καθορίζει τήν άνάγκη μιάς καινούργιας Ισορ­ ροπίας μέ τό δλο. Ό νόμος τών καθορισμένων άναλογιών συγκεφαλαιώ­ νεται μέ τόν άκόλουθο τρόπο άπό τόν Pantaleoni στίς Ά ρ χ ές καθαρής οΐχοτομίας: «. Ά λλά κάθε μορφή κοινω­ νίας έχει Ινα δικό της τύπο στρατού καί κάθε τύπος στρα­ τού έχει μιά δίκιά του άρχή καθορισμένων άναλογιών. άνώτερους άξιωματικούς. κατώτερους άξιωματικούς. Γι’ αύτό μποροΰμε νά ποΰμε δτι κάθε άνθρώπινο σύνολο έχει μιά δίκιά του άριστη άρχή καθορι­ σμένων άναλογιών. Είδικά γιά τήν έπιστήμη τής όργάνωσης μπορεϊ νά είναι χρήσιμη ή προσφυγή σ’ αύτό τό θεώρημα κι αύτό φαίνεται καθαρά στό στρατό. . τό πνεΰμα πρωτοβουλίας καί τό α ί­ σθημα τής ευθύνης καί τής πειθαρχίας τών πιό καθυστε­ ρημένων καί άπομακρυσμένων μελών της. βαθμοφόρους. στά έργοστάσια καί νά δοΰμε πώς κάθε κοινωνική όμάδα έχει ένα δικό της νόμο καθορισμένων άναλογιών. στά συνδι­ κάτα. τήν ανεξαρτησία σκέψης. πού ποικίλει άνάλογα μέ τό έκπολιτιστικό έπίπεδο. κτλ. πού έξάλλου άλλάζει έπίσης καί γιά τά διάφορα δπλα καί ει­ δικότητες. ’Επιτελεία. κτλ. .

γίνεται κόμμα. πού ύπάρχουν σέ όρισμένες ποσότητες.τητα γιά ένα συνδυασμό μέ άλλα στοιχεία. 5. έξελίσσει. 146 . παραμένει έλενθερη' άν ή ποσό­ τητα ένός στοιχείου είναι έλλειμματική σέ σχέση μέ τήν ποσότητα τών άλλων στοιχείων πού ύπάρχουν στήν χη­ μική ένωση.). Prineipi d i economia pura. τής Ιταλ. M ilano. 112 (σημ. πολλαπλασιάζει τούς άναγκαίους ήγέτες ώστε μιά όρι· σμένη κοινωνική όμάδα (πού είναι μιά ’ προσδιορισμένη’ 1. άλλά ol συνέπειες δέν πραγματοποιοΰνται γιατί λείπει ό άνθρώπινος παράγοντας. M affeo P antaleoni. Γ ι’ αύτό μπορούμε νά ποϋμε δτι τά κόμ­ ματα έχουν τό 'καθήκον νά έπεξεργάζονται ίκανούς ήγέτες. άποτελοΰν τή λειτουργία τής μάζας πού έπιλέγει. Σύντ. 1931. δηλαδή άποτελεσματική πολιτική δύ­ ναμη άπό τήν άποψη τής άσκησης της κυβερνητικής έξουσίας: στό μέτρο άκριβώς πού διαθέτει (έχει έπεξεργαστεϊ στό έσωτερικό του) ήγέτες διαφόρων βαθμιδών καί στό μέτρο πού αύτοί οί ήγέτες έχουν άποκτήσει καθορισμένες Ικανότητες. Ό Ιστορικός ' αύτοματισμός ’ όρισμένων προϋ­ ποθέσεων (ή ύπαρξη όρισμένων άντικειμενικών 6ρων) άποκτάει πολιτική δυναμικότητα διαμέσου τών κομμάτων καί τών ίκανών άνθρώπων: ή άπουσία τους εϊτε ή έλλειμματικότητά τους (ποσοτική καί ποιοτική) κάνει στείρο τόν Ιδιο τόν ' αύτοματισμό ’ (πού γι’ αύτό δέν είναι αύτοματισμός): ύπάρχουν άφηρημένα οί προϋποθέσεις. τότε ό συνδυασμός πραγματοποιείται μόνον στό μέτρο πού είναι έπαρκής ή ποσότητα τοϋ στοιχείου πού παρουσιάζεται σέ μικρότερη ποσότητα άπό τά άλλα» Θά μπορούσαμε νά χρησιμοποιήσουμε μεταφορικά αύτό τό νόμο γιά νά καταλάβουμε πώς ένα *κίνημα ’ ή τάση γνω­ μών. παράγρ. σελ.

μπο­ ρούμε νά συμπεράνουμε ί τ ι τά στελέχη του είναι άνεπαρκή σέ ποσότητα καί ποιότητα. Κοινωνιολογία και πολιτική έπκηήμη Ή εύδοκίμηση τής κοινωνιολογίας σχετίζεται μέ τήν παρακμή τής άντίληψης τής πολιτικής έπιστήμης καί τής πολιτικής τέχνης πού παρουσιάστηκε τό 19ο αΙώνα (μέ περισσότερη άκρίβεια στό δεύτερο μισό του. γιά τά κοινοτικά συμβούλια. χ. άλλά δέ διαθέτει ένα Επιτελείο άνάλογο μέ τή χώρα καί τή θέση της στόν κόσμο. Τό πραγματικά σημαντικό στήν κοινωνιολογία δέν είναι τί­ ποτε άλλο παρά πολιτική έπιστήμη. Ό τα ν σέ δια­ δοχικές έκλογές τοϋ ίδιου βαθμοΰ ή διαφορετικών βαθμών (π. κι άκό­ μα μέχρι τΙς έπιτροπές έπιχειρήσεων) ένα κόμμα έχει δια­ κυμάνσεις στόν άριθμό τών ψήφων άπό άνώτατα έπίπεδα σέ κατώτατα πού μοιάζουν παράξενες κι αυθαίρετες. κτλ. γιά τίς δίαι­ τες τών περιφερειών. Έ ν α κόμμα πού παίρνει πολλές ψήφους στίς τοπικές έκλογές καί λιγότερους στίς έκλογές μεγαλύτερης πολιτι­ κής σημασίας έχει άσφαλώς άνεπάρκεια στήν κεντρική του ήγεσία: διαθέτει πολλούς όπαδούς ή τουλάχιστο σέ άρκετό άριθμό. Ή ' πολιτική* έγινε 147 .ποσότητα στό βαθμό πού μπορεΐ κανείς νά προσδιορίσει πόσοι είναι οΐ παράγοντες κάθε κοινωνικής όμάδας) νά συναρθρωθεί καί άπό συγκεχυμένο χάος νά γίνει ένα πο­ λιτικό στράτευμα συγκροτημένο όργανικά. ή σέ ποσότητα καί ίχ ι σέ ποιότητα (σχετικά) ή σέ ποιότητα καί ίχ ι σέ ποσότητα. μέ τήν εύδο­ κίμηση τών έξελικτικών καί θετικιστικών θεωριών). γιά τό Ράΐχσταχ. στή Γερμανία πρίν τόν Χίτλερ: έκλογές γιά τόν Πρόεδρο τής Δημοκρατίας.

είναι φανερό πώς 6λα τά βασικά ζητήματα τής κοινωνιολογίας δέν είναι τίποτε άλλο παρά τά ζητήματα τής πολιτικής έπιστήμης. Ά ν πολιτική έπιστήμη σημαίνει έπιστήμη τοϋ κράτους καί κράτος είναι τό σύνολο τών πρακτικών καί θεωρητικών δραστηριοτήτων πού μ’ αύτές ή κυρίαρχη τά­ ξη δικαιώνει καί διατηρεί τήν κυριαρχία της κάΐ άκόμα πιό πέρα καταλήγει νά πετύχει τή δραστήρια συγκατά­ θεση τών κυβερνωμένων. 148 . Τό πρόβλημα πού έμπαινε λοιπόν γιά τόν συγγραφέα τοΰ Λαϊχον ΔοχΙμιου 1 ήταν νά προσδιο­ ρίσει σέ ποιές σχέσεις θά μποροϋσε νά τεθεϊ ή πολιτική έπιστήμη μέ τή φιλοσοφία τής πράξης' άν άνάμεσα στίς δυό ύπάρχει ταυτότητα (πράγμα πού δέ μπορεϊ νά ύποστηριχτεΐ. Φτώχεμα τής άντίληψης τοϋ κράτους σά συνέπεια αύτοϋ τοϋ τρόπου σκέψης. παρά μονάχα άπό τήν άποψη τοΰ πιό φτηνοΰ θετικισμού) ή αν ή πολιτική έπιστήμη είναι τό σύνολο τών έμπειρικών ή πρακτικών άρχών πού προκύπτουν άπό μιά εύρύτερη άντίληψη τοΰ κόσμου ή φιλοσοφία στήν κυ­ ριολεξία της. κτλ. 1. Μττουχάριν (σημ. Νά πού ή κοινωνία μπορεϊ νά μελετηθεί μέ τή μέθοδο των φυσικών έπιστημών. ή άν αύτή ή φιλοσοφία είναι άπλώς ή έπι­ στήμη τών γενικών έννοιών ή κατηγοριών πού γεννιοϋνται άπό τήν πολιτική έπιστήμη. τής Ιτβλ. Σύντ. Πεποίθηση βτι μέ τά συντάγματα καί τό κοινοβούλιο άρχισε μιά έποχή ' φυσικής Εξέλιξης \ βτι ή κοινωνία βρήκε τΙς τελειωτικές της βάσεις έπειδή είναι Ορθολογιστικές. Ά ν ύπάρχει ύπόλοιπο δέ μπορεϊ παρά νά είναι ψευδοπροβλήματα καί προ­ βλήματα άχρηστα.συνώνυμο μέ τήν κοινοβουλευτική πολιτική ή μέ τούς προ­ σωπικούς κύκλους.). κτλ.

Ό λ α έξαρτιόνται άπό τό έάν πρόκειται γιά δημιουργία * αύθαίρετη ’ ή Ορθολογιστική. δηλαδή πού Αναπτύχθηκε καί ζεΐ σέ όρισμένες συνθήκες.τι ήταν προηγούμενα. δη­ λαδή ' χρήσιμη ’ στούς άνθρώπους γιά νά διευρύνει τήν 149 . σέ &ua καθο­ ρισμένο κοινωνικό σύμπλεγμα ή σύνολο κοινωνικών σχέ­ σεων. τούς κάνει διαφορετικούς άπό 8.Ά ν είναι άλήθεια ί τ ι ό άνθρωπος μπορεΐ νά νοηθεί μόνο σάν άνθρωπος Ιστορικά καθορισμένος. Καί δέ θεωρείται δτι ύπάρχει άκόμα κάτι * άγνωστο ’ καί άρα ύπερβατικό. Καί ή άντίληψη τής έπιστήμης σά *δημιουργίας ’ δέ σημαίνει υστέρα σάν ' πολιτικής ’ . ή πραγματικότητα αύτή δέ γίνεται νοητή σάν υπερσοφία’. Έφόσον είναι άδύνατο νά χάνουμε άφαίρεση τής θέλησης καί τής πρωτοβουλίας τών Ιδιων τών Ανθρώπων. νά διακρίνουμε μέ καινούργιες έννοιες τήν πολιτική πού Αντιστοιχεί σέ κείνη τήν έπιστήμη πού άπό παράδοση όνομάζεται *φιλοβατική άπό τήν πολιτική πού όνομάζεται πολιτική έπι­ στήμη μέ τή στενή έννοια. μέ μιάν Ορισμένη έννοια. Ά ν ή έπιστήμη ' Ανακαλύπτε­ ται ’ άπό πραγματικότητα πού ήταν άγνωστη προηγού­ μενα. χρειάζεται γιά νά μήν πέσουμε σέ μιά ταυτολογική καί άνιαρή φρασεολογία. ' Η έπιστήμη δέν είναι ή Ιδια ' πολιτική δραστηριότητα ’ καί πο λιτική σκέψη. Τό πρόβλημα τοΰ τί πράγμα είναι ή ίδια ή ’ έπιστήμη ’ είναι αύτό πού πρέπει νά θέσουμε. αύτή ή άντίληψη δέ μπορεΐ παρά νά είναι λαθεμένη. Ά ν δλα είναι * πολιτική ’. στό βαθμό πού μεταβάλλει τούς άνθρώπους. μπορούμε νά άντιληφθοΰμε τήν κοινωνιολογία σά μελέτη έκείνων μόνον τών συνθηκών καί τών νόμων πού ρυθμίζουν τήν άνάπτυζή του .

’Αλλά τό γεγονός είναι δτι δέν άληθεύει. οδτε δτι τό βάρος τής γνώμης τοϋ κάθε έκλογέα είναι *άκριβώς ’ ίσο’ οί άριθμοί. μερικές μάλιστα πιό πετυ­ χημένες ά π’ αύτήν πού άναφέρουμε έδώ καί πού είναι τοϋ Mario de Silva.2.αντίληψή τους γιά τή ζωή. σέ όρισμένες χώρες) άξίζει. 01 διατυπώσεις είναι πολλές. θεω ρία *αί Π ρα χτιχή . άλλά τό περιεχόμενο είναι πάντα τό Ιδιο. πού δίνει ένα μέτρο καί μιά σχέση καί τίποτε περισσότερο. άκριβώς 6σο έκείνου πού άφιερώνει στό κράτος καί τό έθνος τΙς καλύ­ τερες δυνάμεις του’. Καί 1. Μέ τήν ευκαιρία τοϋ Λ α Ιχο ϋ ΔοκΙμιον καί τοϋ συμπλη­ ρώματος του. στήν tC ritica Fascista* τή ς 15ης Αύγούστου 1932. άπό ίπο υ βγαίνει δτι ή Ισότητα ' θεω ρία : Π ρακτική = καθαρά μαθηματικά : έφηρμοσμένα μαθηματικά ’ δια­ τυπώθηκε άπό έναν "Αγγλο (μοϋ φαίνεται τόν W ittaker). γιά νά κάνει άνώτερη (νά άναπτύξει) τήν ίδια τή ζωή *. 'Ο αριθμός καί ή ποιότητα στά αντιπροσωπευτικά συστήματα Μιά άπ& τΙς πιό τετριμμένες κοινοτοπίες πού διαρκώς έπαναλαμβάνονται έναντίον τοϋ έκλογικοΰ συστήματος γιά τήν διαμόρφωση τών κρατικών όργάνων είναι δτι *ό άριθμός είναι σ’ αύτό ό ύπέρτατος νόμος ’ καί δτι ' οί γνώμες όποιουδήποτε άνόητου πού ξέρει νά γράφει (ή καί ένός Αναλφάβητου. δτι ό άριθμός είναι ' ύπέρ­ τατος νόμος’. 2. κ τ λ . μέ κανένα τρόπο. καί σ’ αύτήν έπίσης τήν περίπτωση έχουν μιάν άξία όργάνου. 150 . πρέπει νά ίοϋμε στή *Nuova A ntologia* τής 16 Μαρτίου 1933 τή φιλοσοφική κριτική άνάλυση τοϋ A rm ando Carlini. προκειμένου νά καθοριστεί ή πολιτική πορεία τοϋ κράτους.

ύστερα τί είναι αύτό πού μετριέται. θά πρέπει νά τήν κρίνουμε είτε σάν άδέξια είτε δτι δέν άντιπροσωπεύει τά *έθνικά ’ συμφέροντα πού δέ μποροΰν παρά νά υπερισχύουν στό νά παρακινηθεί ή έθνική θέληση περισσότερο πρός μιά κατεύθυνση παρά πρός μιάν άλλη. Αύτό σημαίνει πώς δέν εϊναι άλήθεια βτι τό βάρος τών γνωμών τών ξεχωριστών άτόμων είναι ’ άκριβώς ’ τό ΐδιο. 'Η άρίθμηση τών * ψήφων ’ είναι-ή τελική έκδήλωση μιας μακράς διαδικασίας δπου ή μέγιστη έπιρροή άνήκει άκριβώς σέ κείνους πού *άφιερώνουν στό κράτος καί τό έθνος τΙς καλύτερες δυνάμεις τους* (δταν είναι τέτοιες). τών Elites. διά­ δοσης. τών πρωτοπορειών. δέν έχει τήν συγκατάθεση τής πλειοψηφίας. δτι αύτό πού άποφασίζει είναι ό 'νόμος τοΰ άριθμοΰ’· άσφαλώς είναι καλύτερο νά γίνει κανείς ölite μέ διάταγμα. *Δυστυχώς ’ καθένας σπρώχνεται στό νά συγ­ χέει τό δικό του ’ ιδιαίτερο ’ συμφέρον μέ τό έθνικό συμ­ φέρον καί νά βρίσκει έπομένως 'φ ρ ικ τό ’. κτλ. 01 Ιδέες καί ol γνώμες δέ *γεννιούνται ’ αύτόματα μέσα στό μυαλό κάθε άτόμου: βγήκαν άπό ένα κέντρο διαμόρφωσης. κτλ. παρά τΙς ύπέρμετρες ύλικές δυ­ νάμεις πού διαθέτει.. δηλαδή ή συγκεκριμένη τους όρθολογικότητα ή Ιστο­ ρικότητα ή όργανικότητα. Ά ν αύτή ή έπίδοξη όμάδα έκλεκτών. άκτινοβολίας. Δέν πρόκειται λοιπόν γιά τόν πνευματικά *πλούσιο ’ πού νιώ­ θει νά περιορίζεται στό έπίπεδο τοΰ τελευταίου άναλφάβητου άλλά γιά κείνον πού Ισχυρίζεται πώς είναι πνευμα­ 151 . πειθοΰς. άπό μιά όμάδα άνθρώπων ή καί άπό ένα ξεχωριστό άτομο πού τΙς έπεξεργάστηκαν καί τΙς παρου­ σίασαν μέ τήν πολιτική μορφή τοϋ έπίκαιρου. Μετριέται άκριβώς ή άποτελεσματικότητα καί ή Ικανότητα διάδοσης κ<*1 πειστι­ κότητας πού έχουν ol γνώμες λίγων. οί γνώμες τών δρα­ στήριων μειονοτήτων.

μέχρι τό σημείο πού οΐ έκφραστές τής συγκατάθεσης θά μποροΰσαν νά θεωρηθοΰν σάν *ύπάλληλοι’ τοΰ κράτους καί οί έκλογές σάν ένας έθελοντικός τρόπος στρατολογίας κρατικών λειτουργών ένός Ορισμένου τύπου πού μέ μιάν Ορισμένη έννοια θά μποροΰσε νά ξανασυνδεθεΐ (σέ διαφορετικά έπίπεδα) μέ τό selfgovernment. άκόμα καί μή κοινοβουλευτικοΰ καί μή διαμορφωμένου σύμφωνα μέ τούς κανόνες τής τυπικής δημοκρατίας. Σ ύντ. κάθε άλλο1. 152 . Ά π ό τήν κριτική (πού προέρχεται άπό άνθρώπους Ολιγαρχικούς καί ίχ ι τής ilite) γιά κοινοβουλευτικό σύστημα (είναι παράξενο πού αύτό δέν κατακρίθηκε έπειδή ό Ιστορικός Ορθολογισμός τής άριθμητικής συγκατάθε­ σης πλαστογραφεΐται συστηματικά άπό τήν έπίδραση τοΰ πλούτου) αύτοί οί τετριμμένοι Ισχυρισμοί έπεκτάθηκαν έναντίον κάθε άντιπροσωπευτικοΰ συστήματος. Ό μ ω ς αύτοί οΐ Ισχυρισμοί δέν είναι καθόλου σωστοί.). βποιος έκφράζει συγκατάθεση άναλαβαίνει νά κάνει κάτι περισσότερο άπό τόν κοινό πο­ λίτη.τικά πλούσιος καί πού θέλει νά άφαιρέσει άπό τόν ' όποιονδήποτε ’ άκόμα καί κείνο τό άπειροελάχιστο κλάσμα έξουσίας πού διαθέτει βταν άποφασίζεται ή πορεία τής κρα­ τικής ζωής. γιά νά τά πραγματοποιή­ 1. Ή συγκατάθεση νοεί­ ται διαρκώς ένεργητική. τή ς Ιταλ. 'Υ παινιγμός γιά τό σοβιετικό σύστημα ίιαρκοΰς έλέγχου τών έκλιγμένων άπό τούς έκλογκΐς (σημ. ’Επειδή οι έκλογές γίνονται βχι πάνω σέ προγράμματα γενικά κι άόριστα. άλλά πάνω σέ προγράμματα άμεσα συγκεκριμένης έργασίας. πού άναγνωρίζει ό νόμος. Σ ’ αύτά τά άλλα καθεστώτα ή συγκατάθεση δέν έχει τή στιγμή τής ψηφο­ φορίας σάν τελική φάση.

T i στοιχείο τής * έθελοντιχότητας ’ στήν πρωτοβουλία δέ θά μποροϋσενά κεντριστεί μ’ άλλυ -ιμόπο γιά τΙς πλατύτερες μάζες.σει. άλλά άπ& πα ­ ραγωγικά στοιχεία μέ άρμοδιότητες. Kal 6ταν αύτές δέν σχηματίζονται άπό πολίτες Αμορφους. Αύτές ol παρατηρήσεις θά μπορούσαν νά Αναπτυχθούν mö πλατιά καί Οργανικά φωτίζοντας καί Αλλες διαφορές άνάμεσα στούς διάφορους τύπους έχλογών καθώς άλλάζουν ol γενικές κοινωνικές καί πολιτικές σχέσεις : σχέση άνάμεσα σέ αιρετούς δημόσιους υπάλ­ ληλους καί δημόσιους ύπάλληλους τή ς καρριέρας. άλλά. xal σπάνια γιά άπρόβλεπτες *συνθετικές ’ έκρήζεις. δηλαδή μιά συλλογική γραμμή γιά δράση. Νά άναλυθεϊ κριτικά τι σημαίνει ή πρόταση. καί πώς οι τέτοιες θελήσεις {βαζαν άμεσους καί έμμεσους συγκεκριμένους σκοπούς. T i πρόβλημα τής διαμόρφωσης μιάς συλλογικής θέλησης έξαρτιέται άμεσα άπ’ αύτή τήν πρόταση. πρό­ κειται νά παραμεριστοΰν μηχανικά καί έζωτερικά έμπόδια στήν αύτόχθονη καί αυθόρμητη έξέλιξη: έτσι μποροΰμε 1. κοιτάζοντας άπό κοντά. 153 . ένδιαφέρει νά έρευνήσουμε πώς άκριβώς διαμορφώθηκαν ol μόνιμες συλλογικές θελήσεις. μποροΰμε νά καταλάβουμε τή σπουδαιότητα πού είναι δυνατό νά Ιχει ή έκδήλωση της ψήφου1. Έ π ί­ σης καί οι συνθετικές έκρήξεις πραγματοποιούνται. 'Τπάρχει ή πρόταση βτι ή «κοινωνία δέ βάζει μπροστά της προβλήματα πού γιά τή λύση τους δέν ύπάρχουν άκόμα ol ύλικές προϋποθέσεις». γιά νά clvai δηλαδή Ινας δραστήριος καί υπεύθυνος πρωτοπόρος τών έργαζομένων. Πρόκειται γιά διαδικασίες έξέλιζης περισσότερο ή λιγότερο μακρόχρονες. βλέπουμε βτι τότε πρόκειται πε­ ρισσότερο γιά καταστροφή παρά γιά άνοικοδόμηση. κτλ.

ένώ χτυπούσαν οΐ καμπάνες τοϋ 'Εσπερινού. Είναι τό πρόβλημα πού στήν έποχή μας εκφράζεται διαμέσου τοϋ κόμματος ή τοϋ συνασπισμοϋ συγγενών κομμάτων : πώς άρχίζει ή συγκρό­ τηση ένός κόμματος. πράγμα πού συ­ νήθως δέ γίνεται γιατί θά συσσωρευόνταν άχρηστες λε­ πτομέρειες. λεπτομερειακή πού τό ντοκουμεντάρισμά της άποτελεΐται άπό μιά τεράστια ποσότητα βιβλίων. ΓΛ . μεγάλης άνάλυσης. πώς άναπτύσσεται ή όργανωμένη του δύναμη καί ή κοινωνική του έπιρροή.νά πάρουμε σά παράδειγμα τό Σικελικό 'Εσπερινό *. Σημασία πού έχουν οΐ ουτοπίες καί οί συγκεχυμένες 1. άρθρων σέ περιοδικά καί έφημερίδες. τ. Πρόκειται γιά μιά διαδικασία μοριακή. έκείνου τοϋ όρισμένου βαθμοΰ πού είναι άναγκαΐος καί έπαρκής γιά νά προσδιορίσει μιά δράση συντονισμένη καί ταυτό­ χρονη στό χρόνο καί στό γεωγραφικό χώρο δπου πραγμα­ τοποιείται τό ιστορικό γεγονός. μ. Αναλύ­ οντας το σ’ βλες του τίς μοριακές φάσεις. καί έξελίχτηκε σέ γενική σφ*γή τών Γάλλων τής Σικελίας καί στό διώξιμο τώ ν’Ανζού (σ. λεπτότατη. πού έπαναλαμβάνονται άμέτρητες φορές καί πού στό γιγαντιαΐο τους σύνολο άντιπροσωπεύουν τήν έργασία έκείνη άπό όπου γεννιέται μιά συλλο­ γική θέληση ένός όρισμένου βαθμοΰ όμοιογένειας. Πρόκειται γιά έξέγερση :τού ξέσπασε τό 1282 σέ μιά έκκληπία κοντά στό Παλέρμο. φυλλαδίων. Σ τά Ιταλικά: V espro Siciliano.). κτλ. Θά μπορούσε κανείς νά μελετήσει συγκεκριμένα τή διαμόρφωση ένός συλλογικοΰ Ιστορικού κινήματος. θά βάραινε ή πραγμάτευση τοϋ θέματος* υποτίθεται άντίθετα αντίθετα 6τι έχουν ήδη συγκροτη­ θεί τά ρεύματα γνώμης γύρω άπό μιάν όμάδα ή μιά ύπερέχουσα πρωπικότητα. συνομιλιών καί προ­ φορικών συζητήσεων.

έκεΐνα πού άναπτύσσονται κοινωνικά εϊναι άκριβώς τά ύποταγμένα. μεγάλες πόλεις κτλ. γίνε­ ται ό πυρήνας ένός καινούργιου Ιδεολογικού καί θεωρητικοΟ συνόλου. φάση Ιστορική πού συνδέεται μέ τήν τυπο­ ποίηση μεγάλων μαζών τοϋ πληθυσμού (συγκοινωνίες. κτλ. υποταγμένο ή καί συμπτωματικό.) οί μοριακές διαδικασίες γίνονται πιό γρήγορα άπό 6. καταλήγει νά θεωρείται σάν κύριο. έφημερίδες. Αύτό πού ένδιαφέρει εϊναι ή κρι­ τική πού σ’ αύτήν ύποβάλλεται ένα τέτοιο Ιδεολογικό σύνολο άπό τούς πρώτους έκπρόσωπους της καινούργιας Ιστορικής φάσης: μέσα άπ’ αύτήν τήν κριτική πραγμα­ τοποιείται μιά διαδικασία διάκρισης καί άλλαγής στό σχετικό βάρος πού διαθέτανε τά στοιχεία τών παλιών (δεολογιών: αύτό πού ήταν δευτερεϋον. κτλ.τι στό παρελθόν. έχουν τήν {δια σημασία μέ τΙς παλιές άντιλήψεις γιά τόν κόσμο πού είναι Ιστορικά έπεξεργασμένες μέσω της συσσώρευσης διαδοχικών έμπειριών. "Ύστερα άπό τή διαμόρφωση του καθεστώτος τών κομμάτων. ό άφηρημένος όρθολογισμός.καί όρθολογιστικές Ιδεολογίες στήν άρχική φάση τών Ιστο­ ρικών διαδικασιών σχηματισμού τών συλλογικών θελή­ σεων : οί ουτοπίες. Τό ζήτημα τοϋ r συλλογικού άνθρωπον ’ ή τον r κοινωνικού κονφορμισμοϋ ’ Υ πάρχει τό έκπαιδευτικό καί τό μορφωτικό καθήκον τοϋ κράτους. έπειδή άπό τά στοιχεία της. 'Η παλιά συλλογική θέληση άποσυντίθεται στά άντιφατικά της στοιχεία. πού έχει πάντα σκοπό νά δημιουργεί και­ νούργιους καί άνώτερους τύπους πολιτισμού. νά προσαρ­ μόζει τόν *πολιτισμό ’ καί τήν ήθικότητα τών πιό πλα­ 155 .

άλλά δέν παύει γ ι’ αύτό νά άσκεΐ μιά συλλογική πίεση καί νά πετυχαίνει άντικειμενικά άποτελέσματα έπεξεργασίας στά έθιμα. στήν ήθικότητα. Ή διατύ­ πωση χαρακτηρίζει μιάν Ιστορική περίοδο δπου δέν υπήρ­ χαν άκόμη τά μεγάλα μαζικά πολιτικά κόμματα καί τά μεγάλα οικονομικά συνδικάτα καί ή κοινωνία'ήταν άκόμα. σέ κατάσταση ρευστότητας άπό πολλές άπόψεις : μεγάλη καθυστέρηση τοΰ χωριοϋ καί σχε­ δόν όλοκληρωτικό μονοπώλιο τής πολιτικοκρατικής άποτελεσματικότητας σέ λίγες πόλεις ή καί άποκλειστικά σέ μία (τό Παρίσι γιά τή Γαλλία). άρα νά έπεξεργάζεται έπίσης καί άπό φυσική άποψη καινούρ­ γιους τύπους άνθρώπων.κρατικός μηχανισμός 156 . πού παρουσιάστηκε πρός τό 1848 σάν έπιστημονικά έπεξεργασμένη έκφραση τών γιακωβίνικων έμπειριών άπό τό 1789 ώς τό Τερμιντόρ. κάνοντας νά γίνεται * έλευθερία ’ ή άναγκαιότητα κι ό καταναγκασμός. γιά νά τό ποΰμε έτσι. 'Υπάρχει ή πολιτική άντίληψη τής λεγόμενης ' διαρκοϋς έπανάστασης ’. 'Υπάρ­ χει τό ζήτημα τοΰ ' Δικαίου ’ πού ή ίννοιά του πρέπει νά έπεκταθεΐ γιά νά συμπεριλάβει τις δραστηριότητες πού σήμερα βρίσκονται μέσα στή φόρμουλα τοϋ ’νομικώς άδιάφορου ’ καί πού άνήχουν στήν περιοχή τής κοινωνίας τών πολιτών πού ένεργεί χωρίς * κυρώσεις ’ καί χωρίς ' ύποχρεώσεις ’ λογοδοτικές.τιών λαϊκών μαζών στίς άνάγκες τής άδιάκοπης άνάπτυξης τοϋ οίκονομικοϋ μηχανισμού της παραγωγής. Ά λλά πώς τό κάθε ξεχωριστό ά­ τομο θά καταφέρει νά ένσωματωθεΐ μέσα στό συλλογικό άνθρωπο καί πώς θά πραγματοποιηθεί ή έκπαιδευτική πίεση πάνω στά ξεχωριστά άτομα πετυχαίνοντας τή συγ­ κατάθεση καί τή συνεργασία τους. κτλ. στούς τρόπους σκέψης καί δράσης.

σειρά IV Bari 1932. Σΰντ. Στήν περίοδο μετά τό 1870 μέ τήν εύρωπαΐκή άποικιακή έπέκταση. βχι γιά τΙς καθυστερημένες χώρες καί τΙς άποικίες. Convert<uione critieht. δπου Ισχύουν άκόμα οί μορφές πού άλλου έχουν ξεπεραστεΐ κ’ έχουν γίνει άναχρονιστιχές. τής Ιταλ. οί έσωτεριχές καί διεθνείς Οργανωτικές σχέσεις τοΰ κράτους γί­ νονται πιό σύνθετες χαΐ πυκνές καί ή διατύπωση τοϋ *48 γιά τή ' διαρκή έπανάσταση ’ ύποβάλλεται σέ έπεξεργασία καί ζεπερνιέται στήν πολιτική έπιστήμη μέ τόν δρο ' ήγεμονία πάνω στήν κοινωνία τών π ο λ ιτώ ν Σ υ μ β α ίν ει στλν πολιτική τέχνη αύτό πού συμβαίνει στήν στρατιωτική τέ­ χνη : ό πόλεμος τών κινήσεων γίνεται ίλο καί περισσότερο πόλεμος θέσεων καί μποροϋμε νά ποϋμε ίτ ι Ινα κράτος κερδίζει 2ναν πόλεμο στό βαθμό πού τόν προετοιμάζει λε­ πτομερειακά καί τεχνικά τόν καιρό τής εΙρήνης. 143-146 (σημ. 3λα τά στοιχεία αύτά άλλάζουν.C r o c · ) μέ τΙς παρατηρήσεις 1. atX. Βλέπε στόν Croce. κτλ. Έπίσης καί τό ζήτημα τής άξίας τών Ιδεολογιών (δπως μποροϋμε νά συμπεράνουνε άπό τήν πολεμική Malagodl .σχετικά λίγο άναπτυγμένος χαΐ μεγάλη αύτονομία της κοι­ νωνίας των πολιτών άπό τήν κρατική δραστηριότητακαθορισμένο σύστημα στρατιωτικών δυνάμεων καί έθνικοϋ έξοπλισμοϋ' μεγάλη αύτονομία τών έθνικών οικονο­ μιών άπό τΙς οίκονομικές σχέσεις τής παγκόσμιας άγορας χτλ.).τι καί τά *χαρακώματα ’ xal οί μόνιμες Οχυρώσεις τοϋ μετώπου στόν πόλεμο θέσεων : κάνουν άπλώς ' μερικό* τό στοιχείο τής κίνησης πού προηγούμενα ήταν * Ολος ’ ό πόλεμος. Ή Ογκώδης δομή τών σύγχρονων δημοκρατιών. τόσο σάν κρα­ τικές Οργανώσεις ίσο καί σά σύνολο ένώσεων στή ζωή τών πολιτών άποτελεΐ γιά τήν πολιτική τέχνη δ. Τό ζήτημα μπαίνει γιά τά έκσυγχρονισμένα κράτη. 157 .

'Η ϊδια ή άντίληψη τής *άνθρώπινης φύσης ’ γίνεται γιά τό λόγο αύτό διαφορετική στούς δυό. Δέν καταλαβαίνεις τό Μακιαβέλη άν δέν πάρεις ύπόψη σου 6τι ξεπερνάει τήν ίταλική έμπειρία μέσα στήν εύρωπαϊκή έμπειρία (διεθνή σ’ έκείνη τήν έποχ ή ): ή ' θέλησή ’ του θά ήταν ούτοπιστική χωρίς τήν εύρωπαϊκή έμπειρία. τ. Στήν *άνθρώπινη φύση ’ τοϋ Μακιαβέλη περιλαμβάνεται ό ' άνθρωπος . Francesco G u icciardin i: ’Ιταλός Ιστορικός γεννημένος στή Φλωρεντία (1483 . 158 . *0 με­ γάλος ' πεσιμισμός ’ τοϋ Guicciardini αύτό μονάχα ση­ μαίνει. Ό Guicciardini ξαναγυρίζει σέ μιά πολιτική σκέ­ ψη καθαρά ίταλική. άλλά δροι μεταβατικοί πού ή θέληση μπορεΐ νά τούς ξεπεράσει. συγγραφέας μιας Ιστορίας τής Ι τ α ­ λίας (σ.). Ό Μακιαβέλης είναι ' πεσιμι­ στής ’ (ή καλύτερα *ρεαλιστής ’ ) ίταν έξετάζει τούς άν- 1. Συνεταιριστική οικονομική φάση τοϋ κράτους *0 G uicciardini1 σημειώνει Ινα βήμα πρός τά πίσω στήν πολιτική έπιστήμη άπέναντι στό Μακιαβέλη.τοϋ Croce πάνω στό σορελιανό *μύθο ’ πού μποροΰν νά στραφούν έναντίον τοϋ ' πάθους ’—πρέπει νά μελετηθούν σέ μιά πραγματεία πολιτικής έπιστήμης.εύρωπαΐος ’ καί ό άνθρωπος αύτός στή Γαλ­ λία καί τήν 'Ισπανία είχε πραγματικά ξεπεράσει τή φεου­ δαρχική φάση πού έχει διαλυθεί μέσα στήν άπόλυτη μο­ ναρχία : δέν είναι λοιπόν ή *άνθρώπινη φύση ’ πού άντιστέκεται στό νά έμφανιστεΐ στήν ’Ιταλία μιά ένωτική άπόλυτη μοναρχία. μ. ένώ ό Μακιαβέλης είχε υψωθεί σέ μιά σκέψη ευρωπαϊκή.1540).

άν καί θά βελτίωνε τή θέση της στήν ιταλική καί εύρωπαΐκή Ισορροπία δέ μποροϋσε άσφαλώς νά θεωρηθεί σάν άποφασιστικό γιά νά άνατρέψει τό σύνολο τής Ιδιας τής Ισορροπίας. χ. Ό Paolo Treves 1 κάνει πολλά λάθη στήν έκτίμησή του γιά τούς Guicciardini καί Μακιαβέλη’ δέ διακρίνει καλά τήν ' πολιτική ’ άπό τή *διπλωματία ’.. Πρβλ. Γι’ αύτό ό διπλωμάτης. Ή κρίση πού έδωσε ό De Sanctis γιά τόν 1. άλλά αύτό τό δυνάμωμα. 159 . γιά διοικητική θέληση. Ή διπλωματία έπικυρώνει καί 5 τείνει νά διατηρήσει τις καταστάσεις πού δημιουργοΰνται άπό τή σύγκρουση τών κρατικών ’ πολιτικών’ εϊναι δη­ μιουργική μόνον μεταφορικά καί άπό φιλοσοφική συνθήκη (κάθε άνθρώπινη δραστηριότητα εϊναι δημιουργική). Στήν πολιτική πραγματικά.Δεκέμβρης 1930. άλλά άκριβώς σ’ αύτή τήν έλλειψη διάκρισης βρίσκεται ή αιτία γιά τίς λαθεμέ­ νες του έκτιμήσεις. 01 διεθνείς σχέσεις άφοροϋν μιάν ισορροπία δυνάμεων δπου κάθε ξεχωριστό κρατικό στοιχείο μπορεϊ νά έχει πολύ άδύνατη έπίδραση. Στίς έσωτερικές σχέσεις ένός κράτους ή κατάσταση εϊναι άσύγκριτα πιό εύνοϊκή γιά τήν κεντρική πρωτοβου­ λία. άλλά σκεπτικιστής καί ευτελής. II realismo politico d i Francesco Guicciardini. Ή Φλωρεντία μποροϋσε νά έπιδράσει δυναμώνοντας τόν έαυτό της.τι στή διπλωματία. έτσι δπως τήν καταλάβαινε 6 Μακιαβέλης. οτή «Nuova Rivista Storica».θρώπους καί τά κινήματα στή δράση τους' ό Guicciardini δέν είναι πεσιμιστής. π. Νοέμβρης . όδηγεΐται στό σκεπτικισμό καί στή συντηρητική μικρότητα. τό βου­ λητικό στοιχείο έχει μιά σπουδαιότητα πολύ πιό μεγάλη άπό < . άπό τήν ίδια του τήν έπαγγελματική έξη.

άνακαινίζοντας τΙς έπαγγελματικές καί συνηθισμένες μέθοδες της διπλω­ ματίας (μέ τόν Cavour). πού θεωρείται άδύνατο νά έξελιχθοϋν καί νά άναδιοργανωθοΰν (πολιτικός σκεπτικισμός τοϋ Guic­ ciardini). γιατί έπαναστατική καί βχι ούτοπιστική ή θέληση αύτοϋ πού θέλει νά διατηρήσει τό ύπάρχον καί 160 . Γιατί λοιπόν θά ήταν *ούτοπιστική ’ ή θέλη­ ση τοϋ Μακιαβέλη. Ά λλά καί χωρίς αύτή τήν άτμόσφαιρα ήταν άδύνατο γιά τόν De Sanctis νά καταλάβει τό Μακιαβέλη. σέ μιά στιγμή δπου ή άποτελεσματικότητα τής πολιτικής θέλησης. είχε δείξει ίλη της τήν δυναμικότητα βχι μόνο στήν τέχνη νά Ιδρύει ένα κράτος άπό τό έσωτερικό. άλλά τό λογικό περιεχόμενο της πολιτικής θά μπορούσε νά τό σκεφτεΐ άκόμα καί στίς περιόδους της χειρότερης άντίδρασης. άλλά έπίσης νά έξουσιάζει τΙς διεθνείς σχέσεις.καί δέν είναι βουλητική πράξη ή άντίδραση . *0 De Sanctis πήρε μέρος σέ μιά δημιουργική στιγμή τής Ιταλικής πολιτικής Ιστορίας. Μήπως δέν είναι καί ή άντίδραση μιά συνθετική πράξη θέλησης. Πρέπει νά άναρωτηθοϋμε γιατί ό De Sanctis ήταν καλύτερα προετοιμασμένος άπό τόν Treves γιά νά δώσει αύτή τήν όρθότερη Ιστορικά καί έπιστημονικά κρί­ ση. πιό έκφραστική καλλιτεχνικά καί συναρπαστική τήν έπιστημονική έκθεση. έχοντας στραμ­ μένη τήν προσπάθεια της στό νά ύποκινήσει καινούργιες καί πρωτότυπες δυνάμεις καί βχι μόνο νά υπολογίζει πάνω στίς παραδοσιακές. Ή άτμόσφαιρα πού δημιουργεϊται άπό τήν Ιστορική στιγμή πλουτίζει τά δο­ κίμια τοϋ De Sanctis μέ ένα πάθος αίσθηματικό πού κά­ νει πιό συμπαθητικό καί συγκινητικό τό έπιχείρημα. Ή πολιτιστική άτμόσφαιρα ήταν πρόσφορη γιά μιάν άντίληψη πιό περιεκτικά ρεαλι­ στική τής πολιτικής έπιστήμης καί τέχνης.Guicciardini είναι πολύ πιό ρεαλιστική άπό βσο πιστεύει ό Treves.

). νά αίσθάνεταα αύτή τή θέληση σά δική του. πού ήταν συντηρητικός. άλλά τίς Ιδιαίτερες Θελήσεις πού δέν ξέρουν νά συνδέσουν τό μέσο μέ τό σκοπό καί γι* αύτό δέν είναι οδτε κάν Θελήσεις. *Η Ιδιότητα τοΰ ' ούτοιαοτιχοϋ ’ δέ χαρακτηρίζει τήν πο­ λιτική Θέληση γενικά. είναι άλήθεια. ποΰ μπορεϊ νά ένώνεται μέ μιάν αισιοδοξία τής Θέλησης στούς δραστήριους ρεαλιστές πολιτικούς) έχ« διάφορες πη γές: 1) τή διπλωματική {ξη. έκτελεστικής . μέσα στό γενικό πλαίσιο της Ιτα­ λικής πολιτικής χαί γ ι’ αύτό θεωρητικοποιεί τίς Ιδιες του τίς γνώμες. πού πρέπει νά άποδέχεται μιά θέ­ ληση ξένη (τήν πολιτική Θέληση τής κυβέρνησής του ή τοΰ ήγεμόνα του) πρός τις ιδιαίτερες πεποιθήσεις τοΰ δι­ πλωμάτη (πού μπορεϊ. άλλά άδράνεια. κτλ. άλλά μπορεϊ. βνειρα. 161 . τήν Ιδια του τήν πολιτική θέση κτλ. Ό σκεπτικισμός τοΰ Guicciardini (βχι πεσιμισμός τοϋ νοΰ. εύχές. είχε σάν άποτέλεσμα νά μπορεϊ νά αποχωρίζεται ό διπλωμάτης άπό τήν πολιτική των μετα­ βλητών κυβερνήσεων. στό βαθμό πού άντιστοιχεΐ στίς πεποιθήσεις του. &ρα σκεπτικισμός καί κατά τήν έπιστημονιχή έπεξεργασία.νά έμποδίσει τήν έμφάνιση χαί όργάνωση καινούργιων δυ­ νάμεων πού θά διατάρασσαν χαΐ θά άνέτρεπαν τήν παρα­ δοσιακή Ισορροπία. προκαταλήψεις έζωεπιστημονικές* 2) τίς Ιδιες τίς πεποιθήσεις τοΰ Guicciardini. καί νά μή τήν αίσθάνεται: τό βτι έγινε άναγκαστικά ή διπλωματία Ινα έξειδικευμένο έπάγγελμα. Ή πολιτική έπιστήμη έξετάζει άφηρημένα τό στοιχείο ' θέληέη ’ χαί δέν παίρνει ύπόψη της τύ σχοπό ποΰ γ ι’ αύτόν έφαρμόζεται μιά καθορισμένη θέλησή.γραφειοκρατικής. κτλ. δηλαδή τήν έξη μιάς ύποταγμένης ύποτελοϋς δραστηριότητας.

μέ μιάν όρισμένη άσταθή Ισορ­ ροπία τών τάξεων καθοριζόμενη άπό τό γεγονός βτι όρι­ σμένες κατηγορίες διανοούμενων (στήν άμεση υπηρεσία τοϋ κράτους. είναι τό άποτέλεσμα τοϋ άγώνα άνάμεσα στήν κοι­ νωνία τών πολιτών καί τήν πολιτική κοινωνία μιας βρι­ σμένης Ιστορικής περιόδου. Μέ αύτή τήν Ιννοια ή Ιδια ή έκκλησία μπορεΐ νά γίνει κράτος καί ή σύγκρουση μπορεΐ νά έκδηλωθεΐ άνά­ μεσα σέ κοινωνία τών πολιτών λαϊκή καί λαΐκίζουσα καί 162 . Ή γεμ ονία (κοινωνία τών πολιτών) καί διάκριση έξονσιών *Η διάκριση τών έξουσιών καί βλη ή συζήτηση πού Ιγινε γιά τήν πραγματοποίησή της καί ή νομική δογμα­ τική πού γεννήθηκε άπό τήν έμφάνιση της διάκρισης αύ­ της. μιά όρισμένη κατά­ σταση. είδικά ή πολιτική καί στρατιωτική γραφειο­ κρατία) συνδέονται άκόμα πολύ στενά μέ τις παλιές κυ­ ρίαρχες τάξεις. Επιβεβαιώνεται δηλαδή στό έσωτερικό τής κοινωνίας έκεινο πού i Croce τό όνομάζει άδιάκοπη σύγκρουση άνάμεσα σέ έκκλησία καί κράτος. βπου ή έκκλησία παίρνεται βτι έκπροσωπιΐ τήν κοινωνία τών πολι­ τών στό σύνολό της (ένώ δέν είναι παρά Ινα στοιχείο της μέ βλο καί μικρότερη σημασία) καί τό κράτος θεωρείται βτι άντιπροσωπεύει κάθε προσπάθεια νά άποκρυσταλλωθεϊ μόνιμα Ενα όρισμένο στάδιο έξέλιξης. κι αύτό clvai ή γνώμη τοϋ De Sanctis* βπως καί σημείο τών καιρών καί βχι δοκίμιο της Ιστορίας τής πολιτικής έπιστήμης εί­ ναι τό γραπτό τοϋ Paolo Treves.Τά γραπτά τοϋ Guicciardini elvai περισσότερο ση­ μάδι των καιρών παρά πολιτική έπιστήμη.

μέ τΙς δυνάμεις της καί τΙς άδυναμίες της. Ά π ό δώ προκύπτει καί ή λαϊκή διεκδίκηση τής έκλογιμότητας 6λων τών ύπηρεσιών. Βασική σημασία τής διάκρισης τ ώ ν έξουσιών γιά τόν πολιτικό καί οίκονομικό φιλελευθερισμό: 6λη ή φιλελεύ­ θερη Ιδεολογία. μπορεΐ νά κλειστεί μέσα στήν άρχή τής διάκρισης τών έξουσιών. κτλ. τής πολιτικής κοινωνίας. άντιπροσωπεύει τή συνέχεια τοΰ γραπτοΰ νόμου (έπίσης καί έναντίον τής κυβέρνησης). ή δικαστική έξουσία.έκκλησία (δταν ή έκκλησία έχει γίνει ένα συστα­ τικό μέρος του κράτους. πού μονοπωλεΐται άπό μιάν όρισμένη προνομιούχα όμάδα πού κάνιι συνεταίρο της τήν έκκλησία γιά νά υποστηρίξει κα­ λύτερα τό μονοπώλιό της μέ τή βοήθεια έκείνης τής ζώ­ νης τής ’ κοινωνίας τών πολιτών ’ πού έκπροσωπεΐται άπό τήν έκκλησία). δη­ λαδή ή Αποκρυστάλλωση τοΰ-διοικητικού προσωπικού πού άσκεΐ τήν καταναγκαστική έξουσία καί πού σ’ ένα όρι­ σμένο σημείο γίνεται κάστα. καί παρουσιάζεται ποιά είναι ή πηγή τής άδυναμίας τοΰ φιλελευθερισμοΰ: είναι ή γραφειοκρατία.κράτος . Α ξίζει νά 163 . Φυ­ σικά καί οί τρεις έξουσίες είναι έπίσης καί βργανα τής πολιτικής ήγεμονίας άλλά σέ διαφορετικό μέτρο: 1) κοι­ νοβούλιο 2) δικαστική έξουσία 3) κυβέρνηση. άνάμεσα σέ κυ­ βέρνηση καί κοινοβούλιο. Ένότητα τοΰ κράτους μέσα στή διάκριση τών έξου­ σιών : τό κοινοβούλιο συνδέεται περισσότερο μέ τήν κοι­ νωνία τών πολιτών. διεκ­ δίκηση πού είναι άκραΐος φιλελευθερισμός καί ταυτόχρονα ή διάλυσή του (άρχή τής Συντακτικής σέ μονιμότητα.* στίς δημοκρατίες ή έκλογή κατά χρονικά διαστή­ ματα τοΰ άρχηγοϋ τοΰ κράτους δίνει μιάν άπατηλή Ικα­ νοποίηση σ’ αύτή τή στοιχειώδη λαϊκή διεκδίκηση).

δέ μπορεΐ νά βρεθεί. μοϋ φαί­ νεται ωστόσο ότι δέ μπορεΐ νά ξεκινάει άπό τήν άποψη οτι τό κράτος δέν ' τιμωρεί ’ (άν αύτός ό δρος περιορίζε­ ται στήν άνθρώπινη σημασία του). Άντίληψ η τοϋ Δικαίου Μιά άντίληψη τοϋ δικαίου πού νά είναι ουσιαστικά ανανεωτική. Ή άντίληψη τοϋ δικαίου θά πρέπει νά άπελευθερωΟεΐ άπό κάθε υπόλειμμα υπερβατικότητας καί Απολυτότη­ τας' πρακτικά άπό κάθε ήθικολογικό φανατισμό. τείνει νά έξαφανίσει μερικά έθιμα καί έκδηλωσεις καί νά διαδόσει άλλα. σέ καμμιά προϋπάρχουσα θεωρία (οδτε στή θεωρία της λεγάμε­ νης θετικής σχολής. τό δί­ καιο θά είναι τό δργανο γ ι’ αύτό τό σκοπό (πλάι στό σχο­ λείο καί άλλους θεσμούς καί δραστηριότητες) καί πρέπει νά γίνει ή επεξεργασία του έτσι πού νά είναι συμμορφω­ μένο μέ τό σκοπό. όλοκληρωμένα. νά είναι σέ μέγιστο βαθμό άποτελεσματικό καί παραγωγικό γιά θετικά άποτελέσματα. άλλά άγωνίζεται μόνον έναντίον τής κοινωνικής *έπικινδυνότητας ’. Στήν πραγμα­ τικότητα τό κράτος πρέπει νά νοηθεί σάν *παιδαγωγός * στό βαθμό πού τείνει ακριβώς νά δημιουργήσει έναν και­ 164 .σημειωθεί πόσο κάνουν Ιδιαίτερη καταστροφική έντύπωση στό κοινό ol Ατασθαλίες στή διαχείριση της δικαιοσύνης: i ήγεμονικός μηχανισμός είναι πιό ευαίσθητος σ* αύτόν τόν τομέα. καί ιδιαίτερα στή θεωρία τοϋ Ferri). Ά ν κάθε κράτος τείνει νά δημιουργήσει καί νά διατηρήσει έναν όρισμένο τύπο πολιτισμοϋ καί πολίτη (καί έπομένως συμβίωσης καί ατομικών σχέσεων). δπου μπορούν νά παραπεμφθοϋν καί οί αυθαι­ ρεσίες της άστυνομίας καί τής πολιτικής διοίκησης.

ήθικής σημα­ σίας. συμπιέζει. καί βχι μόνο μιά κρίση γενικής έπικινδυνότητας. έπιτάχυνσης καί τεηλορισμοϋ. έπιστήμη και τέχνη τοϋ κράτους.νούργιο τύπο ή έπίπεδο πολιτισμού. καί σ' αυτό έπίσης τό πεδίο. Azzalini. σέ μιά βλάστηση συμπτωματική καί σποραδική. είναι βργανο ' Ορθολογισμού ’. βραβεύε­ ται ή έπαινετή καί άξια δραστηριότητα 6πως τιμωρείται ή έγκληματική δραστηριότητα (καί τιμωρείται μέ τρό­ πους Ιδιόρρυθμους. ή *δράση ή ή έγκληματική παρά­ λειψη ’. μέσω τής παρέμβασης τής *κοινής γνώ­ μης ’ πού παίζει τό ρόλο αύτοΰ πού έΛιβάλλει τίς κυρώσεις). βτι άναδιοργανώνει καί Αναπτύσσει τό μηχανισμό της οικονομικής παραγωγής. μέ τούς δημιουργημένους βρους πού μέσα σ’ αύτούς είναι ' δυνατός Ινας Ορισμένος τρόπος παραγωγήν ’. Τό δίκαιο είναι ή κατασταλτική καί άρνητική πλευρά βλης τής θετικής δραστηριότητας γιά έκπολίτιση πού άναπτύσσεται άπό τό κράτος. Τό κράτος. βτι άνανεώνει τή δομή του. Π ολίτικη καί συνταγματικό δίκαιο Στή «Nuova Antologia» τής 16 Δεκέμβρη 1929 δη­ μοσιεύεται ένα σημείωμα ένός M. Ά π ό τό γεγονός βτι έπενεργεΐ βασικά πάνω στίς οικονομικές δυνάμεις. Μέσα στήν άντίληψη τοϋ δικαίου θά έπρεπε έπίσης νά ένσωματωθοϋν οί * βραβευτικές ’ δρα­ στηριότητες άπέναντι σέ άτομα. παρα­ κινεί καί ’ τιμω ρεί’ έφόσον. πού μπορεΐ νά είναι έν- 165 . σέ όμάδες. ένεργεΐ σύμφωνα μέ ένα σχέδιο. δέν πρέπει νά συνάγουμε τό συμπέρασμα βτι τά γεγονότα τοϋ έποικοδομήματος πρέπει νά έγχαταλειφθοϋν μόνα τους στήν αυθόρ­ μητη τους άνάπτυξη. κτλ. πρέπει νά έχουν μιά ποινική κύρωση. υποκινεί. Ή πολιτική.

άποσπασμένο άπό τό κείμενο. . Ό καρδινάλιος της Ρουένης εϊχε πει πώς οί 1.). Τί θέλει νά πει ό Azzalini δέν είναι εύκολο νά τό καταλάβουμε : παρα­ θέτει άπό τό κεφ.» (ό δρος 'έπιστήμη τοΰ Κράτους’. άντί γιά ‘ πολιτική’ είχε δπως φαίνεται χρησιμοποιηθεί. Μέ τά συμφραζόμενα άποκτάει μιά σημα­ σία πού δέν προσφέρεται γιά έπιστημονικά συμπεράσματα : εϊναι φανερό δτι πρόκειται γιά εύφυολόγημα. Ή φράση στά Ιταλικά ϊχει τή λέξη Stato πού 6 Καζαντζάκης όρθά τή μεταφράζει πολι­ τική. Τό άνέκδοτο τοΰ καρδινά­ λιου της Ρουένης.διαφέρον σά παρουσίαση τών στοιχείων πού άνάμεσά τους αγωνίζεται ή έπιστημονική σχηματικότητα. Ό Azzalini είναι άρκετά έπιπόλαιος καί έπιφανειακός. τ. πριν άπό τό Μακιαβέλη μόνον άπό τόν M arsilio da Padova). μ. ’Εκβάσεις Γαλαξία. Ή φράση είναι παρμένη άπό τή μετάφραση τοΰ Καζαντζάκη. γιά άμεση άντίκρουση. Ή Ιταλική φράση είν α ι: «Dicendomi el cardinale di Roäno che li italiani non si intendevano della guerra. Ό Azzalini άρχίζει μέ τή διαβεβαίωση δτι ήταν *λαμπρότατη ’ δόξα τοϋ Μακιαβέλη τό δτι * περιόρισε μέ­ σα στό κράτος τήν περιοχή της πολιτικής’. δέ ση­ μαίνει τίποτα. μέ τή σύγχρονη σωστή σημασία. III τοΰ 'Ηγεμόνα τήν περίοδο: «Μοϋ έλεγε ό καρδινάλιος (της Ρουένης) πώς οί ’Ιταλοί δέν κατα­ λάβαιναν άπό πόλεμο κ’ έγώ τοΰ άκοκρίθηκα πώς οί Φραντσέζοι δέν καταλάβαιναν άπό πολιτική» 1 καί πάνω σ’ αύ­ τό μόνο τό άπόσπασμα βασίζει τή βεβαίωσή του δτι «λοι­ πόν» γιά τό Μακιαβέλη «ή πολιτική έπρεπε νά νοηθεΐ σάν έπιστήμη καί σάν έπιστήμη τοΰ κράτους καί δτι ήταν δό­ ξα του κτλ. io li risposi ch’ e ’ Francesi non si intendevano dello Stato» (σ. Αθήνα 1970.

*0 Μακιαβέλης άπεΐχε πολύ άπό τό νά πιστεύει πώς οί Γάλλοι δέν καταλάβαιναν άπό κράτος. γιατί άντίθετα έθαύμαζε τόν τρόπο πού ή μοναρχία (Λουδοβίκος 11ος) μετάτρεψε σέ κρατική ένότητα τή Γαλλία καί τή γαλλική κρα­ τική δραστηριότητα τήν έκανε ίρο σύγκρισης γιά τήν ’Ιτα­ λία.’Ιταλοί δέν καταλάβαιναν άπό πόλεμο' άντικρούοντας ό Μακιαβέλης άπαντάει πώς οί Γάλλοι δέν καταλάβαιναν άπό Stato. δί­ νει έναν όρισμό (I. δέν έγραψε μιάν ούτοπία δπου νά έκφράζεται ό πόθος γιά ένα κράτος ήδη συγκροτημένο.) τελείως άσαφή (I) διότι δέν υποδεί­ χνει μέ ποιό κριτήριο πρέπει νά έξετάζεται τό άντικείμενο της έρευνας. Τό περίεργο είναι πώς ξεκινώντας άπό ένα τέτοιο άκατάλληλο άπόσπασμα. Στή συζήτησή του μέ τόν καρδινάλιο τής Ρουένης: έκανε *πολιτική ’ στήν πράξη. αύτό ήταν άκόμα βλαβερότερο γιά τήν ίταλική έσωτερική πολιτική. κατά τή γνώμη του. Τ ί θέλουν νά ποΰν δλα αύτά. πράγμα πού ήταν άντίθετο πρός τά συμφέροντα τοϋ γαλλικοϋ κράτους. άναφέρονται έμμεσα καί άμεσα σ’ αύτό τό στοιχείο». άναφερόμενα στό Μα­ κιαβέλη . Λιγότερα άπό τό τίπ οτα : διανοητική σύγχυση. Ό Μακιαβέλης έγραψε βιβλία *άμεσης πολιτικής δράσης’. Καί ή άσάφεια είναι άπόλυτη άν πά­ ρουμε ύπόψη βτι οί νομικές έπιστημες γενικά καί τό δη­ μόσιο δίκαιο Ιδιαίτερα. 6 Azzalini συνεχίζει ί τ ι «άν καί άποφαίνεται 6τι ή έπιστήμη αύτή μελετάει τό κράτος. γιατί άλλιως δέ θά είχαν έπιτρέψει στόν Πάπα νά ξαπλώσει τήν έξουσία του στήν ’Ιταλία. καί βχι ' πολιτική έπιστή­ μ η ’. μέ δλες του τίς λειτουργίες 167 . άν ήταν βλαβερό γιά τή γαλλική *έξωτερική πολιτική ’ νά δυναμώσει ό Πάπας. έφόσον.

άλλά βασίζεται Ολό­ κληρη πάνω στή συγκεκριμένη δράση τοϋ Ανθρώπου πού έξαιτίας τών Ιστορικών του αναγκών έπενεργεΐ στήν πρα­ γματικότητα καί τή μετατρέπει. άρκετά καθαρά τήν άνάγκη νά κυριαρχοϋν στό κράτος 0 νόμος. νά ιδρύεις έπομένως τά * μεγάλα κράτη ’ (είναι άνάγκη νά θυμόμαστε Οτι ό Μακιαβέλης κατανοοΰσε Οτι τό κράτος δέν ήταν ή κοινότητα είτε ή κοινοτική δη­ μοκρατία καί ή κοινοτική Δεσποτεία. Οπως φαίνεται νά πιστεύει ό Azzalini.καί τά Οργανωμένα του στοιχεία. άρ­ χές σταθερές πού σύμφωνα μ’ αύτές οί ένάρετοι πολίτες μποροΰν νά ένεργοϋν σίγουροι Οτι δέ θά πέσουν κάτω άπό τά κτυπήματα τής αύθαιρεσίας. δηλαδή στήν τέχνη τοΰ νά κυβερνάς τούς άνθρώπους. Στήν πραγματεία του. Ά λλά Ορθά 0 Μακιαβέλης Οδηγεί τά πάντα στήν πολιτική. καί έξέφρασΤ μιάν Ιδιόρρυθμη άντί­ ληψη γιά τόν κόσμο. Δέν είναι άλήθεια. γιατί τούς έλειπε εκτός άπό τό έκτεταμένο έδαφος ένας πληθυσμός τέτοιος πού νά είναι ή βάση γιά μιά στρατιωτική δύναμη πού θά έπέτρεπε μιάν αύτόνομη διεθνή πολιτική: καταλάβαινε δτι στήν ’Ιταλία μέ τήν Παπωσύνη παρέμενε μόνιμη μιά κατάσταση μή . νά κερδίζεις τή μόνιμη συγ­ κατάθεσή το'»ς. δτι στό Μακιαβέλη δέν παίρνεται ύπόψη τό ' συνταγματικό δίκαιο γιατί σ’ Ολό­ κληρο τό Μακιαβέλη βρίσκονται σκόρπιες γενικές άρχές συνταγματικοΰ δικαίου καί μάλιστα υποστηρίζει.Ανθρωπισμός ’ στό βαθμό ποΰ δέν άναγνωρίζει στοιχεία ύπερβατικά ή ένυπάρχοντα (μέ τή μεταφυσική Εννοια). στήν κριτική του γιά τό παρόν. έξέφρασε γενικές άντιλήψεις πού γ ι’ αύτό παρουσιάζονται σέ μορφή άφοριστική καί βχι συστηματική.κράτους καί δτι αύτή θά διαρκοΰσε μέχρι τότε πού καί ή θρησκεία θά γινόταν *πολιτική ’ τοΰ 168 . πού θά μπορούσε κι αύτή νά Ονομα­ στεί *φιλοσοφία τής πράξης ’ ή ’ νεο .

τόν κλήρο καί έπίσης άπό τούς λαϊκούς διανοούμενους (τούς ανθρωπιστές). τ. φεουδαρχικό καί κοσμοπολιτικό πλαίσιο.) τοΰ άντικειμένου τών δύο έπιστημών. δηλαδή δέ μπόρεσε νά δημιουργήσει ενα αύτόνομο κράτος άλλά παρέμεινε μέσα στό μεσαιωνικό. έπεμβαίΛ)ντας στήν έσωτερική ζωή τών λαών πού δέν ήταν υπο­ ταγμένοι κοσμικά σ’ αύτόν. γιατί δέ μπόρεσε ν’ άπελευθερωθεϊ όλοκληρωτικά άπό τήν κοσμοπολίτικη μεσαιωνική άντίληψη πού έκπροσωποΰνταν άπό τόν Πάπα.κράτους καί βχι πιά πολιτική τοΰ Πάπα γιά νά έμποδίζει τό σχηματισμό Ισχυρών κρατών στην ’Ιταλία. γιά νά παρουσιαστεί ή έξωτερική ταυτότητα (καί λοιπόν.). in sacerdotibus. D igesto ατύ Ιταλικό κιίμενο (σ. μιά ταυτότητα άντικειμένου στό δημόσιο δίκαιο καί στήν πολιτική έπιστήμη. λοιπόν.μπει στήν πολιτική φάση. γιατί τ£ κριτή­ ρια μέ τά όποια ή μία ή ή άλλη έπιστήμη έξετάζουν τό Ιδιο ύλικό είναι τελείως διαφορετικά. άκόμα καλύτερα. γιά συμφέροντα πού δέν ήταν συμφέροντα κρατών καί γ ι’ αύτό προξενούσαν διαταραχές <αί διάλυση). μ. τά παραδείγματά του πού ύπάρχουν στόν Πανδέκτη1. — Publicum ius. in sacris. Διαφορετικές πρα­ 1. Γράφει ό Azzalini ότι «άρκεΐ μόνον ό όρισμός τοΰ Ούλπιανοΰ καί. θ ά μπορούσαμε νά βροΰμε μέσα στό Μακιαβέλη τήν έπιβεβαίωση αύτοΰ πού έσημείωσα άλλοΰ: βτι ή μεσαιω­ νική Ιταλική άστική τάξη δέν μπόρεσε νά βγει άπό τή συνεταιριστική φάση γιά νά . άλλά 6χι ούσιαστική. lus publicum ad statum rei (publicae) romanae spectat. 'Υπάρχει. in magistratibus consistit». 169 .

Καί. Έμεΐς νομίζουμε βτι ή κρίση πού έκφράστηκε είναι άληθινή μόνον έάν σταματάει σ’ αύτό τό σημείο τήν άνάλυση της νομικής καί της πολιτικής πλευράς. αλήθεια. ή δεύτερη παρατηρεί αύτό τόν ίδιο όργανισμό άπό μιάν άπο­ ψη δυναμική. μέ τήν κρίση πού έξέφρασε ένας άπό τούς μεγαλύτερους σύγχρονους δημοσιολόγους πού θεωροϋσε δύσκολο άν βχι άδύνατο νά δημιουργηθεΐ μιά πολιτική έπι­ στήμη τελείως ξεχωριστή άπό τό συνταγματικό δίκαιο. ένώ ή πρώτη παρατηρεί τό δημόσιο όργανισμύ κάτω άπό μιάν στατική άποψη. πρέπει νά άλλάξει σύμφωνα μέ τις καινούργιες απαιτήσεις καί τις παραπέρα έξελίξεις. βχι βμως άν συνε­ 170 . ΐσως. πώς είναι μαθητής του καί μάλιστα βτι τόν τελειοποιεί I «’Απ’ αύτά έπεται βτι στήν τυπική ταυτότητα πού περιγράψαμε πιό πάνω άντιπαρατίθεται μιά ούσιαστική διαφορά τόσο βαθειά καί άξιόλογη ώστε νά μή συμφωνή­ σουμε. σάν Ινα προϊόν πού μπορεΐ νά έκτιμηθεΐ άπό τά προτερήματά του καί τά έλαττώματά του καί πού. καί έπομένως μέ κριτήρια έκτίμησης καί κρίσεις έπικαιρότητας πού δέν είναι κι οδτε μπορεΐ νά είναι νομικά». Γι’ αύτό θά μπο­ ρούσαμε νά ποϋμε δτι «ή νομική τάξη είναι όντολογική καί άναλυτική γιατί μελετάει καί άναλύει τούς διάφορους δημόσιους θεσμούς στήν πραγματική του ύπαρξη». ένώ «ή πολιτική τάξη είναι δεοντολογική καί κριτική για­ τί μελετάει τούς διάφορους θεσμούς βχι βπως είναι. Καί ένας τέτοιος σχολαστικός πιστεύει πώς είναι θαυμαστής τοϋ Μακιαβέλη. άλλά βπως θά έπρεπε νά είναι. σά φυσικό προϊόν μιας καθορισμένης ιστορικής έξέλιξης.γματικά είναι οί σφαίρες της νομικής τάξης καί τής πο­ λιτικής τάξης. κατά συνέπεια.

Νά λοιπόν τί έννοεΐ λέγοντας αυτονομία της πο­ λιτικής 1 Ά λλά—λέει ό Azzalini—πέρα άπό μιά πολιτική έπι- 171 . ή άναζήτηση τών κατάλληλων μέσων γιά τήν πρακτική έξασφάλιση της ήγεσίας στή γενική πολιτική διεύθυνση. άλλά καί νά παρέχει. τουλάχιστο άπό τήν άποψη πού σκιαγραφήσαμε πιό πρίν. άναζητώντας τούς νόμους πού ρυθμίζουν τήν έμφάνιση. χάρη στήν έσωτερική σημασία τοϋ θέματος καί τόν προσδιορισμό της. δέν περιορίζεται να μελετήσει τήν όργάνωση τοϋ κράτους. μέ ένα κριτήριο δεοντολογικό καί κριτικό καί γι’ αύτό διαφορετικό άπ* αύτό πού χρη­ σιμοποιείται γιά τό ίδιο Αντικείμενο άπό τό δημόσιο δί­ καιο. τών άμοιβαίων δεσμών άλληλεξάρτησης τών φυσικών νόμων πού διέπουν τήν ύπαρξη καί τήν έξέλιξη τών κρατών.χίζεται πιό πέρα. άλλά έπεκτείνεται σ’ ένα πεδίο πού τή χαρακτηρίζει. II). πραγματικά. 6χι ιστορική καί άρα οδτε νομική. τών άποτελεσμάτων. Αύτή ή τελευταία. Ή λειτουργία πού ό Μακιαβέλης είχε σκοπό νά άναπτύξει καί τή διαμόρφωνε λέγοντας: «Θά έξετάσω πώς τις ήγεμονίες αύτές μπορεϊς νά τίς κυβερνάς καί νά τις κρατας στήν έξουσία σου» ('Ηγεμόνας κεφ. τήν έξέλιξη. συμπεριλαμβάνοντας καί τό πεδίο βπου Αποκλειστικά αρμόδια είναι ή πολιτική έπιστήμη. θά παραμένει πάντα σέ άρμοδιότητα άποκλειστικά πολιτική. τήν παρακμή τών κρατών. ώστε βχι μόνο νά δικαιολογεί τήν αύτονομία τής πολιτικής. είναι τέτοια. Οδτε ωφελεί νά διαβεβαιώσουμε βτι μιά τέτοια μελέτη εϊναι Ιστορία (I) έννοούμενη μέ μιά γενική σημασία (I) γιατί άν καί δεχό­ μαστε βτι εϊναι ιστορική έρευνα ή άναζήτηση τών αιτίων. μιά διάκρι­ ση έπίσης καί τυπική άνάμεσα σ’ αύτήν καί τό δημόσιο δίκαιο».

καί στό πολιτικό πεδίο.) ικανότητα. λοιπόν. πλάϊ στίς πρακτικές. «Υπάρχουν άνθρωποι πού βγάζουν ή έβγαλαν άπό τήν προσωπική διαίσθηση τό όραμα τών άναγκων καί τών συμφερόντων τής χώρας πού κυβερνούν. πρέπει έπίσης νά υπάρχει αύτή ή θεωρητική δραστηριό­ τητα πού προαναφέραμε. δέ μπορεΐ νά ύπάρχει ό άνθρωπος πού κυβερνά καί άκόμα λιγότερο (I) ό άνθρωπος τής πολιτικής πού τό ανάστημά του χαρακτηρίζεται άκριβώς απ’ αύτήν τήν απρόσιτη (. Είναι ή περίπτωση τοΰ ’ Ινδοΰ Καμαντάκι (3ος αιώνας μ. πέρα άπό τόν έπιστήμονα όπου ύπερισχύει ή γνωστική θεωρη­ τική δραστηριότητα ύπάρχει ό καλλιτέχνης όπου ύπερισχύει ή διαισθητική θεωρητική δραστηριότητα. οικονομικές καί ήθικές δραστηριότητες. Ούτε μ’ αύτό έξαντλεΐται ολοκληρωτικά ή σφαίρα δράσης τής πο­ λιτικής τέχνης. μπορεΐ νά έκτιμηθεΐ σέ σχέση μέ τό συγγραφέα πού πραγματοποιεί στόν έξωτερικό κόσμο (!) τήν πολι­ τική άλήθεια πού διαισθάνθηκε βχι μέ πράξεις εξουσίας άλλά μέ έργα καί γραπτά πού έκφράζουν τή διαίσθηση τοΰ συγγραφέα.στήμη υπάρχει μιά πολιτική τέχνη. Έπίσης. καί πού μέ τήν κυβερνητική τους δραστηριό­ τητα έβαλαν σέ πράξη στόν έξωτερικό κόσμο τό όραμα τής προσωπικής τους διαίσθησης. Μ’ αύτό δέ θέλουμε βέ­ βαια νά ποΰμε βτι ή δραστηριότητα ή διαισθητική καί γι* αύτό καλλιτεχνική είναι μοναδική καί έπικρατοϋσα στόν πολιτικό' θέλουμε μονάχα νά ποΰμε βτι σ’ αύτόν. τόσο μέ τήν ύποκειμενική πλευ­ ρά τής διαίσθησης όσο καί μέ τήν άντικειμενική (!) πλευ­ ρά τής έκφρασης καί βτι δταν λείπουν αύτά τά προσόντα.). τοΰ Πετράρχη στό Trattatello pei 172 . πού έκτός τοΰ βτι παρατηρεΐται σέ σχέση μέ τόν πολιτικό πού μέ τις πρακτικές κυβερνητικές λει­ τουργίες έξωτερικεύει τήν έσωτερική παράταση τής διαί­ σθησης. X.

μά ειδικά τοϋ Tittoni. “Ας θυμηθοϋμε ταυτόχρονα μερικά ση­ μεία άπό τόν Bergson : « Ή νόηση μάς προσφέρει άπό τή ζωή (τήν πραγματικότητα σέ κίνηση) μονάχα μιά μετά­ φραση μέ όρους άδρανεϊς. ’Αλλά μέσα στό ίδιο τό έσωτερικό της ζωής θά μάς όδηγήσει ή διαίσθηση: έννοώ τό ένστικτο πού έχει απαλλαγεί άπό τό συμφέρον». Είναι πραγματικά Ινα παστίτσιο. ή άπλή κίνηση πού διατρέχει τις γραμμές. Περιστρέφεται όλόγυρα παίρ­ νοντας άπ’ τά έξω τό μεγαλύτερο δυνατό άριθμό όψεων τοΰ άντικειμένου πού τό έλκει καντά της άντί νά μπαίνει σ* αύτό. 'Αλλά θέλησα νά κρατήσω ίλες αύτές τίς σημειώσεις γιά νά προσπαθήσω νά ξεμπλέξω τό μπέρδεμά τους καί νά κοιτάξω νά φτάσω σέ έννοιες καθαρές γιά λογαριασμό μου. τοΰ ξεφεύγει" καί αύτό άκριβώς τό σχοπό τείνει ό καλλιτέχνης νά συλλάβει τοποθετούμενος στό έσωτερικό τοϋ άντικειμένου μέ ένα είδος συμπάθειας. «Τό μάτι μα* άντιλαμβάνεται τά χαρακτηριστικά τοΰ ζωντανοΰ βντος. τί μπορεϊ νά ση­ μαίνει *διαίσθηση ’ στήν πολιτική καί ή έκφραση πολι­ τική *τέχνη ’ κτλ. άλλά πλησιασμένα τό Ινα στό άλλο. Ό Azzalini δέν ξέρει νά προσανατολιστεί ουτε στή φιλοσοφία. τοϋ Botero στό Ragion di Stato χαί. βχι όργανωμένα άνάμεσά τους. π. . τοϋ Μακιαβέλη καί τοϋ Mazzini». άπό όρισμένες άπόψεις.C arrarcsi. οδτε στήν έπιστήμη τής πολιτικής. Πρέπει νά διευκρινίσουμε. Είναι άλήθεια ώστόσο δτι ή αισθητική διαίσθηση συλ­ 173 . πού τίς συνενώνει τή μιά μέ τήν άλλη καί τούς δίνει μιά σημασία. άξιο τοϋ . χ. *0 σκοπός της ζωής. Μα­ κιαβέλη. . γκρεμίζοντας μέ μιά διαισθητική προσπάθεια τό φράγμα πού ό χώρος βάζει άνάμεσα σ’ αύτόν καί τό μοντέλο. διευθυντοϋ της «Nuova Antologia».

1907.ν ιXr (σημ. Ιτιλ .λαμβάνει μονάχα τί) άτομικό». Αλλά έπίσης καί Ινα πο­ λιτικό σώμα περισσότερο ή λιγότερο πολυάριθμο' σ’ αύτή’ τήν τελευταία περίπτωση τήν ένότητα προθέσεων θά τήν πετύχει ενα άτομο ή μιά μικρή έσωτερική όμάδα καί μέ­ σα στή μικρή όμάδα Ινα άτομο πού μπορεΐ ν’ άλλάξει κατά διαστήματα ένώ ή όμάδα θά παραμένει ένωτική καί θά έχει συνοχή στό εξακολουθητικό Εργο της. της πολιτικής διαίσθη­ σης Από τήν αίσθητική ή λυρική ή καλλιτεχνική διαίσθη­ ση : μόνον μέ μεταφορική έννοια μιλάμε γιά πολιτική τέ­ χνη. σύντ. Paris η τ.). λοιπόν. Ή ' Εκφρα­ ση ’ τοϋ *ήγέτη * είναι ή *δράση ’ (μέ Εννοια θετική ή Αρ­ νητική νά άποδεσμεύσει μιά δράση ή νά έμποδίσει νά συμίεΐ μιά όρισμένη δράση. άλλά στόν *ήγέτη ’. διάφορα 174 . Ά ν θά εττρεπε νά μεταφράσουμε σέ σύγχρονη γλώσσα τήν ίννοια το" ' Η γεμ όνα’ Ετσι όπως χρησιμοποιείται στό 1 Uergson. καί λέγοντας ’ διαίσθηση ’ πρέ­ πει νά έννοοΰμε ίχ ι τή ' γνώση τών Ατομικών ’ άλλά τήν ταχύτητα στό νά συνδέουμε γεγονότα έπιφανειακά ξένα άνάμεσά τους καί νά έπινοήσουμε τά μέσα τά Αντίστοιχα στό σκοπό γιά νά βροϋμε τά συμφέροντα ποΰ διακυβεύοντα·. ’Εξάλλου.οκόμενο σκοπό). 'Τπάρχει Απόσταση.' evolution rreatricr. μιά καί παρι­ στάνει μέ σαφήνεια μονάχα τό Ασυνεχές χαΐ τήν Ακι­ νησία» *. « Ή νόηση χαρακτηρίζεται άπό μιά φυσική Ακατανοησία τής ζωής. ό 'ή γ έτ η ς ’ στήν πολιτικΛ μπορεΐ νά είναι ενα άτομο. σύμφωνη ή Ασύμφωνη μέ τόν έπιδ'. καί νά ξυπνήσουμε τά πάθη τών Ανθρώπων καί νά τυΰς οδηγήσουμε σέ μιά καθορισμένη δράση. I. Ή πολιτική διαίσθηση δέν έκδηλώνεται στόν καλλι­ τέχνη.

δέ μπορεΐ νά δημιουργηθεΐ ένα συνταγματικό δί­ καιο. δηλαδή τήν άπορρόφηση τής πολιτικής κοινωνίας μέσα στήν κοι­ νωνία τών πολιτών. τοϋ παραδοσιακοΰ τύπου. ούτε βασιλεύει ούτε κυβερνά νομικά: έχει τήν ' έξουσία άπό τά πράγματα’. πού βμως είναι τόσο συμπλεγμένη άπό τά πράγματα μέ τήν πολιτική κοινωνία. τήν ίδια του τήν έξαφάνιση. ώστε ίλοι οί πολίτες αίσθάνονται (τι αύτό άντίθετα βασιλεύει καί κυβερνά. πού βρίσκεται σέ άδιάκοπη κίνηση.βιβλίο τοϋ Μακιαβέλη θά χρειαζόταν νά κάνουμε μιά σει­ ρά διακρίσεις. Πάνω σ’ αύτή τήν πραγματικότητα. άσκεΐ τήν ήγεμονική λειτουρ­ γία καί έπομένως τήν έξισορροπητική λειτουργία τών δια­ φορετικών συμφερόντων. δη­ λαδή τό έξισορροπητικό στοιχείο τών διαφόρων συμφε­ ρόντων πού βρίσκονται σέ κατάσταση άγώνα έναντίον τοϋ συμφέροντος πού υπερισχύει. μέσα στήν ' κοινωνία τών πολι­ τών ’. 175 . είναι άκριβώς τό πολιτικό κόμμα* αύτό 6μως διαφορετικά άπό ί. ένας άρχηγός κυβέρνησης. άλλά μονάχα Ινα σύστημα άρχών πού νά προσδιορίζουν σά σκοπό τοΰ κράτους τό ΐδιο του τό τέλος. άλλά χωρίς άποκλειστικότητα μέ άπόλυτη έννοια. Μέσα στήν πραγματι­ κότητα κάποιου κράτους ό ' άρχηγός τοΰ κράτους ’.τ ι στό παραδοσιακό συνταγμα­ τικό δίκαιο. άλλά καί ένας πολιτικός άρχηγός ποΰ θέλει νά κατακτήσει Ινα κράτος ή νά Ιδρύσει έναν καινούργιο τύπο κράτους* μ’ αύτήν τήν έννοια 6 ' Η γεμόνας’ θά μποροϋσε στή σύγχρονη γλώσσα νά μεταφραστεί 'πολιτικό κόμμα*. ' Ήγεμόνας ’ θά μποροϋσε νά είναι Ινας άρχηγλς κράτους.

.

). 3. 01 μπολσεβίκοι (σημ. δηλ. Συντ. Ιταλ. (Σημ. ’Ασφαλώς ή έξέλιξη τείνει πρός τόν διεθνισμό. Ιταλ. Καί σάν τέτοια άκριβώς μπορεΐ νά δώσει στό κίνημα μιάν όρισμένη κατεύθυνση μέσα σέ όρισμένες προοπτικές. άν θέλουμε νά τόν κρατήσουμε στόν έλεγχό μας καί νά τόν κατευθύνουμε. άλλά είδικά στή διασαφήνισή της άπό τόν πιό πρόσφατο μεγάλο θεωρητικό της. Ιταλ. Στάλιν 2. νά μελετήσουμε μέ άχρίβεια τό συνδυασμό τών έθνικών δυνάμεων πού ή διεθνής τάξη θά πρέπει νά διευθύνει χαί νά άναπτύξει σύμφωνα μέ τή' διεθνή προοπτική καί τίς διεθνείς κατευθύνσεις. Ά ν μελετήσουμε τήν προσπάθεια πού κατέβαλαν ol πλειοψηφούντες*. Ή αργούσα τάξη είναι τέτοια. ’Αλλά ή προοπτική είναι διεθνής καί δέν μπορεϊ παρά τέτοια νά είναι. Πάνω σ’ αύτό τό σημείο μοϋ φαίνεται &τι βρίσκεται ή βασική διαφωνία άνάμεσα στό Λέοντα ΝταβΙντοβιτς1 καί στό Βησ­ σαρίωνα σάν έκφραστή τοϋ κινήματος τής πλειοψηφίας*. τοϋ όποίου αύτή ή Ιδια είναι μιά συνιστώσα δύναμη. Συντ.). τό σημείο δμως άφετηρίας είναι «έθνικό» καί άπ’ αύτό τό σημείο άφετηρίας πρέπει άκριβώς νά ξεκινήσουμε. ή διεθνής κατάσταση πρέπει νά έξετάζεται στήν έθνική της πλευρά. Συντ. 4. Χρειάζεται γι’ αύτό. Τό σημείο πού αιϋ φ~1νεται πώς θά Ιπρεπε νά άναπτυχθεϊ είναι τούτο: 5-ίι σύμφωνα μ* τή φιλοσοφία τής πρά­ ξης (στήν πολιτική της έκδήλωση) είτε στήν διατύπωση τοϋ Ιδρυτή της. Πραγματικά ή «έθνιχή» σχέση είναι τό άποτέλεσμα ένός «Ιδιόρρυθμου» συνδυασμού μοναδικού (μέ μιάν όρισμένη (ννοια) πού πρέπει σ’ αύτή τήν Ιδιορρυθμία κ ιΐ μοναδικότητα νά τόν καταλάβουμε καί νά τόν συλλάβουμε.). 177 . Ίταλ. Κείμενο γραμμένο (μέ μορφή ερωτήσεων καί άπαντήσεων) άπό τόν ’Ιωσήφ Βησσαρίωνα1 τό Σε­ πτέμβρη τού 1927 πάνω σέ μερικά βασικά σημεία τής πολιτικής έπιστήμης καί τέχνης. Ιωσήφ Βησσαρίωνος : ’Ιωσήφ Βησσαριόνοβιτς. Ό μπολσεβικισμός (σημ.ΣΚ ΟΡΠΙΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΔιβΘησμός χα ί ίθνιχή πολιτική. Λέων ΝταβΙντοβιτς : δηλαδή ό Τρότσχυ (Σημ. 01 κατηγο­ ρίες γιά έθνικισμό είναι -rapάλογες άν άναφέρονται στόν πυρήνα τοΰ ζητήματος. άπό τό 1902 ώς τό 1917. βλέπουμε δτι ή πρωτοτυπία 1. μόνον άν θά έρμηνεύσει μέ άκρίβεια αύτό τό συνδυασμό.). Συντ.

συχνά. διότι προτού διαμορφωθούν ot 3ρυι μιας οίκονομίας σύμφωνα μ' ίνα παγκόσμιο σχέδιο. Μιά Ίάξη διεθνούς χαρακτήρα. κανένας στό μτταξύ δέν κινούνταν καί δέν όργάνωνε τό κίνημα’ 2) ή δεύτερη φάση «Ιναι ίσως χειρότερη. δέν πίστευε ότι πρέπει νά ξε­ κινήσει. 01 θεωρητικές άδυναμίε. δηλαδή πίστευε δτι άν άρχιζε θά βρίσκονταν άπομονωμένος· έπειδή υπήρχε ή άναμονή πώς δλοι μαζί θά κινούνταν. άπό το Υΐγ&νό. είναι άναγκαϊο νά διανύσει κανείς πολλαπλές φάσεις όπου οΐ περιφερειακοί συνδυασμοί (όμάδων άπό ίθνη) μπορούν νά τΐναι ποικίλοι. καί αύτή ή ίννοια δέν είναι άλλοχττε πολύ στενή. πρέπει νά «έθνικοποιηθεΐ» μέ μιάν όρισμένη ίννοια. δτι δέν έκδηλώνεται στήν πραγματικότητα. 178 . δσο ή πρωτοβουλία δέ Οά ϊχει περάσει καθαρά πρός τή μεριά τών δυνάμεων πού τείνουν στήν άνοικοδόμηση σύμφωνα μέ ίνα σχέδιο ειρηνικού καί άλληλέγγυου καταμερισμού τής έργασία. Εξάλλου δέν πρέπει ποτέ νά ξεχνάμε δτι ή Ιστορική έξέλ-. λιγότερο άκόμα κι άπό έθνικά. ίφόαον ύδηγεΐ κοινωνικά στρώ­ ματα στενά έθνιχά (διανοουμένους) καί μάλιστα. καί εύκολα καταλαβαίνει κανείς γ'. Τό δτι οί μή έθνικές άντιλήψεις (δηλαδή οί μή άναφερόμενες σέ κάθε ξεχωριστή χώρα) ίχουν άστοχήσει. γιατί υπάρχει ή άναμονή μιας μορφής «ναπολεοντισμού» άναχρονιστικοΰ καί αφύσικου (μιά πού ot Ιστορικές φά­ σεις δέν έπαναλαμβάνονται δλες μέ τήν ίδια μορφή). φαίνεται άπό τό έξης άτοπο: όδήγησαν στήν παθητικότητα κα! τήν αδράνεια σέ δύο φάσεις διαφο­ ρετικές: 1) στή πρώτη φάση κανένα..ιτί όρισμένες τάζεις δέν μιλούν γιά μιά τέτοια ίννοια ή γιατί άπλώς τή θίγουν. Ί ί ίννοια τή. ήγεμονίας είναι έκείνη δπου μέσα της συμπλέκονται οΐ άπαιτήσεις έθνικού χαρακτήρα.ξη άκολουΟεΐ τούς ν<μθ'. τοπικιστές καί κοινοτιστές (άγρότες). πού δέν είναι τίποτε άλλο άπό μιά γενική πρόβλεψη πού .·ς Γης άναγκαιότητας.ταρουσιάζετιι σά δόγμα καί πού καταστρέφεται άπό μόνη της. αΰτής τής σύγχρονης μορφής τής παλιάς μηχανιστικότττα ς είναι μεταμφιεσμένες μέ τή γενική θεωρία τής διαρκούς έπανάστασης.■τους βρίσκεται στό δτι άπάλλαξαν το διεθνισμό άπό κάΟί στοιχείο άόριστο καί καθαρά Ιδεολογικό (μέ τήν κακή ίννοια) γιά νά τοϋ δώσουν ίνα περιεχόμενο ρεαλιστικής πολιτικής.

κι άν δεχτούμε (πράγμα πού πρέπει νά τό δε­ χτούμε) δτι ό κοινοβουλευτισμός (γίνε άποτελεσματικός καί μάλιστα βλαβερός. Καί μέ ποιόν τρόπο. Καί πραγματικά. r 4 2. πού νά συνδέεται δηλαδή μέ τό γεγονός δτι ή ύπαρξη τών κοινοβουλίων. πού είναι άξεχώριστα άπό τόν κοινοβουλευτισμό: (Βάση άντικειμενική. άκόμα καί στίς χώρες 8που φαίνεται βτι τά κοινοβούλια έχουν τό μέγιστο τής άποτελίεσματικότητας.10. καί μέ ποιόν τρόπο έκφράζουν τόν Ιδιαίτερο ρόλο τους. ή πάλι ποιά πραγματι­ κή λειτουργία έπιτελοϋν. Ό τ ι τό κοινοβούλιο μπορεΐ νά «έμφυτευθεΐ» μέσα στό Κράτος. 'Αρθρο πού άναφέρεται στή «Rassegna della Starapa Estera» Γενάρης 3 .Τά Κράτος. έχει γίνει ένα έμπόδιο καί ένας μηχανισμός άνάστροφης πορείας. 1933. ΦορκαΙολισμός : έφαρμογή μιας πολιτικής μέ μέτρα διώξεων. δέν πρέπει νά συμπεράνουμε ότι τό γραφειοκρατικό σύστη­ μα πρέπει νά τό άποκαται-’-ήσουμε ήΟικά καί νά τό έξάρουμε. 179 . Ό τ ι τό άντιπροσωπευτικό σύστημα μπορεΐ πολιτικά νά «ένοχλεΐ» τή γραφειοκρατία τής καρριέρας.1 Πάντως ή θέση αύτή είναι ένδιαφέρουσα. άντί νά είναι ένας μηχανισμός κατάλ­ ληλος γιά νά έπιλέγονται δημόσιοι λειτουργοί έκλεγμένοι πού νά συμπληρώνουν καί νά έξισορροποϋν τούς διορισμένους γραφειοκράτες γιά νά μήν άφίνουν νά άπολιθώνονται. διευθυντής τής Ουγγρικής ’Ακαδημίας οτή Ρώμη. μέ ένα καινούργιο τύπο άντιπροσωπευτικοΰ συστήματος. Αύτό ποΰ πρέπει νά δούμε είναι άν κοινοβουλευτισμός καί Αντιπροσωπευ­ τικό σύστημα ταυτίζονται καί μήπως είναι δυνατή μιά διαφορετική λύση τόσο γιά τόν κοινοβουλευτισμό δσο καί γιά τό γραφειοκρατικό σύστημα. άλλά έμφυτεύθηκε μέσα στό κράτος καί Ιχει ύποστεϊ μιά βασι­ κή άλλαγή στήν σύνθεσή του. παρεμποδίζει καί καθυστερεί τήν τεχνική δράση τής κυβέρνησης). άπό μόνη της. αύτά άποτελοΰν τμήμα τοϋ κράτους. καί μιά καταφατική άπάντηση σ’ αύτές τΙς έρωτήσεις δέν έξαντλεϊ τό ζήτημα: διότι. Ά ς δούμε τή συζήτηση πού έχει γίνει αύτά τά χρόνια σχετικά 1. είναι χωρίς κρατική σημασία. έννοεΐται. Τό θέμα εϊναι άν τό άντιπροσωπευτικό σύστημα καί τό σύστημα τών κομμάτων. κτλ. γράφει στή «Magyar Szemle»1 βτι στήν Ιταλία τό «κοινοβούλιο». έξω άπό τό κράτος. είναι αύτονόητο" άλλά δέν είναι αύτό τό θέμα. πρέπει νά μπει τό έρώτημα : τά κοινοβούλια άποτελοΰν τμήμα τής δομής τών κρατών. Καί ποιά βάση έχουν ol κατηγορίες έναντίον τοϋ κοινοβουλευτισμού καί τοϋ καθεστώτος τών κομμάτων. γιά νά δϋΰμε πώς άνηλαμβάνονται τό κράτος πρακτικά πολλοί πολιτικοί. ’Εξάλ­ λου. άν ή άπάντηση είναι θετική. καί γιά ποιούς λόγους.». Ά λ λ ’ δμως: ή ύπαρξη τών κοι­ νοβουλίων. γιά νά τό ποΰμε Ιτσι. Ιχει παραμείνει (νας πολύτιμος συνεργά­ της. πού πρώτα ήταν. κι δταν όργανικά δέν άποτελοΰν μέρος τοϋ κράτους. Ό καθηγητής Giulio Miskolczy. είναι μιά άνακάλυψη πολιτικής έπιστήμης καί τεχνικής άξια τών Χριστόφορον Κολόμβων τοϋ σύγχρονου φορκαίολισμού.

στό βνομα νέων κοινωνικών άπαιτήσεων κτλ. είναι κυρίαρχο. iustitia. στήν τάση του νά υποτάσσει τή θέληση στόν κανόνα. ' Έφόσον τό κράτος είναι ή ίδια ή διαταγμένη κοινωνία. πρέπει νά έννοηθοΰν μέσα στά δρια αΰτής τής βασικής σημασίας. δπως φαίνεται νά μην τό έννοεΐ έτσι οδτε καί ό Biggini (παίρνω άφορμή άπό μιά κρι­ τική άνάλυση τής «Italia che scrive» τοϋ Όκτώβρη 1929. II fondamento dei limiti all’ attivilä dello sta to 1. γραμμένη άπό τόν Alfredo Poggi). Ά π ό δώ καί πέρα ή iustitia δέν ξεχωρίζει άπό τήν aequitas. άπό τήν άρχή τής Ισότητας. 180 .Sforza . ό μικρός τόμος τοΰ Carlo Alberto Biggini. Ή έννοια τοΰ δικαίου σάν έξουσία άναφέρεται μονάχα στό θεό. πού ή θέλησή του γίνεται κανόνας συμπεριφοράς έμπνεόμενος.τι κι αν κάνει τό κράτος είναι άπό μόνο του νομικό. δηλαδή έφόσον ύπάρχει μιά νομική διοργάνωση. Ό χρι­ στιανισμός περισσότερο άπό τήν έννοια τοΰ ius έπεξεργάστηκε τήν έννοια τοΰ directum.: είναι ή σημαντικότερη πολιτική θεωρητική συζήτηση καί βοηθάει νά έπισημχίνουμε τά δρια ανάμεσα σέ φιλελεύθερους καί μη φιλελεύθερους.» να μήν έννοοΰμε τά άρθρα τών Συνταγμάτων. τό κράτος είναι δεσμευμένο in ' αυτήν" άν θέλει νά τήν τροποποιήσει θά τήν άντικαταστήσει μέ μίαν άλλη διοργάνωση. recta ή naturalis ratio. άρκεΐ δταν μιλάμε γιά «συνταγματικούς κανόν®. νά μετατρέπει τήν έξουσία σέ καθήκον. Τό θετικό δίκαιο δέν μπορεϊ νά είναι βριο γιά τό κρά­ τος.μέ τα όρια της δρισττ. Ή διαβεβαίω­ ση τοϋ Biggini ότι ύ-άρχει τυραννία μονάχα όταν θέλουν όρισμένοι νά αρχουν «έξω άπό τούς συνταγματικούς κανόνες τής κοινωνικής δομής» μπορεϊ νά έχει έπεκτάσεις πολύ διαφορετικές άπό κείνες πού υποθέτει ό Biggini. δηλαδή τό κράτος μπορεϊ νά ένεργεΐ μονά/ a άπό νομικό δρόμο (άλλά μιά πού δ. Έκδοση «II Solco» σελίδες 150. Νά δοΰμε σέ ποιό βαθμό ol άντιλήψεις τοΰ Biggini είναι καμουφλαρισμένος μαρξισμός πού ίχει γίνει άφηρημέΓιά τήν Ιστορική άνάπτυξη αύτών τών δύο άντιλήψεων γιά τό κράτος. Σ ’ αύτό άπαντά*· ό Poggi δτι τό δέχεται καί δτι αύτό ήδη έξυπονοεϊται στή θεωρία τοΰ νομικοΰ όρίου. καί οί δυό μαζί συνεπάγονται τήν reclitudo πού εΐνιι ή υποκειμενική Ιδιότητα 1. Μπορεϊ νά χρη<ημχνει σά σημείο αναφορά. μποροΰμε νά συνεχίσουμε ϊτσι έπ’ άπειρον).ριόττ.τας τοΰ Κράτου. Δέν μπορεϊ νά έχει νομικό δριο — δέν μπορεϊ νά έχει δρι* οτά υποκειμενικά δημόσια δικαιώματα. μοϋ φαίνεται δτι πρέπει νά είναι ένδιαφέρον τό βιβλιαράκι τοϋ VVidar Cesarini . C ittt di C astello. 01 Ρωμαίοι έπλασαν τήν λέξη ins γιά νά έκφράσουν τό δίκαιο σάν έξουσία τής θέλησης καί καταλάβαι­ ναν τό Λ*ομικό καθεστώς σάν (να σύστημα έξουσιών πού δέν περιο­ ρίζονταν μέσα στήν άντίστοιχη σφαίρα τους άπό άντικειμενικούς χαί όρθολΐγικούς κανόνες : δλες ol έκφράσεις πού χρησιμοποιήθηκαν άπ’ αυτούς δπως aequitas. ούτε μπορεϊ νά πει δτι αύτοπεριορίζεται.

Ό σ ο υπάρχει τό κράτος .τάξη καί ρυθμισμένη κοινω­ νία είναι χαρακτηριστική γιά τΙς μεσαίες τάξεις καί τούς μικρούς διανοούμενους. δηλαδή σέ έπικριτές τής δημοκρατίας. Μοΰ φαίνεται δτι τό πιό λογικό καί συγκεκριμένο πού μποροϋμε νά ποΰμε γιά τό ήθικό καί πολιτιστικό κράτος είναι τούτο: κάθε κρά­ τος είναι ήθικό στό βαθμό πού μιά άπό τΙς πιό σημαντικές λειτουργίες του είναι νά άνεβάσει τή μεγάλη μάζα τοΰ πληθυσμού σ’ ένα καθο­ ρισμένο πολιτιστικό καί ήθικό επίπεδο. Παίρνω αύτά τά στοιχεία άπό μιά κριτική ανάλυση (στό «Leonardo» τοϋ Αύγούστου 1930) τοΰ Gioele Solari. έπίπεδο (ή τύπο) πού άντιστοι- 181 . ΟΙ ούτοπιστές. τή σύγχυση άνά­ μεσα στήν ίννοια κράτος . Παραμένει δμο>ς ή άντίληψη πού τή συναντάμε καί σέ άλλους συγγραφείς τής πολιτικής (άχόμα καί σέ δεξιούς. Ό ούτοπιστικός χαρακτήρας μερικών άπ’ αύτούς δί­ νονταν άπό τό γεγονός ότι θεωρούσαν πώς ήταν δυνατό νά καθιερωθεί ή οίκονομική Ισότητα μέ αύθαίρετους νόμους. κτλ. στό βαθμό πού αύτοί χρησιμοποιούν τό έλβετιχό ή δανικό πρότυπο γιά νά υποστηρίζουν βτι τό σύστημα είναι λογικό γιά ίλες τΙς χώρες) βτι δέ μπορεΐ νά υπάρχει πλήρης καί τέ­ λεια πολιτική Ισότητα χωρίς οίκονομική Ισότητα : στούς συγγραφείς τοΰ 1600 αύτή τήν άντίληψη τήν ξαναβρίσκουμε π. μπαίνει ή οικονομική Ισότητα σάν άναγκαία βάση τής σχεδιαζομένης μεταρρύθμισης : άκριβώς σ’ αύτό ot ούτοπιστές δέν ήταν ούτοπιστές. Στίς καινούργιες «νομικές» τάσεις πού έκπροσωποΰντιι είδικά άπό τό «Nuovi Studi» τοϋ Volpicelli καί τοϋ Spirito.τάξη καί τήν ίννοια τής ρυθμισμένης κοι­ νωνίας. πρέπει νά ση­ μειώσουμε σάν σημείο άφετηρίας γιά μιά κριτική. μέ μιά θεληματική πράξη. άλλα συγκεκριμένοι έπιστήμονες τής πολιτικής καί σω­ στοί κριτικοί.χ.-τάξη δέν μπορεΐ νά ύπάρχει ή ρυθμι­ σμένη κοινωνία. Αύτή ή σύγχυση είναι Ιδιαίτερα άξιοσημείωτη στό υπόμνη­ μα La liberU economica πού άνάπτυξε i Spirito στήν 19η σύνοδο τής Εταιρείας γιά τήν πρόοδο τών Επιστημών πού (γιν* στό Bolza­ no τό Σεπτέμβρη 1930 καί δημοσιεύτηκε στό «Nuovi studi» τοΰ Σεπτέμβρη .τάξη είναι μιά ρυθμισμένη κοινωνία. Ή σύγχυση άνάμεσα σέ κράτος . Ό Maurras υποστηρίζει βτι στήν ’Ελβετία είναι δυνατή αύτή ή όρισμένη μορφή δημοκρατίας. τόσο περισσότε­ ρο πού στούς τύπους κοινωνίας πού άντιπροσωπεύουν οΐ διάφορες ουτοπίες. άκριβώς έπειδή ύπάρχει μιά όρισμένη μετριότητα στίς οίκονομικές περιουσίες κτλ. δηλαδή μόνο μέ τήν έννοια βτι καί τό κράτος .’Οκτώβρη 1930. παρά μόνο μέ μεταφορική ίννοια.νά θέλεις νά συμμορφώνεσαι πρός αύτό πού είναι όρθό κτί δίκαιο. πού θά τούς χρησιμοποιούσε μιά όποιαδήποτε ρύθ­ μιση πού θά έμπόδιζε τούς ίντονους άγώνες καί τΙς καταστροφές : πρόκειται γιά άντίληψη τυπικά άντιδραστική καί όπισθοδρομική.Sforza. «τό βαθμό πού έχφράζουνε μιά κριτική τής κοινωνίας πού ύπήρχε τόν καιρό τους. καταλάβαιναν πολύ καλά δτι τό κράτος τάξη δέν μπορούσε νά είναι ή ρυθμισμένη κοινωνία. στόν Ludovico Zuccolo κάΐ στό βιβλίο του II Belluzzi xal πιστεύω έπίσης στό Μα­ κιαβέλη. πού κάνει σύντ<·μίς παρα­ τηρήσεις γιά τόν Cesarini .

πού είναι όργανώσεις δχι άκαμπτες. τοϋ τύπου «λαϊ­ κής συνέλευσης».ήθικό κοινωνικό όργανισμό. τή «συ­ νεταιριστική» (πολιτική μπολιασμένη μέσα στήν οΙκονομία). πού νά τείνει νά βάλει τέρμα στίς έσωτερικές διαιρέσεις τών έξουσιαζομένων. μπορεΐ νά δημιουργήσει ένα ήθικό κράτος. πρός τό σκοπό αύτό τείνουν ένα πλήθος άπό άλλες πρωτοβου­ λίες καί δραστηριότητες. ol λεγόμενε. χαρακτηρίζει μιά περί­ οδο δπου ή έκτατική άνάπτυξη τής άστικής τάξης μπορούσε νά φαί­ νεται άπεριόριστη. Ή γαλλική έπανάσταση προσφέρει δύο έπικρατέστερους τύ­ πους: Τά clubs. σάν κατασταλτική καί άρνητική παιδαγωγική λειτουργία. άλλά μέ τήν όργανωμένη συγκατάθεση. Ή άντίληψη τοΰ Χέγκελ. κατ’ αύτόν τόν τρόπο. Κυβέρνηση μέ τή συγκατάθεση τών κυβερνωμένων. σά θετική παιδαγωγική λειτουργία. καί τά δικαστήρια. Ιδιωτικές. πού 8μως είναι Οργανισμοί Ιδιωτικοί.. Ή άντίληψή του γιά τόν σύνδεσμο δέν μπορεΐ παρά νά είναι άκόμα άόριστη καί άρχέγονη. συγκεντροποιημένης άπό ξεχωριστά πολιτικά άτο­ μα. άφημένοι στήν Ιδιωτική πρωτοβουλία τής £ρχουσας τάξης.χεϊ στίς ανάγκες άνάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων χαΐ έπομένως στά συμφέροντα τών κυρίαρχων τάξεων. καί νά δημιουργήσει έναν ένωτικό τεχνικό . Ή θεωρία τοϋ Χέγκελ γιά τά κόμματα καί τούς συνδέσμους σάν «Ιδιωτικό» ύφάδι τοΰ κράτους. άλλά έπίσης διαπαιδαγωγεΐ αύτή τή συγκατάθεση μέ τούς πολιτικούς καί συνδικαλιστικούς συνδέσμους. κτλ. άνάμεσα στό πολιτικό καί στό οίκονομικό στοιχείο σύμ­ φωνα μέ τήν Ιστορική έμπειρία τοΰ καιροϋ. τόν καθαρό συνταγματισμό καί θεωρητικοποιεί τό κοινοβουλευτικό κράτος μέ τό σύστημα τών κομμάτων. Τό σχολείο. πού ύποστηρίζει τή θέση τής έφημερίδας στίς συγκεντρώσεις τοϋ club. ίχ ι τή γενική καί άόριστη δπως βεβαιώνεται τή στιγμή τών έκλογών: τό κράτος έχει καί ζητά τή συγκατάθεση. έπομένως μπορούσε νά έπιβεβαιώνει κανείς τόν ήθικό ρόλο ή τήν καθολικότητά της : δλο τό ανθρώπινο γένος θά γί­ νει αστικό. Αύτή προέκυψε Ιστορικά άπό τΙς πολιτικές έμπειρίες τής γαλλικής έπανάστασης καί έπρόκειτο νά χρησιμοποιηθεί γιά νά κάνει περισσότερο συγκεκριμένο τό συνταγματισμό*. ξεπερνά ήδη. Ό Χέγκελ μέ μιά όρισμένη έννοια. πού ήταν περιορισμένη καί έδινε μόνον ένα όλοκληρωμένο παράδειγμα όργάνωσης. ποΰ διαμορφώνουν τόν έξοπλισμό τής πολιτικής καί εκπολιτιστικής ήγεμονίας τών κυ­ ριάρχων τάξεων. πού καθεμιά τους έχει τήν έφημερίδα της καί κρατάει μ’ αύτήν ξύπνιο τό ένδιαφέρον καί τήν προσοχή μιας καθορισμένης πελατείας μέ άσαφή περιθώρια. Είναι βέβαιο δτι στό κέντρο τών σταθερών μ*λών τών clubs έπρεπε νά υπάρχουν περιορισμένες καί έπιλεγμένες όμάδες άνθρώπων πού γνωρίζονταν άνάμεσά τους καί συνεργάζονταν χωριστά καί προετοίμαζαν τήν άτμόσφαιρα τών συγκεντρώσεων γιά 182 . άλλά στήν πραγματικότητα μόνον ή κοινωνική όμάδα πού βάζει τό τέλος τοΰ κράτος καί τοΰ Ιδιου τοΰ έαυτοΰ της σά σκοπό πού πρέπει νά επιτευχθεί. είναι ol πιό σημαντικές κρατικές δραστηριότητες πρός αύτή τήν κατεύθυνση: άλλά στήν πραγματικό­ τητα.

πρέπει νά έγινε ή διαφοροποίηση τοΰ λαΐκοΰ πολιτικού στρατοπέδου. μέσα στούς όπαδούς τής δεύτερης γραμμής τοΰ γιακωβινισμοΰ. Ικανό νά άπορροφήαει δλη τήν κοινωνία. 183 . φέρ1. δταν άνΟίζουν οί σχηματισμοί πού συγκροτήΟηκαν τήν προηγούμενη δεκαπενταετία. Μόλις δμως γίνει ένα σταμάτημα. Ή άστική τάξη έχει «κορεστεΐ»: δχι μόνο δέν διαδίδεται άλλά διαλύεται’ δχι μόνο δέν άφομοιώνει καινούργια στοιχεία.νά υποστηρίζουν τό ένα ή τό άλλο ρεύμα. καί έχει ταυτόχρονα τήν πραγματική δυνατότητα νά έκφράσει τή διαδικασία αύτή. πρίν τό ’48. συνεπώς. μέ τήν έννοια δτι δέν έτειναν στό νά έπεξεργαστοΰν ένα όργανικό πέρασμα άπό τ!ς ίλλες τάξεις στή δίκιά τους. γραμμένο μέ πολλή σκοπιμότητα.αδικασία τής διαφοροποίησης τελειοποιείται χαί δίνει τύπους άρκετά όλοκληρωμένους μέ τόν Blanqui καί μέ τόν Filippo Uuonarroti. μέ πολλές δυσκολίες στή ναπολεόντια περίοδο. μέ περισσότερη εύκολία άπό τό ’15 ώς τό *30ι τά χρόνια τής Παλινόρθωσης. 01 μυστικές συνωμοσίες πού άργότερα είχαν τόση διάδοση στήν ’Ιταλία. τό βιβλίο τοΰ Luzio. Μετά τό ’30 καί μέχρι τό ’/ιΚ αύτή ή δ'. Σ ’ αύτή τήν περίοδο. άφομοιώνοντάς την στό πολιτιστικό καί οίκονομικ? έπίπεδο: δλη ή λειτουργία τοΰ κράτους μετασχηματίζεται: τό κράτος γίνεται «παιδαγωγός» κτλ. άπό τό ’15 ώς τό ’30. Είναι δύσκολο νά μπόρεσε ό Χέγκελ νά γνωρίσει άπό κοντά αύτές τΙς ιστορικές έμπειρίες πού άντίΟετα ήταν πιό ζωντανές στόν Ή έπανάσταση πού έφερε ή άστική τάξη στήν άντίληψη τοΰ δι­ καίου καί. La massoneria e i! Risorgimento. άνάλογα μέ τή στιγμή καί έπίσης άνάλογα μέ τά συγκεκριμένα συμφέροντα πού διακυβεύονταν. στήν λειτουργία τοϋ κράτους βρίσκεται κυρίως στήν έπιδίωξη τής συμμόρφωσης (συνεπώς ήθικότητα τοΰ δικαίου καί τοΰ κράτους). άλλά άπαφομοιώνει ένα μέρος τοΰ έαυτοΰ της (ή τουλάχιστο οί άπαφομοιώσεις είναι πολύ πολυαριθιιότερες άπό τΙς άφομοιώσεις). *11 άστική τάξη ύποθέτει τόν έαυτό της σάν όργανισμό σέ συνεχή κίνηση. ξαναγυρίζει άμέσως στήν άντίληψη τοΰ κράτους σάν καθαρό δύναμη. Γιά τήν ’Ιταλία. χάρη στόν ϊγρυττνο έλεγχο τής αστυνομίας. πού ήταν άρκετά φιλελεύθερη στή βάση της καί δέν είχε όρισμένους φόβους. είδικά ό Aulard* νά κοιταχτοΰν έπίσης ol σημειώσεις τοΰ Andler ατό Manifesto. στή Γαλλία. θά έπρεπε νά αναπτύχθηκαν μετά τό Τερμιντόρ. Μιά τάξη πού θεωρεί τόν έαυτό της Ικανό νά άφομοιώσει όλόκληρη τήν κοινωνία. στό νά έπεκτείνουν δηλαδή τήν ταξική τους σφαίρα «τεχνικά» καί Ιδεολογικά: άντίληψη τής κλειστής κάστας. Πάνω σ’ αύτήν τή σειρά τών γεγονότων νά κοιταχτούν σάν πρώτη ö)jn τά δημοσιεύματα τοΰ Paul Louis καί τό Dizionario politico το* Maurice Block* γιά τή γαλλική έπανάσταση. πού παρουσιάζεται ήδη άξιόλογο στίς «δοξασμένες μέρες» τοΰ 1830. κτλ. 01 προηγούμενες κυρίαρχες τάξεις ήταν ούσ'αστι­ κά συντηρητικές.

Ά λλά τί άλλο σημαίνει αύτό. κτλ. Στήν πολεμική (έπιφανειακή άλλωστε) γιά τΙς λειτουργίες τοϋ κράτους (καί έννοεϊται τοΰ κράτους σάν όργάνωσης πολίτικο .».νε< στήν τελειότητα αύτή τήν άντίληψη τοΰ κράτους καί τοϋ δικαίου. θ ά χρειά­ ζονταν δμως νά διαβάσει κανείς τό βιβλίο τοΰ Hatevy γιά νά δει άν Ιχει μπει καί αυτός σ’ αύτό τό δρόμο : δέν είναι δύσκολο άπό άποψη άρχής. θ ά πρέπει νά σημειώσουμε πώς άπό αύτή τήν κριτική τοΰ «κράτους» πού δέν έπεμβαίνει. φαίνεται νά βεβαιώνει πώς είναι Ισοδύνα­ μη ή διατύπωση : «Ό λα μέσα στό κράτος. άλλά είτε άπό Ιδιωτικούς όργανισμούς (καπιταλιστικές εταιρείες. κτλ. πάνω στό χαρτί) ή διεύθυνση τής Ιστορικής έξέλιξης άνήκει στις Ιδιωτικές δυΰίμεις. «κράτος» «Ιναι ό άντιπροσωπευτικός μηχανισμός καί άνακαλύπτει δτι τά πιό σημαντικά γεγονότα τής γαλλικής Ιστο­ ρίας άπό τό ’70 ώς τά σήμερα δέν όφείλονται οέ πρωτοβουλίες πολι­ τικών όργανισμών πού προήλθαν άπό καθολικές ψηφοφορίες. Γιά τόν H a liv y .veilleur de nu il» άντιστοιχεϊ στήν Ιταλική «stato . Ό Curzio M alap arte στήν είσαγωγή στό μικρό τόμο του Tecnica del colpo di stato. 'Οτι ή κοινή άντίληψη γιά τό κράτος είναι μονόπλευρη καί όδηγεΐ σέ τεράστια λάθη. μέ τό σύνθημα τής ένίσχυσης τής έκτελεστικής έξουσίας κτλ. έπειβή έξάντλησαν τό Ιργο τους καί Ιχουν άπορροφηθεΐ άπό τήν κοινωνία τών πολιτών. πού διάβασα μιά κριτική του άνάλυση στό «Nouvelles Littirairos». στήν κοινωνία τών πολιτών. πού βρίοκεται στήν ούρα τών γεγονό­ των κτλ. παρά δτι λέγοντας «κρά­ τος» πρέπει νά έννοοΰμε πέρα άπό τόν κυβερνητικό μηχανισμό. Σ ’ αύτή τήν πρόταση ό δρος «έλευθερία» δέν νοείται μέ τήν κοινή σημασία τής «πολιτικής έλευθερίας τοΰ τύπου. τίποτε έξω άπό τό κράτος. έπιτελεϊα κτλ. έπί­ σης καί τόν «Ιδιωτικό» μηχανισμό «ήγεμονίας» ή κοινωνίας τών πολιτών.) είτε άπό άνώτερους δημόοιους υπάλληλους άγνωστους στή χώρα κτλ. γεννιέται τό δικτατορικό Ιδεολογικό ρεύμα τής δεξιάς. ίτσι ίχττι νά συλλαμβάνει τό τέλος τοϋ κράτους καί τοΰ δικαίου πού Ιχουν γίνει άχρηστα. τόν Maurras.νομι­ κής μέ τή στενή ίννοια) ή Εκφραση «κράτος .). άλλά σέ άντιπαράθεση στήν «άναγκαιότητα» καί σχετίζεται μέ τήν πρόταση τοΰ “Ενγκελς γιά τό πέρασμα άπό τό βασίλειο τής άναγκαιότητας στό βασίλειο τής έλευθερίας. τίποτε έναντίον τοΰ κράτους» μέ τήν πρόταση: «όπου ύπάρχει έλευθερία δέν υπάρχει κράτος». Decadence de la liberte. Ό Ma­ laparte οΰτε υποψιάστηκε κάν τό νόημα της πρότασης αύτής. άν πάρουμε ύπόψη τά προηγούμενά του (συμπάθειες πρός τόν Sorel. πού είναι κι αύτή «κράτος» καί μάλιστα είναι τό Ιδιο τό κράτος.carabiniere» πού θά ήθελε νά σημαί­ νει Ενα κράτος πού οΐ λειτουργίες του περιορίζονται στήν κηδεμόνευση τής δημοσίας τάξης καί τοΰ σεβασμού τών νόμων. 184 . Δέν έπιμένουν στό γεγονός δτι σ’ αύτή τή μορφή καθεστώτος (πού άλλωστε ποτέ δέν (χει υπάρξει παρά μονάχα σάν όριακή υπόθεση. μπορούμε νά τό άποδείξουμε παίρνοντας άφορμή άπό τό πρόσφατο βιβλίο τοϋ D aniel H a liv y .

γιά ν ΐ μήν ύποστηρίζει τούς άντιπάλους τους. .veilleur de nuit.) δέν είναι ή άντίληψη τοΰ κράτους πού μόνον αύτή ξεπερνάει τΙς άκραϊες «συνεταιριστικό . έφόσον άναφέρεται περισσότερο στήν αυτόνομη.Φαίνεται ότι ή Εκφραση vcillcnr de nuit πού Οά πρέπει νά είχε μιάν άξΙα περισσότερο σαρκαστική άπό τό «κράτος . 01 καθολικοί θά ήθελαν Ινα κράτος πού νά έπεμβαίνει καί νά τούς εύνοεΐ τελείως. άλλά ύπάρχουν διαφορές άνάμεσα στή μιά καί τήν άλλη Εκφραση: ή έννοια τοϋ ήθικοϋ κράτους Εχει προέλευση φιλοσο­ φική καί διανοουμενική (χαρακτηριστική τών διανοουμένων: Hegel) καί στήν πραγματικότητα. άπό τή μιά μεριά. θ ά Επρεπε νά σκεφτοΰμε πάνω στό έξης επιχείρημα: ή άντί­ ληψη τοΰ κράτους χωροφύλακα.οίκονομικής μορφής.veilleur de nuit» καί θά ήθε­ λαν ή Ιστορική πρωτοβουλία νά άφεθεΐ στήν κοινωνία τών πολιτών καί «τίς διάφορες δυνάμεις ποΰ πληθαίνουν μέσα σ’ αύτή. εϊναι τοϋ Lassalle.πού . ζητούν τό «άδιάφορο» κράτος.έπεμβαίνει Εχει οίκονομική προέ­ λευση καί συνδέεται. ταύτιση πού άκρι|3ώς είναι μία έπανεμφάνιση τής συνε­ ταιριστικό . μέ -ά ρέμα τα τοΰ προστα­ τευτισμού ή οΙκονομικού έθνικισμοΰ καί.καραμπινιέρος» ή «κράτος . κτλ. (άφίνοντας κατά μέρο. δταν είναι φι­ λελεύθεροι καί έπίσης ίταν είναι ύπέρ τής έπέμβασης (μπορούν νά είναι φιλελεύθεροι στό οίκονομοιό πεδίο καί ύπέρ της έπέμβασης βτό πολιτιστικό. παιδαγωγική καί ήθική δραστηριότητα τοΰ λαϊκού κράτους.άστυφύλακας». ή όπου είναι μειοψηφία. έφόσον θά πρέπει νά ση­ μειώσουμε δτι στή γενική Εννοια τοΰ κράτους μπαίνουν στοιχεία πού πρέπει νά μεταφερθούν στήν έννοια της κοινωνίας τών πολιτών (Ετσι πού Οά μπορούσαμε νά πούμε δτι κράτος = πολιτική κοινωνία X κοινωνία τών πολιτών. Τό άντίθετό τη. άπό τή* 4λλν„ μέ τήν προ­ σπάθεια νά· άναθέσουν σ’ Ενα καθορισμένο κρατικό προσωπικό μέ προέλευση γαιοκτημονική καί φεουδαρχική.οίκονομικές» φάσεις. κι άν αύτό δέ συμβαίνει. Σέ μιά θεωρία γιά τό κράτος πού τό άντιλαμβάνονται νά ύπό- 185 .έκκλησίαστικής όργάνοχτης σά μεσαιωνικού ύπολείμματος. νυχτοφύλακας κτλ.ol δια­ νοούμενοι παρουσιάζουν διαφορές πολύ σημαντικές. τόν προσδιορισμό πο» Εχει χαρακτήρα πολεμικής: χωροφύλα­ κας.). δηλαδή τής σύγχυσης άνάμεσα σέ κοινωνία πολιτών καί πολιτική κοινωνία. Φυσικά ol φιλελεύθεροι («οΐκονομιστές») είναι ύπέρ τού «κράτους .νυχτοφύλακα. τήν «προστασία» τών έργαζομένων τάξεων έναντίον τών υπερβασιών τοΰ καπιταλισμού (πολιτική τού Μπίσμαρκ καί τού Ντισραέλι). γενικά. Ή Εννοια τοϋ κράτους . ταύτισης κράτους κα'ι κυ­ βέρνηση. μέ τό «κράτος» φύλακα τής «τιμιότητας τού παιγνιδιού» καί τών νόμων του. Βρισκόμαστε πάντοτε στό πεδίο τή.. Αύτές ol διάφορες τάσεις μπορούν νά συνδυααθούν κατά πολλούς τρόπους καί πραγματικά συνδυάζονται. θά Επρεπε νά είναι τό «ήθικό κράτος» ή τό «κράτος . θά μπορούσε νά συνδεθεί μέ τήν Εννοια τοΰ κράτους . σέ άντιπαράθεση πρός τόν κοσμοπολιτισμό καί τήν άνάμιξη τής θρη­ σκευτικής .έπεμβαίνει».πού . δηλαδή ήγεμονία θωρακισμένη μέ καταναγ­ κασμό).

άπό μιά φάση δπου «κράτο. Αύτό άκριβώς δέν πραγματοποιείται στήν περίοδο_τών κοι­ νοτήτων — Αντίθετα ό έκπολιτισμός πού παραμένει έργο τής έκκλησίας. άλλά μέ στοιχεία «σχεδίου» άκόμη σπάνια: τό πολιτιστικό σχέδιο θά είναι κυρίως άρνητικό. καθαρής έπιστήμης (καθαρής ούτοπίας. Τά στοι­ χεία τοΰ έποικοδομήματος δέν μπορεϊ παρά νά είναι σπάνια καί Οά έχουν χαρακτήρα πρόβλεψης καί άγώνα. ΙΙρέπει νά υπενθυμίσουμε δτι ή έκφραση «νυχτοφύλακα.ρυθμισμένη κοινωνία. θά είναι σχεοιαγραφήματα πού θά μπορούσαν (καί θά έπρεπε) νά άλλάξουν σέ κάθε στιγμή. Αύτό δέν μπορεϊ νά μάς κάνει νά σκεφτούμε έναν και­ νούργιο «φιλελευθερισμό». σέ άντιπαράθεση πρός τό μαρξισμό). θά άποβλέπει στό νά ξεχαστεΐ τό ξεπερα­ σμένο. Τό στοι/εΐο κράτοςχαταναγκασμΰς μποροΰμε νά τό φανταστούμε ότι έζασΟενίζει σιγά σιγά καθώς θά πιστοποιούνται δλο καί πιό έμφανή στοιχεία τή. τής καινούρ­ γιας κοινωνικής όμάδας ποΰ (δρυσε τόν καινούργιο τύπο^ κράτους. δηλαδή έπιδεκτικοΐ νά άποδεχτούν τό νόμο αυθόρμητα.». δέν μπορεϊ νά μή διανύσει μιά φάση οίκονομικο . Στή θεωρία τοΰ κράτου.νυχτοφύλακα. πολιτικού δογματικοΰ καί δχι διαλεκτικού (νά έξεταστεϊ καλά ή θεωρία τοΰ Lassalle πάνω σ’ αύτό τό σημείο καί γιά τό κράτο. θά τείνει νά τό καταστρέψει: ol κατευθύνσεις τής οικοδόμησης θά είναι άκόμα «σέ γενικές γραμμές». δη­ λαδή όργάνωσης καταναγκασμού πού θά κηδεμονεύει τήν έξέλιξη τών στοιχείων της ρυθμισμένης κοινωνία. διάλυσης μέσα στή ρυθμι­ σμένη κοινωνία.» Οά είναι τό ίδιο μέ «Κυβέρ­ νηση». ρυθμισμένης κοινωνίας (ή ήθικοΰ κράτους ή κοινωνία. θά πρέπει νά περάσουμε σέ μιά φάση τοΰ κράτους . καί «κράτος» θά ταυτίζεται μέ «Κοινωνία τών πολιτών». 01 έκφράσεις «ήθικό κράτος» ή «κοινωνία τών πολιτών» φαί­ νεται νά σημαίνουν πώς αύτή τήν «εΙκόνα» τοΰ κράτου. έφόσον βασίζεται στήν προϋπόθεση δτι όλοι ol άνθρωποι είναι πραγματικά Ισοι κ ιΐ άρα έ.xcvrai στήν τάση τής έξασθένισης καί τή.συνεταιριστικού πρωτογονι­ σμού. στό βαθμό πού ήταν τοποθετημένοι στό έδαφος τή.. κράτου. δηλαδή ένό. τών πολιτών). τό έπιχείρημα είναι θεμελιώδες. καί τοΰ δικαίου. πού ί/ε ι επιβληθεί άπό άλλη τάξη σάν πράγμα έξωτερικό γιά τή συνείδηση). έλεύθερα καί δχι άπό καταναγκασμό. κριτική τοΰ παρελθόντος. . κρά­ τος τήν είχαν οί μεγαλύτεροι έπιστήμονες τής πολιτική.(σου λογικοί καί ήθικοΐ. Έ φ ’ όσον είναι άλήθεια ότι κανένας τύπο. έχει άκριβώς χαρακτήρα άντιοικονομικό (ώς πρός τήν καπιτα­ λιστική οίκονομία ποΰ γεννιέται)' δέν έχει τήν κατεύθυνση νά δώσει τήν 186 . πρέπει νά έχει κυρίως οίκονομικό χαρακτήρα: πρόκειται νά άναδιοργανώσει τή δομή καί τΙς πραγματικές σχέσεις άνάμεσα στούς άνθρώπους καί τόν οίκονομικό κόσμο ή τόν κόσμο παραγωγής. σέ συνεχή πρόοδο καί γι’ αύτό θά περιορίζει βαθμιαία τΙς αυταρχικές καί καταναγκαστικές του έπεμβάσει. γιά τό φιλελεύθερο κράτος είναι τοϋ Lassallc. μολονότι θά πρόκειται γιά τήν άρχή μιας έποχής όργανικής έλευθερίας. έπεται δτι τό περιεχόμενο τής πολιτικής ήγεμονία. χωρΐ. γιά νά βρίσκονται σέ συνάρτηση μέ τήν καινούργια δομή πού διαμορ­ φώνεται. γενικά.

διότι σημειώνουν τήν ήττα τής νέας τάξης. άλλά ή νίκη τό βρί­ σκει έξαντλημένο. νά γίνει ήγεμόνας.ήγεμονία στήν καινούργια τάξη. κτλ. Καί σ’ αύτή τήν περίπτωση θά πρέπει νά κά­ νουμε διάκριση: άνάμεσα σέ μεγάλες δυνάμει. κτλ. Συνθήκες σ’ ένα κράτος πρίν καί μετά έναν πόλεμο. μέ σχετική διεθνή αυ­ τονομία καί άλλες δυνάμεις. Είναι φανερό δ η σέ μιά συμμαχία έχουν -σημασία οί συνθήκες δπου βρίσκεται ένα κράτος σέ καιρό εΙρήνης. Αύτό πραγματοποιείται στούς «παγκόσμιους πολέμους» δταν ή γεω­ γραφική θέση έξαναγκάζει ένα κράτος νά ρίξει δλους του τούς πόρους μέσα στό χωνευτήρι: νικά χάρη στίς συμμαχίες. άντιδραστική στό έσωτερικό καί φιλελεύθερη στό έξωτερικό). ποΰ ήταν πιό Ικανός ή πιό «τυχερός». δηλαδή Ιδιαίτερα. 187 . τήν «οίκονομική καί δημοσιονομική δυναμικό­ τητα». 'Αλλο στοιχείο πού πρέπει νά έξεταστεΐ είναι οΐ όργανικές σχέ­ σεις άνάμεσα στήν έσωτερική πολιτική και τήν έξωτερική πολιτική ένός κράτους. Είναι ή έσωτερική πολιτική πού καθορίζει τήν έξωτε­ ρική ή τό άντίστροφο. Μπορεΐ έπομένως νά συμβεΐ ώστε αυτός πού είχε τήν ήγεμονία στή διάρκεια τοΰ πολέμου νά καταλήξει νά τή χάσει άπό άδυνάτισμα πού έπαθε στόν άγώνα καί νά δει έναν «ύττοτελή». άλλά άντίθετα νά τήν έμποδίσει νά τήν άποκτήσει: γι’ αύτό ό Ούμανισμός καί ή ’Αναγέννηση είναι άν■η&ραστικοί. καθώς έπίσης άνάμεσα σέ διάφορες μορ­ φές κυβέρνησης (μιά κυβέρνηση σάν τοϋ Ναπολέοντα τοϋ 3ου είχε δύο πολιτικές. δπως φαίνονταν τά πράγματα. καί τόν πληθυσμό. Νά γιατί στήν ίννοια τής «μεγάλης δύναμης» πρέπει νά λογαριάζουμε πολλά στοιχεία καί Ιδιαίτερα τά «μόνιμα». τήν £ρνηση τοϋ οίκονομικοΰ κόσμου πού τή χαρακτηρίζει.

ΙΙάντως αν θά εξετάζονταν τό θέμα.'Οργάνωση τών έθνιχών ένώσετον. Ό L'iigi E inaudi στή « R iform a Sociale». νά κοιταχτεί τό βιβλίο καθώς καί ή κριτική άνάλυση τού E in au d i. Συμβαίνει πάντοτε. Αύτό συμβαίνει 1) όταν τό δεδομένο κόμμα είναι ό φορέας μιας καινούργιας κουλτούρας καί υπάρχει μιά προοδευ­ τική φάση· 2) όταν τό δεδομένο κόμμα θέλει νά έμποδίσει ώστε μιά άλλη δύναμη. lOtudc su r les élém en ts c o n stitu tifs de la n a tio n fra n ?aise. άκόμη κι δταν ή άντίδραση (δπως συμβαίνει πάντοτε) δέν τό όμολογεί πώς είναι τέτοια καί προσπαθεί νά φαίνεται πώ ς είναι φορέας μιας καινούργιας κουλτούρας.χ. τόν Μάη . άλλά μόνον αύτές πού ύπάρχουν τυπικά. νά γίνει αύτή «όλοκληρωτική»· καί ύπάρχει μιά φάση όπισθοδρομική καί άντιδραστική άντικειμενικά.Ίούνη 1931.L éo n '. τού litien n e M arlin S a in t . κάνϊΐ κριτική άνάλυση ένός γαλλικού βιβλίου Les sociétés de la n a tio n. Μέσα σ’ αύτή τήν πολλαπλότητα ξεχω­ ριστών ένώσεων πού (χουν διπλό χαρακτήρα φυσικό χαΐ συμβα­ τικό ή έθελοντικό — μια ή περισσότερες υπερισχύουν σχετικά ή άπόλυτα. δηλαδή νά κόψει δλους τούς δεσμούς πού συνδέουν αύτά τά μέλη μέ ξένους πολιτιστικούς όργανισμούς' 2) νά καταστρέψει δλες τις άλλες όογανώσεις ή νά τίς ένσωματώσει σ’ ένα σύστημα δπου τό κόμμα θά είναι ό μόνος ρυθμιστής. άρκεϊ όργάνωση καί κόμμα νά έννοούνται μέ τήν πλα­ τιά έννοια κι βχι τήν τυπική. Έ χ ω σημειώσει σέ Φίλο μέ­ ρος βτι σέ μιάν όρισμένη κοινωνία κανένας δέν είναι Ανοργάνωτος καί χωρίς κόμμα. άπο τελούν δηλαδή τή βάση τού κράτους δταν αύτό τό έννοήσουμε στενά σά μηχανισμό κυβερνητικό . άποτελώντας τόν ήγεμονικό μηχανισμό μιας κοινωνικής όμάδας πάνω στό υπόλοιπο τοϋ πληθυσμού (ή τής κοινωνίας των πολι­ τώ ν). δπου μελετά*» Iva μέ­ ρος αύτών τών όργανώσεων. Μιά όλοκληρωτική πολιτική τείνει άκριβώς 1) νά πετύχει ώστε τά μέλη ένός όρισμένου κόμματος νά βρούνε σ' αύτό καί μόνο τό κόμμα δλες τίς Ικανοποιή­ σεις πού έβρισκαν προηγούμενα σέ μιά πολλαπλότητα όργανώσεων. φορέας μιας καινούργιας κουλτούρας. (π. 188 .).. τά ξεχωριστά άτομα νά άνήχουν σέ περισ­ σότερες άπό μιά Ιδιαίτερες ένώσεις καί συχνά σέ ένώσεις πού Αντικει­ μενικά βρίσκονται σέ άντιπαράθεση άνάμεσά τους.καταναγκαστικό. οί άναγνώστες μιας έφημερίδας σχηματίζουν ή δχι μιάν όργά­ νωση κτλ.

τήν πρώτη περίοδο επέκτασης διαδέχεται μιά περίοδο καταπίεσης. όπως έπίσης καί νά έπεκτείνεται καί ή ζώνη κρατικής έπέμβασης καί τοΰ νομικοΰ καταναγκασμού. πού «έπιβάλλει» σ’ όλόκληρη τήν κοινωνία έκείνους τούς κανόνες συμ­ περιφοράς πού ταιριάζουν καλύτερα στό λόγο τής ύπαρξής της καί στήν έξέλιξή της. άλλά τήν ίρχουσα τάξη. ‘Αλλά.Τά Ιθιμα xaì ol νόμοι. πού άπαίτησε πάντοτε έναν άγώνα γιά νά έπικυρωθεϊ καί πού στήν πραγματικότητα είναι άγώνας γιά τή δημιουρ­ γία ένός καινούργιου έθιμου. μέχρι τήν πλήρη άπορρόφηση τής Κοινωνίας' σέ άλλες. τό θέμα είναι έντελώς διαφορετικό: τό θέμα είναι νά καταπιέσει καί νά καταπνίξει ένα 4λλο δίκαιο πού γεννιέται καί βχι νά πετύχει τή συμμόρφωση. Σ τή γνώμη πού άναφέραμε ύπάρχει ένα πολύ φανερό υπόλειμμα ήθικολογίας πού έχει διεισδύσει στήν πολιτική. διαφο­ ρετικά άπό άλλες. Έ χ ε ι μεγάλη διάδοση ή γνώμη. 'Ορισμένες υποτελείς τάξεις πρέπει νά έχουν μιά μακρόχρονη περίοδο νομικής έπέμβασης άδυσώπητης καί ύστερα μετριασμένης. ένώ βεβαιώνει τό δίκαιο δτι ή συμμόρφωση πρέπει νά είναι έλεύθερη χαΐ αυθόρμητη. ύπάρχει σιωπηρά ή δημοκρατική ούτοπία τοΰ 18ου αΙώνα. Υποθέτουν δτι τό δίκαιο είναι άκέρια έκφραση όλόκληρης της κοινωνίας. Ή ίνώτερη λειτουργία τοΰ δικαίου είναι νά προϋ­ ποθέτει δτι βλοι οί πολίτες πρέπει νά άποδέχονται έλεύθερα τή συμ­ μόρφωση πού ύποδείχνει τό δίκαιο. Αύτός ό παιδαγωγικός. καί μά­ λιστα πρόκειται γιά γνώμη πού θεωρείται ρεαλιστική καί λογική.ύπάρχει διαφορά έπίσης στούς τρόπους: σέ όρισμένες τάξεις ή έπεκτατικότητα δέ σταματάει ποτέ. σ’ αύτή τή δεύτερη φάση. πώ ς ό νόμος είναι άποτελεσματικός μόνο στό βαθμό πού έπικυρώνει τά έθιμα. _ Ή συζήτηση ξαναγυρίζει στό γενικότερο ζήτημα τής διαφορε­ τικής θέσης πού είχαν οί υποτελείς τάξεις προτού γίνουν κυρίαρχες. Αύτή ή γνώμη βρίσκεται σέ άντίθεση μ έτή ν πραγματική Ιστορία τής έξέλιξης τοϋ δικαίου. άφοΰ δλοι μποροΰν νά γίνουν στοιχεία τής άρχουσας τάξης — δηλαδή στό σύγχρονο δίκαιο. Τό δίκαιο δέν έκφράζει δλη τήν κοινωνία (όπόταν θά ήταν γι* αύτήν οΐ παραβάτες τοΰ δικαίου άντικοινωνικοί άπό τήν φύση τους ή ψυχικά ελαττωματικοί. μορφωτικός χαρακτήρας τοΰ δικαίου λίγο έχει φω τιστεί άπό . δημιουρ­ γικός. πράγμα πού είναι λάθος: έκφραση περισσότερο σύμφυτη τής κοινωνίας είναι άντίθετα έκεϊνοι οΐ πρακτικοί κανόνες συμπεριφοράς πού οΐ νομικοί τούς όνομάζουν «νομικά άδιάφορους» καί πού ή ζώνη τους άλλάζει μέ τούς καιρούς καί μέ τήν έπέκταση τής κρατικής έπέμβασης στή ζω ή τών πολιτών. ύπήρχε ήδη σάν έθιμο καί σάν έπιθυμία ένα μεγάλο μέρος αύτοΰ πού έγινε ύστερα ύποχρεωτικό δί­ καιο: άκριβώς μέ τή γέννηση καί τήν άνάπτυξη τών άνισοτήτων άρχίζει νά έπιτείνεται καί ό υποχρεωτικός χαρακτήρας τοϋ δικαίου. πώς τά Ιθιμα πρέπει νά προηγούνται άπό τούς νόμους. 'Υ πάρχει ώστόσο κάτι τό άληθινό μέσα στή γνώμη δτι τό έθιμο πρέπει νά προηγείται άπό τό δίκαιο: πραγματικά στίς έπαναστάσεις έναντίον τών άπολυταρχικών κρατών.

όρισμένα πνευματικά ρεύματα: πρόκειται γ·. 190 . πού τά θεωρεί όλα εύκολα.ά ένα υπόλειμμα τής θεωρίας τοΰ αυθόρμητου. τοΰ άφηρημένου όρθολογισμοΰ πού βασί­ ζεται πάνω σέ μιά άντίληψη τής «άνθρώπινης φύσης» άφηρημένα αίσιόβοξης. -«μέ τήν πλατιά έννοια». Έ να 4λλο πρόβλημα μπαίνει γι’ αύτά τά ρεύματα: ποιό πρέπει νά είναι τό νομοθετικό όργανο. Δηλαδή ύπάρχει ή άνάγκη νά μεταφέρόνται ol νο­ μοθετικές συζητήσεις σ’ βλους τούς μαζικούς όργανισμούς: πρόκειται γιά όργανικό μετασχηματισμό τής άντίληψης τοΰ δημοψηφίσματος ένώ θά παραμένει στήν κυβέρνηση ή νομοθετική λειτουργία τελευταίου βαθμοϋ.

ή του δύναμη θά ε’ναι μεγαλύτερη ή μικρότερη καί Οά πραγματο-οιεϊται περισσότερο ή λιγότερο άπό τούς άντιπροσωπευόμένους στήν κανονική συστηματική της έκφραση. Αύτής τής δεύτερης όμάδας. δηλαδή τείνει νά σταθεροποιήσει «κανόνες». μέ βάση αύτές τΙς όδηγίες. κλπ. τροποποιώντας Ής συνήθειές τους. άλλά ταυτόχρονα έπεςεογάζεται τά όργανα πού μ ’ αύτά ol Ιδιες ol όδηγίες θά «έπιβληθοϋν» καί θά πραγματοποιηθεί ή έκτέλ*σή τους. Ό κύκλος τής δραστηριότητας του θά είναι μεγαλύτερος ή μικρότερος. κανονισμούς είδικής έφαρμογής σέ ζώνες περιορισμένης καί άτομικής ζωής. "Ενας πα­ τέρας είναι ένας νομοθέτης γιά τούς γιους. Καί έκτελώντας τες.'. Έ χο ντά ς τες χατανοήσει στό πνεΰμα τους. όλοι είναι καί «νομοθέτες» άλλά θά χρειαστεί νά κά­ νουμε διακρίσεις. τίς δια­ δίδει φτιάχνοντας σχεδόν. ’Λφοΰ είναι «πο­ λιτικοί άνδρες». ’Αλλά αύτό δέν ση­ μαίνει ότι έπίσης καί ol διευθύνοντες στούς «Ιδιωτικούς» όργανισμούς καί όργανώσεις δέν έχουν κι αυτοί στή διάθεσή τους καταναγκαστικές κυρώσεις. 191 . καθένας συνεχίζει νά είναι νομοθέτης άκόμα κι άν δέχεται 4δηγίες άπό άλλους. Γενικά μποροΰμε νά ποϋμε ότι άνάμεσα στήν κοινότητα τών άνθρώπων καί άλλους άνθρώπους. τό μέγιστο τής νομοθετικής έξουσίας βρίσκεται στό κρατικό προσωπικό (κρατικοί λειτουργοί αίρετοί καί τής καρριέρας). ή διάκριση δίνεται άπό τό γεγονός δτι αύτή ή δεύτερη όμάδα 5χι μόνον επεξερ­ γάζεται όδηγίες πού θά έπρεπε νά γίνουν κανόνες συμπεριφοράς γιά τούς άλλο·>ς. ή συνειδττοποίηση τής δικιάς του δρά­ σης καί τών σκοπών θά είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη' έξαλλου ή άντιπροσωπευτι. είδικότερα νομοΟέτεΓ. είναι δραστήριος. Ή έννοια τοϋ «νομοθέτη» δέν μπορεϊ παρά νά ταυτίζεται μέ τήν ϊννοια τοϋ «πολιτικού». μεθόδους ζωής καί συμπεριφοράς.ίίοιός είναι νομοθέτης·. συμβάλλει σ-ό νά τροποποιεί τό κοινωνικό περιβάλλον 8που άναπτύσσεται (νά τοϋ τροποποιεί όρισμένα χαρακτηριστικά ή νά τοΰ δια­ τηρεί άλλα). Κάθε Miiù-oc.κρατική σημασία. τίς πεποιθήσεις τους σύμφωνα μ* αυ­ τές τΙς όδηγίες καί τούς σκοπούς πού αύτές έπιδιώκουν νά πετύχουν έοόσον ό καθένας είναι νομοθέτης μέ τήν πιό πλατιά σημασία τής λέξης. τή θέλησή τους. Μπορεϊ όμως νά έχει καί άλλες σημασίες. έλέγχει ώστε καί οί Αλλοι νά τΙς έκτελοΰν. Ή λεξη «νομοθέτης» ϊχει μιάν άκριβολογημένη νο­ μική . πού έχουν στή διάθεσή τους τΙς νόμιμες δυνάμεις καταναγκασμού πού διαθέτη τό κράτος. Τό μέγιστο τής Ικα­ νότητας τοΰ νομοθέτη μποροΰμε νά τό συμπεράνουμε άπό τό γεγο­ νός ότι στήν τέλεια έπεξεργασία τών όδηγιών άντιστοιχεΐ μιά τέλεια προδιάθεση τών όργανισμών έκτέλεσης καί πραγματοποίησης καί μιά τέλεια προετοιμασία τής «αυθόρμητης» συγκατάθεσης τών μα­ ζών πού όφείλουν νά «ζήσουν» αύτές τΙς όδηγίες. σημαίνει δηλαδή τά πρόσωπα έκεϊνα πού ίχουν άπό τούς νόμους τήν αρμοδιότητα νά νομοθετούν. δηλαδή ζωντανός. άλλά ή πανρική ίξουσία θά είναι περισσότερο ή λιγότερο ευσυνείδητη καί θά ύπακούουν περισ­ σότερο ή λιγότερο σ’ αύτήν. μέχρι καί τήν ποινή τοΰ θανάτου.

κρατικής δραστηριότητας. άλλά καί σέ κάθε άλλη «άτομική δραστηριότητα» πού έπιδιώκει σέ σφαίρες πε­ ρισσότερο ή λιγότερο μεγάλες τής κοινωνικής ζωής. άντιιστορικές γιατί ή πράξη πρωτοβουλίας του. άίιό τίς πραγματικές συνέπειες πού μπορεΐ νά Ιχει* 3) δτι κάθε νομοθέτης μόνον άφηρημένα καί γιά εύκολία τής γλώσσας μπορεΐ νά θεωρηθεί σάν άτομο. Ά λλά ή έπιφυλακτική Εκφραση Εχει έπίσης μιάν άλλη σημασία πού διευκρινίζει τήν πρώτη καί τήν όρίζει: ή λέξη «νομοθέτης» μπορεϊ πραγματικά νά έρμηνευτεΐ πολύ πλατύτερα. Ή έπιφυλακτική ϊκφρα<Π Ιχει δυό σημασίες. ένεργεΐ σά μιά δύναμη καθεαυτή μέσα στόν καθορισμένο κοινωνικό κύκλο.Σέ μιά μελέτη δημοσιονομικής θεωρίας τής φορολογίας τοΰ MauroF a sja n i γίνεται λόγος γιά «υποτιθέμενη θέληση αύτοϋ τοϋ λιγάκι μυθοωϋ βντος πού όνομάζεται νομοθέτης». πού είναι «θέληση» μόνον γιατί ή άν­ θρώπινη κοινότητα Εχει τήν πρόθεση νά τήν κάνει άποτελεσματιχή* 4) δτι γι’ αύτό κάθε άτομο πού βλέπει άφηρημένα μιά συλλογική θέληση. τά προβλέπει bona fide ή μονάχα γιά νά δημι­ ουργήσει ευνοϊκό περιβάλλον γιά τήν άποδοχή τοϋ νόμου. είτε άποτελεΐ θέληση έφαρμογής μιας έντολής είτε θέληση έφαρμογης ένός κανόνα. νά τήν ύπόκινήσα. όταν θά έχει συμβεΐ. πού θέλησε δηλαδή συνειδητά ο άτομικός νομοθέτης' γι’ αύτό «άντικειμενικά» τή voluntas legislatoris. Ά π ό τή μιά μεριά. τήν άνπχαθιστα ή voluntas legis. σέ μιά δεδομένη Ιστορική περίοδο». (Φυσικά θά ΐπρεπε νά δοΰμε Sv τά άποτελέσματα πού ό άτομικός νομοθέτης προ­ βλέπει μέ τά λόγια. γιατί στήν πραγματικότητα Εκφράζει μιά καθορισμένη συλλογική θέληση πού (χει τήν πρόθεση νά κάνει πρα­ γματικότητα τή «θέλησή» της. καί δέν έπιδιώκει νά τή δημιουργήσει. προκαλώντας δράσεις καί άντιδράσεις πού είναι σύμφυτες στόν κύκλο αύτό πέρα άπό τήν πράξη καθεαυτή' 2) δτι κάθε πράξη νομοθετική. άναφέρεται βτό γεγονός δτι ol συνέπειες ένός νόμου μπορεΐ νά είναι διαφορετικές άπ’ αύτές πού έχουν «προβλεφθεΐ». δηλαδή άναφέρεται σέ δύο χαλά διακρινόμενες ) κατηγορίες κριτικών παρατηρήσεων.^ δηλαδή τά Αποτελέσματα τά προβλεπόμενα άπό τόν άτομικό νομοθέτη. νά άλλάξει τήν πραγματικότητα σύμφωνα μέ όρισμένες κατευθυντήριες γραμμές) δέ μπορεΐ ποτέ νά άναπτύίει ένέργειες «αύθαίρετες». νά 192 . Αύτό στήν πραγματι­ κότητα σημαίνει: 1) δτι ό άτομικός νομοθέτης (καί τόν άτομικό νο­ μοθέτη πρέπει νά τόν έννοοϋμε δχι μόνο στήν περιορισμένη περίπτω­ ση τής κοινοβουλευτικής . δηλαδή τό σύνολο τών πραγματικών συνεπειών πού ό άτομικός νομοθέτης δέν είχε προβλέψει άλλά πού στήν πράξη άκολουθοϋν τό δεδομένο νόμο. τών συμ­ φερόντων καί τών συλλογισμών πού είναι διάχυτα σέ μιά άνθρώπινη κοινότητα. τών αίσθημάτων. άν οί «σκο­ ποί» πού ό άτομικός νομοθέτης Ισχυρίζεται δτι θέλει νά πετύχει δέν είναι ϊνα άπλό μέσο Ιδεολογικής ή δημαγωγικής προπαγάνδας). πρέπει έπίσης καί είδικά νά έκτιμιέται άντικειμενικά. «μέχρι πού νά δη­ λώνεται μ’ αύτήν τό σύνολο τών Ιδεών.

Πάνω σ’ αύτό τό θέμα. 01 μή λογικές πράξεις δέν έχουν τέτοιο χαρακτήρα. είναι Απλώς μιά Αλογόμυγα. 193 .τήν έπεκτείνει. Ό Αντικειμενι­ κός σκοπός διαφέρει άπό τόν υποκειμενικό σκοπό». άλλά έπίσης σύμφωνα μέ τήν κρίση τοΰ παρατηρητοϋ (σκοπός Αντικειμενικός). νά τήν όργανώσει. ένας «Αφοπλισμένος» προφήτης. γιά τόν Pareto είναι «πράξεις λογικές αύτές ποΰ συνενώνουν λογικά τό μέσο μέ τό σκοπό. Ό Fasiani δέν είναι Ικανοποιημένος άπ’ αύτή τήν όρολογία τοΰ Pareto άλλά ή κρι­ τική του παραμένει στό Ιδιο καθαρά τυπικό χαΐ σχηματικό πεδίο τοΰ Pareto. νά τήν ένισχύσει. Σύμφωνα μέ τόν Fasiani. 1. (υποκειμενικός σκοπός). βχι μόνο σύμφωνα μέ τήν κρίση τοϋ υποκειμένου πού δρα. μιά φωσφορική Ατμίδα1. πρέπει νά δούμε τΐ λέει ό Pareto γιά τΙς λογικές καί τΙς μή λογικές πράξεις στή Sociologia του.

κτλ. καί σέ σννέχεια τών κομμάτων καί συνδικάτων κτλ. δέν έννοοϋμε «τό θάνατο τών στρατιωτών. Ή διατύπωση «ιναι πετυχημένη καί μπορεΐ νά χρησιμοποιηθ«ΐ έπίσης καί στήν πολιτική όρολογία.).Π ολιτική τέχτη καί στρατιω τική τέχνη. άλλά ϊχει τίς ρίζες του στίς πιό βαθειές οίκονομικές σχέσεις. 194 . Ό Ιταλός συγγραφέας γιά στρατιωτικά ζητήματα. στρατηγός De Cristoforis.). λέει πώς β-ncv μιλάμε γιά «καταστροφή ■τοϋ έχθρικοΰ στρατεύματος» (στρατηγικός σκοπός). άλλά τή διάλυση τοϋ θεσμοϋ τους σάν όργανικής μάζας». δηλαδή στήν κοινωνική λει­ τουργία μέσα στόν παραγωγικό κόσμο (μορφές Ιδιοκτησίας καί διεύ­ θυνσης κτλ. Τό θέμα είναι νά ξεκαθαρίσουμε ποιός είναι μέσα στήν πολιτική ζωή 6 ουσιώδης όργανικός θεσμός. πού δέ μπορεΐ νά βρίσκεται μόνο στίς νομικές σχέ­ σεις (έλευθερία όργανώσεων καί συγκεντρώσεων. στό βιβλίο του Che cosa sia la guerra.

θ ά χρειαζόταν νά έρευνήσουμε πώς συνέβη καί οί παλιοί συνδι­ 195 . άλλά τό περισσότερο τυπικό.«Κ νβερτητιχή λειτουργία». είναι πώς πα­ ρουσιάστηκε ή απόσπαση καί ή διαπάλη άνάμεσα σέ κοινοβούλιο καί κυβέρνηση. Εχουν χάσει τό κύρος. Αλλάζουν τήν πο­ λιτική διάρθρωση τής κοινωνίας. ή άρχέγονη. Ό Panunzio στήν πραγματικότητα συλλογίζεται μέ πρότυπα. δηλαδή τόν καθορισμό τής πολιτικής κατεύθυν­ σης. ποΰ προηγούμενα «δέν τούς Επεφτε λόγος» καί πού. Πρόκειται γιά τήν χνβερνητιχή λειτουργία. Πρόκειται πραγματικά γιά δυσκολία νά συγκροτηθεί μία μόνιμη καί μακρόπνοη πολιτική κατεύθυνση. χάρις στό γεγονός καί μόνο δτι ένώνονται. «σύμφωνα μέ τά παλιά συνταγμα­ τικά πρότυπα». στή «Qerarchia» τοϋ ’Απρίλη 1933 (La fine del parlamentarismo e 1’ accentram ento delle responsabiliU ). Άρθρο τοϋ Sergio Panunzio. Έ να περίεργο σημείο είναι έκεΐνο δπου ό Panunzio γράφει βτι ol λειτουργάς τοϋ κράτους δέν είναι μόνο τρεις. βχι τοϋ συν­ δικαλιστικού φαινομένου μέ τή στοιχειώδη Εννοια τής όργάνωσης βλων τών κοινωνικών όμάδων καί γιά όποιοδήποτε σκοπό. Προϋπόθεση ή περιεχόμενο καί έπομένως θεσμός Αδιάσπαστος. πού είναι μάλιστα. στή λειτουργία πού Εχουν οί κοινωνικές όμά­ δες μέσα στήν παραγωγική ζωή. Αύτό πού θά Επρεπε νά έξηγήσει. φορμαλιστικά. Τό γεγονός αύτό είναι καθαρά κοινοβουλευτικό. δηλαδή ή «νομοθετική». ή είναι τό κοινοβουλευτικό άντικαθρέφτισμα ριζικών άλλαγών πού Εγιναν στήν ίδια τήν κοινωνία. Φαίνεται δτι ό μόνος τρόπος νά Αναζητήσουμε τήν πηγή τής κατάπτωσης τών κοινοβουλευτικών συστημάτων είναι νά κατευθύνουμε τήν Ερευνά μας μέσα στήν κοι­ νωνία τών πολιτών καί ασφαλώς έδώ δέ μποροϋμε νά παραλείψουμε τή μελέτη τοϋ συνδικαλιστικού φαινομένου' μά άκόμα. Ετσι πού ή ένότητα αύτών τών δύο θεσμών νά μήν καταφέρει πιά νά συγκροτεί μιά σταθερή κυβερνητική κατεύθυνση. βχι γιά δυσκολία γενικά κι άφηρηαένα. μέ μιάν Ιστορικοπολιτική Ανάλυση. δηλαδή ρεαλιστικά. κτλ. άλλά αύτό δέ μπορεΐ νά έξηγηθεΐ μέ σχήματα λογικά άλλά μόνο άν θά άναφερθοϋμε στίς άλλαγές πού Εγιναν στήν πολιτική διάρθρωση τής χώρας. χειρότερα άπό τούς παλιούς συνταγματικούς. ή «έκτελεστική» καί ή «δικαστική». έφόσον είναι τό κυβερνη­ τικό πολιτικό πρόγραμμα έκεϊνο πού μεταφράζεται σέ άρθρα μέσα στούς νόμους καί άποτελεΐ τήν προϋπόθεσή τους». δηλ. πάνω στό θέμα του αύτό. Ή άνάλυση δέ μπορεΐ νά γίνει άν δέν παρθοϋν ύπόψη στήν εξέταση: 1) γιατί πολλαπλασιάστηκαν τά πολιτικά κόμματα' 2) γιατί Εγινε δύσκολη ή διαμόρφωση μόνιμης πλειοψηφίας μέσα άπ’ αύτά τά κοινοβουλευτικά κόμματα' 3) συνεπώς. γιατί τά μεγάλα παραδο­ σιακά κόμματα Εχουν χάσει τή δύναμη νά όδηγοϋν.αύτές πρέπει νά προσθέσουμε μιάν άλλη. δηλαδή τής όργάνωσης τών νεοδιαμορφωμένων κοινωνικών στοιχείων. Πολιτική κατεύθυνση ποΰ σέ σχέση μ’ αύτήν ή ίδια ή νομοθε­ τική συμπεριφέρεται σάν έκτελεστική(!). άκόμη καί στό κοινοβουλευτικό σύστημα ή πρωταρχική. καί ή βασική. άλλά «βτι σ’. κτλ. ’Επιφανειακό.

χ. in Qermania. μακρόπνοες ή άμεσες. δτι ίνα μτγάλο μέρος τών δυσκολιών πού πέρασε τό γερμανικό κράτος τή μεταπολεμική πε­ ρίοδο όφείλονταν στό ότι ϊλειψε μιά πολιτική . Ιταλ. Συντ.).καλιστές όπαδοί (ή σχεδόν) τοϋ Sorel νά γίνουν σ’ ίνα όρισμένο ·σημίΐο απλώς ΑπαδοΙ τοϋ συνεταιριστικού κινήματος ή ένωτιστές γε­ νικά. μτταφρ. άντιμετώπιζαν ή μιά τήν άλλη. Bari. άλλά διαμόρφωναν καί παρουσίαζαν τούς άνθρώπους πού υποτίθεται δτι ήταν σέ θέση νά τΙς έφαρμόίσουν. Πρόκειται γιά ίνα «γραφειοκρατικό» τρόπο νά τοποθετείται ίνα πρόβλημα πού προη­ γούμενα λύνονταν άπό τήν κανονική λειτουργία τής έθνικής πολιτι­ κής ζωής.κοινοβουλευτική παράδοση κομματικής ζωής πρίν τό 1914. Τό ό-rt άπό ίνα κομμάτιασμα τοϋ κοινοβουλίου τά κόμματα ϊχουν γίνει άνίκανα νά έκτελέσουν αύτό τό Ιργο. όλικές ή μερικές. καί μιά άπ’ αύτές γίνονταν «κυβέρνηση» καί κατηύθυνε τή διακυβέρνηση τής χώρας. ”Ισως τό σπέρμα αύτής τής κατάπτωσης βρισκόνταν στόν Ιδιο τό Sorel. ξεκαθαρίζονταν άπό ίδιοτελή χαρακτηριστικά χτλ. Τά κόμματα ήταν άκριβώς ol όργανισμοί πού μέσα στήν κοινωνία τών πολιτών δχι μόνον έπεξεργάζονταν τΙς πολιτικές κατευθύνσεις. *0 Max Weber1 ϊχει π. 196 . T i ζήτημα ποΰ Εθεσε ό Panunzio γιά τήν ύπαρξη μιάς «τέταρ­ της» ^κρατικής έξουσίας. δηλαδή σ’ ίναν όρισμένο συνδικαλιστικό ή οίκονομιστικό φετιχισμό. άλλά δέ φαίνεται ποιά μπορεϊ νά είναι ή «γραφειοκρατική» του λύση. Monarchia e Parlamento 1919. Μέσα στό κοινοβουλευτικό πεδίο οί έπεξεργασμένες «κατευθύνβεις».τά κόμματα ϊχουν άντικατασταθεΐ άπό κα­ μαρίλες καί άνομολόγητες προσωπικές έπιρροές: καί χωρίς νά λο­ γαριάζουμε ότι ϊτσι περιορίζεται ή δυνατότητα έπιλογής καί άμβλύνεται τό πολιτικό αίσθητήριο καί ή έλαστικότητα στήν τακτική. τή γνώμη. έπειδή άκριβώς αύτά δροϋν κρυφά καί χωρίς ϊλεγχο. Ή ((γραφειοκρατική» λύση κρύβει στήν πραγματικότητα ίνα κίοώεστώς κομμάτων τοΰ χειρότερου είδους. Ιταλ. τής έξουσίας τοϋ «καθορισμού τής πολιτικής κατεύθυνσης» φαίνεται δτι πρέπει νά τοποθετηθεί σέ συνδυασμό μέ τά προβλήματα ποΰ προκύψανε άπό τήν έξάλειψη τών πολιτικών κομμάτων καί έπομένως άπό τό κενό κοινοβούλιο. (Σημ. 1. δέ θά πει δτι έξαοανΐστηκε τό Ιργο αύτό οδτε βτι βρέθηκε μιά καινούργια λύση: τό Ιδιο Ισχύει καί γιά τή διαμόρφωση καί άξιοποίηση τής προσωπικότητας.

Φτάνουμε βτό συμπέρασμα ίτ ι μιά άπό τίς πλευ­ ρές δέν (χει δίκιο. δέν είναι λόγια πολεμικής. Καί δμως ή πλευρά αύ­ τή συνεχίζει νά ύποστηρίζει βτι «ϊχει δίκιο». αύτό πού πρέπει νά έκτιμήσουμε δέν είναι μόνο τά πράγματα έτσι δπως έχουν. Κάνουμε κρίβεις γιά τήν «όρθότητα» καί τό «δίκαιο» των Απαιτήσεων τών πλευρών ποΰ συγκρούονται. χαΐ τό σημαντικότερο. μπορούμε νά πούμε: 1) δτι σέ μιά σύγκρουση κάθε ήθική κρίση είναι παράλογη. θά μπορέσει νά κριθεΐ. Αύτός κρίνεται βχι άπό τό Sv ένεργεΐ δίκαια. γιά νά σωθούν τά προσχήματα. "Οπως καί ν ά ’χει τό πράγμα. Αλλά Από τό άν τηρεί ή βχι τΙς υποχρεώσεις του (καί σ’ αύτή τή συνέπεια μπο­ ρούμε νά συμπεριλάβουμε τό «νά είναι τίμιος». Πραγματικά μπορεΐ νά συμβεΐ ώστε άπό τΙς δυό πλευ­ ρές πού συγκρούονται xal ol δυό νά έχουν δίκιο «δπως έχουν τά πρά­ γματα». άλλά δέν είναι «Ανήθικη» Από άλλες ήθιχολογικές Απόψεις. Γίνεται ένας Αγώνας. ένα κα­ ί 97 .Ή θ ιχ ή xai πολίτιχή.ή νά φαίνεται δτι ή μιά έχει περισσότερο δίκιο άπό τήν άλλη «βπως έχουν τά πράγματα». δηλαδή τό νά είναι τίμιος μπορεΐ νά είναι ένας Αναγκαίος πολιτικός παράγοντας. Απλοϊκών. Καί άπό ποιόν θά μπορεΐ νά χριθεΐ. ή βτι είναι έντελώς παράλογες. καί γενικά είναι. αλλά λόγια πραγματικά βαθιά πού δρουν μέσα στίς συνειδήσεις. Σέ μιά σύγκρουση λοιπόν. Ή Ιδια ή κρίση δέ θά γίνει ένα στοιχείο τής σύγκρουσης. ή δέ δημιουργεί τούς δρους πού νά πλησιάζουν στό σκοπό (δηλαδή δέ δημιουργεί μέσα περισσότερο σύμφωνα μέ τήν έπίτευξη τοΰ σκοποΰ). Αυτό δμως θά σημαίνει βτι τό πρόβλημα κακά τοποθετήθηκε χαΐ κακά λύθηκε. διότι μπορεΐ νά βασιστεί μόνο πάνω σέ πραγματικά δεδομένα πού ύπάρχουν χαΐ πού άκριβώς ή σύγκρουση τείνει νά Αλλάξει. Καί πώς ό σκοπός αύτός. άλλά Από τό Sv πετυχαίνει ή βχι Αποτελέσματα θετικά ή Αποφεύγει ένα Αποτέλεσμα Αρνητικό. ύπαρκτή καί έλέγξιμη. "Οτι ol Ιννοιες τοΰ όρθοΰ χαΐ τοΰ δικαίου είναι χά­ βαρά τυπικές. πού τΙς συμμερίζεται ή Ιδια ή πλευρά πού τής Απευθύνουν έτσι τή μομφή. δτι «χάνει τό σωστό». άλλά ή κρίση είναι πολιτική καί βχι ήθική). άλλά ότι δέν θά είχε δίκιο «άν τά πρά­ γματα θά έπρόκειτο ν’ Αλλάξουν». άλλά *ό σκοπός πού ol συγκρουόμενες πλευρές βάζουν μπροστά τους μέ αύτή τή σύγκρουση. Έ τσι δέ μπορούμε νά κρίνουμε τόν πολιτικό Από τό άν είναι περισσότερο ή λιγότερο τίμιος. δτι ol απαιτήσεις της δέν είναι όρθές. δηλαδή τής συμφωνίας τών μέσων μέ τό σκοπό (συνεπάγεται έτπ>μένο>ς τόν προσδιορισμό τοΰ σκοπού ή τών σκοπών διαβαθμίσεων σέ μιά κλιμάκωση τής διαδοχι­ κής τους έπιδίωξης). συνεχίζει νά Αγωνίζεται χάνοντας θυσίες' αύτό Ακριβώς σημαίνει δτι ol πεποιθήσεις της δέν είναι έπιφανειαχές χαΐ είπωμένες μέ τήν άκρη τών χειλιών. πού δέν ύπάρχει άκόμα σάν πραγματικότητα. Δέ θά γίνει δηλαδή μιά δύναμη απλώς τοΰ παιγνιδιού γιά βφελος ή γιά ζημιά τής μιας ή τής άλλης πλευράς. Μιά σύγκρουση είναι «άνήθικη» στό βαθμό πού άπομακρύνεται άπό τό σκοπό. Τά συμπεράσματα αύτά είναι αποτέλεσμα τρό­ πων σκέψης συγκεχυμένων.2) βτι ή μοναδική δυ­ νατή κρίση είναι ή «πολιτική» κρίση.

άλλά αΰτύ σά μέαο πολιηκδ χαί βχι σάν χρίση ήβική. καί έ8ώ μποριϊ νά clvai άνατγχαΐο «νά έν*ργιϊ ϊΐκαια».χό. 198 .

κτλ. Στήν ’Ιταλία. είτ* μέ τήν Ιταλική σημασία τής μι­ κρής καί μεσαίας άστικής τάξης. Πρέπει νά σημειώσουμε πώς ό βρος σινιόρε διαδόθηκε στήν ‘Ι­ ταλία άπό παλιά γιά νά δηλώνει έπίσης καί τούς μή εύγενεΐς* ύπάρ­ χουν καί οί βροι «ντόν» στό νότο. τή διατήρηση μιας όρισμένης νοοτροπίας πού νά έξασφαλίζει άπό βίαιες άλλαγές. βπου ή φεουδαρχική άριστοχρατία χαταστρά*φηκε άπό τίς κοινότητες (τά μέλη της σκοτώθηκαν στούς έμφυλίους πολέμους. διατήρησε μεγάλο κύρος σάν κλειστή κάστα: ό βρος χρησιαοποιεϊται είτε μέ τήν άγγλική σημασία. «βχι έργάτες καί άγρότες»' σημαίνει θετικά τά στρώματα τών διανοου­ μένων. Ό δρος έχει προέλθει άπό τήν άγγλική πολιτική φιλολογία καί έχφράζει τήν Ιδιαίτερη μορφή τής άγγλικής κοινωνικής έξέλιξης. άλλά-πάντοτε σά μιά όντότητα άποσπασμένη άπ’ αύτόν: συνέβη μάλιστα στήν άγγλική Ιστορία. ’Αγγλική παράδοση ένός λαΐκοΰ «τορισμοΰ» (Disraeli. τούς έπαγγελματίες. παρόλο πού ή άριστοχρατία. άπό τά Ιδια τά πράγματα. Ή σημασία τής έκφρασης «μεσαία τάξη» άλλάζ« άπό χώρα σέ χώρα (βπως άλλάζει χαί * σημασία τής έκφρασης «λαός» καί «βχλος» άνάλογα μέ τήν (παρση βρισμένων κοινωνικών στρωμά­ των) καί γ ι' αύτό δίνει συχνά άφορμή σέ διφορούμενες διατύπωσης πολύ π ιρ ίιρ γις (ας θυμηθούμε πώ ς 6 δήμαρχος Frola τοΰ Τουρίνου ύπόγραψε μανιφέστο στά άγγλικά μέ τόν τίτλο Lord Mayor). τήν έκπαίδευση τοϋ διευθυντικού στρώ­ ματος. «γκαλαντουόμινι». δηλ. πού άφοροΰσαν τήν παράδοση.Μεσαία τάξη. μέ έξαίρεση τή νότια ’Ιταλία καί τή Σικελία). σινιόρε δέν είναι ποτέ ό άγρότης. Μεσαία τάξη σημαίνει «άρνητικά» βχι λαός. νά μήν είναι ή άστική τάξη ποΰ Ιχει όδηγήσει τό λαό χαί βοηθήθηκε άπ’ αύ­ τόν γιά νά γκρεμίσει τά φεουδαρχικά προνόμια. «μποργκέζι». «τσιβίλι». ούτε καί ό πλούσιος κτλ. Φαίνεται βτι στήν ’Αγγλία ή άστική τάξη ποτέ δέν έννοοϋνταν σάν άναπόρπαστο τμήμα τοΰ λαοΰ. κτλ. ol εύγενεΐς πήραν βλο καί περισσότερο (ναν ιδιαίτερο χαρακτή­ ρα «άστικής άριστοκρατίας» πού συνδέονταν μέ βρισμένες λειτουργίες τής κοινωνίας τών πολιτών καί τής πολιτικής κοινωνίας (κράτους). άλλά οί εΰγενεΐς (ή (να τμήμα τους) είναι αΰτοί πού σχημάτισαν τήν έθνική . έπειδή λείπει ή παραδοσιακή «άνώτερη» τάξη».. κτλ. κτλ. Στή Γαλλία ό βρος «μεσαία τάξη» δίνει άφορμή σέ διφορούμε­ νες έρμηνεΐες. Μετά τΙς μτγάλες φιλελεύθερες μεταρρυθ­ μίσεις πού διαμόρφωσαν τό κράτος σύμφωνα μέ τά συμφέροντα της μεσαίας τάξης.). ό βρος «μεσαία» χατέβηχε (να σκαλοπάτι. τή σταθεροποίηση τής αύτοκρατορικής συγ­ κρότησης. τά δύο βασικά κόμματα τής άγγλικής πολιτικής ζωής ξεχώρισαν πάνω σέ έσωτερικά ζητήματα πού άοοροΰσαν τήν Ιδια τάξη. τούς υπαλλήλους.’ στή Σαρδηνία. .λαϊκή συμμαχία έναντίον τοΰ Στέμματος άρχιχά καί ύστερα έναντίον της Βιο­ μηχανικής άστικής τάξης.

'Τπήρχε μέ τή μορφή τής χαρισματικής διεύθυνσης.χ. πού προχάλεσαν έντυπώσεις τής στιγμής μεταδομένες άκριτα άπό στόμα σέ στόμα. ίταν τό αίσθημα τής κοινωνικής τους ευθύ­ νης ξυπνάει έντονο άπό τήν άμεση αίσθηση τοΰ χοινού κινδύνου χαΐ τό μέλλον παρουσιάζεται σημαντιχώτερο άπό τό παρόν. κτλ. ’Αλλά στό παρελ­ θόν ύπήρχε ή βχι ό συλλογικός άνθρωπος. ένώνονται στή χειρότερη συλλογική άπόφαση. βταν άναφέρεται σέ πλήθη τυχαία. σέ μεγαλύ­ τερη έκταση καί βάθος άπό ί. Ό φ |μερινός συλλογικός άνθρωπος διαμορφώνεται άντίθετα κυρίως άπό τά κάτω πρός τά πάνω. πάνω στή βάση τής θέσης πού κατέχει ή συλλογικότητα στόν κόσμο τής παραγωγής: ό άντιπροσωπευτικός άν­ θρωπος παίζει xal σήμερα ένα ρόλο στή διαμόρφωση τού συλλογικού 200 . Τάση πρός τόν χονφορμισμό στό σύγχρονο κόσμο.χ. ένώνεται σέ συλλογικές άποφάσεις άνώτερες άπό τόν άτομικό μέσο βρο: ή ποσό­ τητα γίνεται ποιότητα. Μιά συνεδρίαση άξιωματικών έπιτελείου θά είναι πολύ δια­ φορετική άπό μιά συγκέντρωση τών στρατιωτών ένός ούλαμοΰ. γιά νά μιλήσουμε σάν τόν Michels: δηλαδή πετυχαίνονταν μιά συλλογική θέληση κάτω άπό τήν παρακίνηση καί τήν άμεση ύπαγόρευση ένός «ήρωα».ο. τό στράτευμα’ δέ θά ήταν δυνατές ol άνήκουβτες θυσίες πού άνθρώπινες όμάδες χαλά πει(λχρχημένες ξέρουν νά προσφέρουν σέ όρισμένες περιπτώσεις. Ή οίκονομιχή βάση τοΰ συλλογιχού άνθρώπου: μεγάλα έργοστάσια. 'O n ένα πλήθος Ανθρωποι κυριαρχούμενοι άπό τά άμεσα συμφέροντα ή υποταγμένοι στό πάθος. τεηλορισμός. ένός άντιπροσωπευτιχοΰ άνθρώπου’ άλλ’ αύτή ή συλλογική θέληση όφειλόνταν σέ έξωτιρικούς παράγοντες καί συνθέτονταν καί άποσυνθέτονταν άδιάκοπα. πού μαζεύτηκαν βπως «ένα σύνολο άνθρώπων τήν ώρα μιας νεροποντής κάτω άπό ένα παράπηγμα». Μπορούμε νά δώσουμε τό παράδειγμα μιας συνέλευσης σέ πλα­ τεία πού είναι διαφορετική άπό μιά συνέλευση σέ κλειστό χώρο καί είναι διαφορετική από μιά συνδικαλιστική συνέλευση έπαγγχλματιών κ.Ό Λνθραm o t Λτομο καί ό Μ ρ α χ ιο ς μάζα.τ ι στό παρελθόν: ή τυποποίηση τοΰ τρό­ που σκέψης καί ένέργειας παίρνει έθνική έκταση ή xal έντελ&ς ήπειρωτική (εύρωπαΐχή) έκταση. έχει γίνει κοινοτο­ πία. "Αν δέν ήταν έτσι δέ θά ’ταν δυνατό νά ύπάρξ η π . Ή παρατήρηση είναι σωστή καί ρεαλιστική. πού ή διάλυσή της έχει σάν άντίκτυπο τήν συμφορά στά άτο­ μα. άποτελούμενο άπό άτομα πού δέ συνδέονται μέ δεσμούς εύθύνης μέ άλλους άνθρώ­ πους ή όμάδες άνθρώπων ή μέ μιά συγκεκριμένη οίκονομιχή πραγμα­ τικότητα. πού άνταποχρίνεται στά πιό ταπεινά θηριώδη ένστικτα. Μπορούμε νά πούμε γι’ αύτό βτι σέ τέτοια πλήθη ό άτομιχισμός βχι μόνο δέν ξεπερνιέται άλλά όξύνεται άπό τή βεβαιότητα τής άτιμωρησίας καί τής άνευθυνότητας. Ή λατινική παροι­ μία : Senatores boni viri senatus mala bestia. όρθολογιχή όργάνωση. κτλ. ’Αλλά είναι έπίσης κοινή παρατήρηση βτι μιά συνέλευση «χαλά διοργανωμένη» άπό ταραξ(ες καί στοιχεία άπείθαρχα. ΤΙ σημαίνει αύτή ή παροιμία χαΐ ποιά σημασία άπόκτησε.

κάθε κουλτούρας. συνδέεται μέ τή θετικιστική κοινωνιολογία. 201 . καί 6 Ισχυρισμός είναι ψευδοεπιστημονικός.τι στό παρελθόν.άνθρώπου. κουλτούρας. Ό κόσμος τής παραγωγής. Ό κονφορμισμός πάντα υπήρχε: σήμερα πρόκειται γιά άγώνα άνάμεσα σέ «δύο κονφορμισμούς». δηλαδή γιά έναν άγωνα ήγεμονίας. δηλαδή πράγματα ξένα πρός τήν πραγματικότητα. παραπονοϋνται γιά τό θάνατο κάθε πο­ λιτισμού. άπό «όρθολογιστική» άπέχθεια πρός τό παλιό. θά έπιτρέψουν καινούργιες δυνατότητες αύτοπειθαρχίας. Ό μέ­ γιστος ώφελιμισμός πρέπει νά βρίσκεται στή βάση κάθε Ανάλυσης τών ηθικών καί πνευματικών θεσμών πού πρέπει νά δημιουργηθοϋν καί τών άρχών πού πρέπει νά διαδοθούν: ή συλλογική καί άτομική ζωή πρέπει νά όργανωθεΐ. γιά μιά κρίση τής κοινωνίας τών πολιτών. κάθε ήθικότητας καί ζητοΰν καταπιεστι­ κά μίτρα άπό τό κράτος καί όργανώνονται σέ όμάδα άντίστασης Αν­ τίθετη πρός τήν πραγματική Ιστορική διαδικασία. καταλαβαίνουν βτι τά «κηρύγματά» τους Ιγιναν τελείως «κηρύγμα­ τα». Γιά τόν κοινωνικό «κονφορμισμό» πρέπει νά σημειώσουμε βτι τό ζήτημα δέν είναι καινούργιο χαΐ βτι ό συναγερμός πού σημαίνουν βρισμένοι διανοούμενοι είναι μονάχα κωμικός. καί Εχοντας δημιουργήσει f/x v καινούργιο «κονφορμισμό» άπ’ τά κάτω. Αποσυντίθεται. τοΰ καινούργιου καθεστώτος πού κυοφορείται. Αύτό πρέπει νά άναχθεΐ στή λεγόμενη «ψυχολογία τοϋ πλήθους». φάντασμα χωρίς ψυχή· άπό δώ καί ή άπόγνωσή τους καί οΓΑντιδραστικές καί συντηρητικές τάσεις τους: έπειδή ή είδιχή μορφή πολιτισμού. αύξαίνοντας ίτσι τή διάρκεια τής κρίσης. ή έργασία. ήθιχής ποΰ αύτοί άντιπροσώπευσαν. άλλά πολύ κατώτερο άπό δ. Ποιό είναι τό σημείο άναφορας γιά τόν καινούργιο κό­ σμο πού κυοφορείται. Λένε βτι «οί δυτικοί έπιστήμονες δέχονται βτι ή ψυχή τής μά­ ζας δέν είναι τίποτε άλλο παρά τό ξαναζωντάνεμα τών παλιών έν­ στικτων τής πρωταρχικής όρβής καί έπομένως μιά όπτσθοδρόμηση σέ πολιτιστικά στάδια ξεπερασμένα άπό καιρό». ‘Η άνάπτυξη τών οίκονομικών δυνάμεων πάνω στίς καινούργιες βάσεις καί ή προοδευτική εγκαθίδρυση τής καινούργιας δομής θά γιατρέψουν τΙς άντιφάσεις πού δέ μποροΰν νά μήν υπάρχουν. χωρίς νά διαλυθεί τό συλλογικό τσιμέντο καί νά καταρρεύσει τό οίκοδόμημα. τόσα πού μπορεΐ νά έξαφανιστεΐ. δηλαδή τών τυχαίων άνθρώπινων ιηινόλων. έξαλλου. γιά νά άποδώσει τό μέγιστο ό παραγ ο>νικός μηχανισμός. διαδίδουν ουτοπίες καί σχέδια φανταστικά. έφόσον ή παρακμή ένός τρόπου ζωής καί σκέ­ ψης δέν μπορεΐ νά πραγματοποιηθεί χωρίς κρίση. 01 παλιοί πνευματικοί καί ήθιχοΐ ήγέτες τής κοινωνίας νιώθουν νά φεύγει τό έδαφος χάτω άπό τά πόδια τους. καθαρή μορ­ φή χωρίς περιεχόμενο. Οί έκπρόσωποι. δηλαδή έλευΟερίχς έπίσης καί Ατομικής.

κτλ. Ά φ οϋ συνήθως μέ τόν βρο «πολιτική» έννοεΐται ή δράση τών κοινοβουλευτικών όμάδων. 202 .: Ικανοποιούνται μέ τά έλάχιστα καί άκόμα μέ καθόλου κέρδη' καμιά φορά προτιμούν νά χάνουν Αμεσα Ινα μέρος τοΰ κεφαλαίου γιά νά έξασφαλίσουν τό υπόλοιπο. πανικός κτλ. πού έκδηλώνουν μιά ρήξη της κοινωνικής ένότητας άνάμεσα σέ κυβερνώ μένους καί κυβερνήτες. καί έναντίον τής «γενικότητας» είναι δύσκολο νά διαπαιδαγοχγηθεΐ μιά καινούργια έμπιστοσύνη. Μπορεϊ νά είναι άρκετή ή «διαπαιδαγώγηση» γιά ν’ άποφεύγονται τέτοιες κρίσεις γενικής δυσπιστίας. Πρόκειται λοιπόν γιά κρίσεις πο"'λιτικές καί μάλιστα πολιτικοκοινωνικές τής ήγετικής όμάδας. Ψυχολογία (δυσπιστία). τά μή προκαθορισμένα. ’Αλλά τί σημαίνει σ’ αύτή τήν περίπτωση «ψυχολογία». 01 άποταμιευτές δέν έπενδύουν τίς άποταμιεύσεις καί άποσύρουν τίς έ7ΐενδύσεις τους άπό όρισμένες δραστηριότητες πού έμφανίζονται Ιδιαίτερα ριψοκίνδυνες. ΕΙδικά στίς περίοδους οίκονομιχής κρίσης γίνεται πολύς λίγος γιά «ψυχολογία» σάν τήν πραγματική αιτία όρισμένων περιθωριακών φαινομένων. τών κομμάτων. *Η συχνή διαδοχή τέτοιων ψυχολογικών κρίσεων δείχνει δτι Ινας όργανισμός είναι Αρρωστος. Μέσα άπ’ αύτές τίς «ψυχολογικές πιέσεις» ol κυβερνώμενοι έκφράζουν τή δυσπιστία τους στούς ήγέτες καί ζητούν ν’ άλλάξουν τά πρόσωπα καί ol κατευ­ θύνσεις τής δημοσιονομικής καί έπομένως τής οίκονομικής δραστη­ ριότητας. δηλαδή μιά όρι­ σμένη πολιτική κατάσταση. Αύτές είναι συμπτωματιχές άκριβώς έπειδή είναι «γενικές».Ψυχολογία χαί πολιτιχή. Είναι ένα φύλλο αυκής γιά νά δηλωθεί ή «πολιτική». μή καθοδηγούμενα φανερά. δίνεται τό δνομα τής «ψυχολογίας» στά στοι­ χειώδη μαζικά φαινόμενα. δηλαδή τό κοινωνικό σύνολο δέν είναι πιά 'σέ θέση νά βγάλει Ικανούς ήγέτες. μή όργανωμένα. τών έφημερίδων καί γε­ νικά κάθε δράσης πού άναπτύσσεται σύμφωνα μέ μιά Φανερή καί προ­ καθορισμένη όδηγία.

δοχιμάζοντάς τα ωστόσο». όφείλει νά τά γνωρίζει καί νά τά κατανοεί. κτλ. Ά λλά δέ φαίνεται καί ό Croce νά Εχει Αναλύσει σέ βάθος τό πρόβλημα στά γραπτά 8που θέλει νά προσδιορίσει τήν Εννοια «πολιτική . Πρέπει νά μελετήσουμε τήν πρόταση: «νά είναι πάνω άπό τά πάθη καί τά αίσθήματα. τόν πόλεμο ή όποιαδήποτε άλλη μορφή Ενοπλου άγώνα). θά πρέπει νά παρατη­ ρήσουμε βτι τό χαρακτηριστικό τού ήγέτη σάν τέτοιου δέν είναι βέ'βαια ή κυριάρχησή του άπό τά πάθη. γιά έποχές δράσης κτλ. πού χρειάζεται νά άναλύσουμε παίρνοντας σά βάση τόν υπαινιγμό τοΰ Burzio).«'Αντιφάσεις τοϋ Ιστοριχιομοϋ χαΐ φιλολογικές τους έχφράαεις (εΙρωνεία. πραγματο­ ποιείται στό πρόσωπο τοΰ πολιτικοΰ ήγέτη. σχεδόν άπρόσωπος υπολογισμός τών δυνάμεων πού Αγωνίζονται καί τών σχέσεών τους (αύτό Ισχύει τόσο περισσότερο. σά δύναμη. Πραγματικά ό κόμπος τών προβλη­ μάτων πού προβάλλουν άναφορικά μέ τόν Ιστορικισμό καί πού 6 TUgher δέν καταφέρνει \ά διασαφηνίσει. Εστω καί μέ «μεγάλη συμπάθεια» (καί τότε τό πάθος παίρνει μιάν άνώτερη μορφή. σαρκασμός)». δταν πρόκειται γιά πολιτική στήν πιό Αποτελεσματική καί καθοριστική της μορφή.πάθος»: άν ή συγκεκριμένη πολιτική πράξη. παρά νά τά «αίσθάνεται» άμεσα. βρίσκεται άκριβώς στή δια­ πίστωση βτι «μπορούν νά ύπάρχουν κριτικοί καί άνθρωποι τής δρά­ σης ταυτόχρονα μέ τρόπο πού βχι μόνο ή μιά πλευρά νά ιχήν άδυνατίζει τήν άλλη. άντικειμενικός. Σέ Ενα Αρθρο τοϋ Bonaventura Tecchi (II demiurgo di Burzio. νά τά πειθαρχήσει. «Italia Letteraria». άλλά Απεναντίας νά τήν Ισχυροποιεί». Ό ήγέτης ύποκινεΐ καί κατευθύνει τά πάθη. 203 . άλλά αύτός ό ίδιος είναι «άνοσοποιημένος» άπ’ αύτά. Ό Tilgher πολύ έπιφανειακά καί μηχανιστικά διασπά τούς δυό βρους τής Ανθρώπινης προσωπικότητας (δεδομένου βτι δέν ύπάρχει καί δέν Εχει ύπάρζει άνθρωπος όλοκληρωτικά κριτικός καί άνθρωπος όλοκληρωτικά κυ­ ριαρχούμενος άπό τά πάθη) ένώ άντίθετα πρέπει νά έπιδιώξουμε νά προσδιορίσουμε τό πώς σέ διάφορες Ιστορικές περιόδους οί δύο βροι συνδυάζονται είτε στά άτομα είτε κατά κοινωνικά στρώματα (πλευρά τοϋ ζητήματος τοϋ κοινωνικού ρόλου τών διανοουμένων) κάνοντας νά ύπερισχύει (έπιφανειακά) ή μιά πλευρά είτε ή άλλη (γί­ νεται λόγος γιά έποχές κριτικής.). άλλά ό ψυχρός. 'Οφείλει περισσότερο νά τά γνωρίζει σάν Αντικειμενικό στοιχείο τής πραγματικότητας. νά τά τροχοπεδήσει στή δεδομένη στιγμή. όπως λέει ό Croce. 1929) ύπάρχουν άποσπάσματα άπό όρισμένες νύξεις τοϋ Filippo Burgio πού φαίνεται νά Αποκαλύπτουν στόν Burzio Ενα όρισμένο βάθος (4ν έξαιρέσουμε τήν έπιτηδευμένη γλώσσα καί τΙς διατυπώσεις μέ μιά τάση παραδοξολογίας . πού θά μπορούσε νά είναι πλούσια σέ συνέπειες. Νά δούμε τά δημοσιεύματα τοϋ Adriano Tilgher έναντίον τοϋ Ιστορικισμοϋ. ή τά κυριαρχεί γιά νά τά άποδεσμεύσει καλύ­ τερα.φιλολογίας) στή μελέτη τών «ψυχολογικών» αν­ τιφάσεων πού γεννιούνται στό Εδαφος τοΰ ίδεαλιστικοΰ Ιστορικισμοΰ άλλά έπίσης καί τοΰ όλοκληρωμένου Ιστορικισμοΰ. 20 ’Οχτ.

όταν αντιμετωπίζει τά πάθη καί τά αίσθήματα τών όπαδών καί τών διοικουμένων του. Απέναντι στίς λαϊκές δοξασίες καί φαντασιο­ κοπίες (πίστη στή δικαιοσύνη. τήν άδελφότητα. δημιουργικός.Ά π ό τό γραπτό τοΰ Tecchi «ραίνεται πώς ό Burzio υπαινίσ­ σεται συχνά τό στοιχείο «ειρωνεία» σά χαρακτηριστικό (ή Ινα άπό τά χαρακτηριστικά) τής κατάστασης πού άναφέρεται καί συμπυκνώ­ νεται στήν πρόταση «νά είσαι πάνω άπό τά ττάθη καί τά αίσθήματα δοκιμάζοντας τα ωστόσο». πού σπάνια έχει πάθος. σέ κούραση. μέ τή δυσωδία πτώματος πού άναδίνεται ιιέσα άπό τά άνθρωπιστικά φτια­ σίδια τών έπαγγελματιών τών «άθάνατων άρχών». ή χαρακτηριστική στάση τής άπόστασης .κατανόηση. Τό ζήτημα είναι νά δοθεί στόν ζωντανό πυρήνα τών πόθων πού περιέχον­ τας σ’ αύτές τίς δοξασίες μιά καινούργια μορφή (έπομένως νά γίνει άνανέωση. άλλά ciä-. ποΰ όφείλεται σέ άπογοήττυση. δχι νά καταστραφοΰν. ό «σαρκασμός μέ πάθος». τήν Ισότητα.. Ά λλες μορφές. ποΰ συνδέεται μέ έναν βρισμένο «πρόσκαιρο» κόσμο. Φαίνεται νά είναι καθαρό. Γιατί ύπάρχει έπίσης κι ένας σαρκασμός τής «δεξιάς». δηλαδή στά Ιδεολογικά στοιχεία πού διαδόθηκαν άπό τΙς δημοκρατικές τά­ σεις ποΰ διαδέχτηκαν τήν γαλλική έπανάσταση) ύπάρχει (νας σαρ­ κασμός μέ πάθος. είναι ό «σαρκασμός» καί άκόμα μέ μιάν όρισμένη μορφή. σέ «ύπερβνθρωπισμό». τό στοιχείο «ειρωνεία» Θά ήταν μονάχα φιλολο­ γικό ή διανοουμενίστικο καί Θά έδειχνε μιά μορφή άπόστασης. άλλά καί γιά τό «άνθρώπινο» περιε­ χόμενο αύτών τών αισθημάτων καί δοξασιών. καί ό λαϊκός χρι­ 204 . Ό σαρκασμός τής δεξιάς έπιδιώκει άντίθετα νά καταστρέ­ ψει άκριβώς τό περιεχόμενο τών πόθων (όχι έννοεΐται μέσα στίς λαϊ­ κέ. καλύτερος προσδιορισμός αύτών τών πόθων). Ή «εΙρωνεΙα» μπορεΐ νά είναι σωστή γιά τή στάση τών ξεχωριστών διανοουμένων σάν άτομα. μπορεΐ νά δει κανείς σέ μερικά βιβλία. ή μπορεΐ νά συμμετέχει άλλά μέ μορφή πνευματικά πιό έκλεπτυσμένη)· άλλά στήν περίπτωση τής Ιστορικής δράσης. Στούς Ιδρυτές τής φιλοσοφίας τής πράξης βρίσκεται ή πιό υψηλή ήθική καί αΙσθητική έκφραση σαρκασμού μέ πάθος. Καί σχετικά μέ τό χα­ ρακτηρισμό «άνθρώπινο». ’Αντίθετα στήν περίπτωση τής Ιστορικοπολιτικής δράσης τό κατάλληλο στοιχείο ύφους. άλλά είναι πάντοτε «άρνητικός». γιατί τότε Οά καταστρέφονταν έπίση. μάζε. άλλά τής άμεσης μορ­ φής τους. «θετικός». προοδευτικός: έξυπακούεται ότι δέν ύπάρχει πρόθεση υπαινιγμού τοΰ πιό ένδόμυχου αίσθήματος αύτών τών φαντασιοκοπιών καί δοξασιών. σκεπτικιστικός καί καταστρεπτικός βχι μό­ νο γιά τή συμπτωματική «μορφή». βτι ή «εΙρωνική» στάση δέν μπορεΐ νά είναι ή στάση τοΰ πολίτικου ή στρατιωτικού ήγέτη. δηλαδή χωρίς άμεση ευθύνη είτε γιά τήν άνοικοδόμηση ένός πολιτιστικού κόσμου είτε γιά νά δείξει τήν άπόσταση τοΰ καλλιτέχνη άπό τό αισθηματικό περιεχόμενο τής δημιουργίας του (πού μπορεΐ νά τήν «αισθάνεται» άλλά όχι νά «συμμετέχει» σ’ αύτήν.κά στήν ·<Άγία οικογένεια» ποιά σημασία πρέπει νά τοΰ δοθεί. συν­ δεμένης μάλλον μέ ένα σκεπτικισμό περισσότερο ή λιγότερο έρασιτεχνικό.

Στήν άρχική μορφή του ό σαρκασμός τ. για­ τί θά έμφανίζονταν σάν «αύθαιρεσία» άτομική. Αύτές ol καινούργιες άντιλήψεις ίχουν ήδη άποκτηθεΐ σταθερά άπό αύτόν πού μεταχειρίζεται τό σαρκασμό. τής Ίταλ.ρέπει νά έξετάζεται σάν ϊκφραση πού τονίζει τΙς άντιφάσεις μιάς μεταβατικής περιόδου' έπιδιώκει νά διατηρήσει τήν έπαφή μέ τΙς άνθρώπινες έκφράσεις τών υπο­ τελών κοινωνικών τάξεων γιά τΙς παλιές άντιλήψεις καί ταυτόχρονα τονίζει τήν άπόστασή τους από τΙς έκφράσεις τών κυρίαρχων καί Ιθυ­ νόντων μέ τήν προσδοκία ότι οί νέες άντιλήψεις μέ τή σταθερότητα πού άποκτοϋν μέσο τής Ιστορικής έξέλιξης. Ό «σαρκασμός» (όπως ή είρωνεία στό περιορισμένο φιλολογικό έπίπεδο τής έκπαίδευσης μικρών όμάδων) έμφανίζεται ϊτσι σά φιλολογική συνιστώσα μιας σει­ ράς θεωρητικών καί πρακτικών άπαιτήσεων πού έπιφανειακά μπο­ ροΰν νά έμφανιστοΰν σάν άθεράπευτα άντιφατικές: τό κύριο στοιχείο του είναι ή κυριαρχία άπό τό πάθος πού γίνεται κριτήριο τής άτομικής δύναμης ύφους (τής είλικρίνειας. Franz Mehring. ίνα κρυπτογρά­ φημα. άφηρημένρυ ή του­ λάχιστο συμπεριφέρονται σά νά τό πιστεύουν. Τό στύλ ίγινε έπιτήδευση. μιά άργκό πού θά μπορούσε νά δώσει άφορμή σέ δηκτικές πα­ ρατηρήσεις (βταν τή λέξη «πολιτισμός» τή συνοδεύουν πάντοτε μέ τό έπίθετο ό «λεγόμενος». δπου γίνεται λόγος γιά τή «μάγισσα Άλτσίνα». άλλά πρέπει νά έκφραστούν καί νά διαδοθούν μέ στάση «πολεμική».). 1928 (Σημ. άλλιώς θά ήταν μιά «ουτοπία». Karl Marx als Denker. καί μερικές παρατηρήσεις γιά τό ύφος τοΰ Loria. κτλ. είναι θεμιτό νά σκεφτεΐ κανείς βτι πιστεύουν στήν ύπαρξη ένός «πολιτισμού» υποδειγματικού. 1. Rjaxanov. θά κυριαρχήσουν σέ ση­ μείο πού νά άποκτήσουν τή δύναμη τών «λαϊκών δοξασιών». Ein Sammelbuch heraasgegeben von D. καί όφείλει νά δημιουρ­ γήσει μιά καινούργια καλαισθησία ύφους. ίγινε μιά μορφή μηχανισμού. καί μάλιστα μιά καινούρ­ για γλώσσα. ένός στενού κύκλου: έξάλλου άπό τήν Ιδια του τήν φύση ό «Ιστορικισμός» δέ μπορεϊ νά συλλάβει τόν έαυτό του σάν κάτι πού είναι δυνατό νά έκφραστεΐ μέ άποδεικτική μορφή ή μέ μορφή κηρύγματος. Wien. δηλαδή άπό τήν κριτική καί Ιστοριστική νοοτροπία περνούν στήν ούτοπιστική νοοτροπία).στιανισμός. τής βαθειας πεποίθησης σέ άντιπαράθεση μέ τόν παπαγαλισμό καί τή μηχανιστικότητα). 205 . Ά π ό τήν άποψη αύτή χρειάζεται νά έξετάσουμε τις τ«λ*υταΙες σημειώσεις τοΰ Croce στόν πρόλογο τοΰ 1917 τοΰ βιβλίου γιά τόν 'Ιστορικό 'Τλισμό. άλλά μέσα στούς διανοούμενους) καί γι’ αύτό ή έπίθϊση έναντίον τής «μορφής» δέν είναι παρά ίνα «διδακτικό» τέχνασμα. Συντ. σά μέσα πνευματικού άγώνα. Έπίσης πρέπει νά δει κανείς τό δοκίμιο τοΰ Mehring γιά τήν «άλληγορία» στό γερμα­ νικό κείμενο1. Mensch and Revolu­ tionär. 'Οπως συμβαίνει πάντοτε οί πρώτες πρωτότυπες έκδηλώσεις τοϋ σαρκασμού είχαν τούς μιμητές τους καί τούς παπαγαλιστές.

κάτι ώστόσο γίνεται. Φτάνουν στό σημείο νά θεωρούν τΙς σχέσεις άνά­ μεσα στό άτομο καί τόν όργανισμό σάν ίνα δυϊσμό. ϊχει πετύχει τέλεια καί ίχει γίνει μιά δεύτερη φύση τοΰ πι­ στού. στό κράτος. Πάντως ίχουμε έδώ φετιχιστική σχέση. πρέπει νά Αναγνωρί­ σουμε. ό όργανισμός βρίσκεται Αναγκαστικά σέ άδράνεια. Ά ν καθένα άπό τά ξεχωριστά συστατικά στοιχεία σκέφτεται τό συλλογικό όργανισμό σά μιάν όντότητα ξένη άπ* τόν έαυτό του. Τό άτομο περιμένει άπό τόν Αργανισμό νά δράσει. ’Εξάλλου. άκόμα κι δταν αύτό δέν ένεργεΐ καί δέν σκέφτεται βτι άκριβώς έπειδή ή στάση του είναι πολύ διαδομένη. άλλά πάντως κινείται. δέν είναι άκριβώς £να κατάλοιπο τής άρχής τής άδιαφιλονείκητης ύπεροχής στόν κα­ θολικισμό καί τών παλιών πατερναλιστικών συστημάτων: ό τρόπος αύτός είναι κοινός σέ μιά σειρά όργανισμούς. μή «δημοσίου» ή κρατικού τύπου.Φ ετιχισμάς. ή Αφαίρεση τοΰ συλ­ λογικού όργανισμοΰ. Πρέπει νά δούμε μή­ πως αύτός ό τρόπος σκέψης. Τό Ιδιο μποροϋμε νά ποΰμε γιά κάθε μορφή τού λεγάμενου «όργανικοϋ συγκεντρωτισμού». έφόσον στήν 1Ιταλία τουλάχιστο. πού βασίζεται πάνω 206 . άκριτου θαυμασμού). κτλ. πού δέν κινείται μέ όρισμένα πόδια τών άνθρώπων. τέ­ τοιο στήν πραγματικότητα. "Ομως δέ φαίνεται νά συμβαίνει κά-r. (να φετίχ. θ ά μποροϋσε νά νομίσει κανείς δτι όρισμένες Ιδεολογίες βπως τοΰ σημερινού Ιδεαλισμού (τοΰ Ugo Spirito). άλλά γίνεται ίνα φάντασμα τοϋ νοΰ. πού δέ σκέφτε­ ται μέ κανένα συγκεκριμένο κεφάλι. φτάνουν σέ μιά έξωτερική κριτική στάση τοΰ άτόμου άπέναντι στόν όργανισμό (δταν δέν πρόκειται γιά στάση ένθουσιώδους. Έ νας συλλογικός όργανισμός άποτελεΐται άπό ξεχωριστά άτομα πού σχηματίζουν τόν όργανισμό. Πώς μπορεΐ νά περιγράψει κανείς τό φετιχισμό. ίνα είδος αυτόνομης θεότητας. διότι αύτή ή ταύτιση είναι απλώς λεκτι­ κή καί βερμπαλιστική. δπως τά κόμματα καί τά συνδικάτα. άλλά πάντως σκέφτεται. πώς έπειδή είναι πολύ διαδομένη μιά ντετερμινιστική καί μη­ χανιστική άντίληψη τής Ιστορίας (άντίληψη πού κυριαρχεί στόν κοι­ νό νοΰ καί συνδέεται μέ τήν παθητικότητα τών μεγάλων λαϊκών μα­ ζών). έφόσον είναι άφοσιωμένα σ’ αΰτύν καί Αποδέχονται ένεργητικά μιάν Ιεραρχία καί μιάν όρισμένη καθοδή­ γηση. παρόλο πού ίχει διαμορφώσει έκεΐνην άκριβώς τήν ειδική μορ­ φή καθολικισμού πού χαρακτηρίζει τόν Ιταλικό λαό. τά πολιτικά κόμματα κτλ. πού σ’ αύτές ταυτί­ ζεται τό άτομο καί τό κράτος. θά βφειλαν νά άναδιαπαιδαγωγήσουν τΙς άτομικές συνειδήσεις. Είναι φυσικό νά τόν συναντάμε στήν έκκλησία. βλέποντας δτι. 6 πολύ διαδεδομένος. καί πού είναι χαρακτηριστικό είναι βτι ό Φετιχισμός αύτοϋ τοϋ είδους παρουσιάζεται καί σέ «έθελοντικούς» Οργανισμούς. «Ιναι φανερό πως αύτός ό όργανισμός δέν ύπάρχει πιά στήν πράξη. ή κοσμική έργασία τοΰ Κέν­ τρου στό Βατικανό. παρά τή μή παρέμβασή του. τό ίθνος. γιά νά έκμηδενίσει κάθε Ιχνος έσωτερικής δημο­ κρατίας καί παρέμβασης τών πιστών στήν έκκλησιαστική δραστη­ ριότητα. κάθε άτομο. Αύτό πού έκπλήσσει. καταλήγει νά σκέφτεται δτι άκριβώς πάνω άπό τά άτομα ύπάρχει μιά φαντασμαγορική όντότητα.

άλλά άναγκαία καί απαραίτητη: κάθε μορφή παρέμβασης άπό τά κάτω θά διέλυε πραγματικά τήν έκκλησία (αύτό φαίνεται στίς προτεσταντικές ’Εκκλησίες). Μιά όρχήστρα πού κάνει πρόβες. 207 . δίνει τήν έντύπωση τής πιό τρομερής κακοφωνίας' κι δμως αύτές ot πρόβες άπο­ τελοΰν τήν προϋπόθεση γιά νά ζήσει ή όρχήστρα σάν ένα μοναδικό «βργανο». πρέπει νά έπαληθεύεται ή ταύτιση τοϋ άτόμου μέ τό βλο. Μπορεΐ νά σκεφτεΐ κανείς πόσο γιά τήν καθολική ’Εκκλησία αιά τέτοια άντίληψη 8χι μόνον είναι χρήσιμη. άλλά ή ένεργητική καί άμεση. 'Αλλά γιά άλλους όργανισμούς άποτελεΐ ζήτημα ζωής βχι ή παθητική καί ίμμεση συγκα­ τάθεση. Μιά συλλογική συνείδηση καί έπομένως ένας ζων­ τανός όργανισμός δέ σχηματίζεται παρά μόνον άφοϋ ή πολλαπλό­ τητα ένωθεΐ μέσα άπό τήν προστριβή τών άτόμων. δπου τό δλο (δποιοσδήποτ* όργανισμός κι Sv είναι αύτό) άντιπροσωπεύεται άπό τούς ήγέτες. κάθε βργανο γιά λογαριασμό του. ή συμμετοχή έπομένως τών άτόμων. άκόμα κι Sv αύτό προκαλεΐ μιάν έπιφανειακή εΙκόνα διάλυ­ σης καί ταραχής. ούτε μπορεΐ νά πει κανείς βτι ή «σιωπή» δέν είναι πολλαπλότητα.στήν προϋπόθεση — πού άληθεύει μόνο σέ έζαιρετικές στιγμές — βτι είναι πυρακτωμένα τά λαϊκά πάθη. δτι ή σχέση άνάμεσα σέ κυβερνήτες καί κυβερνώμενους δίνεται άπό τό γεγονός δτι ol κυβερνήτες έζυπηρετοϋν τά συμφέροντα τών κυβερνωμένων καί γι* αύτό «πρέπει» νά (χουν τή συγκατάθεσή τους. 8ηλ.

Ή μετάφραση αύτή. γιά τήν πολιτική χα ί γιά τό σύγχρονο κρότος είναι τμήμα τών Τ Ε Τ Ρ Α Δ ΙΩ Ν Τ Η Σ Φ Υ Λ Α Κ Η Σ τοϋ ’Αντώνιο Γκράμσι.01 Σ ημειώ σεις γιά τόν Μ ακιαβέλη. ίγινε άπό τά Ιταλικά χαί άποτελεΐ έκλογή άπό τόν τόμο τής ϊκδοσης Einaudi πού ϊχει τόν τίτλο N o tesu l M achiavelli sulla politico e sullo S tato moderno (6η ίχβ. καί γράφτηκαν στύ χρο­ νικά διάστημα άπό τό 1929 &ς τ6 1935.) .