ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΙΣ ΔΗΜΟΦΙΛΩΝ ΑΓΙΩΝ
Ή ιστόρηση των προσώπων των άγιων σέ εικόνες ήταν κάτι πολύ συ νηθισμένο στο Βυζάντιο. Ή ιστορία της Τέχνης έχει πολλά να μας διδάξη για την ζωγραφική και ιδιαίτερα τήν προσωπογραφία πού βρισκό ταν σέ ακμή κατά τους ελληνιστικούς, ρωμαϊκούς και πρωτοχριστιανι κούς χρόνους. 1 "Αλλωστε μπορεί κανείς να άναφέρη ενδεικτικά παρα δείγματα απεικονίσεως προσώπων (πορτραίτων) άπο τήν ελληνορωμαϊκή Αίγυπτο και συγκεκριμένα άπο τις περιοχές F a y u m και H a w a r a πού σήμερα βρίσκονται στο Αρχαιολογικό μουσείο του Καίρου και στο Βρεττανικο μουσείο του Λονδίνου αντίστοιχα. 'Ωστόσο ή ανακοίνωση αυτή δέν έχει σκοπό να άναφερθή στην ιστο ρία των εικόνων γενικά ή στην τεχνοτροπία τους, άλλα στο φαινόμενο πού απαντάται σέ διάφορες εποχές, ακόμη και μετά τήν Εικονομαχία, του να ιστορούν οι πιστοί τα πρόσωπα των δημοφιλών αγίων ή ολό κληρο το σώμα τους, σέ εικόνες ένώ οι τελευταίοι αυτοί βρισκόντουσαν στή ζωή και θαυματουργούσαν ή μικρό χρονικό διάστημα μετά τον θά νατο τους. Κυριώτερη πηγή για τήν άντληση πληροφοριών γύρω άπο αυτό το θέμα είναι τά αγιολογικά κείμενα χωρίς να άποκλείωνται και τα ιστο ρικά. 'Αναζητώντας κανείς τά αίτια του φαινομένου ανακαλύπτει στις περιγραφές τών αγιολογικών κειμένων σημαντικές πληροφορίες πού εξη γούν τήν τάση αυτή τών πιστών να ιστορούν εικόνες τών αγαπητών τους πνευματικών πατέρων, ένώ ακόμη ζουν και δέν έχει άναγνωρισθή ή αγιό τητα τους. 2 Σ τ ι ς περισσότερες περιπτώσεις ή εκτίμηση για το πρόσωπο
1. Βλ. Η. W. Janson, History of Art, Νέα Υόρκη 1966, σ. 150-183. 2. Ή αναγνώριση τών αγίων στην 'Ανατολική Εκκλησία γινόταν μέ πάνδημες καΐ αυθόρμητες εκτιμήσεις τοϋ μαρτυρίου ή της άγιότητός τους άπο τον κλήρο και τον λαό εν ομοφωνία και χωρίς τυπικές και οργανικές πράξεις. Ή πάνδημη αυτή
588
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ
ΜΕΝΤΖΟΤ-ΜΕΪΜΑΡΗ
κάποιου πνευματικού πατέρα προκύπτει άπο τον προσωπικό σύνδεσμο πού Ιχει ό πιστός με αυτόν, άπο κάποιο θαύμα πού Ιχει επιτελέσει ή από τήν έμπρακτη βοήθεια πού έχει προσφέρει σε δσους επικαλούνται το ονομά του. 'Αλλ' ας δοΰμε τα γεγονότα δπως τα περιγράφουν τα κεί μενα κατά χρονολογική σειρά: 1. Ό 'Ιωάννης ό Χρυσόστομος στην εγκωμιαστική του ομιλία για τον Μελέτιο, αρχιεπίσκοπο 'Αντιοχείας ("]* 3 8 1 μ.Χ.) 8 πού εκφωνήθηκε πέντε χρόνια μετά άπο τον θάνατο του Μελετίου 4 μας παραδίδει δτι οι Ά ν τ ι ο χεΐς αγαπούσαν τόσο πολύ τον επίσκοπο τους, ώστε οι μητέρες Ιδιναν στα παιδιά τους κατά τήν βάπτιση το ονομά του. 5 Σ τ ο ονομά του επί σης οι πιστοί απομάκρυναν κάθε παράλογο πάθος και λογισμό, το βνομά του ακουγόταν παντού στους δρόμους, στην αγορά, στους αγρούς. Δεν αγαπούσαν δμως μόνον το δνομα, άλλα και το σώμα του, πού το θεωρούσαν άγιο. Γιά τον λόγο αυτό ιστορούσαν εικόνες του, τον απο τύπωναν σε σφενδόνες δακτυλιδιών, σε ολόσωμα εκτυπα, σε φιάλες, τον ζωγράφιζαν σε τοίχους δωματίων και πολλοί έχάραζαν τήν εικόνα του σε δλα τα μέρη, ώστε οχι μόνον νά άκούουν το ονομά του, άλλα βλέ ποντας τον παντού νά παρηγορούνται διπλά γιά τήν αποδημία του. 6
αναγνώριση αποτελούσε και τήν επικυρωτική και καθιερωτική πράξη της αναγνω ρίσεως τους μέσα στην Εκκλησία. Πρώτος ό όποιος αναγνωρίσθηκε επίσημα ώς άγιος είναι ό Γρηγόριος ό Παλαμάς, αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης. Ή αναγνώριση του 2γινε άπο τον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Φιλόθεο τον επικαλούμενο Κόκ κινο (1354-1355 καΐ 1364-1376). 'Ωστόσο δμως ό Γρηγόριος ό Παλαμάς είχε άναγνωρισθή προηγουμένως και τοπικώς ώς άγιος στή Θεσσαλονίκη πολύ πριν γίνη ή επίσημη πατριαρχική αναγνώριση. Βλ. Άμίλκα Σ. 'Αλιβιζάτο, Ή άναγνώρισις των αγίων εν τη Όρθοδόξψ Εκκλησία, 'Αθήνα 1948, σ. 21-23, ανατ. έκ της Osofayiag 19 (1941-48). 3. Fr. Halkin, BHG II, σ. 109. 4. 'Ομιλία εγκωμιαστική, Είς τον εν άγίοις Πατέρα ημών Μελέτιον άρχιεπίσκοπον 'Αντιοχείας της μεγάλης καΐ είς τήν σπουδήν των συνελθόντων, PG 50, 515: Και γαρ πέμπτον έτος ήδη παρέδραμεν, εξ οϋ προς τον ποθούμενον άπεδήμηαεν Ίησοϋν εκείνος, και καθάπερ χθες και πρώην αυτόν εωρακότες, οντω μετά ζέοντος τοϋ φίλτρου προς αυτόν άπηντήκατε τήμερον... 5. PG 50, 515: Δια της προσηγορίας είς τήν οικίαν έκαστος τήν έαυτοϋ τον αγιον εισάγει νομίζοντες, και πατέρας, και πάππους, και προγόνους παρατρέχουσαι ai μητέρες το δνομα τοϋ μακαρίου Μελετίου τοις τεχθεΐβι παιδίοις επετίθεσαν. 6. PG 50, 516: Συνεχώς γαρ άναγκαζόμενοι της προσηγορίας εκείνης μεμνησθαι, και τον αγιον εκείνον εχειν επί της ψυχής, παντός άλογου πάθους και λογι σμού φυγαδεντήριον είχον το δνομα· και ούτω πολύ γέγονε τοϋτο, ώς πανταχού
'Απεικονίσεις δημοφιλών αγίων
589
2. "Ενας άλλος άγιος φημισμένος για τα θαύματα του ό Συμεών ό στυλίτης ( | 459 μ.Χ.)7 ό όποιος έζησε στή Συρία καί στην υμνολογία της Εκκλησίας αναφέρεται ώς ύψιβάτης,8 ιστορήθηκε σε εικόνες, ένώ ακόμη ζούσε. Ό Θεοδώρητος Κύρρου πού έγραψε Εκκλησιαστική Ιστορία δε καπέντε χρόνια πριν από τον θάνατο του αγίου Συμεώνος9 μας παραδί δει δτι ήταν τόσο μεγάλη ή φήμη του, ώστε έτρεχαν κοντά του άνθρω ποι άπο δλα τα μέρη του τότε γνωστού κόσμου. Έ π ί πλέον δε στή Ρώ μη οι επαγγελματίες, είχαν αναρτήσει μικρές εικόνες του αγίου στα προ πύλαια των εργαστηρίων τους, για να τους παρέχη προστασία καί ασφά λεια.10 3. Μία άλλη περίπτωση πού αξίζει να μελετηθή είναι εκείνη του αγίου Συμεώνος του νέου πού έζησε στο Θαυμαστό ορός της Συρίας τον 6ο αιώνα (521-592 μ.Χ.)11 καί πού είχε επιτελέσει φοβερά θαύματα κατά
καί êv άμφόδοις, καί εν αγορά, και εν άγροϊς, και εν όδοϊς τούτφ πάντοθεν περιηχεΐσθαι τω ονόματι. Ου προς το άνομα ôè τοσούτον επάθετε μόνον, άλλα καί προς αυτόν τοϋ σώματος τον τύπον. "Οπερ γοϋν εν όνόμασιν εποιήσατε, τοντο και επί της εΙκόνος επράξατε της εκείνου. Καί γαρ καί εν δακτυλίούν σφενδόναις, καί êv έκτνπώμασι, και εν φιάλαις, και εν θαλάμων τοίχοις, και πανταχού την εικόνα την άγίαν εκείνην διεχάραξαν πολλοί, ώς μη μόνον άκούειν της άγιας προσηγορίας εκεί νης, αλλά και δράν αύτοϋ πανταχού τοϋ σώματος τον τύπον, και διπλήν τίνα της αποδημίας ϊχειν παραμυθίαν. 7. BHG Π , σ. 256. 8. Βλ. Μηναϊον τοϋ Σεπτεμβρίου Α'. 9. Βλ. G. Tchalenko, Villages antiques de la Syrie du Nord, Παρίσι 1953, Ι, σ. 226. 10. Θεοδώρητος Κύρρου, Φιλόθεος 'Ιστορία (έκδ. Cavinet - Leroy-Molinghen, SC 257, II) Κεφ. KÇ Συμεώνης, σ. 180-182 § 1 1 : Της τοίνυν φήμης πάντοθεν διαθεούσης συνέθεον άπαντες, ούχ οι γειτονεύοντες μόνοι, άλλα και οί πολλών ήμε ρων άφεστηκότες δδόν... Οντω ôè πάντων πανταχόθεν άφικνονμενων και πάσης όδοϋ ποταμον μιμούμενης πέλαγος ανθρώπων εστίν ίδεΐν εν εκείνω σννιστάμενον τφ χωρίω τους πανταχόθεν δεχόμενον ποταμούς. Ον γαρ μόνον οι την καθ' ήμας οίκονμένην οίκονντες ανρρέουσιν, άλλα και Ίσμαηλϊται και Πέρσαι και 'Αρμένιοι οί τού των υποχείριοι καί "Ιβηρες καί Όμηρϊται και οί εκείνων ενδότεροι. Άφίκοντο δέ πολ^ι τάς της εσπέρας οίκοΰντες εσχατιάς, Σπάνοι τε καί Βρεττανοι καί Γαλάτσι οί το μέσον τούτων κατέχοντες. Περί γαρ 'Ιταλίας περιττον και λέγειν. Φασι γαρ όντως εν Ρώμη τη μεγίστη πολυθρύλητον γενέσθαι τον άνδρα, ώς εν άπασι τοις των εργαστηρίων προπυλαίοις εικόνας αντω βραχείας άναστηλώσαι, φνλακήν τίνα σφίσιν αντο'ις και άσφά^αν εντεύθεν πορίζοντες. Βλ. καί Η . Delehaye, Les saints stylites, Βρυξέλλες-Παρίσι 1923 (Subs. Hag. 14) σ. XXXI. 1 1 . BHG Π , σ. 259.
590
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ
ΜΕΝΤΖΟΤ-ΜΕΪΜΑΡΗ
τήν διάρκεια της ζωής του. Θα αναφερθώ σε δύο περιστατικά πού έχουν σχέση μέ τή δημιουργία εικόνων του, ενώ ακόμη βρισκόταν στη ζ ω ή . (α) Μία γυναίκα πού ώνομαζόταν Θεοτέκνα και καταγόταν άπο την πόλη Ρώσο της Κιλικίας Μ. 'Ασίας βρισκόταν σε διάσταση μέ τον άν δρα της. Επισκέφθηκε λοιπόν τον άγιο Συμεώνα και του ανέφερε το πρόβλημα της. Το ζευγάρι συμφιλιώθηκε χάρις στις προσευχές του Σ υ μεώνος και απέκτησαν μάλιστα και ενα παιδί πού το έφεραν στον άγιο να το ευλόγηση. "Οταν επέστρεψαν στο σπίτι τους ή γυναίκα άνήρτησε τήν εικόνα του αγίου, δπως μας πληροφορεί ό βιογράφος (χωρίς να διευκρινίζη αν τήν παρήγγειλε σε ζωγράφο ή αν τήν βρήκε έτοιμη σέ κ ά ποιο καλλιτεχνικό εργαστήριο), στα ενδότερα του σπιτιού της 1 2 και προ φανώς σέ χώρο πού δέν ήταν προσιτός στους επισκέπτες. Ή εικόνα αυτή θαυματουργούσε γιατί σ' αυτήν ένοικοΰσε το "Αγιο Πνεύμα. Θεραπευόντουσαν δαιμονισμένοι και άλλοι ασθενείς άπο διάφορες αρρώστιες, με ταξύ αυτών μάλιστα και μια γυναίκα αίμορροουσα έπί δεκαπέντε χ ρ ό νια, ή οποία θεραπεύθηκε και άπο ευγνωμοσύνη οχι μόνον επήγε να ευ χαρίστηση τον άγιο Συμεώνα, άλλα διαλαλούσε το θαύμα πού τής συνέβη. 13 (β) Κάποιος επαγγελματίας τής 'Αντιοχείας πού βασανιζόταν άπο δαιμόνιο πολλά χρόνια, θεραπεύθηκε μέ τις προσευχές του Συμεώνος. ' Α π ό ευγνωμοσύνη λοιπόν, άνήρτησε τήν εικόνα του αγίου σέ δημόσια και εμφανή τόπο, δηλαδή στην αγορά τής πόλεως επάνω άπο τήν πόρ τα του εργαστηρίου του και τήν έκόσμησε μέ βήλα και φωτισμό, προ φανώς τοποθετώντας λυχνίες ή καντήλια. 14 Μερικοί άπιστοι πού είδαν αυτές τις τιμές προς τήν εικόνα παρέσυραν και άλλους ομοίους τους καΐ
12. Paul van den Ven, La vie ancienne de S. Syméon Stylite le Jeune, Βρυξέλλες 1962 (Subs. Hag. 32) σ. 98. ...Μετά δε το πληρώσαι αυτούς τήν εύχήν αυτών και έπαναλϋσαι είς τα Ιδια άνέστησεν ή γυνή πιστει φερομένη τήν εικόνα τοϋ άγιου εν τω ένδοτέρω αυτής οϊκω. 13. δ.π. Και εθαυματούργει, επεσκιάζοντος αυτή τοϋ ένοικοϋντος αντώ πνεύ ματος άγιου, και δαιμονιώντες έκαθαρίζοντο εκεί και εκ ποικίλων παθών άσθενοϋντες εθεραπενοντο. Έν οϊς και μία γυνή αίμορροουσα άπαύστως επί δέκα πέντε χρό νους, προσελθονσα έν πιστει απήλθεν τοϋ Ιδεϊν τήν εικόνα, και παραχρήμα εστη ή· ρύσις· είπε γαρ εν εαυτή δτι· (('Εάν μόνον θεάσωμαι τήν όμοίωσιν αύτοΰ σωθήσομαι». Ίδοϋσα δέ δτι έξηράνθη ή πηγή τον αίματος αυτής, εδραμεν ευθέως προς τον ανθρωπον τοϋ Θεοϋ, προσκυνούσα ενώπιον αύτοϋ, ύμνοϋσά τε και δοξάζουσα τον Θεον και άπαγγέλουσα το γεγονός είς αυτήν παράδοξον θαϋμα. 14. δ.π. σ. 140: ...κατ' ενχαριστίαν άνέστησεν αύτφ εικόνα εν δημοσίω και εμφανεϊ τής πόλεως τόπω, επάνω τών θυρών τοϋ εργαστηρίου αύτοϋ. Ίδόντες δετ αυτήν τίνες τών απίστων ούτως εντίμως μετά φώτων και βήλων δοξαζομένην...
'Απεικονίσεις δημοφιλών αγίων
591
δλο αυτό το πλήθος φώναζε εξαγριωμένο και πρότεινε να σκοτώσουν τον εργαστηριακό, ό όποιος δόξασε τόσο πολύ τον Συμεώνα και να κα-, τεβάσουν κάτω την εικόνα του. Αυτό συνέβη, επειδή πολλοί μισούσαν τον άγιο, ό όποιος σε ανύποπτο χρόνο τους είχε ελέγξει για τήν κακοπιστία τους καί τήν προσκόλληση τους στην είδωλολατρεία. 'Ανέθεσαν λοιπόν σε τρεις διαδοχικά στρατιώτες να ανέβουν με σκάλα καί να ρί ξουν κάτω τήν εικόνα. 'Αποτέλεσμα ήταν να πέσουν καί οι τρεις κάτω καί νά σκοτωθούν. Μετά άπο αυτά τα συμβάντα ό δχλος ταράχθηκε πολύ καί οι πιστοί προσευχόμενοι στην εικόνα αποχωρούσαν. Τότε μέσα άπο το πλήθος ξεχώρισε μία γυναίκα πιστή, μάλιστα πόρνη, για τήν οποία ό βιογράφος μας πληροφορεί δτι εκείνη τήν ώρα είχε πνεύμα Θεον, ή οποία διασχίζοντας το πλήθος στάθηκε στή μέση καί άρχισε με δυνατή φωνή να τους έλέγχη για τήν απιστία τους καί να τους συνετίζη, ώστε να μή θεομαχουν. "Ετσι ή εικόνα έμεινε στή θέση της καί έτιματο δπως πρίν. 1 5 4. Σ τ ο Βίο Θεοδώρου του Συκεώτου, επισκόπου Άναστασιουπόλεως (f 613 μ.Χ.) 1 β ό βιογράφος μας παραδίδει δτι οι μοναχοί της μονής του μαζί με τον ηγούμενο Χριστόφορο αποφασίζουν να ιστορήσουν το πρό σωπο του αγίου γιά να τό έχουν στή μονή τους ως ανάμνηση καί ευλο γία. Για τον σκοπό αυτόν καλούν Ινα ζωγράφο, ό όποιος παρατηρώντας άπο μία τρύπα καί βέβαια κρυφά άπο τον άγιο Θεόδωρο, ζωγραφίζει το πρόσωπο του μέ επιτυχία. Κατόπιν πρίν φύγη ό ζωγράφος προσκα λούν τον άγιο να δη το πορτραίτο του. 'Εκείνος χαμογελά συγκαταβατικά καί χαριτολογώντας ευλογεί τήν εικόνα του, συναινώντας μέ τον τρόπο αυτό για τήν δημιουργία της. 1 7 15. Τα γεγονότα περιγράφονται λεπτομερώς στον Βίο, δ.π. σ. 140-141. 16. Fr. Halkin, BHG II, σ. 276. 17. André-Jean Festugière, Vie de Theodore de Sykéôn, Βρυξέλλες 1970 (Subs. Hag. 48) I, § 139, σ. 109-110: "Οθεν καί ol της μονής πάντες άμα τω θεοφιλεατάτφ αυτών ήγουμένω Χριστοφόρφ, πολλή πίστει προς αυτόν διακείμενοι, επόθησαν το ομοίωμα τοϋ προσώπου αύτοϋ λαβείν και στήσαι timo εν τη μονή αυτών, μνήμης αύτοϋ διηνεκούς χάριν επί οικεία αυτών εvL·γίq. Καί καλέσαντες ζωγράφον, εποίησαν αυτόν δια οπής μικρός θεωρεΐν τον δσιον, ίνα σημειούμενος το είδος τοϋ προσώπου δυνηθή καθ' ομοίωσιν γράψαι αυτόν δ και άπετελεσθη κατά τήν πίστιν αυτών, καλόν αύτοϋ ομοίωμα γράφοντος αύτοϋ. Προτοΰ ουν τοϋ άπολϋσαι αυτόν, εποίησαν αυτόν είσελθεϊν καί εύλογηθήναι το ομοίωμα αύτοϋ παρ' αύτοϋ. Αυτός δε σεμνον προσμειδιάσας έλεγεν «σύ παγκλέπτης εΙ· και τι ποιείς ώδε, ει μή iva τίποτε κλέψης;» Καί εύλογήσας αυτό απέλυσε.
592
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΜΕΝΤΖΟΤ-ΜΕΪΜΑΡΗ
5. Τον δέκατο αιώνα στον ελλαδικό χώρο δεσπόζει ή μορφή του όσιου Νίκωνος του «Μετανοείτε» (928 - f 1005 μ.Χ.),18 γνωστού βχι μόνον άπο το Ιεραποστολικό του έργο στην Κρήτη άλλα και άπο τα πολλά θαύματα πού είχε επιτελέσει σέ διάφορες πόλεις της Ελλάδος. Μέσα στον Βίο του υπάρχει και ή διήγηση για τήν θαυματουργό φιλοτέχνηση της εικό νος του, 19 στην οποία αξίζει να άναφερθή κανείς. Τήν εποχή πού ό δσιος Νίκων βρισκόταν στή Σπάρτη ένας άρχον τας της περιοχής, ό 'Ιωάννης Μαλακηνός, ό όποιος στο Βίο αναφέρεται ως ανηρ των λίαν ευκλεών και περιβλέπτων και αυτών των επί τη κατά κόσμον σοφία θανμαζομένων τα πρώτα φέρων ου της Λακώνων πόλεως μόνον, αλλά και πάσης 'Ελλάδος και της του Πέλοπος20 διεβλήθη στον αυτοκράτορα Βασίλειο Β' τον Βουλγαροκτόνο για άποστασίαν και καθοσιώσεως αΐτίαν.21 "Οταν οί απεσταλμένοι του αύτοκράτορος ήλθαν στή Σπάρτη και τον συνέλαβαν για να τον μεταφέρουν στην Κωνσταντινού πολη ό 'Ιωάννης Μαλακηνος στην απελπισία του επάνω, έστειλε και έκάλεσε τον δσιο Νίκωνα καί τον παρεκάλεσε να προσευχηθή γι' αυτόν προκειμένου να γλιτώση άπο τήν οργή του αύτοκράτορος καί τον θά νατο. Ό δσιος Νίκων χρησιμοποιώντας μειλίχια λόγια οχι μόνον τον βοήθησε να άποβάλη τον φόβο πού τον διακατείχε άλλα καί του προεΐπε δτι θα εύνοηθή άπο τον αυτοκράτορα καί θα άθωωθή καί επί πλέον δτι θα λάβη ύψιστο αξίωμα. 'Επίσης δτι θα έβλεπε πάλι τον δσιο καί τε λικά θά επέστρεφε στην πατρίδα του. Πράγματι ό Μαλακηνος ευρισκό μενος στην Κωνσταντινούπολη απηλλάγη τής κατηγορίας καί μάλιστα έλαβε τον τίτλο του προέδρου τής συγκλήτου.22 Πέρασε αρκετός χρόνος
18. Βλ. Όδ. Λαμψίδη, Ό εκ Πόντου δσιος Νίκων ό Μετανοείτε (ΚείμεναΣχόλια), 'Αθήνα 1982, σ. 366, 474-475. Ό Fr. Halkin τοποθετεί τον θάνατο τοϋ Νίκωνος γύρω στο 998 μ.Χ. {BHG II, σ. 151). 19. Λαμψίδης, δ.π. 88-92. Τήν πληροφορία της ίστορήσεως της εικόνος τοΰ οσίου Νίκωνος μέσα στον Βίο του οφείλω στον καθηγητή κ. Π . Βοκοτόπουλο τον όποιο θερμά ευχαριστώ. 20. Βίος, σ. 88, στ. 7-10. Ά π ο τήν φράση αυτή τοΰ κειμένου δεν γίνεται σα φές, αν ό Μαλακηνος είχε κάποια θέση στή διοίκηση ή στο στρατό. Βλ. καί Λαμ ψίδη, δ.π. 431, 447. 21. Βίος, σ. 88, στ. 20-21. 22. Βίος, σ. 90, στ. 1 1 . Για τήν απονομή τοϋ τίτλου τοϋ προέδρου της συγκλή του στον Μαλακηνο ό εκδότης τών Βίων τοϋ οσίου Νίκωνος Ό δ . Λαμψίδης δέχεται τήν αξιοπιστία της πληροφορίας τοΰ κειμένου (ό'.π. 432), ενώ ή Αίκ. Χριστοφιλοπούλου Ιχει αντίθετη γνώμη (βλ. « Ή σύγκλητος εις το Βυζαντινον κράτος», Έπετηρις τοϋ 'Αρχείου τής 'Ιστορίας τοϋ Έλλψικοϋ Δικαίου ('Ακαδημία 'Αθηνών) 1949, τχ. 2, σ. 77).
'Απεικονίσεις δημοφιλών αγίων
593
άπό τότε και ενώ εκείνος βρισκόταν ακόμη στην πρωτεύουσα μεσολά βησε ό θάνατος του όσιου. "Οταν πληροφορήθηκε δ Μαλακηνος το γ ε γονός, δεν μπορούσε να σταθή πουθενά άπο τη στενοχώρια του, γιατί δεν θα ξαναεβλεπε τον αγαπητό του άγιο και επομένως δεν θα έπραγματοποιοΰντο δλα δσα του είχε προείπει ό δσιος Νίκων. Καλεί λοιπόν ενα δεξιοτέχνη ζωγράφο στον όποιο περιγράφει λεπτομερώς τα χαρα κτηριστικά του όσιου και του παραγγέλλει να ιστόρηση την εικόνα του. Ό ζωγράφος δταν επέστρεψε σπίτι του και βάλθηκε να εκτέλεση την παραγγελία, διεπίστωσε μετά άπο λίγο δτι ματαιοπονούσε, γιατί δεν ήταν δυνατόν, δσο και εξασκημένος να ήταν, μόνον άπο τη διήγηση, να έπιτύχη την προσωπογραφία του όσιου. Έ ν ώ λοιπόν ήταν στενοχωρη μένος πού δέν μπορούσε να κάνη τίποτε, βλέπει ξαφνικά κάποιον μο ναχό να μπαίνη σπίτι του. Τ Ηταν ψηλός τό ανάστημα, έφερε τό σχήμα του άναχωρητου ντυμένος με φθαρμένα ενδύματα, είχε ακάλυπτο τό κε φάλι του, ένώ οι τρίχες του κεφαλιού και τής γενειάδας του ήταν μαύρες. Σ τ α χέρια κρατούσε ραβδί πού στην άκρη του σχηματιζόταν σταυρός. Ό μοναχός άφοΰ χαιρέτησε τον ζωγράφο, τόν ρώτησε γιατί φαινόταν συλλογισμένος και τί τόν απασχολούσε. Ε κ ε ί ν ο ς του φανέρωσε την αι τία και τη δυσκολία του εγχειρήματος. Τότε ό μοναχός του είπε: «Κοί ταξε προσεκτικά εμένα αδελφέ, γιατί σε μένα μοιάζει απόλυτα αυτός πού επιχειρείς να ιστόρησης». "Οταν ό ζωγράφος σήκωσε τα μάτια για να. παρατήρηση καλά τά χαρακτηριστικά του, διεπίστωσε δτι ήταν ό ΐδιος, τόν όποιο ό Μαλακηνος του είχε περιγράψει και αμέσως άφου έστρεψε τό κεφάλι του προς τη σανίδα για να ζωγραφήση τη μορφή του μονάχου πού έ'βλεπε, ξαφνικά παρατηρεί δτι ή μορφή είχε σχηματισθή επάνω στή σανίδα. Ε π ε ι δ ή ό ζωγράφος έξεπλάγη άπό αυτό πού συνέ βη, Ιστρεψε πάλι γρήγορα τό βλέμμα του στο μοναχό, άλλ' αυτός είχε ήδη έξαφανισθή. Σ τ ή συνέχεια ό ζωγράφος πρόσθεσε τά χρώματα στην εικόνα και άφου τήν τελειοποίησε τήν παρέδωσε στον Μαλακηνό, στον όποιο και διηγήθηκε δσα συνέβησαν. Ε κ ε ί ν ο ς χάρηκε πάρα πολύ πού είδε απαράλλακτη τή μορφή του όσιου και ιδιαίτερα για τό δτι πραγμα τοποιήθηκε ή προρρηση του οσίου δτι θα τόν ξαναεβλεπε. Φαίνεται δτι αργότερα ό Μαλακηνός έδώρησε τήν εικόνα στή μονή του οσίου Νίκωνος, γιατί στο κείμενο αναφέρεται δτι ή εικόνα βρισκόταν κρεμασμένη και προσκυνούμενη στο ναό τής μονής. 23 Τ Ηταν ακριβώς τήν εποχή πού γραφόταν ό Βίος του οσίου Νίκωνος. 23. Βίος σ. 92, στ. 10-11: ...οία και μέχρι τοϋ ννν όραται άπτ]ωρημένη και προσκννονμένη έν τω Ιερω και θείφ τεμένει τοϋ μάκαρος. 38
594
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Μ Ε Ν Τ Ζ Ο Τ - Μ Ε Ϊ Μ Α Ρ Η
6. Τον ενδέκατο αιώνα έχουμε τήν περίπτωση του Συμεώνος νέου Θεο λόγου, ή οποία έχει ώς έξης: Ε π ε ι δ ή ό Συμεών ό νέος Θεολόγος (949-1022 μ.Χ.) 2 4 γιόρταζε π α νηγυρικά τήν μνήμη τοΰ πνευματικού του πατέρα Συμεώνος τοΰ Σ τ ο υ δίτου τοΰ Εύλαβοΰς (10ος μ.Χ. αι.) καί είχε ιστορήσει καί τήν εικόνα του, 2 5 ό τότε σύγκελλος τοΰ πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως (συγκελλεύων για τήν ακρίβεια) Στέφανος Νικομήδειας, ό όποιος είχε παραιτηθή από τήν έδρα του καί βρισκόταν σε γεροντική ηλικία (πρωτοσυγκέλλευε τότε στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως) 26 κατηγόρησε τον Συμεώνα γι' αυτές του τις πράξεις. Ό λόγος της κατηγορίας ήταν δτι 6 ίδιος θεωροΰσε τον πνευματικό πατέρα τοΰ Συμεώνος, δηλαδή τον Σ υ μεώνα τον Στουδίτη, άνθρωπο αμαρτωλό, στον όποιον επομένως δεν άξι ζαν τέτοιες τιμές καί γ ι ' αυτόν τον λόγο προσήγαγε τον Συμεώνα τον νέο σε δίκη ενώπιον της Συνόδου. Ό τότε πατριάρχης Σέργιος (999-1020 μ.Χ.), ό όποιος αρχικά επαι νούσε καί αποδεχόταν τις πράξεις τοΰ Συμεώνος νέου Θεολόγου, 27 αναγ κάζεται να ένδώση στις απαιτήσεις τοΰ συγκέλλου για προσαγωγή τοΰ Συμεώνος στο συνοδικό δικαστήριο, γιατί ό σύγκελλος έχοντας εξασφα λίσει τήν υποστήριξη τών περισσοτέρων αρχιερέων καί μερίδος τοΰ λαοΰ κατηγοροΰσε τον τιμοιμενο άπο τον Συμεώνα άγιο Συμεώνα Στουδίτη τον Ευλαβή. Ό Συμεών προσάγεται σέ δίκη ενώπιον της Συνόδου καί υπερασπί ζεται τον εαυτό του για τις μέχρι τότε ενέργειες του, επικαλούμενος τους εγκωμιαστικούς λόγους τών Πατέρων της 'Εκκλησίας εις τους αγίους καί τους μάρτυρες. Οι διαδικασίες αυτές διήρκεσαν συνολικά εξ χρόνια, κατά τα όποια ό Συμεών προσαγόταν άπο εξέταση σέ εξέταση ενώπιον της Συνόδου. Στην πρώτη φάση μάλιστα εϊχε τήν ευκαιρία να ανάπτυξη τις απόψεις του για τήν θεολογία τών εικόνων 28 δπως θα δοΰμε πιο κ ά 24. BHG Π, σ. 260. 25. Βίος καί Πολιτεία τοΰ εν άγίοις πατρός ημών Συμεών τοΰ νέου θεολόγου πρεσβυτέρου και ηγουμένου μονής τοΰ αγίου Μάμαντος της Ξηροκέρκου (&cS. Hausherr, Orienlalia Christiana 12, 1928). Τα γεγονότα τα σχετικά μέ τΙς αλ λεπάλληλες προσαγωγές του στο συνοδικό δικαστήριο, μέ τήν τύχη της εικόνας τοΰ πνευματικού του πατέρα καί τελικά μέ τή δικαίωση του περιγράφονται στο Βίο, σ. 110-153. 26. Βλ. Π. Χρήστου, άρθρο Συμεών ό Νέος Θεολόγος, ΘΗΕ 11 (1967) στήλ. 540. 27. Βίος, σ. 112. 28. Βίος, σ. 120-122.
'Απεικονίσεις δημοφιλών αγίων
595
τ ω . Έ ν τ ώ μεταξύ ό σύγκελλος είχε παρασύρει μέ το μέρος του σχεδόν δλους τους αρχιερείς και αυτόν ακόμη τον πατριάρχη 2 9 καθώς και μερίδα των πιστών, ενώ παράλληλα άλλη μερίδα του λαοΰ είχε ταχθή υπέρ του Συμεώνος. Κάποια νύκτα λοιπόν μερικοί μοναχοί πού είχαν αντίθετες απόψεις άπο αυτές του Συμεώνος διάβολοι τήν τον 'Ιούδα μανίαν και αυτοί κατά τον διδασκάλου νοσοϋντες, δπως γράφει ό βιογράφος Νική τας Στηθατος, 3 0 κλέβουν τήν εικόνα του άγιου Συμεώνος του Στουδίτου και τήν φέρνουν στο Πατριαρχείο. Και οι μέν αντίθετοι εβλασφήμουν οι δέ οπαδοί του Συμεώνος έ'φριτταν τον αγιον ψευδή κατηγορονντες,ζ1 για το γεγονός. "Ετσι ή εικόνα προσκομίζεται στή Σύνοδο και καλείται ό Συμεών να άπολογηθή για τήν δημιουργία της. Ό Συμεών αναφέρεται στην παρά δοση τών αποστόλων και τών Πατέρων της Ε κ κ λ η σ ί α ς και θεμελιώνει θεολογικά αυτήν τήν πράξη του, υποστηρίζοντας δτι οι άγιοι είναι ένδεδυμένοι τον Χριστό. Ε π ο μ έ ν ω ς ή εικόνα του αγίου είναι και εικόνα του Χρίστου και δτι εκείνος πού προσκυνεί τήν εικόνα του αγίου προσκυ νεί τον ΐδιο τον Χριστό. 3 2 Τονίζει δέ ιδιαίτερα δτι μέσα στην παράδοση της 'Εκκλησίας ύπηρχε συνήθεια οι πιστοί να ιστορούν εικόνες αγίων. 3 3 29. Βίος, σ. 120. 30. Βίος, σ. 120. 31. Βίος, σ. 120. 32. Βίος, σ. 120-122: Έγώ μέν, ως γε λελογισμένως έμαυτον εξετάζω, ουδέν ασύνηθες ή ξένον τή παραδόσει τών πατέρων και αποστόλων πεποίηκα, άλλα καθώς παρέθεντο ήμϊν έξ αρχής οι κατά διαδοχήν τα έθιμα και τους τύπους παραλαβόντες της τών πιστών εκκλησίας πατέρες ημών, ίνα τών πατέρων -ημών και αγίων ίστορώμεν τους χαρακτήρας και τιμώμεν και άσπαζώμεθα, ως προς το πρωτότυπον της τιμής διαβαινούσης αυτόν τον Χριστόν, οϋ και τήν εικόνα φοροϋμεν, εί και τήν ήμετέραν αυτός ουκ άπηξίωσεν άναδέξασθαι, γέγραφα ταύτην τήν εικόνα ώς δούλου Χρίστου και τα μέλη φοροϋντος αύτοΰ και γεγονότος συμμόρφου τής εικόνος αύτοϋ, ην και σεβόμενος ασπάζομαι προσκυνών τον Χριστόν έν τφ άγίφ τούτω και αυτόν έν τω Χριστφ και Θεφ, επειδή αύτος έν τω Χριστώ δια πνεύματος και δ Χριστός έν τω Θεώ και πατρί και ό πατήρ έν τω Χριστώ και Θεώ κατά το δσιον λόγιον έν εκείνη φησί τη ημέρα γνώσεσθε ύμεΐς, δτι έγώ έν τώ πατρί μου και ύμεϊς έν έμοι κάγώ έν ύμϊν. 33. Βίος, σ. 122-124: Εί δέ τοϋτο μέν πανταχού παρά παντός πιστού κατά πασαν γίνεται έκκλησίαν, έγώ δε μόνος σήμερον παρά τοϋ σοφοϋ συγκέϊλου λόγους ώς παρανομήσας έν τούτω εισπράττομαι, και ώς υπεύθυνος κρίνομαι και τιμωρίαν και ποινάς ύποστήναι κινδυνεύω, ποϋ το δίκαιον είπατε, έγώ γαρ ου μόνον ώς οράτε ιστόρησα, άλλα και το παρ' έμοΰ άνανεωθέν μοναστήριον πίστει και πόθω κατά παντός τοίχου συν τω Χριστώ τον χαρακτήρα τούτον ιστόρησα ατήλην αρετής άνεγείρας και άλλοις πράγματος άγαθοϋ ύπογραμμον προθεις και άρχέτυπον.
596
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΜΕΝΤΖΟΤ-ΜΕΪΜΑΡΗ
Σ τ η συνέχεια μετά άπο εισήγηση του συγκέλλου προς τον πατριάρχη και τους αρχιερείς, λαμβάνεται απόφαση άπο τή Σύνοδο να άπαλειφθή ή επιγραφή «άγιος» επάνω άπο τήν εικόνα του Συμεώνος του Στουδίτου. Ή απόφαση αυτή εκτελέσθηκε και κατόπιν επιστρέφεται ή εικόνα στον Συμεώνα χωρίς τήν επιγραφή. 3 4 Έ ν τ ώ μεταξύ ό πατριάρχης επηρεασμένος άπο το σύγκελλο δίνει εντολή να καθαιρεθούν δλες οι εικόνες του άγιου Συμεώνος του Σ τ ο υ δίτου άπο δλα τα μέρη δπου είχαν ίστορηθή ή άναρτηθή. Ό Νικήτας Στηθάτος (συγγραφεύς του Βίου του Συμεώνος νέου Θεολόγου) απορεί π ώ ς ό πατριάρχης Σέργιος, φημισμένος για τήν σοφία του αγνοούσε τους λόγους 'Ιωάννου του Δαμάσκηνου "Υπέρ τών εικόνων, παραθέτει δε μι κρό απόσπασμα άπο τον δεύτερο λόγο του Δαμάσκηνου (αγίου Ιωάννου Δαμάσκηνου, Λόγος δεύτερος υπέρ τών εικόνων). 35 Οι απεσταλμένοι του πατριάρχη έρχονται στή μονή του αγίου Μάμαντος, δπου ό Συμεών ήταν ηγούμενος. Έ δ ώ καταστρέφουν με άξίνες δσες εικόνες του αγίου Συμεώνος του Στουδίτου είχε στην κατοχή του ό Συμεών ή βρισκόντουσαν στην εκκλησία και κτυπώντας στην κεφαλή, στο στέρνο, στην κοιλιά και στους μηρούς του εικονιζόμενου αγίου τις κατέστρεψαν ολοσχερώς. "Οσες δε απεικονίσεις του αγίου υπήρχαν σε τοιχογραφίες τις έκάλυψαν με αιθάλη και γύψο. Οί όδυρόμενοι μοναχοί και λαϊκοί πού Ιβλεπαν να γίνωνται αυτά μέσα στην εκκλησία της μο νής, τα παρωμοίαζαν μέ εκείνα της εποχής του Κωνσταντίνου Ε ' Κοπρωνύμου (741-775 μ.Χ.) κατά τήν Εικονομαχία. 3 6 Ακολουθεί νέα προ σαγωγή του Συμεώνος ενώπιον της Συνόδου και έ'γγραφη απολογία του, ή οποία διαβάστηκε στή Σύνοδο και διήρκεσε αρκετές ώρες. Τον κατα δικάζουν σέ εξορία σέ μια ερημική τοποθεσία στην απέναντι περιοχή της Προποντίδος δ Παλονκιτών ονομάζεται.97 Αυτό συνέβη γύρω στο 1019 ή 1020 μ.Χ. 3 8 Ά π ο τήν εξορία ό Συμεών μέ επιστολή του ευχαριστεί τον σύγκελλο για δσα έπραξε σέ βάρος του και άπο τα όποια, δπως γράφει, βγήκε πνευματικά κερδισμένος. Τον προτρέπει μάλιστα να εξακολούθηση να 34. Βίος, σ. 126. 35. PG 94, 1296 AB. Βλ. καΐ Βίο, σ. 126. 36. Βίος, σ. 128: ολοφνρομένων περιπαθώς τών όρώντων μοναχών τε και λαϊ κών τα πραττόμενα παρά Χριστιανών εν μέσω της τών πιστών εκκλησίας, α πάλαι παρά τον Κοπρωννμον επί καταστροφή τών θείων εκκλησιών γεγόνασι. 37. Βίος, σ. 130. 38. Βλ. Χρήστου, δ.π. στήλ. 540.
Άπεικονίοεις δημοφιλών άγίίον
597
πραγματοποιή και άλλα εναντίον του, γιατί όλα αυτά πολλαπλασιάζουν τον μισθό του άπο τον Θεό. 3 9 Τότε ό σύγκελλος έξωργισμένος πείθει τον πατριάρχη να δημευθή ή περιουσία του Συμεώνος πού δεν ήταν άλλη άπο τα βιβλία του, μερικά αναγκαία προσωπικά του εϊδη καί τα σκε πάσματα του. 4 0 Ό Συμεών προσπαθούσε καί εξόριστος ακόμη να πληροφόρηση δσους βρισκόντουσαν μακρυα άλλα καί τους επισκέπτες του με σκοπό νά άποδείξη την αθωότητα του. Για τον ίδιο λόγο στέλνει λίβελλο στον πα τριάρχη Σέργιο μέσω Γενεσίου του πατρικίου, πού ήταν δικός του άν θρωπος καί σέ πρόσωπα ύψηλώς ιστάμενα, με τα όποια συνδεόταν πνευ ματικά, 4 1 με τήν παραγγελία να τον προσκομίσουν στον πατριάρχη καί στους λοιπούς αρχιερείς της Ε κ κ λ η σ ί α ς . Πράγματι οι αξιωματούχοι επισκέπτονται τον πατριάρχη, τον όποιον ελέγχουν καί ψέγουν για τήν υπόθεση του Συμεώνος καί κατόπιν του παραδίνουν τον λίβελλο. Ό πατριάρχης Σέργιος ντρέπεται πού βλέπει τόσους επιφανείς άρχοντες να τον έπισκέπτωνται για τήν υπόθεση αυτή καί επειδή μάλιστα φοβάται μήπως το θέμα φθάση μέχρι τον αυτοκρά τορα καί άποβή σέ βάρος του, δίνει διαταγή να διαβασθή ό λίβελλος ενώπιον της Συνόδου. Μέσα στή Σύνοδο καί ενώ διαβαζόταν ό λίβελλος πολλοί άπο τους ιεράρχες στέναζαν για τα καμώματα αυτά του συγκέλλου καί άλλοι επαινούσαν το φρόνημα του Συμεώνος τοϋ νέου καί τον άψογο τρόπο της ζωής του. 4 2 Μετά τήν ανάγνωση του λιβέλλου ό πατριάρχης απολογείται μπρο στά στους άρχοντες καί μαθητές του αγίου λέγοντας, δτι δεν είχε ποτέ κακή πρόθεση για τον Συμεώνα καί οτι αρχικά, άφοΰ είχε αναγνώσει τήν ακολουθία καί τα εγκώμια πού είχε γράψει ό Συμεών για τον πνευ ματικό του πατέρα, είχε άντιληφθή τήν καθαρότητα της ζωής του Σ υ μεώνος του Στουδίτου, τον όποιον ό Συμεών τιμούσε ώς άγιο καί μά λιστα είχε επιτρέψει να ψάλλωνται καί στην εκκλησία άφοΰ ύπερεπαίνεσε τήν πίστη του Συμεώνος. Σ τ ή συνέχεια εξηγεί π ώ ς προέκυψε ή διαφορά μεταξύ τοϋ Συμεώνος καί του συγκέλλου καί δτι το θέμα δεν ήταν δογματικό, 4 3 άλλ' είχε προέλθει επειδή ό Συμεών δέν παρητειτο 39. Βίος, σ. 132-134. 40. Βίος, σ. 134. 41. Βίος, σ. 140: οίς ήν ευσέβειας διδάσκαλος. 42. Βίος, σ. 142. 43. Βίος, σ. 142: Ονχ ώς παρασφα^ις εν τοις της εκκλησίας δόγμασι, δι ών ή ορθή καί άμώμητος πίστις ώχύρωται πέπονθε.
598
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΜΕΝΤΖΟΥ-ΜΕΪΜΑΡΗ
άπο του να τιμά και να έορτάζη ώς άγιο τον πνευματικό του πατέρα, ενώ οι κατήγοροι του παρασύροντας και τον όχλο έπήγαιναν καθημερινά και του παρεπονουντο" γι* αυτόν τον λόγο τον έξώρισε άπο την μονή και τήν Κωνσταντινούπολη. Προσέθεσε μάλιστα, δτι εάν ό Συμεών συμ μορφωνόταν στις υποδείξεις του θα γινόταν πάλι κύριος της μονής του καί θά τον χειροτονούσε μητροπολίτη σε μια μεγάλη μητρόπολη και δλα θα διορθωνόντουσαν. 44 Μετά άπο δλα αυτά πού συζητήθηκαν άπο τον πατριάρχη και τους άρχοντες, ό πατριάρχης επαναφέρει τον Συμεώνα άπο τήν εξορία. Τήν ήμερα πού επρόκειτο να συναντηθούν ό Συμεών καί ό πατριάρχης Σ έ ρ γιος, συγκεντρώθηκαν δλοι σαν σέ μεγάλη γιορτή, λαϊκοί καί μοναχοί, ιερείς συγκλητικοί — πού γνώριζαν τον Συμεώνα καί τον είχαν πνευμα τικό τους δάσκαλο — καί πήγαν στον πατριάρχη. ' Ε δ ώ οι δύο άνδρες συ ναντώνται στο μικρό σέκρετο καί συμφιλιώνονται. Ό πατριάρχης του εκ φράζει τήν μεγάλη εκτίμηση πού ανέκαθεν έτρεφε γι* αυτόν, τον συμ βουλεύει να έπιστρέψη στο μοναστήρι του καί τον διαβεβαιώνει, δτι δεν θα τον εμπόδιζε στο έξης να γιορτάζη τ ή μνήμη του πνευματικού του. Τον προτρέπει δμως να σταματήση τα πολυήμερα πανηγύρια καί να τελή τις ακολουθίες μόνο μέ τους δικούς του μοναχούς καί μέ δσους ερχόντου σαν άπο άλλα μοναστήρια, μέχρις δτου οι εχθροί του σταματήσουν να του επιτίθενται ή πεθάνουν. 45 Ό Νικήτας Στηθάτος μας πληροφορεί, δτι ό Συμεών μετά τήν επι στροφή του άπο τήν εξορία συγκρότησε άλλο ποίμνιο στή Βασιλεύουσα καί μέ μεγαλύτερη φιλοτιμία γιόρταζε τή μνήμη του πνευματικού του. Συναθροιζόντουσαν λοιπόν στο ναό της Θεοτόκου τών Ευγενίου, 4 6 δπου ό κλήρος της 'Αγίας Σοφίας είχε αγοράσει καί μετόχι καί πολλοί άπο τους μονάζοντες καί λαϊκούς ακολουθούσαν τον Συμεώνα σ' αυτές τις συνάξεις. ' Ε δ ώ ή γιορτή του αγίου διαρκούσε οκτώ ήμερες καί κανείς πλέον δέν τους εμπόδιζε ή τους κατηγορούσε δπως προηγουμένως. 4 7 7. 'Ενδιαφέρον παρουσιάζει καί ή τελευταία περίπτωση οσίου ασκητού, ό όποιος σέ αντίθεση με τους προηγουμένους πού ανέφερα δέν θέλησε 44. Βίος, σ. 142. 45. Βίος, σ. 142-144.
46. Τα Ευγενίου: Συνοικία στην Κωνσταντινούπολη, κείμενη Β.Δ. τοϋ πρώτου λόφου κοντά στή θάλασσα. Βλ. R. J a n i n , Constantinople byzantine, Παρίσι 1964, σ.349. 47. Βίος, σ. 152-154.
'Απεικονίσεις δημοφιλών αγίων
599
ποτέ να Ιστορηθή σε εικόνα ούτε και νεκρός ακόμη. Πρόκειται για τον πατριάρχη 'Ιεροσολύμων Λεόντιο Β ' (1170-1190 μ.Χ.), 4 8 ο όποιος κα ταγόταν άπο τη Στρούμιτζα (Τιβεριούπολη) της Μακεδονίας. 49 Έ μ ό ν α σε για αρκετό διάστημα στην Πάτμο δπου διακρίθηκε για τις αρετές του' διετέλεσε μάλιστα και ηγούμενος της μονής 'Ιωάννου του Θεολό γου. Ε π ε ι δ ή ό θρόνος των 'Ιεροσολύμων έχήρευε, ό αυτοκράτωρ Μανουήλ Α ' ό Κομνηνός τον εξέλεξε πατριάρχη 'Ιεροσολύμων. Οι καιροί δμως ήταν δύσκολοι γιατί ήδη στην 'Ιερουσαλήμ είχε ίδρυθή λατινικό βασίλειο και ό Λεόντιος υπέστη πολλές ταπεινώσεις άπο τους Λατίνους, οι όποιοι δεν τον άφηναν να λειτουργήση οΰτε στον άγιο Τάφο. Ό λατϊνος μάλιστα πατριάρχης της 'Ιερουσαλήμ έπιβουλεύθηκε ακόμη και τή ζωή του στέλνοντας νύχτα ενόπλους ανθρώπους του μέ σκοπό να τον δολοφονήσουν. Τότε ό Λεόντιος για λόγους ασφαλείας άλλα και για να μήν δημιουργηθούν ταραχές μεταξύ ορθοδόξων και καθολικών αναγκά σθηκε να φύγη και να ζήση μακρυα άπο τήν έδρα του. Α ρ κ ε τ ά χρόνια Ιζησε στην Κωνσταντινούπολη, προστατευόμενος του αύτοκράτορος Μανουήλ μέχρι τον θάνατο του τελευταίου το 1180 μ.Χ. Μέ τον 'Ανδρόνικο Α ' Κομνηνό δέν φαίνεται να είχε αγαθές σχέσεις, άφου δέν έ'δωσε τή συγκατάθεση του για τον παράνομο γάμο του, γ ι ' αυτό και έξωρίσθηκε. 'Ωστόσο πέθανε στην Κωνσταντινούπολη περίπου το 1190 μ.Χ. 'Επειδή ό Λεόντιος διακρινόταν για τήν αγιότητα της ζωής του και είχε επιτελέσει μεγάλα θαύματα, οι μαθητές του θέλησαν να ιστορήσουν τήν εικόνα του. Γι' αυτό τήν ώρα τής κηδείας του έκάλεσαν ζωγράφο προκειμένου να τον ζωγραφήση επάνω σέ σανίδα. Ε κ ε ί ν ο ς στάθηκε σέ κάποια απόσταση άπο τή σωρό του Λεοντίου και προσπαθούσε άπο διά φορες οπτικές γωνίες να αποτύπωση τα χαρακτηριστικά του. Δυστυχώς δ μ ω ς δέν κατώρθωσε τίποτε, γιατί το πρόσωπο του άλλαζε συνεχώς έκ φραση και ήταν αδύνατο στον ζωγράφο να το σχεδίαση. "Αλλωστε ό
48. Βλ. Χρυσόστομο Παπαδόπουλο, 'Ιστορία της 'Εκκλησίας 'Ιεροσολύμων, 'Αθήνα 2 1970, σ. 538. 'Τπάρχουν διάφορες απόψεις γιά τα έ*τη της πατριαρχίας τοΰ Λεοντίου. Ό Fr. H a l k i n (BHG II, σ. 55) τον τοποθετεί πολύ γενικά στον 12ο αίώνα, ό Μάξιμος ό Συμαϊος, «Οι άπο της ε*κτης Οικουμενικής Συνόδου πατριάρχαι της 'Ιερουσαλήμ άχρις ϊτους 1810ου», 'Ανάλεκτα Ίεροσολνμιτικής Σταχνολογίας (2κδ. Παπαδοπούλου-Κεραμέως) Γ ' , σ. 22, γράφει οτι πατριαρχευσε δεκαεπτά ετη. Ό Χρυσ. Παπαδόπουλος, δπως αναφέρω πιο πάνω, εϊκοσι χρόνια πατριαρχίας, 49. Βιογραφικά στοιχεία τοϋ Λεοντίου παρέχουν καί ό Μάξιμος ό Συμαΐος, ο.π. 22-25 καί ό Χρυσ. Παπαδόπουλος, ό'.π. 438-440.
600
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΜΕΝΤΖΟΤ-ΜΕΪΜΑΡΗ
Λεόντιος ποτέ σε δλη του τή ζωή δέν θέλησε να ιστορήσουν τήν εικόνα. του, επομένως οΰτε και τώρα νεκρός δέν συμφωνούσε.50 Ά π ο τα παραδείγματα πού ανέφερα παρατηρεί κανείς δτι ή τάση αυ τή της ίστορήσεως εικόνων αγίων υπάρχει σχεδόν σέ δλες τις εποχές. Ή απεικόνιση γίνεται πριν άπο το θάνατο τους ή λίγα χρόνια μετά τήν κοίμηση τους. Γίνεται μάλιστα αθόρυβα χωρίς τή συγκατάθεση τοΰ αγίου ή στα κρυφά. "Εχουμε δμως και περίπτωση, δπου ό ίδιος ό άγιος ευ λογεί τήν εικόνα του (π.χ. Θεόδωρος Συκεώτης). Οί πιστοί ιστορούν εικόνες είτε άπο ευγνωμοσύνη προς το πρόσωπο του αγίου μετά άπο κάποια θεραπεία τους εϊτε γιατί αυτός είναι ένας τρόπος προσωπικής, καθημερινής επικοινωνίας μέ τον συγκεκριμένο άγιο. Ή εικόνα αντιπροσωπεύει το πρόσωπο τοΰ αγίου, στο όποιο ένοικεΐ το άγιο Πνεΰμα και γι' αυτό ή εικόνα θαυματουργεί (π.χ. εικόνα Συμεώνος Θαυμαστορείτη). Ή πεποίθηση δτι τιμώντας κανείς τήν εικόνα, πού είναι ΰλη, τιμά το ίδιο υπαρκτό πρόσωπο τοΰ αγίου ή τοΰ ίδιου τοΰ Θεοΰ, φαίνεται δτι υπήρχε βαθιά ριζωμένη στους ορθοδόξους της 'Ανα τολής. Ή φράση η της εικόνος τιμή επί το πρωτότνπον διαβαίνει απο δίδεται ήδη στον Μέγα Βασίλειο.51 Ό δέ άγιος Στέφανος ό νέος πού
50. Μακαρίου τοϋ Χρυσοκεφάλου, Βίος τοΰ όσίον πατρός ημών Λεοντίον Πα τριάρχου 'Ιεροσολύμων συγγραφείς παρά Θεοδοσίου μονάχου τοΰ Κωναταντίνονπολίτον, Κοσμόπολις 1793, σ. 432-433: Τέως δ' οϋν επί σκίμποδος προτεθειμένου, και των επικήδειων ασμάτων επ' αντω άδομένων παρά παντός σχεδόν τοϋ της Βνζαντίδος ιερωμένου κληρώματος, εδέησε τοις ποτέ μαθητευομένοις αντω και αντω δη τψ προ μικρού ρηθέντι Ευλο^>ίω, διά τίνος τών γραφέων εϋ ειδότος δια της γρα φικής, τους τών ών έθέλει χαρακτήρας êv σανίσιν άπομάττεσθαι, και αντον ώς ενι το είδος δια της τέχνης άπομάξασθαι· το οϋν γέρας εστί θανόντων, ώς εφησέ τις' ό δ' άποστάδην στάς τοϋ σννέχοντος αντον σκίμποδος, και δια τής -θέας άρξάμενος αντον άπομάττεσθαι, καί αύθις προσιών τω σκίμποδι κατ' ευθύ και στηκων εγγιστα, και δεξιόθεν τοϋτον περιβλεπόμενος, καί εξ αριστερών εισεπειτα ώς το είδος δήθεν αντον άκριβώσοιτο, εΛαθεν έαντον κάμνων άνήτντα· μηδέ οϋν διά πάσης τής αντον βιοτής, ώς και εν τή κατ' αρχή μοι τον λόγου εϊρηται- εικόνα αντω εγχαραχθήναι καταδεξάμενος. ονδ' άπελθών τών τήδε, τοϋτο κατένενσε· διά τοϋτο, άλλος, και άλλος, καί έτεροΐος ωσαύτως, και έτεροϊος, τω δοκιμάζοντι γραφεί αντον έναπομάξασθαι, κατεφαίνετο· ώ τον θαύματος' δτι και μετά θάνατον, τής ακριβείας εϊχετο' διδάσκων οίον τους êv τω βίω· οίον και δσον αγώνος δέονται, εις το διαδράναι τον διαφθονονμένον ήμ'ιν σατάν τά ενέδρα. 51. Βλ. Στεφάνου διακόνου της Εκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως, Εις τον Βίον καί μαρτύριον τον παμμάκαρος και όσίον μάρτυρος Στεφάνου τον Νέον, μαρτνρή-
'Απεικονίσεις δημοφιλών άγίών
601
μαρτύρησε κατά την περίοδο της Εικονομαχίας στην απολογία του προς τον Κωνσταντίνο Ε ' (741-775 μ.Χ.) διακηρύσσει: Βασιλεϋ, ουχί τη νλη οι Χριστιανοί λατρενειν εν είκοσι ποτέ έθέσπισαν άλλα την κλήσιν της θέας προσκυνοΰμεν, νοερώς εις τάς αίτιας των πρωτοτύπων αναγόμενοι.52 0 1 ασκητικές μορφές των αγίων επιδρούν και ψυχολογικά στους πι στούς. 53 Ό κουρασμένος, ταλαιπωρημένος ή και καταπιεσμένος Βυζαντι νός βρίσκει κοντά τους ηρεμία, ασφάλεια, απαλλαγή άπο αρρώστιες, εσω τερική γαλήνη. Σ τ ο πρόσωπο του αγίου ανακαλύπτει τον άνθρωπο πού ενδιαφέρεται γ ι ' αυτόν και ό όποιος μπορεί να του συμπαρασταθή σέ δύ σκολες στιγμές του. "Ετσι ή εικόνα του αγίου ιστορείται, γιατί υπάρχει πνευματικός σύνδεσμος ανάμεσα στον άγιο ασκητή και τον πιστό. Έ ξ άλλου ό λαός φαίνεται δτι διαθέτει θρησκευτική παιδεία και θεολογεί δυναμικά παίρνοντας^ το μέρος των ορθοδόξων μοναχών και κληρικών ή της άλλης παρατάξεως τών αντιφρονούντων ανάλογα μέ τις πεποιθή σεις του (π.χ. ιστορία εικόνων Συμεώνος Θαυμαστορείτη και Συμεώνος Στουδίτου του Ευλαβούς). Παράλληλα ή αντίδραση του όχλου, δταν εί ναι αντίθετος προς τις τιμές πού αποδίδονται στις εικόνες τών αγίων είναι άμεση και βίαιη (φωνές, βλασφημίες, κτυπήματα κατά τών εικό νων και καταστροφή τους). Ό καθηγητής E r n s t Kitzinger στην αξιόλογη μελέτη του σχετικά μέ τήν λατρεία τών εικόνων κατά τήν περίοδο πριν άπο τήν Εικονομα χία, 5 4 εξετάζοντας πάντοτε το θέμα του άπο τήν σκοπιά του ιστορικού Τέχνης κατατάσσει τίς εικόνες σέ είδη. Έ κ τ ο ς τών άλλων αναφέρεται και σέ δύο εϊδη εικόνων πού τίς ονομάζει τίς μέν μαγικές, 5 5 επειδή θαυ ματουργούσαν, τίς δέ παλλάδια, 56 επειδή χρησίμευαν ως άποτροπαϊκα σύμβολα για τίς πόλεις και το στρατό και ήταν ανηρτημένες σέ πύλες πόλεων, ανακτόρων ή σέ θύρες εργαστηρίων και οικιών. Χρησίμευαν επίσης ως προσωπικά φυλαχτά. σαντος επί τοϋ άσεβους ΕΙκονοκαύστον βασιλέως Κωνσταντίνου τοϋ και Κοπρωνύμου, PG 100, 1113Β. 52. PG 100, 1157Β. 53. Βλ. τήν ενδιαφέρουσα ανακοίνωση τοϋ Nicholas Gendle, «The Role of the Byzantine Saint in the Development of the Icon Cult», έν The Byzantine Saint (ed. by Sergei Hackel, Studies Supplementary to Sobornost 5), Λονδίνο 1981, σ. 184-185. 54. «The Cult of Images in the Age before Iconoclasm», DOP 8 (1954) 85-150. 55. δ.π. 100-109. 56. δ.π. 109-112.
602
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΜΕΝΤΖΟΤ-ΜΕΪΜΑΡΗ
Μετά άπο Οσα γνωρίζουμε δμως άπο την ορθόδοξη παράδοση της 'Ανατολικής Εκκλησίας για τον δογματικό, πνευματικό και λειτουργικό χαρακτήρα τών εικόνων57 και άπο τα παραδείγματα τών αγιολογικών κειμένων διαπιστώνει κανείς δτι πίσω άπο την δημιουργία κάθε εικό νος υπάρχει μια προσωπική ιστορία ή μια επικοινωνία πνευματική με ταξύ πιστού και αγίου, επομένως δύσκολα μπορώ να δεχθώ αυτόν τον χαρακτηρισμό τών εικόνων πού κάνει ό καθηγητής Kitzinger.
57. Βλ. Λεωνίδα Ούσπένσκη, Ή Εικόνα. Λίγα λόγια για τη δογματική της (μετφρ. Φώτη Κόντογλου), 'Αθήνα 2 1985, σ. 57-61.
εννοιά
