ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ
ΒΙΒΛΙΟ Α΄
21. Εν τούτοις, δεν θα επλανάτο κανείς, εάν επί τη βάσει των ανωτέρω τεκμηρίων
έκρινεν ότι τα του παλαιού καιρού ήσαν κατά μεγάλην προσέγγισιν τοιαύτα, όπως τα εξέθεσα. Ούτε πρέπει να δώση μεγαλυτέραν πίστιν εις τας υπερβολάς της φαντασίας των ποιητών, ούτε εις τας διηγήσεις των χρονογράφων, τας οποίας ούτοι εσύνθεσαν μάλλον διά να ευχαριστήσουν τους ακροατάς των παρά διά να ειπούν την αλήθειαν. Αι διηγήσεις αυταί είναι ανεξέλεγκτοι και κατά το πλείστον περιήλθαν ένεκα της πολυκαιρίας εις την χώραν των μύθων, ώστε να καταστούν απίστευτοι. Προκειμένου, εν τούτοις, περί πραγμάτων τόσον παλαιών, πρέπει να θεωρήση κανείς ότι ταύτα εξηκριβώθησαν αποχρώντως, επί τη βάσει των πλέον αναμφισβήτητων τεκμηρίων. Και μολονότι οι άνθρωποι, εφόσον μεν διεξάγουν ένα πόλεμον, τον θεωρούν ως τον μέγιστον, ενώ όταν τελειώση θαυμάζουν περισσότερον τους παλαιούς, ο Πελοποννησιακός πόλεμος, διά τον κρίνοντα επί τη βάσει αυτών των γεγονότων, θέλει αποδειχθή ότι υπήρξε μεγαλύτερος από όλους τους προηγουμένους.
22. Και ως προς μεν τους λόγους, τους απαγγελθέντας από διαφόρους, είτε κατά τας
παραμονάς του πολέμου, είτε κατά την διάρκειαν αυτού, η ακριβής απομνημόνευσις των λεχθέντων ήτο δύσκολος, ή μάλλον αδύνατος, και εις εμέ, δι' όσους ο ίδιος ήκουσα, και εις τους άλλους, όσοι μου ανεκοίνωσαν αυτούς από τα διάφορα μέρη όπου τους ήκουσαν. Διά τούτο τους έγραψα όπως ενόμισα, ότι έκαστος των ρητόρων ηδύνατο να ομιλήση προσφορώτερον προς την εκάστοτε περίστασιν, προσηλούμενος συγχρόνως όσον το δυνατόν περισσότερον εις την γενικήν έννοιαν των πραγματικώς λεχθέντων. Τα γεγονότα, εξ άλλου, του πολέμου έκρινα καθήκον μου να γράψω, όχι λαμβάνων τας πληροφορίας μου από τον πρώτον τυχόντα, ούτε όπως τα εφανταζόμην, αλλ' αφού υπέβαλα εις ακριβέστατον έλεγχον και εκείνα των οποίων υπήρξα αυτόπτης μάρτυς και όσα έμαθα από άλλους. Αλλ' η εξακρίβωσίς των ήτο έργον δύσκολον, διότι οι αυτόπται μάρτυρες των διαφόρων γεγονότων δεν εξέθεταν τα ίδια πράγματα κατά τον ίδιον τρόπον, αλλ' έκαστος αναλόγως της μνήμης του ή της ευνοίας, την οποίαν είχε προς τον ένα η τον άλλον αντίπαλον. Ο αποκλεισμός του μυθώδους από την ιστορίαν μου ίσως την καταστήση ολιγώτερον τερπνήν ως ακρόαμα, θα μου είναι όμως αρκετόν, εάν το έργον μου κρίνουν ωφέλιμον όσοι θελήσουν να έχουν ακριβή αντίληψιν των γεγονότων, όσα έχουν ήδη λάβει χώραν, και εκείνων τα οποία κατά την ανθρωπίνην φύσιν μέλλουν να συμβούν περίπου όμοια. Διότι την ιστορίαν μου έγραψα ως θησαυρόν παντοτεινόν και όχι ως έργον προωρισμένον να υποβληθή εις διαγωνισμόν και ν' αναγνωσθή εις επήκοον των πολλών, διά να λησμονηθή μετ' ολίγον.
1
αλλά μόνον αφού σεις δεν ηθελήσατε να μείνετε προς συνέχισιν του αγώνος κατά των υπολειφθεισών δυνάμεων του βαρβάρου. νομίζω. είμεθα άρα γε άξιοι του τόσον μεγάλου φθόνου των Ελλήνων. είτε ως αποτέλεσμα των εμφυλίων σπαραγμών. Αλλά την ηγεμονίαν αυτήν δεν απεκτήσαμεν διά της βίας. άλλαι μέν από βαρβάρους. Οι λόγοι όμως. Μερικαί μάλιστα από τας πόλεις αυτάς μετά την άλωσίν των και κατοίκους μετέβαλαν. αι οποίαι μας περιήλθαν διά της παραδόσεως. ομοίας των οποίων δεν είχε γνωρίσει η Ελλάς εις ίσον διάστημα χρόνου. αλλ' εβεβαιούντο σπανίως από γεγονότα. Διότι και σεισμοί έγιναν μεγάλης εκτάσεως και συγχρόνως εντάσεως ισχυρότατης. εις το σημείον που έφθασε σήμερον. "Λαμβανομένης υπ' όψιν. μας επεβλήθη κατ' αρχάς από αυτήν την δύναμιν των 2 . Λακεδαιμόνιοι. Διότι όλαι αυταί αι συμφοραί ενέσκηψαν συγχρόνως με τον παρόντα πόλεμον. έπαυσαν να είναι απίστευτοι. ένεκα των οποίων διέρρηξαν την ειρήνην. Σύγκρισις του Πελοποννησιακού πολέμου προς τους παλαιοτέρους Η σπουδαιοτέρα πολεμική επιχείρησις των προηγουμένων χρόνων είναι ο Περσικός πόλεμος. είναι οι εξής: 75. που επολέμουν οι μεν κατά των δε. και ξηρασίαι μεγάλαι εις μερικά μέρη. αλλ' ανομολόγητος αιτία υπήρξε. τον οποίον επεσύραμεν ένεκα της ηγεμονίας που απεκτήσαμεν. Και έτσι αι διηγήσεις των παρελθόντων χρόνων. και τέλος και η λοιμώδης νόσος. αφού οι Αθηναίοι και οι Λακεδαιμόνιοι διέρρηξαν την Τριακονταετή ειρήνην. την οποίαν είχαν συνομολογήσει μετά την άλωσιν της Ευβοίας. από όσους συνέβησαν είτε ως άμεσος συνέπεια του πολέμου. ο οποίος ήρχισεν. και του πολέμου όμως αυτού η έκβασις απεφασίσθη ταχέως με δυο πεζομαχίας και δύο ναυμαχίας. Η προαγωγή της ηγεμονίας μας. Αίτια του Πελοποννησιακού πολέμου Η αληθεστάτη. η οποία επροξένησε μεγίστην βλάβην και κατέστρεψε σημαντικόν αριθμόν ανθρώπων. Ουδέποτε εξορίαι και φόνοι υπήρξαν συχνότεροι. άλλαι δε από τους ιδίους τους Έλληνας.23. Ουδέποτε άλλοτε τωόντι τόσαι πόλεις εκυριεύθησαν και ηρημώθησαν. η αυξανομένη δύναμις των Αθηνών. ώστε να μη ευρέθη κανείς εις το μέλλον εις την ανάγκην να εξετάση διά ποίον λόγον οι Έλληνες περιεπλέχθησαν εις τόσον μεγάλον πόλεμον. που επεδείξαμεν τότε. και εκλείψεις ηλίου συχνότεραι από τας μνημονευομένας εις το παρελθόν. Και έγραψα πρώτον τας αίτιας και τας διαφοράς. πραγματικώς. η οποία επτόησε τους Λακεδαιμονίους και τους εξώθησεν εις πόλεμον. από τας οποίας προεκλήθησαν λιμοί. Ενώ ο παρών πόλεμος παρετάθη εις μέγα μήκος και συνωδεύθη από τοιαύτας συμφοράς. και της προθυμίας και της συνέσεως ως προς τας ληφθείσας αποφάσεις. τους οποίους τα δύο μέρη επρόβαλαν δημοσία διά την διάρρηξιν της ειρήνης και την έκρηξιν του πολέμου. οι ίδιοι δε οι σύμμαχοι προσήλθαν και μας ικέτευσαν να αναλάβωμεν την αρχηγίαν των.
άνθρωπος. Εάν άλλοι ήθελαν λάβει την θέσιν μας. "Σεις. δεν ενομίζαμεν ότι ημπορούσαμεν του λοιπού να χαλαρώσωμεν την αυστηρότητα. εάν δεν ηθέλατε να εκτεθήτε οι ίδιοι εις κινδύνους. εν περιπτώσει επιτυχίας. ότι δεν θα ήσθε ολιγώτερον δυσάρεστοι εις αυτούς. τωόντι. Λακεδαιμόνιοι. αλλ' ανέκαθεν έχει κρατήσει η αρχή ότι ο ασθενέστερος υποκύπτει εις την θέλησιν του ισχυρότερου. μερικούς από τους όποιους και επαναστατήσαντας καθυπετάξαμεν. ήθελαν δειχθή δικαιότεροι παρ' όσον επέτρεπεν εις αυτούς η δύναμις που διαθέτουν. όπως και εις το παρελθόν. ότι και σήμερον πρέπει να συμβουλεύσω όμοια εντελώς. και αυτή ακόμη η επιείκεια μας επέσυρεν αδίκως εναντίον μας την κατάκρισιν μάλλον παρά τον έπαινον. Ο φόβος των βαρβάρων υπήρξε το κυριώτερον ελατήριόν μας. όπως εγίναμεν ημείς γνωρίζομεν καλώς. Διότι οι αποσπώμενοι από ημάς θα ήρχοντο προς το μέρος σας. εξακολουθώ πάντοτε να έχω την ιδίαν γνώμην ότι δεν πρέπει να υποχωρήσωμεν απέναντι των Πελοποννησίων. προτιμήσας την δικαιοσύνην. διότι ευρισκόμενος ενώπιον των μεγίστων κινδύνων ζητεί να εξασφαλίση τα συμφέροντα του. με την οποίαν πείθονται τελικώς να τον αναλάβουν.την δόξαν. και έχω την δικαίαν αξίωσιν όπως όσοι από σας πεισθήτε εις τους λόγους μου υποστηρίξετε τας κοινάς αποφάσεις. Και είναι άξιοι επαίνου εκείνοι. και αφού άπαξ την απεκτήσαμεν. παρασυρόμενοι από την φυσικήν εις τον άνθρωπον φιλοδοξίαν του ν' άρχη επί άλλων. Βλέπω. Ούτε άλλωστε πρώτοι ημείς εγκαινιάσαμεν τοιαύτην πολιτικήν. Και ημείς. τους οποίους είχαμεν γνωρίσει. οι οποίοι. όσον και τα ανθρώπινα σχέδια. Διά τούτο. Και κανείς δεν ημπορεί να κατηγορηθή. Και όταν άπαξ ευρέθημεν εκτεθειμένοι εις την απέχθειαν των πλείστων συμμάχων μας.πραγμάτων. θα απεδεικνύετο εξ αντιπαραβολής με πόσην μετριοπάθειαν ασκούμεν την ηγεμονίαν μας. Ποτέ. Λόγος του Περικλέους "Συμπολίται. 76. Και αν τότε ηθέλατε εμμείνει μέχρι τέλους εις την ηγεσίαν των συμμάχων και ηθέλατε γίνει απεχθείς λόγω της μακροτέρας ασκήσεως της. ειδεμή. Επομένως. να μην αντιποιήσθε μέρος της τιμής διά την επιδειχθείσαν προνοητικότητα. ενώ πράγματι αποβλέπετε εις τα συμφέροντά σας. Εν τούτοις. αλλά μεταβάλλουν γνώμας αναλόγως των εκάστοτε περιστάσεων. εάν εδέχθημεν την ηγεμονίαν προσφερομένην. και τελευταίον το συμφέρον. και ότι θα ηναγκάζεσθε να ασκήτε την επ' αυτών εξουσίαν με ισχυράν πυγμήν. τον φόβον και το συμφέρον. άλλωστε. κατά την άσκησιν της ηγεσίας σας επί των Πελοποννησιακών πόλεων. μολονότι γνωρίζω ότι οι άνθρωποι δεν εμπνέονται κατά την διεξαγωγήν του πολέμου από την ιδίαν ζέσιν. εις τον οποίον παρουσιάσθη η ευκαιρία να απόκτηση κάτι διά της σκαιάς βίας. και όταν σεις είσθε όχι πλέον οι φίλοι. δεν παρέλειψε να το κάμη. έπειτα η δόξα. Διότι είναι ενδεχόμενον η εξέλιξις των γεγονότων να προχωρήση κατά τρόπον εξ ίσου ανυπολόγιστον. άλλωστε. νομίζομεν εαυτούς αξίους της ηγεσίας. 140. 3 . εν πάση περιπτώσει. δεν εκάμαμεν τίποτε το παράδοξον ή αντίθετον προς την ανθρωπίνην φύσιν. εξ άλλου. αλλά καχύποπτοι και κακώς διατεθειμένοι. χωρίς να εκτεθώμεν εις μεγάλους κινδύνους. υπείκοντες εις τα ισχυρότατα των ελατηρίων . αρνούμεθα να την παραιτήσωμεν. εφροντίσατε να ρυθμίσετε τα πολιτεύματα των προς το συμφέρον σας. και αν τυχόν ακόμη πρόκειται να εκτεθώμεν εις μερικάς αποτυχίας. και σεις μας εκρίνατε τοιούτους μέχρις ότου αιφνιδίως εσκέφθητε να προβάλετε τώρα τας αρχάς της δικαιοσύνης.
Ενώ. όπως ημπορεί κάλλιστα να συμβή. σημαίνει υποδούλωσιν του ιδίου βαθμού. διακηρύττουν φανερά ότι πρέπει ν' αποδώσωμεν εις τους Έλληνας την ανεξαρτησίαν των. Ενώ. αλλά θέλουν να επιδιώξουν την επανόρθωσιν των αιτιάσεών των διά πολέμου μάλλον παρά διά συζητήσεως. η οποία στηρίζεται εις αξιούμενα δικαιώματα. Οι Πελοποννήσιοι. του εδαφικού καθεστώτος. ούτε αυτοί εζήτησαν ποτε διαιτησίαν. "Οι Λακεδαιμόνιοι. εξ άλλου. όπως εγώ τουλάχιστον νομίζω προτιμότερον να μη υποχωρήσωμεν. ούτε προβαίνουν ταχέως εις τα μέτρα που επιβάλλονται από απροόπτους περιστάσεις. όπως ημείς. ιδίως αν ούτος παραταθή παρά τους υπολογισμούς των. Διότι. και τώρα περισσότερον παρά πριν. εις το οποίον φαίνονται ότι αποδίδουν τόσην σπουδαιότητα. ή να υποκύψετε πριν υποστώμεν καμμίαν ζημίαν εκ του πολέμου. αντί να επιδιωχθή διά της δικαστικής οδού. εφόσον ούτε κοινήν βουλήν έχουν. ο οποίος έχει. αλλ' είναι ανίκανοι να διεξαγάγουν πόλεμον εναντίον αντιπάλου. υπό το κράτος του φόβου.τι.τι μας ανήκει. άλλωστε. Ούτε πρέπει ν' αφίσετε υφισταμένην εις την συνείδησίν σας την μομφήν ότι επολεμήσατε δι' ασήμαντον αιτίαν. και προς τούτοις θ' απεκλείοντο από την χρήσιν της θαλάσσης. λοιπόν. ούτε να διατηρήσωμεν ό. και επειδή όλοι έχουν ίσην 4 . οι μεν εναντίον των δε. οι εργαζόμενοι την γην με τα χέρια των προθυμότερον εκθέτουν εις τον πόλεμον το σώμα των. 141. Οι πόλεμοι. παρά από εκτάκτους αναγκαστικάς εισφοράς. "Ό. ακούοντες τας επομένας λεπτομερείας.συνηθίζομεν να μεμφώμεθα την τύχην δι' όσα συμβούν αντιθέτως προς τους υπολογισμούς μας. διατηρουμένου. εάν πρόκειται να πολεμήσωμεν. ότι δεν θα καταναλωθή προ του τέλους του πολέμου. παρίστανται δε ήδη επιτάσσοντες. αδιάφορον αν πρόκειται περί μεγάλης ή μικράς αιτίας. διότι το ασήμαντον αυτό αποτελεί την λυδίαν λίθον. διότι θα νομίσουν ότι και εις τούτο θα υποκύψετε ένεκα φόβου. δι' αυτήν όμως καμμίαν βεβαιότητα δεν έχουν. ώστε ισχυρίζονται ότι αν αυτό ανακληθή. και ούτε δημόσιον πλούτον έχουν. που ήλθαν τελευταίοι. καθόσον εκείνο μεν πιστεύουν ότι ημπορεί να περισωθή εκ των κινδύνων. ενώ η Τριακονταετής συνθήκη ορίζει ότι αι αμοιβαίαι διαφοραί πρέπει να υποβάλλωνται εις διαιτησίαν. όταν. οφείλετε να μάθετε. ότι οι ιδικοί μας δεν είναι ασθενέστεροι. ή. Διότι απαιτούν και την πολιορκείαν της Ποτειδαίας να λύσωμεν και την ελευθερίαν της Αιγίνης ν' αποκαταστήσωμεν και το περί Μεγαρέων Ψήφισμα ν' ανακαλέσωμεν. θα ευρεθήτε ενώπιον νέας και επαχθεστέρας απαιτήσεως. παρά την περιουσίαν των. είναι άπειροι μακρών και υπερθαλασσίων πολέμων. "Αποφασίσατε λοιπόν αμέσως. προς εξακρίβωσιν και δοκιμασίαν των προθέσεών σας. καλλιεργούν την γην με τα χέρια των. εάν αρνηθήτε αποφασιστικώς. Αυτοί μάλιστα. ο πόλεμος θ' αποσοβηθή. εν τω μεταξύ. Καθόσον. εάν ηθέλαμεν αρνηθή ν' ανακαλέσωμεν το περί Μεγαρέων Ψήφισμα. Κανείς όμως από σας ας μη νομίση ότι ο πόλεμος θα γίνη δι' ασήμαντον αφορμήν. αφορά τους πολεμικούς πόρους αμφοτέρων. επιβάλλεται εις άλλους αναγκαστικώς εκ μέρους ομοίων των. λόγω του ότι ένεκα πενίας διεξάγουν τοιούτους βραχείς μόνον διαρκείας. θα τους δώσετε να εννοήσουν καθαρά ότι οφείλουν να συμπεριφέρονται απέναντι σας ως ίσοι προς ίσους μάλλον. και πριν ήτο φανερόν ότι μας επεβουλεύοντο. διότι και από τα κτήματά των θ' απουσίαζαν. και εκ των ιδίων θα εξώδευαν. Αλλ' άνθρωποι τόσον πτωχοί ούτε στόλον δύνανται να εξοπλίζουν ούτε πεζόν στρατόν να στέλλουν συχνά εκτός των ορίων της χώρας των. ούτε προτεινομένην από σας την δέχονται. διάφορον οργάνωσιν. συντηρούνται από τους συσσωρευμένους πολεμικούς θησαυρούς μάλλον. και όχι πλέον διατυπώνοντες αιτιάσεις. άλλωστε. Διότι και η μεγαλυτέρα και η μικροτέρα απαίτησις. Εκτός τούτου. εάν υποχωρήσετε απέναντι των. ούτε ιδιωτικόν. Διότι εις μίαν μόνην μάχην οι Πελοποννήσιοι και οι σύμμαχοί των είναι ικανοί ν' αντισταθούν εναντίον όλων των Ελλήνων. τωόντι.
μολονότι ηρχίσατε ασκούμενοι εις τα ναυτικά ευθύς μετά τους Περσικούς πολέμους. πλεονεκτούντες εις πλοία. και έτσι η ιδέα αυτή. Το τοιούτον. εν τούτοις. Ούτε θα κατορθώσουν αυτοί ευκόλως ν' αποκτήσουν την ναυτικήν εμπειρίαν. χάριν μεγαλυτέρου μισθού ολίγων ημερών. εάν τα ενεργούντα τον αποκλεισμόν πλοία ήσαν ολίγα. παρά εκείνοι των ναυτικών εκ της εμπειρίας των κατά ξηράν. δεν θα ημπορέση να μας εμποδίση από του να πλεύσωμεν εις την χώραν των και ανεγείρωμεν εκεί οχυρώσεις. Πώς λοιπόν ανδρες γεωργοί και όχι ναυτικοί θα ημπορέσουν να κατορθώσουν τίποτε άξιον λόγου. Ως εκ τούτου. δύσκολον θα ήτο δι' αυτούς. χωρίς καν να είναι ομόφυλοι. "Άλλωστε. και εν καιρώ ειρήνης. ούτε θα τους επιτρέψωμεν ν' ασκηθούν. Αλλ' εφόσον θα αποκλείωνται από ισχυρόν στόλον. ούτε να προβαίνωμεν εις αντίποινα διά του στόλου μας. και η έλλειψις ασκήσεως θα τους καταστήση ανεπιτηδειοτέρους. ν' αντιμετώπιση τον κίνδυνον. Και νομίζει κανείς ότι καμμία βλάβη δεν θα επέλθη εις το κοινόν συμφέρον από την ιδικήν του αμέλειαν. εφόσον βραδέως ποριζόμενοι αυτά κατ' ανάγκην θα χρονοτριβούν. δεν είμεθα ισόπαλοι με αυτούς. έχομεν πολίτας Αθηναίους ως πηδαλιούχους. ίσως θ' απεφάσιζαν να διακινδυνεύσουν. ολίγον μόνον χρόνον διαθέτουν διά την εξέτασιν των κοινών. και διηνεκώς επιτιθέμενοι δι' αυτών. 143. ως προς μεν το πρώτον. την οποίαν πρεσβεύουν όλοι ιδιαιτέρως. εάν ημείς οι ίδιοι με τους μετοίκους. και αν ακόμη υποθέσωμεν ότι θέτοντες χείρα εις μέρος των χρημάτων. και ακόμη ολιγώτερον επί χώρας εχθρικής. Διότι. Ούτε άλλωστε η κατασκευή οχυρώσεων υπ' αυτών επί του εδάφους μας. "Αλλά κυριώτατον εμπόδιον δι' αυτούς θα είναι η σπάνις των χρημάτων. Τουναντίον. προσπαθήσουν να προσελκύσουν προς το μέρος των τους ξένους ναύτας μας. δεν περιμένουν. γίνεται η αφανής αιτία της καταστροφής όλων. και διά τας λοιπάς τεχνικάς υπηρεσίας έχομεν προσωπικόν περισσότερον και ικανώτερον παρά όλη η άλλη Ελλάς. προς αντεκδίκησιν. ούτε το ναυτικόν των. προ πάντων εάν και ημείς. θα ημπορούν μεν να φθείρουν μέρος της γης μας δι' επιδρομών και αυτομολιών των δούλων μας. το σπουδαιότερον. θα μένουν αδρανείς. το πράγμα θα ήτο δεινόν μόνον. τίποτε συνήθως δεν ημπορεί να αχθή εις αίσιον πέρας. Διότι μεγαλυτέραν εμπειρίαν έχομεν ημείς του κατά ξηράν πολέμου εκ της εμπειρίας μας περί τα ναυτικά. όχι μόνον από την πατρίδα του να εξορισθή. Διότι άλλοι μεν ενδιαφέρονται να εκδικηθούν όσον ημπορούν περισσότερον ιδιαίτερον εχθρόν. και δι' αυτό και ατολμότερους. επιβιβαζόμενοι επί των πλοίων. Ευτυχώς όμως και ισόπαλοι είμεθα και. αφού μάλιστα. άλλοι δε να υποστούν όσον το δυνατόν μικροτέρας ζημίας. εχωμιν τότε ανεγείρει επί του εδάφους μας ομοίας οχυρώσεις. των αποθησαυρισμένων εις την Ολυμπίαν ή τους Δελφούς. Διότι. ο ασκούμενος εις τα ναυτικά δεν πρέπει ν' απασχολήται από καμμιάν αλλην πάρεργον ενασχόλησιν. Και κανείς από τους ξένους δεν θ' απεφάσιζε. να κατασκευάσουν ωχυρωμένην πόλιν ισόπαλον προς τας Αθήνας. αφού ούτε σεις ετελειοποιήθητε ακόμη. εις τον οποίον έγκειται η δύναμίς μας. ενώ αι ευκαιρίαι του πολέμου κανένα.ψήφον. αλλά και να διεξαγάγη με μικροτέρας ελπίδας νίκης κοινόν με εκείνους 5 . 142. αξίζουν να μας εμπνεύσουν φόβον. ο καθείς επιδιώκει την προαγωγήν του ιδικού του συμφέροντος. αλλά τον πλείστον καταναλίσκουν εις εξυπηρέτησιν των ιδιαιτέρων των συμφερόντων. Διότι η ναυτική εμπειρία είναι κατ' εξοχήν ζήτημα τέχνης και η εις αυτήν άσκησις δεν επιτρέπεται να γίνεται συγχρόνως και όπως τύχη. αλλ' ότι την αμέλειάν του μέλλει ν' αναπληρώση η πρόνοια κανενός άλλου. Επειδή άλλωστε συνέρχονται κατά μακρά διαλείμματα. θρασύνοντες την αμάθειάν των με το πλήθος των ιδίων των πλοίων. Αλλ' εάν κατασκευάσουν φρούριον απλώς επί του εδάφους μας.
Πρέπει άλλωστε να γνωρίζωμεν ότι ο πόλεμος κατέστη αναπόφευκτος και ότι όσον περισσότερον πρόθυμοι δειχθώμεν προς ανάληψίν του. Διότι περισσότερον φοβούμαι τα ιδικά μας σφάλματα παρά τα σχέδια των εχθρών μας. αλλά διά την απώλειαν ανδρών. ειμή κατόπιν μάχης. θα χάσωμεν επί πλέον και τους συμμαχικούς πόρους. διά τα οποία εμέμφθην εκείνους. ούτε το άλλο-ότι των πόλεων την ανεξαρτησίαν θ' αποκαταστήσωμεν. και δεν θα κάμωμεν έναρξιν του πολέμου. και όταν και εκείνοι επιτρέψουν εις τας πόλεις της ομοσπονδίας ν' ασκούν την ανεξαρτησίαν των κατά τρόπον σύμφωνον όχι προς το συμφέρον των Λακεδαιμονίων. εάν δεν είμεθα πλέον εις θέσιν να τους επιβληθώμεν στρατιωτικώς. παρουσιάζουν. συμμορφώνοντες τας αποφάσεις μας όσον το δυνατόν περισσότερον προς το ιδεώδες αυτό. Και αν επίστευα ότι θα με ηκούατε. Νομίζω αντιθέτως ότι τα ιδικά μας και από τα μειονεκτήματα. Διότι εκείνοι μεν δεν θα ημπορούν να αναπληρώσουν την έλλειψιν διά της καταλήψεως άλλου εδάφους. εάν πρώτοι μας επιτεθούν. ενώ είναι πολύ περισσότεροι. χωρίς καν να έχουν τους μεγάλους πόρους. άλλωστε. εφόσον ήσαν ανεξάρτητοι κατά την σύναψιν της συνθήκης. εάν και οι Λακεδαιμόνιοι παύσουν τας εναντίον μας και εναντίον των συμμάχων μας ξενηλασίας. εάν είμεθα νησιώται. ότι δεν θα υποκύψετε χάριν τοιούτων πραγμάτων. και 6 . ενώ ημείς έχομεν άφθονον γην και επί των νήσων και επί της στερεάς. αν μεν νικήσωμεν. Διότι η κυριαρχία της θαλάσσης αποτελεί πραγματικώς μέγα κεφάλαιον. Και τα μεν των Πελοποννησίων πράγματα τοιαύτα περίπου φαίνονται εις εμέ τουλάχιστον ότι είναι. εν τούτοις. Ούτε πρέπει. Και τώρα. ανώτερα των ιδικών των. Διότι τοιαύτη απάντησις και δικαία είναι και αρμόζουσα συγχρόνως εις την αξιοπρέπειαν της πόλεως. όπως οι ίδιοι μεταβήτε και καταστρέψητε αυτά. και η δενδροτομία μέρους μόνον της Πελοποννήσου θα είναι κάτι εντελώς διάφορον από την δενδροτομίαν της όλης Αττικής. τουλάχιστον. Επί τoυ παρόντος. Ούτε πρέπει να ολοφυρώμεθα διά την απώλειαν οικιών και γης. και άλλα πλεονεκτήματα. σύμφωνα με τας συνθήκας. αντιμετώπισαν επιτυχώς τους Πέρσας. ημείς θα πλεύσωμεν εναντίον του ιδικού των.καθόσον ούτε το εν απαγορεύεται από την Τριακονταετή συνθήκην. είναι απηλλαγμένα. Οι πατέρες μας. Εάν επομένως εκείνοι εισβάλουν εις το έδαφός μας διά ξηράς. όταν ο πόλεμος θα έχη αρχίσει ήδη. ας στείλωμεν τους πρέσβεις οπίσω. και πολλούς άλλους λόγους να πιστεύω ότι θα νικήσωμεν. αφού δώσωμεν ως απάντησιν. και δείξετε προς τους Λακεδαιμονίους. εάν θελήσετε να μην επιδιώξετε συγχρόνως με την διεξαγωγήν του πολέμου και επέκτασιν της κυριαρχίας σας καί να μην αναλάβετε κινδύνους περιττούς. να συνάψωμεν αποφασιστικήν προς αυτούς μάχην. εάν όμως νικηθώμεν. και ακόμη ότι τους μεγίστους κινδύνους μέγιστοι ακολουθούν τιμαί και διά πόλιν και δι' ιδιώτην. Σκεφθήτε. διότι ούτοι δύνανται ν' ανακτήσουν εκείνα. αλλ' αφού. θα έχωμεν πάλιν να αγωνισθώμεν με όχι ολιγωτέρους απ' αυτούς. 144. ποίοι θα ήσαν πλέον απρόσβλητοι από ημάς. ότι εις μεν τους Μεγαρείς θα επιτρέψωμεν την χρήσιν της αγοράς και των λιμένων. παρασυρόμενοι από την αγανάκτησιν κατά των Πελοποννησίων διά την καταστροφήν των ιδιοκτησιών μας. τους οποίους ημείς διαθέτομεν. αλλά προς τους πόθους εκάστης από αυτάς. εκείνα όμως δεν ημπορούν ν' αναπληρώσουν τους απολεσθέντας ανδρας. αλλά θα υπερασπίσωμεν εαυτούς. "Έχω. καθόσον οι σύμμαχοι δεν θα μείνουν βέβαια ήσυχοι. οι οποίοι αποτελούν την πηγήν της δυνάμεώς μας. Διότι. Αλλά περί του ζητήματος τούτου θα ομιλήσω και πάλιν βραδύτερον. και τέλος ότι δεχόμεθα να υποβληθώμεν εις διαιτησίαν.αγώνα. με τόσον ολιγωτέραν αποφασιστικότητα θα επιτεθούν εναντίον μας οι αντίπαλοι. τωόντι. θα συνίστων. οφείλομεν να εγκαταλείψωμεν την ύπαιθρον χώραν και τας επ' αυτής κατοικίας και να στρέψωμεν όλην την προσοχήν μας εις την υπεράσπισιν της πόλεως και την επί της θαλάσσης επικράτησιν.
όπως εκείνος διεσαφήνισε. Αλλά δια μεν των νόμων ασφαλίζεται εις όλους ισότης δικαιοσύνης δια τα ιδιωτικά των συμφέροντα. έκαστος πολίτης προτιμάται εις τα δημόσια αξιώματα. αλλά και τους εχθρούς ν' αποκρούσωμεν πάση δυνάμει. οι Αθηναίοι. Ως εκ τούτου. απεκρίθησαν εις τους Λακεδαιμονίους και εις τα καθέκαστα. να επικοινωνούν και να μεταβαίνουν οι μεν εις την χώραν των δε. και γενικώς ότι τίποτε δεν θα κάμουν διατασσόμενοι. όχι διότι ανήκει εις ωρισμένην κοινωνικήν τάξιν. εξ άλλου. Ούτε. αλλ' ότι είναι πρόθυμοι να επιδιώξουν την άρσιν των αιτιάσεων. επί τη βάσει της ισοτιμίας και των δύο μερών. από ευλάβειαν προ πάντων προς τας επιταγάς των εκάστοτε αρχόντων και των νόμων. η οποία δεν ζημιώνει αληθώς. εφόσον διακρίνεται εις κάποιον κλάδον. αλλά των πολλών. θεωρήσαντες ότι εσυμβούλευε τα άριστα. εις τον δημόσιόν μας βίον αποφεύγομεν την παρανομίαν. διότι δεν αγανακτούμεν εναντίον των άλλων δι' όσα πράττουν χάριν της ευχαριστήσεώς των. Των πατέρων μας αυτών οφείλομεν να μη δειχθώμεν κατώτεροι. όχι μόνον τον βάρβαρον απέκρουσαν. εκείνων ιδίως εξ αυτών.τα ολίγα υπάρχοντα των εγκατέλειψαν. "Ζώμεν τωόντι υπό πολίτευμα. 145. πληγώνει όμως. αι οποίαι ήρχισαν ευθύς μετά τα γεγονότα της Επιδάμνου και της Κερκύρας. εξηκολούθουν. εψήφισαν όσα συνέστησε. εν τω μεταξύ. Και καλείται μεν το πολίτευμά μας δημοκρατία. εκείνος που είναι πτωχός. και οι Λακεδαιμόνιοι δεν έστειλαν πλέον άλλην πρεσβείαν. αλλά δια την προσωπικήν του αξίαν. αλλ' όχι και χωρίς υποψίαν. οι πρέσβεις επέστρεψαν οίκαδε. ημπορεί όμως να προσφέρη υπηρεσίας εις την πόλιν. ΒΙΒΛΙΟ Β΄ 37. και σύμφωνα με την γνώμην του. και με περισσοτέραν σύνεσιν παρά τύχην. Αλλ' ενώ εις τας ιδιωτικάς μας σχέσεις αποφεύγομεν να φαινώμεθα δυσάρεστοι. χωρίς κήρυκα αληθώς. όσοι έχουν τεθή είτε προς υπεράσπισιν των 7 . και την κληρονομίαν εκείνων να προσπαθήσωμεν να παραδώσωμε εις τους απογόνους μας όχι ηλαττωμένην". αλλ' είμεθα ημείς μάλλον υπόδειγμα εις τους άλλους παρά μιμηταί αυτών. Απόρριψις των προτάσεων της Σπάρτης Μετά τους λόγους τούτους του Περικλέους. αλλά και εις τοιαύτην προήγαγαν ακμήν την δύναμίν μας. Διότι η κατάστασις απετέλει διάρρηξιν των συνθηκών και ημπορούσε να δώση αφορμήν εις πόλεμον. σύμφωνα με την συνθήκην. ενώ υπό την έποψιν της κοινής εκτιμήσεως. Μολαταύτα. Και όχι μόνον εις τον δημόσιόν μας βίον πολιτευόμεθα με πνεύμα ελευθέριον. αλλά και εις την αναμεταξύ μας καθημερινήν επικοινωνίαν είμεθα ελεύθεροι καχυποψίας. ένεκα της κοινωνικής του αφανείας. Αυταί υπήρξαν αι προ του πολέμου αιτιάσεις και διαφοραί αμφοτέρων. λόγω του ότι η κυβέρνησις του κράτους ευρίσκεται όχι εις χείρας των ολίγων. και με μεγαλυτέραν τόλμην παρά δύναμιν. 146. ευρίσκει εμπόδιον εις τούτο. το οποίον δεν επιζητεί ν' αντιγράφη τους νόμους των άλλων. ούτε προσλαμβάνομεν απέναντί των φυσιογνωμίαν σκυθρωπής αποδοκιμασίας.
εκείνοι μεν από της παιδικής ηλικίας δι' επιπόνου ασκήσεως επιδώκουν να γίνουν ανδρείοι. μας χρησιμεύει ως ευκαιρία μάλλον προς εκτέλεσιν έργων. όχι μόνον ως προς τούτο. Εις την πόλιν μας. εν τούτοις. αγωνιζόμενοι προς ισοπάλους εχθρούς. αλλά και υπό άλλας ακόμη επόψεις. Ούτε θεωρούμεν εντροπήν την ομολογίαν της πενίας. "Διαφέρομεν δ' επίσης από τους αντιπάλους και ως προς την άσκησιν εις τα πολεμικά πράγματα κατά τούτο. και συμβαίνει τοιουτοτρόπως ν' απολαμβάνωμεν τ' αγαθά των άλλων ανθρώπων. αλλά με όλους τους συμμάχους των. προκειμένου περί της ανατροφής. Ούτω δε η πόλις μας είναι αξία θαυμασμού. ότι δηλαδή πρώτον μεν έχομεν τας πύλας της πόλεώς μας ανοικτάς εις όλους. ως να ήσαν τόσον ιδικά μας. ημείς εκστρατεύομεν εναντίον των άλλων μόνοι. εάν μεν νικήσουν. 40. εάν δε ηττηθούν. αναδεικνυόμεθα εξ ίσου γενναίοι όσον και οι αντίπαλοί μας. αλλά και κατά ξηράν εκπέμπομεν εις παλλάς επιχειρήσεις στρατιώτας από τους ιδικούς μας πολίτας. οι οποίοι υποβάλλονται εις διαρκείς μόχθους. είτε. "Αλλ' επί πλέον επρονοήσαμεν κατά πολλούς τρόπους και δια την ανάπαυσιν του πνεύματος από τους κόπους.αδικουμένων. 38. Διότι μόνοι ημείς εκείνον που δεν μετέχει εις αυτά θεωρουμεν όχι φιλήσυχον. εφόσον προτιμώμεν ν' αντιμετωπίζωμεν τους κινδύνους με άνεσιν μάλλον παρά κατόπιν επιπόνου ασκήσεως. Διότι την εμπιστοσύνην μας στηρίζομεν όχι εις τας προετοιμασίας ή εις τα πολεμικά τεχνάσματα. έχομεν το πλεονέκτημα ότι χωρίς να παραπονούμεθα προώρως χάριν μελλόντων κινδύνων. εξ άλλου. Απόδειξις τούτου είναι ότι ενώ οι Λακεδαιμόνιοι εκστρατεύουν εναντίον του εδάφους μας. και μολονότι πολεμούμεν εις ξένην χώραν εναντίον ανθρώπων προασπιζόντων το ίδιον έδαφος τους νικώμεν κατά κανόνα χωρίς δυσκολίαν. αλλά μεγαλυτέραν εντροπήν το να μη καταβάλλη κανείς κάθε προσπάθειαν δια να την διαφύγη. 39. Και η καθημερινή τέρψις. τα πάντα συρρέουν εις αυτήν από όλα τα μέρη του κόσμου. και με ανδρείαν που απεκτήθη όχι από νομικόν καταναγκασμόν. αλλ' από τον τρόπον της ζωής μας. ότι ενικήθησαν από όλους. το ίδη κανείς από τους εχθρούς μας και ωφεληθή. Ο πλούτος. διότι κατά τον ίδιον καιρόν όχι μόνον δια το ναυτικόν μας φροντίζομεν. οι εχθροί μας συγκρουσθούν οπουδήποτε προς τμήμα της δυνάμεώς μας. εάν δεν το κρύψωμεν. αποδιώκει τας μερίμνας της ζωής. και ουδέποτε δια ξενηλασίας εμποδίζομεν κανένα να μάθη ή ίδη κάτι τι. Όταν. και εφόσον δεν λαμβάνομεν οι ίδιοι την πρωτοβουλίαν των ληπτέων αποφάσεων. εκείνοι που επιμελούνται τας προσωπικάς των υποθέσεις δεν αμελούν δια τούτο τας δημοσίας. μολονότι άγραφοι. άμα ως περιέλθωμεν εις αυτούς. όχι μόνοι. την οποίαν ποριζόμεθα από αυτάς. όλοι εννοούν επαρκώς τα πολιτικά πράγματα. και καλλιεργούμεν το πνεύμα μας χωρίς θυσίαν του ανδρισμού μας. εξ άλλου. καυχώνται ότι μας ενίκησαν όλους. φέρουν αναμφισβήτητον όνειδος εις τους παραβάτας των. Προσθέσατε εις τούτο ότι κανείς από τους εχθρούς μας δεν αντιμετώπισεν ηνωμένην την δύναμίν μας. αλλά και φίλοι συγχρόνως της απλότητος. "Διότι είμεθα ερασταί του ωραίου. εκ φόβου μήπως. και μολονότι άλλοι μεν είναι απησχολημένοι εις τούτο. άλλωστε. Έπειτα δε. Χάρις εις το μεγαλείον της πόλεώς μας. είμεθα εξ ίσου ικανοί να προκινδυνεύωμεν. αλλ' άχρηστον πολίτην. άλλοι δε εις εκείνο το επιτήδευμα. αλλ' εις την προσωπικήν μας κατά την ώραν της δράσεως ευψυχίαν. παρά ως ελατήριον κομπορρημοσύνης. ενώ ημείς μολονότι ακολουθούμεν τρόπον ζωής αβίαστον. Τωόντι. κρίνομεν τουλάχιστον ορθώς περί των 8 . όσον και τα προϊόντα της ιδίας ημών χώρας. Διότι έχομεν και αγώνας και ιεράς πανηγύρεις καθιερωμένας καθ' όλον το έτος και κατοικίας ευπρεπείς.
διότι επιδιώκει δια της συνεχίσεως της προς αυτόν ευμενείας να διατηρήση την ευγνωμοσύνην του. από το οποίον εμπνεόμεθα. αλλ' από εμπιστοσύνην προς το ελευθέριον πνεύμα.μέτρων. Υπέρ τοιαύτης λοιπόν πόλεως μαχόμενοι έπεσαν οι προκείμενοι νεκροί. μολονότι έχων καθαρωτάτην αντίληψιν και των δεινών του πολέμου και των τερπνών της ειρήνης. η μεν αμάθεια γεννά θράσος. αλλά το να μη διαφωτισθή κανείς προηγουμένως δια της συζητήσεως. της οποίας άλλως τε τόσοι τωόντι υπάρχουν αψευδείς μάρτυρες. θα είμεθα αντικείμενον θαυμασμού και δια τους συγχρόνους και δια τους μεταγενεστέρους. η δε σκέψις ενδοιασμόν. όταν τεθή υπό δοκιμασίαν. λέγω ότι και το σύνολον της πόλεως είναι γενικόν της Ελλάδος σχολείον. ότι είμεθα εξαιρετικώς τολμηροί εις την δράσιν και σύγχρονως μελετώμεν οι ίδιοι κατά βάθος όσα πρόκειται να επιχειρήσωμεν. και εγκατεσπείραμεν παντού αιώνια μνημεία ανδραγαθιών εναντίον εχθρών και υπέρ φίλων. δια να ψάλη τους επαίνους μας. διότι έκριναν μεγαλοφρόνως καθήκον των να μη επιτρέψουν να τους αφαιρεθή αυτή. επιβαλλομένη από την παρούσαν ευκαιρίαν. πιστεύοντες ότι τα έργα ζημιώνει όχι η συζήτησις. αλλά του οποίου η φαντασιώδης παράστασις των γεγονότων θα διαψευσθή από την αλήθειαν των πραγμάτων. δεν υποχωρούν. αλλά η πραγματική αλήθεια. απέναντι των κινδύνων. Και μόνοι αφόβως ωφελούμεν άλλους όχι από υπολογισμόν δια το ιδικόν μας υλικόν συμφέρον. 9 . αλλ' ως εξόφλησιν χρέους. Και ως προς την ευγένειαν ακόμη των αισθημάτων μας απέναντι των άλλων. και αυτή μόνη ούτε εις τον ηττώμενον παρέχει αφορμήν αγανακτήσεως. αφού εξηναγκάσαμεν κάθε θάλασσαν και κάθε γην ν' ανοιχθή εις την ημετέραν τόλμην. Διότι και κατά τούτο διαφέρομεν τωόντι πολύ από τους άλλους. πριν έλθη η ώρα της δράσεως. καθόσον γνωρίζει ότι θ' ανταποδώση την προς αυτόν χάριν όχι ως εύνοιαν. την οποίαν τα προτερήματά μας αυτά μας επροσπόρισαν. Διότι από όλας τας συγχρόνους πόλεις μόνη η πόλις των Αθηνών. Ενώ ο ευεργετηθείς είναι μάλλον αδιάφορος φίλος. Εκείνοι. Καθόσον ο ευεργετήσας είναι φίλος ασφαλέστερος από τον ευεργετούμενον. και καθείς από ημάς τους επιζώντας είναι πρόθυμος φυσικά να υποφέρη τα πάντα προς χάριν της. Διότι τους φίλους μας επιδιώκομεν ν' αποκτήσωμεν όχι ευεργετούμενοι από αυτούς. ενώ εις τους άλλους. αλλ' ευεργετούντες αυτούς. αντιθέτως. τα οποία άλλοι εισηγούνται. αποδεικνύεται ανωτέρα της φήμης της. θα εθεωρούντο δικαίως ως έχοντες μεγίστην ευψυχίαν όσοι. και καθείς από τους συμπολίτας μας μου φαίνεται ως να συγκεντρώνη εις την προσωπικότητά του την ικανότητα να προσαρμόζεται εις τας ποικιλωτάτας εκφάνσεις της δραστηριότητος με την μεγαλυτέραν ευστροφίαν και χάριν. ούτε άλλου ποιητού. 41. λοιπόν. ούτε εις τους υπηκόους αφορμήν παραπόνου. ευρισκόμεθα εις αντίθεσιν προς τους πολλούς. αποδεικνύει ακριβώς η δύναμις της πόλεως. χωρίς καν να έχωμεν ανάγκην ούτε Ομήρου. ότι κυβερνώνται από αναξίους. Και ότι τούτο δεν είναι κομπορρημοσύνη. διότι ενικήθη από τοιούτον εχθρόν. Με το να δώσωμεν δε καταφανείς αποδείξεις της δυνάμεώς μας. άλλωστε. ο οποίος δια των στίχων του ημπορεί να τέρψη προς στιγμήν. "Συγκεφαλαιώνων. εν τούτοις.
κατά την παρούσαν κρίσιν. εις την οποίαν ανήλθεν η πόλις ως εκ της ηγεμονίας της και δια την οποίαν πάντες υπερηφανεύεστε. Ο τελευταίος λόγος του Περικλέους "Και τας εκδηλώσεις της εναντίον μου αγανακτήσεώς σας είχα προΐδει (διότι καλώς αντιλαμβάνομαι τας αιτίας αυτής). Διότι η ηγεμονία σας κατήντησεν εξουσία δεσποτική. και κατηγορείτε όχι μόνον εμέ. πολύ μάλλον πιθανόν ότι θα σωθή. και κατά του κινδύνου του μίσους. τα πάντα ημπορούν να θυσιασθουν χάριν αυτών. Εγώ τουλάχιστον πιστεύω ότι η πόλις. εκείνη ως σύνολον αποτυγχάνη. τρομαγμένοι από τας ιδιαιτέρας σας δυστυχίας. δια να απευθύνω μερικάς υπομνήσεις και παρατηρήσεις. αλλ' η από της οποίας παραίτησις είναι επικίνδυνος. να μη γίνετε δηλαδή υποτελείς αντί ελευθέρων. παραμελείτε το έργον της σωτηρίας της πόλεως. είναι διατεθειμένοι και την θυσίαν αυτήν να στέρξουν. είτε εάν κατώρθωναν να πείσουν τους συμπολίτας των ν' αποδεχθούν την γνώμην των. οφείλομεν όλοι να την υποστηρίξωμεν και όχι να συμπεριφερώμεθα όπως σεις τώρα. Διότι οι ποθούντες υπέρ παν άλλο την ησυχίαν δεν είναι ασφαλείς. ή δεικνύετε έλλειψιν καρτερίας απέναντι των ατυχιών. "Οφείλετε. να προασπίσετε την περίοπτον θέσιν. και μόνον εις 10 . ειδεμή μήτε τας τιμάς να επιδιώκετε. άλλωστε. Ούτε πρέπει να νομίσετε ότι αγωνίζεσθε υπέρ ενός μόνον πράγματος. Ώστε δεν επείσθητε ν' αναλάβετε τον πόλεμον. ο οποίος νομίζω ότι είμαι ικανώτερος από κάθε άλλον όχι μόνον να διαγνώσω τα δέοντα. Και οργίζεσθε εναντίον ανδρός τοιούτου όπως εγώ. είτε εάν μεταναστεύοντες εξ Αθηνών ίδρυαν αλλού ίδιον ανεξάρτητον κράτος.60. αλλά δεν έχει φιλοπατρίαν. εις το οποίον σας έχει εκθέσει η άσκησις αυτής. και επί πλέον φιλόπατρις και ανώτερος χρημάτων. εάν κακοτυχή μεν ο ίδιος. οι οποίοι τον συναπεφασίσατε με εμέ. και την συνέλευσιν συνεκάλεσα ένεκα τούτου. αλλά παραλείπει να διαφωτίση περί αυτών τους άλλους. Αλλ' εάν και φιλοπατρίαν έχη. Αφού λοιπόν η μεν πόλις είναι ικανή να βαστά τας ατυχίας των ιδιωτών. χάνεται και αυτός μαζί της. Άλλωστε. είναι το ίδιον ως να μη αντελήφθη το πρέπον ορθώς. οι τοιούτοι ήθελαν καταστρέψει τάχιστα εν κράτος. η πατρίς του όμως ευτυχή. είναι όμως κατώτερος χρημάτων. εκ φόβου και της επιθυμίας της αποφυγής φροντίδων. Διότι ο δυνάμενος να διαγνώση τα δέοντα. εφόσον δεν παραστατούνται από ανθρώπους δράσεως. και εάν ακόμη μερικοί. Όστις πάλιν έχει και τα δύο αυτά προσόντα. παρά εάν. και να μην αποφεύγετε τα βάρη αυτής. εάν η πατρίς του καταστραφή. Της ηγεμονίας όμως αυτής δεν είναι πλέον καιρός να παραιτηθήτε. δεν νομίζω ότι είναι ορθόν να κατηγορούμαι σήμερον ως πταίστης. Διότι άνθρωπος που ευδοκιμεί εις τας ιδιωτικάς του υποθέσεις. δια να επιδειθούν ότι επιδιώκουν ειρηνόφιλον πολιτικήν. αλλά και περί διατηρήσεως ή στερήσεως της ηγεμονίας. 63. ο οποίος συνεβούλευσα τον πόλεμον. οι οποίοι. ωφελεί περισσότερον τους ιδιώτας. της οποίας ημπορεί μεν να φαίνεται άδικος η απόκτησις. αλλά και να διαφωτίσω περί αυτών τους άλλους. αλλ' εις έκαστος από αυτούς ανίκανος να βαστά τας ιδικάς της. εφόσον αδίκως δυσφορείτε εναντίον μου. αλλ' επίσης τους ιδίους εαυτούς. ενώ καθείς από τους πολίτας ευτυχή. δεν ημπορεί να ομιλήση με την ιδίαν αφιλοκερδή αφοσίωσιν δια το κοινόν συμφέρον. διότι επιστεύσατε ότι έχω τα προσόντα αυτά εις βαθμόν ανώτερον οπωσδήποτε από άλλους. η οποία ακμάζει ως σύνολον. ενώ είναι.
Αλλ' η γενική εναντίον του Περικλέους αγανάκτησις κατηυνάσθη μόνον αφού τον ετιμώρησαν δια χρηματικής ποινής. η οποία υπ' αυτόν ανηλθεν εις μεγίστην ακμήν. ηκολούθησαν. ο μεν πολύς λαός διότι είχε στερηθή και το ολίγον που είχε προ του πολέμου. αλλά δια κατατριβής του αντιπάλου. Αλλ' εκείνοι δημοσία μεν επείσθησαν τελικώς εις τους λόγους του και όχι μόνον προς τους Λακεδαιμονίους δεν έστελλαν του λοιπού πρέσβεις. ηκολούθει πολιτικήν σώφρονα και διετήρει την ασφάλειαν της πόλεως. τα οποία εφαίνοντο άσχετα με τον πόλεμον. επιζήμιον δια τας Αθήνας και τας προς τους συμμάχους σχέσεις πολιτικήν. καθόσον τας μεν ιδιωτικάς των λύπας ησθάνοντο ήδη ολιγώτερον οξέως. το οποίον ασκεί ηγεμονίαν. τον εξέλεξαν πάλιν στρατηγόν και του ενεπιστεύθησαν την γενικήν των πραγμάτων διεύθυνσιν. και το χειρότερον όλων. εάν δεν επεζήτουν νέας κατακτήσεις διαρκούντος του πολέμου. αποτελουμένας από οικοδομάς και πολυτελίς εγκαταστάσεις εις την ύπαιθρον χώραν. αποτυγχάνουσα όμως θα έφερε βλάβην εις την πόλιν κατά την διεξαγωγήν του πολέμου. Απόφασις των Αθηναίων να συνεχίσουν τον πόλεμον Με τοιούτους λόγους προσεπάθει ο Περικλής και την εναντίον του οργήν των Αθηναίων να εξασθενίση και τον νουν των ν' αποτρέψη από τα παρόντα δεινά. δια τας δημοσίας δ' ανάγκαό της πόλεως τον εθεωρούσαν ανεκτίμητον. 65. εάν επεδίωκαν την νίκην όχι δι' αποφασιστικών μαχών. Αυτοί όμως. από προσωπικάς φιλοδοξίας και ιδιοτέλειαν. εάν κατέβαλλαν πάσαν επιμέλειαν δια την καλήν κατάστασιν του στόλου των. μετά τον θάνατόν του. διότι είχαν πόλεμον αντί ειρήνης. Πριν όμως περάση πολύς καιρός. οι δ' έτεροι διότι είχαν χάσει ωραίας ιδιοκτησίας. και εάν δεν εξέθεταν εις κίνδυνον την ύπαρξιν της πόλεως. αυτός απέδειξεν ότι υπήρξεν ο ορθός εκτιμητής της δυνάμεώς της. αλλά και εις ζητήματα. όχι ποτέ εις κράτος. και αφού απέθανεν έτι μάλλον κατεδείχθη η ορθότης των προβλέψεών του. 11 . αλλά και προς τον πόλεμον ήσαν προθυμότεροι. και εφόσον χρόνον εκυβέρνησε τα δημόσια πράγματα εν καιρώ ειρήνης. ιδιαιτέρως όμως εξηκολούθουν να βαρυθυμούν δια τα παθήματά των. Θάνατος του Περικλέους Επέζησε δε δύο έτη και εξ μήνας μετά την έναρξιν του πολέμου. Διότι. η οποία εν περιπτώσει επιτυχίας θα έφερε τιμήν και ωφέλειαν εις ιδιώτας κυρίως. και όταν ο πόλεμος επήλθεν.κράτος υπήκοον συμφέρει η άνευ κινδύνων υποτέλεια. Η πολεμική πολιτική του Περικλέους Διότι εκείνος μεν υπεσήριξεν ότι θα επικρατήσουν. με την συνήθη αστασίαν του πλήθους. ως προς τον πόλεμον. όχι μόνον έπραξαν τα εναντία ακριβώς από όλα αυτά.
επιδιώκοντες όμως έκαστος να γίνη πρώτος. εφόσον οι τελευταίοι αυτοί θα ήσαν μόνοι. Καθόσον. όταν. ότι πολύ ευκόλως θα νικήσουν τους Πελοποννησίους κατά τον πόλεμον. λαμβανομένης υπ' όψιν της δυνάμεως του εχθρού όσον εις το ότι οι υπεύθυνοι δια την εκστρατείαν. οσάκις ήθελε τους αντιληφθή επτοημένους. έχων μεγάλην επιρροήν. μετά τη αποστολήν της. ο οποίος ηνώθη με τους Πελοποννησίους και παρείχεν εις αυτούς χρήματα δια τον στόλον των. ωδήγησε και εις άλλα πολλά σφάλματα και εις την Σικελικήν εκστρατείαν της οποίας η αποτυχία ωφείλετο όχι τόσον εις κακόν υπολογισμόν. λόγω του ότι υπήρξεν ο πρώτος. συνεκράτει τον λαόν. όλος σχεδόν ο Ελληνικός κόσμος συνεταράχθη.Χαρακτηρισμός του Περικλέους Αιτία τούτου ήτο ότι ο Περικλής. και ενώ οι εμφύλιοι σπαραγμοί ελυμαίνοντο ήδη την πόλιν. και τότε μόνον υπέκυψαν. αι Αθήναι. Διότι βραδύτερον τουλάχιστον. συνεπεία των προσωπικών των διενέξεων. εκυβερνώντο πραγματικώς από τον πρώτον των πολίτην. αλλά κατεγίνοντο να διαβάλλουν οι μεν τους δε δια να επιτύχουν την λαϊκήν ηγεσίαν και ως εκ τούτου όχι μόνον έγιναν αιτία της χαλαρώσεως των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Τόσον είναι αληθές ότι κατά την αρχήν του πολέμου ο Περικλής διέθετε πράγματι αφθόνους πόρους. Ως εκ τούτου. εμπνέων φόβον δια των λόγων του. κατώρθωσαν όμως ν' ανθέξουν επί δέκα έτη. μη επιδιώκων ν' αποκτήση επιρροήν δι' αθεμίτων μέσων. επανέφερε πάλιν το θάρρος των. ηδύνατο και ν' αντιταχθή κατ' αυτών. όσοι ηνώθησαν με αυτούς. μολονότι κατ' όνομα δημοκρατία. Εν τούτοις. δεν είχαν υπ' όψιν το συμφέρον της. μολονότι σεβόμενος τας ελευθερίας του. προκαλών εν ανάγκη και την οργήν των. εις τας διαφόρους πόλεις. και αντιθέτως. ο οποίος εθεωρήθη ακόμη ωμότερος της πραγματικότητος. υιού του Βασιλέως. και πασιφανώς αναδειχθείς εις ύψιστον βαθμόν ανώτερος χρημάτων. και αυτός μάλλον ωδήγει αυτόν παρά ωδηγείτο από αυτόν. ήσαν έτοιμοι και αυτήν την κατεύθυνσιν των δημοσίων υποθέσεων να θυσιάζουν εις τας εκάστοτε ορέξεις του πλήθους. συνεκρούσθησαν προς αλλήλους και αυτοκατεστράφησαν. ακόμη δε κατά των περισσοτέρων συμμάχων των. αλλά και κατά των εκ Σικελίας. όπως είναι επόμενον. οι οποίοι είχαν επαναστατήσει. αλλά και δια πρώτην φοράν ανεφύησαν εις την πόλιν εσωτερικαί διχόνοιαι. καθόσον ο ανταγωνισμός των αρχηγών των δημοκρατικών και των ολιγαρχικών. αποτέλεσμα είχεν οι μεν πρώτοι να επικαλούνται την βοήθειαν των Αθηναίων. προκειμένου περί πόλεως μεγάλης και ασκούσης ηνεμονίαν. οι Αθηναίοι. μετά την απώλειαν του στρατού των και του μεγαλυτέρου μέρους του στόλου των εις την Σικελίαν. Τοιαύτη όμως αδυναμία. βραδύτερον δε και κατ' αυτού του Κύρου. Και εν καιρώ μεν ειρήνης ούτε 12 . όχι μόνον κατά των αρχικών εχθρών. τους κατέπλησσεν. δεν ωμίλει προς κολακείαν. οι δε δεύτεροι των Λακεδαιμονίων. πηγάζουσαν από την προς αυτόν κοινήν εκτίμησιν και την προσωπικήν του ικανότητα. Ενώ οι διάδοχοί του όντες μάλλον ίσοι ο εις προς τον άλλον. ΒΙΒΛΙΟ Γ΄ 82. Εν πάση περιπτώσει. αλλά στηριζόμενος εις την κοινήν προς αυτόν εκτίμησιν. ώστε να ημπορή να υποστηρίζη εκ των προτέρων. οσάκις τους ήθελεν αντιληφθή παραλόγως επηρμένους και αλαζόνας. Εις τοιαύτας υπερβολάς ωμότητος έφθασεν ο εμφύλιος σπαραγμός.
διότι οι τελευταίοι ήσαν προθυμότεροι εις το να τολμήσουν κάθε τι χωρίς δισταγμόν. η δια κάθε τι σύνεσις ως θραδυκινησία. εθεωρείτο διαλυτής του κόμματος και πανικόβλητος απέναντι των αντιπάλων. ενώ ο αντιτιθέμενος προς αυτόν. δια της πολυμηχάνου υπουλότητος των επιθέσεών των και του πρωτοφανούς των εκδικήσεών των. και οι δημοκρατικοί και οι ολιγαρχικοί των άλλων πόλεων επεδίωκαν βιαίας πολιτικάς μεταβολάς. ενέσκηψαν εις τας πόλεις πολλαί και μεγάλαι συμφοραί. δια των οποίων δηλούνται τα πράγματα. πρώτος ανέκτα το θάρρος του. αλλά λαμβάνοντες συγχρόνως τ' αναγκαία εξασφαλιστικά μέτρα. εκέρδιζε και το βραβείον 13 . εύρισκαν ευκόλως την ευκαιρίαν να εξασφαλίζουν συγχρόνως την βοήθειαν των συμμάχων. αλλά πολύ περισσότερον ικανός. και με το ίδιον μέσον ενισχυθούν οι ίδιοι. εξεδικείτο με μεγαλυτέραν ευχαρίστησιν. ο οσφραινόμενος εγκαίρως αυτήν. Και κατήντησαν να μεταβάλουν αυθαιρέτως την καθιερωμένην σημασίαν των λέξεων. Και η προς αλλήλους εμπιστοσύνη ενισχύετο όχι τόσον δια των προς τους θεούς όρκων. εφόσον η ανθρωπίνη φύσις μένει η ιδία. Και οσάκις υπό την πίεσιν των περιστάσεων αντηλλάσσοντο τυχόν όρκοι προς ενίσχυσιν συνδιαλλαγής. Ένεκα τωόντι εμφυλίων σπαραγμών. εφόσον αμφότεροι οι ορκισθέντες δεν είχαν που αλλού να στηριχθούν. παρά να προλάβουν το κακόν. Διότι υπελόγιζεν ότι εκτός του πλεονεκτήματος της ασφαλείας. Επροτίμων πολύ περισσότερον ν' αντεκδικηθούν δια κακόν. αι οποίαι παρουσιάζονται και θα εξακολουθήσουν να παρουσιάζωνται πάντοτε. Ο τα πάντα επικρίνων και τους πάντας κακολογών εθεωρείτο άξιος εμπιστοσύνης εις κάθε περίστασιν. Αλλ' ο πόλεμος. ούτε το άλλο. η σωφροσύνη ως πρόσχημα ανανδρίας. Αι πόλεις λοιπόν ήρχισαν μαστιζόμεναι από στάσεις. εκείνοι προς τους οποίους εγίνοντο αι προτάσεις. επί τη βάσει των κειμένων νόμων. εάν έβλεπε τον αντίπαλον απροφύλακτον. καθόσον δεν περιπίπτουν υπό την πίεσιν αναποτρέπτων αναγκών. όσον δια της από κοινού διαπράξεως εγκλημάτων.πρόφασιν είχαν ούτε διάθεσιν να επικαλούνται την επέμβασίν των. η προνοητική διστακτικότης ως εύσχημος δειλία. ενώ η χάριν ασφαλείας περαιτέρω σκέψις ως εύσχημος πρόφασις υπεκφυγής. και όσαι τυχόν περιέπιπταν εις αυτάς βραδύτερον. καθώς και ο παρακινών άλλον εις διάπραξιν κακού. Ενώ εκείνος που εφρόντιζε να μην ευρεθή εις την ανάγκην να κάμη ούτε το εν. Με μίαν λέξιν. το οποίον εκείνος δεν είχε διανοηθή. αναλόγως της μεταβολής των παρουσιαζομένων εκάστοτε περιστάσεων. δοθείσης ευκαιρίας. εφιλοτιμούντο να υπερβάλουν εις εξεύρεσιν νέων επινοήσεων. το οποίον έπαθαν. οι όρκοι ίσχυαν μόνον προσωρινώς. γίνεται διδάσκαλος βίαιος και τείνει ν' αφομοιώση τας διαθέσεις των πολλών προς την παρούσαν αυτών κατάστασιν. Και ο ίδιος άλλωστε ο συγγενικός ακόμη δεσμός εθεωρήθη ολιγώτερον στενός του μεταξύ πολιτικών ομοφρόνων δεσμού. Η τυφλή παραφορά εκρίθη ως ανδρική αρετή. ετοίμη εις θυσίαν χάριν των πολιτικών ομοφρόνων. ύποπτος. Διότι εν καιρώ μεν ειρήνης και ευημερίας και αι πόλεις και οι ιδιώται διαπνέονται από ευγενέστερα αισθήματα. δια να κατατροπώσουν τους αντιπάλους των. εάν ήσαν ισχυρότεροι. επειδή εμάνθαναν τα αλλαχού γινόμενα. ο προτρέχων άλλου εις την διάπραξιν κακού εκρίνετο άξιος επαίνων. δεν τας απεδέχοντο με αίσθημα ειλικρινούς εμπιστοσύνης. Αλλ' εκείνος. παρά εάν εξεδικείτο παλληκαρίσια. Ο στήνων επιτυχή παγίδα εθεωρείτο άνθρωπος ευφυής. Τωόντι η μεν παράλογος τόλμη εθεωρήθη ως ανδρεία. λόγω του ότι εξηπάτα την προς τον όρκον εμπιστοσύνην του αντιπάλου του. Καθόσον οι φατριαστικοί σύνδεσμοι δεν συνιστώντο χάριν αμοιβαίας βοηθείας. αντιθέτων προς τους καθεστώτας νόμους. αφαιρών ολίγον κατ' ολίγον από τους ανθρώπους την καθημερινήν ευημερίαν. φέρουν όμως βαρύτερον ή ελαφρότερον χαρακτήρα και διαφέρουν κατά την μορφήν. ο οποίος. Τώρα όμως που αι δύο αυταί πόλεις ευρίσκοντο εις πόλεμον. Οσάκις οι αντίπαλοι διετύπωναν ευλόγους προτάσεις. αλλά χάριν ιδιοτελών σκοπών.
εξ άλλου. τα οποία θα επέβαλλε το δίκαιον και το κοινόν συμφέρον. παρά να είναι χρηστοί και να λέγωνται ευήθεις. ενώ δια το πρώτον υπερηφανεύονται. τας οποίας αι δύο μερίδες ώθουν όχι απλώς μέχρι των ορίων. Οι πολίται. οι ολιγαρχικοί την σώφρονα αριστοκρατίαν. Αγωνιζόμενοι. πράγματι όμως καθίστων αυτά βραβείον του προσωπικού των ανταγωνισμού. Και ήσαν έτοιμοι να κορέσουν τον πόθον της αμέσου εκδικήσεως. την οποίαν γεννά η πλεονεξία και η φιλαρχία. έπιπταν θύματα και των δύο. είτε επιβαλλόμενοι δια της βίας.της επιτηδειότητος αφού επεκράτησε δι' απάτης. είτε δι' αδίκων καταδικών. Οι περισσότεροι τωόντι άνθρωποι προτιμούν να είναι αχρείοι και να ονομάζωνται επιτήδειοι. το οποίον ανταπεκρίνετο εκάστοτε εις την ικανοποίησιν της φατρίας των. προβάλλοντες εκατέρωθεν εύηχα συνθήματα. το οποίον εκτρέφουν τα δύο αυτά πάθη. και το φατριαστικόν πνεύμα. αλλά μέχρι του σημείου. είτε διότι ηρνούντο ν' αγωνισθούν παρά το πλευρόν των. λόγω μεν υπηρέτουν τα κοινά. να υποσκελίσουν αλλήλους με κάθε μέσον. ετόλμησαν τα τερατωδέστερα πράγματα. Και ενώ καμμία από τας δύο μερίδας δεν ενεπνέετο από αισθήματα ευσεβείας. και δια το τελευταίον τούτο μεν εντρέπονται. Διότι οι αρχηγοί των φατριών εις τας διαφόρους πόλεις. Αλλά και ταύτα ακόμη υπερέβαιναν αι εκδικήσεις των. εκείνοι που κατώρθωναν να συγκαλύψουν απεχθείς πράξεις υπό ωραίους λόγους επηνούντο πολύ περισσότερον. οι δημοκρατικοί την πολιτικήν ενώπιον του νόμου ισότητα του πλήθους. εις όσους περιπέσουν άπαξ εις φατριαστικάς έριδας. είτε διότι τους εφθόνουν δια την ακίνδυνον και ήσυχον ζωήν που εζούσαν. 14 . Αιτία όλων αυτών ήτο η δίψα της εξουσίας. εξ άλλου. όσοι δεν ανήκαν εις καμμίαν από τας δύο μερίδας.
