Φ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ - ΚΟΤΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ-ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ·

Γ. ΠΛΕΧΑΝΩΦ

ΤΑ

ΘΕΜΕΑΙ ΟΔΗ Π Ρ Ο Β Λ Η Μ Α Τ Α ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ
Μ ΕΤΑΦ ΡΑΣΤΗΣ Λ. Μ I X Α Η Λ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Κ. ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΔΗ ΧΑΡ. ΤΡΙΚΟΥΤΤΗ β Λ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ Α Θ Η Ν Α 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Τά θ ε μ ε λ ι ώ δ η π ρ ο β λ ήμ ατ α (of μ α ρ ξ ι σ μ ό ν , τό τελευταίο Ιργο τοΰ Πλεχάνωφ που δίνει μιά συστηματική έκθεση τοΰ διαλεχτιχοΰ μαρ­ ξισμού, έκδόθηκαν στα 1908, Ινα τέταρτο αϊώνα μετά ιήν ίξακόντιση τοΰ περίφημου λίβελλοΰ του : Ό σ ο σ ι α λ ι σ μ ό ς κ α ί ό π ο λ ι τ ι κ ό ς Α­ γ ώ ν α ς , πού έγκηινίασε την Ιστορία τής ρωσσικής Ιπαναστατικής σοσιαλδημοκρατίας. Ή μπροσούρα αυτή πού δημοσιεύτηκε στα 1883, ση­ μείωνε την όλοκληρωτική ρήξη μέ τις παληές προλήψεις των «ναρόντνικ<ον». Στή συνηθισ μένη έπαναστατική κίνηση, φανέρωσε ϋναν καινούργιο δρόμο πού στο τέρμα του περί με νε ή νίκη, άργή στον Ιρχομό της δμως σί­ γουρη Μέσα σ’ αυτή τή ρωσική πραγματικότητα, {■δεί­ ξε τή κοινωνική καί οίκονομική έξέλιξη πού ύπόσκαφτε ΐρ γά μά έπίμονα τό παληό καθεστώς. ΙΙροεΐπε δτι ή ρωσική έργατική τάξη, Αναπτυσσόμενη παράλληλα μέ τον καπιταλισμό, θ ίδ ιν ε τό θανάσιμο χτύπημα στο ρω σικό άπολυταρχισμό, και θάπαιρνε Ισότιμα τή θέση της οτΐς γραμμές τή; διεθνούς στρατιάς τοΰ προλεταριάτου. "Ομως δ ΓΙλεχάνοιφ δεν περιορίστηκε στή κριτική τοΰ παληοΰ λαϊκισμού των «ναρόντνικων». Σε μιά λαμ­ πρή πραγματεία πού διατηρεί Ακόμα δλη της τήν Αξία, Ικανέ τήν ?κί>εση των «θεμελιωδών προβλημάτων» τοΰ Επιστημονικού σοσιαλισμού καί παρουσίασε τή μέθοδο τοΰ δ.αλεχτικοϋ υλισμού σαν τό πιο σίγουρο δπλο στόν «ραχτικό και θεωρητικό Αγώνα. 

4 «Τι είναι Ιπιστημονικός σοσιαλισμός;Μέ' τον Ιπιστημονικό σοσιαλισμό Ιννοοΰμε τήν κομμουνιστική θεωρία πού από τά 1840 άρχισε νά άπαλλάσσεται από τον ούιοπικό σοσιαλισμό, άπό τόνα μέρος κάτω από τή δυνατή ίπιδραση τής χεγκελιανής φιλοσοφίας κι* άπό τό άλλο τής κλασσική; οικονομική; έπιστήμης, πού εδωσε για πρώτη φορά μιά πραγματική έξήγηαη, δλων τών σταθ μών τής άνάπτυξης τοΰ άνθρώπινου πολιτισμού πον γκρέμισε αλύπητα τά σοφίσματα τών άστών θιω ρητι κών καί πού «ώπλιπμένη μ ’ δλη τή γνώση τοΰ α ίώ α της» ρίχτηκε σιήν υπεράσπιση τοΰ προλεταριάτου. Ή θεωρία αυτή δχι μόνο άπόδειξε μέ μιά ιέλεια κ α θ α ­ ρότητα, δλη τήν Επιστημονική Αστάθεια τών άντίπαλων τοΰ σοσιαλισμού, αλλά δείχνοντας τις πλάνες τους, εδωσβ ταυτόχρονα τήν Ιστορική του; έξήγηαη Και κ α θώ ;εΙ πε άλλοτε ό Χάίμ γιά τή φιλοσοφία τοΰ Χέγγελ, «έδενε στο θριαμβικό της άρμα κάθε μιά ά^ό τις άπόψε>ς πού πάνω τους είχε θριαμβεύσει». «“Οπως ό Ντάρβιν πλούτισε τή βιολογία μέ τή θ εω ­ ρία τής καταγωγής ιών είδών, τόσ6 Ικπληχτικά άπλή καί έπιστημονικά αυστηρή μαζί, έτσι καί οΐ θεμελκοτές τοΰ έπισιημονικοΰ σοσιαλισμού μάς δείξανε μέσα στήν ίξέλιξη τών παραγωγικών δυνάμεων καί τήν πάλη αυτών τών δυνάμεων ένάντια στις καθυπτερημένες κοιναχικές μορφές παραγωγής, τή μεγάλη άρχή τ ο ϋ μ ε τ α σ χ η ­ μ α τ ι σ μ ό ν τών κ ο ι ν ω ν ι κ ώ ν ει δών. » *Αλλά ό Πλεχα'νωφ δέν είχε παρουσιάζει στούς ρώσσους έπαναστάτες τό σύστημα τοΰ έπισιημονικοΰ σο­ σιαλισμού σάν ϊνα κλισέ ή σαν «μιάν άληθεια δριστική καί άμετάκλητη» «Είναι αυτονόητο, εγραΦε, πώ ; ή ίξ έ ­ λιξη τοΰ έπιστημονικοΰ σοσιαλισμοΰ δέν Ιψτασε άκόμα στο τέρμα της καί πώς τόσο λίγο μπορεϊ νά σταματήση στις Εργασίες τοΰ Μάρξ καί Γοΰ *Ένγ-ελς, δσο ή Λεοιρία τή; καταγωγή; τών είδών θά μπορούσε νά θεω ρηθεί σάν όρισηκά τερματισμένη μέ τίιν Ικδοση τών κυριώτερο>ν Ερ­ γων τού άγγλου βιολόγου.Τήν έδραίωση ιών θεμελιωδών 

5

Αρχών τής νέας θεο>ρίας, πρέπει νά Ακολουθήση ί λεπτο­ μερειακή ιιελέτη ιώ ν προβλημάτων πού συνδέονται μ* αύτ^ν, μελέτη πού θά συμπλήρωσή κοί ftu φέρη στό τέρμα της τήν Επανάσταση πού εγινε στήν επιστήμην Από τούς ουγγραφεΐς τοΰ Κ ο μ μ ο υ ν ι σ τ ι κ ο ύ Μ αν ι φ έ σ ι ο υ . Δέν υπάρχει κλάδος τής κοινωνιολογίας πού νά μήν Ιχου> Αν»ιχτεΐ μπροστά του καινούργιοι καί εξαιρετικά πλατιοί ορίζοντες, στό μέτρο και στό βαθμό πού καθέ­ νας Απ’ αυτούς ιιφομοιώνει τις Ιστορικές καί φιλοσοφι­ κέ: τους Αντιλήψεις 'Η ευεργετική Επίδραση τών Αντι­ λήψεων αύτ·ί>ν γίνεται σήμερα αίσθητή στή περιοχή τής Ιστορίας τοΰ δικαίου και σ’ αυτό πού λένε «πρωτό­ γονο πολιτισμό». ‘Ο Ιΐλεχάνοχρ θεωρεί κιόλης Αναγκαίο νά υπογράμ­ μιση τήν Ακόλουθη Ιδιομορφία αυτής τής θεωρίας πού Εκθέτει. «Ξεκινώντας στή γενεαλογία της, Ανάμεσα σ’ Αλλους Ίπό τον Κάντ καί τό Χέγγελ, δ έ π ι σ τ η μο· νικός σ ο σ ι α λ ι σ μ ό ς π α ρ ο υ σ ι ά ζ ε ­ ται ω σ τ ό σ ο σ δ ν ό πιο λ υ σ σ α σ μ έ ­ νος καί πιο Α π ο φ α σ ι σ τ ι κ ό ς Αντί­ π α λ ο ς τοΰ φ ιλ οσ ο φι κο ύ Ι δ ε α λ ι ­ σ μ ο ύ Τον διώχνει Από τό τελευταίο του καταφύγιο τήν κοινωνιολογία, δπου ot θετικιστές τοΰ είχαν κά­ νει μιά τόσο θερμή υποδοχή. Ό Επιστημονικός σοσιαλι­ σμός προϋποθέτει τήν «ΰλιστικήν Αντίληψη τής Ιστο­ ύ ς » , πού Εξηγεί τήν πνευματική Ιστορία τής Ανθρω­ πότητας Από τήν Εξίλιξη τών κοινωνικών σχέσεων μέσα στους κόλπους της (Ανάμεσα σ Άλλα καί κάτω Από τήν Επίδραση τοΰ φυσικού περιβάλλοντος)». Ή Επίμονη δουλειά γιά τήν δημιουργία τοΰ Επανα­ στατικού κόμματος τοΰ προλεταριάτου, ή Ανάγκη τής Εφαρμογής μιας καινούργιος μεθόδου στή μελέτη τών συγχεκριμμένων προβλημάτων τής ρωσικής πραγματικό­ τητας. στήν Εξερεύνηση «τών πεπρωμένων τοΰ καπιτα­ λισμού στή Ρωσία», δλα αΰτά μαζύ μέ μιά Εντονη πρα­ 

6 κτική δράση δέν έμποδίζανε τον Πλεχάνωφ νά έργάζεται για τήν «λεπτομερειακή μελέτη» τών θεμε­ λιωδών προβλημάτων τοΰ μαρξισμοί' συγκεντρόνοντας δλ» καί πιο πολύ τον έαυτό του στήν Ιστορία τής φιλοσοφίας, τοΰ πολιτισμού και τής τέχνης.Καί ένώ έκανε τήν είδική αυτή έργασία, τήν Αφιερωμένη στήν άνά ιτυξη τών Αντιλήψεων τοΰ Μάρξ καί τοΰ ΈνΥκελς, δ Πλεχάνωφ έξακολουθοΰσε νά τις υπερασπίζει ένάντια στους διάφο­ ρους έκπρόσωπους τοΰ ρωσικοΰ καί διεθνοΰς ρεβιζιονι· ομοΰ, τοΰ ρεβιζιονισμοϋ πού Αναλαβαίιει κάθε φορά νά «συμπληρώσει» ή νά «διορθώσει» νά «Αντικαταστήσει»μερικές άρχές τοΰ μαρξισμοΰ μέ παληά Αστικά δόγματα Από πολύ καιρό Απηρχαιωμένα. Τό έργο αυτό τοΰ Πλεχάνωφ Αφιερώνεται κυρίως στή φιλοσοφική καί Ιστορική πλευμά τοΰ έπιστημονικοΰ σοσιαλισμού. Γιά τόν Πλεχάνωφ δ μαρξισμός είναι μιά όλόκληρη κοσμοθεωρία, μιά καί Αδιαίρετη, .τού διαπερνιέται από τήν Ινότητα μιας θεμελιώδους Ιδέας. 'Ο Πλεχάνωφ έξεγείρκται ένάντια στής καινούργιες Απόχειρε; τοΰ Μπογκντάνωφ, Λουνατσιίρσκυ, Μπαζάρωφ Φρίτσε νά χωρίσουνε τήν Ιστορική καί οίκονομική πλευ­ ρά αδτής τής κοσμοθεωρίας άπό τήν φιλοσοφική βάστ| κού πάνω της σιηρίζεται. Έξεγείρεται ένάντια σ’ δλες αύτές τις δοκιμές «νά καθήσουν τόν μαρξιημό» σέ νέες βάσεις, ζευγαρώνοντάς τον μ’ αύτήν ή τήν Αλλη φιλο­ σοφία, δπως δ νεοκαντισμός, 6 μαχιαμός, ό έμπειριοχριτικισμός κλπ., δόκιμέ: πού εγιναν τις περισσότερες φορές κάτω Από τήν Ιπίδραση φιλοσοφικών ρευμάτων τής μόδας,γιά μιά δοσμένη στιγμή, Ανάμεσα στόύς Ι δ ε ο ­ λ ό γ ο υ ς τής μ π ο υ ρ ζ ο υ α ζ ί α ς . Κατά τή γνώμη τοΰ Πλεχάνωφ, δπως τήν Ιξέφρασβ ό ίδιος γιά πρώτη φορά σέ μιά πολεμική έναντίον τοΟ Μπερνστάϊν, δ υλισμός τοΰ Μάρξ καί τοΰ "Ενγκελς στη­ ρίζεται πάνω στόν Σπινοζισμό άφοΰ τόν Απάλλαξε & Φόϋερμπαχ Από τά θεολογικά στοιχεία πού τόν σκεπά­ ζανε. ’Ακριβώς σΑν τό Φόϋερμπαχ, οί θεμελιωτές τοΦ 

7

Ιπιστημονιχοΰ σοσιαλισμού Αναγνωρίζουν πώς δχάφχεί ίνότητα μά δχι ταυτότητα άνάμεσα στή «νόηση» xal χδ «είναι». 01 διορθώ σ ει ποΰκα\ε ό Μάρξ στή φιλοσοφία τοϋ Φόϋερμπαχ βρίσκονται χνρίως στο δτι ot άμοιβαίες σχέσεις δράσης χ* Αντίδρασης άνάμεσα στο άντιχείμενο καί τό υποκείμενο άντικρίζονται άπό τον Μάρξ άπό τήν μεριά πού τό υποκείμενο παρουσιάζεται σ’ ίνα ν ρόλο Iνεργητιχό, σ 3 ν δν πού δέν σ κ έ φ τ ε τ α ι μονάχα μά χαΐ πού έ ν ε ρ γ ε ΐ. «Ενεργώντας πάνω στήν έξωτερική φύση χα'ι μεταβάλλοντας την, δ άνθρωπος μετα­ βάλλει ταυτόχρονα τήν ίδια του τή φύση». ‘Ο Πλεχάνωφ εχει άπόλυτα δίκηο δταν λέει «ώς ό Μάρξ είχε πολύ Ιπηρεαστεϊ άπόνα άρθρο τοΰ ΦόΟερ· μπαχ μέ τό τίτλο : Π ρ ο χ α τ α ρ χ τ ι χ έ ς θ έ ­ σ ε ι ς γ ι ά τή μ ε τ α ρ ρ ύ θ μ ι σ η τ ή ς φ ι ­ λ ο σ ο φ ί α ς , πού δημοσιεύτηκε στα 1843 στο δεύ­ τερο τόμο τής συλλογής, δπου είχε γραφτεί (1ος τό­ μο;) ενα άρθρο τοΰ Μάρξ γιά τή πρωσσιχή λογοκρισία (άνέκδοτα). « Ή νόηση ίξαρτιέται άπ’τό είναι,χα'ι δχι τό είναι dud τή νόηση. Τό είναι έξαρτιέται άπό τον έαυτό του... τό βίναι δχει τή βάση του στον έαυτό του». Ή άντίληψη αΰτή προσθέτει ό Πλεχάνωφ είναι βαλμένη άπό τό Μάρξ στή βάση τής υ λ ι σ τ ι κ ή ς Ι ξ ήγ η σ η ς τής Ι σ το ρ ία ς. Αυτό δέν είναι δλότελα σω στό.Ό Μάρξ τροποποίησε ριζικά και συμπλήρωσε τή θέση τοΰ Φόϋερμπαχ,πού είναι τόσο ά φ η ρ η μ έ ν η , πού στηρίζεται τόσο λίγο στήν Ιστορία, δσο χα'ι δ ά ν θ ρ ω π ό ς του πού Ιβαλ· στή θέση τοϋ Θ ε ο ϋ καί. τής χεγγελιανής τροποποίη­ σής του δ Λόγος. «Ή άνθρώπινη ουσία δέν είναι χάτι άφηρημένο, ίδιο τοΰ άπομονωμένου άτόμου. Σ τ^ πραγματικότητά τη;, λέει δ Μάρξ στί; γνωστές θέσεις του γιά τό Φόϋερμπαχ, αΰτή ή ουσία είναι τό σΰνολ· των κοινωνικών σχέσεων». Α κριβώ ς γιατί δέν φτάτ·* ώς σ’ αυτό τό συμπέρασμα, είναι υποχρεωμένος β 

8 Φόϋερμπαχ «νά κάνη Αφαίρεση τη; ροής τής Ιστορικής ίξέλιξης και νά ξεκινάει Από τήν υπόθεση τοϋ Αφηρημέ* νου καί απομονωμένου άν&ρώπινου Ατόμου*. Σέ πλήρη συμφωνία με τή κριτική αυτή τοϋ Αφηρημένου Ανθρώπου τοΰ Φόϋερμπαχ, δ Μάρξ τροποποιεί xul τή θεμελιώδη θέση του: «Δέν είναι λέει ή συνείδηση τών Ανθρώπων πού καθορίζει τον τρόπο ύπαρξής τους, μά Αντίθετα δ κ ο ι ν ω ν ι κ ό ς τρόπος ύπαρξής τους χού καθορίζει τή συν?ίδησή τους*.’Ακόμα κι’ώς τά σήμε­ ρα ή βασική πλάνη δλων τών φιλοσοφικών συστημά­ των πού ζητούν νά εξηγήσουν τή σχέση Ανάμεσα στή νόηση καί το είναι, είναι γιατί θέλουν νά Αγνοοΰ'.» τήν Ιδια αυτή περίπτωση πού καί 6 Φόϋερμπαχ δεν εβλεπβ ίπίσης, κνρίως τό γεγονός δτι «τό άφηρημένο άτομο, τό Αναλυμένο ά π ’ αυτούς, Α'ήκει στην πραγματικότητα σέ μια κ α θ ω ρ ι σ μ έ ν η μ ο ρ φ ή τής κοι­ νωνίας*. Σ τά πρώτα του κιόλας ?ργα δ Πλεχάνωφ είχε πολ­ λές φορές ύπογραιιμίσει τή διαφορά Ανάμεσα στή διαλβχτική μέθοδο τοΰ Μάρξ καί τοΰ "Ένγκελς και τή κοινή θεωρία τή; Ιξέλιξης, πού σύμφωνα μ’αΰτή, ούτε ή φύση οΰτβ ή Ιτορία δέν ράνουν πηδήματα, kuI πώς δλα οι6 κόσμο δέν βάλλουνται παρά Αργά και βαθμιαία. Στήν πολεμική του Ινάντια στο Τιχομίρωφ, πού Από (παναστάτης εγινε Αντιδραστικός, δ Πλεχάνωφ έξηγεϊ στο «νέο Υπερασπιστή τοΰ Απολυταρχισμοΰ», τό Αναπό· φευχτο τών πηδημάτων στήν έξέλιξη. Άναδημοσιέυουμβ έδώ σέ παράρτημα τΙς περίλαμπρες αυτές σελίδες, τόσο ιτιό πολύ «ϊφοΰ κι’ ό ίδιος δ Πλεχάνωφ Αναφέρεται στή χαληά του μπροσούρα, πού είναι σήμερα Αρκετά δύ­ σκολο νά προμηθευτούμε. Στο εργο τοϋ Πλεχάνωφ δχουν Ιδιαίτερο ίνδιαφέρον τά κεφάλαια δπου μάς δείχνει δ συγγραφέας πώς οΐ σύγχρονοι σοφοί, πολύ συχνά χωρίς νά τό ξέρουν, Αναγ­ κάζονται λέγω τής σημερινής κατάστασης τής κοινωνικής βπιστήμη;, νά δώσουν μια υλιστική Ιξήγηση τών φ αι­ 

9

νομένων πού μελετούνε. Κ άθε νέα άνακάλυψη σχετική μέ τήν Ιστορία τοΰ πολιτισμού, τή μυθολογία, τή τέχνη, φέρνει καί και>ούργια έπιχειρήματα γιά τήν υποστήριξη τής υλιστικής ΙξήγησηςτήςΙστορίας Σ ιίς πηγές ντοκουμέν­ των πού άπαριθμεϊ καί στις όποιες άναφέρεται, θ ά μπο­ ρούσε νά προσθέσει ό Πλεχάνωφ γιά τό 1908 ιΐς πολυά­ ριθμες Εργασίες,στην περιοχή τών Ιστορικών κα'ι κοινωνι­ κών έπιστημών, άλλων αστών έπιστημόνων.Χωρίς νά τό Αντιλαμβάνονται,οί έπιστήμονες αυτοί μιλάνε μιά γλώσσα, καί μαζεύουν πέτρα τή πέτρα, υλικά καί γεγονότα πού Ιπικυρώνουν τήν δρθότητα τών Ιστορικών καί φιλο­ σοφικών Αντιλήψεων τοϋ'μαρξισμοΰ. Μερικές λέξεις γιά τή σημερινή έκδοση. Εξόν άπ' τό άπόσπασμα γιά τά «πηδήματα»,δίνουμε σέ παράρτημα τόδρθρο τοΰ Πλεχάνωφ γιά τό «ρόλο τής προσωπικότη­ τας ατήν Ιστορία» καθώ ς κι Ινα μεγάλο άπόσπασμα άπό τόν πρόλογό του στή μπροσούρα τοΰ "Ενγκελς γιά τό Φόΰερμπαχ. Σύμφωνα μέ τήν Ιπιθυμία τοΰ Πλεχάνωφ, οΐ παρατηρήσεις αυτές πάνω στή διαλεχτική καί τή λογική είχαν περιληφθεΐ στό κείμενο τής γερμανικής μετάφρα­ σης τοΰ βιβλίου του, πού έκδόθηκε στά 1910. Ό άνα· γνώστης θ ά βρει έπίσης μιά σειρά Δπό νέα σχόλια πού ίκα νε ό Πλεχάνωφ γιά τούς γερμανούς Αναγνώστες. Ό σ ο γιά μάς προσθέσαμε μερικές έπεξηγηματικές ση­ μειώσεις καί συμπληρώσαμε δπου ήτανε άναγκαΐο τΙς παραπομπές πού γίνονται άπό τόν Πλεχάνωφ. Δ. ΡΙΑΖΑΝΩΦ. 

ΤΑ

ΘΕΜ ΕΛΙΩΔΗ

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ

ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ Ό μαρξισμός είνα ι μιά δλόκληρη κοσμοθεωρία. Κοντολογής, είνα ι 6 σ ύ γ χ ρ ο ν ο ς υ λ ι σ μ ό ς πού Αντιπροσωπεύει τόν άνώ τατο σημερινό βαθμό αύτής της κ ο σ μ ο θ ε ω ρ ί α ς πού οΐ βάσεις της είχα ν μπει στήν άρχα(α Ε λ λ ά δ α άπ ό τό Δ ημό­ κριτο, καθώς κι’ άπ ό τούς Ί ω ν ε ς βιανοητές,τούς προκάτοχούς τ ο υ .Ό ,τι λέμε ύ λ ο γ ω ϊ σ μ ό δέν είνα ι δλ λο στήν πρα γμ ατικότητα άπ όναν ά π λ ο '( κ ό ύ· λ ι σ μ ό Ή μεγαλύτερη τιμή γιά τό ξεκαθάρισμα καί τή διατύπω ση τώ ν θεμελιω δώ ν άρχώ ν τοΟ νεώτερου ύλισμοΟ άνήκει άναφισβήτητα στόν Κάρλ Μ άρξ καί τό φίλο του Φρειδερίκο "Ενγκελς. Ή otκονομική καί Ιστορική πλευρά α ύ ιή ς τής κοσμοθεω ­ ρίας, αύτό πού όρίζουμε συνήθως μέ τό δνομ α Ι σ τ ο ρ ι κ ό ς ύ λ ι σ μ ό ς , καθώς έπίσης τό στε­ νά συνδεμένο μ’ α ύτόν σύνολο άντίλήψεων y ι ά τά π ρ ο β λ ή μ α τ α , τή μ έ θ ο δ ο καί τΙς κ α τ η γ ο ρ ί ε ς τ ή ς π ο λ ι τ ι κ ή ς ο ί κ ο ν ομ(ας, γι ά τ ή ν ο( κ ο ν ο μ ι κ ή έ ξ έ λ ι ξ η τής κοι νωνίας καί Ιδιαίτερα τής κ α π ι τ α λ ι σ τ ι κ ή ς κο ιν ων ία ς, εΤναι άποκλειστικά Εργο τοΟ Μ όρξ καί τοΟ’Έ ν γκ ελ ς.'Ό τ ι εΤχανε συγκεντρώ σει στή περιοχή αύτή οΐ π ρ ο ­ γ ε ν έ σ τ ε ρ ο ί τους δέν πρέπει νά θεω ρηθεί πα ρ ά σάν μιά προπαρασκευστική δουλειά. ‘Υλικά, 

12

καμμ ιά φορά άφθονα καί πολ ύτιμα είχα νε μαζεφτεΤ, ΰμω ς δέν ε ίχα ν συστηματοποιηθεί οΟτε φ ω τιστεί άπ ό τήν άποψη μιάς γεν.κής σκέψης καί γιαύ τό δέ» μ πόρεσαν νά έχτιμηθοΟν, οότε νά χρησιμοποιηθοΟν 6πω ς θάπρεπε. Αύτό ποΟκαναν στήν περιοχή αύ ιή οΐ όπα δοί τοΟ Μ άρξ καί τοΟ Έ νγκ ελς στήν Εύρώπη καί στήν Α μ ερ ική δέν είνα ι πα ρ ά μελέιη, περισσότερο ή λιγότερο πετυχιμένη, είδικών προβλημάτω ν, καμ· μιά φορά είνα ι άλήθεια έξαιρετικής σπουδαιότητας. Νά για τί μέ τό «μαρξισμό» έννοοΟμε συχνά τΙς δυ ό πλευρές πού προαναφέραμε τής σημερινής ύλιστικής κοσμοθεω ρίας, κι’ αύτό δέν τό κά·νει μόνο τό «πολύ κοινό» πού δέν άνυψώθηκε άκόμα ώς τήν βαθειά κατανόηση τών φιλοσοφικών θ ε ω ρ ό ν , μά καί μερικοί ά νάμ εσ α σ’ αύτούς πού θεω ρούνται σάν πι­ στοί μ α θ η ιές τοΟ Μ άρξ καί τοΟ "Ε ν/κελ ς, τόσο σχή Ρωσία, δσο καί στόν ύπόλοιπο πολιτισμένο κόσμο. ΟΙ δυό αύτές πλευρές θεω ρούνται σάν κάτι όλότελ α άνεξάρτητο ά π ό τό «φιλοσοφικο υλισμό* καί μ ά λ ισ τα πα ρ ολίγο σ&ν άντιτιθέμενες σ' αύτόν (') Καθώς ϋμως ot δυό σύτές πλευρές πού ά ποσ πά σ τηκαν αυθαίρετα άπ ό τό σύνολο τών άντιλήψεω ν πού συγγενεύουνε μαζί τους καί πού σχηματίζουν τή θεω ρητική τους βάση, δέν μπορούν νά μείνουνε με­ τέω ρες, οί άνθρω ποι πού τις άπ όσ πα σ αν α ισ θ άνον­ ται φ υσ ικώ τα ια τήν άνάγκη «νά στυλώ σουν τό μαρ ξισμό» ξανά, ζευγαρώ νοντάς τ ο ν —καί τή φορά αύτή π ά λι ώ λοσδιόλου αύ θ α 'ρ ετα καί πολύ συχνά κάτω ά π ό τήν έπίδραση φιλοσοφικών ρευμάτων πού έπικρατούν άνάμ εσ α στούς Ιδεολόγους τής μ πο υ ρ ζο υα ­ ζ ία ς —μέ τόν Ενα ή τόν άλλο φιλόσοφο, τό Κάντ, τό Μάχ, τόν Ά β ενά ρ ιους, τόν "Ο στβαλτ καί τό τε­ λευ τα ίο καιρό μέ τό Ζοζέφ Ντίτσγκεν. Ε ίνα ι ά· λήθεια πώ ς οί φιλοσοφικές άντίΛήψεις τού Ν τί­ τσγκεν σχηματίστηκαν έντελώ ς ά ν εξ ίρ τη τ α άπ ό τΙς άστικές έπιδράσεις καί συγγενεύουν σ ' Ενα 

13

μ εγά λ ο βαθμό μέ τΙς άντιλήψεις τοΟ Μ άρξ καί τοΟ "Ενγκελς. "Ομως οΐ φιλοσοφικές άντιλήψεις τώ ν τελευταίω ν αύτώ ν Εχουν £να άσ ύγκριτα π ιό ταχτοποιημένο καί πιό πλούσιο περιεχόμενο καί γ ιά τόν ξεχω ριστό αύτό λόγο άκόμα, 8έν μποροΟν νά σ υ μ π λ η ρ ω θ ο Ο ν , άλ λά μόνο νά έ κ λ α ΐ κ ε υ θ ο Ο ν ώς κάποιο σημείο μέ τή βοή­ θ εια τής φιλοσοφίας τοΟ Ν τίτσγκεν. Ώ ς χά σήμερα μόνο μέ τόν "Α γιο θ ω μ ά Ά κ β ίν α (3) δέν πρ οσ π ά θ η ­ σαν νά «συμπληρώσουνε* τό Μ άρξ."Ομως, πα ρ ά τή πρόσφατη έγκΰκλιο τοΟ Π ά πα ένά ντια στούς νεωτεριστές, δέν είνα ι κα θόλου άδύνα το νά γεννήσει & καθολικός κόσμος £ναν διανοητή, Ικανό γιά τό θεω ­ ρητικό αύτό κατόρθω μα.

I
Π ροβάλλουν συνήθως τήν άνάγκη νά «συμπλη­ ρωθεί» ό μαρξισμός μ ' αύτή ή τήν δλ λη φιλοσο­ φία, προβ ά λλοντας γι* αύτό δτι ό Μ άρξ καί ό Έ ν γκελς δέν έκθέσανε πουθενά τΙς φιλοσοφικές τους άντιλήψεις. Μά παρόμοιος Ισχυρισμός είνα ι πολ ύ λίγο πειστικός, κι’ ά ν άκόμα ήτανε βάσιμος, σύτό δέ θ δτα ν λ όγος νά άντικαταστήσουμε τΙς φιλοσοφικές άντιλήψεις τοΰ Μ άρξ καί τοΰ "Ενγκελς, μ ’αύτές τοΟ πρώ του τυχόντα διανοητή πού βρίσκεται συνήθως σ ' όλότελα διαφορετική άποψη. Πρέπει νά μή ξεχνά­ με δτι διαθέτουμε άρκετά δεδομένα γιά νά σχη μα­ τίσουμε μιάν όρθή Ιδέα γιά τίς φιλοσοφικές άντιλήψεις τοΟ Μ άρξ καί τοΟ Έ ν γ κ ε λ ς (*).
ι*) Τό Β βΜο τοΰ Β \ Βιρ.γκό : Marx als Philosopb (Berne und Leipzig. 1904 ), t t αι Αφιερωμένο οτή φιλοσοφία του Μάρξ κα ιυΰ ’ Ιι»γκεΑι .’Α λλά είναι δύσκολο νΑ φαντα­ στούμε Epyo οών κι’ α ΰ ιό τόσο λίγο Ικανοποιητικό. 

14 ΟΙ Αντιλήψεις αύτές στήν όριοτική τους έμφάνιση Εχουν έχτεθή κατά Ενα άρκετά π λ ή ρ η τ ρ ό π ο &ν καί σέ μορφή πολεμικής, στό πρώ το μέρος τοΟ βιβλίου τοΟ "Ενγκελς : H e r r α B u g e n D u h r i n g s U m w a l z u n g d e r Wi ss eus · c h a f t (πού ύπάρχουν πολ λές ρωσικές μ εταφ ρά­ σεις του). Στήν Αξιοσημείωτη μ προσούρα τοΟ ίδιου σ υγγραφ έα : L, u d w i g F e u e r b a c h u n d d e r A u s g a n g d e r K l a s s i s c h e a d e u t s c h e n P h i l o s o p h i e (πού μεταφράστηκβ άπ ό μάς στά ρωσικά μ’ Εναν πρόλογο καί Επεξηγη­ ματικές σημειώσεις), οΐ Αντιλήψεις πού άποτελοΟν τή φιλοσοφική βάση τοΟ μαρξισμού,έκθέτονται αύτή τή φορά μέ μιά θετική μορφή. "Ενας σύντομος μά λα μπ ρός χαραχτηρισμός τώ ν Τδιων αύτώ ν άντιλήψεων, στίς σχέσεις τους μέ τόν ά γ ν ω σ τ ι κ ι · σ μ ό δόθηκε άπό τόν 'Ε νγ κ ελς στόν πρ όλ ογο τής άγγλικής μετάφρασης τής μπροσούρας του. Ο ό τ ο π ι κ ό ς κ α ΐ έ π ι σ τ η μ ο ν ι κ ό ς σ ο σ ι α λ ι σ μ ό ς (3). “Οσο γιά τό Μάμξ, πρέπει νά σημειώ ­ σουμε πρώ τα -πρώ τα τό χαραχτηρισμό πού Εδωσε ό Ιδιος στήν ύλιστική διαλεχτική σ ’ άντίθεση μέ τήν Ι δ ε α λ ι σ τ ι κ ή διαλεχτική τοΟ Χέγγελ, στόν πρόλογο τής δεύτερης Εκδοσης τοΟ πρώ του τό­ μου τοΟ Κ ε φ α λ α ί ο υ , για τί Εχει πολύ μ εγά ­ λη σημ ασ ία γιά τή κατανόηση τής φ ι λ ο σ ο ­ φ ι κ ή ς π λ ε υ ρ ά ς τής θεω ρίας του. Κατόπι, τΙς πολυάριθμες σκόρπιες παρατηρήσεις πού έκθέτονται περαστικά στόν Τδιο τόμο, δσο προχω ρεί ή Ανάπτυξη τοΟ κειμένου.Τέτοιες σελίδες άπό τήν Ά θ λ ι ό τ ητ α τ ή ς φ ι λ ο σ ο φ ί α ς Εχουν έπίσης άπό μερι­ κές άπόψεις, πολύ μ εγάλη σ π ο υ δα ιό τη 'α (4). Τέλος,ή π ο ρ ε ί α έ ξ έ λ ι ξ η ς τώ ν φιλοσοφικών Ιδεών τοΟ Μ όρξ καί τοΟ "Ενγκελς Ελευθερώνεται άρκετά καθαρά ά π ό τά πρώ τα τους γραφ τά πού δημ ο­ σιεύτηκαν τώρα τελ ευτα ία άπό τόν Φ. Μ έρινγκ μέ τό 

15

τίτλ ο : A u s d e m 1 i t e r a r i s c h e n N ach l a s s v on K a r l M a r x , F r i e d r i c h E n g e l s u n d F e r d i n a n d L a s s a 1 1 e, S t u t t g a r d 1902. Σ τή διδαχτορική του θέση, πού τ ιτλ ο φ ο ρ είτα ι: D i f f e r e n z der D e m o k r i t i s c h e n a n d E p i k a r e i s c h e n Na tu r ph il o sophie, δπω ς καί σέ μερικά άρθρα πού ά ναδημ οσ ιεύιηκαν ά π ό τό Μ έρινγκ σ ιό ν πρώ το τόμο τής πά ρ α π ά νω Εκδοσης, ό νεαρός Μ άρξ φ αίνετα ι άκόμα σβν καθαρόαιμ ος Ιδεαλιστής τής χεγ γελ ια νής σ χολής. Μά σ τά άρθρα πού δημοσιεύτηκαν κα τά πρώ το στά D e u t s c h -F r a n z o s i s c h e J a h r b u c h e r καί πού π ερ ιλ οβ α ίνονια ι τώ ρα στόν ίδιο πρώτο τόμο, ό Μ άρξ καί μ αζί του & "Ε νγκ ελς ττού συνεργάστηκε έπίσης στά J a h rb ΰ c h e r. το π ο θ ετείτα ι πιό σταθερά σ ιή ν άποψη τοΟ ο ύ μ α ν ι σ μ ο Ο τοΟ ΦόΟερμ παχ. (“) Σ ιό Εργο μέ τό τίτλο D i e h e i l i g e F a m i l i e , O d e r K r i t i k d e r k r i t i s c h e n Kr i t i k, πού δημοσιεύτηκε στά 1845 καί άναδημοσιεύιηκε στό δεύτερο τόμο τής Εκδοσης τοΟ Μ έρινγκ, οί δυό σ υγγρ α φ είς.δη λα δή ό Μ όρξ καί ό "Ε νγκελς κάνουν μερικές σ που δα ίες προόδους, σ ’ βτι άφ ορα τήν ά ν ά π τ υ ξ η τής φιλοσοφίας τοΟ Φ όϋερμπαχ.Μ έ πιά κατεύθυνση ε ίχ α ν άναλά βει τήν έρ γα σ ία αΰτή, τό β λέπουμε σ ’ σ ύ ιέ ς τις Εντεκα θ έ σ ε ι ς σ τ ό ν Φ ό υ ε ρ μ π α χ πού ό Μ άρξ εΤχε σ υντά· ξει τήν άνοιξη τοΟ 1845 καί πού είχ ε δημοσιεύσει 6 "Ε νγκ ελςσ τό πα ρ άρ τη μα τής μ πρ ο ο ο ύ ρο ςΐ, u d w i g F e u e r b a c h πού μνημονεύσαμε πιό πάνω . (e) Μέ μιά λέξη, δέν είνα ι τό ύλικό πού λείπει στήν περίπτω σ η αύτή φτάνει μόνο νά ξαίρουμε νά τό μ ε­ τα χειρ ιζόμ ασ τε, δηλαδή νά είμ α σ τε πρ οετοιμ ασ μ έ­ νοι γιά νά τό κα ταλ άβ ου με. Μά άκριβώ ς, οί σημε­ ρινοί ά ν α γνώ σ τες δέν είνα ι προετοιμασμένοι γι* 

16

α ύ τό καί κα τά σ υνέπεια 8έν ξαίρουνε νά τό μ εια χειριστοΟν. ΚσΙ γιατί; Γιά πά ρ α πολλούς λόγους. "Ε να ς ά π ’ τούς πιό σ πουδαίους είνα ι τό δτι σήμερα ξ α (ρ ο υ ν π ο λ ύ κ α κ ά π ρ ώ τα · πρώ τα τ ή χ ε γ · γ ε λ ι α ν ή φ ι λ ο σ ο φ ί α , πού χωρίς αύτή είνα ι δύσκολο νά άφομοιώσουμε τή μέθοδο τοΟ Μ άρξ, καί δεύτερο τήν Ιστορία τοΟ ύλισμοΟ πού χω ρίς α ύ ιή δέν μποροΟμε νά σ χηματίσουμε μιά καθαρή (δέα γ ιά τή διδα σκ αλία τοΟ Φ όϋερμπαχ, πού ήταν στή φιλοσοφία ό άμεσος πρόδρομος τοΟ Μ άρξ καί πού Ιδω σε σ ' ϊν α βαθμό σημαντικό τή φιλοσοφική βάση τής κοσμοθεω ρίας coO Μ άρξ καί τοΟ Έ νγκ ελς. Π αρουσιάζουν συνήθως τόν «σύμανισμό» τοΟ Φ όϋ ερ μπ αχ, σ άν κάτι πολύ συγχισμένο καί άκαθόριστο. Ό Φ. Α. Α ά νγκε πού συνετέλεσε πολύ στό νά διαδοθεί στό «πολύ κοινό» καί τό διανοούμενο κόσμο, μιά ό λότελα λαθεμένη (δέα γιά τήν ούσία τοΟ ύλισμοΟ καί τήν Ιστορία του, άρ νιέται έντελώ ς νά άναγνω ρίσ ει τόν «ούμανισμό» τοΟ Φ όϋερμπ αχ σάν μιά ύλιστική θεωρία. Τό π α ρ ά δειγμ α τοΟ Φ.Α. Α άνγκε άκολουθήθηκε σ χεδόν έξ όλοκλήρου ά π ’ βσους γράψ ανε γιά τό Φ ό ϋ ερ μ π α χ, τόσο στή Ρωσία βσο καί στό έξωτερικό. Ό Π .Α . Μ περ λ ένπού π ερ ιγρ ά ­ φει τόν ούμανισμό τοΟ Φ όϋ ερ μπ αχ σ&ν 6να είδος δχι «καθαροΟ» (*) ύλισμοΟ, δέν μπόρεσε φ αίνεται κι’αύτός νά ά π α λ λ α γ ή ά π ό τήν έπίδραση τοΟ Λ άνγκε. Ό μολογοΟ με πώ ς δέν β λέπουμε πολύ κα θαρ ά αύτό πού σκέφτεται πά νω σ ' αύτό τό ζήτημα ό Φρ. Μ έρινγκ, ό κα λύτερο; καί ό μ οναδικός Ισω ς γνώ στης τής φ ιλοσοφίας ά ν άμ εσ α στούς γερμ ανούς σοσιαλδημοκράτες. ’Α ντίθετα μ βς είνα ι έντελώ ς
(·) Κύτχα τά ένδιαφέρον βιβλίο του: Ή Γερμανία στίς παραμονές τής ‘Επανάστασης τοΟ 1848, Ά γ ια Πετρούπολη, 1906, οβλίδες 228.229. 

17

φανερό δτι ό Μ άρξ καί ό "Ε νγκ ελς βλέπουνε στό ΦόΟερμπαχ Εναν ύλιστή. Ε ίν α ι άλήθεια δτι ό " Ε νγ­ κελς ύ πογρ αμ μ ίζει τήν Α συνέπεια τοΟ ΦόΟερμπαχ· Ό μ ω ς αύτό καθόλου δέν τόν έμποδίζει νά ά ν α · γνω ρίσει τΙς θ ε μ ε λ ι ώ δ ε ι ς ά ρ χ έ ς τής φι­ λοσοφ ίας του σ άν κ α θ α ρ ά ύ λ ι σ τ ι κ έ ς. Καί δέν μπορεΐ ν δ ν α ι Αλλοιώς, γιά όποιονδήποτε κάνει τόν κόπο νά μελετήσει β αθειά τή διδα σ κ α ­ λία τοΟ ΦόΟερμπαχ. II. Λ έγοντας αύτό, δέν μάς διαφ εύγει καθόλου δτι κινδυνεύουμε νά έκπλήξουμε πολλούς ά ν α γνώ σ τες μας. Ό μ ω ς αύτό δέν πρέπει νά μάς τρομάζει γ ια τί είχ ε δίκηο ό ά ρ χ α ΐο ς σ τοχα σ τής πού Ιλ εγ ε δτι ή Ικπληξη είνα ι ή άρχή τής Απιστήμης. Καί γιά νά μή μείνουν οΐ Α ναγνώ στες μ α ς ,δ ς ποΟμε στό στάδιο τής Εκπληξης,τούς συσταίνουμε πρό π α ντός νά άναρωτηθοΟν τΐ ήθελε νά έκφράσει Ακριβώς ό Φόϋερμ­ π α χ,δ τα ν σ κια γρ αφ ώ ντας σ ύντομα,Α λλά μ ’Ενα τρόπο πολύ χα ρακτηριστικό,τό φιλοσοφικό ιου C u r r i c αJa m v i t 6γρ α φ ε:«Ό θ ε ό ς ή ια ν ε ή π ρ ώ ιη μου σκέ­ ψη, ή δεύτερή μου ό λόγος, κι' ό άνθρω πος, ή τρίτη καί τελευτα ία μου». Νομίζουμε δτι αύτό τό ζ ή ­ τημα βρίσκει Αναμφισβήτητα τή λύση του σ* αώ ιές τΙς πολύ σημαντικές λέξεις τοΟ Τδιου τοΟ ΦόΟερμ­ π α χ : «Στή συζήτηση Ανάμεσα στόν ματεριαλισμό καί τόν σπιριτουαλισμό, 1 πρόκ ειται.... γιά τό άνθρώιιινο κεφ άλι...Ξ εκινώ ντας μέ βάση τήν Ολη, ά π ό τήν όποΐα είνε φ τιαγμ ένο τό Ανθρώπινο μυαλό, θά φ τά· σουμε σέ λίγο σέ μιά καθαρή άποψη γιά δτι ΑφορΛ έπίσης κάθε ά λ λη Ολη, γ ιά δτι Αφορά γενικ ά τήν Ολη». (*) Διακηρύσσει άλλοΟ δτι ή ά ν θ ρ ω π ο · (*) Veber Spiritaalismus und Materiallanms βκαντα X. ο. 129.
2 

18 λ ο γ C α του, δηλαδή 6 ο ύ μ α ν ι σ μ ό ς του, σημαίνει μόνο βχι δ θ εό ς... δέν εΤνε άλλο π ρ ά γμ α ά κ ’ αύτό τό Ιδιο τό Ανθρώπινο πνεΟμα (*). Ή άνθρω πολογική αύτή άποψη, πα ρ ατη ρ εί ό φ ό ϋ ερ μ π α χ, δέν ήτα νε άγνω σ τη άκόμα καί στόν Τδιο τόν Ν τεκάρτ {**). ’Α λ λά τΐ σημαίνουν δλ α αύτά; Αότό σημαίνει δτι ό Φ όϋ ερ μπ αχ ε ίχ ε πάρει τόν«άνθρωπο» γιά άφ ετηρία στούς φιλοσοφικούς του σ υ λ ­ λογισμ ούς, μ ό ν ο κ α ί μ ό ν ο γ ι α τ ί 6λ· πιζε, ξεκινώ ντα ς ά π ό τό σημείο αύτό νά φτάση δσο ιιιό γρήγορα στό σκοπό, πού ήτσνε νά δώσει μιά άκριβή Ιδέα τής Ολης γενικά καί τών σ χέσεώ ν της μέ τό «πνεΟμα». Κατά συνέπειαν,Εχουμε νά κά νου­ με στήν περίπτω σ η αύτή μέ Ενα μεθοδολογικό κα­ νόνα , πού ή ό ξ ία του κα θορίζοντα ν άπ ό τΙς περι­ σ τάσ εις τόπου καί χρόνου, δηλαδή άπ ό τόν συνηθι­ σμένο τρόπο πού σκέπ τοντα ν οΐ Γερμανοί σοφοί, ή ά π λ ώ ς οΐ μορφωμένοι Γερμανοί τής έποχής (* ··) καί πού δ έ ν έ ξ α ρ τ ι ό ν τ α ν κ α θ ό λ ο υ ά π ό μ ιά ό π ο ι α δ ή π ο τ ε ξ ε χ ω ρ ι ­ σ τ ή κ ο σ μ ο θ ε ω ρ ί α (8). Β λέπουμε κιόλας, Οστερα άπ ό τά λόγια τοΟ Φό· Οερμπαχ πού άναφ έραμ ε γιά τό «άνθρώπινο κεφ ά­ λι» δτι στήν έποχή πού τά γροψ ε, τό ζήτημα τής « ί ­ λής ά π ό τήν όποΐα είνα ι φ τιαγμ ένο τό μυαλό» β ίχε λυ θεί μ'Βναν τρόπο κα θαρά ύλιστικό. Καί αύτή ή λύση τοΟ ζητήματος είχε υΙοθετηθεΐ έπίσης ά π ό Τόν Μ άρξ καί τόν "Ενγκελς. "Ε γινε ή βάση τής διΚίάς τους φ ιλοσοφίας, πρ ά γμ α πού β γαίνει όλοκά·
(*) *Α παντα IV, σ. 249. ( ··) Αύτόθι σ. 247.

(***> ‘Q Φόφερμπαχ λέει πολύ καλά Οτι ή άρχή κάθβ φι­ λοσοφίας καθορ ζβται άπό τήν προηγούμβνη κατάσταση τής φιλοσοφικής οκίφης. 

19

θ α ρ α ά π ό τά Εργα τοΟ "Ε νγκ ελς : L u d w i g F e u e r b a c h καί A n t i - D u h r i n g , πού Εχουμε ή5η μνημονεύσει. Νά γ ια τί πρέπει νά έξ ειά σουμε α ύ ιή χή λύση άπ ό πολύ κοντά, γ ια τί μελβχώ ντας την, μ ελετά με ταύτόχρ ονα καί τ ή φ ι λ ο ­ σο φι κή π λ ε υ ρ ά τοΟ μ α ρ ξ ι σ μ ό 0. Σ τό άρθρο του μέ τό τίτλο : V o r l a u f i g e T b e s e n z u r R e f o r m der P h i l o s o ­ p h i c , πού έκδόθηκε στά 1842 κα ί πού άσκησε πολ ύ μ εγάλ η Επίδραση στό Μάρξ, ό Φ όϋερ­ μ π α χ δηλώνει δχι «οί άληθινές σ χέσεις ά νάμ εσ α στή νόηση κα( τό είνα ι πρέπει νά έκψραστοΟν κα χά τόν άκόλουθο τρόπο : χό ε I ν α ι είν α ι ύποκείμενο, ή νόηση είνα ι χό κ α χ η γ ο ρ ο ύ μ β νο>. Ή νόηση έξαρχιέχαι ά π ’ τό εΤναι, καί δχι τό είνα ι άπ ό τή νόηση. Τό είνα ι έξαρτιέται άπ ό τόν 4αυτό xou... Εχει χή βάση χου σχόν έαυτό του (·). Ή άντίληψη αύτή χών σ χέσεω ν χοΟ είνα ι μέ χή νόηση πού τέθηκε ά π ό χό Μ άρξ καί χόν "Ε νγκελς σ τή βάση τής ύ λ ι σ τ ι κ ή ς Ε ρ μ η ν ε ί α ς τ ή ς Ι σ χ ο ρ ί α ς , είνα ι τό πιό σημαντικό άποτέλεσ μα αύχής χής κριτικής χοΟ χεγγελιανοΟ ΙδεαλισμοΟ, πού σχά κύρια χαραχχηρισ χικά της είχβ γίνει άπ ό χόν Τδιο χό Φ όϋερμπ αχ καί πού χά συμπερ ά σ μ α τά της μπορούν νά συνοψισθοΟν ώς έξής : Ό Φ όϋερμπαχ βρήκε πώ ς ή φιλοσοφία τοΟ Χέγγ ε λ ε ίχ ε έξαλείψ ει τήν άντίφαση πού ύπήρχε ά ν ά ­ μ εσ α σ ιό εΤναι καί χή νόηση. ’Α λλά καχά τή γνώ μη χου, Εξάλειψε αύχή χήν ά ν ιίφ α σ η μ έν ο ν τ α ς έ ν τ ε λ ώ ς σχό έ σ ω χ ε ρ ι κ ό τ η ς , δη αδ ή Ε ν α ά π ό χ ά σ χ ο ι χ ε ΐ α αφ · χής χής άντίφασης, δηλαδή χή ν ό η σ η . Στ ό
(·) 'Α π α ντα , 4, σ. 263 ( Ά π α ν τ α , Ικδοση τοΟ Ινσ τιτού ­ του Μ άρζ-'Ε νγκελς, + I σ. 71). 

20

Χ έγγελ ή νόηση είνα ι Ακριβώς τό είνα ι : ή νόηση είν α ι ύποκείμενο, τό είνα ι κατηγορούμενο. (*) ’Α π ’ σύτό βγαίνει 8τι ό Χ έγγ ελ —καί γενικά ό Ιδεα λι­ σ μ ό ς—δέν έξαλείφει τήν Αντίφαση π α ρ ά δ ι α μ έ ­ σου τής έ ξ Α λ ε ι ψ η ς ένός άπό τά σ υ σ τ α τ ι κ ά τ η ς σ τ ο ι χ ε ί α , δηλαδή τό είνα ι ή τήν Ο π α ρ ξ η τ ή ς Ο λ η ς , τ ή ς φ ό­ σ η ς . Ό μ ω ς μέ τήν έξάλειψη ένός άπ ό τά σ υσ τα ­ τικά σ τοιχεία ίής Αντίφασης, δέν σημαίνει κα θόλου 8 α λύνετα ι αύτή ή Αντίφαση. «Ή διδα σκ αλία τοΟ Χ έγγελ σύμφω να μέ τήν όποΐα ή φύση «Εχει τεθεί» Απ’ τήν Ιδέα, δέν Α ντιπροσωπεύει πα ρ ά τή μ ετά ­ φραση σέ φιλοσοφική γλ ώ σ σ α τής θεολογικής δ ι­ δα σ κ α λ ία ς σύμφω να μέ τήν όποια ή φύση δημιουργήθηκε ά π ό τό θ ε ό , ή πρ α γμ ατικότητα , ή Ολη άπόνα άφηρημένο, δυ λο δν». (*·) Κι' αύτό δέν ά ν α · φέρεται μόνο στόν ά π όλυ το Ιδεαλισμό τοΟ Χ έγγελ. Ό ύπερβατικός Ιδεαλισμός τοΟ Κάντ πού σύμφω να μ’ αύχόν ό έξωτερικός κόσμος παίρνει τούς νόμους του άπ* τό λογικό, κι’ 6χι άντίστροφα, Εχει στενή σ υγγένεια μέ τή θεολογική άντίληψ η κ α τά τήν όποΐα είναι ό θείος λόγος πού ύπαγορεύει στόν κό­ σμο τούς νόμους πού τόν κυβερνούν. (**·) Ό Ιδεα­ λισμός δέν ά π ο κ α θ ισ ιδ τήν ένότητα τοΟ είνα ι καί τής νόησης, κΓ οΟιε μ πορεΐ νά τήν άπ οκα τασ τή σ ει. Α ντίθετα τή σπά ει. Ή Αφετηρία τής Ιδεαλιστικής φ ιλοσ οφ ίας—τ ό έ γ ώ, σάν θεμελιώ δης φιλοσοφική ά ρ χ ή —είνα ι έξ όλοκλήρου σφαλερή. ‘Α φετηρία τής Αληθινής φ ιλο­ σ οφ ίας πρέπει νά εΤναι δχι τό έ γ ώ άλ,λά τό I γ ώ καί τό σ ύ. Μ ονά χα αύτή ή Αφετηρία έπι(·) Ά π α ν τ α II, σ. 261. ( ·· ) Λύτόθι σελ. 262. (··*) Αότόθι οελ. 295. 

21 τρ έ π ε ι νά φθάσουμε σέ μιά σωστή κατανόηση τών σ χέσ εω ν άν ά μ εσ α στή νόηση και τό εΤναι, ά νάμ εσ α στό ύποκείμενο καί τό άντικείμενο. Ε ίμ αι <έγώ» γιά τόν έαυτό μου καί τα υτό χρ ο να ιέσ ύ» γιά Εναν ά λ ­ λον. Ε ίμ α ι τα υτόχρονα ύ π ο κ ε ί μ ε ν ο καί άντικείμενο. Καί πρέπει άκόμα νά παρατηρήσουμε δτι «έγώ » 6έν εΤνε τό άφηρημμένο δν πού μ ’ αύτό έργά ζ ε τα ι ή Ιδεαλιστική φιλοσοφία. Ε ίμ αι Ενα δν π ρ α γ μ α τ ι κ ό . Τό σώ μα μου άνήκει στήν ο ύ· σ ί α μου* περισσότερο, τό σώμα μου θεωρούμενο σ ά ν Ενα δλο, είνα ι άκριβώς τό «έγώ> μου, ή π ρ α γ ­ μ α τική μου όντότητα. Δέν εΤναι τό άφηρημμένο δν πού σκέφ τεται, ά λ λά άκριβώς αύτό τό πρ α γμ ατικό είν α ι, τό σώ μα. ’Α π ’ αύτό βγαίνει, ά ντίθετα ά π ’ δτι βεβαιώ νουν οΐ Ιδεαλιστές, δτι τό πρ α γμ ατικό ύλικό δ ν είνα ι ύποκείμενο καί ή νόηση κατηγορούμενο.Κι* άκριβώ ς σ* αύτό βρίσκεται ή μοναδική δυνατή λύση αύ ής τής άντίφα οης άνάμ εσ α στό είνα ι καί τή νόηαη πού κτυπ ιόνταν χωρίς ά π οτέλ εσμ α μέ τόν ιδ ε α ­ λισμό. Σέ τούτη τή περίπτω ση δέν έξαλείφ ετα ι οΟτε ϊν α άπ ό τά σ το ιχεία τής άντίφαοης. Δ ι α τ ηρ ο 0 ν τ α ι καί τά δυό, δλο καί έκδηλώ νοντας τήν άληθηνή τους ένότητα. «Αύτό πού γιά μένα, ή ύ τοκειμ ενικά, είνα ι μιά πράξη κα θαρά πνευματική, δϋ λη , μή αισθητή, είνα ι κα θ ’ αύτό Αντικειμενικά μιά αισθητή ύλική πράξη» (*). Σημειώ στε δτι λέγ ο ντα ς αύτό ό Φ όϋ ερ μ π α χ π λ η ­ σ ιάζει τόν Σ π ινόζα , πού έξέθετε τή φιλοσοφία του μέ πολλή σ υμ π άθεια σέ μιάν έποχή άκόμα δπου ή διάσ τασ ή του μέ τόν Ιδεαλισμό, μόλις δια γ ρ ά φ ο ν­ τα ν, δηλαδή δτα ν Εγραφε τήν Ιστορία του τής νέα ς φιλοσοφ ίας (9). Σ τά 1843 παρατηροΟσε πολύ λεπ τά σ τά G r u n d s a t z e του δτι ό Π α ν θ ε ί (·) Ά π α ν τ α II ο. 350. 

22

σ μ ό ς ε ί ν α ι £ ν α ς θ ε ο λ ο γ ι κ ό ς Ο­ λ ι σ μ ό ς , μιά άρνηση τής θ ε ο λ ο γ ία ς, άρνηση πο ύ στηρίζεται σέ μιά θεολογική άποψη. Μ έσα σ ’ αύτήν τήν ού γχισ η τοΟ ύ λ ι σ μ ο Ο μ έ τή θ ε ο ­ λ ο γ ί α βρίσκονταν ή άσ υνέπ εια τοΟ Σ π ινό ζα , Ασυνέπεια πού έν τούτοις δέν τόν έμπόδισε νά βρεΤ τή «σωστή Εκφραση, του λά χισ το γιά τήν έποχή χου. γιά τΙς Ολιστικές Ιδέες τής σύγχρονης έποχής». ’Α κόμα ό Φ όϋερμπαχ όνομάζει τόν Σ π ινόζα «Μωϋ* of) τώ ν έλεύθερω ν σ τοχα σ τώ ν καί νεώ τερω ν ύλιστών» (*). Σ τά 1847 ό Φ όϋερμπαχ θέτει τό έρώ τη· μα. «ΤΙ είνα ι αύτό πού ό Σ π ινόζα λέει λογικά μεταφ υσ ικά, ο ύ σ I α, καί θεολογικά θ ε ό ; » Καί σ* αύτό τό έρώτημα ά π α ντά ει κα τηγορη μα τικά : «Τίποτα ά λ λ ο άπό τή φύση». Τό κυριώτερο έλά τιω μ α τοΟ ΣπινοζισμοΟ τό β λέπει στό δτι «ή αίσθηχή, άντιθεολογική ούσία τής φύσης, παίρνει σ’ σότόν τήν μορφή ένός άφηρημμένου, μετσφυσικοΟ δνχος». ‘Ο Σ π ινό ζα έξάλειψ ε τόν δυϊσμό τοΟ ΘεοΟ καί τής φύσης, για τί θεω ρεί τά φυσικά φ αινόμ ενα σ άν πρά ξεις τοΟ ΘεοΟ. Μά άκριβώς για τί τά φυ­ σικά φ αινόμενα εΤναι στά μ άτια του οί πράξεις τοΟ ΘεοΟ, ό τελ ευτα ίος αύτός μένει στόν Σ π ινό ζα Ενα είδο ς δν, ξεχω ριστό ά π ό τή φύση καί πού πάνωτοι> στηρίζεται αύτή. Ό θ ε ό ς πα ρ ουσ ιάζεται σάν ύ π ο · κείμενο, ή φύση σάν κατηγορούμενο. Ή φιλοσοφία «ού χειραφετήθηκε όριστικά άπ ό τής θεολογικές π α ­ ραδόσεις, δφείλει νά έξαλείψει τό σημαντικό α ύ τό Αλάττωμα τής σωστής στό βάθος φιλοσοφ ίας τοΟ Σ π ινό ζα . «Κάτω αύτή ή άντίφ σ σ η I», φ ω νάζει δ Φ όϋερμπαχ δχι D e u s s i v e n a t u r a , ά λ λ ά A ut De us aut nat ur a. 'Ε δώ είνα ι ή άλήθεια. (**)
(·) Λότόθι σ. 291. (*·) Ά π α ν τ α σ. 350» 

S3 "Ετσι λοιπόν 6 «ούμανισμός» τοΟ ΦόΟερμπαχ φ αίνετα ι σ άν νά μήν είνα ι ά λ λο π ρ ά γμ α άπ ό τόν Σ π ινοζισ μ ό, ά π α λ λ α γμ έν ο ν άπ ό τό θεολογικό του πα ράρτη μα . Καί Α κρβώ ς αύτόν τό Σπινοζισ μ ό, πού τόν ΑπΑλλσξε ό ΦόΟερμπαχ ά π ό τό ΘεοΧο· γικό του πα ράρτημα, υ ΐοθέιη σα ν ό Μ άρξ καί ό "Εν­ γκ ελς δτα ν ήρθαν σέ ρήξη μέ τόν Ιδεαλισμό. ’Α λλά τό νά ΑπαλλΑξεις τό Σπινοζισμό ά π ό τό θεολογικό του παράρτη αα,σ ή μα ινε νά φέρεις σέ φΩς τό Αληθινή του ύ λ ι σ τ ι κ ό περιεχόμενο. Κ ατά συνέπεια δ Σ π ι ν ο ζ ι σ μ ό ; τ ο0 Μάρ ξ καί τ ο 0 " Ε ν γ κ ε λ ς ή τα ν ά κ ρ ι β ώ ς ό πιό σ ύ γ χ ρ ο ν ο ς ύ λ ι σ μ ό ς . (10) ’Α λλά δέν είνα ι μόνον αύτό. Ή ν ό η σ η δ έ ν ε ί ν α ι ή α Ι τ ΐ α τοΟ ε ί ν α ι , ά λ λ ά ή σ υ ν έ π ε ι ά τ ο υ ή Ακριβέστερα ή Ιδιότητά Tog. Ό ΦόΟερμπαχ Ελεγε ; Folge und B ingenschaft (συνέπεια καί Ιδιότητα), ΑΙσθάνομαι καί σκέφτομαι δχι σάν ύποκείμενο πού ά ν τιτίθεται στό άντικε(· μενο, ά λ λ ά σάν ύ π ο κ ε ί μ ε ν ο—ά ν τ ι κ ι Ι· μ ε ν ο, σάν Ενα δν πρ α γμ ατικό, ύλικό. Καί τό άντικείμενο είνα ι γιά μένα, 6χι μόνο τό πρ& γμα ποφ αίσθάνομαι, ά λ λ ά έπίσης ή βάση, ό Α παραίτητος δρος τής αίσθησής μου. ‘Ο Αντικειμενικός κόσμος δέν βρίσκεται μόνο Εξω Από μένα, είνα ι Απ(σης μέσα μου, μές τό δέρμα μου. (11). Ό ά νθρω πος δέν είνα ι πα ρ ά Ενα κομμάτι τής φύσης, Ενα κομμάτι τοί) είναι* γ ι’ α ύ ιό δέν ύπάρ χει θέση γιά άντίφ α σ η ά νάμ εσ α στή νόησή του καί τό είνα ι του. Τό διά­ στημα καί ό χρόνος δέν ύπάρ χουν μόνο γιά τή νόηση. Ε ΐνα ι έπίσης μορφές τοΟ είνα ι. ΕΤναι μορ­ φές τής σκέψης μου. Ά λ λ ά είνα ι μόνο καί μόνο γιΑ τό λόγο δτι είμ α ι έγώ ό Τδιος Ενα ζω ντανό Ον μέσα στό χρόνο καί τό διάστημα, καί για τί δέν κα­ τα λα β α ίνω καί δέν αίσ θάνομα ι πα ρ ά 8σο είμ α ι Κνα 

24

τέτοιο βν. Γενικά οΐ νόμοι τοΟ εΤναι, είνα ι τα υτό­ χρονα καί νόμοι τής νόησης. "Ετσι έκφράζεται ό Φ όϋερμπ αχ (*). Κι’ ό Έ ν γ κ ε λ ς αύ τό Ιλ εγ ε, β ν καί τ6λεγε μέ ά λ λ α λόγια, στή π ο ­ λεμική του ένά ντια σ τόιΊτυούριγγ (12).Β λέπουμε πιά «όσο σημαντικό μέρος άπ ό τή φιλοσοφία τοΟ Φ όϋερ­ μ παχ. πέρασε στή φιλοσοφία τοΟ Μ άρξ καί τοΟ "Ε νγκελς. "Αν & Μ άρξ άρ χισ ε τό 6ργο τής ύλιστικής του έρμηνείας τής Ιστορίας μέ τή κριτική τής χ ε γ γ ε · λ ι α ν ή ς φ ι λ ο σ ο φ ί α ς τοΟ δικαίου, μπόρεσε νά προχω ρήσει Ιτσ ι για τί ή κριτική τής καθαρής φ ιλο­ σ οφίας τοΟ Χ έγγελ είχ ε γίνει ήδη άπ ό τό Φόϋρρμπαχ. 'Α κόμα καί κριτικάροντας στις θέσεις του τό Φ όϋ ερ μ π αχ, ό Μ άρξ άναπτύσ σ ει καί συμπληρώ νει Αρκετά σ υ χ νά τις ιδέες αύτοΟ τοΟ τελευταίου. Νά βνα π α ρ ά δ ειγμ α , τροβηγμ ένο άιτό τή περιοχή τής «γνω σβολογίας*. Κ ατά τό Φ όϋερμπαχ, ό ά νθρω πος «ροτοΟ ν ο ή σ ε ι τό άντικείμενο, δ ο κ ι μ ά ζ ε ι π ά ν ω τ ο υ τήν ένέργειά του, τό θ ε ω ρ ε X τό , α ι σ θ ά ν ε τ α ι . Ό Μ άρξ Ιχ ει ύ π ’ δψει του αύτή τή σκέψη τοΟ Φ όϋ ερ μπ αχ δτα ν λέει : «Τό κυριώτερο έλά ττω μ α ΤοΟ ύλισμοΟ—μ αζί καί τοΟ ύλισμοΟ τοΟ Φ όϋερμπαχ —βρίσκονταν ώς τά σήμερα στό δτι άντίκρυζε τήν π ρ α γμ α τικότη τα , τόν άντικειμενικό καί αισθητό κ ό ­ σμο μέ τή μορφή τοΟ ά ν τ ι κ ε ί μ ε ν ο υ ή μ έ τ ή μορφή τής θ ε ώ ρ η σ η ς , 6χι σάν συγκεκριμμένη Ανθρώπινη δράση, δ χ ι σ άν πρ α χτικ ή άσκηση, δχι ύποκειμενικά». Τό έλά ττω μ α αύτό τοΟ ύλισμοΟ, λέβι πιό πέρα ό Μάρξ, έξηγεΐ για τί ό Φ όϋερμπ αχ στό βιβλίο του γιά τήν ο ύ σ ( α τ ο Ο Χ ρ ι σ τ ι α ν ι σ μ ο Ο , δέν θεωρεί σάν άληθινά άνθρώ(*) Ά π α ν τ α , II, σ. 334, καί X, σ. 184-186. 

25

πινη δράση πα ρ ά μόνο τή θεωρητική βράση. Μ* Αλλα λό γ ια , ό Φ όϋερμπ αχ β γά ζει τό σ υμπέρασμα 6τι τό «έγώ» μ ας γνω ρ ίζει τό ά ν τ ι κ ε ί μ ε ν ο έκθέτοντάς το μόνο σ ιή δράση του. (*)· δμω ς 6 Μ άρξ ά π ο κ ρ ίν ε τ α ι: τό «έγώ* μ ας γνω ρίζει τό άντικείμενο έ ν ε ρ γ ώ ν τ α ς μ έ τ ή σ ε ι ρ ά τ ο υ π ά ν ω τ ο υ , Ή σκέψη τοΟ Μ άρξ εΐνα ι όλότελα σωστή* ήδη ό Φ άουστ είχ ε π ε ΐ : « Σ τ ή ν ά ρ χ ή ή τ α ν ή δ ρ ά σ η » . Βέβαια γιά τήν ύπεράσ πιση τοΟ Φ όϋερμπ αχ μποροΟμε νά άπ αντήσ ουμ ε ότι καί κα τά τή λειτουργία έπίσης τής δράσης μας πά νω στά άντικείμενα, δέν γνω ρίζουμ ε τις Ιδιότητές τους π α ­ ρά στό μέτρο πού ένεργοΟν μέ τή σειρά τους πά νω μας. Καί στίς δυό περιπτώ σ εις ή α ί σ θ η σ η προη­ γ ε ίτα ι τής νόησης : στίς δυό περιπτώ σ εις, δοκιμ ά­ ζουμε πρώ τα τΙς Ιδιότητες τώ ν άντικειμένω ν καί δσ τερα τΙς νοοϋμε. ’Α λλά ό Μ άρξ δέν τ ’ άρνιόντανε. ΓΥ α ύτόν δέν έπρόκειτο γιά τό άδιαφ ιλονεΐκητο νεγονός Βτι ή αίσθηση π ρ οη γείτα ι τής νόησης, μ ά γιά τό γεγονός βτι ό ά νθρω πος όδηγιέται στή νόηση κυρίως ά π ό τά αισ θήμ ατα πού δοκιμάζει στή λειτουργία τής πράξης του π ά νω στόν έξωτερικό κόσμο. Καί έπειδή ή δράση αύτή πά νω στόν έξωτερικό κόσμο τοΟ έπιβ ά λλ ετα ι άπ ό τόν ά γ ώ ν α γ ιά τήν βπαρξη, ή γνω σεοθεω ρία είνα ι στό Μ άρξ στενά συν δεμένη μέ τήν ύλιστική του άντίληψη τής Ιστορίας. "Ο χι χωρίς λόγο, ό Τδιος αύτός διανοητής πού είχ ε σ υντάξει έ ν ά ν τ ιι στό Φ όϋερμπ αχ τή θέση γιά τήν όποΐα Εγινε λόγος πιό πά νω , Εγραψε στόν πρώ το τόμο τοΟ Κ εφαλαίου του : «Έ ν ερ ν ώ ντα ς π ά νω στήν Εξω ά π ’ α ύτόν φύση, ό άνθρω πος μ εταβ άλ λει τα υ ­ τόχρονα τήν Ιδια του τή φύση». Ή διατύπω σ η αύτή
(·) ·Τ ό είναι λέει προηγείται τής νόησης* προτοΟ σκβψθβΐς τή ποιότητα τήν αίσθάνεσαι». Ά π α ν τ α , II, σ. 253. 

26

δέν φανερώ νει δλο της τό βαθύ νόημα π α ρ ά στό φώς τής γνω σ εοθεω ρίας πού διατυπώ θηκε ά π ό τό Μάρξ. Καί θά δοΟμε στή σ υνέχεια σέ πιό σημείο ή θεω ρία σύτή έπιβεβαιώ θηκε ά π ό τήν Ιστορία τοΟ πολιτισμού κι' ά νάμ εσ α σ’ ά λ λα , ά π ό τή γλωσεολογία. Πρέπει ώστόσο νά Α ναγνωρίσουμε δτι ή γνω σ εο· θεωρία τοΟ Μάρξ, προέρχεται κ α τ’ ευθεία ν ά π ό τή γνω σεοθεω ρία τοΟ ΦόΟερμπαχ ή δ ν θέλετε, είνα ι γ ιά νά μιλήσουμε καθαρά, ή Ιδια ή γνω σεοθεω ρία τοΟ Φ όϋερμπαχ, βαθεμένη μόνο κα τά Κναν μ εγα λ ο ­ φυή τρόπο άπ ό τό Μάρξ. Ά ς προσθέσουμε περαστικά, δτι ή μεγαλοφυής αύ τή τελειοποίηση είχ ε έπιβληθεΐ ά π ό τό «πνεΟμα τής έποχής*. Αύτή ή τάση νά θεω ρηθεί τού ιη ή σχέση ά μ οιβ α ίος δράσης κι* Αντίδρασης ά ν άμ εσ α στό άντικείμενο καί τό ύποκείμενο Ακριβώς Από τή πλευρά πού τό ύποκείμενο π α ίζει έ ν ε ρ γ η· τ ι κ ό ρόλο, ή ια ν ε ή Α νια ΰγεια τής πνευματικής κατΑ σιασης πού έμψύχω νε τήν κοινωνία τής έποχής, δπου όλοκληρώθηκε ή κοσμοθεω ρία τοΟ Μ άρξ καί τοΟ “Ενγκελς (13). *Η έπ α νά σ τα σ η τοΟ 1848 δέν 1)ιανε πιά μακριά...

III
Ή θεωρία τής ένότη τας τοΟ ύποκείμενου καΙτοΟ Αντικείμενου, τής νόησης καί τοΟ είνα ι, πού ήτανε Ιδιο τόσο τοΟ ΦόΟερμπαχ δσο καί τοΟ Μ άρξ καί τοΟ "Ενγκελς. ήταν έπίσης θεωρία καί τών δια π ρ επ έσ τε­ ρων ΰλιστώ ν τοΟ XVII καί XVIII αΙώ να. ΔεΙξσμε άλλοΟ(*) πώ ς ό Λά Μετρί καί ό Ντιντβ(*) Κόττα τό Αρθρο μέ τό τίτλο : · Ό Μπβρνστάΐν καί ό όλισμός, στή συλλογή μας Κ ρ ι τ ι κ ή τ Ο ν κ ρ ι τ ι ­ κ ώ ν μ α ς (Πλεχάνωφ. 'Α π α ντα , τ. XI). 

27

ρό εΤχσνε φτάσει—δ ν καί πρέπει νά ιό ποΟμε, ά π ό ξεχω ριστούς δρόμ ους— σέ μιά κοσμοθεωρία πού ήτα νε «Ενα είδος σπινοζισμός» δηλαδή σ’ Εναν σπινοζισμό στερημένο ά π ’ τό θεολογικό του π α ρ ά ρ ­ τημα, πού παραμόρφω νε τό άληθινό του περιεχόμε­ νο. θ ά ήταν ε6<ολο νά άποδείξουμ ε, πάνω σ’ δτι άφ ορβ τήν ένόχητα τοΟ ύποκείμενου καί τοΟ άντικείμενου, βτι ό Hobbes είνα ι έπίσης πολύ κοντά στό Σ π ινό ζα . Ά λ λ ’ ο ύ ιό θά μ άς τρ ά β α γε πολύ μακριά. Κ’ Επειτα δέν ύ πάρ χει καμμιά έπείγουσ σ άνάγκί) νά τό κ ά ν ο υ μ ε.θ δ χ α ν Τσως πιό ένδιαφέρον γιά τόν ά ν α γνώ σ τη νά κα ταδείξουμ ε δτι κάθε φυσιοδίφης σή­ μερα πού σκέφ τεται Εστω καί λίγο τό ζήτημα τών σχέσεω ν ά νάμ εσ α στή νόηση καί τό εΤναι, κ α τα λ ή ­ γει σ ’ σύτή τή θεωρία τής ένότητάς τους πού βρή­ καμε στό Φ όϋερμπαχ. "Ο ταν ό Χιούξλεφ Εγραφε : «Κανένας στίς μέρες μ α ς .ά π ’ Οσους πσρακολουθοΟν τή σ ύγχρονη έπι· στήμη καί ξσίρουν τά π ρ ά μ α τα , δέν μπορεΐ νά άμφ ιβάλλει 6 ti πρέπει νά ζητήσει τΙς βάσεις τής ψ υχο­ λ ο γ ία ς στή φυσιολογία τοΟ νευρικοΟ συστήματος κι’ βτι αύ τό πού λένε ένέργεια τοΟ πνεύμ ατος δέν είνβ π α ρ ά Ενα σ ύμ π λεγμ α έγκεψαλικώ ν λειτουργείG>v»,{*) έξέφραζβ άκριβώ ς κείνο πού Ελεγε ό Φόΰερμ π α χ . Μ όνο πού τοΟ προσέδιδε πολύ λιγώ τερο κα· θσρές άντιλήψ εις, καί γιαυ τό μπόρεσε νά προσπαθήση νά συνενώσει τό δικό του τρόπο νά βλέπ ει τά πρ ά γμ σ τσ μ έ τό φιλοσοφικό σκεφτικισμότοθΧιούμ(**). Τό Ιδιο καί ό «μονισμός» τοΟ Χ αΐκελ, ή θεωρία αύτή ποΟκανε τόσο θόρυβο, δέν είνα ι τίποτ* Α λλα πα ρ ά μιά κα θ α ρ ά ύλιστική θεωρία, πού κα τά βάθος π λησ ιάζει τή θεω ρία τοΟ Φ όϋερμπ αχ πά νω στήν
(·) Χιούμ, ή ζωή του, ή φιλοσοφία του, σ. 108. ( ··) Αύτόθι σ. 110. 

Ανότηια τοΟ ύποκείμενου καί τοΟ άντικείμενου.'Α Χλά ό Χ αΐκελ ξαίρει πολύ κακά τήν Ιστορία τοΟ Ολι­ σμού καί yi’ α ύ ιό κρίνει ά ν α γ κ α ΐο .νά χτυπήσει τό «μονόπλευρο χα ρ αχτήρ α» αύιοΟ τοΟ τελευταίου, καί θά ώ φειλε νά κάνει τό κόπο νά μελετήσει τήν Ολιστική γνω σεοθεω ρία στή μορφή πού είχ ε πάρει στό Φ όϋερμπαχ καί στό Μάρξ. Αύτή θά ιό ν προφ ύλασσε τόν Τόιο άπ ό πολ λά λάθη καί μονόπλευ­ ρες κρίσεις, πού διευκολύνουν σημαντικά τούς έχθρούς του στή πάλη τους έναντίον του στό φιλοσο­ φικό πεδίο (14). Σ τά διάφορα Εργα του, δπ ω ς γ ιά πα ρ ά δειγμ α στήν Εκθεσή του μέ τό τίτλο Μ υ α λ ό κ α ί ψ υχ ή, πού διαβάστηκε στό 66ο συνέδριο τών γερμ ανών φυσιοδιφών καί γιατρ ώ ν στή Βιέννη (26 τοΟ Σ επ ιέβ ρ η 1894), ό Α βγουστος Φορέλ (*) πλησ ιάζει π ολύ κοντά τόν νεώ τερο ύλισμό, τόν ύλισμό τών Φ ό ϋ ερ μ π α χ—Μ άρξ—"Ε νγκ ελ ς.Έ δ ώ κι’έκεΐ ό Φ ορέλ β χι μόνο έκφρόζει Ιδέες πολύ σ υγ γενείς μ ' αύτές τοΟ Φώϋερμπάχ, ά λ λ ά , π ρ ά γμ α πού είνα ι έκπλη χτικό, πα ρ α τά σ σ ει τά έπ ιχειρ ήμα τά του μέ τόν Τδιο ά κριβώ ς τρόπο πού κι ό Φ όϋ ερ μπ αχ τά πα ρ ατά σ σ ει. Κ ατά τό Φορέλ, κάθε μέρα μάς φέρνει καί νέες πειστικές Αποδείξεις γ ιά τό γεγονός 8 ιι ή ψ υχολ ο­ γ ία καί φ υσ ιολογία τοΟ μυαλοΟ, δέν είνα ι πα ρ ά δυό διαφορετικοί τρόποι έξέτασης «ένός μόνο καί τοΟ Ιδιου πρά γμ ατος*. *0 ά ναγνώ σ τη ς δέν θά ξε· χά σ ει τή ταυτόσημη άποψη τοΟ Φ όϋ ερ μπ αχ πά νω στό ζήτημα α ύ ιό , πού άναφ έραμ ε πιό πά νω . Τήν Αποψη αύτή μποροΟμε νά τή συμπληρώ σουμε έδώ μέ τήν φράση τοΟ Φ όϋερμπ αχ; «ΕΤμαι Ενα ψ υχολο­ γικό άντικείμενο γιά τόν έαυτό μου, ά λ λ ά Ενα φ υ­
(*) Κόττα έπίσης τό τρίτο κεφάλαιο τοΟ βιβλίου τ ο υ : Ή ψυχή καί τό νευρικό σύστημα. Υ γιεινή καί Παθολογία. Παρίσι, 1906. 

29

σιολογικό Αντικείμενο γιά τούς Αλλους* ·(*). Σ τ ά τέλος, ή κύρια Ιδέα τοΟ Φορέλ φέρνει στή θέση βτι ή συνείδηση είνα ι έσωτερική Α ντανάκλαση τής έ γ · κεφαλικής ένέργειας (·*). Κι αύτό είνα ι πιά μιά κα­ θαρά ύλιστική άνιίληψ η. ΟΙ Ιδεαλισ τές καί οΐ κάθε είδους καί κάθε άπόχρω σης καντιστές άντιλένε στούς ύλιστές πώ ς δέ μποροΟμε νά γνω ρίσουμε Α πευθείας πσ ρ ά μόνο τι^ ψ υ χ ι κ ή πλευρά τώ ν φαινομένω ν γιά τά ό π ο ια γίνετα ι λ όγος στό Φ ορέλ καί στό ΦόΟερμπαχ. Α ύ­ τή τήν άντίρρηση ό Σ έλ λινγκ τήν ε ίχ ε κιόλος δ ια ­ τυπώ σει μ ’ Εναν Εξαιρετικά έφυή τρόπο. "Ε λεγε Οτι « ιό πνεΟμα θά μείνει γιά π ά ντα Ενα νησί πο ύ δέν θά μπορέσουμε νά πλησιάσουμε μέσω τοΟ ώκεανοΟ τής Ολης π α ρ ά μόνο κά νοντα ς Ενα πήδη­ μα. *0 Φορέλ ιό ξαίρει τέλεια α ύ ιό , βμως άποδείχνει μ' Εναν πεισ ιικώ τα το τρόπο δ ιι ή έπισ ιήμ η θά ή ανε π ρ α γμ ατικά άδύνα τη, Αν δέν θέλαμε νά ξεπεράοω με τά δρ<α αύτοΟ τοΟ νησιοΟ. «Κάθε Ανθρω­ πος, Ελεγε, δέν θ ά χε πα ρ ά μόνο τή ψ υχολογία τοΟ ύποκειμεησμοΟ ίο υ κοί θ άπ ρ επε νά άμφ ιβάλλει θε­ τικά γιά τήν Οπσρξη τοΟ έξωτερικοΟ κόσμου, μαζί καί γιά τήν δπ σ ρξη τώ ν Αλλων άνθρώπων»(***). Μά πα ρόμοια ά μ φ 'β ολία είνα ι πα ρ αλ ογισ μός (15). «Τά σ υμ π ερά σ μα τα πού β γαίνουν κ α τ’ ά ν α λ ο γ ία , ή έφορμοσμένη έπ ο γ ω γ ή στίς θετικές έπιστήμες, ή σύγκριση τής πείρας τών πέντε αίσθήσεώ ν μας, μΑς Αποδείχνουν τήν δπ α ρ ξη τοΟ έξωιερικοΟ κόσμου, κο θ ώ ; καί τώ ν δμοιών μας καί τής ψ υχολ ογίας τους. ΜΑς δείχνουν έπίσης πώ ς ύπΑρχει συγκριτική ψυ·
(*) Ά π α ν τ α , II σ. 348—349. (**) Die Pyschiechen FShigkeiten Mmich.1901 σ. 7. ( ·· ·) “Απαντα σ. 7 καί 8

der

Ameiren κλπ. 

30

χο λ ο γίσ , μιά ψ υχολ ογία τών ζώ ω ν. Τ έλος, ή Τδια μ ας ψ υχολογία θ ά τα νε γιά μάς άκατα νόητη καί γ εμ ά τη άντιψάσεις, ά ν θέλαμε νά τή δοΟμε Εξω ά π ό κάθε σχέση μέ τήν ένέργεια τοΟ μυαλοΟ μας* θ ά ­ τα νε σ ’ ά ν ιΐφ α σ η , προπ αντός μέ τό νόμο τής δ ια τή ­ ρησης τής ένέργειας» (*). Ό Φ όϋερμπαχ δέν περιορίζεται στό νά άπ οκα λύ π τ ε ιτίς άντιφάσεις στίς όποίες πέφ τουν ά ν α π ό φ ευ χτα δσ οι ά π ορίχνουν τήν ύλιστική άποψη· δείχνει έπίσης ά π ό πιό δρόμο πλησιάζουν ο[ Ιδεαλισ τές ιό «νησί» τους. Ε ίμ αι έ γ ώ γιά τόν έαυτό μου καί σ ύ γ ιά τούς ά λλους. Μά είμ α ι τέτιος μόνο σ άν αίσθητό Αν, δηλαδή ύλικό. Ά λ λ ά τό άφηρημένο λογικό άπομονώ νει αύτό τό «είναι γιά τόν έαυτό του» καί σ άν ούσία, άτομο, «έγώ», θ εό. ΓΥ α ύ (ό δέν μπορεΐ ν ’ άπ οκα τασ τή σ ει πα ρ ά μ’ Εναν α ύ θ α ίρ ετο τρόπο, τό σύνδεσμο ά νάμ εσ α στό « είνα ι γιά τόν έαυ τό του» καί στό «εΤναι γιά τού1 ά λ λου ς*. : «Αύτό πού νοώ χω ρίς αίσ θαντικότη τα, τό νοΛ ϊξ ω άπό κάθε σύνδεσμο* (*·). Ή έξαιρετικά σπου ­ δα ία α ύ ιή παρατήρηση σ υνοδεύεται στό Φ όϋερ­ μ π α χ ά π ό τήν άνάλυσ η τής λειτο υ ρ γία ς ιής άφ α ίρεσης, πού κα τα λ ή γει στή γένεση τής χεγ γελ ια νή ς λογικής καί σ ά ν ό ν τ ο λ ο γ ι κ ^ ς θεω ρίας. (***) wAv εΤχε στή διάθεσή του Λ Φ όϋ ερ μπ αχ τΙς
(*) D ie Pyschischen P ahigkeiten d e r Ameisen, κλπ., Munich, 1901. σ. 7 καί 8 . (·*) Ά π α ν τ α , II, σ. 322. (***) Τό Απόλυτο πνεΟμα χοΟ Χ έγγελ 6 έν εΤναι tIhot" άλλο άπό τό άφηρημένο πνεΟμα, τό Απομονωμένο άπό τόν (αυτό του πνεΟμα, αύτό πού λένβ τελειωμένο πνεΟμα, καθώς έπίσης τό Ατέλειωτο βν τής θ ε ο λ ο γ ία ς δέν είναι τί­ ποτε άλλο άπό τό τελβιωμίνο άφηρημένο Ό ν > . (Ά π α ν τα , II. σ. 263). 

31

γνώ σ εις πού προσφέρνει ή σύγχρονη έθνολ ογία, θά μποροΟσε νά προσθέσει 6 α 6 φ ι λ ο σ ο φ ι κ ό ς Ι δ ε α λ ι σ μ ό ς κ α τά γ ετα ι Ιστορικά ά π ό τόν ά ν ι μ ι σ μ ό, γνώ ρισμα τών πρω τόγονω ν φυλών. Αύτό είχ ε ήβη ύ π ο δειχτεΐ ά π ό ιόν Ε. Τ α('(λ ορ(·) κι' ά ρχίζουν πιά νά το λ ογαρ ιάζουν κάπω ς μερικοί (στορικοΐ τής φ ιλοσοφίας, δ ν κι' άκόμα σάν Ενα Αξιοπερίεργο πρ δ μ α , πα ρ ά σ άν γεγον ός τερ ά σ ιια ς θεω ρητικής σ που δαιότητας. Ό λ ε ς α ύ ιές ot σκέψεις καί έπιχειρήμα τα τοΟ Φ όϋερμπ αχ δχι μόνο ή ια ν ε γνω σ τές στό Μ άρξ καί στόν "Ε νγκελς πού τΙς είχ α ν ε σκεφθεΐ βαθ ειά ,ά λλ ά ά ν αμ φ ισ β ήτη ια συμ βάλλα νε σ’ Ενα πολύ μ εγάλ ο βαθμό στό σχηματισμό τής δικιάς τους κοσμοθεω* ρΐας. "Αν κα τόπι ό "Ενγκελς έκόήλωσε τήν πιό μ ε­ γά λ η περιφρόνηση γιά τή μετά τό Φ όϋερμπαχ γερ ­ μανική φ ιλοσοφία, είνα ι για τί ή τελευτα ία αύτή δέν ϊκ α ν ε δλ λ ο , κα τά τή γνώ μη του, ά π ό τό νά άναζω ω γο νεί τΙς πα λη ές φιλοσοφικές πλ άνες πού ε ίχ ε ήδη άποκαλύψει ό Φ όϋερμπαχ. Κι’ Εισι ή ια ν ε πραγγα τικ ά . Ο Ο γ* ίν α ς άπ* τούς νεώ ιερους κριτικούς τοΟ ύλισμοΟ δέν Εφερε Ενα έπιχείρημα πού νά μήν ε ίχ ε ήδη άν α σ κ ευ α σ τεΐ εΤι' ά π ’ τόν Ιδιο τό Φόϋερ­ μ π α χ , εΓτε άκόμα πρίν ά π ' σύτόν, άπ ό τούς γά λλους ύλιστές (16). "Ο μως γιά τούς «κριτικούς τοΟ
(·) Ό πρωτόγονος πολιτισμός, Παρίσι, 1876. τ. H, α. 143. Πρέπει άλλωστε νά παρατηρήσουμε βτι ό Φόϋερμπαχ είχε πάνω σ' αότό μιά άληθινά μεγαλοφυή ένόραση. Λ έει: «ή Ιδία τοΟ Αντικείμενου δέν είναι δλ λ ο ποωταρχικά άπό τήν (δέα ένός Αλλου <έγώ». Κ ατ' αύτό τόν τρόπο ό Ανθρω­ πος Αντιλαμβάνεται, σιήν παιδική ήλικία 8 λα τά άντικείμεν* οάν βντα πού δροΟν έλεύθερα καί αύθαίρε-α. Νά γ ια ιΐ ^ Ιδέα τοΟ Αντικείμενου γεννιέται γενικά, Από τή μεσολάβησή τοΟ σ ύ, πού εΤναι τό Αντικειμενικό έ γ ώ». Rcym ond Lansane, 1905 σ. 414-415. 

32

Μ άρξ»—Ε. Μ π ερ ν σ ΐά ίν, Κ. Σμ ίτ, Β. Κόσβ καί Αλ­ λους—«ή ά θ λ ια έκλεχτική πα λη όσ ουπα» τής νεώτερης γερμανικής φ ιλοσοφίας, φ αίνετα ι σ άν Ενα έντελώ ς νέο φ αγητό : Ά ποτελοΟ σε τήν τροφή τους καί έπειδή β λέπ α νε Οτι 6 "Ε νγκ ελς δέν τΟβρισκε ώφέλιμο ν'ά σ χο λ η θ εΐ μ* αύτήν,φ α ντά σθη καν 6τι«ξέφευγε»τήν έξέτασ η μ ιβς έπιχειρ ημα τολογίας πού τήν εΤχε ά π ό καιρό άναλύσ ει καί κηρύξει χωρίς καμμιά άξια. Ε ίνα ι μιά πσ λ η ά Ιστορία, καί δμω ς π ά ντοτε νέα. 01 ποντικοί δέ θά πάψουν ποτέ νά πιστεύουν. Οτι ή γά τα είνα ι π ο λ ύ δ υ ν α τ ώ τ ε ρ η ά π ό τό λιοντάρι. Π σ ρ’ δλο πού άναγνω ρ ίζου μ ε τή κτυπηχή όμοιότητσ, καί έν μίρει τήν τα υτότη τα τώ ν άντιλήψ εω ν τοΟ ΦόΟερμπαχ καί τοΟ Φ ορέλ, παρατηροΟμε έν τούτοις, πώ ς &ν ό τελ ευ τα ίο ς α ύ ιό ς κα τέχει πολύ πιό σημαντικές γνώ σ εις στήν περιοχή τώ ν φυσι­ κών έπιστημώ ν, ό ΦόΟερμπαχ ήταν πολύ άνώτερός του στήν περιοχή τής φ ιλοσοφίας. Νά γ ια τ ί 6 Φ ορέλ κάνει λάθη πού δέ βρίσκουμε στό ΦόΟερ­ μ π α χ . Ό Φορέλ όνομάζει τήν θεω ρία του ψ υ χ ο» φ υσι ολογι κή θεωρία τής τ α υ τ ό τ η ­ τ α ς . (*) Σ ' αύτό δέν Εχουμε (ίπ οτα τό ούσιώ δες ν ' Αντιτείνουμε, γιατί κάθε όρολογία είνα ι κάτι τό συμβατικό. Μά έπειδή ή θεωρία τής τα υτότη τας ήτα νε ά λ λοτε στή βάση μ ιβς πολύ καθορισμένης Ι&εαλιστικής φιλοσοφίας, ό Φορέλ θ&κανε καλύτερα νά όνομάσει τή θεωρία του είλικρινά καί θα ρ ρ α ­ λέα , ύ λ ι σ τ ι κ ή θεω ρία. Ά λ λ ά εΤναι φανερό ltd* διατήρησε μερικές προλήψεις γ ιά τόν ύλισμό
(*) Κόττα τό Αρθρο του : Die psycho ■physlologiache Id eu titats theorie al» w isaenschaftliches P o stalat. στή συλ· λονή Feetechrift I, Rosenthal Leipzig, 1906, μέρος Ιο σ. 119-132. 

33

κι’ αύτός είνα ι 6 λόγος πού διάλ εξε μιάν άλλη όνομασία. Νά για τ ί βρίσκουμε ά ν α γκ α ΐο νά σημειώ­ σουμε δτι ή τ α υ τ ό τ η τ α μ έ τή ν έ ν ν ο ια π ο ύ τ η ς δ ί ­ ν ε ι ό Φ ο ρ έλ δέν έχει τίπ οτα τό κοινό μέ τήν τ α υ ­ τ ό τ η τ α στή συνειθισμένη ίδ ε α λ ισ τ ικ ή έ ν ν ο ια . ΟΙ «κριτικοί τοΟ Μάρξ» κι’ αύτοί άκόμα δέν τό ξέ­ ρουν. Στήν πολεμική του έναντίον μας ό Κ. Σμίτ άπέδιδε στούς ύλιστές τήν Ιδεαλιστική θεωρία τής τα υ ­ τότητας. Π ραγματικά, ό ύλισμός άνα γνω ρ ίζει τήν ε ν ό τ η τ α τοϋ ύποκείμενου καί τοΟ Αντικείμενου, ά λ λά καθόλου τήν τα υτότη τά τους. Κι’ αύτό άκόμα ό ΦόΟερμ παχ τό είχε έξηγήσει πολύ κα λά . Κατά τό Φ όϋερμπαχ, ή ένότητα τοΟ ύποκείμενου καί τοΟ άντικείμενου, τής νόησης καί τοΟ είνα ι, δέν έχει νόημα, πα ρ ά δτα ν πα ρ θ εϊ ό άνθρω πος γ ιά βάση αύτής τής ένότητας. Αύτό έχει άκόμα κάποιον άέρα «ούμανισμοΟ» καί τό μ εγαλύτερο μέρος ά π ’ α ύτούς πού μελετήσανε τόν Φ όϋερμπαχ δέν Εκριναν άναγκαΐο νά σκεφθοΟν σοβαρά γιά τόν τρ ό π ο πού ό άν* θρω πος χρησιμεύει γιά βάση ένότητας τώ ν άντ,ιθέσεων πού δείξαμε πιό πάνω . Π ραγματικά, ό Φόϋερ­ μ π α χ τό κ α ταλ αβ α ίνει α ύτό μέ τόν άκόλουθο τρόπο: «Μ όνον έκεΐ, λέει, δπου ή νόηση δέν είνα ι ένα ύποκείμενο γιά τόν έαυτό του, ά λ λ ά τό κατηγορούμενο ένός πραγματικοΟ δντος (δηλαδή ύλικοΟ) μόνον έκεΐ δέν ά π ο σ π ά τα ι ά π ό τό δν»*. Καί σέ ποιά φιλοσο­ φικά συστήματα ή νόηση ήταν «ύποκείμενο γιά τόν έαυτό του», δηλαδή κάτι ά γ |ξά ρ τ η το άπ ό τή σω­ ματική ύπαρξη τοΟ σκεφτόμενου ά τό μ ο υ ; Ή άπ άντηση είνα ι καθαρή : στά Ι δ ε α λ ισ τ ικ ά συστήματα. ΟΙ Ιδεαλιστές μεταμορφώ νουν πρ ώ τα -π ρώ τα τή νόηση σέ αύτόνομη ούσία, άνεξάρτητη ά π ό τόν άνθρω πο (σέ «ύποκείμενο κ α θ ’ έαυτό») καί κα τόπι δηλώ νουν δτι σ ’ αύτήν τήν ούσία — άκριβώ ς για τί Εχει μιά ξε• Ά π α ν τ α , II, σ. 340.

3 

34

χωριστή, άνεξάρτητη άπ ό τήν ϋλη ύ παρ ξη—λύνετα ι ή άντίφαση ά νάμ εσ α στή νόηση καί τό είνα ι (17). Καί π ρ α γ μ α τικ ά έδώ λύνεται, γιατί, τΐ είνα ι α ύ τή ή ο ύ σ ία ; ΕΤναι ή νόηση. Καί αύτή ή νόηση Ιχ ει μιάν όλότελα ά ν ε ξ ά ρ τ η τ η δ π α ρ ξ η . Ό μ ω ς αύτή ή λύση τής άντίφασης, είνα ι λύση κα θαρά τυπική. Φθάνει κα νένα ς σ ’ αύτή άποκλειστικά καί μόνο, δπ ω ς τό είπ α μ ε κι* δλ α ς, έξαλείφ οντα ς £να ά π ό τά σ το ιχεία τής άντίφασης, δηλαδή τό άνεξάρτητο άπ ό τή νόηση είνα ι. Τό είν α ι φ αίνετα ι σάν άπλή Ιδιότητα τής νόησης, καί δτα ν λέμε δτι αύτό τό άντικείμενο ύπάρχει, α ύ τ ή σημαί νει δτι ύ πάρχει μόνο στή νόησή μας. "Ετσι, γιά π α ­ ρ άδειγμα , τό κα ταλάβ α ινε 6 Σέλλινγκ. ΓΥ αύτόν, ή νόηση ήταν ή άπόλυτη άρχή, πού ά π ’ αύτήν προέρ­ χοντα ν κ α τ’ άνάγκη ό πρ α γμ ατικός κόσμος, δηλαδή ή φύση καί τό «τελειωμένο» πνεΟμα. ’Α λλά πώ ς ; Τ( σήμαινε ή Οπαρξη τοΟ πραγματικοΟ κόσ μ ο υ ; ΤΙπ ο τ ’ δ λ λ ο ά π ό τήν ύπαρξη μέσα στή νόηση. Γιά τόν Σ έλλινγκ, τ ό σ υ μ π α ν δ έ ν ή τ α ν ε π α ρ ά ή α ύ το θ ε ώ ρ η σ η τοΟ ά π ό λ υ τ ο υ π ν ε ύ μ α τ ο ς . Τό Γδιο ήτανε καί στόν Χ έγγελ. ’Α λλά ό Φ όϋερμπαχ δέν Ικανοποιήθηκε μέ μιά τέτοια κα θαρά τυπική λύση τής άντίφασης ά νάμ εσ α στή νόηση καί τό είνα ι. "Εδειξε πώ ς δέν ύ πάρ χει κι οΟτε μ πορεΐ νά ύπάρ χει ά ν ε ξ ά ρ τ η τ η Α πό τ ό ν ά ν θ ρ ω π ο νόη ση , δηλαδή ά π ό τό π ρ α γ μ α ­ τικό, ύλικό δν. Ή νόηση είνα ι ένέργεια τοΟ μυαλοΟ. «’Α λλά τό μυαλό δέν εΐνα ι δρ γα νο τής νόησης πα ρ ά δτα ν συνδέεται μέ 6να άνθρώ πινο κεφ άλι καί σώμα»*. Βλέπουμε τώ ρα μέ ποιά έννοια εΤναι ό ά νθ ρω ­ π ο ς στόν Φ όϋερμπαχ, ή βάση τή ςένότη τα ς τοΟ είνα ι καί τής νόησης. ΕΤναι μ’ αύτήν τήν Ιννοια : δτι ό ά ν ­ θρω πος δέν είνα ι τίπ ο τ’ άλ λο άπό £να ύλικό δ ν π ο ύ Ιχ ει τήν Ιδιότητα τής νόησης. ’Α λλά δ ν εΐνα ι 6να τέτοιο δν, εΤναι φανερό π ώ ς κα νένα άπ ό τά σ το ιχεία
* "Α παντα, σελ. 362 καί 363. 

35

τής άντίφασης δέν χρ ειά ζετα ι νά έξαλειφθεΐ σ ’ α υ ­ τόν : Ο ύτε τό είνα ι, οΟτε ή νόηση, οΟτε ή «ϋλη», οΟτε τό «πνεΟμα», οΟτε τό ύποκείμενο, οϋτε τό Αντικεί­ μενο. Σ ’ α ύτόν άκριβώς ένώ νονται σάν σ ’ Ενα ύποκ ε ίμ ε ν ο -ά ν τ ικ ε ίμ ε ν ο . «ΕΤμαι καί νοώ . . . άποκλειστικά καί μόνο σ άν ύποκείμενο—Αντικείμενο», λέει 6 ΦόΟερμπαχ. j ΕΤναι, δέν σημαίνει ύπάρχειν στήν νόηση. Κατά τοΟτο ή φιλοσοφία τοΟ ΦόΟερμπαχ εΤναι πολύ πιό σαφ ής ά π ό τή φιλοσοφία τοΟ Ζ. Ντίτσγκεν. «Τό νά άπ οδείξεις δτι Ενα πρ ά μ α ύπάρχει, πρέπει ν ’ άποδείξεις δτι δέν ύπάρχει ά ιτλ ώ ς σ τή νόηση»*. Κι’ αύτό εΤναι ά π ό λυ τα σωστό. Ά λ λ ά αύτό θέλει νά π ε ι δτι ή έ ν ό τ η τ α τ ή ς ν ό η σ η ς κ α ί τ ο ΰ ε ίν α ι δ έ ν σ η μ α ί ­ ν ε ι κ ι ’ οΟτε μ π ο ρ ε ΐ κ α θ ό λ ο υ ν ά σ η μ α ίν ε ι τ ή ν τ α υ τό τη τά το υ ς. Έ δ ώ έμ φ α νίζετα ι Ενα ά π ό τά πιό σ π ο υ δα ία χαραχτηριστικά πού ξεχω ρίζουν τόν ύλισμό άπ ό τόν Ιδεαλισμό. IV "Ο ταν λένε δτι ό Μ άρξ καί ό "Ε νγκελς υπήρξανε γ ιά ώ ρισμένο καιρό όπα δοί τοΟ ΦόΟερμπαχ, μ ’ αύτό θέλουν συνήθως νά ποΟν π ώ ς ή κοσμοθεωρία τους κα τόπι τροποποιήθηκε καί ξεχώ ρισε άπ ό τήν κοσμο­ θεω ρία τοΟ ΦόΟερμπαχ. Αύτό έπίσης πιστεύει κι ό Κ. ΝτΙλ πού βρίσκει πώ ς ύπερβάλλουν συνήθως πολύ τήν έπίδραση πού άσκησε ό ΦόΟερμπαχ στό Μάρξ**. Αύτό είνα ι τρομερό λάθος. Α κ ό μ α κι δτα ν Επαψαν νά άκολουθοΟν τό ΦόΟερμπαχ, ό Μάρξ κα ί ό "Ε νγκελς έξακολούθησαν νά συμμερίζονται Ενα ση­ μαντικό μέρος ά π ό τΙς φιλοσοφικές του άπόψεις. * Άπαντα, X, σ. 187.
** H andw orterbuch der S taatsw issenschaften, V σ. 708. 

36

Αύτό φ αίνεται κα θαρά στίς θέσεις τοϋ Μ άρξ γιά τόν Φ όϋερμπαχ. 01 θέσεις αύτές δέν άνατρ έπ ουν καθό­ λου τις θεμελιώδεις Ιδέες τής φιλοσοφίας τοΟ Φόϋερ­ μ π α χ ' μόνο τΙς βελτιώ νουν καί π ρ οπ α ντός ζη τάνε νά έφαρμοστοϋν οΐ Ιδέες αύτές, στήν έξήγηση τής π ρ α γ­ ματικότητας πού περιβάλλει τόν άνθρω πο καί Ιδιαί­ τερα {στήν έξήγηση τής δράσης του, κα τά ϊν α πιό συνεπή άπ ό τόν Φ όϋερμπαχ τρόπο. «Δέν είνα ι ή νόηση πού καθορίζει τό είνα ι, ά λ λ ά τό είνα ι καθορίζει τή νόηση» Τή σκέψη αύτή πού εΤναι στή βάση δλης τής φιλοσοφίας τοΟ Φόϋερ­ μ π α χ , ό Μ άρξ κι’ ό ’Έ ν γκ ελ ς τή βάζουν έπίσης στή βάση τής ύλιστικής έρμηνείας τής Ιστορίας. Ό ύλισμός τοΟ Μ άρξ καί τοΟ “Ενγκελς είνα ι μιά πολύ πιό άναπτυγμ ένη θεωρία άπ ό τόν ύλισμό τοΟ Φ όϋερμπαχ ’Α λ λά οΐ ύλιστικές άντιλήψεις τοΟ Μ άρξ καί τοΟ "Ενγκ ελς άναπτύχθη κα ν πρός τήν κατεύθυνση πού Ιδειχνε ή έσώτερη λογική τής φιλοσοφίας τοΟ Φ όϋερμπαχ. Νά για τί οί άντιλήψεις αύτές, καί Ιδιαίτερα ή φιλοσοφική τους πλευρ ά δέν θά γίνουν ποτέ όλότελα κα θαρές, γιά κείνον πού δέν θά θελήσει νά κάνει τόν κόπο νά μάθει πόσο σημαντικό μέρος ά π ’ τή φιλοσοφία τοΟ Φόϋερμπαχ πέρασε μέσα στή κοσμοθεωρία τώ ν Ιδρυ­ τώ ν τοΟ έπιστημονικοΰ σοσιαλισμού. Κι δ ν δήτε κ ά ­ ποιον νά πρ οσ π αθ εί νά βρει μιά φιλοσοφική βάση γιά τόν Ιστορικό ύλισμό, νά εΐσ ασ τε βέβαιοι 8τι ύπάρχει στή γνώ ση αύτοΟ τοΟ θνητοΟ π α ρ ’ δλο της τό βάθος, Ενα πολύ μεγάλο χά σ μ α σχετικά μ ’ αύτό τό ζήτημα. Ά λ λ ’ άς άφήσουμε τά βαθειά πν εύμ α τα στή δου­ λειά τους. Ή δ η στήν τρίτη του θέση γιά τόν Φ όϋερ­ μ π α χ , ό Μ άρξ πλησ ιάζει τό πιό δύσκολο πρόβλημα ά π ’ δλ α ΰσα ώφειλε νά άντιμετω πίσει στήν περιοχή τής Ιστορικής «πραχτικής» τοΟ κοινωνικού άνθρώπου καί νά λύσει μέ τή βοήθεια τής όρθής Ιδέας γ ιά τήν ένότητα τοΟ ύποκείμενου καί τοΟ άντικείμενου 

37

■πού έπεξεργάστηκε 6 Φ όϋερμπαχ. 'Η θέση αύτή νο εί­ τα ι Ι τ σ ι : « Ή ύλιστική διδα σκαλία κα τά τήν όποΐα, of άνθρω ποι είνα ι προϊόν τώ ν συνθηκών καί τής έκπ α ίδευσ η ς. ..δ έν λογα ρ ιά ζει τό γεγονός δτι ο[ σ υν­ θήκες μ εταβ άλ λονται άκριβώ ς ά π ’ τούς άνθρώ πους «δτι ό έκπαιδευτής πρ έπ ει νά έκπαιδευτεΐ ό ίδιος». Μ έ τή λύση αύτοΟ τοΟ προβλήματος, βρίσκεται καί τό «μυστικό» τής ύλιστικής έξήγησης τής Ιστορίας. ’Α λ λά αύτό ό Φ όϋερμπαχ δέν μπορούσε νά τό λύσει. Σ τήν περιοχή τής ιστορίας έμενε Ιδ ε α λ ισ τ ή ς (18) — άκριβώ ς δπ ω ς οι Γ άλλοι ύλιστές τοϋ X V III αιώ να , μέ τούς όποιους είχε άλλω σ τε πολλά κοινά γνω ρί­ σ μ α τα . Έ δ ώ χρειάστηκε ό Μ άρξ κι’ ό “Ε νγκελς ν ά ξ α να χτίσ ο υν ά π ό τήν άρχή, χρησιμοποιώ ντας γιαυτό τό συσωρευμένο ώς τότε ά π ό τήν κοινωνική έπιστήμη καί ιδιαίτερα άπό τούς Γ άλλους ιστορικούς τής έποχής τής Παλινόρθωσης, θεωρητικό ύλικό. ’Α λ λά καί σ ’ αύτό έπίσης ή φιλοσοφία τοΰ Φόϋερ­ μ π α χ τούς πρόσφερνε Ιν α μ εγάλο άριθμό ά π ό πολ ύ ­ τιμες ύποδείξεις. Ό Φ όϋερμπαχ λέει άνάμ εσ α σ ’ ά λ λ α : « Ή τέχνη, ή θρησκεία, ή φιλοσοφία καί ή έπιστήμη δέν είνα ι π α ρ ά έκδηλώσεις καί ά π οκα λύ ψ ειςτής «άνθρώ πινης ούσίας»*. ’Α π ’ αύτό β γαίνει, δτι τήν έξήγηση, δλω ν τώ ν ιδεολογιώ ν πρέπει νά τή ζητήσουμε στήν «άνθρώ πινη ούσία», δηλ, δτι ή έξέλιξη τών ιδεολο­ γιώ ν καθορίζεται άπ ό τήν έξέλιξη τής «άνθρώ πινης ούσίας». ’Α λλά τί είνα ι ή «άνθρώ πινη ούσία»; Σ ’αύτό ό Φ όϋερμπαχ άπ ίχντάει: *Η άνθρώ πινη ούσία δέν βρίσκεται π α ρ ά στήν κοινότητα, στήν ένότητα τοΟ άνθρώ που μέ τόν άνθρωπο*** Αύτό είνα ι πολύ άόριστο. Καί νά μας μπροστά στό δριο πού ό Φ όϋερμπαχ δέν ξεπέρασε ποτέ (19), Μά άκριβώς π έρ α ά π ’ αύτό τό δριο άρ χίζει ή ύλιστική έκείνη έξήγηση τής Ιστο* "Α παντα, II, σ. 343. *· Αύτόθι. σ. 344. 

38

ρΐας πού άνακά λυψ α ν ό Μ άρξ κι ό "E v y K e X q . Ή έξή­ γηση αύτή μ άς δείχνει τΙς αΐτίες πού, στήν πορεία τής Ανθρώπινης έξέλιξης κα θορίζουν «τήν κοινό­ τητα, τήν ένότητα τοΟ άνθρώ που μέ τόν άνθρω πο», δηλαδή τις ά μ οιβ α ΐες σχέσεις πού δένουν τούς άνθρώ πους μεταξύ τους. Τό δριο αύτό χ ω ρ ί ζ ε ι τό Μ άρξ ά π ό τόν Φ όϋερμπαχ' δείχνει έπίσης σέ πιό σημείο εΤ­ να ι ό Μνας κοντά στόν άλλον. Δ ιαβάζουμε στήν £χτη θέση γιά τό Φ όϋερμπαχ, δτι ή Α νθ ρ ώ π ιν η ο ύ σ ία ε ΐν α ι τό σ ύ ν ο λ ο δ λ ω ν τώ ν κ ο ιν ω ν ικ ώ ν σ χ έ σ ε ω ν . Αύτό είνα ι πολύ πιό άκριβές π α ρ ά στό Φ όϋερμπαχ, ά λ λά έδώ φανερώ νονται Γσως πιό κα θαρά άπ ό όπουδήποτε άλλοϋ, οί στενές σ χέ­ σεις πού ύπάρ χουν ά νάμ εσ α στή κοσμοθεω ρία τοϋ Μ άρξ καί τή φιλοσοφία τοϋ Φ όϋερμπαχ. “Ο ταν ό Μ άρξ έγραφ ε αύτή τή θέση, ήξαιρε κιόλ α ς δχι μόνο ποϋ έπρεπε νά ζητήσει τή λύση τοΟ προβλήματος, ά λ λ ά έπίσης τήν Ιδια τή λύση. Στήν «ΕΙσαγω γή του σ ιή ν κριτική τής φιλοσοφίας τοΟ δικαίου τοϋ Χ έγγελ», εΤχε δείξει δτι οί σχέσεις τώ ν άνθρώ πω ν στήν κοινωνία, «οί νομικές σχέσεις, δ π ω ς καί οί μορφές τοϋ κράτους, δέν μποροϋν νά έξηγηθοϋν οΟτε άπό τόν έαυτό τους, οΟτε ά π ’ αύτό πού λένε γενική έξέλιξη τοΰ άνθρώ πινου π ν εύ μ α ­ τ ο ς - δτι έχουν τΙς ρίζες τους μέσα στούς ύλικούς δρους ύ παρξης, πού τό σύνολό τους είχ ε όνομ α σ τεΐ &πό τόν Χ έγγελ «πολιτική κοινωνία», κ α τά τόν τύπο τώ ν "Αγγλίαν καί Γ άλλω ν τοϋ X V III αίώνα ' δτι ή άνα τομ ία τής πολιτικής κοινω νίας πρέπει νά ζητηθεί στΑν οίκονομία τους». Δέν έμενε έχτοτε πα ρ ά νά έξηγήσόυμε τήν άρχή καί τήν έξέλιξη τής ο ίκ ο ν ο μ ία ς γ ιά νά χου μ ε τήν πλήρη λύση τοϋ πρ οβλήμ ατος πού έπί πολ λού ς αίώνες ό ύλισμός δέν μπόρεσε νά φέρει σέ πέρ α ς. Αύτή ή έξήγηση δόθηκε ά π ό τό Μ άρξ καί τόν Έ ν γ κ ε λ ς . ΕΤναι αύτονόητο δτι μ ιλώ ντας γ ιά πλήρη λύση 

τοΟ μ εγάλου αύτοΟ προβλήμ ατος, δέν έχουμε ύ π ’ δψη μας πα ρ ά τή γενική του λ ύ σ η , τήν Α λ γ ε β ρ ικ ή πού έπΐ πολλούς αίώ νες δέν μπόρεσε νά βρε! ό ύλισμός. ΕΤναιαύτονόητο δτι μ ιλώ ντα ς γιά π λ ή ρ η λύση, έχουμε ύ π ’ δψη μ ας δχι τήν άριθμητική τής κοινωνικής άνέλιξης ά λ λ ά τήν ά λ γ ε β ρ α της, δ χ ι τή ν έ ξ ή γ η σ η τώ ν δ ια φ ό ρ ω ν φ α ιν ο μ έ ν ω ν , ά λ λ ά τ ή ν έ ξ ή γ η σ η το ΰ τρ ό π ο υ π ο ύ π ρ έ π ε ι ν ά μ ε τ α χ ε ιρ ισ τ ο ύ μ ε γ ι ά ν ά ά π ο κ α λ ύ ψ ο υ μ ε α ύ τ έ ς τ ι ς α ί τ ι ε ς . Αύτό σημαίνει π ώ ς ή ύλιστική έξήγηση τής Ιστορίας, έχει πρό π α ντός μ ε θ ο δ ο λ ο γ ικ ή ά ξ ί α . Ό "Ενγκελς τό κ α ταλ άβ α ινε ά π ό λυ τα δταν έγρ α φ ε: « Ό α μ δς χρ ειά ζετα ι δέν εΤ­ ναι τόσο τά ά ν επ εξ έρ γα σ τα Α ποτελέσματα, δσο ή με­ λέτη· τά άπ οτελέσμ ατα δέν εΤναι τίπ οτα χω ρίς τήν έξέλιξη πού ώδήγησε σ ’ αύτά»*. "Ομως αύτό δέν τό κ α ταλ αβ α ίνουν τόν πιό πολύ καιρό, οΟτε οΐ «κριτικοί» τοΟ Μ άρξ — θά τούς συγχω ρέση ό θ ε ό ς , δπ ω ς λένε — οΰτε μερικοί άπ ό τούς «όπαδούς» πού είνα ι πολύ χειρότεροι. Ό Μ ιχα η λά γγελ ος έλεγε γιά τόν έαυτό του : «Οί γνώ σ εις μου θά γεννήσουν π ά ρ α - πολλούς ά μ αθεϊς». Ή πρόγνω ση αύτή δυσ τυχώ ς έπαληθεύτηκε. Τώρα είνα ι οί γνώ σ εις τοΟ Μ άρξ πού γεννοΟν άμ α θ εϊς. ΕΤναι βέβαια φανερό πώ ς τό λάθος δέν εΤ­ να ι τοΰ Μ άρξ, ά λ λ ά αύτώ ν πού λένε στό δνομά του τόσες άνοησίες. Μ ά γιά ν* άποφ ύγουμε α ύ τές τΙς άνοησίες πρέπει άκριβώς νά κα ταλάβουμε τή μ εθ ο ­ δ ο λ ο γ ικ ή ά ξ ί α το υ Ισ το ρ ικ ο Ο ύλισ μοΟ .

V
Ή πιό μεγάλη ά ξ ία τοΰ Μ άρξ καί τοΟ "Ε νγκελς δσον άψ ορδ τόν ύλισμό εΤναι τό δτι δημιούργησαν μιά σ ω σ τή μ έ θ ο δ ο . Σ υ γκεντρ ώ νοντας δλες του τίς προσ­ π ά θ ειες ό ΦόΟερμπαχ ένα ντίον τοϋ Ι δ ε α λ ισ τ ικ ο υ
* Έ ρ γ α πού έκδόθηκαν μετά θάνατο, I, σ. 477. 

40 στοιχείου τής φιλοσοφίας τοΰ Χ έγγελ, είχε πολύ λίγο χρησιμοποιήσει καί έχτιμήσει τό διαλεχτικό της σ το ι­ χείο. Διακήρυττε : « Ή άληθινή διαλεχτική δέν είνα ι καθόλου Ενας μονόλογος τοΰ ξεμονα χιασ μ ένου σ το χα ­ στή μέ τόν έαυτό του, είνα ι £νας διά λ ογος άνάμ εσ α στό έ γ ώ καί τό σύ»*. Καί πρ ώ τα -π ρώ τα ή διαλεχτική δέν εΤχε καθόλου στό Χ έγγελ τήν άξια «ένός μο­ νόλογου τοΟ ξεμοναχιασμένου στοχαστή μέ τόν έαυ ­ τό του», καί δεύτερο, ή παρατήρηση τοΰ Φ όϋερμπαχ όρίζει κατά όω στό τρόπο τή ν Α φ ε τη ρ ία μ ά δ χ ι τή μ έ θ ο δ ο τ ή ς φ ιλ ο σ ο φ ία ς . Τ6 χά σ μα αύτό συμπλη­ ρώθηκε άπό τό Μάρξ καί τόν Ε ν γ κ ε λ ς πού είχα ν κα­ τα λάβ ει, δτι χτυπ ώ ν τα ς τήν καθαρή φιλοσοφία τοΰ Χ έγγελ, δέν Επρεπε νά άγνοήσουν τήν διαλεχτική του. Μ ερικοί κριτικοί ύποστηρίζουνε δτι τόν πρώ το καιρό μ ετά τή ρήξη του μέ τόν ιδεαλισμό, ό Μ άρξ εκδήλωνε μιά μεγάλη άδια φ ορία γιά τή διαλεχτική. Ό μ ω ς αύτή ή γνώ μη πού άπό πρώ τη ματιά φ αίνεται άκριβής, διαψ εύδεται άπό τό γεγονός πού σημειώσαμε πιό πάνω , δτι κιόλας στά D eusche-Franzosisclie Jahrbiicher, ό "Ε νγκελς πα ρ α δέχ ετα ι τή μέθοδο σάν τή ψυχή τοΟ νέου συστήματος**. 'Ο πω σδήποτε καί τό δεύτερο μέρος τής «’Α θλιό­ τητας τής φ ιλοσ οφ ίας» δέν άφίνει καμμιά άμφιβολία γιά τό γεγονός, δτι δ Μ άρξ στήν έποχή τής π ο ­ λεμικής του έναντίοντοΟ Προυντόν, έχτιμοΰσε τέλεια τήν άξια τής διαλεχτικής μεθόδου καί ήξαιρε νά τή μ εταχειρ ίζεται καλά. Σ ’ έκείνη τή συζήτηση, ή νίκη τοϋ Μ αρξ π ά ν ω στόν Προυντόν ήτανε νίκη ένός άνθρώ που πού ήξαιρε νά σκέφτεται διαλεχτικά πάνω
* "Α παντα, II, σ. 345. ** Ό "Ε νγκελς δέν είχ ε ύπ’δψη του μόνο τήνπροσωρικότητά του, ά λ λά γενικά δλους δσοι ε ίχ α ν τΙς Ιδιες Ιδέες: «Μάς χ ρ ε ιά ζ ε τα ι.. Ιλ εγε. Καμμιά Αμφιβολία δτι κι ό Μάρξ ήτανε άπ- αυτούς πού σκεφτότανε σάν κι αΰτόν. 

41 σ ' ένα ν άνθρω πο πού δέν μπόρεσε νά κ α ταλ άβ ει τήν ούσία τής διαλεχτικής καί πού ήταν ώστόσο άναγκασμένος νά έφαρμόσει τή διαλεχτική μέθοδο στήν άνάλυσ η τής καπιταλισ τικής κοινω νίας. Καί αύτό άκριβώ ς τό δεύτερο μέρος τής «’Α θλιότητας τής Φι­ λοσοφίας* δείχνει δτι ή διαλεχτική πού είχε στόν Χέγ­ γ ε λ Εναν κα θαρά ίδεαλιστικό χα ρ α χτή ρ α καί τόν είχ ε διατηρήσει σ τό χ Προυντόν, στό μέρος πού ό τε­ λ ευ τα ίο ς αύτός τήν είχε άφομοιώσει, είχε στηριχτεί ά π ό τό Μ άρξ πά νω σέ ύ λ ισ τ ικ ή β ά σ η (20). Χ αραχτηρίζοντας στή συνέχεια 6 Μ άρξ τήν Ο λι­ σ τ ικ ή διαλεχτική του, Εγραφε: «Γιά τόν Χέγγελ τό λο­ γικό προτσές πού μεταμορφώνει ώς καί σ ’ αύτόνομο ύποκείμενο, όνομ άζοντάς το Ιδέα, είνα ι ό δημιουργός τής πρ α γμ ατικότητα ς, πού δέν είνα ι άλλο άπό τήν έξωτερική της έκδήλωση. Γιά μένα είνα ι άκριβώς τό άντίθετο : τό ιδεατό δέν είνα ι π α ρ ά τό ύλικό μεταμορ­ φωμένο καί μεταφρασμένο μέσα στό άνθρώ πινο μυα­ λό». Ό χαραχτηρισμός αύ τός προϋποθέτει πρώ ταπρώ τα μιά πλέρια συμφω νία μέ τόν Φ όϋερμπαχ δσον ά φ ορ δ τήν γνώ μη του γ ιά τήν «Ιδέα» τοΰ Χ έγγελ, καί δεύτερο δσον άψορδ τίς σχέσεις άνάμ εσ α στή νόηση καί τό είνα ι. Μ ονάχα Ενας ά νθρω πος πεισμένος γιά τήν όρθότητα τής θεμελιώ δους άρχής τής φιλοσοφίας τοΟ Φ όϋερμπαχ, «δέν είνα ι ή νόηση πού καθορίζει τό είνα ι, ά λ λ ά τό εΤναι καθορίζει τή νόηση», ήταν Ικανός νά «στήσει σ τά πόδια της» τήν χεγγελια νή διαλεχτική. Π ολλοί συγχίζου ν τή διαλεχτική μέ τή θεωρία τής έξέλιξης. Ή διαλεχτική είνα ι πρ α γμ ατικά μιά θεωρία τής έξέλιξης, ά λ λ ά διαφέρει ούσιωδώς άπό τήν κοινή «θεω ρία τής έξέλιξης», πού στήν ούσία της στηρί­ ζετα ι π ά νω στήν άρχή, π ώ ς οΟτε ή φ ύσ η , ο ί£ ε ή Ισ το · ί α κ ά ν ο υ ν π η δ ή μ α τ α κ α ι π ώ ς ό λ ε ς ο ί μ ετα β ο έ ς δ έ γ ί ν ο ν τ α ι σ τό ν κ ό σ μ ό π α ρ ά β α θ μ ι α ί α . Ή δ η ό Χ έγγελ είχε άποδείξει δτι μιά τέτοια άντίληψη τής θεω ρίας τής έξέλιξης είνα ι γελοία καί άσταθής.

Ϊ 

42

«“Ο τα ν θέλουμε νά φ αντασ τούμε τήν έ μ φ ά ν ισ η ή τήν έ ξ α φ ά ν ισ η ένός π ρ ά γ μ α τ ο ς — λέει στόν πρώ το τόμο τής λ ο γ ι κ ή ς του — τΙς φ ανταζόμ ασ τε συνήθως σάν β α θ μ ια ίε ς . ‘Ωστόσο οί μ ετα λ λα γές τοΟ όντος 8έν είνα ι μόνο τό πέρ α σ μα άπό μιά ποσ ότητα σέ μιάν άλλη, ά λ λ ά έπίσης τό πέρ α σ μα τής ποσ ότητας σέ ποιότητα. Καί άντίστροφα, πέρ α σ μα πού έχοντας σ άν άπ οτέλεσμ α τήν ύποκα τάα τασ η ένός φαινόμε­ νου σ ’ ένα άλλο, ήτα ν ένα σ π ά σ ιμ ο τ ή ς π ρ ο ο δ ε υ τ ικ ό τ η τ α ς » . Καί κάθε φορά πού ύπάρ χει ένα σ π ά ­ σ ιμ ο τ ή ς π ρ ο ο δ ε υ τ ικ ό τ η τ α ς π α ρ ά γετ α ι ένα πή­ δημα στήν πορεία τής έξέλιξης. Ό Χ έγγελ δείχνει κα τόπι μέ όλόκληρη σειρά π α ρ α δείγμ α τα , μ ϊ ποιά συχνότητα π α ρ ά γ ο ν τ α ι π η δ ή μ α τ α σ τή φ ύσ η δ π ω ς κ α ί σ τή ν Ισ τ ο ρ ία , καί ά π οκα λύ πτει τή γελοία πλάνη πού εΤναι στή βάση τής κοινής «θεω ρίας τής έξέλιξης». «Στή βάση τής θεω ρίας τής προοδευτικό­ τητας βρίσκεται, λέει, ή Ιδέα πώ ς αύτό πού ά ν α πη δά , ύ πάρχει κ ι’ δλ α ς πρ α γμ α τικ ά κα ί μένει άδιόρα το μόνο καί μόνο έξ αίτία ς τής μικρότητάς του. Τό Ιδιο, δτα ν μιλοΟμε γιά βαθμ ιαία έξαφάνιση ένός φ αινόμε­ νου, φ ανταζόμ ασ τε δτι ή έξαφάνιση αύτή είνα ι ένα τετελεσμένο γεγονός, καί πώ ς τό φαινόμενο πού παίρνει τή θέση τοΟ προηγούμενου φαινόμενου προϋ­ πά ρ χει ήδη, άλ λά δέν είνα ι άκόμα νοητό οΟτε τό ϊν α ούτε τό ά λ λ ο . . . "Ομως μ ’ αύτό τόν τρόπο κα­ τα ργούμ ε πρ α γμ α τικ ά κάθε έμφάνιση καί κάθε έξ α ­ φάνιση. Τό νά έξηγήσουμε τήν έμφάνιση ή τήν έξα­ φάνιση ένός δοσμένου φαινόμενου άπ ό τό προοδευ­ τικό τής μεταβολής, εΤναι σ ά νά θεωρούμε ά π ό τά πρίν έτοιμο (σάν ήδη έμφανισμένο ή σάν ήδη έξαψανισμένο) αύτό >ιού πά»μ νά έμφανισθεΐ ή νά έξαφανισθεΐ»*.
* Γιά δτι άψορδ τό ζήτημα τών πηδημάτων κύττα τή μπροσούρα μας Ή άτυχία τοΰ Κ .Τιχομίρωφ, Ά γ ια -Π ε τρ ο ύ πολη, σ. 6-14 (κ. τό παράρτημα). 

43

*0 Μ άρξ καί "Ε νγκελς υίοθετήάανε έξολοκλήρου τή διαλεχτικ ή αύτή άντίληψη τοΟ Χ έγγελ γιά τό άναπόφ ευχτο τώ ν πηδημάτω ν στήν πορε(α τής έξέλιξης. Ό "Ε νγκελς τήν άναπτύσ σ ει κα τά Ενα λεπτομερειακό τρόπο στήν πολεμική του ένά ντια στό Ντύουριγκ κα ί μέ τήν ευκαιρία αύτή «τή στήνει στά πόδια της», δη­ λαδή πά νω σέ ύ λ ισ τ ικ ή β ά σ η . "Ετσι δείχνει πώ ς τό πέρ α σ μα άπό μιά μορφή ένέργεια ς σέ μιάν άλλη δέν μπορεί νά γίνει ά λ λοιώ ς πα ρ ά διά μέσου ένός πηδήματος (21). Καί ζητάει στή νεώτερη χημεία τήν έπιβεβαίω ση τής διαλεχτικής άρΧής τής μεταβολής τής ποσ ότητας σέ ποιότητα. Γε­ νικά ο ΐ ν ό μ ο ι τ η ς δ ι α λ ε χ τ ι κ ή ς ν ό η σ η ς, έπιθεβαιώ νονται κι αύτοί, ά π ό τ Ι ς δ ι α λ ε χ τ ι κ ε ς Ι δ ιό τ η τ ε ς τοΟ ε ίν α ι. Τό είνα ι καθορίζει κ ι’ έδώ τή νόηση. Χωρίς νά μποΟμε σ ’ Ενα λεπτομερέστερο χα ρ αχτηρισμό τής ύλιστικής διαλεχτικής (γιά τή σχέση της μ’ αύτό πού μπορούμε νά ποΟμε στοιχειώ δη λογική π α ρ ά λ λη λ α μ έ τ ά στοιχειώ δη μαθηματικά, κύττα τόν π ρ όλ ογό μας στή μετάφρασή μας τής μπροσούρας Λ ουδοβίκος Φόϋερμπαχ)*, θά ύπενθυμίσουμε στόν άναγνώ σ τη πώ ς ή θεωρία πού δέν έβλεπε στήν πορεία τής έξέλιξης π α ρ ά μόνο προοδευτικές μεταβολές κα ί πού κυριάρχησε στό διάστημα τώ ν είκοσι αύτώ ν τελευτα ίω ν χρόνων, άρχισε νά χά νει Εδαφος ά κ όμ α κ α ί στήν περιοχή τής βιολογίας, δπου ήτανε προτήτερα λίγο - π ολύ άναγνω ρισμένη ά π ’ δλο τόν κόσμο. Ά π ό τήν άποψη αύτή οί έργασ ίες τοΟ Armand G au­ tier καί τοΟ H ugo deV ries, φ αίνετα ι πώ ς πρέπει ν’ ά ­ φησαν έποχή. Φ τάνει νά ποΟμε δτι ή θ ε ω ρ ία τώ ν μ ε τ α β ο λ ώ ν τοΟ de Vries, δέν είνα ι άλλο ά π ό τή θ ε ω ρ ία τ ή ς έ ξ έ λ ιξ η ς τ ώ ν ε ίδ ώ ν π ο υ γ ί ν ε τ α ι μ έ π η δ ή μ α τ α (κύττα τό δίτομο Εργο του: Die M utationstheorie, L eipzig 1901-1903· τήν Εκδοσή το υ : Die Mu* Κύττα τό παράρτημα Δ ιαλεχτική καί Λογική. 

tationncn und die M uta'rfbnperioden L der Enstse>ei h u n g der Arten, Leipzig, 1901, καθώ ς καί τΙς δια λ έ­ ξ εις του στό πανεπιστήμιο τής Καλιψορνίας πού έκδόθηκαν σέ γερμανική μετάφραση μέ τόν τ ίτ λ ο : Arten und V arielaten und ilire E n tsteh u n g durch die M utation, Berlin 1906) (22). Κατά τή γνώμη τοΟ Εξοχου αύτοΰ φυσιοδίφη. ή ά δ ύ ν α τ η π λ ε υ ρ ά τ ή ς θ ε ω ρ ία ς το υ Ν τ ά ρ β ιν γ ι ά τ ή ν κ α τ α γ ω γ ή τ ώ ν ε ίδ ώ ν ε ίν α ι ά κ ρ ιβ ώ ς ή Ιδ έ α δ τ ι ή κ α τα γ ω γ ή αύτή μ πορ εΐ νά έξ η γ η θ εΐ μέ β α θ μ ι α ί ε ς μ ε τ α β ο λ έ ς . Έ π ίσ η ς πολύ ένδιαφέρουσα καί άκριβέστατη εΤναι ή παρατήρηση τοΰ de Vries, πού διαπισ τώ νει πώ ς ή θεω ρία τώ ν βαθμιαίω ν μ ετα­ β ολώ ν πού κυριαρχούσε στή θεω ρία τής κ α τα γω γή ς τώ ν είδών, άσκησε δυσμενή έπίδραση στήν έμπειρική μελέτη τώ ν προβλημάτω ν πού βρίσκονται στήν π ε­ ριοχή αύτή*. Π ρέπει νά προσθέσουμε πώ ς στούς κύκλους τώ ν νεώ τερω ν φυσιοδιφών καί Ιδιαίτερα άνάμ εσ α στούς ν ε ο λ α μ α ρ κ ισ τ έ ς , π α ρ ατη ρ εΐται μιά πολύ γρή­ γορη διάδοση τής θεω ρίας τής ψ υ χ ω μ έ ν η ς Ολης. κα τά τήν όποία ή Ολη γενικά κα ί Ιδιαίτερα ή Ο ρ γ α ­ ν ικ ή υ λη θεωρούμενη άπό μερικούς π ώ ς βρίσκεται σέ άμεση άντίθεση μέ τόν ύλισμό (κύττα γιά π α ρ ά ­ δειγμ α τό βιβλίο τοΟ R. Μ. F ranc6: Der heutige S tand der D arw in’-schen F rage, Leipzig, 1907), άντιπροσω πεύέι στήν πρα γμ ατικότητα , &ν τήν κ α τα λ ά ­ βουμε σ ω στά, τή μετάφραση, στή νεώτερη φυσιοδιφίστική γλώ σ σ α , τής ύλιστικής θεω ρίας τοΟ Φ όϋερμπαχ γ ιά τήν ένότητα τοΟ είνα ι καί τής νόησης, τοΟ άντικείμενου κ α ί τοΟ ύποκείμενου*·. ΜποροΟμε νά ύπο* A rten, κτλ. 0.^421. ** Χωρίς νά μιλήσουμε γ ιά τό Σ πινόζα, πρ έπ ει νά μήν ξεχνάμε δτι πολλοί Γάλλοι ύλιστές τοϋ XVIII atcSva Εκλει­ ναν πρός τή θεω ρία τής «ψυχωμένης Ολης». 

45

στηρίξουμε μέ βεβαιότητα δτι ό Μ άρξ κ ι’ ό "Ενγκελς θ άδειξαν τό πιό ζωηρό ένδιαφέρον γ ιά τό ρεΟμα αύτό σ τίς φυσικές έπιστήμες πού έχει ώς τήν ώρα, ε ίν ’ Αλή­ θεια, π ο λ ύ ά ν ε π α ρ κ ΰ ς μ ε λ ε τ η θ ε ί. Ό Ά λ έξα ντρ ο ς Χ έρτζεν έχει δίκιο νά λέει δτι ή φιλοσοφία τοΟ Χ έγγελ, θεωρούμενη άπό πολλούς σ άν στόν άνώτερο βαθμό συντηρητική, είνα ι μιά άληθινή ά λ γεβ ρ α τής έπανάσ τασ ης*. Ά λ λ ά ή ά λ γεβ ρ α αύτή έμεινε στό Χ έγγελ, χω ρίς καμμιά έφαρμογή σ τά φ λ έ­ γο ντα ζητήματα τής πρα χτικής ζωής. Τό θεωρητικό σ τοιχείο έπρεπε Α ναγκαστικά νά εισ α γά γει τό πνεύμα το ΰ σ υ ν τ η ρ η τ ισ μ ο ύ σ τήν φιλοσοφία τοΟ μεγάλου ιδεαλιστή. Τά π ρ ά γμ α τα εΤναι έντελώ ς διαφορετικά στήν ύλιστική φιλοσοφία τοΟ Μ άρξ. Ή έπα νασ τατική «άλγεβρα» έμφανίζεται έκεΐ σ ’ δλη τήν άκατάβλητη δύ­ ναμη τής διαλεχτικής της μ εθ ό δο υ .Ό Μ άρξ λέει: «Στήν μυστικιστική της μορφή ή διαλεχτική έγινε γερμανική μόδα, γ ια τί φ αίνετα ι σ ά νά σκεπάζει μέ φω τοστέφανο τήν ύπάρ χουσ α κ α τάσ τα σ η π ρ α γμ ά τω ν. Μ έ τήν λο­ γική της μορφή, ή διαλεχτική δέν είνα ι σ τά μ άτια τής μ που ρ ζουα ζία ς κα ί τώ ν θεωρητικών της, π α ρ ά σ κάν­ δα λο κα ί τρόμος, για τί έξόν άπ ό τήν θετική κ α τα ­ νόηση αύτοΟ πού ύπάρχει. περικλείνει έπίσης τήν κατανόηση τής άρνησης, τής άναπόφ ευκτης έξαφάνισης τής ύ πά ρ χουσ α ς κατάστασης π ρ α γ μ ά τ ω ν γ ια τ ί έξετά ζει κάθε μορφή ά π ό τήν άποψη τής κίνησης, κα τά συνέπεια κα ί ά π ό τήν μεταβατική της άποψη' για τ ί δέν λυ γίζει μπροστά σέ τίπ οτα καί για τί είνα ι στήν ούσία της κριτική κα ί έπαναστατική». "Αν έξετάσουμε τήν ύλιστική διαλεχτική ά π ό τήν άποψη τής ρωσικής φ ιλολογίας μπορούμε νά ποΟμε δτι ή διαλεχτική αύτή είν α ι ή πρώ τη πού έδω σε μιάν ά ν α γ κ α ία κα ί έπαρκή μέθοδο γ ιά τή λύση τοΟ ζη­ τήματος τοΟ λογικοΟ χαραχτήρα γ ιά κάθε τι ποο
* Κύττα 'Ε ν γ κ ε λ ς L udw igFeyerbacb, σ. 1-5. 

46

ύ π ά ρ χ ε ι, ζήτημα πού είχ ε τόσο βασανίσει τόν με­ γαλοφ υή μ ας Μπιελίνσκυ*. Μ όνον ή διαλεχτική μ έ­ θοδος τοΟ Μάρξ. έφαρμοσμένη στήν μελέτη τής ρω­ σικής ζω ής, μ δς Εδειξε δτι ή τ α ν σ ’ α ύ τ ή π ρ α γ μ α ­ τ ικ ό κι’ δτι δέν φ αίνονταν πώ ς ήταν. VI Ό τ α ν κα ταπ ιανόμ ασ τε μέ τήν ύλιστική έξήγηση τής Ισ τ ο ρ ία ς , σκοντάφτουμε κα τά πρώτο, δπ ω ς τό είδαμ ε, στό ζήτημα τοΟ νά μάθουμε ποΟ εΤναι οΐ Αληθινές αΙτίες τής έξέλιξης τώ ν κοινωνικώ ν σ χέ­ σεων. Ξέρουμε κι’ δλ α ς π ώ ς ή άνατομ ία τής «πολι­ τικής κοινωνίας» καθορίζεται άπό τήν οίκονομία της ’Α λλά άπ ό τΐ αύτή ή ϊδια οίκονομία κ α θ ο ρ ίζ ετα ι; Σ ’ αύτό ό Μ άρξ ά π α ν τ ά : «Στήν κοινωνική π α ρ α ­ γω γή τής ζωής τους, οί άνθρω ποι βρίσκονται δεμένοι μέ κά ποιες σχέσ εις άπ αρα ίτητες, άνεξά ρτητες άπ ό τήν θέλησή τους, μέ σ χ έ σ ε ις π α ρ α γ ω γ ή ς πού άντιστοιχοΟν σ ’ Ενα ώρισμένο βαθμό τής έξέλιξης τώ ν ώλικών πα ρ α γω γικ ώ ν τους δυνάμεω ν. Τό σύνολο τώ ν πα ρ α γω γικ ώ ν α ύτώ ν σχέσεω ν ά π οτελ εΐ τήν οίκ ο ν ο μ ικ ή δ ιά ρ θ ρ ω σ η τής κοινωνίας, τήν π ρ α γμ α τική βάση π ά νω στήν όποΐα όρθώ νεται τό νομικό καί π ο ­ λιτικό έποικοδόμημα»**. 'Η ά π ά ντη σ η α ύ τή τοΟ Μ άρξ περιορίζει Ετσι δλο τό ζήτημα τής ά ν άπτυξης τής οίκονομίας, στις αίτίες πού καθορίζουν τήν άνάπτυξη τώ ν π α ρ αγω γικ ώ ν δυ­ νάμεω ν τής κοινω νίας. Καί μέ τήν τελ ευτα ία αύτή μορφή τό ζήτημα λύνετα ι π ρ ώ τ α ά π ’ δ λ α μ έ τ ή ν Εν* Κύττα ιό άρθρο μας: «Ό Μ πιβλΙνσκυ καί ή λογική πραγματικότητα»,στή συλλογή: Είκοσι χρόνια (Ά π α ν τα , τ.Χ.) ** Κύττα τόν πρ όλογο τής Κριτικής τής Πολιτικής ΟΙκονομίας. 

47

δ ε ι ξ η τ ώ ν Ιδ ιο τ ή τ ω ν το υ γ ε ω γ ρ α φ ι κ ο ύ π ε ρ ι β ά λ ­ λ ο ν το ς. "Ηδη ό Χ έγγελ σημειώνει στή φιλοσοφία του τής Ιστορίας, τό σ που δα ίο ρόλο τής « γ ε ω γ ρ α φ ικ ή ς β ά σ η ς τ ή ς π α γ κ ό σ μ ι α ς Ισ τ ο ρ ία ς » , Ά λ λ ά καθώ ς σ ’ α ύτόν ή α ίτία τής έξέλιξης είν α ι σέ τελευτα ία άνάλυσ η ή Ιδ έ α , καί καθώ ς δέν προστρέχει στήν Ολι­ σ τ ικ ή έ ξ ή γ η σ η τ ώ ν φ α ιν ο μ έ ν ω ν π α ρ ά μόνο περ α ­ στικά καί σέ περιπτώ σεις δευτερεύουσας σ ημ ασ ίαςν ά ποΟμε Ιτσ ι μέ κρύα καρδιά, ή βαθειά όρθή Αντί­ ληψη τ:ού έξέφρασε γιά τή σ πουδαία Ιστορική σημα­ σία τοΟ γεωγραφικοΟ περιβάλλοντος, δέν μποροΟσε νά τόν όδηγήσει σ ’ δλ α τά γόνιμ α συμ περά σ μα τα πού άπορρέουν ά π ’ αύτή. Τά σ υμ π ερά σ μα τα α ύ τά βγήκανε σ ’ δλο τους τό πλ ά το ς μόνον ά π ό τόν υλιστή Μάρξ*. ΟΙ Ιδιότητες τοΟ γεωγραφικοΟ περιβάλλοντος κ α ­ θορίζουν τό χαρακτήρα τόσο τώ ν πρ οϊόντω ν τής φύσης πού χρησιμεύουνε στόν άνθρω πο γιά τις άνάγκες του, δσο καί τώ ν ά ν τ ικ ε ιμ έ ν ω ν π ο ύ π α ρ ά γ ε ι ό Ι δ ιο ς ό ά ν θ ρ ω π ο ς γιά τόν ϊδιο σκοπό. Έ κ ε ΐ πού δέν ύ πήρχαν μ έταλ λα , οί α ύτόχθονες φυλές δέν μποροΟσαν νά ξεπεράσουν μέ τά δικά τους μέσα τά δρια έκεΐνα πού όνομάζουμε «λιθίνη έποχή». Τό ίδιο, γιά νά μπορέσουν ο ί π ρ ω τ ό γ ο ν ο ι ψ α ρ ά δ ε ς κ α ί κ υ ν η γ ο ί, νά περάσ ουν στή γ ε ω ρ γ ί α καί τή χτ η ν ο τ ρ ο φ ία . χρ ειά ζοντα ν γεω γραφ ικοί δροι πού νά προ­ σ αρμ όζουν, δηλαδή, άν ά λο γ η ζω ή καί βλάστηση. Ό Λ. Γ. Μ όργκαν π α ρ ατη ρ εί δτι ή άπουσία στό δυτικό ήμισφαίριο έπιδεχτικώ ν έξημέρωσης ζώ ω ν, καθώ ς έπίσης καί ή διαφορά πού ύπάρχει στή βλάστηση τώ ν δύο ήμισφαιρίων, έξηγοΟν τήν πολύ διαφορετική π ο ­
** "Ο πως ήδη τό είπα με, στό σημείο αύτό ό ΦόΟβρμπαχ δέν τράβηξε πιό μακρυά ά π ’ τό Χ έγγελ. 

48

ρεία τής κοινωνικής έξέλιξης τώ ν κατοίκω ν τους*. Ό W aitz λέει γ ιά τούς έρυθρόδερμους τής βό­ ρειας ’Α μερικής: «Σ ’ α ύτούς Α πουσιάζουν έντελώ ς τά κατοικίδια ζώ α. Τό γεγο ν ό ς αύτό εΤναι πολύ σπου­ δ α ίο για τ ί ά π οτελ εΐ τόν κυριώτερο λόγο πού μένουν σ'Ενα χαμηλό έπ Ιπ ε δ ο ά ν ά π τυ ξ η ς » ·* .Ό 8 ς 1ην 0Ϊ€ΐιίυΓΐΗ Α ναφέρει δτι στήν 'Α φρική, δ τα ν ένα ς τόπ ος βρίσκε­ τα ι πώ ς είνα ι πυκνοκατοικημένος, £να μέρος τοΟ πληθυσμοϋ μ ετανασ τεύει καί τότε συμβαίνει ν ’ ά λ λ ά ζει τό είδος τής ζω ής του σ ύ μ φ ω ν α μ έ τ ό γ ε ω γ ρ α ­ φ ικ ό π ε ρ ιβ ά λ ο : «Φυλές πού Α πασ χολούνταν ώ ς τότε στή γεω ρ γία περνάνε στό κυνήγι καί φυλές πού ζοΟσαν ά π ’ τά κ οπ άδια τους, περνάνε στή γεω ργία»**·. Κατά τό Schw eienfurtb, ol κάτοικοι μιάς πλ ούσ ια ς σ έ σίδερο περιοχής πού Α γκαλιάζει 6να σημαντικό μέρος τής κεντρικής 'Α φρικής, ά ρ χισα ν νά β γάζουν καί νά δουλεύουν τό σίδερο. Μά δέν ήταν μόνο αύτό. "Ηδη στούς πιό χα μη λούς βαθμούς τής άνθρώ πινης έξέλιξης, ο ίφ υλ ές έρχονται σέ σχέσεις άν ά μ εσ ά τους, ά ν τα λ λ ά σ σ ο ν τα ς μεταξύ τους μερικά άπό τά πρ ο ϊό ν τα τους. Αύτό Ιχ ε ι σ άν άποτέλεσ μα νά πλατύνου ν τά δρια τοΟ γεω γραφ ικού περι­ βάλλοντος πού έπηρεάζει μέ τή σειρά του τήν άνάπτυξη τώ ν πα ρ α γω γικ ώ ν δυνάμεω ν κάθε μιάς ά π ’ α ύ τές τις φυλές, έπ ιτα χύ νοντα ς κ α τ’ αύτόν τό τρόπο τήν π ο ρ ε ία αύτής τής έξέλιξης. ’Α λλά κα ταλαβ α ίνει κανένα<Τπώς ή μικρή ή μ εγάλη εύκολία μέ τήν όποΐα δημιουργοΟνται κα ί ά να πτύσ σ οντα ι παρόμοιες σ χέ­ σεις, έξαρτιέτα ι έπίσης ά π ό τΙς Ιδιότητες τοΟ φυσικού περιβάλλοντος. Ό Χ έγγελ Ελεγε κιόλ ας δτι οί θ ά ­ λασσες καί τά πο τά μ ια πλησ ιάζουν τούς άνθρώ πους ένώ τά βουνά τούς χω ρίζουν."Α λλω στε οί θάλ ασ σ ες
* Die Urjfesel sell aft, S tu ttg ard , 1891, σ. 20-21. ** Die Indian er N ordam erikas, a. 91. *·* Στήν καρδιά τής 'Α φρικής τ. I, σ. 209. 

49

δέν πλησιάζουν τούς άνθρώ πους π α ρ ά μόνο δταν ή άνάπτυξη τώ ν πα ρ α γω γικ ώ ν δυνάμεω ν Εχει ήδη φ τάσει σ ’ ϊν α σχετικά ύψηλό έπίπεδο. "Ο ταν τό έπίπεδο είνα ι χαμηλό, ή θ ά λ α σ σ α — δπω ς πολ ύ σ ω στά τό λέει ό Ράτσελ — έμποδίζει πα ρ α π ο λύ τΙς σχέσεις άνάμ εσ α στίς φυλές πού χωρίζει*. 'Ο πω σδήποτε δμως, εΤναι άναμφισβήτητο δτι δσο πιό ποικίλες είνα ι οί Ιδιότητες τοΟ γ ε ω γ ρ α φ ικ ο ί) π ε ­ ριβάλλοντος, τόσο πιό ευνοϊκές είνα ι γιά τήν ά ν ά ­ πτυξη τώ ν πα ρ α γω γικ ώ ν δυνάμεω ν. «Δέν εΐνα ι ή άπόλυτη γονιμότητα τοϋ έδάφους, λέει ό Μάρξ, άλ λά ή διαφοροποίησή του, ή ποικιλία τώ ν φυσικών του πρ οϊόντω ν πού ά π οτελ εΐ τή φυσική βάση τοΟ κοι­ νωνικού καταμερισμού τής έργασ ία ς καί πού σπρώ ­ χν ει τόν άνθρω πο χάρη στήν ποικιλία τώ ν φυσι­ κών δρων, πού ά νάμ εσ ά τους ζεϊ, νά ποικίλει τΙς ά ν ά γκ ες του καί τΙς ίκανότητές του, τά μέσα του καί τούς π α ρ α γω γικ ούς του τρόπους**. Σ χεδόν μ έ τά ίδ ια λόγια τοΰ Μ άρξ, κι’ ό Ρ άτσ ελ λ έ ε ι: « Ό ,τ ι ένδιαφέρει κυρίως, δέν εΐνα ι ή μ εγάλη εύκολία μέ τήν όποια προμηθεύεται τήν τροφή του, ά λ λ ά κάποιες κλίσεις, κά ποιες συνήθειες καί τέλος κάποιες ά ν ά ­ γκες πού ξυπ νάνε μέσα στόν ’διο τόν άνθρω πο»·**. ί ’Έ τ σ ι λοιπόν οί Ιδιότητες τοΰ γεω γραφ ικού περι­ βάλλοντος καθορίζουν τήν άνάπτυξη τώ ν π α ρ α γ ω ­ γικώ ν δυνάμεω ν, πού μέ τή σειρά τους καθορίζουν τήν άνάπτυξη τών οίκονομικών δυνάμεω ν, καί μέ τΙς τελ ευτα ίες αύτές, τήν άνάπτυξη δλων τών δλ λω ν κοινωνικών σχέσεων. Ό Μ άρξ τό έξηγεΐ αύτό μέ τά άκόλουθα λόγια : «Οί κοινωνικές σχέσεις πού σ υνά­ πτουν οί π α ρ α γω γο ί άναμ εταξύ τους, οί δροι τής άμ οιβαίας τους δράσης καί τής συμμετοχής τους στό
* A nthropngeographie, Stu ttg ard , 1882, σ. 29. ** Κεφάλαιο, τ. I, 3η έκδοση, σ. 524-526. *** Volkerkunde, Leipzig, 1887, t. I, σ. 56. 

50

σύνολο τής πα ρ α γω γή ς, διαφέρουν έπίσης ά ν ά λ ο γ α μέ τό χα ρ α χτή ρ α τώ ν πα ρ α γω γικ ώ ν δυνάμεω ν. Ή άνακάλυψη ένός καινούργιου πολεμικοΟ όργάνου, τοΟ πυροβόλου δπλου, Επρεπε ά ν α γκ α σ τικά νά μεταβάλει βλη τήν έσωτερική όργάνω ση τοΟ στρατοΟ, τΙς σχέσ εις πού μέσα στό πλ αίσ ιό τους τά δτο μ α σ χη μα τίζουν Ενα στρατό καί πού φ τιάχνουν ά π ’ αύτόν Ενα όργανω μένο σύνολο, τέλος έπίσης ά νάμ εσ α σέ διαφορετικούς στρατούς» (23). Γιά νά κάνουμε αύτή τήν έξήγηση πιό πειστική θά άναφέρουμε Ενα πα ρ ά δειγμ α . 01 Μ ασ σ α ΐ στήν ’Α να τολικ ή ’Αφρική σκοτώνουν τούς αΙχμ αλώ τους τους, για τί — δπ ω ς λέει ό Ράτσελ — ό ποιμενικός α ύ ­ τός λα ός δέν Εχει άκόμη τήν τ ε χ ν ικ ή δ υ ν α τ ό τ η τ α νά έπω φ ελεΐται ά π ό τήν έρ γασ ία τώ ν σκλάβω ν. ΟΙ Β ακά μπ α δμω ς, πού είνα ι γ ε ω ρ γ ο ί καί πού γειτονεύουν μέ τούς β ο σ κ ο ύ ς αύτούς. Εχουν τό μέσο vCi έκμ ετα λεύονται αύτή τήν έρ γασ ία καί γ ι ’ αύτό χα ρ ίζου ν τή ζωή στούς αΙχμ αλώ τους τους καί τ ο ύ ς κ ά ν ο υ ν σ κ λ ά β ο υ ς . Ή έμφάνιση τής δουλείας, προ­ ϋποθέτει δτι οι κοινωνικές δυνάμ εις Εχουν φθάσει σ ’ Ενα βαθμό ά νά πτύξη ς, πού έπιτρέπει τήν έκ μ ετ ά λ λ ε υ σ η τής έρ γα σ ία ς τώ ν αίχμαλώ τω ν*. Ά λ λ ά ή δουλεία είνα ι μιά πα ρ α γω γικ ή σχέση, πού ή έμφάνισή της σημειώνει τήν άρχή τής διαίρεσης σέ τ ά ς ε ι ς ,
* V olkerkunde, I, σ. 83. Πρέπει άλλωστε νά πα ρατηρή­ σουμε δτι ή ύποδούλωση είναι κάποτε στούς πρώ τους βαθ­ μούς τής έξέλιξης, άπλουστατα, β ίαιη ένσ ω μά τω σ η τώ ν α ΐχμ α λ ώ τω ν σχήν κοινω νική ό ρ γ ά ν ω σ η τώ ν νικητώ ν πού χοϋς άπ ο νέμ α ν ε χ ά Ιδ ια δ ικ α ιώ μ α τα μ ’ α ύ το ύ ς. Δέν Οπάρχει τότε κέρδος άπό τήν ύ π ε ρ ιρ γ α σ ία τοΟ αΙχμάλωτου, ά λ λά άπ λώ ς ϊν α κοινό πλεο νέχτη μα ποΰ προ έρ χεται άπ ό τή συνεργασία μαζΰ του. Ό μ ω ς αύτή ή μορφή δουλείας προϋποθέτει τήν Οηαρξη κάποιων πα ρ α γω γικώ ν δυνάμεων καί μιδς κοινής όργάνωσης τής πα ραγω γή ς. 

51

μ ιδ ς κοινω νίας πού δέν ήξαιρε ώς τότε άλ λες δια ι­ ρέσεις ά π ' α ύ τές πού Αντιστοιχούνε στό φ υ λ ό καί στήν ή λ ικ ία . Ό τ α ν ή δουλεία φτάνει στήν πλήρη άνθησή της, β άζει τή σ φ ρ α γίδα της σέ όλόκληρη τήν οίκονομία τής κοινωνίας καί διαμέσου τής οίκονομίας, π ά ν ω σ ’ δλες τΙς ά λ λες κοινωνικές σχέσεις καί πρ ο ­ π α ν τό ς πά νω στό π ο λ ιτ ικ ό κ α θ ε σ τ ώ ς . Ό σ ο δια φ ο ­ ρετικά κι άν ήτανε τά ά ρ χ α ΐα κράτη ώς πρός τό πολιτικό σ ύστημα, δ λ α τ ο υ ς ε ίχα νε ώ ς τόσο Βνα κοινό γ νώ ρ ισ μ α : τό κα θένα τους ήτανε καί μιά πολιτική όργά νω σ η πού έξέφραζε καί ύπεράσ πιζε άποκλεισ τικά καί μόνο τά συμφέροντα τώ ν έλεύθερω ν άνθρώ πω ν. VII Ξ αίρουμε τώ ρα π ιά π ώ ς ή άνάπτυξη τώ ν π α ρ α γ ω ­ γικώ ν δυνάμεω ν πού καθορίζει όριστικά τήν ά ν ά πτυξη δλω ν τώ ν κοινωνικώ ν σχέσεω ν, έξαρτιέτα ι ή ϊδ ια άπ ό τις Ιδ ιό τ η τ ε ς το ΰ γ ε ω γ ρ α φ ι κ ο ύ π ε ρ ιβ ά λ λ ο ν τ ο ς . Ά λ λ ά μιά κα ί γεννήθηκαν όρισμένες κοινωνικές σ χέ­ σεις, έ ξ α σ κ ο ΰ ν μ έ τή σ ε ι ρ ά τ ο υ ς μ ιά μ ε γ ά λ η έ π ίδ ρ α σ η π ά ν ω σ τή ν ά ν ά π τ υ ξ η τ ώ ν π α ρ α γ ω γ ι ­ κ ώ ν δ υ ν ά μ ε ω ν . Έ τ σ ι α ύ τ ό π ο ύ π ρ ώ τ α ε ίν α ι σ υ ­ ν έ π ε ια , γ ί ν ε τ α ι μ έ τή σ ε ιρ ά το υ α Ιτία * ά νάμ εσ α στήν έξέλιξη τών π α ρ α γω γικ ώ ν δυνάμεω ν κα ί τό κοινωνικό σύστημα, π α ρ ά γ ε τ α ιμ ιά ά μ ο ι β α ί α δ ρ ά σ η κ ι ’ ά ν τ ίδ ρ α σ η πού πέρνει σέ διαφορετικές έποχές, τΙς πιό ποικίλες μορφές. Δ έν πρέπει καθόλου νά μάς ξεφεύγει ά π ό τόνοΟ, δτι ή κα τάσ τα σ η τώ ν π α ρ α γω γικ ώ ν δυνάμ εω ν καθο­ ρίζει δχι μόνο τΙς έ σ ω τ ε ρ ικ έ ς σ χ έ σ ε ις πού ύπάρχουν στούς κόλπους μ ιδς δεδομένης κοινω νίας, μά καί τΙς έ ξ ω τ ε ρ ικ έ ς σ χ έ σ ε ι ς τής ίδ ια ς αύτής κοι­ νω νίας. Σέ κάθε βαθμό ά ν ά π τυ ξ η ς τώ ν π α ρ α γ ω γ ι­ κών δυνάμ εω ν άν τισ τοιχεΐ κ ιίν α ς ώ ρισμένος χσραχτή ρ α ς τοΟ ό π λ ισ μ ο υ , τής σ τ ρ α τ ιω τ ικ ή ς τ έ χ ν η ς 

52

κα ί τέλος τοΰ δ ιε θ ν ο ύ ς δικαίου, ή άκριβέστερα τοΟ δ ια κ ο ιν ω ν ικ ο ϋ δικαίου, ά νάμ εσ α σ τ’ ά λ λ α καί τοΟ δικαίου μεταξύ φυλών. Οί κυνηγετικές φυλές δέν εΐν α ι σέ θέση νά συγκροτήσουνε μ ε γ ά λ tς πολιτικές όργανώ σεις, άκριβώ ς για τί τό χαμηλό έπίπεδο τώ ν πα ρ α γω γικ ώ ν τους δυνάμεω ν τΙς ά ν α γ κ ά ζ ε ι σύμ­ φω να μέ μιά πα λη ά ρωσσική έκφραση, νά δ ια σ κ ο ρ ­ π ίζ ο ν τ α ι σέ μικρές κοινωνικές όμ άδες, γ ιά τήν άναζήτηση τής τροφής τους, χω ρ ισ τά ή κάθε μιά γιά τόν έαυτό της. Ά λ λ ά δσο περισσότερο οί κοινωνικές α ύ τές όμ άδες «διασκορπίζονται χω ριστά ή κάθε μιά γ ιά τόν έαυτό της», τόσο περισσότερο εΐνα ι άναπόφ ευ χτο νά γίνοντα ι ά γώ νες περισσότερο ή λιγώ τερο αίματηροί, άκόμα καί γιά τή λύση διαφορώ ν πού σέ μιά πολ ιτι­ σμένη κοινω νία θά μπορούσαν εύκολα νά κανονιστούν άπ ό τόν είρηνοδίκη. Ό E yre άναψ έρει πώ ς δτα ν π ο λ ­ λές αύ σ τρ αλιανές φυλές συναντιούνται γιά ώρισμένους σκοπούς σ ’ έναν ώρισμένο τόπο, οΐ έπαφ ές α ύ ­ τές δέν είνα ι ποτέ μακριάς διαρκεΐας. ΠρΙν άκόμα ή έλλειψη τροφής, ή ή άνάγκη νά ξανα ρχίσ ουν τό κυ ­ νήγι, ύποχρεώ σουν τούς αύτόχθονες αύσ τραλούς νά χω ριστούνε, ξεσπ&νε ά ν άμ εσ ά τους συγκρούσεις πού κα ταλήγουν γρήγορα σέ μάχες*. Κ αθένας κα ταλαβ α ίνει δτι παρόμοιες συγκρού­ σεις μπορούν νά προκληθοϋν γιά τούς πιό διαφ ορε­ τικούς λόγους. Ά λ λ ά εΐνα ι άξιοσημείωτο, πώ ς οί π ε­ ρισσότεροι τα ξιδιώ τες τΙς άποδίνουνε σέ φ αινομενι­ κούς λόγους. "Ο ταν ό ΣτάνλεΟ ρω τούσε τούς Ιθα γε­ ν ε ίς τής (σημερινής Α φ ρικής, για τί πολεμούσαν τΙς γειτονικές φυλές, τού ά π α ν τ ο ύ σ α ν : «ΟΙ δικοί μ ας π ά νε κυνήγι. Οί γειτόνοι έρχουντα ι νά τούς έμποδίσουν. Τότε χτυπ ά μ ε τούς γειτόνους, μας χτυ π ά νε κι’ αύτοΐ καί τότε πολεμ άμ ε ώς πού νά έξαντληθοΰμε, ή ώ σπου ένα ά π ’ τά δυό σ τρ ατόπεδα ν ά νι* Σ τά έρέβη της ’Αφρικής, Παρίσι, 1890, τ. II, σ. 91. 

S3 κηθεϊ*. Ό Burton έπίσης λέει : « Ό λ ο ι οΐ πόλεμοι σ τήν ’Αφρική Ιχ ο υ ν δυό κυρίως α ίτιες: Τή ζω οκλοπή κα ί τήν α ίχμ α λω σ ία άνθρώ πω ν. Ό Ράτσελ θεω ρεί σ ά ν πιθα νό 8τι οί πόλεμοι ά νάμ εσ α στούς (θαγενεΐς τής Ν έας Ζ ηλανδίας, δέν εΤ χα νσ υχνά άλλο κίνητρο, ά π ό τήν έπιθυμία νά εύωχηθοΰνε μέ άνθρώ πινο κρέας**. ’Α λλά ή κλίση πού έχουν οί (θα γενεΐς στήν ά ν θ ρω π οφ α γία έξηγιέται κι’ αύτή άπό τή φτώ χεια τοΟ ΝεοζηλανδικοΟ ζωϊκοΟ κόσμου (24). Καθένας ξαίρει πόσο έξαρτιέται τό άποτέλεσμ α ένός πολέμου ά π ό τόν όπλισμό τώ ν έμπόλεμω ν με­ ρών. Ά λ λ ά ό όπλισμός τους καθορίζεται άπ ό τήν κα τάσ τα σ η τώ ν πα ρ α γω γικ ώ ν τους δυνάμεω ν, άπ ό τήν οίκονομία τους κα ί τΙς κοινωνικές σχέσεις πού στηρίζονται πά νω στή βάση αύτής τής οίκονομίας***. Μέ τό νά πούμ ε π ώ ς αύτοί οί λαοί, ή αύτές οί φυ­ λές κ α τ α χ τ ή θ η κ α ν άπό άλλους λα ούς, αύτό δέ φ τάνει γιά νά Εξηγήσουμε για τ ί ό κοινωνικός άντίχτυπ ο ς τής ύ ποτα γής τους ήταν άκριβώ ς α ύτός καί δχι ά λ λος. Οί κοινωνικές συνέπειες τής κατάχτησης τής Γαλ α τεία ς άπό τούς Ρωμαίους δέν εΤναι άκριβώς οί Τδιες μέ τίς συνέπειες τής κατάχτησης αύτής τής χ ώ ­ ρ α ς ά π ό τούς Γ ερμανούς. Οί κοινωνικές συνέπειες τής κατάχτησης τής Α γ γ λ ία ς άπ ό τούς Ν ορμανδούς, δέν εΤναι καθόλου ϊδιες μέ τις συνέπειες πού έφερε ή κα τάχτησ η τής Ρωσσίας ά π ό τούς Μ ογγόλους.
* Burton. Ταξίδι στις μ εγάλ ες λίμνες τής άνατολικής ’Αφρικής. Παρίσι, 1862 σ. 666. ** V olkerkunde, τ. I, σ. 93. *** Αύτό τό έζη γ ε ι πολύ καλά ό ’ Ε νγκελς στά κεφά­ λ α ια τοΰ A nti-D uring πού είναι άφιερωμένα στήν άνάλυση «της θεω ρίας της βίας». Κύττα έπίσ ης: ΟΙ Κ ύριοι τοϋ Π ολέ­ μου τοΰ άντισυνταγματάρχη Rousset, καθηγητή τής άνο>τά τη ς πολεμικής σχολής. Παρίσι, 1901 (σ. 2). 

54

Σ ’ δλες αύτές τις περιπ τώ σ εις ή διαφ ορά καθωρίστηκε σέ τελ ευτα ία Ανάλυση ά π ό τή διαφορά πού ύπήρχε στό ο ίκ ο ν ο μ ικ ό σ ύ σ τ η μ α τής κοινωνίας πού είχ ε ύ π ο τα χθ εΐ καί τής κοινω νίας πού τήν είχ ε ύπο· τάξει. Ό σ ο περισσότερο ά να πτύσ σ οντα ι οί οίκονομικές δυνάμ εις αύτής τής φυλής ή έκείνου τοΟ λαοΟ, τόσο περισσότερο αύ ξα ίνει γ ι’ αύτή τή φυλή ή γιά κείνο τό λαό ή δυ νατότητα τουλά χισ το νά όπλιστοΟν καλύτερα μέ τήν προοπτική τοϋ ά γ ώ ν α γιά τήν ύπαρξη (25). 'Ε ντούτοις ό γενικός αύτός κα νόνα ς χω ρά ει π ο λ ­ λές έξαιρέσεις πού Αξίζει νά σ ταματήσουμε σ ’ αύ τές. Ό τ α ν ή Ανάπτυξη τώ ν πα ρ α γω γικ ώ ν δυνάμεω ν βρί­ σ κεται σ ’ £να πολύ χαμηλό έπίπεδο, ή διαφορά στόν όπλισμό μεταξύ φυλών πού βρίσκονται σέ διαφορετι­ κούς βαθμούς οικονομικής ΛνΑπτυξης — γιά π α ρ ά ­ δειγμ α τώ ν νομάδω ν βοσκών ή τών-μόνιμων γεω ρ γώ ν — δέ μπορεΐ νά είνα ι τόσο μεγάλη δσο γίνετα ι κ α ­ τόπι. “Εξω ά π ’ αύτό, ή πρόοδος στό δρόμο τής οι­ κονομικής Ανάπτυξης, έξασ κώ ντα ς Αποφασιστική έπίδραση στό χα ρ α χτή ρ α ένός όρισμένου λαοΟ, μειώνει τό πολεμικό του πνεΟμα, καμμιά φορά σέ τέτοιο βαθμό π ού τόν κάνει άνίκανο νά ά ν τισ τα θ εΐ σ ’ £ναν οίκονομικά πιό καθυστερημένο έχθρό, μά ά ντίθετα πιό συ­ νηθισμένο στόν πόλεμο. Νά γ ια τ ί δέν είνα ι σ πά νιο ε Ι ρ η ν ικ έ ς φ υ λ έ ς γ ε ω ρ γ ώ ν νά πέφ τουν στό ζυ γό π ο λ ε μ ικ ώ ν λ α ώ ν . Ό Ρ άτσ ελ πα ρ α τη ρ εί πώ ς οί πιό σ τερεοί κρατικοί όργανισ μοί γίνονται άπ ό τούς «μισο-πολιτισμένους λαούς» γιά τό λόγο Βτι τά δυό α ύ τά σ τοιχεία : τό άγροτικό σ τοιχείο κα ί τό ποιμενικό σ τοιχείο βρίσκονται ένω μένα μέ τή κατάχτηση*. Ό σ ο σωστή κι &ν είνα ι γενικά αύτή ή παρατήρηση, δέν πρέπει ώστόσο νά ξεχνά με δτι κα ί σέ πα ρόμοιες περιπ τώ σ εις — ή Κίνα είνα ι ένα Εξοχο π α ρ ά δ ειγμ α
* V olkerkunde, σ. 19. 

55

— ot καθυστερημένοι ο(κονομικά κ α τ α χ τ η τ έ ς , ύφίσ τα ν τα ι λίγο-λίγο έντελώ ς τήν έπίδραση τοΟ πιό προοδευμένου άπό οικονομική άποψη κ α τ α χ τ η μ έ ν ο υ λαοΟ. Τό γεω γραφ ικό περιβάλλο άσ κεΐ μ εγάλη έπίδραση δχι μόνο π ά νω σ τίς πρω τόγονες φ υλές, ά λ λ ά έπίσης κα ί πά νω σ ’ αυτούς πού λέμε π ο λ ιτ ισ μ έ ­ ν ο υ ς λ α ο ύ ς . Ό Μ άρξ λέει: «'Η άνάγκ η νά συστή­ σουν Εναν κοινωνικό έλ εγ χ ο πά νω σ ί μιά φυσική δύναμη, νά τήν έκμεταλλευτοΰν μ’ ϊν α ν οίκονομικό τρόπο, νά τήν υποτάξουν π ρ ώ τα ή νά τήν πθασέψουν μέ άξ ιό λο γ α έρ γα πού φκιάχνει ή όργανω μένη άνθρώ πινη πρ οσ π άθεια, αύτή ή άνάγκ η π α ίζει έναν άποφ ασιστικό ρόλο στήν Ιστορία τής βιομηχανίας. Τ έτοια ήτανε ή σημασία τώ ν ύδραυλικώ ν Εργων στήν Α ίγυ π το , στή λομ β α ρ δία , σ τίς Κάτω-Χώρες. στήν Περσία καί στίς ’Ινδίες, δπου ή άρδευση μέ τεχνητές διώ ρυγες, φέρνει στό Εδαφος δχι μόνο τό άπαρα ίτητο νερό, ά λ λά τα υτόχρ ονα, μέ τή λά σ πη πού π α ρ α ­ σέρνει καί τό μεταλλικό λίπ α σ μ α τώ ν βουνών. Τό μυστικό τής όρμητικής ά νά πτυξη ς τής βιομηχανίας στήν Ισ π α ν ία καί στή Σικελία κά τω άπό τήν άραβική κυριαρχία, βρίσκονταν στό κ α ναλ ιζά ρισ μ α»·. Ή θεω ρία γ ιά τήν έπίδραση πού άσ κ εΐ τό γεω ­ γραφικό περιβάλλο στήν Ιστορική έξέλιξη τής άνθρω πότητας, περιορίζονταν συνήθως στήν άπ λή άναγνώ ριση τής ά μ ε σ η ς έπίδρασης τοΟ «κλίματος* πά νω στόν κοινωνικό άν θ ρω π ο: ύποθέτανε πώ ς κάτω άπό τήν έπίδραση τοΟ «κλίματος» μιά «φυλή» άγα π ο ΰ σ ε τήν έλευθερία, μιά άλλη Εκλινε στό νά ΰφίσταται τήν έξουσία ένός περισσότερο ή λ ιγώ τερ ο δεσποτικοΟ ά ρ χοντα , μιά τρίτη γίνοντα ν δυσειδαίμω ν καί συνε­ π ώ ς Επεφτε κά τω ά π ό τήν έξάρτηση τοΟ κλή­ ρου, κτλ. Π αρόμοια άντίληψη έπικρατεΐ, γιά παρά* V61kerkunde, σ. 19. 

56

δείγμ α άκόμη στό Bukle*. Κατά τόν Μ άρξ, τό γεω ­ γραφικό περιβάλλον, ένερ γεΐ πά νω στόν άνθρω πο δ ι ά μ έσ ο υ τ ώ ν π α ρ α γ ω γ ι κ ώ ν σ χ έ σ ε ω ν π ο ύ γ ε ν ­ ν ιο ύ ν τ α ι μ έ σ α σ ' έ ν α κ α θ ω ρ ισ μ έ ν ο π ε ρ ιβ ά λ λ ο ν , σ τή β ά σ η κ α θ ω ρ ισ μ έ ν ω ν π α ρ α γ ω γ ι κ ώ ν δ υ ν ά ­ μ ε ω ν , π ο ύ 6 π ρ ώ τ ο ς δ ρ ο ς ά ν ά π τ υ ξ ή ς τ ο υ ς ά ν τ ιπ ρ ο σ ω π ε ύ ε τ α ι ά κ ρ ιβ ώ ς ά π ό τ Ι ς Ι δ ιό τ η τ ε ς το ΰ ίδ ιο υ αύτοΟ π ε ρ ιβ ά λ λ ο ν τ ο ς . Ή νεώτερη έθνολο: γΙα σ υγκεντρώ νεται 8λο καί περισσότερο σ ’ αύτή τήν άποψη καί έπιφ υλάσσει στή «φυλή» μιά θέση όλοένσ καί πιό περιορισμένή στήν Ιστορία τοΟ «πο­ λιτισμού». «Ή κα τοχή ένός ώ ρισμένου άπ οθ έμ α τος πολιτισμοί), λέει ό Ρ άτσελ. δ έ ν έχει τίποτε νά κάνει μέ τή ρ άτσ α κα §’ έαυτή* (26).
* Κύττα τό Εργο το υ : Ή Ιστορία τοΰ Π ολιτισμού οτήν ’Α γγλία , τ. I, Λειψία, 1863, σ. 36-37). Κατά τό Hukle, <-ή γενική έμφάνιση τοΰ τόπου» (the general aspect of nature) πού είναι Ενας ά π ’ τούς τέσσερις Αποφασιστικούς λόγους τοΰ χαραχτήρα ένός λαοϋ, έπιδρα κυρίως στή φαντασία καί μιά ύπέρμετρα Αναπτυγμένη φαντασία γεννάει τΙς δυσειδαιμονίες, π ο ύ μ έ τ ή σ ειρά τους Ανακόπτουν τήν άνάπτυξη τής γνώσης. Ή συχνότητα τών σεισμών στό Περοΰ. έπενεργώ ντος πάνω στή φαντασία τών Ιθαγενών, άσκησε έπίσης τήν έπίδρασή της πάνω στό πολιτικό τους σύστημα. "Αν οί Ιτα λ ο ί καί οΐ Ι σ π α ­ νοί είναι δυσειδαίμονες αύτό πρ οέρχεται άπό τούς σεισμούς καί άπ ό τΙς έκρήξεις τών ήφαιστείων. (Αύτόθι σ. 112 113). Αύτή ή άμεσ α ψυχολογική πράξη είναι έξαιρετικά δυνατή στά πρώ τα στάδια τής πολιτιστική ς άνάπτυξής. Ή νεώ τερη έπιστήμη Α ποδείχνει έν τοΰτοις μιά καταπληχτική όμοιότητα άνάμεσ α στίς θρησκευτικές πεποιθήσεις τών πρ ω τόγο­ νων φυλών πού βρίσκονται στό Ιδιο έπίπ εδο οίκονομικής άνάπτυξής. Οί άπόψεις τοΰ Bukle πού τΙς δα νείζετα ι άπό τούς σ υγγραφ είς τοΰ χ ν ΐΙ αΙώνα έχουν ήδη έκφραστεΐ άπό τόν Ίπποκράτη . 

57 Ά λ λ ά μιά καί ψ τάσαμε σέ μιά ώρισμένη κ α τά ­ σταση «πολιτισμοΟ», τό γεγο ν ό ς αύτό ά σ κ εΐ άδιαψιλονεΐκητα τήν έπίδρασή του π ά νω σ τίς φυσικές καί ψυχικές Ιδιότητες τής ράτσας*. Ή έπίδραση τοΟ γεωγραφικοΟ περιβάλλοντος στόν κοινωνικό άνθρω πο, άντιπροσ ω πεύει μιά μ ε τ α β λ η τ ή π ο σ ό τ η τ α . Ή έξαρτημένη άπ ό τΙς ιδιότητες αύτοΟ τοΟ περιβά λλοντος έξέλιξη τών π α ρ α γω γικ ώ ν δ υ ν ά ­ μεων αύξάνει τήν έξουσ ία τοΟ άνθρώ που πά νω στή φύση κι 2τσι δημιουργεί μιά καινούργια σχέση ά ν ά ­ μεσα στόν άνθρω πο καί τό γύρω του γεω γραφ ικό π ε ­ ριβάλλον. ΟΙ σημερινοί ά γ γ λ ο ι άντιδροΟν στό περι­ βάλλον τους έντελώ ς διαφορετικά άπ ό τΙς φ υλές πού κατοικοΟσαν στήν ’Α γγ λ ία τήν έποχή τοΟ Ίούλιου ΚαΙσαρα. "Ετσι ά ν α ιρ εΐτα ι όριστικά ή άντίρρηση κα τά τήν όποΐα ό πληθυσμός μ ιδς όρισμένης χώ ρ α ς μπορεΐ ν* άλ λά ξει βασικά, μ’ δλο πού οί γεω γραφικοί του δροι μένουν οΐ Τδιοι.

VIII
ΟΙ νομικές καί πολιτικές·* σχέσεις πού γεννιοΟντα ι άπ ό μιά όρισμένη οίκονομική συγκρότηση, άσκοΟν
• Γιά κάθε τι πού άφορα τή ράτσα, κύττα τήν ένδιαφέρουσα έρ γα σία τοΰ J. F inot: «Ή πρόληψη τών φυλών», Πα­ ρίσι, 1905. *0 W aitz λ έ ε ι: «Μερικές φυλές νέγρω ν παρουσιά­ ζουν Ενα χτυπητό π α ρ ά δειγμ α τών δεσμών πού ύπάρχει άνά­ μεσα στήν κύρια Απασχόληση καί τόν έθνικό χαραχτήρα» (Antliropologie der Naturv51ker, II, σ. 107). ** Γιά βτι άφ ορδ τήν έπίδρεση πού άσκεΐ ή οίκονομία στίς κοινωνικές σχέσεις, κύττα "Ε ν/κ ε λ ς: Ή κα ταγω γή τής οΐκόγένειας, τής άτομικής ΙδιοχτησΙας καί τοΰ κράτους. R H ildebrand : Recht und S itte auf verschiedenen K ulturstufen, μέρος Ιο, Ίένα 1896. Δ υστυχώς ό H ildebrand δέν ξαίρει νά χρη σιμοποιεί καλά τά οίκονομικό δεδομένα. Ή ένδιαφέ- 

58

Αποφασιστική έπίδραση σ' όλάκερη τή ψ υχολογία τοΟ κοινωνικοΟ Ανθρώπου (27). Ό Μ άρξ λ έ ε ι: «Πάνω στίς διαφορετικές μορφές ίδιοχτη σ ίας, στούς κοινω ­ νικούς δρους τής ύπαρξης, έρ χετα ι νά άν εγερ θ εΐ Ενα όλόκληρο έποικοδόμημα ά π ό αισθήματα, όνειροπολήσεις, νοοτροπίες., άντιλήψ εις ζω ής, δλ α διαφορε­ τικά καί π α ρ ά δο ξ α στό είδος τους». Τό «είναι» κα­ θ ορίζει ιή «νόηση». Καί μπορεί νά π εΐ κα νένα ς π ώ ς κάθε κα ινούργια πρόοδος πού π ρ α γμ α το π ο ιεί­ τα ι ά π ό τήν έπιστήμη στήν έξήγηση τής λειτουργίας τής κοινωνικής άνάπτυξης, άντιπροσ ω πεύει κι £να κα ινούργιο έπιχείρημα ύπέρ τής θεμελιώ δους αύτής θέσης τοΟ νεώ τερου ύλισμοΟ. “Ηδη σ τά 1878 ό L udhw ig Noire έ γ ρ α φ ε : «Ή κοινή ένέργεια πού διευθύνονταν πρός £να κοινό σκοπό, ή ά ρχέγονη έρ γα σ ία τών πρ ογόνω ν μ ας, γ έ ν ­ νησε τή γλ ώ σ σ α καί τήν πνευματική ζωή». Α ν α ­ πτύσ σ οντα ς τήν άξιοπαρατήρητη αύτή σκέψη ό L. N o iri κα ταδείχνει, π ώ ς ή γλ ώ σ σ α στήν πρω τόγονή της μορφή, όρίζει τά π ρ ά γ μ α τα τοΟ άντικειμενικοΰ κόσμου, δχι σ ά μ ο ρ φ έ ς , μά σ άν π ρ ά γμ α τα πού Εχουν πά ρ ει μιά μ ο ρ φ ή (n ich ta ls G estalten, sondern als gestaltete) δχι σάν έ ν ε ρ γ η τ ικ ά δντα πο ύ
ρουσα μπροσούρα τοϋ Τ. A chelis: R echtsentstehunK und Rechtsgescbichte, Leipzig, 1904, πρ α γμ α τεύετα ι τό δίκαιο σάν προϊόν τής κοινωνικής άνάπτυξης, άλ λά δέν έμβαθύνει στό ζήτημα γ ιά νά πληροφορηθεΐ άπό τΐ καθορίζεται αύτή ή άνάπτυξη. Σ τό βιβλίο τοϋ Μ. A. V accaro : Les bases sociologiques du droit et de l'E ta t, Paris, 1898, βρίσκουμε έδώ καί κεΐ π ο λ λ ές λ επ το μερ ειακ ές παρατηρήσεις ποΰ ρίχνουν φως σέ μερικές δψ«ις τοϋ ζητήματος, ά λ λά συνολικά ούτε ό Ιδιος 6 σ υγγραφ έα ς δέν Εχει σχηματίσει μιά καθαρή Ιδέα τοϋ πρ ά γμ ατο ς. Κύττα έπίσης Teresa L a b rio la : Revision· critica delle piu recenti teorie sulle origini del D iritto, Roma, 1901. 

59
ά σ κ ο ύ ν μ ιά δ ρ ά σ η μά σ άν π α θ η τ ικ ά δντα πο ύ ύ φ ί σ τ α ν τ α ι μ ι α δ ρ ά σ η . Κ α ί τό έ ξ η γ ε ΐ α ύ τ ό μ έ τ ή ν ό ρ θή έ κ εΐν η σ κέψ η π ώ ς « δ λ α τ ά π ρ ά γ μ α τ α κ ά ν ο υ ν τή ν έ μ φ ά ν ίσ ή τ ο υ ς σ τό ό π τ ικ ό π ε δ ίο τοΟ ά ν θ ρ ώ π ο υ , δ η λ α δ ή π α ίρ ν ο υ ν γι* α ύ τ ό ν π ρ α γ μ α τ ι κ ή ύ π α ρ ξ η ά π ο κ λ ε ισ τ ικ ά κ α ί μ ό ν ο σ τό μ έ τρ ο π ο ύ ύ φ ίσ τ α ν τ α ι τή δ ρ ά σ η το υ , κ α ί σ ύ μ φ ω ν α μ ’ α ύ τ ό π α ίρ ν ο υ ν τΙς όνομ α σ ίε ς τ ο υ ς , τ ά ό ν ό μ α τ ά το υ ς» . Κ ο ν τ ο λ ο γ ίς μ ό ν ο ν ή ά ν θ ρ ώ π ι ν η έ ν έ ρ γ ε ι α κ α τ ά τή ν γ ν ώ μ η τοΟ N o ire δ ίν ε ι σ τ ις π ρ ω τ α ρ χ ικ έ ς ρ ίζ ε ς τή ς γ λ ώ σ σ α ς τό π ε ρ ιε ­ χ ό μ ε ν ό τ ο υ ς . Ε Τ ναι έ ν δ ια φ έ ρ ο ν ν ά δ ια π ισ τ ώ σ ο υ μ ε , δ τ ι ό N o ire Ε β λεπ ε τό π ρ ώ τ ο σ π έ ρ μ α τή ς θ ε ω ρ ία ς το υ σ τή σ κέψ η τοΟ Φ ό Ο ε ρ μ π α χ , π ώ ς ή ο υ σ ία τοΟ ά ν θ ρ ώ ­ π ο υ β ρ ίσ κ ε τ α ι σ τή ν κ ο ιν ό τ η τ α , σ τή ν έ ν ό τ η τ α τοΟ ά ν ­ θ ρ ώ π ο υ μέ τ ό ν ά ν θ ρ ω π ο . ΕΤναι φ α ν ε ρ ό π ώ ς ά γ ν ο ο Ο σ ε έ ν τ ε λ ώ ς τό Μ ά ρ ξ ' ά λ λ ο ιώ ς θ ά ά ν τ ιλ α μ β ά ν ο ν τ α ν π ώ ς ή ά ν τίλ η ψ ή το υ γ ιά τ ό ρ ό λ ο τή ς έ ν έ ρ γ ε ια ς σ τό σ χ η μ α τ ισ μ ό τή ς γ λ ώ σ σ α ς εΤναι π ιό κ ο ν τ ά σ τή ν ά ν τίλ η ψ η τοΟ Μ ά ρ ξ , π ο ύ σ τή ν γ ν ω σ ε ο θ ε ω ρ ία τ ο υ έπ έμ ε ν ε π ρ ο π α ν τ ό ς σ τή ν ά ν θ ρ ώ π ιν η έ ν έ ρ γ ε ια , ά ν τ ίθ ε τ α μέ τ ό ν Φ ό Ο ε ρ μ π α χ π ο ύ μ ιλ ο ύ σ ε κ α τ ά π ρ ο τ ίμ η σ η γ ιά τ ή « θεώ ρ η σ η » (28). Σ χ ε τ ικ ά μέ τή θ ε ω ρ ία το ΰ N o ird δ έ ν ε ίν α ι κ α ­ θόλου ά ν ά γ κ η ν ά ύπενθ υμ ήσ ου μ ε π ώ ς ό χ α ρ α χ τή ρ α ς τή ς ά ν θ ρ ώ π ιν η ς έ ν έ ρ γ ε ια ς , μ έ σ α σ τή ν π ο ρ ε ία τή ς π α ρ α γ ω γ ή ς , κ α θ ο ρ ίζ ε τ α ι ά π ό τή ν κ α τ ά σ τ α σ η τ ώ ν π α ρ α γ ω γ ικ ώ ν δ υ ν ά μ ε ω ν . Α ύ τό ε ίν α ι φ α ν ε ρ ό . ΕΤναι π ιό χ ρ ή σ ιμ ο ν ά σ η μ ε ιώ σ ο υ μ ε π ώ ς ή ά π ο φ α σ ισ τ ικ ή έ π ίδ ρ α σ η τοΟ τ ρ ό π ο υ ύ π α ρ ξ η ς π ά ν ω σ τή νόη σ η , εΤναι ό λ ο φ ά ν ε ρ η σ τ ις π ρ ω τ ό γ ο ν ε ς φ υ λ έ ς π ο ύ ή κ ο ι­ ν ω ν ικ ή τ ο υ ς κ α ί ή π ν ε υ μ α τ ικ ή τ ο υ ς ζω ή ε ίν α ι ά σ ύ γ κ ρ ιτ α ά π λ ο ύ σ τ ε ρ η ά π ό τή ζω ή τ ώ ν π ο λ ιτ ισ μ έ ν ω ν λ α ώ ν . Ό V a n d e n S te in e n , γ ρ ά φ ε ι σ χ ε τ ικ ά μ έ τ ο ύ ς Ι θ α γ ε ν ε ίς τή ς κ εν τρ ικ ή ς Β ρ α ζ ιλ ία ς δ τ ι δ έ ν θ ά τ ο ύ ς κ α ­ τ α λ ά β ο υ μ ε π α ρ ά μ ό ν ο δ τ α ν τ ρ ύ ς δοΟ με, σ ά ν τ ό π ρ ο ϊό ν μ ιά ς κ ο ιν ω ν ία ς π ο ύ β α σ ίζ ε τ α ι σ τό κ υ ν ή γ ι . 

«ο « Ή κ υ ρ ιώ τε ρ η π η γ ή τή ς π ε ίρ α ς τ ο υ ς λ έν ε , ή τ α ν ή έ π α φ ή τ ο υ ς μέ τ ά ζ ώ α , κ α ί ά π ’ α ύ τ ή τή ν π ε ίρ α κ υ ­ ρ ίω ς β ο η θ η θ ή κ α ν ε . . . γ ιά ν ά έ ξ η γ ή σ ο υ ν τή φ ύ σ η , γ ιά ν ά σ χ η μ α τ ίσ ο υ ν μ ιά ν ά ν τίλ η ψ η τ ο Ο κ ό σ μ ο υ » ·. Ο Ι δρ ο ι τή ς κ υ ν η γ ε τ ικ ή ς ζ ω ή ς , κ α θ ο ρ ίσ α ν ε , δ χ ι μ ό ν ο τή ν ά ν τίλ η ψ η τοΟ κ ό σ μ ο υ α ύ τ ώ ν τ ώ ν φ υ λ ώ ν , ά λ λ ά έ π ίσ η ς τΙς ή θ ικ έ ς τ ο υ ς (δ έ ε ς, τ ά α ίσ θ ή μ α τ ά τ ο υ ς κ α ί δ π ω ς π α ­ ρ α τ η ρ ε ί ό Τδιος σ υ γ γ ρ α φ έ α ς ά κ ό μ α κ α ί τ ά κ α λ λ ιτ ε ­ χ ν ικ ά τ ο υ ς γ ο ύ σ τ α . Ά κ ρ ιβ ώ ς τό Τδιο π ρ ά γ μ α τό β λ έ ­ π ο υ μ ε κ α ί σ τ ο ύ ς ποιμενικούς λ α ο υ ς . Ά ν ά μ ε σ α σ ’ α ύ ­ τ ο ύ ς π ο ύ θ έ μ α τώ ν σ υ ν ο μ ιλ ιώ ν τ ο υ ς « κ α τ ά 98 % εΤναι τ ά ζ ώ α , ή κ α τ α γ ω γ ή τ ο υ ς , οί σ υ ν ή θ ε ιέ ς τ ο υ ς , ο ί Ιδιότη τ έ ς τ ο υ ς , τ ά έ λ α τ τ ώ μ α τ ά το υ ς» . Ο Ι δ υ σ τ υ χ ισ μ έ ν ο ι H e r r e r o s π ο ύ π ρ ιν λ ίγ ο κ α ιρ ό τ ο ύ ς ε ίρ ή ν ε υ σ α ν ο ί « π ο λ ιτ ισ μ έ ν ο ι» Γ ε ρ μ α ν ο ί μέ τό σ η χ τ η ν ώ δ η σ κ λ η ­ ρ ό τ η τ α , ά ν ή κ α ν σ ’ α ύ τ ο ύ ς τ ο ύ ς « ά π ο κ λ ε ισ τ ικ ά π ο ιμ ε ν ικ ο ύ ς λ α ο ύ ς » ·* .

* U nter den N aturvolkern Z entral-B rasiliens σ. 201. ** Γιά δτι άφορα τούς«άποκλειστικά ποιμενικούς λαούς», κύττα Ιδιαίτερα τό βιβλίο τοΟ G ustav Fischer: R ingeborene Siid-Africas Breslau 1872. Ό Fischer λ έε ι: «Τό Ιδανικό τοΟ Κάφρου, τό άντικείμενο πού όνειρεύεται καί έκθειάζει μέ μιά Ιδιαίτερη προτίμηση στά τραγούδια του, είναι τά βώδια του, δηλαδή τό πιό πολύτιμό του άγαθό. Σ τ ά τραγούδια τους μιά παινεύουν τό κοπάδι, μιά τό φύλαρχο καί μ άλισ τα στόν Επαινο πού τοϋ κάνουνε π α ίζει μεγάλ ο ρόλο τό κο­ πάδι του» (τ. I, σ. 85). Οί Φροντίδες τοΰ κοπαδιοΰ είναι στά μάτια τοΰ Κάφρου, ή πιό τιμητική δουλειά (I, σ. 85). Ό π ό ­ λεμος έπίσης είναι ή εύνοούμενη άπασχόληση τοϋ Κάφρου κυρίως γ ια τί συνδέεται στή σκέψη του, μέ τήν Ιδέα ένός πλιάτσικου άπό κοπάδια (I, σ. 79). «Οί διενέξεις στούς Κά­ φρους, προέρχονται άπό διαφορές γ ιά ζώ α (I, σ. 322). Ό F i­ scher Εκανε έπίσης μιά πολύ ένδιαφέρουσα περιγραφή τής ζω ής τών Βοσμάνων κυνηγών (I, σ. 424 καί συνέχεια)· 

61
Ε π ε ιδ ή ή κ υ ρ ιώ τε ρ η π η γ ή π ε ίρ α ς , ή τ α ν γ ιά τό ν π ρ ω τ ό γ ο ν ο κ υ ν η γ ό τά ζ ώ α , κ α ί κ α θ ώ ς ό λ ά κ α ιρ η ,ή ά ν τ ίλ η ψ η γ ιά τ ό ν κ ό σ μ ο β α σ ιζ ό τ α ν ε π ά ν ω σ ’ αύτ-ή,ν τή ν π ε ίρ α , δ έ ν ε ίν α ι έ κ π λ η χ τ ικ ό , ά π ό τή ν ϊδ ια α ύ τ ή π η γ ή ν ά χ ε ι ά ν τ λ η θ ε ΐ τό π ε ρ ιε χ ό μ ε ν ο δ λ η ς τ ή ς μ υ θ ο ­ λ ο γ ί α ς τ ώ ν κ υ ν η γ ε τ ικ ώ ν α ύ τ ώ ν φ υ λ ώ ν , π ο ύ π α ίρ ν ε ι σ ’ α ύ τ ο ύ ς τή θέσ η , τό σ ο τή ς φ ιλ ο σ ο φ ία ς ό σ ο κ α ί τή ς θ ε ο λ ο γ ία ς κ α ί τή ς έ π ισ τ ή μ η ς. «“Ο τ ι χ α ρ α χ τ η ρ ίζ ε ι τή μ υ θ ο λ ο γ ία τ ώ ν Β ο σ μ ά ν ω ν , λ έ ε ι ό Ά ν τ ρ ι ο υ Λ ά ν γ κ , εΤ­ ν α ι ό σ χ ε δ ό ν ά π ο κ λ ε ισ τ ικ ό ς ρ ό λ ο ς π ο ύ π α ίζ ο υ ν σ ’ α ύ ­ τ ή ν τ ά ζ ώ α . Ε ξ ό ν ά π ό μ ιά γ ρ η ά π ο ύ έ μ φ α ν ίζ ε τ α ι έ δ ώ κι έ κ ε ΐ σ τ ο ύ ς ά σ υ ν ά ρ τ η τ ο υ ς θ ρ ύ λ ο υ ς τ ο υ ς , ό ά ν θ ρ ω ­ π ο ς δ έ ν π α ίζ ε ι έ κ ε ΐ κ α ν έ ν α ρ ό λ ο » * . Κ α τ ά τ ό ν Β. Ρ. Σ μ Ιτ ο ί ίθ α γ ε ν ε ΐς τ ή ς Α ύ σ τ ρ α λ ία ς , π ο ύ , σ ά ν τ ο ύ ς Β ο σ μ ά ν ο υ ς κι α ύ τ ο ί β ρ ίσ κ ο ν τ α ι ά κ ό μ α σ τ ό σ τ ά δ ιο τοΟ κυνηγιοΟ , Ε χο υν κ υ ρ ίω ς γ ιά θ ε ο ύ ς , π ο υ λ ιά κ α ί χ τ ή ν η * ·. Ή θ ρ η σ κ ε ία τ ώ ν π ρ ω τ ό γ ο ν ω ν φ υ λ ώ ν δ έ ν Εχει ώ ς τή σ τ ιγ μ ή ά κ ό μ α ά ρ κ ε τ ά έ ρ ε υ ν η θ ε ϊ. Ά λ λ ά δτ ι κ ιό λ α ς ξ έ ρ ο υ μ ε έ π ιβ ε β α ιώ ν ε ι ά π ό λ υ τ α τή ν όρθότ η τ α τή ς σ ύ ν τ ο μ η ς α ύ τ ή ς δ ια τ ύ π ω σ η ς τ ώ ν Φ ό ϋ ε ρ μ π α χ

♦ΜΟθοι λ α τρ εία ς καί θρησκείας, Γαλλ. μετ. Charillet, Παρίσι, 1896, σ. 332. ** Πρέπει νά θυμηθοΟμε τήν παρατήρηση ToGR.Andree, πού λέει πώ ς 6 άνθρωπος φ αντάζεται ά ρχικά τούς θεούς του, μέ τή μορφή ζώων. "Οταν άρ γό τερ α άρχίζουν νά άντι· λαμβάνονται τά ζ ώ α μ έ άνθρωπόμορφες Ιδιότητες,γεννιούν­ ται οΐ μΟθοι τής μεταμόρφω σης τών άνθρώπων σέ ζώα»' (Ethnographische P arallele mid Vergleiche, N eue Folge, Leipzig, 1889, σ. 116). Ή έμφάνιση άνθρωπομορφικών Ιδεών γ ιά τά ζώ α προϋποθέτει κι’ 8λας Ιν α σ χετικά άνώτερο έπΐπεδο άνάπτυξης τών πα ραγω γικώ ν δυνάμεων. Παράβαλε έπίσης Frobenius: Die W eltanschauung der N aturvolker, Weimar, 1898, σ. 24. 

62 — Μ ά ρ ξ π ώ ς « δ έ ν κ ά ν ε ι ή θ ρ η σ κ ε ία τ ό ν ά ν θ ρ ω π ο , μ ά ό ά ν θ ρ ω π ο ς τή θρ η σ κ ε ία » . Ό T a y lo r λ έ ε ι : «Ε Τ ναι φ α ν ε ρ ό π ώ ς σ ’ δ λ ο υ ς τ ο ύ ς λ α ο ύ ς , ό ά ν θ ρ ω ­ π ο ς ή τ α ν ε ό τ ύ π ο ς τ ή ς θ ε ό τ η τ α ς . Α ύ τό έ ξ η γ ε ΐ, γ ια τ ί ή δ ιά ρ θ ρ ω σ η τή ς ά ν θ ρ ώ π ιν η ς κ ο ιν ω ν ία ς κ α ί ή δ ιο ί­ κησ ή τη ς γ ίν ε τ α ι τό π ρ ό τ υ π ο π ά ν ω σ τό ό π ο ιο ά ν α π α ρ α σ τ α ί ν ε τ α ι ή ο ύ ρ ά ν ια κ ο ιν ω ν ία κ α ί ή δ ιο ίκ η σ η τ ώ ν Ο ύ ρ α ν ώ ν » * . Α ύ τ ό εΤ ναι ήδη, δ έ ν π ρ έ π ε ι κ α θ ό ­ λ ο υ ν ά ά μ φ ιβ ά λ ο υ μ ε , μ ιά ύ λ ισ τικ ή έ ξ ή γ η σ η τή ς θ ρ η ­ σ κ ε ία ς . Ξ έ ρ ο υ μ ε π ώ ς ό Σ α ίν - Σ ιμ ό ν ύ π ο σ τ ή ρ ιζ ε μ ιά ν ά ν τ ίθ ε τ η ά π ο ψ η , π ο ύ έξη γο Ο σ ε τό κ ο ιν ω ν ικ ό κ α ί π ο ­ λ ιτικ ό σ ύ σ τ η μ α τ ώ ν ’Α ρ χ α ίω ν 'Ε λ λ ή ν ω ν ά π ό τ ις θ ρ η ­ σ κ ε υ τικ έ ς τ ο υ ς π ε π ο ιθ ή σ ε ις . ’Α λ λ ά ά κ ό μ α π ο λ ύ π ιό σ π ο υ δ α ίο εΤναι τό γ ε γ ο ν ό ς , δ τ ι ή έ π ισ τή μ η ά ρ χ ίζ ε ι ή δη ν ά ά ν α κ α λ ύ π τ ε ι τ ό ν α ιτ ιώ δ η δ ε σ μ ό , π ο ύ ύ π ά ρ χ ε ι ά ν ά μ ε σ α σ τή ν ά ν ά π τ υ ξ η τή ς τ ε χ ν ικ ή ς τ ώ ν π ρ ω τ ό γ ο ­ ν ω ν φ υ λ ώ ν κ α ί τ ή ς ά ν τίλ η ψ ή ς τ ο υ ς γ ιά τ ό ν κόσ μο**. ΕΤναι β έ β α ιο , δ τ ι π ο λ λ έ ς κ α ί π ο λ ύ τ ιμ ε ς ά ν α κ α λ ύ ψ ε ις ά ν α μ έ ν ο ν τ α ι σ τ ό σ η μ ε ίο α ύ τ ό (29). ’Α π ’ δ λ ε ς τΙς Ιδ ε ο λ ο γ ίε ς τή ς π ρ ω τ ό γ ο ν η ς κ ο ιν ω ­ ν ία ς , κ α λ ύ τ ε ρ α έ χ ε ι έ ξ ε ρ ε υ ν η θ ε ΐ ώ ς τ ά σ ή μ ε ρ α ή τ έ ­ χν η . Σ τ ή ν π ε ρ ιο χ ή α ύ τ ή Εχει σ υ γ κ ε ν τ ρ ω θ ε ί έ ξ α ιρ ε τ ικ ά ά φ θ ο ν ο ύ λικ ό π ο ύ ά π ο τ ε λ ε ΐ τή ν π ιό ά π ρ ό σ β λ η τ η κ α ί π ε ισ τ ικ ή ά π ό δ ε ιξ η τή ς ό ρ θ ό τ η τ α ς κ α ί τοΟ ά ν α π ό φ ε υ κ τ ο υ , ά ς ποΟ μ ε, τ ή ς ύ λ ισ τικ ή ς έ ξ ή γ η σ η ς τ ή ς Ισ τ ο ρ ία ς . Τ ό ύ λ ικ ό α ύ τ ό εΤ ναι τό σ ο ά φ θ ο ν ο , π ο ύ δ έ μ π ο ρ ο ύ μ ε ν ά ά π α ρ ιθ μ ή σ ο υ μ ε έ δ ώ π α ρ ά μ ό ν ο τ ά π ιό σ π ο υ δ α ία έ ρ γ α τή ς φ ιλ ο λ ο γ ία ς π ά ν ω σ ’ α ύ τ ό τό θ έ μ α : S c h w e in fu rth , A rte s A fric a n a e , L e ip z ig , 1 8 7 5 ’ P. A n d re e , E th n o g r a p h is c lie P a ra lle le n , ά ρ θ ρ ο μέ τ ό ν τ ίτ λ ο D a s Z eich-

* Ό πρω τόγονος πολιτισμός, Π αρίσι, 1876, τ. II. σ. 322. ** Πρβλ- G. S cliu rz: V orgescbichte der K ultur, Leipzig und Vien, 1909, σ. 559-564. Π αρά κάτω μέ μιά άλλη εύκαιρ ία θά ξανάρθουμε στό ζήτημα αυτό. 

63 ne n b ei d e n N a tu r v o lk e r n · V o n d e n S te in e n , U n te r d e n N a tu r v o lk e r n Z e n tr a l - B ra s ilie n s , B erlin 1894. C. M alery , P ic tu r e W r it i n g o f t h e A m e ric a n I n d i a n s - A n ­ n u a l R e p o r t of t h e B u re a u of E th n o lo g y , W a s h in g to n 1893 (of έ κ θ έ σ ε ις τ ώ ν ά λ λ ω ν χ ρ ό ν ω ν π ε ρ ιέ χ ο υ ν π ο ­ λ ύ τ ιμ ε ς π λ η ρ ο φ ο ρ ίε ς γ ιά τή ν έ π ίδ ρ α σ η π ο ύ ά σ κ ε ΐ ή τε χ ν ικ ή κ υ ρ ίω ς τή ς ύ φ α ν τ ο υ ρ γ ικ ή ς τ έ χ ν η ς σ τή δ ια κ ο σ μ η τικ ή )- H o e rn e s , U r g e s c h ic h te d e r b ild e n d e n K u n s t in E u r o p a , V ie n 1 8 9 8 ’ E r n s t G ro sse , D ie A n fa n g e d e r K u n s t κ α ί τό ά λ λ ο β ιβ λίο τ ο υ - K u n s tw is s e n sc h a f tl:c h e S tu d ie n , T u b in g e n 1900' Y rjo H irn , D e r U r s p r u n g d e r K u n s t, L e ip z ig 1 9 04' K a rl B iich e r, A r­ b e it u n d R y th m u s , 3η έ κ δ ο σ η 1902' G a b r ie l e t A dr. d e M o rtille t, L e P r£ lu s to riq u e , P a ris 1908, p a g e s 2172 3 0 ’ H o rn e s , d e r d ilu v ia le M e n sc h in E u r o p a , B ru n s ­ w ic k 1 9 0 3 : S o p h u s M u ller, l’E u r o p e p ^ h is to r iq u e , μ ε τ α φ ρ α σ μ έ ν ο ά π ό τ ό Δ α ν ικ ό ά π ό τ ό ν E ra . P h ilip p o t, P a ris 190 7 : R isc h . W a lla s c h e k A n fa n g e d e r T o n k u n s t, L e ip z ig 1903 (30). θ ά δοΟ με σ ύ μ φ ω ν α μέ τΙς θ έ σ ε ις π ο ύ ά κ ο λ ο υ θοΟν κ α ί π ο ύ ά ν τλ ο Ο μ ε ά π ό τ ο ύ ς π α ρ α π ά ν ω σ υ γ ­ γ ρ α φ ε ίς , π ο ιά ε ίν α ι τ ά σ υ μ π ε ρ ά σ μ α τ α σ τ ά ό π ο ΐ α κ α τ α λ ή γ ε ι ή ν εώ τε ρ η έ π ισ τή μ η π ά ν ω σ τό ζ ή τ η μ α τ ή ξ γ έ ν ν ε σ η ς τή ς τ έ χ ν η ς . Ό H o r n e s λ έ ε ι* : « Ή δια κ ο σ μ η τικ ή τ έ χ ν η δ έ μ π ορ ε ΐ ν ά ά ν α π τ υ χ θ ε ΐ, π α ρ ά ξ ε κ ιν ώ ν τ α ς ά π ό τή β ιο ­ μ η χ α ν ικ ή έ ν έ ρ γ ε ια π ο ύ ε ίν α ι ό π ρ ο κ α τ α ρ κ τ ικ ό ς , ύ λ ι κ ό ς τη ς δ ρ ο ς . . . Λ α ο ί χ ω ρ ίς κ α μ μ ιά β ιο μ η χ α ν ία δ έ ν έ χ ο υ ν δ ια κ ο σ μ η τικ ή , κι οΟτε μ π οροΟ ν ν ά χ ο υ ν » . Ό V o n d e n S te in e n έ χ ε ι τή γ ν ώ μ η π ώ ς τ ό σ χ ε δ ί α ­ σ μ α (Z e ic h n e n ) β γ ή κ ε ά π ό τ ά σ η μ ά δ ι α (Z e ic h n e n ) π ο ύ υ Ιο θ έ τ η σ α ν μέ τό ν π ρ α χ τ ικ ό σ κ ο π ό ν ά ό ρ ίσ ο υ ν τ ά ά ν τ ικ ε ίμ ε ν α . Ό B u c h e r Ε φ τα σ ε σ τ ό σ υ μ π έ ρ α σ μ α δ τ ι «ή έρ* U rgeschichte, κτλ. σ. 38. 

64 γ α σ ί α , ή μ ο υ σ ικ ή κ α ί ή π ο ίη σ η Ε π ρ επ ε σ τό π ρ ω τ α ρ ­ χ ικ ό τ ο υ ς σ τ ά δ ιο ν ά σ χ η μ α τ ίζ ο υ ν Ενα μ ο ν α δ ικ ό ά μ ά λ γ α μ α , ά λ λ ά π ώ ς τό θ ε μ ε λ ιώ δ ε ς σ τ ο ιχ ε ίο α ύ τ ή ς τή ς τ ρ ιά δ α ς ή τ α ν ε ή έ ρ γ α σ ία , έ ν ώ τ ά δύ ο ά λ λ α δ έ ν ε ίχ α ν π α ρ ά μ ιά π ρ ό σ θ ε τ η ά ξ ια » . Κ α τ ά τή γ ν ώ μ η το υ ή κ α τ α γ ω γ ή τή ς π ο ίη σ η ς π ρ έ π ε ι ν ά ά ν α ζ η τ η θ ε ΐ σ τή ν έ ρ γ α σ ία » . Κ α ί π α ρ α τ η ρ ε ί δτ ι κ α μ μ ιά γ λ ώ σ σ α δ έ ν β ά ζ ε ι σ έ ρ υ θ μ ικ ή τ ά ξ η τ ις λ έ ξ ε ις π ο ύ ά π ο τε λ ο Ο ν μ ιά π ρ ό τ α σ η . Ε Τ ναι λ ο ιπ ό ν ά δ ύ ν α τ ο ' ν ά φ τ ά σ ο υ ν οί ά ν θ ρ ω π ο ι σ τή ρ υ θ μ ικ ή π ο ιη τικ ή γ λ ώ σ σ α μέ τή χ ρ ή σ η τή ς σ υ ν ε ιθ ισ μ έ ν η ς γ λ ώ σ σ α ς τ ο υ ς. Σ ’ α ύ τ ό ά ν τ ιτ ίθ ε ν τ α ι ή έ σ ώ τε ρ η λ ο γ ικ ή α ίτ ία τή ς τ ε λ ε υ τ α ία ς . Ά λ λ ά π ώ ς ν ά έ ξ η γ ή σ ο υ μ ε τή γ έ ν ν η σ η τοΟ ρ υ θ μ ικ ο ύ λ ό γ ο υ . Ό B u c h e r ύ π ο θ έ τ ε ι π ώ ς ο ί ρ υ θ μ ικ έ ς κ α ί σ υ ν δ υ α ­ σ μ έ ν ε ς κ ιν ή σ ε ις τοΟ σ ώ μ α τ ο ς μ ε τ ά δ ω σ α ν σ τή γ λ ώ σ σ α τ ώ ν ε ικ ό ν ω ν τ ο ύ ς ν ό μ ο υ ς τή ς σ υ ν α ρ μ ο γ ή ς τ ο υ ς . Α ύ τό εΤναι τό σ ο π ιό π ιθ α ν ό , δ σ ο σ τ ο ύ ς κ α τ ώ τ ε ρ ο υ ς β α θ ­ μ ο ύ ς έ ξ έ λ ιξ η ς ο ί ρ υ θ μ ικ έ ς α ύ τ έ ς κ ιν ή σ ε ις σ υ ν ο ­ δ ε ύ ο ν τ α ι σ υ ν ή θ ω ς μέ τ ρ α γ ο ύ δ ι . Ά λ λ ά π ώ ς έ ξ η γ ιέ τ α ι ή σ υ ν α ρ μ ο γ ή τ ώ ν σ ω μ α τ ικ ώ ν κ ιν ή σ ε ω ν ; Ά τ ιό τ ό χ α ρ α χ τ ή ρ α τ ώ ν π α ρ α γ ω γ ικ ώ ν λ ε ιτ ο υ ρ γ ιώ ν . " Ε τ σ ι λ ο ιπ ό ν «τό μ υ σ τικ ό τή ς σ τ ιχ ο υ ρ γ ικ ή ς β ρ ίσ κ ε τα ι σ τή ν π α ρ α γ ω γ ικ ή έ ν έ ρ γ ε ια * . Ό R . W a lla s c h e k , μ ' α ύ τ ά τ ά λ ό γ ια δ ια τ υ π ώ ν ε ι τή ν ά π ο ψ ή τ ο υ γ ιά τή ν κ α τ α γ ω γ ή τ ώ ν σ κ η ν ικ ώ ν Ερ­ γ ω ν σ τ ίς π ρ ω τ ό γ ο ν ε ς φ υ λές* * : « θ έ μ α τ α τ ώ ν σ κ η ν ικ ώ ν α ύ τ ώ ν π α ιχ ν ιδ ιώ ν ή τ α ν : « Ι ο Τ ό κ υ ν ή γ ι, ό π ό λ ε μ ο ς , ή λ ε μ β ο δ ρ ο μ ία (σ τ ο ύ ς κ υ ν η γ ο ύ ς , ή ζ ω ή κ α ί ο ί σ υ ν ή θ ε ιε ς τ ώ ν ζ ώ ω ν , π α ν τ ο ­ μ ίμ ε ς, ά π ο μ ιμ ή σ ε ις ζ ώ ω ν κ α ί μάσ κες)* * * . «2ο Ή ζω ή κ α ί ο ι σ υ ν ή θ ε ιε ς τ ο ύ κ ο π α δ ιο ύ (σ τ ο ύ ς π ο ιμ ε ν ικ ο ύ ς λ α ο ύ ς ). * A rbeit und Rythmus, σ. 58. ** A n fangeT onkunst.o. 257. *** Πού παρασταίνανε συνήθως κι’ αύτές ζώα. 

65
«3 : Ή έ ρ γ α σ ία (σ τ ο ύ ς γ ε ω ρ γ ο ύ ς · ή σ π ο ρ ά , τ* ώ λ ώ ν ισ μ α τοΟ σ τα ρ ιο Ο , τ ό φ ρ ό ν τ ισ μ α τώ ν ά μ π ε λ ιώ ν ). Ή π α ρ ά σ τ α σ η γ ίν ε τ α ι ά π ό ό λ ό κ λ η ρ η τή φ υ λ ή (χ ο ρ ό ς), π ο ύ τ ρ α γ ο υ δ ά ε ι κ α ί π α ίζ ε ι. Τ ρ α γ ο υ δ ο Ο ν μ έ ό π ο ια δ ή π ο τ ε λ ό γ ια γ ια τ ί τό π ε ρ ιε χ ό μ ε ν ο τ ώ ν τρ α γ ο υ δ ιώ ν ε ίν α ι ά κ ρ ιβ ώ ς τό σ κ η ν ικ ό μ έρ ο ς ( π α ν ­ τ ο μ ίμ α ) Π α ρ α σ τ α ίν ο υ ν μ ό ν ο τίι, π ρ ά ξ ε ις τή ς κ α θ η ­ μ ε ρ ιν ή ς ζω ή ς π ο ύ ή π ρ α γ μ α τ ο π ο ίη σ ή το υ ς ε ίν α ι ά π ό λ υ τ α ά ν α γ κ α ΐα σ τό ν ά γ ώ ν α γ ιά τή ν Ο πα ρξη». Ό W a lla s c e k λ έε ι, δτ ι σ έ π ο λ λ έ ς φ υ λ έ ς , δ τ α ν γ ί ­ ν ο ν τ α ν π α ρ ό μ ο ιε ς π α ρ α σ τ ά σ ε ις , ό χ ο ρ ό ς χ ω ρ ίζ ο ν ­ τ α ν σέ δυ ό μ έρ η π ο ύ τ ο π ο θ ε τ ο ύ ν τ α ν τό ϊ ν α ή π έ ν α ν τ ι σ τό ά λ λ ο . « Τ έ το ια ή τα ν , π ρ ο σ θ έ τ ε ι, ή π ρ ω τ ό ­ γ ο ν η μ ο ρ φ ή το ύ έ λλ η νικο Ο δ ρ ά μ α τ ο ς , π ο ύ σ τή ν ά ρ χ ή το υ ή τ α ν κ ι’ α ύ τ ό μ ιά π α ν τ ο μ ίμ α ζ ώ ω ν . Τ ό ζ ώ ο π ο ύ έ π α ιζ ε ιό ν π ιό μ ε γ ά λ ο ρ ό λ ο σ τή ν ο ίκ ονομική ζω ή τώ ν Ε λ λ ή ν ω ν ή τ α ν ή κ α τ σ ίκ α (άπ* δ π ο υ τό δ ν ο μ α τ ρ α γ ω δ ία ι π ο ύ π ρ ο έ ρ χ ε τ α ι ά π ό τ £ ν τ ρ ά γ ο ). Δ έ ν ε ίν α ι δ υ ν α τ ό ν ά φ α ν τα σ θ ο Ο μ ε λ α μ π ρ ό τ ε ρ η ε Ικ ό ν α τή ς θέ σ η ς, π ώ ς δ έ ν ε ίν α ι τό ε ίν α ι π ο ύ κ α ­ θ ο ρ ίζ ε τ α ι ά π ό τή νό η σ η , ά λ λ ά ή ν ό η σ η ά π ό τό ε ίν α ι. IX ‘Η ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ζω ή ά ν α π τ ύ σ σ ε τ α ι κ ά τ ω ά π ό τή ν έ π '.δ ρ α σ η τής ά ν ά π τ υ ξ ή ς τώ ν π α ρ α γ ω γ ι κ ώ ν δ υ ν ά ­ μ ε ω ν . Α ύ τό έ ξ η γ ε ΐ, γ ια τ ί μ ε τ α β ά λ λ ο ν τ α ι ο( σ χ έ σ ε ις π ο ύ ύ π ά ρ χ ο υ ν ά ν ά μ ε σ α σ το ύ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς σ τή λ ε ι­ τ ο υ ρ γ ία τή ς π α ρ α γ ω γ ή ς κ α ί μ α ζ ύ μ* α ύ τ έ ς ή ψ υ ­ χικ ή κ α τ ά σ τ α σ η τοΟ ά ν θ ρ ώ π ο υ . Ό Μ ά ρ ξ λ έ ε ι : « Σ ’ Ε ναν ώ ρ ισ μ έ ν ο β α θ μ ό τή ς έ ξ έ λ ιξ ή ς τ ο υ ς , oi *$agaycoytK&c Λννάμβις τή ς κ ο ιν ω ν ία ς Ε ρ χ ο ν τα ι σέ ά ν 'τΐ5 

φ ά σ η μ έ τΙς σ χ έ σ ε ις π α ρ α γ ω γ ή ς π ο ύ ύ π ά ρ χ ο υ ν σ τ ο ύ ς κ ό λ π ο υ ς τη ς , ή γ ιά ν ά μ ιλ ή σ ο υ μ ε μέ ν ο μ ικ ο ύ ς β ρ ο υ ς , μ έ χ ΐς σ χ έ σ ε ις Ιδ ιο χ τ η σ ία ς , π ο ύ σ τό π λ α ί ­ σ ιό τ ο υ ς ο ί δ υ ν ά μ ε ις α ύ τ έ ς ε ίχ α ν ε έ ξ ε λ ιχ θ ε ΐ. Ά π ό μ ο ρ φ έ ς π ο ύ εύνο ο Ο ν τή ν έ ξ έ λ ιξ η τ ώ ν π α ρ α γ ω γ ι κ ώ ν δ υ ν ά μ ε ω ν , o t σ χ έ σ ε ις α ύ τ έ ς γ ίν ο ν τ α ι ά λ λ υ σ ίδ ε ς π ο ύ τΙς δ έ ν ο υ ν . Τ ό τ ε ά ρ χ ίζ ε ι μ ιά έ π ο χ ή κ ο ιν ω ν ικ ή ς έ π α νάστασης. Μ έ τή ν μ ε τ α β ο λ ή τή ς ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ς β ά σ η ς μ ε τ α ­ β ά λ λ ε τ α ι μ ’6να ρ υ θ μ ό π ό τ ε π ιό ά ρ γ ό π ό τ ε π ιό γ ρ ή ­ γ ο ρ ο , δ λ ο τό τ ε ρ ά σ τ ιο ο ίκ ο δ ό μ η μ α π ο ύ χ τ ίσ θ η κ ε π ά ν ω τη ς : Κ α ν έ ν α ς κ ο ιν ω ν ικ ό ς σ χ η μ α τ ισ μ ό ς δ έ ν έ* ξ α φ α ν ίζ ε τ α ι π ρ ο τ ο ύ ά ν α π τ υ χ θ ο Ο ν δ λ ε ς οί π α ρ α γ ω ­ γ ικ έ ς δ υ ν ά μ ε ις σ τ ίς ό π ο ιε ς δ ίν ε ι ό ρ κ ε τ ό π ε ρ ιθ ώ ρ ιο , κ α ί π ο τ έ ν έ ε ς κ α ί ά ν ώ τ ε ρ ε ς σ χ έ σ ε ις π α ρ α γ ω γ ή ς δ έ ν π α ίρ ν ο υ ν τή θ έ σ η τώ ν π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν ω ν , προτοΟ μ έ σ α σ τ ο ύ ς κ ό λ π ο υ ς τή ς π α λ η ά ς κ ο ιν ω ν ία ς ώ ρ ιμ ά σ ο υ ν ο ί ά π α ρ α ΐτ η τ ο ι ύ λ ικ ο ΐ β ρ ο ι γ ιά τή ν ύ π α ρ ξ ή τ ο υ ς . Ά κ ρ ιβ ώ ς γ ι ’ α ύ τ ό ή ά ν θ ρ ω π ό τ η τ α δ έ ν β ά ζ ε ι π ο τ έ μ π ρ ο σ τ ά τη ς π α ρ ά μ ό ν ο π ρ ο β λ ή μ α τ α π σ ύ ν ά μ π ο ρ ε ΐ ν ά λ ύ σ η γ ια τ ί ,π α ρ α τ η ρ ώ ν τ α ς ά π ό π ιό κ ο ν τ ά β ρ ίσ κ ο υ μ ε π ά ν τ ο τ ε δτ ι τό π ρ ό β λ η μ α δ έ ν μ π α ίν ε ι π α ρ ά έ κ ε ί 8 π ο υ ύ π ά ρ χ ο υ ν ε ή δη οΐ ά ν σ γ κ α ΐο ι γ ιά τή λ ύ σ η το υ ύ λ ικ ο ΐ δ ρ ο ι, ή τ ο υ λ ά χ ισ τ ο β ρ ίσ κ ο ν τ α ι σ τ ό δ ρ ό μ ο τή ς έ μ φ ά ν ισ ή ς το υ ς* . " Ε χ ο υ μ ε έ δ ώ μ π ρ ο σ τ ά σ τ ά μ ά τ ια μ α ς μ ιά ά λ η θ ιν ή « ά λ γ ε υ ρ α » , μ ιά παΦαοά ύλισ τιπ ή « ά λ γ ε υ ρ α » τή ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς έ ξ έ λ ιξ η ς . Μ έ σ α σ ’ α ύ τ ή τή ν δ λ γ ε υ ρ α ύ π ά ρ χ ε ι θ έ σ η τό σ ο γ ιά τ ά « π η δ ή μ α τ α » — τή ς έ· π ο χ ή ς τ ή ς κ ο ινω ν ικ ή ς έ π α ν ά σ τ α σ η ς — δσ ο κ α ί γ ιά τΙς βα& μιαΐες μεταβολές. Ο Ι β α θ μ ια ίε ς μ ε τ α β ο λ έ ς π ο ύ γ ίν ο ν τ α ι ά π ό π ο σ ο τικ ή ά π ο ψ η . σ τίς Ιδ ιό τ η τ ε ς μ ιά ς δ ο σ μ έ ν η ς κ α τ ά σ τ α σ η ς π ρ α γ μ ά τ ω ν , κ α τ α λ ή ­ γ ο υ ν σ τ ό τ έ λ ο ς σ έ μ ιά μ ε τ α β ο λ ή τή ς π ο ιό τ η τ α ς , δ η λ α δ ή σ τ ή ν έ ξ α φ ά ν ισ η τοΟ α α λη οϋ ΐβ όπον π α ρα­ γω γή ς— fj τοΟ π α λη ο Ο κ ο ιν ω ν ικ ο ύ σ χ η μ α τ ισ μ ο ύ , 

67
σ ύ μ φ ω ν α μ έ τή ν Ι κ ψ ρ α ο η π ο ύ μ ε τ α χ ε ιρ ίζ ε τ α ι δ Μ ά ρ ξ σ ' α ύ τ ή τή ν π ε ρ ίπ τ ω σ η — κ α ί σ τή ν Α ν τ ικ α τ ά σ τ α σ ή τ ο υ ά π ό Ε να κ α ιν ο ύ ρ γ ιο τ ρ ό π ο π α ρ α γ ω γ ή ς . Κ α τ ά τ ό Μ ά ρ ξ, ό Α ν α τ ο λ ίτ ικ ο ς , ό « ά ρ χ α ΐο ς , ό φ ε ο υ δ α ρ χ ι­ κ ό ς κ α ί ό σ ύ γ χ ρ ο ν ο ς ά σ τ ικ ό ς τ ρ ό π ο ς π α ρ α γ ω γ ή ς μ π ο ρ ο ύ ν ν ά θ ε ω ρ η θ ο ύ ν γ ε ν ικ ά σ ά ν σ υ ν ε π α κ ό λ ο υ θ ε ς έ π ο χ έ ς ( « π ρ ο ο δ ε υ τ ικ έ ς » ) τή ς ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ς έ ξ έ λ ιξ η ς τή ς κ ο ιν ω ν ία ς . Ά λ λ ά π ρ έ π ε ι νά π ισ τ έ ψ ο υ μ ε π ώ ς ό M A p f, Α φού έ λ α β ε κ α ιό ττ γ ν ώ σ η το ΰ β ιβ λ ίο υ τοΟ Μ ό ρ γ κ α ν γ ιά τήν π ρ ω τ ό γ ο ν η κ ο ιν ω ν ία , Α λ λ α ξ ε γ ν ώ ­ μ η γ ιά τή σ χ έ σ η π ο ύ ύ π ή ρ χ ε ά ν ά μ ε σ α σ τό ν ά ρ χ α ϊο τ ρ ό π ο π α ρ α γ ω γ ή ς κ α ί σ τ ό ν ά ν α τ ο λ ίτ ικ ο τρ ό π ο π α ­ ρ α γ ω γ ή ς . Π ρ α γ μ α τ ικ ά ή λ ο γ ικ ή τή ς ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ς Α­ ν ά π τ υ ξ η ς τ ο ύ φεουδαλίΗοϋ τ ρ ό π ο υ π α ρ α γ ω γ ή ς , ό δ ή γ η σ ε σ τ ή ν κ ο ινω ν ικ ή έ π α ν ά σ τ α σ η π ο ύ σ η μ ε ίω σ ε τό θ ρ ία μ β ο το ύ Μ αηιταΙισμοϋ. Ά λ λ ά , ή λ ο γ ικ ή τή ς ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ς ά ν ά π τ υ ξ η ς , λ ό γ ο υ χ ά ρ η , τή ς Κ ίνας IJ μ ά λ λ ο ν τή ς ά ρ χ α ία ς Α Ι γ ύ π τ ο υ δ έ ν ό δ ή γ η σ ε κ α θ ό ­ λ ο υ σ τή ν έ μ φ ά ν ισ η το ύ άβχΛίου τ ρ ό π ο υ π α ρ α γ ω γ ή ς . Σ τ ή ν π ρ ώ τ η π ε ρ ίπ τ ω σ η π ρ ό κ ε ιτ α ι γ ιά δ υ ό φ ά σ ε ις τής Α νΑ ιττυξης, π ο ύ ή μ ιά βϊναι συνέχβια κ α ί γένι/μμ α τή ς Α λ λ η ς, έ ν ώ ή δ ε ύ τ ε ρ η π ε ρ ίπ ( ω σ η μ ά ς π α ρ ο υ · σ ιΑ ζει μ ά λ λ ο ν δυό συνυηάρχοντες τύ πους ο ίκ ο ν ο μ ική ς ά ν ά ιτ τ υ ξ η ς . Ή άβχαία κοινω νία δ ια δ έ χ θ η κ ε τή ν π ο ιν η ν ιπ ή ύργάνω οη Hard γέ ν * π ο ύ κ ι’ α ύ τ ή π ά λ ι π ρ ο η γ ή θ η κ ε τ ο ύ έ ρ χο μ ο Ο το ϋ ά σ ια τ ικ ο ΰ moivcbvihoO συστήματος. Κ αθένας ά π ’ τούΓ δ υ ό α ύ τ ο ύ ς τ ύ π ο υ ς ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ς ό ρ γ ά ν ω σ η ς έ μ ψ α ν ίζ ε ,τα ι σ ά ν ά π ο τ έ λ ε σ μ α τή ς ά ν ά π τ υ ξ η ς τώ ν π α ρ α γ ω γ ικ ώ ν δ υ ν ά μ ε ω ν π ο ύ έ γ ιν ε σ τ ο ύ ς κ ό λ π ο υ ς τή ς β α σ ισ μ έ ν η ς π ά ν ω σ τά γ έ ν ο ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς ό ρ γ ά ν ω σ η ς κ α ί π ο ύ θ ά ό δ η γ ο ύ σ ε τ ε λ ικ ά σ τή ν ά π ο σ ύ ν θ ε σ η α ύ τ ή ς τή ς ό ρ γ ά ν ω σ η ς . Κ α ί μ ’ Ολο π ο ύ οί δυ ό α ύ ιο ί τ ύ π ο ι δ ια φ έ ρ ο υ ν σ η μ α ν τ ικ ά ά ν α μ ε τ α ξ ύ τ ο υ ς, τ ά κ ύ ρ ια δ ια κ ρ ιτ ικ ά το υ ς σ η μ ά δ ια σ χ η μ α τ ίσ θ η κ α ν κάτω Λαό τήν έπίδραση τοΰ γβωγραφΐΜο9 ηΒ οιβάΙΙοντος. Σ τή μ ιά ntQinxmoif τ ό γ ε ω · 

68
γ ρ α φ ικ ό α ύ τ ό π ε ρ ιβ ά λ λ ο ν έ π έ β ρ λ ε σ τή ν κ ο ιν ω ν ία π ο ύ ε ίχ ε φ τ ά σ ε ι ώ ρ ισ μ έ ν ο β α θ μ ό ά ν ά π τ υ ξ ή ς τ ώ ν π α ρ α γ ω γ ικ ώ ν δ υ ν ά μ ε ω ν , £ ν α τ έ τ ο ιο σ ύ ν ο λ ο π α ρ α ­ γ ω γ ικ ώ ν σ χ έ σ ε ω ν , σ ιή ν & λ λη π ε ρ ίπ τ ω σ η 8να & Ho σ ύ ν ο λ ο π ο λ ύ ξ ε χ ω ρ ισ τ ό ά π ό τό π ρ ώ τ ο . Ή ά ν α κ ά λ υ ψ η τή ς όργάνωαης κ α τ ά γ έ ν η , ε ίν α ι φ α ν ε ρ ό π ώ ς ήρ θε ν ά π α ίξ ε ι σ τή ν κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία τ ό ν Ιδ ιο ρ ό λ ο π ο ύ ί π α ιξ ε ή ά ν α κ ά λ υ ψ η τοΟ κ υ τ τ ά ρ ο υ σ τή β ιο λ ο γ ία . Κ ι’ δσ ο ό Μ ά ρ ξ κ α ί ό " Ε ν γ κ ε λ ς δ έ ν ξ έ ρ α ν ε τή ν ό ρ γ ά ν ω σ η κ α τ ά γ έ ν η , ή θ ε ω ρ ία τ ο υ ς γ ι ά τή ν κ ο ινω ν ικ ή έ ξ έ λ ιξ η , δ έ ν μπ ο ρ ο Ο σ ε ν ά μ ή ν έ χ ε ι Α ξ ιο σ η μ ε ίω τ α χ ά σ μ α τ α δ π ω ς ά ν α γ ν ω ρ ίσ τ η κ ε ά ρ γ ό τ ε ρ α ά π ό τό ν Τδιο τό ν ·Έ ν γ κ ε λ ς . Ά λ λ ά ή κ ο ιν ω ν ικ ή ό ρ γ ά ν ω σ η κ α τ ά γ έ ν η π ο ύ γ ιά π ρ ώ τη φ ορά μ β ς βοήθησε ν ά κ α τα λ ά β ο υ μ ε τά κ α ­ τ ώ τ ε ρ α σ τ ά δ ια τή ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς έ ξ έ λ ιξ η ς δ έ ν ε ίν α ι π α ρ ά Ενα νέο κ α ί δ υ ν α τ ό έ π ιχ ε ίρ η μ α i n i e τή ς ύ λ ισ τικ ή ς έ ξ ή γ η σ η ς τή ς Ισ τ ο ρ ία ς κ α ί δ χ ι έ ν α ν τ ίο ν τη ς . Ή ά ν α κ ά λυ ψ η α ύ τή μ β ς βοήθησε νά κ α τα λ ά β ο υ μ ε π ο λ ύ κ α λ ύ τ ε ρ α τή ν π ο ρ ε ία τ ώ ν π ρ ώ τ ω ν φ ά σ ε ω ν τοΟ κ ο ιν ω ν ικ ο ύ ε ίν α ι, κ α θ ώ ς έ π ίσ η ς κ α ί τ ό ν τ ρ ό π ο π ο ύ τό τ ε λ ε υ τ α ίο α ύ τ ό κ α θ ώ ρ ιζ ε τ ό τ ε τήν κ ο ιν ω ν ικ ή ν ό η σ η . Ή ά ν α κ ά λ υ ψ η α ύ τ ή 6 6 ω σ ε μ ία έ κ τ υ φ λ ω τ ικ ή λ ά μ ψ η σ τή ν ά λ ή θ ε ια , π ώ ς ή κ ο ιν ω ν ικ ή ν ό η σ η κ α θ ο ­ ρ ίζ ε τ α ι ά π ό τ ό κ ο ιν ω ν ικ ό εΤναι. Ά λ λ ω σ τ ε α ύ τ ό λ έ γ ε τ α ι π ε ρ α σ τ ικ ά . Τ ό κ υ ρ ιώ τε · ρο π ρ ά μ α π ο ύ π ά ν ω το υ π ρ έ π ε ι ν ά σ υ γ κ ε ν τ ρ ώ σ ο υ μ ε τή ν π ρ ο σ ο χ ή μ σ ς ε ίν α ι ή ύ π ό δ ε ιξ η τοΟ Μ ά ρ ξ π ώ ς ot σ χ έ σ ε ις ίδ ιο χ τ η σ ία ς π ο ύ σ τ η ρ ίζ ο ν τ α ι σέ ώ ρ ισ μ έ ν ο β α θ μ ό ά ν ά π τ υ ξ ή ς τώ ν π α ρ α γ ω γ ικ ώ ν δ υ ν ά μ ε ω ν , 4 ν rooO vc γ ιά Β ν α ν ό ρ ισ μ έ ν ο χ ρ ό ν ο τήψ Α νάπτυξη α ύτώ ν %&ν δυνάμβω ν κ α ί κ α τ ό π ι ά ρ χ ίζ ο υ ν ν ά τΙς ηβδιπλώ ψβυν. (*) Μ ’ δ λ ο π ο ύ μ ιά δ ο σ μ έ ν η κ α τ ά σ τ α σ η τώ ν (·) "Ας ξαναγυρίσουμε στή δουλεία. Σ ' Εναν ώρισμένο βαθμό, β ο η θ ά ei τ ή ν ά ν ά κ τ υ ξ η ·?ών πάραγογι* 

69
-π α ρ α γ ω γ ικ ώ ν δ υ ν ά μ ε ω ν ε Τ ν α ιή ο ίτ ί α π ο ύ π ρ ο κ α λ ε ΐ κ α θ ο ρ ισ μ έ ν ε ς σ χ έ σ ε ις π α ρ ο γ ω γ ή ς κ α ί Ιδ ια ίτ ε ρ α Ι δ ιο χ τ η σ ία ς , ο ΐ σ χ έ σ ε ις α ύ τ έ ς μ ιά κ α ί θ ά έ μ φ α ν ισ τοΟ ν σά συνέαβια τής αΙτίας π ο ύ ύποδκίξαμκ, Α ρ­ χ ίζ ο υ ν κ ι’ α ύ τ έ ς μέ τή σε<ρά το υ ς ν ά έπ ιδ ρ ο Ο νε π ά ν ω σ* α ύ τ ή τήν α ίτ ια . Σ χ η μ α τ ίζ ε τ α ι Ετσι ά ν ά μ ε σ α σ τ ίς π α ρ α γ ω γ ι κ έ ς δ υ ν ά μ ε ις καί τή ν κ ο ινω ν ικ ή ο ίκ ο · ν ο μ ία , Ενα σ ύ σ τ η μ α ά μ ο ιβ α ία ς δ ρ ά σ η ς κ ι’ ά ν τ ίδ ρ α σ η ς. Ά π ’ τό δ λ λ ο μ έ ρ ο ς, π ά ν ω σ τή ν ο ίκ ο νο μ ικ ή β ά ­ σ η ά ρ χ ίζ ε ι ν ά χ τ ίζ ε τ α ι £»·α ό λ ό κ λ η ρ ο έ π ικ ο δ ό μ η μ α κ ο ιν ω ν ικ ώ ν σ χ έ σ ε ω ν , κ α θ ώ ς έιτίσ ης α ίσ θ η μ ά τ ω ν κ α ί ά ν τ ιλ ή ψ ε ω ν τής Τδιας φ ύ σ η ς. Κ αί κ α θ ώ ς τό έ π ικ ο δ ό ­ μ η μ α α ύ τ ό ά ρ χ ίζ ε ι κ ι ’α ύ τ ό ν ά ε υ ν ο ε ί τήν ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ά ν ά π τ υ ξ η , γ ιά ν ά τή ν π ε δ ικ λ ώ σ ε ι ύ σ τ ε ρ α , δ η μ ιο υ ρ γ ε ΐτ α ι έ π ίσ η ς ά μ ο ιβ α ία δράση κ ι’ Αντίδραση ά ν ά μ ε ­ σ α σ τό έ π ικ ο δ ό μ η μ α κ α ί τή β ά σ η . Τ ό γ ε γ ο ν ό ς α ύ ί ό δ ια λ ύ ε ι π έ ρ α ώ ς π έ ρ α τό μ υ σ τή ρ ιο ΰ λ ω ν α ύ ιώ ν τ ώ ν φ α ιν ο μ έ ν ω ν π ο ύ ά π ό π ρ ώ τ η μ α τ ιά φ α ίν ο ν τ α ι σ ά ν & ρ χ ο ν τα ι σ ' ά ν τ ίθ ε σ η μέ τή θ ε μ ε λ ιώ δ η θέ σ η τοΟ

ίστορίΗοΰ ύλισμοϋ.
Ό σ α ε Ιπ ώ θ η κ α ν ώ ς τ ώ ρ α ά π ό το ύ ς « κ ρ ιτ ικ ο ύ ς» τοΟ Μ ά ρ ξ γ ιά τό δ ή θ εν μ ο ν ό π λ ε υ ρ ο χ α ρ α χ τ ή ρ α τοΟ μ α ρ ξ ισ μ ο ύ κ α ί τή ν π ε ρ ιφ ρ ό ν η σ ή το υ τ ά χ α γ ιά δ λ ο υ ς τούς « π α ρ ά γο ν τα ς» τή ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς έ ξ έ λ ιξ η ς Ι ξ ω ά π ό τό ν ο ίκ ο ν ο μ ικ ό π α ρ ά γ ο ν τ α , π ρ ο έ ρ χ ο ν τ α ι ά π λ ώ ς κΩν δυνάμεων, άλλά κάποτε άρχίζει νά τήν έ μ π ο δ ί ζ ε ι . Ή έξαψάνισή της άπό τά πολιτισμένα Εθνη τής Δύσης εΤναι συνέπεια τής ο ί κ ο ν ο μ ι κ ή ς τ ο υ ς ά ν ά π τ υ ξ η ς. (Γιά τή δουλεία κύττα τό ένδιαφέρον Εργο τοϋ St. C ico tti: II tram onto della schiavitri, Τουρίνο 1899). Ό J. H. Speke λέει στις *Πηγέί τοΟ Νείλου» (Παρίσι, 1865, σ. 21) Οι ι στούς νέγρους ot σκλάβοι φρονοΟνε πώς ή Απόδραση βΤναι άπαίσια καί άτιμωτική πράξη άπέναντι τοΟ κυρίου πού τούς πληρώνει μέ χρήμα. Πρέπει \ά προστέσουμε βτι οΐ σ κ λ ά β ο ι αύτοί ΘεωροΟν τή θέση τους πιό τιμή. τική άπό τοΟ μ ι σ θ ω τ ο Ο έργάτη. Παρόμοια άποψη άντισϊοιχεί στή φάση τής κοινωνίας «όπου ή Λ υ λ ε ία έξακολουθεΐ νά εΤναι π ρ ο ο δ ε υ τ ι κ ό φαινόμενο». 

70
ά π ό τή μή κ α τ α ν ό η σ η τοΟ ρ ό λ ο υ π ο ύ ό Μ ό ρ ξ κ α ί ύ 'Ε ν γ κ ε λ ς δ ίν ο υ ν σ τή ν Αμοιβαία δβάση ρι* Αντίig a a n Ανάμβσα οτή <βάσιι» καί τό Λ έηιχοδ όμημ α . Γ ιά ν ά π ε ισ τ ο ύ μ ε π ό σ ο λ ί-yo ό Μ ά ρ ξ κ α ί ό Ε ν γ κ ε λ ς θέ λ α ν ε ν ' Α γνοή σουν, λ ό γο υ χ ά ρ η τή σ π ο υ δ α ι· ό τ η τ α τοΟ π ο λ ιτικ ο ύ π α ρ ά γ ο ν τ α , ψ τ ά ν ε ι ν ά δ ι α β ά ­ σ ο υ μ ε τις σ ε λ ίδ ε ς το ΰ Κ ομμουνιαχιποϋ Μ α νιφ έστο » Ο που γ ίν ε τ α ι λ ό γ ο ς γ ιά τό κ ίν η μ α χ ε ιρ α φ έ τ η σ η ς τ ί|ς μ π ο υ ρ ζ ο υ α ζ ία ς . ’Ε κ ε ί λ έ γ ε τ α ι : « Τ ά ξ η κ α τ α π ιε ζ ό μ β ν η ά π ό τ ό φ ε ο υ δ α λ ικ ό δ ε σ π ο τ ισ μ ό , ώ ιτ λ ισ μ έ ν η , α ΰ το κ υ β έ ρ ν η τ η Ενω ση σ τή κ ο ιν ό τ η τ α , έ δ ώ λ ε ύ τ ε ρ η κ ο ιν ο τ ικ ή δ η μ ο κ ρ α τ ία , έ κ ε ΐ τ ρ ίτη τά ξ η π ο ύ π λ η ρ ώ ν ε ι χ α ρ ά τ σ ι σ τή μ ο ν α ρ χ ία , κ α τ ό π ι κ α τ ά τή χ ε ιρ ο τ ε χ ν ικ ή π ε ρ ίο δ ο ά ν τ ίβ α ρ ο τώ ν ε ύ γ ε ν ώ ν σ τ ις σ υ ν τ α γ μ α τ ι κ έ ς ή τΙς ά π ό λ υ τ ε ς μ ο ν α ρ χ ίε ς , ά κ ρ ο γ ω ν ια ίο ς λ ίθ ο ς τ ώ ν μ ε γ ά λ ω ν μ ο ν α ρ χ ιώ ν , ή ά σ τ ικ ή τά ξ η μ ε τ ά τή δ η μ ι­ ο υ ρ γ ία τή ς μ ε γ ά λ η ς β ιο μ η χ α ν ία ς κ α ί τή ς π α γ κ ό ­ σ μ ια ς ά γ ο ρ β ς κ α τ έ λ α β ε τ ε λ ικ ά τήν Α π ο κ λ ε ισ τ ικ ή π ο λ ιτ ικ ή έ ξ ο υ σ ία μ έ σ α α τ ό ν ε ό τ ε ρ ο Α ν τ ιπ ρ ο σ ω π ε υ ­ τ ικ ό κ ρ ά τ ο ς. ‘Η ν εώ τε ρ η κ υ β έρ ν η σ η δ έ ν ε ίν α ι π α ρ ά μ ιά διο ικ η τικ ή έ π ιτ ρ ο κ ή τώ ν κ ο ιν ώ ν ύ π ο θ έ σ ε ω ν τή ς ά σ τ ικ ή ς τ ά ξ η ς» . Ή σ π ο υ δ α ιό τ η τ α τοΟ π ο λ ιτ ικ ο ύ « π α ρ ά γ ο ν τ α » φ α ίν ε τ α ι έ δ ώ ά ρ κ ε τ ά κ α θ α ρ ά , μ ερ ικ ο ί « κρ ιτικοί» θ ά μ π ο ρ ο ύ σ α ν ν ά τή ν βροΟν μ ά λ ισ τ α ύπερ βο λ ικ ή.^"Ο μω ς ή κ α τ α γ ω γ ή κ α ί ή δ ύ ν α μ η αύ το Ο τοΟ π α ρ ά γ ο ν τ α * κ α θ ώ ς κ ι’ ό τ ρ ό π ο ς π ο ύ ά σ κ ε ΐ τή δ ρ ά σ η το υ σ έ κ ά θ ε δ ε δ ο μ έ ν η π ε ρ ίο δ ο τή ς ά ν ά π τ υ ξ ή ς τή ς ά σ τ ικ ή ς κ ο ιν ω ­ ν ία ς έ ξ η γ ο Ο ν τ α ι κ ι’ α ύ τ έ ς σ τό Μ α νιφ έστο ά π ό τή ν π ο ρ ε ία τή ς ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ς ά ν ά π τ υ ξ ή ς κ α ί κ α τ ά σ υ ν έ ­ π ε ια ή notHikla τώ ν «παραγόντω ν» S i β λ ά φ ιιι ok

xln o ta τήν έν ό τη ια τής Αρχικής αίτιας.
Ε Τ ναι ά ν α μ ψ ισ β ή τ η τ ο δ τ ι οί π ο λ ιτ ικ έ ς σ χ έ σ ε ις έ π ιδ ρ ο Ο νε π ά ν ω σ τή ν ο ίκ ο ν ο μ ικ ή κ ίνη σ ι, μ ά ε ίν α ι έ π ίσ η ς ά ν α μ ι ^ β ή τ η τ ο , δχι η ρ ϊν i m δράσουν η ά ν α σ '

α ύ τή τήν κίνηση, δ ^ μ ιο ν ρ γή ^ η χ α ν Α π ' αύτή. 

71
Τ ό Τδιο π ρ έ π ε ι ν ά ποΟ μ ε κ α ί γ ιά τή ψ ν χ ιπ ή κ α ­ τ ά σ τ α σ η τοΟ κ ο ινω νικ ο Ο ά ν θ ρ ώ π ο υ , π ο ύ 6 S ta m m le r ό ν ο μ ά ζ ε ι κ α τ ά Ενα κ ά π ω ς μ ο ν ό π λ ε υ ρ ο τ ρ ό π ο χοινω τίΜ&ς Ιδέβς. Τ ό Μ ανιφέστο ά π ο δ ε ίχ ν ε ι ά δ ια φ ιλ ο ν ίκ η τ α , π ώ ς οΐ σ υ γ γ ρ α φ ε ίς το υ ε ίχ α ν π ο λ ύ κ α λ ά κ α ­ τ α λ ά β ε ι τή ν ά ξ ια τοΟ Ι δ ε ο λ ο γ ικ ο ύ πα ράγοντα. Ά λ λ ά β λ έ π ο μ ε σ ύ μ φ ω ν α μ ’ α ύ τ ό τ ό Μ ανιφέαχο π ώ ς &ν ό Ι δ ε ο λ ο γ ικ ό ς « π α ρ ά γ ο ν τ α ς » π α ίζ ε ι Ενα σ π ο υ δ α ίο ρ ό λ ο σ τή ν ά ν ά π τ υ ξ η τή ς Κ ο ιν ω ν ία ς , h i ' α ύ ζ ό ς έη ίαη ς Ιχ ε ι Λ η μιονργη^βϊ προηγούμενα Λη

α ύ ίή τήν ά νά πιυ ξιι.
«“Ο τ α ν ό Α ρ χ α ί ο ς κ ό σ μ ο ς Ε φ τα σ ε σ τό σ η μ ε ίο τή ς κ α τ α σ τ ρ ο φ ή ς το υ , οΐ ά ρ χ α ΐε ς θ ρ η σ κ ε ίε ς νικήθη κ α ν ά π ό τή ν χ ρ ισ τ ια ν ικ ή θ ρ ή σ κ ε 'α . Ό τ α ν ο ί χ ρ ι­ σ τ ια ν ικ έ ς ιδ έ ε ς ύ π ο κ ύ ψ α ν ε μ π ρ ο σ τ ά σ τίς π ρ ο ο δ ε υ ­ τικ έ ς ιδ έ ε ς τοΟ X V III α ιώ ν α , ή φ ε ο υ δ α λ ικ ή κ ο ιν ω ν ία ρ ίχ ν ο ν τ α ν σ ’ Ε ναν ά γ ώ ν α μ έ χ ρ ι θ α ν ά τ ο υ έ ν ά ν τ ια σ τή τ ό τ ε έ π α ν α σ τ α τ ικ ή μ π ο υ ρ ζ ο υ α ζ ία » . Ά λ λ ά σ τή π ε ρ ίπ τ ω σ η ·πού μ β ς Ε ν δια φ έρ ει, τό τ ε λ ε υ τ α ίο κ ε φ ά ­ λ α ιο τοΟ Μ α νιφ έστου ε ίν α ι ά κ ό μ α π ιό π ε ισ τικ ό . Ο Ι σ υ γ γ ρ α φ ε ίς το υ λ έ ν ε έ κ ε ΐ π ώ ς οΐ ιδ ε ο λ ο γ ικ ο ί τ ο υ ς σ ύ ν τρ ο φ ο ι π ρ ο σ π α θ ο ύ ν ν ά έ ν τ υ π ώ σ ο υ ν σ τ ο ύ ς έ ρ γ ά τ ε ς Οσο μ π ο ρ ο ύ ν π ιό κ α θ α ρ ά , τήν σ υ ν ε ίδ η σ η τοΟ ά ν τ α γ ω ν ισ μ ο Ο π ο ύ ύ π ά ρ χ ε ι ά ν ά μ ε σ α σ τ ά σ υ μ ­ φ έ ρ ο ν τ α τή ς μ π ο υ ρ ζ ο υ α ζ ία ς κ α ί τ ά σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α τοΟ π ρ ο λ ε τ α ρ ιά τ ο υ . Ό κ α θ έ ν α ς κ α τ α λ α β α ίν ε ι π ώ ς Ο­ π ο ιο ς 6 έ δ ίν ε ι σ η μ α σ ία σ τό ν Ιδ ε ο λ ο γ ικ ό « π α ρ ά γ ο ν ­ τ α » δ έ ν Ε χει κ α ν έ ν α λ ό γ ο ν ά π ρ ο σ π α θ ε ί ν ά κ ά ν η σ υ ν ε ιδ η τ ό κ ά τ ι, ά δ ιά φ ο ρ ο σ έ π ο ιά κ ο ιν ω ν ικ ή ό μ ά δ α .

Α ν α φ έ ρ ο υ μ ε κ α τ ά π ρ ο τ ίμ η σ η τ ό Μ α ν ιφ έ σ τ ο ά π ό ά λ λ α γ ρ α φ τ ά τοΟ Μ ά ρ ξ κ α ί τοΟ 'Ε ν γ κ ε λ ς , γ ια τ ί ά ν ά γ ε τ α ι σ τή ν π ρ ώ τ η έ κ ε ίν η έ π ο χ ή τή ς δ ρ ά σ η ς τ ο υ ς , δ π ο υ , Ο πω ς τό β ε β α ιώ ν ο υ ν μ ε ρ ικ ο ί ά π ό το ύ ς « κ ρ ιτ ι­ 

72
κο ύ ς» τ ο υ ς, κ α τ α λ ά β α ιν α ν τΙς σ χ έ σ ε ις π ο ύ ό π ά ρ χ 6 0 ν ά ν ά μ ε σ α σ τ ο ύ ς δ ιά φ ο ρ ο υ ς π α ρ ά γ ο ν τ ε ς τή ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς ά ν ά π τ υ ξ η ς μ ’ Ε ναν έ ξ α ιρ ε τ ικ ό « μ ο ν ό ­ π λ ε υ ρ ο » τρ ό π ο Β λ έ π ο υ μ ε κ α θ α ρ ά π ώ ς κ α ί σ έ κ ε ί­ νη τήν έ π ο χ ή , ό Μ ά ρ ξ κ ι’ ό Έ ν γ κ ε λ ς δ ια κ ρ ίν ο ν τ α ι 6 χ ι γ ιά Ενα «μονόπλευρο τρόαο» κ α ν α ν ό η σ η ς τώ ν ι φ α γ μ ά ι ω ν , ά λ λ ά μ ό ν ο ν γ ιά μ ιά τ ά σ η π ρ ό ς τ ό ν μ ο ­ ν ισ μ ό , γ ιά μ ιά ά π ο σ τ ρ ο φ ή π ρ ό ς τό ν έ κ λ ε κ τ ικ ισ μ ό , π ο ύ φ α ν ε ρ ώ ν ε τ α ι τό σ ο κ α θ α ρ ά σ τ ίς π α ρ α τ η ρ ή σ ε ις τ ώ ν κ υ ρ ίω ν « κρ ιτικώ ν » . Σ υ χ ν ά ά ν α φ έ ρ ο ν τ α ι σ έ δυ ό γ ρ ά μ μ α τ α τοΟ "Ε νγ κ ε λ ς , δ η μ ο σ ιε υ μ έ ν α στή S o z ia lis tis c h e r A k a d e m ik e r κ α ί γ ρ α μ μ έ ν α τό Ενα τό 1890 κ α ί τό ά λ λ ο σ τά 1894. Ό κ. Μ π ε ρ σ τ ά ΐν ά ο π ά χ τ η κ ε μέ χ α ρ ά ά π ό τ ά θυ ό α ύ τ ά γ ρ ά μ μ α τ α π ο ύ τό π ε ρ ιε χ ό μ ε ν ό το υ ς ά π ο τελ ο Ο σ ε τ ά χ α τ ε ς μ ιά κ α θ α ρ ή μ α ρ τ υ ρ ία τή ς έ ξ έ λ ιξ η ς π ο ύ θ ά σ υ ν τε λ ο Ο ν τα ν σ τίς γ ν ώ μ ε ςτ ο Ο φ ίλ ο υ κ α ί σ υ ­ ν ε ρ γ ά τ η τοΟ Μ ά ρ ξ . Κ ι’ Ε β γ α λ ε ά π ό α ύ τ ά δ υ ό ά π ο σ π ά σ μ σ τ α κ α τ ά τή ν γ ν ώ μ η το υ τ ά π ιό π ε ισ τ ικ ά ,π ο ύ ν ο μ ίζ ο υ μ ε ά ν α γ κ α ΐο ν ά δ η μ ο σ ιε ύ σ ο υ μ ε έ δ ώ , γ ια τ ί ά π ο δ ε ίχ ν ο υ ν έ ν τ ε λ ώ ς τό ά ν τ ίθ ε τ ο ά π ό κ ε ίν ο π ο ύ θ έ λ η σ ε ν ά ά π ο δ ε ίξ ε ι ό Μ π ε ρ σ ιά ϊν . Ν ά τό π ρ ώ τ ο ά π ό τά ά π ο σ π ά σ μ α ια α ύ τ ά : c'Y π ά ρ χ ο υ ν κ α τ ά σ υ ν έ π ε ια ά ν α ρ ίθ μ η τ ε ς δ υ ν ά μ ε ις π ο ύ δ ια σ τ α υ ρ ώ ν ο ν τ α ι, Α τέ λ ε ιω το ς ά ρ ιθ μ ό ς ά π ό π α ρ α λ ­ λ η λ ό γ ρ α μ μ α δ υ ν ά μ ε ω ν π ο ύ δ ίν ο υ ν μ ιά αυνιοταμένη, τό Ισ τ ο ρ ικ ό γ ε γ ο ν ό ς , π ο ύ μ π ο ρ ε ΐ μ έ τή σ ε ιρ ά το υ ν ά θ ε ω ρ η θ ε ί σ ά ν τό π ρ ο ϊό ν μ ιβ ς δ ύ ν α μ η ς π ο ύ έ νερ Υέΐ σ ά ν Ενα 8 λ ο , χ ω ρ ίς σ υ ν ε ίδ η σ η οΟ τε θ έ λ η σ η . Γ ια τ ί α ύ ι ό π ο ύ θ έ λ ει κ ά θ ε μ ιά χ ω ρ ισ τ ά , έ μ π ο δ ίζ ε τ α ι ά π ό Ο λες τ(ς ά λ λ ε ς , κ ι’ α ύ τ ό π ο ύ β γ α ίν ε ι ε ίν α ι κ ά τ ι π ο ύ κ α μ μ ιά δ έ ν τό θ έ λ η σ ε » . ( Γ ρ ά μ μ α το υ 1890). Κ α ί ν ά τ ώ ρ α τό & λλο ά π ό σ π α σ μ α : «‘Η νομ ικ ή , φ ιλ ο σ ο φ ικ ή , λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ή , κ α λ λ ιτ ε χ ν ικ ή κ .λ .π . ά ν ά ιττυξη, Σ τ η ρ ίζ ε τ α ι π ά ν ω σ τή ν ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ά ν ά π τ υ ξ η . Μ ά β λ ε ς ά ν τιδ ρ ο Ο ν μ α ζ ύ κ α ί χ ω ρ ισ τ ά ή μ ιά π ά ­ 

73
ν ω σ τή ν ά λ λ η κ α ί π ά ν ω σ τή ν ο ίκ ο ν ο μ ικ ή β άσ η » ( γ ρ ά μ μ α τοΟ 1894). Ό κ .Μ π ε ρ α τ ά ΐν β ρ ή κ ε π ώ ς « α ύ τό χ τ υ π ά ε ι κ ά π ω ς δ ια φ ο ρ ε τ ικ ά » ά π ό τ ό ν Πρόλογο τής Κ ριτική ς τής Π ο­ λιτικ ή ς ΟΙκονομίας, π ο ύ σ η μ ε ιώ ν ε ι τό ν σ ύ ν δ ε σ μ ο ά ν ά μ ε σ α σ τή ν ο ίκ ο ν ο μ ικ ή «β άση » κ α ί τό « έ π ο ικ ο δ ό μ η μ α » π ο ύ σ τ η ρ ίζ ε τ α ι π ά ν ω σ τή ν τ ε λ ε υ τ α ία . Μ ά γ ια τ ί λ ο ιπ ό ν « δ ια φ ο ρ ε τ ικ ά » ; Τ ό π ά ρ α π ά ν ω ά π ό σ π α σ μ α δ έ ν κ ά ν ε ι ά λ λ ο σ τή ν π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α π α ρ ά ν ά έ π α ν α λ α β α ίν ε ι α ύ τ ό π ο ύ λ έ γ ε τ α ι σ τ ό ν π ρ ό λ ο γ ο γ ιά τό ν ό π ο ιο ν γ ίν ε τ α ι λ ό γ ο ς . Ή π ο λ ιπ κ ή δ π ω ς κ α ί κ ά θ ε ά λ λ η ά ν ά π τ υ ξ η σ τ η ρ ίζ ε τ α ι π ά ν ω σ τή ν ο ι­ κ ο ν ο μ ικ ή ά ν ά π τ υ ξ η . ΕΤναι φ α ν ε ρ ό π ώ ς ό κ. Μ π ε ρ ν σ τ ά 'ίν κ α τ ά λ α β ε ό Τδιος κ ά π ω ς δ ια φ ο ρ ε τ ικ ά τό ν π ρ ό ­ λ ο γ ο τής Κ ριτική ς, δ η λ α δ ή μ έ τή ν Ε ννο ια δ τ ι τό κ ο ιν ω ν ικ ό κ α ί Ιδ ε ο λ ο γ ικ ό έ π ο ικ ο δ ό μ η μ α π ο ύ ύ ψ ώ ν ε τ α ι π ά ν ω σ τή ν « ο ικ ο νο μ ικ ή β ά σ η » δ έ ν ά σ κ ε ΐ κ α μ μ ία ν έ π ίδ ρ α σ η π ά ν ω τ η ς .Ά λ λ ά ξ έ ρ ο υ μ ε κ ι’δ λ α ς π ώ ς δ έ ν ύ π ά ρ χ ε ι μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η π λ ά ν η ά π ό Ε ναν τ έ ­ το ιο τ ρ ό π ο κ α τ α ν ό η σ ή ς τή ς σ κ έψ η ς τοΟ Μ ά ρ ξ. ΚΓ α ύ τ ο ί ά κ ό μ α π ο ύ ά κ ο λ ο ύ θ η σ α ν ά π ό κ ο ν τ ά τις « κ ρ ι­ τικ έ ς» π ρ ο σ π ά θ ε ιε ς τοΟ κ. Μ π ε ρ σ τ ά ίν , δ έ ν μ π ό ρ ε ­ σ α ν ν ά μ ήν σ η κ ώ σ ο υ ν τ ο ύ ς ώ μ ο υ ς β λ έ π ο ν τ α ς π ώ ς ό ά ν θ ρ ω π ο ς π ο ύ εΤχε έ π ιχ ε ιρ ή σ ε ι ά λ λ ο τ ε ν ά έ κ λ α ϊκ ε ύ σ ε ι τή δ ιδ α σ κ α λ ία τοΟ Μ ά ρ ξ , δ έ ν Ε κανε τό ν κ ό ­ π ο ή Α κ ρ ιβ έ σ τε ρ α , δ ε ίχ τ η κ ε ά ν ίκ α ν ο ς ν ά κ α τ α λ ά β ε ι π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν α α ύ τ ή τή δ ιδ α σ κ α λ ία . Σ τό δεύ τερ ο ά π ό τά γ ρ ά μ μ α τ α πού ά ν α φ έρ ο ντα ι ά π ό τόν κ. Μ π ε ρ ν σ τ ά ίν , ύ π ά ρ χ ο υ ν γ ιά τή ν ά π ο σ α φ ή ν η σ η τή ς ο ύ σ ιώ δ ο υ ς Ε ν ν ο ια ς τή ς Ισ τ ο ρ ικ ή ς θ ε ω ­ ρ ία ς τοΟ Μ ά ρ ξ κ α ί τοΟ " Ε ν γ κ ε λ ς , ϊσ ω ς π ο λ ύ π ιό σ η μ α ν τ ικ ά ά π ο σ π ά σ μ α τ α , ά π ό τις γ ρ α μ μ έ ς π ο ύ τ ό ­ σ ο κ α κ ά κ α τ ά λ α β ε ό κ. Μ π ε ρ σ τά 'ίν κ α ί π ο ύ ά ν α δ η μ ο σ ιε ύ σ α μ ε π ιό π ά ν ω . “ Ε ν α ά π ό τ ά ά π ο σ π ά σ μ α ­ τ α α ΰ τ ά δ ια τ υ π ώ ν ε τ α ι μ ’ α ύ τ ά 'τ ά λ ό γ ι α : « Δ έν ύ π ά ρ χ ε ι λ ο ιπ ό ν Ενα α ύ τ ό μ α τ ο ά π ο τ έ λ ε σ μ α τή ς οίκ ο- 

.74
ν ο μ ικ ή ς κ α τ ά σ τ α σ η ς , δ π ω ς θ έ λ ο υ ν ν ά τό φ α ν τ ά ζ ο ν ­ τ α ι ά π ό ε ύ κ ο λ ία μ ερ ικ ο ί. Ε ίν α ι ο( Α ν θ ρ ω π ο ι π ο ύ κ ά ν ο υ ν ο ί Τδιοι τή ν Ισ τ ο ρ ία τ ο υ ς, μ έ σ α σ ’ Ενα δ ε ­ δ ο μ έ ν ο δ μ ω ς π ε ρ ιβ ά λ λ ο ν π ο ύ τ ο ύ ς έ ξ σ ρ τ ά ε ι (in e in e m g e g e b e n e u , sie b e d in g e n d e n M ilie u ), σ ι ή β ά σ η δ ε δ ο μ έ ν ω ν π ρ α γ μ α τ ικ ώ ν σ χ έ σ ε ω ν . Ά ν ά μ ε σ α σ τ ίς τ ε λ ε υ τ α ίε ς α ύ τ έ ς , ot ο ίκ ο ν ο μ ικ έ ς σ χ έ σ ε ις , δ σ ο Ισ χ υ ­ ρή κι* Αν ε ίν α ι ή έ π ίδ ρ α σ η π ο ύ ά σ κ ε ϊτ α ι π ά ν ω τ ο υ ς ά π ό τΙς Α λ λ ε ς σ χ έ σ ε ις π ο λ ιτ ικ ή ς κ α ι Ι δ ε ο λ ο γ ικ ή ς φ ύ σ η ς , ε ίν α ι ώ ς τ ό σ ο α ύ τ έ ς π ο ύ ή δ ρ ά σ η το υ ς εΤναι τ ε λ ικ ά ά π ο φ α σ ισ τ ικ ή κ α ί π ο ύ ά π ο τ ε λ ο Ο ν τό κ α θ ο Β η γ η π κ ό ν ή μ α γ ιά τή ν κ α τ α ν ό η σ η ό λ ό κ λ η ρ ο υ τοΟ σ υσ τή μ α το ς» . Ά ν ά μ ε σ α σ ' α ύ τ ο ύ ς π ο ύ έ ξη γο Ο νε τήν ισ το ρ ικ ή δ ιδ α σ κ α λ ία τοΟ Μ ά ρ ξ κ α ί τοΟ " Ε ν γ κ ε λ ς μ έ τή ν Εν­ ν ο ια δ τ ι « ύ π ά ρ χ ε ι έ ν α α ύ ιό μ α τ ο Α π ο τ έ λ ε σ μ α τή ς ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ς κ α τ ά σ τ α σ η ς » , β ρ ίσ κ ο ν τ α ν έ π ίσ η ς δ π ω ς τό β λ έ π ο υ μ ε τ ώ ρ α κ α ί ό κ ύ ρ ιο ς Μ π ε ρ σ τ ά ϊν ,τ ή ν έ π ο χή π ο ύ ή τα ν ά κ όμ ο «όρθό δο ξο ς» ’ ά ν ά μ ε σ α σ ’ α ύ ­ το ύ ς π ρ έ π ε ι ν ά κ α τ α τ ά ξ ο υ μ ε έ π ίσ η ς Ε ναν ά ρ ιθ μ ό ά π ό « κ ρ ιτ ικ ο ύ ς» τοΟ Μ ά ρ ξ π ο ύ κ α ν α ν δ π ισ θ ε ν « ά π ό τ ό μ α ρ ξ ισ μ ό σ τό ν Ιδ ε α λ ισ μ ό » . Τ ά β α θ ε ιά α ύ τ ά π ν ε ύ μ α τ α π α ρ ο υ σ ιά ζ ο υ ν μ ε γ ά λ η έ π ά ρ κ ε ια δ τ α ν ά π ο κ α λ ύ π τ ο υ ν ε κ α ί δ ε ίχ ν ο υ ν σ τ ά « μ ο ν ό π λ ε υ ρ α » π ν ε ύ μ α τ α σ ά ν τό Μ ά ρ ξ κ α ί τ ό ν " Ε ν γ κ ε λ ς δ τ ι ή Ισ τ ο ­ ρ ία γ ίν ε τ α ι ά π ό το ύ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς κ α ί δ χ ι ά π ό τή ν α ύ τ ο μ α τ ικ ή κίνη σ η τή ς ο ίκ ο ν ο μ ία ς . Π έ ρ νο υ ν Ετσι κ α ί δ ίν ο υ ν π ρ ο σ φ ο ρ ά σ τό Μ ά ρ ξ ά π ό τ ά δ ικ ά το υ κ α ί δέν ύ π ο π τ ε ύ ο ν τ α ι κ ά ν μ έ σ α σ τή ν ά π ίσ τ ε υ τ η Α φ έ­ λ ε ιά το υ ς δ τ ι ό Μ άβξ η ο ύ « κ ρ ιτικ ά ρ ο υ ν » δ έ ν Εχει Εξω ά π ό τ δ ν ο μ α ,τ ίπ ο τ α κ ο ινό μέ τό ν ά λ η θ ιν ό Μ ά ρ ξ , άφοΟ δ έ ν ε ίν α ι Α λ λο ά π ό τό δ η μ ιο ύ ρ γ η μ α τή ς άνικ α ν ό τ η τ ά ς το υ ς ν ά κ α τ α λ ά β ο υ ν , π ο Ο ν α ι σ ' α ύ τ ο ύ ς π ρ α γ μ α τ ικ ά « π ο λ ύ π λ ε υ ρ η » . Ε ίν α ι φ υ σ ικ ό τ έ τ ιο υ ε ϊδ ο υ ς « κ ρ ιτ ικ ο Ι» ν ά ε ίν α ι ό λ ό τ ε λ α ά ν ίκ α ν ο ι ν ά « σ υ μ ­ π λ η ρ ώ σ ο υ ν » κ α ί ν ά « δ ιο ρ θ ώ σ ο υ ν » δ τ ι δ ή π ο τ ε σ τό ν 

75
Ι σ τ ο ρ κ ό ύ λ ισ μ ό . Γ ια υ τ ό δ έ ν θ ά ά π ο σ χ ο λ η θ ο Ο μ ε π ιά μ ' α ύ ιο ύ ς , π ρ ο τ ιμ ώ ν τ α ς ν ά κ α τ α π ια σ τ ο ύ μ ε μέ κ ε ί­ ν ο υ ς π ο ύ β ά λ α ν ε τΙς β ά σ ε ις α ύ ιή ς τή ς θ ε ω ρ ία ς . " Ε χ ε ι έ ξ σ ιρ ε ιικ ό έ ν δ ια ψ έ ρ ο ν ά π α ρ α τ η ρ ή σ ο υ μ ε π ώ ς δ τ α ν ό " Ε ν γ κ ε λ ς ,κ α ι λ ίγ ο π ρ ίν τό θ ά ν α τ ό τ ο υ , ά π ο σ τ ρ ε φ ό τ α ν ε τό ν « α ύ τ ό μ α τ ο » τ ρ ό π ο ά ν τίλ η ψ η ς τής Ισ τ ο ρ ικ ή ς δ ρ ά σ η ς τή ς ο ίκ ο ν ο μ ία ς δ έ ν Εχανε άλλο άπό *ό r d 6παναλαμβάνει — σ χ ε δ ό ν μ έ τ ά ίδ ια λ ό γ ι α —

κα ί νά σχολιάζει α ΰτά π ο ύ είχε ήδη γρά ψ ει Λ Μ άρξ στά 1 8 4 5 στήν τρίτη του ΰ·έοη γιά τόνΦ όϋερμπαχ n o t Α να δη μοσ ιεύτη κε άπό μάς m b π ά ν ω .Ό Μ ά ρ ξ κ α τ η ­
γ ο ρ ο ύ σ ε τ ό ν π α λ η ό τ ε ρ ο ύ λ ισ μ ό γ ια τ ί ε ί χ ε ξ ε χ ά σ ε ιπ ώ ς « δ ν ά π ό τ ό ν α μ έ ρ ο ς οΐ ά ν θ ρ ω π ο ι ε ίν α ι π ρ ο ϊό ν τοΟ π ε ρ ιβ ά λ λ ο ν τ ο ς , τό π ε ρ ιβ ά λ λ ο ν α ύ τ ό ά π ό τ ’ ά λ λ ο μ έ ρ ο ς μ ε τ α β ά λ λ ε τ α ι ά κ ρ ιβ ώ ς ά π ό το ύ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς » . Κ α θ ή κ ο ν τοΟ ύ λισ μοΟ σ τ ή ν π ε ρ ιο χ ή τής Ισ τ ο ρ ία ς κ α τ ά τ ό ν Μ ά ρ ξ ή τ α ν ε κ α τ ά σ υ ν έ π ε ια ν ά έ ξ η γ ή σ ε ι ά κ ρ ιβ ώ ς μ i m b τρόπο xb «περιβάλλον» μπορεΧ νά μεταβληΦεΖ άπb τους ά νφρώ πονς π ο υ εΐναι χ ι α ύ το ί π ρ ο ϊό ν αύτοϋ τοΰ περιβάλλοντος. Κ’ εδ ρ ισ κ ε τή λ ύ σ η α ύ το Ο τοΟ π ρ ο β λ ή μ α τ ο ς δ ε ίχ ν ο ν τ α ς τις σ χ έ σ ε ις π α ­ ρ α γ ω γ ή ς π σ ύ δ η μ ιο υ ρ γ ο Ο ν τα ι κ ά τ ω ά π ό τή κ υ ρ ιά ρ χ ΐσ δ ρ ω ν , ά ν ε ξ ά ρ τ η τ ω ν ά π ό τή ν ά ν θ ρ ώ π ιν η θ έ λ η ­ σ η. Ο Ι σ χ έ σ ε ις π α ρ α γ ω γ ή ς ε ίν α ι οί σχίσεις π ο ύ δ η · μ ιο υ ρ γ ο Ο ν τ α ι Ανάμεσα στοϋς άνΰρώ πους σ τή κ ο ιν ω ­ ν ικ ή λ ε ιτ ο υ ρ γ ία τή ς π α ρ α γ ω γ ή ς . Τ ό ν ά ποΟ με δ τ ι οί σχέσεις πα ραγω γή ς μετα βάλλονται, ε ίν α ι σ ά ν ά λ έ μ ε δ τ ι μ ε τ α β ά λ λ ο ν τ α ι οί σ χ έ σ ε ις π ο ύ ύ π ά ρ χ ο υ ν ά ν ά μ ε σ α σ τ ο ύ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς σ ’ α ύ τ ή τή λ ε ιτ ο υ ρ γ ία . Ή ά λ λ α γ ή α ύ τ ώ ν τ ώ ν σ χ έ σ ε ω ν δ έ ν μπορεΤ νά γίν ει « α ύ τ ό μ α τ α » , δ η λ α δ ή άνεξάρτητα άπό τή ν άνάρώ πινη δράση, γ ια τ ί οί σ χ έ σ ε ις a ύ ιkς εΐναι άπό κείνες π ο ϊ

δημιουργοΟ νται Ανάμεσα ατούς άν&ρώπους μέσα στή λειτουργία τής δράσης τους.
Ά λ λ ά ο ί σ χ έ σ ε ις α ύ τ έ ς μπ ο ρ ο Ο ν ν ά μ ε τ α β λ η · θοΟ ν— κ α ί π ρ α γ μ α τ ικ ά μ ε τ α β ά λ λ ο ν τ α ι π ο λ ύ σ υ χ ν ά — 

76
π ρ ό ς μ ιά ν έ ν τ ε λ ώ ς δ ια φ ο ρ ε τ ικ ή κ α τ ε ύ θ υ ν σ η ά π ’δ τ ι ΦάΦβλαν ο ί Α ν θ ρ ω π ο ι ν ά τΙς μ ε τ α β ά λ λ ο υ ν . Ό χ α ρ ά χ τ ή ρ α ς τή ς « ο ικ ο νο μ ικ ή ς δ ιά ρ θ ρ ω σ η ς » κ α ί ή ίν ν ο ια μ έ τή ν ό π ο ία μ ε τ α β ά λ λ ε τ α ι α ύ τ ό ς ό χ α ρ α χ τ ή ρ α ς , δ έ ν έ ξα ρ τιο Ο ν τα ι ά π ό τή ν ά ν θ ρ ώ π ιν η θ έ λ η σ η , ά λ λ ά ά π ό τήν κ α τ ά σ τ α σ η τ ώ ν π α ρ α γ ω γ ικ ώ ν δ υ ν ά μ ε ω ν κ α ί ά π ' α ύ τ ή τή φ ύ σ η τ ώ ν ά λ λ α γ ώ ν π ο ύ π α ρ ά γ ο ν χ α ι σ τ ίς σ χ έ σ ε ις π α ρ α γ ω γ ή ς κ α ί π ο ύ γ ίν ο ν τ α ι ά ν α γ κ α ΐε ς σ τή ν κ ο ιν ω ν ία , έ ξ α ιτ ία ς τή ς ά ν ά π τ υ ξ ή ς α ύ τ ώ ν τώ ν δ υ ν ά μ ε ω ν . Ό Ε ν γ κ ε λ ς τό έ ξ η γ ε ϊ α ύ τ ό μέ τ ά π α ρ α - κ ά τ ω λ ό γ ια : <01 ά ν θ ρ ω π ο ι κ ά ν ο υ ν οΐ ίδ ιο ι τή ν (σ τ ο ρ ία το υ ς, μ ά ώ ς τ ά τ ώ ρ α ά κ ό μ α κ α ί σ τ ίς π ιό σ υ γ κ ρ ο τ η μ έ ν ε ς κ ο ιν ω ν ίε ς δ έ ν τή κ ά ν α ν ε μέ μ ιά σ υ ν ο λ ικ ή θ έ λ η σ η οΟτε σ ύ μ φ ω ν α μ ’ Ενα γ ε ν ικ ό σ χ έ ­ δ ιο . Ο Ι έ π ιθ υ μ ίε ς το υ ς δ ^ ε σ τα υ ρ ώ ν ω ν τα ι κι* ά κ ρ ιβ ώ ς y i’ α ύ τ ό σ ' δ λ ε ς α ύ τ έ ς τις κ ο ιν ω ν ίε ς β α σ ιλ ε ύ ε ι ή Αναγκαιότητα, π ο ύ ή π λ ή ρ ω σ η τη ς κ α ί ή μ ορ φ ή μέ τή ν ό π ο ία έ κ δ η λ ώ ν ε τ α ι ε ίν α ι ή τ ύ χ η » . Ή άνθρώ ­ π ιν η δ ρ ά σ η ό ρ ίζ ε τ α ι έ δ ώ δ χ ι σ ά ν έ λ ε ό θ ε ρ η δ ρ ά σ η , μ ά σ ά ν Αναγκαία δ ρ ά σ η , δηλ. σύμφ ω να μ έ νόμους κ α ί π ο ύ ν ά μ η ο ρ έΐ νά γίν ει τό άνιικβίμβνο μι&ς έπ ια ιημονική ς μ ίλέτη ς. Έ τ σ ι λ ο ιπ ό ν ό Ισ τ ο ρ ικ ό ς ύ λ ισ μ ό ς έ π ιμ έ ν ο ν τ α ς σ τ α θ ε ρ ά σ τή ν ά π ο ψ η δ τ ι τό π ε ρ ιβ ά λ ο ν μ ε τ α β ά λ λ ε τ α ι ά π ό τ ο ύ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς , δίνε ι τ α υ τ ό χ ρ ο ­ ν α γ ιά π ρ ώ τη φ ο ρ ά τό μ έ σ ο έξέτασι/ς τής πορβίας

α ύτή ς τής μετα βολής Λαό τήν Αποψη χής έπ ια ιήμη ς.
Κ α ί ν ά γ ια τ ί έ χ ο υ μ ε δίκ η ο δ τ α ν λ έ μ ε δ τ ι ή ύ λ ισ τικ ή έ ξ ή γ η σ η τή ς Ισ τ ο ρ ία ς π ρ ο σ φ έ ρ ει τ ά ά π α ρ α ΐτ η τ α

η ρ ολεγόμενa ok πάΦβ κοινω νιολογική Αξιώνει τόν τίτλο τής έπ ισ ιή μη ς

Φεωρία η ο ύ

Α ύ τό ε ίν α ι τ ό σ ο ά λ η θ ιν ό ώ σ τε ά π ό δ ώ κ α ί μ π ρ ό ς κ ά θ ε μ ε λ έ τ η ό π ο ια σ δ ή π ο τ ε π λ ε υ ρ ά ς τή ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς ζ ω ή ς θ ά ά π ο χ τ ά ε ι έα ια ιη μ ο νικ ή άξία σ τό μ έ τρ ο π ο ύ θ ά π λ η σ ιά ζ ε ι τή ν ύ λιστική έ ξ ή γ η σ η τοΟ θ έ μ α τ ό ς τη ς . Κ α ί π α ρ ά τή π ε ρ ίφ η μ η « ά ν ά σ τ α σ η τοΟ « Ιδ ε α λ ισ μ ο ύ » σ τ ή κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία ,μ ιά τ έ τ ο ια έ ξ ή γ η σ η γ ίν ε τ α ι δ λ ο έ - 

77
ν α κ α ί π ιό Ε π ε ίγ ο υ σ α έ κ ε ΐ δ π ο υ ot σ ο φ ο ί δ έ ν π α ­ ρ α δ ίν ο ν τ α ι σέ έ π ικ ο δ ο μ η τ ικ ο ό ς σ τ ο χ α σ μ ο ύ ς κ α ί σ έ μ ε γ α λ ό σ τ ο μ α λ ό γ ια γ ιά τό « Ιδ α ν ικ ό » , μ ά Α ν α λ α ­ β α ίν ο υ ν τή ν ύ π ο χ ρ έ ω σ η ν ά ά π ο κ α λ ύ ψ ο υ ν τ ό ν α ΐιιώ δ η δ ε σ μ ό π ο ύ ύ π ά ρ χ ε ι ά ν ά μ ε σ α σ τ ά φ α ιν ό μ ε ν α . Ά ν θ ρ ω π ο ι σ ή μ ε ρ α π ο ύ δ χ ι μ ό ν ο ν δ έ ν ε ίν ε δ π α δ ο ί τή ς ύ λ ισ τ ικ ή ς Α ν τίλ η ψ η ς τή ς Ισ τ ο ρ ία ς , μ ά δ έ ν Ε χ ο υ ν κΑν τή π α ρ α μ ικ ρ ή (δ έ α γ ι ' α ύ τ ή , Α π ο δ ε ίχ ν ο ν ­ τ α ι ύ λ ισ τ έ ς σ τ ίς Ισ τ ο ρ ικ έ ς το υ ς Ε ρ ευνες. Κ αί τό τβ ή Α γ ν ο ιά τ ο υ ς γ ιά τή ν ύ λ ισ τικ ή ά ν τ ίλ η ψ η τή ς Ισ τ ο ­ ρ ία ς , ή ή έ ν α ν τ ίο ν τη ς π ρ ο κ α τ ά λ η ψ ή τ ο υ ς , έ μ π ο δ ίζ ο ν τ ά ς το υ ς ν ά τή κ α τ α λ ά β ο υ ν ε κ α λ ά άπ* δ λ ε ς τη ς τΙς π λ ε υ ρ έ ς το ύ ς φ έ ρ ν ε ι π ρ α γ μ α τ ικ ά σ* α ύ τ ό π ο ύ π ρ έ π ε ι νά ό ν ο μ ά ο ο υ μ ε μ ο ν ό π λ ε υ ρ ε ς κ α ί σ τ ε ν έ ς Α ν­ τ ιλ ή ψ ε ις . XI Ν ά Ενα π α ρ ά δ ε ιγ μ α . Έ δ ώ κ α ί δ έ κ α χ ρ ό ν ια ό δ ιά σ η μ ο ς γ ά λ λ ο ς Ε π ισ τή μ ο ν α ς A lfred E s p in a s — Ας τ ό ποΟ μ ε π ε ρ α σ τ ικ ά ,μ ε γ ά λ ο ς ά ν τ ίπ α λ ο ς τ ώ ν σ η μ ε ρ ιν ώ ν σ ο σ ια λ ισ τ ώ ν — δ η μ ο σ ίε υ ε τΙς ’A flz is χής Τ εχνολογίας « κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ικ ή μ ε λ έτ η » έ ξ α ιρ ε τ ικ ά έ ν δ ια φ έ ρ ο υ σ α τ ο ύ λ ά χ ισ τ ο γ ιά τή ν Ιδ έ α π ο ύ Α ν α π τύ σ σ ε ι. Ξ ε κ ιν ώ ν ­ τ α ς Α πό τή ν κ α θ α 'ρ ά ύ λ ισ τ ικ ή α ύ τ ή θ έ σ η π ώ ς σ τή ν Ισ τ ο ρ ία τή ς ά ν θ ρ ω π ό τ η τ α ς ή η α ύξη π ρ ο η γ ε ίτ α ι π ά ν τ ο τ ε τή ς Φβωρίας, έ ξ ε τ ά ζ ε ι σ τό Εργο το υ τήν έ π ίδ ρ α σ η τή ς νβχνιηής π ά ν ω σ τή ν ά ν ά π τ υ ξ η τή ς Ιδεολογίας, δ η λ α δ ή τή ς θ ρ η σ κ ε ία ς κ α ί τή ς φ ιλ ο σ ο ­ φ ία ς σ τή ν ά ρ χ α ία 'Ε λ λ ά δ α . Ά π ’ α ύ τ ό φ τ ά ν ε ι σ τό σ υ μ π έ ρ α σ μ α π ώ ς σ έ κ ά θ ε π ε ρ ίο δ ο ά ν ά π τ υ ξ η ς ή ά ν τ ίλ η ψ η τοΟ κ ό σ μ ο υ τ ώ ν Α ρ χ α ίω ν Ε λ λ ή ν ω ν κ α θ ο ρ ί­ ζ ο ν τ α ν ά π ό τήν κ α τ ά σ τ α σ η τ ώ ν π α ρ α γ ω γ ι κ ώ ν το υ ς δ υ ν ά μ ε ω ν . Α ύ τό ε ίν ε β έ β α ια Ε να π ο λ ύ Ε ν δ ια φ έ ρ ο ν κ α ί σ π ο υ δ α ίο σ υ μ π έ ρ α σ μ α . Ά λ λ ά κ ε ίν ο ς π ο ύ ε ίν α ι 

78
σ υ ν η θ ισ μ έ ν ο ς ν ά έ ψ α ρ μ ό ζ ε ι τή ν ύ λ ισ τικ ή μ έ θ ο θ ο γ ιά τή κ α τ α ν ό η σ η τ ώ ν Ι σ τ ο ρ ικ ώ ν φ α ιν ο μ έ ν ω ν θ ά β ρ ε ι β έ β α ια β τι ή Ιδ έ α π ο ύ έ κ φ ρ ά ζ ε τ α ι σ τή « μ ε λ έτ η » τοΟ E s p in a s ε ίν ε π ά ρ α - π ο λ ύ μ ο ν ό π λ ε υ ρ η . Κι* α ύ τ ό γ ιά τό ν ά π λ ο ύ σ τα το λ ό γ ο δτι ό Γ ά λ λ ο ς σ οφ ός δέν σ υ γ ­ κ έ ν τ ρ ω σ ε σ χ ε δ ό ν τή ν π ρ ο σ ο χ ή τ ο υ π ά ν ω σ τ ο ύ ς ά λ ­ λ ο υ ς « π α ρ ά γ ο ν τ ε ς * ά ν ά π τ υ ξ η ς τή ς Ι δ ε ο λ ο γ ία ς ,δ π ω ς ε ίν α ι π . χ . ή π ά λ η τώ ν τάξβων. Κ αί δ μ ω ς ό π α ρ ά ­ γοντα ς αύτός Ιχει π ρ α γ μ α τ ικ ά τ ε ρ ά σ τ ια ση­ μ α σ ία . Σ τ ή ν π ρ ω τ ό γ ο ν η κ ο ιν ω ν ία π ο ύ δ έ ξ α ίρ ε ι τό χ ω ρ ι­ σ μ ό σ έ τ ά ξ ε ις , ή π α ρ α γ ω γ ι κ ή έ ν έ ρ γ ε ια έ ξ α σ κ ε ΐ μ ιά ν Λμβση έ π ίδ ρ α σ η σ τή ν ά ν τ ίλ η ψ η τοΟ κ ό σ μ ο υ κ α ί σ ιό α ίσ θ η τ ικ ό γ ο ύ σ τ ο . ‘Η δ ια κ ο σ μ η τ ικ ή δ α ν ε ίζ ε τ α ι τ ά μ ο τ ίβ α τη ς ά π ό τή τ ε χ ν ικ ή κ α ί ό χ ο ρ ό ς — ή σ π ο υ δ α ι­ ό τε ρ η Τσως τ έ χ ν η σ έ μ ιά τ έ τ ια κ ο ιν ω ν ία — π ε ρ ιο ρ ί­ ζ ε τ α ι π ο λ ύ σ υ χ ν ά σ τή ν ά ν α π α ρ ά σ τ α σ η μ ιβ ς π α ρ α ­ γ ω γ ικ ή ς λ ε ιτ ο υ ρ γ ία ς . Α ύ τό ε ίν α ι ό λ ο φ ά ν ε ρ ο σ τ ίς φ υ λ έ ς τώ ν κυ νη γώ ν π ο ύ β ρ ίσ κ ο ν τ α ι σ τό χ α μ η λ ό τ ε ρ ο β α θ μ ό ο ικ ο ν ο μ ικ ή ς ά ν ά π τ υ ξ η ς π ο ύ μ π ο ρ ο ύ μ ε ν ά σ υ ν α ν τ ή σ ο υ μ ε (*). Α ύ τ ό ς ε ίν α ι ό λ ό γ ο ς π ο ύ ά ν α · φ ε ρ θ ή κ α μ ε κ υ ρ ίω ς σ τίς φ υ λ έ ς α ύ τ έ ς , δ ί α ν κ α τ α π ι α ­ σ τ ή κ α μ ε μέ τή ν έ ξ ά ρ τ η σ η π ο ύ β ρ ίσ κ ε τ α ι ή ψ υ χ ικ ή κ α τ ά σ τ α σ η τοΟ π ρ ω τ ό γ ο ν ο υ ά ν θ ρ ώ π ο υ άπένονα σ τή ν οίΜονορική χου δράαη (32). " Ο μ ω ς σ έ μ ιά κ ο ι­ ν ω ν ία χ ω ρ ισ μ έ ν η σ έ τ ά ξ ε ις ή ά μ ε σ η έ π ίδ ρ α σ η α ύ ιή ς τή ς δ ρ ά σ η ς π ά ν ω σ τή ν Ιδεολογία γίνετα ι π ο λ ύ λ ιγ ώ τ ε ρ ο φ α ν ε ρ ή Α ύ τό τό κ α τ α λ α β α ίν ο υ μ ε . " Α ν π .χ . ί ν α ι ΐ δ ο ς χ ο ρ ο ύ π ο ύ έ χ τ ε λ ε ΐτ α ι ά π ό Ε ναν Α υ σ τ ρ α λ ό

I*) ΟΙ κυνηγετικοί λαοί προηγήθηκαν ά π ' τούς λαούς πού μάζευαν καρπούς καί ρίζες SammelvSker, κατά τήν Εκφρα­ ση πού μεταχειρίζονται σήμερα οι γερμανοί έπιστήμονες. “Ολες βμως οΐ 4γριες φ υλέί ποΟ ξαίρουμε Εχουν πιά περ ά. σει άπ’ αύτό τό σταθμό έξέλιξης. 

79
Ι θ α γ ε ν ή ά ν α π α ρ α σ τ α ίν ε < * τή ν έργασία τ ο υ δ η λ . τό μάζω μα ριζΛ ν, εΤ ναι α ύ τ ο ν ό η τ ο β τι κ α ν έ ν α ς ά π ό τ ο ύ ς κ ο μ ψ ο ύ ς χ ο ρ ο ύ ς μέ τ ο ύ ς ό π ο ίο υ ς δ ια σ κ ε δ ά ζ α ν ε π . χ . οΐ ώ ραΐες» κ ο σ μ ικ έ ς κ υ ρ ίε ς τή ς Γ α λ λ ί α ς τό ν X V III, α Ι ώ ν α δ έ ν μπ ο ρ ο Ο σ ε ν ά ε ίν α ι ή ά ν α π α ρ ά σ τ ά σ η μ ιά ς π α ρ α γ ω γ ι κ ή ς έ ρ γ α σ ία ς τ ώ ν κ υ ρ ιώ ν α ύ · τ ώ ν άφοΟ δ έ ν ά π α σ χ ο λ ο ύ ν τ α ν μέ κ α μ μ ιά π α ρ α γ ω ­ γ ικ ή έ ρ γ α σ ία , π ρ ο τ ιμ ώ ν τ α ς ν ά ά φ ο σ ιώ ν ο ν τ α ι σ τή ν « έ π ισ τ ή μ η τοΟ γ λυ κο Ο Ε ρω τα». Γ ιά ν ά κ α τ α λ ά β ο υ μ ε τ ό χ ο ρ ό τή ς Α ύ σ τ ρ α λ ια ν ή ς Ιθ α γ ε ν ο ύ ς , φ τ ά ν ε ι ν ά γ ν ω ρ ίσ ο υ μ ε τό ρ ό λ ο π ο ύ π α ίζ ε ι σ τή ζω ή μ ιά ς Α ύσ τ μ α λ ια ν ή ς φ υ λ ή ς τό μ ά ζ ε μ α ά π ό τΙς γ υ ν α ίκ ε ς ρ ι­ ζ ώ ν ά π ό ά γ ρ ιό χ ο ρ τ α . Γ ιά ν ά κ α τ α λ ά β ο υ μ ε ό μ ω ς π . χ. τό μ ε ν ο υ έ τ τ ο , δ έ φ τ ά ν ε ι κ α θ ό λ ο υ ν ά ξ α ίρ ο υ μ ε . τ ή ν ο ίκ ο ν ο μ ία τή ς Γ α λ λ ί α ς τό X V III α Ι ώ ν α . Σ τ ή ν τ ε λ ε υ τ α ία α ύ τ ή π ε ρ ίπ τ ω σ η Ε χο υμ ε ν ά κ ά ν ο υ μ ε μ ’ Ε ν α ν χ ο ρ ό π ο ύ ή τ α ν Ε κφ ρασ η τή ς ψ υχολογίας μιΛς

μ ή πα α α γω γιχής τάξης.
‘Η μ ε γ ά λ η π λ ε ιο ν ό τ η τ α τ ώ ν « κ α ν ό ν ω ν κ α ί έθ ίμ ω ν * α ύ το Ο π ο ύ λ έ μ ε κ α λ ή σ υ μ π ε ρ ιφ ο ρ ά έ ξ η γ ιέ τ α ι ά π ό τό Γδιο ε ίδ ο ς ψ υ χ ο λ ο γ ία ς . “Ε τ σ ι λ ο ιπ ό ν ό οίκονομιπός « π α ρ ά γ ο ν τ α ς » π α ρ α χ ω ρ ε ί έ δ ώ τή θέ σ η το υ σ τ ό ν ψ υχολογικό π α ρ ά γ ο ν τ α . Μ ή ξ ε χ ν ά τ ε δ μ ω ς π ώ ς τό ά ν έ β α σ μ α σ τή ν κ ο ιν ω ν ία μή π α ρ α γ ω γ ι κ ώ ν τ ά ­ ξ ε ω ν ε ίν α ι κι’ α ύ τ ό π ρ ο ϊό ν τή ς ο ικ ο ν ο μ ικ ή ς ά ν ά π τ υ ξ η ς τή ς κ ο ιν ω ν ία ς. Α ύ τό σ η μ α ίν ε ι δ τ ι ό ο ίκ ο ν ο μ ικ ό ς « π α ρ ά γ ο ν τ α ς » δ ια τ η ρ ε ί σ τό ά κ έ ρ α ιο τή ν κ υ ρ ια ρ χ ι­ κή το υ Α ξία, ά κ ό μ α κ ι’ δ τ α ν π α ρ α χ ω ρ ε ί τή θ έ σ η σ έ ά λ λ ο υ ς π α ρ ά γ ο ν τ ε ς . ’Α ν τ ίθ ε τ α , ά κ ρ ιβ ώ ς τό τε γ ί ­ ν ε τ α ι π ιό α ίσ θ η τ ή ή ά ξ ία το υ γ ια τ ί τ ό τ ε κ α θ ο ρ ί­ ζ ε τ α ι ά π ’ α ύ τ ό ν ή δυνατότητα x a l *d δρια τής έηίδραβης τώ ν Λλλων πα ραγόντω ν (*).

(·) Νά Ενα παράδειγμα παρμένο άπό Λλλη πβριοχή : Ό παράγοντας τόΟ πληθυομοΰ» σΟμφωνα μέ τήν Εκφρασ η 

80
Ά λ λ ά δ έ ν ε ίν α ι μ ό ν α » α ύ τ ό . ‘Η Α ν ώ τερ η τ ά ξ η β λ έ π ε ι τή ν κ α τ ώ τ ε ρ η τ ά ξ η μέ μ ιά Α π ρ ο κ ά λ υ π τ η -πε­ ρ ιφ ρ ό ν η σ η , ά κ ό μ α κ ι’ 8 τ α ν π α ίρ ν ε ι μ έ ρ ο ς σ τή ν π α ­ ρ α γ ω γ ικ ή λ ε ιτ ο υ ρ γ ία σ ά ν δ ιε υ θ ύ ν β υ σ α τ ά ξ η Α ύ τό ά ν τ α ν α κ λ & τ α ι έ π ίσ η ς σ τή ν Ι δ ε ο λ ο γ ία τώ ν τ ά ξ ε ω ν α υ τ ώ ν . ΟΙ γ α λ λ ικ έ ς Ισ το ρ ιο Ο λες τοΟ Μ ε σ α ίω ν α κ α ί Ιδ ια ίτ ε ρ α τ ά έπιΧ ά τ ρ α γ ο ύ δ ια , π α ρ ο υ σ ιά ζ ο υ ν τ ό ν τ ο τ ιν ό χ ω ρ ικ ό μ έ τ ά π ιό ε Ιδ ε χ θ ή χ ρ ώ μ α τ α . 'Α ν το ύ ς π ισ τ έ ψ ο υ μ ε : L i v ila e n s o n t d e la id e fo rm e A n n e s i tr£ s la id e n e v i t h o m e 1 C h a c u n s a X V p ie z d e g e a n z B n a u g u e s r e n e m b le n t ja ia n z . M ais tr o p s o n t d e la id e m a n i6 r e ‘ R o£ u s o n t d e v a n t e t derrifere (*) πού μεταχειρίζεται ό Α. Κόστ (κύττα τό Εργο του : ΟΙ πα ­ ράγοντες χοϋ πληθυσμού στήν κοινωνική ΑνΑτυξη, Παρίσι 1910), άσκησε Αδιαφιλονίκητα μιΑ πολ^ μεγάλη έπΙδραση πάνω στήν κοινωνική άνάπτυξη, δμως ό Μάρξ Εχει έντελώς δϊκηο δταν λέει, δτι cl άφηρημμένοι νόμοι τοΰ πρλλρπλασιασμοΰ Ισχύουν μόνον γιΑ τά ζΟα καί ^ιΑ τά φΐ;τΑ. Ή αΟξηοη (ή ή μείωση) toO πληθυσμοΟ στήν άνθρώπινη κοινω­ νία έξαρτιέται άπό τήν όργάνωση αύτής τής κοινωνίας, όρ­ γάνωση πού καθορίζεται άπό τήν οίκοντμική συγκρότηση αύτής τής ϊδιας κοινωνίας. Κανένας «άφηρημμένος νόμος πολλαπλασιασμού» δέ μπορεϊ νά έξηγήσει τίποτα άπό τό γεγονός δτι ό σημερινός πληθυσμός τής Γαλλίας δέν αύξάνβται σχεδόν καθόλου. Μ εγάλο εΤναι τό λάθος τών κοινω­ νιολόγων ραΙ οικονομολόγων έκείνων ποΰ βλέπουν στήν α0· ξηση ιοΰ πληθυσμοΟ τήν Αρχική α ίιία τής κοινωνικής Α­ νάπτυξης (Κ ύτια A. Loria : la legge di populatione t i il sitttm a eociale, Vienne 1882. • ΟΙ χωριάτες είναι άσκημοι οτήν δψη Τόσο Ασκημο Α.θρωπο δέν βΓδε ποιέ κανένας 

81 Ά λ λ ά ol χ ω ρ ικ ο ί έ ν ο ε ΐτ α ι ε ίχ α ν έ ν τ ε λ ώ ς δ ια φ ο ­ ρ ε τικ ή Ιδ έ α γ ιά τό ν έ α υ τ ό τ ο υ ς. Ά γ α ν α χ ι ί σ μ έ ν ο ι ά π ό τήν Ε πα ρσ η τώ ν φ ε ο υ δ α ρ χ ώ ν τ ρ α γ ο υ δ ο ύ σ α ν ε : Ε ίμ α σ τ ε κα ί μ ε ΐς ά ν θ ρ ω π ο ι σ&ν κ ι’ α ύ τ ο ύ ς κ α ί Ικ α ν ο ί ν ά ύ π ο φ έ ρ ο υ μ ε σ ά ν κ ι’ α ύ τ ο ύ ς . Κ αί τό ίδ ιο σ υ ν έ χ ε ια . Κ αί ρ ω τ ο ύ σ α ν ; « " Ο τ α ν ό Ά δ ά μ δ ρ γ ω ν ε κ α ί ή ΕΟα δ φ α ιν ε , π ο ύ ή τ α ν ε ό εύγ ε ν ή ς ;» Σ έ τ ε λ ε υ τ α ία ά ν ά λ υ σ η κ ά θ ε μ ιά άπ* τίς δυ ό α ύ τ έ ς τ ά ξ ε ις ά ν τ ίκ ρ υ ζ ε τά π ρ ά μ α τ α ά π ό τή δίκ ιά τη ς δ π ο ψ η , π ο ύ ό Ιδ ια ίτ ε ρ ο ς χ α ρ α χ τ ή ρ α ς τη ς κ α θ ο ρ ίζ ο ν τ α ν ά π ό τή θέ σ η π ο ύ κ α τ έ χ α ­ νε ot τ ά ξ ε ις α ύ τ έ ς σ τή κ ο ιν ω ν ία . Ή π ά λ η ιώ ν τ ά ­ ξ ε ω ν Ε βαζε τή σ φ ρ α γ ίδ α τη ς π ά ν ω σ τ ή ψ υ χ ο λ ο γ ία τώ ν ά ν τ ιμ α χ ό μ ε ν ω ν μ ε ρ ώ ν . Κ αί τ ά π ρ ά γ μ α τ α γ ίν ο ν ­ τ α ν Ετσι φ υ σ ικ ά , δ χ ι μ ό ν ο σ τό Μ ε σ α ίω ν α κ ι’ δ χ ι μ ό ­ νο σ τή Γ α λ λ ία . " Ο σ ο π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο ό ξ ύ ν ο ν τ α ν ή τ α ­ ξικ ή π ά λ η σέ μ ιά δ ε δ ο μ έ ν η χ ώ ρ α κ α ί σέ μ ιά δ ε δ ο μ έ ­ νη έ π ο χ ή , τό σ ο π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο δ υ ν ά μ ω ν ε ή έ π ίδ ρ α σ ή τη ς π ά ν ω σ τή ψ υ χ ο λ ο γ ία τώ ν ά ν τ ιμ α χ ό μ ε ν ω ν τ ά ­ ξ ε ω ν . 'Ε κ ε ίν ο ς π ο ύ θ έ λ ε ι ν ά μ ε λ ε τ ή σ ε ι τή ν Ισ τ ο ρ ία τ ώ ν Ιδ ε ο λ ο γ ιώ ν σ έ μ ιά κ ο ιν ω ν ία χ ω ρ ισ μ έ ν η σέ τ ά ξ ε ις , ό φ ε ίλ ει νά σ υ γ κ ε ν τ ρ ώ σ ε ι 6 λ η το υ τήν π ρ ο ­ σ ο χ ή σ ’ σ ύ τ ή τήν έ π ίδ ρ α σ η . Ά λ λ ο ιώ ς δ έ θ ά κ α τ α ­ λ ά β ε ι τ ίπ ο τ α . Π ρ ο σ π α θ ή σ τ ε ν ά δ ώ σ ε τε μ ιά ν άμβαη οίπονομιπή έ ξ ή γ η σ η γ ;ά τή ν έ μ φ ά ν ισ η τή ς σ χ ο λ ή ς τοΟ Ν τ α β ίν τ σ τή γ α λ λ ικ ή ζ ω γ ρ α φ ικ ή τοΟ X V I I I α ΐΚαθένας τους, δεκαπέντε πόδια μπόι', μέ φριχτούς μοιάζουν γίγαντες πιό πολύ Ομως άσκημοι είναι ot τρόποι τους, Καμπούρηδες είναι άπό μπρός κι* άπό πίσω (*) Προβλ. Les classes rurales e t 1* regim e domanial ea France, au moyen age par H enri Sie, Paris, 1901, a. 554. Κύττα έπίσης Fr. Meyer : Die Stanche, ihr Leben und Treiben, M arburg 1882, σ. 8. 

82
ώ ν α κ α ί θ ά κ α τ α λ ή ξ ε τ ε σ ’ ένα σ υ μ π έ ρ α σ μ α π ο ύ δ έ ν θ δ ν α ι τ ίπ ο τ α ά λ λ ο ά π ό μ ιά γ ε λ ο ία κ α ί ά ν ια ρ ή ά ν ο η σ ΐα . θ ε ω ρ ε ίσ τ ε δ μ ω ς α ύ τή τή σ χ ο λ ή σ ά ν τή ν Ιδ ε ο ­ λ ο γ ικ ή ά ν τ α ν ά κ λ α σ η τή ς τ α ξ ικ ή ς π ά λ η ς ποΟ ξ ε τ υ λ ί­ γ ο ν τ α ν σ τ ο ύ ς κ ό λ π ο υ ς τή ς γ α λ λ ικ ή ς κ ο ιν ω ν ία ς σ τίς π α ρ α μ ο ν έ ς τή ς μ ε γ ά λ η ς Ε π α ν ά σ τ α σ η ς κ ι’ ά μ έ σ ω ς τό ζ ή τ η μ α θ ’ ά λ λ ά ξ ε ι ό λ ό τ ε λ α μ ο ρ φ ή . Ι δ ιό τ η τ ε ς τή ς τ έ χ ν η ς τοΟ Ν τα β ίν τ, π ο ύ θ ά μ π ο ρ ο ύ σ ε ν ά π ισ τέ ψ ε ι κ α ν έ ν α ς , δ τ ι ε ίν α ι τό σ ο Εξω ά π ό τή ν κ ο ινω ν ικ ή ο ίκ ο ν ο μ ία ώ σ τε νά μή μ π ο ρ ε ΐ τ ίπ ο τ α ν ά τή ν σ υ ν δ έ σ ε ι μ α ζ ί τ ο υ ς, θ ά σ ά ς γ ίν ο υ ν τ ό τ ε π έ ρ α γ ιά π έ ρ α κ α τ α ­ ν ο η τ έ ς (33). Τ ό ίδ ιο π ρ έ π ε ι ν ά ποΟ με κα ί γ ιά τήν Ισ τ ο ρ ία τώ ν Ιδ ε ο λ ο γ ιώ ν σ τή ν ά ρ χ α ία 'Ε λ λ ά δ α : ε χ ε ι κ ι’ α ύ τή β α θ ύ τ α τ α δ ο κ ιμ ά σ ε ι τή ν έ π Ιδ ρ α σ η τή ς π ά λ η ς τώ ν τά ξ ε ω ν . Κ αί ε ίν α ι ά κ ρ ιβ ώ ς α ύ τή ή έ π Ιδ ρ α σ η π ο ύ ό E s p in a s π ο λ ύ λ ίγ ο π ρ ό σ ε ξ ε σ τή ν έ ν δ ια ψ έ ρ ο υ σ α μ ε λ έτ η το υ , π ρ ά μ α π ο ύ δ ίν ε ι ϊ ν α ν π ο λ ύ μ ο ν ό π λ ε υ ρ ο χ α ρ α χ τ ή ρ α σ τ ά σ π ο υ δ α ία σ υ μ π ε ρ ά σ μ α τ ά το υ . θ ά μ π ο ρ ο ύ σ α μ ε τ ώ ρ α π ιά ν ά π α ρ α θ έ σ ο υ μ ε π ο λ λ ά ά λ λ α δ μ ο ια π α ρ α δ ε ίγ μ α τ α , κ α ί δ λ α τ ο υ ς θ ά δ ε ίχ ν α ν ε π ό σ ο π ο λ ύ ε ύ ε ρ γ η τικ ή θ ά ή τα ν ε σ έ π ο λ λ ο ύ ς έ π ισ τ ή μ ο ν ε ς ή έ π ίδ ρ α σ η τοΟ ύ λισ μ ο Ο τοΟ Μ ά ρ ξ , μέ τήν Βννοια δτι

τούς μ ά ϋ α ιν ε νά β λέπ ο υ ν h i ' άλλους *πα ράγον­ τες» Βξω άπό τό τεχνιπό κ α ί οίκονομ ιη 6 παράγοντα.
Α ύ τ ό φ α ίν ε τ α ι σ ά ν π α ρ α δ ο ξ ο λ ο γ ία , δ μ ω ς ε ίν α ι ά δ ια φ ιλ ο ν ε ίκ ιτη ά λ ή θ ε ια π ο ύ δ έ θ ά μ ά ς ξ α φ ν ιά ζ ε ι π ιά &ν δ έ ν ξ ε χ ν ά μ ε π ώ ς μ’ δ λ ο π ο ύ σ τό Μ ά ρ ξ, κ ά θ ε κ ο ι­ ν ω ν ικ ή κ ίνη σ η έ ξ η γ ιέ τ α ι ά π ό τή ν ο ίκ ο νο μ ικ ή ά ν ά ­ π τ υ ξ η τή ς κ ο ιν ω ν ία ς, δ έ ν έ ξ η γ ιέ τ α ι τις π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ε ς φ ο ρ έ ς ά π ’ α ύ τή τή ν ά ν ά π τ υ ξ η π α ρ ά σ έ τελευταία άνάλυοη, δ η λ α δ ή δ τ ι ή κίνη σ η α ύ τή π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι τήν έ ν δ ίά μ ε σ η δ ρ ά σ η μ ιδ ς ό λ ό κ λ η ρ η ς σ ε ιρ ά ς ό λ λ ω ν « π α ­ ρ α γόντω ν». 

83 XII
Α ρ χ ίζ ε ι ν ά δ ια γ ρ ά φ ε τ α ι σ ή μ ε ρ α σ τή ν εώ τε ρ η έπισ τή μ η μ ιά δ λ λ η τ ά σ η έ κ δ ια μ έ τ ρ ο υ ά ν τ ίθ ε τ η ά π ’ α ύ τ ή π ο ύ β ια π ιο τ ώ σ α μ ε σ τ ό ν E s p in a s . ΕΤναι ή τ ά σ η ν ά έ ξ η γ η θ ε ϊ ή Ισ τ ο ρ ία τ ώ ν Ιδ ε ώ ν μ έ τή ν ά π ο κ λ ε ισ τ ικ ή έ π ίδ ρ α σ η τή ς π ά λ η ς τώ ν τά ξ ε ω ν . 'Η έ ν τ ε λ ώ ς ν έ α α ύ τ ή τ ά σ η κ α ί γ ιά τή ν ώ ρ α ά κ ό μ α μ ό λ ις φ α ­ ν ερ ή , ά ν α π τ ύ χ θ η κ ε κ ά τ ω ά π ό τή ν δ μ ε σ η έ π ίδ ρ α σ η τοΟ Ισ τ ο ρ ικ ο ύ υ λ ισ μ ο ύ το ύ Μ ά ρ ξ. Τ ή β ρ ίσ κ ο υ μ ε σ τ ά Ε ρ γ α το ύ Ε λ λ η ν α σ υ γ γ ρ α φ έ α Α. Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο υ , π ο ύ τ ό κ υ ρ ιώ τε ρ ο Ε ργο το υ , W ir ts c h a f t u n d P h ilo ­ s o p h ic (τ. I. D ie P h ilo s o p h ie u n d d ie L e b e n s a u tfa s s u n g d e s G rie c h e n tu m s a u f G r u n d d e r g e sellsch a ftlic h e n Z u s ta u c h e , κ α ί τ. II, D ie P h ilo s o p h ie u n d d ie L e b e n s a u f f a s s u n g d e r g e r m a n is c h — ro m is c h e n V o lk e r), έ κ δ ό θ η κ ε σ τό Β ε ρ ο λ ίν ο σ τ ά 1900. Ό Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο ς ύ π ο σ τ η ρ ίζ ε ι β τι ή φ ιλ ο σ ο φ ία κ ά θ ε έ π ο χ ή ς έκψ ρ ά ζ ε ι τή ν ά ν τίλ η ψ η τοΟ κ ό σ μ ο υ κ α ί τή ς ζω ή ς (L e b e n su n d W e lta n s c h a u u n g ) τή ς έ π ο χ ή ς α ύ τή ς . Α ύ τό δ έ ν ε ίν α ι έ ν τ ε λ ώ ς ν έ ο . Ό Χ έ γ γ ε λ έ λ ε γ ε κ ι’ δ λ α ς π ώ ς κ ά ­ θ ε φ ιλ ο σ ο φ ικ ό σ ύ σ τ η μ α ε ίν α ι ή Ιδ ε ο λ ο γ ικ ή έ κ φ ρ α σ η τή ς έ π ο χ ή ς το υ . Σ τ ό Χ έ γ γ ε λ β μ ω ς οί Ι δ 'ο μ ο ρ φ ίε ς τώ ν δ ια φ ό ρ ω ν έ π ο χ ώ ν κ α ί κ α τ ά σ υ ν έ π ε ια τώ ν ά ν τίσ τ ο ιχ ω ν φ ά σ ε ω ν τή ς φ ιλ ο σ ο φ ικ ή ς ά ν ά π τ υ ξ η ς κ α θ ο ρ ί­ ζ ο ν τ α ν ά π ό τή ν κίνη σ η τή ς ά π ό λ υ τ η ς ’Ιδ έ α ς, έ ν ώ σ τό ν Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο κ ά θ ε έ π ο χ ή χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ε τ α ι π ρ ώ τ ’ ά π ’ β λ α ά π ό τή ν ο ικ ο ν ο μ ικ ή κ α τ ά σ τ α σ η π ο ύ ά ν τ ισ τ ο ιχ ε ΐ σ ’ α ύ τή . Ή ο Ικ ο ν ο μ ία κ ά θ ε λ α ο ύ κ α θ ο ­ ρ ίζ ε ι τή ν ά ν τίλ η ψ η π ο ύ Εχει α ύ τ ό ς ό λ α ^ ς γ ιά τ ό ν κ ό σ μ ο , ά ν τίλ η ψ η π ο ύ β ρ ίσ κ ει ά ν ά μ ε σ α σ ’ ά λ λ α κ α ί τή ν Ε κφ ρασή τη ς σ τή φ ιλ ο σ ο φ ία Μ έ τή μ ε τ α β ο λ ή τή ς ο Ικ ο ν ο μ ικ ή ς β ά σ η ς τή ς κ ο ιν ω ν ία ς, μ ε τ α β ά λ λ ε τ α ι τ α ύ τ ό χ ρ ο ν α κα ί τό Ιδ ε ο λ ο γ ικ ό τη ς ο ίκ ο δ ό μ η μ α . ’Α λ λ ά έ φ ’δ σ ο ν ή ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ά ν ά π τ υ ξ η ό δ η γ ε ΐ σ τό χ ω ρ ισ μ ό τ ή ς κ ο ιν ω ν ία ς σ έ τ ά ξ ε ις κ α ί σ τή ν π ά λ η το υ ς, ή ά ν τ ί- 

84
λ η ψ η τ ο ϋ κ ό σ μ ο υ μ ια ς δ ε δ ο μ έ ν η ς έ π ο χ ή ς δ έ ν Εχει 6μ ο ιό μ ο ρ φ ο χ α ρ α χ τ ή ρ α : δ ια φ έ ρ ε ι ά ν ά λ ο γ α μ έ τΙς τ ά ­ ξ ε ις κ α ί μ ε τ α β ά λ λ ε τ α ι Α ν ά λ ο γ α μ έ τή κ α τ ά σ τ α σ η , τΙς Α ν ά γ κ ε ς, το ύ ς π ό θ ο υ ς α υ τ ώ ν τ ώ ν τά ξ ε ω ν κ α ί τΙς μ ε τ α β ο λ έ ς τή ς π ά λ η ς ά ν ά μ ε σ ά το υ ς. Τ έ τ ο ια ε ίν α ι ή ά π ο ψ η τοΟ’Ε λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο υ π ά ν ω σ* δ λ η τή ν Ι σ τ ο ρ ία ιή ς φ ιλ ο σ ο φ ία ς. ’Α ξ ίζ ε ι Α ν α μ φ ι­ σ β ή τ η τ α τή μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η π ρ ο σ ο χ ή κ α ί μ ιά π λ έ ρ ια Ε πι­ δ ο κ ιμ α σ ία . Ά π ό π ο λ ύ κ α ιρ ό ή δ η δ ια π ισ τ ώ ν ο ν τ α ν σ τή φ ιλ ο σ ο φ ικ ή φ ιλ ο λ ο γ ία μ ιά ς ώ ρ ισ μ έ ν η ς τά σ η ς ν ά μή θ έ λ ε ι π ιά ν ά δ έ χ ε τ α ι τή ν π α λ η ά μ έ θ ο δ ο π ο ύ σ υ ν ίσ τ α τ ο σ τό ν ά β λ έ π ο υ ν τή ν Ι σ τ ο ρ ία τή ς φ ιλ ο σ ο φ ία ς , σ ά ν Ενα Α πλό Α ρ ά δ ια σ μ α φ ιλ ο σ ο φ ικ ώ ν σ υ σ τ η μ ά τ ω ν . Ό π ο λ ύ γ ν ω σ τ ό ς γ ά λ λ ο ς σ υ γ γ ρ α φ έ α ς P ie a v e t σ τή μ π ρ ο σ ο ύ ρ α το υ π ο ύ δ η μ ο σ ιε ύ τη κ ε κ α τ ά τ ό 1890 κα ί ε ΐν α ι Α φ ιερ ω μ έν η σ τό ν ά μ ά θ ο υ μ ε π ώ ς π ρ έ π ε ι ν ά μ ε λ ε τ ά μ ε τή ν ισ τ ο ρ ία τή ς φ ιλ ο σ ο φ ία ς, δ ια κ ή ρ υ τ τ ε π ώ ςΕ ν α τέ το ιο Α ρ Α δ ια σ μ α έ ξ η γ ε ϊ σ τ ή ν π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α π ο λ ύ λ ίγ α π ρ ά μ α τ α (*). ΘΑ μπ ο ρ ο Ο σ ε κ α ν έ ν α ς ν ά χ α ιρ ε τ ίσ ε ι τή δ η μ ο σ ίε υ σ η τοΟ β ιβ λ ίο υ τοΟ Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο υ σ ά ν Ενα κ ο ιν ο ύ ρ γ ιο β ή μ α π ρ ό ς τ ά μ π ρ ό ς σ τή μ ε λ έτ η τή ς Ισ τ ο ρ ία ς τή ς φ ιλ ο σ ο φ ία ς κ α ί σ ά ν μ ιά ν ίκ η τοΟ Ισ τ ο ρ ικ ο ύ ύ λισ μ ο Ο έ φ α ρ μ ο σ μ έ ν ο υ σ έ μ ιά ά π ό τίς π ιό ά π ο μ α κ ρ υ σ μ έ ν ε ς ά π ό τή ν ο ίκ ο ν ο μ ία Ιδ ε ­ ο λ ο γ ίε ς . " Ο μ ω ς Α λ ο ίμ ο ν ο ! Ό Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο ς δ έ ν Ε δειξε μ ε γ ά λ η τέ χ ν η σ τή χ ρ η σ ιμ ο π ο ίη σ η τή ς δ ια λ ε χ τ ικ ή ς μ ε θ ό δ ο υ τοΟ ύλισ μοΟ . ‘Α χΑ οηοίησε αχό ίη α mqo τ α π ρ ο β λ ή μ α τ α π ο ύ Ε μ π α ιν α ν μ π ρ ο σ τ ά τ ο υ κ α ί 6 έ μ π ό ρ εσ ε κ α τ ά σ υ ν έ π ε ια ν ά β ρ ε ι γ ι ’ α ύ τ ά τ ά π ρ ο ­ β λ ή μ α τ α π α ρ ά π ο λ ύ μ ο ν ό π λ ε υ ρ ε ς λ ύ σ ε ις κ α ί γ ι ’ α ύ τ ό π ο λ ύ λ ίγ ο Ικ α ν ο π ο ιη τικ ές . " Α ς π ά ρ ο υ μ ε γ ιά π α ρ ά δ ε ιγ μ α τ ό Ξ ε ν ο φ ά ν η , Κ α τ ά

(*) L ' bistoire de la philosophic, cc qu* eile a £t£ ce q u ’ elle peut etre. Paris 1883. 

85
τ ό ν Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο ό Ξ ε ν ο φ ά ν η ς ύ π ή ρ ξ ε σ τή φ ιλ οο ο φ ία ό δ ιε ρ μ η ν ε υ τ ή ς τ ώ ν π ό θ ω ν τοΟ π ρ ο λ ε τ α ρ ιά τ ο υ τή ς ά ρ χ α ία ς Ε λ λ ά δ α ς . Ε ίν α ι ό Ρ ο υ σ σ ώ τή ς έ π ο χ ή ς τ ο υ (*). " Η τα ν ε ό π α δ ό ς μ ιδ ς κ ο ινω ν ικ ή ς μ ε τ α ρ ρ ύ θ μ ι­ σ η ς μέ τή ν Ε ννο.α τή ς Ισ ό τ η τα ς δ λ ω ν τώ ν π ο λ ιτ ώ ν κ α ί ή θ ε ω ρ ία το υ γ ιά τή ν ϊνόχ·ητα χοΰ πόσμον δ έ ν ή τ α ν ε π α ρ ά ή θε ω ρ η τικ ή β ά σ η τώ ν μ ε τσ ρ ρ υ θ μ ισ τ ικ ώ ν τ ο υ σ χ ε δ ίω ν (**). Π ά ν ω στή θ ε ω ρ η τικ ή α ύ τή β ά σ η τώ ν μ ε τ α ρ ρ υ θ μ ισ τ ικ ώ ν τά σ ε ω ν τοΟ Ξ ε ν ο φ ά ν η Ε ρ χ ο ν τα ν λ ο γ ικ ά ν ά ά ν ε γε ρ θ ο Ο ν ε δ λ ε ς ot λ ε π τ ο μ έ ­ ρ ε ιε ς τή ς φ ιλ ο σ ο φ ία ς το υ , ά ρ χ ίζ ο ν τ α ς ά π ό τή ν ά ν τίλ η ψ ή το υ γ ιά τ ό θεό , γ ιά ν ά κ α τ α λ ή ξ ο υ μ ε σ τή θ ε ω ­ ρ ία το υ κ α τ ά τή ν ό π ο ΐα ο ΐ α ίσ θ ή σ ε ις μ α ς μ δ ς δ ίν ο υ ν μ ιά ν ά π α τ η λ ή π α ρ ά σ τ α σ η τοΟ έ ξω τερ ικ οΟ κό­ σ μ ο υ (***). Ή φ ιλ ο σ ο φ ία τοΟ 'Η ρ ά κ λ ε ιτ ο υ τοΟ Σ κ ο τ ε ιν ο ύ γ ε νν ή θ η κ ε ά π ό τή ν ά ν τ ίδ ρ α σ η τώ ν ά ρ ισ τ ο κ ρ α τ ώ ν έν ά ν τ ια σ τ ο ύ ς έ π α ν α σ τ α τ ικ ο ύ ς π ό θ ο υ ς τοΟ έλλ ηνικοΟ π ρ ο λ ε τ α ρ ιά τ ο υ . Ή π α γ κ ό σ μ ια Ισ ό τ η τα ε ίν α ι ά δ ύ ν α τη· ή Τδια ή φ ύ σ η κ ά ν ε ι τ ο ύ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς ά ν ισ ο υ ς . Κ α θ έ ν α ς π ρ έ π ε ι ν ά ε ίν α ι Ι κ α ν ο π ο ιη μ έ ν ο ς μέ τή μ ο ί­ ρ α το υ . Μ έ σ α σ τό κ ρ ά τ ο ς π ρ έ π ε ι ν ά τε ίν ο υ μ ε δ χ ι ν ά ά ν α τ ρ έ ψ ο υ μ ε τή δ η μ ιο υ ρ γ η μ έ ν η τά ξη , ά λ λ ά ν ά κ α ­ τ α ρ γ ή σ ο υ μ ε τό δ ε σ π ο τ ισ μ ό π ο ύ εΤναι δ υ ν α τ ό ς τό σ ο κ ά τω ά π ό τή κ υ ρ ια ρ χ ία τώ ν λίγω ν δ σ ο κ α ί τή ς μ ά ­ ζας. Ή έ ξ ο υ σ ία π ρ έ π ε ι ν ’ ά ν ή κ ε ι σ τό νόμο π ο ύ μ έ σ α τ ο υ β ρ ίσ κ ε ι τή ν Ε κφ ρασ ή το υ ό ΦεΙος νόμος. Ό θ ε ίο ς ν ό μ ο ς δ έ ν ά π ο κ λ ε ίε ι τή ν Ινόχηχα ά λ λ ά ή σ ύ μ φ ω ν η μ ' α ύ τ ό ν έ ν ό τ η τ α ε ίν α ι ή ένόχητα χών Αντα γω νι­ σμών. ΓΥ α ύ τ ό ή π ρ α γ μ α τ ο π ο ίη σ η τώ ν σ χ ε δ ίω ν τοΟ Ξ ενοφ άνη θ ά ή τα ν κ α τ α π ά τ η σ η τοΟ θ ε ίο υ ν ό ­

(’ )'.Wirtschaft und Philoeophie. τ. I, σ. 98. (**) Αύτ. σ. 99. (***) Αύτ. 99-101. 

86
μ ο υ . ’Α ν α π τ ύ σ σ ο ν τ α ς α ύ τή τή σ κέψ η κ α ί ύ π ο σ τη ρ Ιζ ο ν τ ά ς τη ν κ α ί μ έ δ λ λ α έ π ιχ ε ιρ ή μ α τ α , δ η μ ιο ύ ρ γ η ­ σ ε ό ‘Η ρ ά κ λ ε ιτ ο ς τή δ ια λ ε χ τ ικ ή το υ θ ε ω ρ ία τοΟ γ ί­ γ ν ε σ θ α ι (*). Α ύ τ ά λ έε ι ό Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο ς . Ή έ λ λ ε ιψ η χ ώ ρ ο υ δ έ ν μ β ς έ π ιτ ρ έ π ε ι ν ά δ ώ σ ο υ μ ε Α λ λα δ ε ίγ μ α τ α τ ή ς Α ν ά λ υ σ ή ς το υ γ ιά τις α ΐτ ίε ς π ο ύ κ α θ ο ρ ίσ α ν ε τή ν έ ξ έ λ ιξ η τή ς φ ιλ ο σ ο φ ία ς. Ά λ λ ά δ έ ν ύ π ά ρ χ ε ι κ α μ μ ιά ά ν ά γ κ η ν ά τό κ ά ν ο υ μ ε . Ε λ π ίζ ο υ μ ε π ώ ς ό Α ν α γ ν ώ ­ σ τ η ς θ ά δ ε ι 6 ίδ ιο ς π ό σ ο λ ίγ ο π ε τ υ χ α ίν ε ι α ύ τ ή ή Α νΛ λυση. Σ τ ή ν π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α ή π ο ρ ε ία τή ς έ ξ έ λ ι­ ξ η ς τώ ν Ιδ ε ο λ ο γ ιώ ν ε ίν α ι Α σ ύ γ κ ρ ιτα π ιό π ο λ ύ π λ ο κ η (**). Δ ια β Α ζ ο ν τ α ς τις δ σ ο δ έ ν π α ίρ ν ε ι Α π λ ο π ο ιη μ έ ­ ν ε ς σ κ έ ψ ε ις το υ γ ιά τή ν έ π Ιδ ρ α σ η π ο ύ Α σ κησε ή π ά ­ λ η τώ ν τΑ ξεω ν σ τή ν Ισ τ ο ρ ία τή ς φ ιλ ο σ ο φ ία ς, λ υ π ά ­ τ α ι κ α ν έ ν α ς π ο ύ ό Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο ς δ έ γ ν ώ ρ ισ ε τ ό π ρ ο α ν α φ ε ρ μ έ ν ο β ιβ λ ίο τοΟ E s p in a s π ο ύ ό μ ο ν ό ­ π λ ε υ ρ ο ς τ ρ ό π ο ς το υ , π ρ ο σ θ ε μ έ ν ο ς σ ’ α ύ τ ό ν π ο ύ μ β ς π α ρ ο υ σ ιΛ ζ ε ι ό ίδ ιο ς ό Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο ς ΘΑ έ π α ν ό ρ θ ω ν ε Τσως π ο λ λ Α κενΑ σ τή ν Α νΛ λυσή του. 'Ο π ω σ δ ή π ο τ ε ή Α τυ χής π ρ ο σ π Α θ ε ια τοΟ Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο υ ε ίν α ι £ ν α ό κ ό μ α έ π ιχ ε ίρ η μ α ύ π έ ρ τή ς θ έ ­ σ η ς — Α ν α π Α ν τε χ η ς γιΑ π ο λ λ ο ύ ς — δ τ ι μιΑ β α θ ύ τ ε ρ η γ ν ώ σ η τοΟ Ι σ τ ο ρ ικ ο ύ ύ λισ μ ο Ο τοΟ Μ Α ρξ ΘΑ ε ίχ ε μ εγ Α λ η χ ρ η σ ιμ ό τ η τ α γιΑ π ο λ λ ο ύ ς σ ύ χ ρ ο ν ο υ ς έ π ισ τή μ ο ν ε ς , άκριβώ ς γιά νά τούς προφ υλάγει νά μή πέσουν

9χό μονόπλευρο τρόπο έξέτασηζ τώ ν ζητημάτω ν,
Ό Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο ς ξ α ίρ ε ι τό ν ισ το ρ ικ ό ύ λ ισ μ ό τοΟ Μ Αρξ. Ά λ λ ά τό ν ξ α ίρ ε ι κ α κ ά . Α π ό δ ε ιξ η γ ια υ τ ό (*) W ‘r tschaft und Phllosophie τ. I. σ. 103—107, (**) "Εξω άα' α ύ τέ, άναφερόμενος στήν οίκονομία τής Αρχαίας Ε λ λ ά δ α ς Α Έ λευθερόπουλος δέν δίνει γι* αύτή καμμιά συγκεκριμένη Ιδέα καί περιορίζεται σέ κοινοτυπίες πού έδώ δπως κι άλλοΟ δέν έξηγοΟν τίποτα. 

87
ε ΐν α ι ή ύ π ο τ ιθ έ μ ε ν η δ ιό ρ θ ω σ η π ο ύ β ρ ίσ κ ει ά ν α γ κ α ΐο ν ά τοΟ κ ά νει. Π α ρ α τ η ρ ε ί δ τ ι οί ο ικ ο ν ο μ ικ έ ς σ χ έ σ ε ις έ ν ό ς δ ε δ ο μ έ ν ο υ λαοΟ δ έ ν κ α θ ο ρ ίζ ο υ ν ε π α ρ ά « τήν ά ν α γ κ α ιό τη τ α τή ς ά ν ά π τ υ ξ ή ς το υ » . Ή ίδ ια ή ά ν ά π τ υ ξ η θ ά τ α ν μ ιά ά το μ ικ ή υ π ό θ ε σ η , ε τσ ι π ο ύ ή ά ν τίλ η ψ η γ ιά τό ν κ ό σ μ ο πο Ο χει α ύ τ ό ς ό λ α ό ς κ α θ ο ρ ίζ ε τ α ι κ α τ ά π ρ ώ ­ το ά π ό τ ό χ α ρ α χ τ ή ρ α τοΟ τ ε λ ε υ τ α ίο υ αύτοΟ κ α ί τής χ ώ ρ α ς π ο ύ α ύ τ ό ς κ α τ ο ικ ε ί, κ α τ ό π ι ά π ό τΙς ά ν ά γ κ ε ς αύτοΟ τοΟ λαοΟ , κ α ί τ έ λ ο ς ά π ό τις π ρ ο σ ω π ικ έ ς Ιδ ιό ­ τη τ ε ς τώ ν ά ν θ ρ ώ π ω ν π ο ύ π α ίζ ο υ ν ρ ό λ ο μ ε τ α ρ ρ υ θ μ ι­ σ τώ ν μ έ σ α σ το ύ ς κ ό λ π ο υ ς το υ . Μ ό ν ο μ ’ α ύ τή τή ν Ιν ν ο ια , δ π ω ς μ δ ς β ο η θ ά ε ι ό Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο ς ν ά τό π α ρ α τ η ρ ή σ ο υ μ ε , μ π ο ρ ο ύ μ ε ν ά μ ιλ ά μ ε γ ιά σ χέ σ η τή ς φ ιλ ο σ ο φ ία ς μέ τή ν ο ίκ ο ν ο μ ία . Ή φ ιλ ο σ ο φ ία ικ α ν ο ­ π ο ι ε ί τις ά π α ιτ ή σ ε ις τής έ π ο χ ή ς τη ς κι α ύ τ ό σ ύ μ φ ω ­ ν α μέ τή ν π ρ ο σ ω π ικ ό τ η τ α τοΟ φ ιλ ό σ ο φ ο υ . Ό Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο ς ν ο μ ίζ ε ι, Ο πω ς φ α ίν ε τα ι, Οτι ή ά ν τίλ η ψ η α ύ τή γ ιά τις σ χ έ σ ε ις τή ς φ ιλ ο σ ο φ ία ς κ α ί τή ς ο ικ ο ν ο μ ία ς , ά ν τ ιπ ρ ο σ ω π ε ύ ε ι κ ά τι τό έ ν τ ε λ ώ ς νέο ά π έ ν α ν τ ι σ τή ν ύ λ ισ τικ ή ά ν τίλ η ψ η τοΟ Μ ά ρ ξ κ α ί τοΟ “ Ε ν γ κ ε λ ς . Κ ρίνει ά ν α γ κ α ίο ν ά δ ώ σ ε ι Ενα ν έο Ο νομα σ τή ν έ ξ ή γ η σ ή το υ τή ς ισ το ρ ία ς , ό ν ο μ ά ζ ο ν τ ά ς την έΚληνίΜή ΰεαοοία τοΰ ytyvea&e (*). Ε ίν α ι ά π λ ο ύ σ τ α τα δ ια σ κ ε δ α σ τ ικ ό κ α ί δ έ μ π ο ρ ε ϊ κ α ν ε ίς ν ά π ε ι π ά ν ω σ ’ α ύ τ ό π α ρ ά Ενα π ρ ά μ α : ή « έ λ λ η ν ικ ή θ ε ω ρ ία τοΟ γ ίγ ν ε σ θ ε » π ο ύ δ έ ν ε ΐν α ι σ τή π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α τ ίπ ο τ ’ & λλο ά π ό ά ρ κ ε τά κ α κ ο χ ω ν ε μ έ ν ο κα ί ά ν α π τ υ γ μ έ ν ο κ α τ ά Εναν ά ρ κ ε τ ά ά σ υ ν ά ρ τ η τ ο τρ ό π ο Ισ τ ο ρ ικ ό ύ λισ μ ό , ύ π ό σ χ ε τ α ι ώ σ τ ό σ ο π ο λ λ ά π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ α ά π ’ δ σ α δίνει ό Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο ς Ο ταν π ε ρ ν ά ε ι ά π ό τ ό χ α ρ α χτ η ρ ισ μ ό τή ς μ ε θ ό δ ο υ σ τή ν έ φ α ρ μ ο γ ή της. Τ ό τε ά π ο · μ α κ ρ ύ ν ε τ α ι π ιά τ ε λ ε ίω ς ά π ό τό Μ ά ρ ξ.

(*) Α ύτ. ο. 17. 

Γ ιά β τι ά φ ο ρ ά ε ίδ ικ ά τή ν « π ρ ο σ ω π ικ ό τ η τ α τοΟ φιλ ό σ ο φ ο υ » κ α ί γ ε ν ικ ά τή ν π ρ ο σ ω π ικ ό τ η τ α κ ά θ ε ά ν θ ρ ω π ο υ π ο ύ ά φ ίν ε ι σ τή ν ά ν θ ρ ώ π ιν η ίσ τ ο ρ ία τ ά σ η μ ά δ ια τ ή ς δ ρ ά σ η ς το υ , εΤναι μ ε γ ά λ η π λ ά ν η ν ά π ισ τ ε ύ ο υ μ ε β τι ή θ ε ω ρ ία τοΟ Μ ά ρ ξ κ α ί τοΟ " Ε ν γ κ ε λ ς δ έ ν τής ά φ ή σ α ^ ε κ α μ μ ιά θ έσ η . ’Α σ φ α λ ώ ς τή ς ά φ η σ α ν . 'Ό μ ω ς ή θ ε ω ρ ία α ύ τή μ π ό ρ ε σ ε τ α ύ τ ό χ ρ ο ν α ν ά ά π ο φ ύ γ ε ι τ ή ν ά π α ρ ά δ ε χ τ η ΑντίΦεση άνάμεσα στή δράση τής ^προσω πικότητας* καί τήν πορεία ι<3ν γεγονότω ν,

ηορεία π ο ύ καΦ οβίζεται κ ι α ύ ιή i n τή ν οΐχονομική Αναγκαιότητα Π ρ ο σ τ ρ έ χ ο ν τ α ς σ έ π α ρ ό μ ο ια ά ν τίθ ε σ η ά π ο δ ε ίχ ν ο υ μ ε μ ’ α ύ τό π ώ ς δέ κ α τ α λ ά β α μ ε κ α ί σ π ο υ δ α ία π ρ ά μ α τ α ά π ό τή ν υ λ ισ τικ ή έ ξ ή γ η σ η τ ή ς Ισ τ ο ­ ρ ία ς . Ή ά ρ χ ικ ή θ έ σ η τοΟ ύ λ ισ μ ο ΰ δ π ω ς τό ε ίπ α μ ε π ο λ λ έ ς φ ο ρ ές, λ έ ε ι δ τ ι ή Ιστορία γίν ετα ι And τούς ΑνΦοώηους. Κι ά ν γ ίν ε τ α ι π ρ α γ μ α τ ικ ά ά π ό το ύ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς , εΤναι φ α ν ε ρ ό π ώ ς γ ίν ε τ α ι, μ ε τα ξ ύ ά λ λ ω ν κ ι ά π ό το ύ ς « μ ε γ ά λ ο υ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς » . 'Υ π ο λ ε ίπ ε τ α ι ν ά μ ά θ ο υ μ ε ά π ό τΐ ά κ ρ ιβ ώ ς κ α θ ο ρ ίζ ε τ α ι ή δ ρ ά σ η α ύ τ ώ ν τώ ν ά ν θ ρ ώ π ω ν . Σ ’ Ενα ά π ό τά γ ρ ά μ μ α τ α π ο ύ ά ν α φ έ ρ α μ ε π ιό π ά ν ω ό “Ε ν γ κ ε λ ς λ έ ε ι π ά ν ω σ ’ α ύ τ ό : « "Ο τι τ έ το ιο ς ά ν θ ρ ω π ο ς , α ύ τ ό ς κ α ί δ χ ι ά λ λ ο ς , π α ρ ο υ σ ιά ζ ε τ α ι σ ’ α ύ τή τή ν ώ ρ ισ μ έ ν η έ π ο χ ή κ α ί σ ’ α ύ τ ό τό ό ρ ισ μ έ ν ο τό π ο , ε ίν α ι φ υ σ ικ ά κ α θ α ρ ή τύ χη . " Α ν δ μ ω ς τ ό ν ά φ α ιρ ο ύ σ α μ ε θ ά τοΟ χ ρ ε ιά ζ ο ν τ α ν ά ν τικ α τ α σ τ ά τ η ς , π ο ύ θ ά π ρ ε π ε σ τό τ έ λ ο ς κ α λ ά κ α κ ά ν ά β ρ ε θ ε ί. Σ τ ή τύ χ η π ρ έ π ε ι ν ά ά π ο δ ώ σ ο υ μ ε τό γ ε γ ο ν ό ς δ τ ι ό σ τ ρ α τ ιω τ ικ ό ς δ ιχ τ ά τ ο ρ α ς π ο ύ ή ά ν α γ ό ρ ε υ σ ή τ ο υ fiyive ά ν α γ κ α ία γ ιά τή ν έ ξ α ν τ λ η μ έ ν η ά π ’ το ύ ς π ο λ έ μ ο υ ς τη ς Γ α λ λ ικ ή Δ η μ ο κ ρ α τ ία , ή τα ν ά κ ρ ιβ ώ ς ό Κ ο ρ σ ικ α ν ό ς Ν α π ο λ έ ο ν τ α ς . ’Α λ λ ά τό δ τ ι Ενας ά λ λ ο ς θ ά π ε ρ ν ε τή θ έ σ η το υ ά ν δ έ ν β ρ ισ κ ό ν τ α ν ε ό Ν α π ο ­ λ έ ο ν τ α ς , α ύ τ ό ά π ο δ ε ίχ ν ε τ α ι ά π ’ τό γ ε γ ο ν ό ς δ τ ι ό Α ν α γ κ α ίο ς ά ν θ ρ ω π ο ς : Κ α ΐσ α ρ α ς , Α Ο γο υσ τσ ς, Κ ρόμβ ε λ , ή δ π ο ιο ς ά λ λ ο ς , β ρ έθ η κ ε κ ά θ ε φ ο ρ ά π ο ύ χ ρ ε ια ζ ό ν τ α ν ε . ”Α ν ό Μ ά ρ ξ ά ν α κ ά λ υ ψ ε τή ν ύ λ ισ τικ ή ά ν τ ί- 

89
λ η ψ η τή ς Ι σ τ ο ρ ία ς , τό π α ρ ά δ ε ιγ μ α το ΰ T h ie rry , τοΟ M ig n e t, τοΟ G u iz o t, κ α ί δ λ ω ν τώ ν ά γ γ λ ω ν Ισ τ ο ρ ι­ κ ώ ν ώ ς τό 1850 δ ε ίχ ν ε ι δ τ ι έ τ ε ιν α ν π ρ ό ς α ύ τό τό ά π ο τ έ λ ε σ μ α , κ α ί ή Α ν α κ ά λ υ ψ η τή ς Τδιας ά ν τίλ η ψ η ς ά π ό τό Μ ό ρ γ κ α ν ά π ο δ ε ίχ ν ε ι π ώ ς εΤχε δρ θει π ιά ό κ α ιρ ό ς ν ά τή ν κ ά ν ε ι, κ α ί π ώ ς Vjtave μιά Αναγκαιότη­ τα. Τ ό ίδ ιο γ ίν ε τ α ι μ έ δ λ α τ ά τ υ χ α ία , ή γ ιά δτ ι φ α ί­ ν ε τ α ι τ υ χ α ίο σ τή ν Ισ τ ο ρ ία . “Ο σ ο π ιό π ο λ ύ ή π ε ρ ιο χ ή π ο ύ έξερ ευ νο Ο μ ε ά π ο μ α κ ρ ύ ν ε τ α ι ά π ό τή ν ο ίκ ο νο · μ ία κ α ί π α ίρ ν ε ι Ενα ά φ η ρ η μ έ ν ο Ι δ ε ο λ ο γ ικ ό χ α ρ α χ τ ή ρ α , τό σ ο π ιό π ο λ ύ β ρ ίσ κ ο υ μ ε τό τ υ χ α ίο σ τή ν ά ν ά π τ υ ξ ή τ η ς ,τ ό ο ο π ιό έ λ ικ ο ε ιδ ή ς δ ια γ ρ ά φ ε τ α ι ή κα μ π ύ λ η ·τ η ς . Χ α ρ ά ξ τ ε δ μ ω ς τό ν μ έ σ ο ά ξ ο ν α τή ς κ α μ ­ π ύ λ η ς κ α ί θ ά β ρ ή τε δ τι, δ σ ο π ιό μ α κ ρ ιά εΤναι ή π ε ­ ρ ίο δ ο ς π ο ύ έ ξ ε τ ά ζ ε τ ε κ ι δ σ ο π ιό π λ α τ ε ιά ή π ε ρ ιο χ ή π ο ύ π ρ α γ μ α τ ε ύ ε σ τ ε , τ ό σ ο π ιό π ο λ ύ τε ίν ε ι ό ά ξ ο ν α ς α ύ τ ό ς ν ά γ ίν ε ι π α ρ ά λ λ η λ ο ς μέ τ ό ν ά ξ ο ν α τή ς ο ίκ ον ο μ ικ ή ς ά ν ά π τ υ ξ η ς * (*). Ή « π ρ ο σ ω π ικ ό τ η τ α » κ ά θ ε ά ν ώ τ ε ρ ο υ ά ν θ ρ ώ π ο υ σ τή ν π ν ε υ μ α τικ ή ή κ ο ιν ω ν ικ ή π ε ρ ιο χ ή ά ν ή κ ε ι σ τό ν ά ρ ιθ μ ό α ύ τ ώ ν τώ ν τ υ χ α ίω ν π ο ύ ή έ μ φ ά ν ισ ή το υ ς δέν έ μ π ο δ ίζ ε ι κ α θ ό λ ο υ τή «μ έσ η » γ ρ α μ μ ή τής ηνβνμαιΐΗ ής ά ν ά π τ υ ξ η ς τή ς Α ν θ ρ ω π ό τ η τα ς ν ά ά κ ο λ ο υ θ ή σ ε ι μ ιά π α ρ ά λ λ η λ η π ο ρ ε ία μέ τή π ο ρ ε ία τής ο ικ ο ν ο μ ικ ή ; τη ς ά ν ά π τ υ ξ η ς . (**) Ό Έ λ ε υ θ ε ρ ό π ο υ λ ο ς θ ά λ ο γ ά ρ ι α ζ ε π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο τό π ά ρ α - π ά ν ω , &ν ε ίχ ε μ ε λ ε τ ή σ ε ι π ρ ο σ ε χ τ ικ ά τή ν Ισ το ρ ικ ή θ ε ω ρ ία τοΟ Μ ά ρ ξ

(*) Der Sozialistiache Akademiker, Berlin 1895, 6ρ. 20 σ. 374 (**) |£ύττα τό δρθρο μας ; «Γιά τ} ρόλο τής προσωπι­ κότητας οτήν Ιστορία* σ ιό βιβλίο μας Ε ί κ ο σ ι χ ρ ό ν ι α ("Α παντα τ. Υ1ΙΙ). 

90
κ α ί φ ρ ό ν τιζ ε λ ιγ ό τ ε ρ ο ν ά δ η μ ιο υ ρ γ ή σ ε ι τή δ ίκ ιά το υ « έ λ λ η ν ικ ή θ ε ω ρ ία » . (*) Π ε ρ ιττό ν ά π ρ ο σ θ έ σ ο υ μ ε δ τ ι β ρ ισ κ ό μ α σ τ ε σ ή μ ε ­ ρ α μ α κ ρ ιά ά π ό τό ν ά μ π ο ρ ο Ο μ ε ν ά Α ν α κ α λ ύ π τ ο υ μ ε π ά ν τ α τό ν α ΐτ ιώ δ η δ ε σ μ ό π ο ύ ύ π ά ρ χ ε ι ά ν ά μ ε σ α σ τή ν έ μ φ ά ν ισ η μ ιά ς φ ιλ ο σ ο φ ικ ή ς Ιδ έ α ς κ α ί τή ν otKoν ο μ ικ ή κ α τ ά σ τ α σ η τή ς έ π ο χ ή ς μ έ σ α σ τή ν ό π ο ία ν ε ίν α ι τ ο π ο θ ε τ η μ έ ν η . Ά λ λ ά μ ό λ ις ά ρ χ ίζ ο υ μ ε ν ά έ ρ γ α ζ ό μ α σ τ ε π ρ ό ς α ύ τή τή ν κ α τε ύ θ υ ν σ η &ν εΤ μ α σ τα ν σ έ θέση ν ά δ ώ σ ο υ μ ε ά π ά ντη σ η σ έ δ λ α τά ζη τή ­ μ α τ α π ο ύ τ ίθ ε ν τ α ι έ δ ώ ή τ ο ύ λ ά χ ισ τ ο σ τ ά π ε ρ ισ σ ό ­ τ ε ρ ό το υ ς, θ ά ε ΐχ ε τε λ ε ιώ σ ε ι ή δ ο υ λ ε ιά μ α ς ^ ή θ ά β ρ ίσ κ ο ν τ α ν σ τό τέ λ ο ς τη ς . 'Ό τ ι έ ν δ ια φ έ ρ ε ι σ τή ν π ρ ο κ ε ιμ έ ν η π ε ρ ίπ τ ω σ η , δ έ ν εΤναι τ ό γ ε γ ο ν ό ς δ τ ι δ ίν ξέρουμε Ακόμα νά Χύσουμε δλες τίς δ υ σ κ ο λ ίε ς π ο ύ σ υ ν α ν τ ά μ ε σ ’ α ύ τή τή ν π ε ρ ιο χ ή . Δ έ ν ύ π ά ρ χ ε ι κ α ί δ έ ν μ π ο ρ ε ΐ ν ά ύ π ά ρ χ ε ι μ έ θ ο δ ο ς Ικανή ν ά έ ξ α λ ε ίψ ε ι μ ο ν ο μ ιά ς δ λ ε ς τίς δ υ σ κ ο λ ίε ς π ο ύ ά ν α φ α ίν ο ν τ α ι σ τή ν έ π ισ τή μ η . Α ύ τό π ο ύ έ ν δ ια φ έ ρ ε ι ε ΐν α ι δ τ ι ή ύ λ ισ τικ ή έ ξ ή γ η σ η τή ς Ισ τ ο ρ ία ς λ ύ ν ε ι τίς δ υ σ κ ο λ ίε ς α ύ τέ ς, μέ ά σ ύ γ κ ρ ιτ α π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ η ε ύ κ ο λ ία ά π ό τήν ίδ ε α λ ισ τ ικ ή κ α ί έ κ λ ε χ τικ ή έ ξ ή γ η σ η . ’Α π ό δ ε ιξ η γ ι ’ α ύ τ ό εΤναι τό δ τ ι ή έ π ισ τ η μ ο ν ικ ή σ κέψ η σ τή ν π ε ρ ιο χ ή τή ς Ισ τ ο ρ ία ς Ε τεινε μέ έ ξ α ιρ ε τικ ή δ ύ ν α μ η π ρ ό ς μ ιά ύ λ ισ τικ ή έ ξ ή ­ γ η σ η τ ώ ν φ α ιν ο μ έ ν ω ν , δτ ι τή ζ ή τ α γ ε ν ά ποΟ μ ε μέ έ π ιμ ο ν ή ά π ό τή ν έ π ο χ ή τή ς π α λ ιν ό ρ θ ω σ η ς κ α ί δ έ ν Ιπ α ψ ε ν ά κ λ ίν ε ι π ρ ό ς α ύ τή , ν ά τή ζ η τ ά ε ι ώ ς τή σ η ­ μ ε ρ ιν ή έ π ο χ ή κ ι’ α ύ τ ό π α ρ ' δλ η τή ν ε ύ γ ε ν ή ά π ο σ τρ ο φ ή π ο ύ κ υ ρ ιε ύ ε ι κ ά θ ε ά σ τ ό ίδ ε ο λ ό γ ο μ ό λ ις ά κ ο ύ ε ι τή λ έξ η « ύ λισ μ ό ς» . Τ ό Ε ργο τοΟ F r a n z F e u e rh e rd μέ τ ό ν τ ίτ λ ο D ie (·) Ώ νόμαοε έλληνική τή «6εωρία» του, γιατί τόν οΙ θεμελιώδεις θέσεις της διακηρύχτηκαν άπό ληνα Θαλή καί Αναπτύχθηκαν ξανά άπό ίν α ν δηλαδή τόν Έ λευθερόπουλο (κύττα τό βιβλίο του, κατ' αύτόν Έ λ ­ 'Ελληνα σ. 17). 

91 E n ts t e h u n g d e r S tile a u s d e r p o litis c h e n O e co n o m ie , e r s te r I 'h e il (L e ip z ig 1902), μ π ο ρ ε ΐ ν ά χ ρ η σ ιμ έ ψ ε ι γ ιά τ ρ ίτ ο π α ρ ά δ ε ιγ μ α π ο ύ δ ε ίχ ν ε ι π ώ ς ε ίν ε σ ή μ ε ρ α ά ν α π ό φ ε υ χ τ ε ς ο ΐ ά π ό π ε ιρ ε ς ν ά δ ο θ ε ί μ ιά ύ λ ισ τικ ή έ ξ ή ­ γ η σ η β λ ω ν τώ ν π λ ε υ ρ ώ ν το Ο ά ν θ ρ ώ π ιν ο υ πο λ ιτισ μ ο Ο . Ό F e u e r h e r d λ έ ε ι : « Σ ύ μ φ ω ν α μέ τ ό ν τρ ό π ο π α ρ α ­ γ ω γ ή ς π ο ύ έ π ικ ρ α τ ε ΐ κ α ί τή μο ρ φ ή τοΟ κ ρ ά τ ο υ ς π ο ύ κ α θ ο ρ ίζ ε τ α ι ά π ’ α ύ τ ό ν τ ό ν τρ ό π ο , ή ά ν θ ρ ώ π ιν η δ ι α ­ ν ό η σ η ά ν α π τ ύ σ σ ε τ α ι π ρ ό ς ό ρ ισ μ έ ν ε ς κ α τ ε υ θ ύ ν σ ε ις , έ ν ώ ά λ λ ε ς μ έ ν ο υ ν γι* α ύ τ ή ν ά π ρ ό σ ιτ ε ς . Γ ια υ τ ό ά κ ρ ι­ β ώ ς ή ύ π α ρ ξ η κ ά θ ε σ τ ύ λ « σ τή τέ χ ν η » π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι τήν ύ π α ρ ξ η ά ν θ ρ ώ π ω ν π ο ύ ν ά ζοΟ ν μ έ σ α σ έ κ α θ ο ρ ισ μ έ ­ ν ο υ ς π ο λ ιτ ικ ο ύ ς ό ρ ο υ ς ,π ο ύ ν ά π α ρ ά γ ο υ ν σ ύ μ φ ω ν α μέ κ α θ ο ρ ισ μ έ ν ο τ ρ ό π ο π α ρ α γ ω γ ή ς καί ν ά έ μ π ν έ ο ν τ α ι ά π ό κ α θ ο ρ ισ μ έ ν α Ιδ α ν ικ ά ..· “Ο τ α ν οί π ρ ο κ α τ α ρ κ τ ικ έ ς α ύ ­ τ έ ς σ ίτίε ς ε ίν ε δ ο σ μ έ ν ε ς , ot ά ν θ ρ ω π ο ι δη μ ιο υ ρ γ ο Ο ν τ ά ά ν τ ίσ τ ο ιχ α σ τ ύ λ ,τ ό σ ο ά ν α γ κ α ΐα κ α ί ά ν α π ό φ ε υ χ τ α δ σ ο κ α ί τό π α ν ί ά σ π ρ ίζ ε ι, δ σ ο κ ι’ ό β ρ ω μ ιο Ο χ ο ς ά ρ γ υ ρ ο ς μ α υ ρ ίζ ε ι κ α ί δ σ ο κα ί τό ο ύ ρ ά ν ιο τό ξ ο έ μ φ α ν ίζ ε τ α ι μ έ σ α ά π ’ τ ά σ ύ ν ε φ α ά μ έ σ ω ς μ ό λ ις ό ή λ ιο ς ή α ίτ ια το υ ς, π ρ ο κ α λ έ σ ε ι α ύ τ ά τ ’ ά π ο τε λ έ σ μ α τα » (* ). Α ύ τό ε ίν α ι π ρ α γ μ α τ ικ ά σ ω σ τ ό κα ί ε ίν ε έ ν δ ια φ έ ρ ο ν ν ά δ ια π ισ τ ώ σ ο υ μ ε π ώ ς τό π α ρ α δ έ χ ε τ α ι Ε νας ιστορι­ κός τής τέχνης. Ά λ λ ά δ τ α ν ό F e u e r h e r d κ α τ α π ιά ν ε ­ τ α ι ν ά έ ξ η γ ή σ ε ι τή ν κ α τ α γ ω γ ή τώ ν δ ια φ ό ρ ω ν έλ λ η ν ικ ώ ν ρ υ θ μ ώ ν ά π ό τή ν ο ίκ ο ν ο μ ικ ή κ α τ ά σ τ α σ η τή ς ά ρ χ α ία ς ‘Ε λ λ ά δ α ς , κ α τ α λ ή γ ε ι σ ' Ενα π ο λ ύ σ χ η μ α τ ικ ό ά π ο τ έ λ ε σ μ α . Δ έ ν ξ α (ρ ο υ μ ε &ν έ κ δ ό θ η κ ε τό δ ε ύ τ ε ρ ο μ ίρ ο ς τοΟ Ε ρ γου το υ . Δ έ ν έ ν δ ια φ ε ρ ό μ α σ τ ε γ ια υ τ ό , γ ια τ ί Ε χ ο υ μ ε κ α τ α λ ά β ε ι π ο λ ύ κ α λ ά π ό σ ο κ α κ ά κ α τ έ χ ε ι τή ν εώ τε ρ η ύ λ ισ τικ ή μ έ θ ο δ ο α ύ τ ώ ν τώ ν θ ε ω ­ ρ ιώ ν . Ο Ι σ υ λ λ ο γ ισ μ ο ί το υ μέ τή σ χ η μ α τ ικ ό τ η τ ά τ ο υ ς μ δ ς θ υ μ ίζ ο υ ν τ ο ύ ς σ υ λ λ ο γ ισ μ ο ύ ς τ ώ ν θ ε ω ρ η ­

(·) Σελίδες 12 καί 20 τοΰ βιβλίου τοΟ Feuerherd. 

92
τικ ώ ν μ α ς Φ ρ Ιτσ ε κ α ί Ρ ό ζκ ω ψ π ο ύ π ρ έ α ε ι ν ά το ύ ς εύ χ η θ ο Ο μ ε δ π ω ς κ α ί σ ’ α ύ τό ν , ν ά μελετή σουν πρωτ* ά π ’ 8 λ α κ α ί κυ μ ίω ς τό σύγχρονο ύλισμό. Μ ο ν ά χ α ό μ α ρ ξ ισ μ ό ς μ π ο ρ ε ΐ δ λ ο υ ς ν ά τ ο ύ ς π ρ ο ψ υ λ ά ξ ε ι ά π ό τή σ χ η μ α τ ικ ό τ η τ α .

XIII
Ό μ α κ α ρ ίτη ς 6 Ν ικ ό λ α ς Μ ιχ α η λ ό φ σ κ υ ύ π ο σ τή ρ ιζ ε ά λ λ ο τ ε , σ τή ν π ο λ ε μ ικ ή το υ έ ν α ν τ ίο ν μ α ς. δ τ ι ή Ισ το ρ ικ ή θ ε ω ρ ία το ΰ Μ ά ρ ξ δ έ ν θ ά ε ίχ ε π ο τ έ π λ α τ ε ιά δ ιά δ ο σ η μ έ σ α σ τό ν έ π ισ τ η μ ο ν ικ ό κ ό σ μ ο Ε ίδ α μ ε κα ί θ ά δοΟ με ά κ ό μ α δτ ι α ύ τό δ έ ν ε ίν α ι ό λ ό τ ε λ α σ ω ­ σ τό . Π ρ έ π ε ι δ μ ω ς π ρ ω τ ύ τ ε ρ α ν ά ά π ο μ α κ ρ ύ ν ο υ μ ε κ α ί μ ε ρ ικ ές δ λ λ ε ς π α ρ ε ξ η γ ή σ ε ις πού π α ρ α β λ ά φ τ ο υ ν ε τή ν κ α τα ν ό η σ η τοΟ Ισ το ρ ικ ο ύ ύ λισ μοΟ . " Α ν θ έ λ α μ ε ν ά έ κ φ ρ ά σ ο υ μ ε σ ύ ν τ ο μ α τή ν ά ν τ ίλ η ψ η το ΰ Μ ά ρ ξ κ α ί τοΟ " Ε ν γ κ ε λ ς γ ιά τή σ χ έ σ η ά ν ά ­ μ ε σ α σ τή ν π ε ρ ίφ η μ η « β ά σ η » κ α ί τ ό δ χ ι λ ιγ ώ τ ε ρ ο π ε ­ ρ ίφ η μ ο « έ π ικ ο δ ό μ η μ α » θ ά κ α ια λ ί',γ α μ ε σ ’ α ύ τ ό : Ι ο Κ ατάσταση τώ ν πα ραγω γικώ ν δυνάμεων. 2 ο Ο Ικονομικΐς σχέσεις π ο ύ κ α θ ο ρ ίζ ο ν τ α ι ά π ’ α ύ ­ τ έ ς τΙς δ υ ν ά μ ε ις · 3 ο Κ οινω νίΗ οαολιτιπό σύστημα. Χ τισ μ έ ν ο π ά ν ω σ έ ό ρ ισ μ έ ν η ο ίκ ο ν ο μ ικ ή β ά σ η · 4 ο Ψ υχολογία χοΰ κοινω νικού άνϋ·ρώ·πον π ο ύ κ α ­ θ ο ρ ίζ ε τ α ι έν μ έρ ει ά π ’ ε ύ θ ε ία ς ά π ό τή ν ο ικ ο ν ο μ ία , έ ν μ έ ρ ε ι ά π ό ό λ ό κ λ η ρ ο τό χ τ ισ μ έ ν ο π ά ν ω τη ς π ο λ ι­ τ ικ ο κ ο ιν ω ν ικ ό σ ύ σ τ η μ α 5ο Δ ιά φ ο ρ ε ς Ιδεολογίες π ο ύ ά ν τ ικ α θ ρ ε φ τ ίζ ο υ ν α ύ τ ή τή ψ υ χ ο λ ο γ ία Ή δ ια τ ύ π ω σ η α ύ τ ή ε ίν α ι ά ρ κ ε τ ά π λ α τ ε ιά γ ιά ν ά μ π ορ ο Ο ν ν ά βροΟ ν τή θ έ σ η το υ ς δ λ ε ς ο( μ ο ρ φ έ ς τής Ισ τ ο ρ ικ ή ς ά ν ά π τ υ ξ ή ς . ένΟ τ α υ τ ό χ ρ ο ν α δ έ ν Εχει κ α μ μ ιά σ χ έ σ η μ έ τ ό ν έ κ λ ε χ τ ισ μ ό π ο ύ δ έ ξ α ίρ ε ι ν ά π ά ε ι π ιό π έ ρ α ά π ό τή ν ά μ ο ιβ α ία δ ρ ά σ η ά ν ά μ ε σ α σ τίς 

93
δ ιά φ ο ρ ε ς κ ο ιν ω ν ικ έ ς δ υ ν ά μ ε ις κ α ί δ έ ν ύ π ο π τ ε ύ ε τ α ι μ ά λ ισ τ α δ τ ι τό γ ε γ ο ν ό ς τή ς Αμοιβαίας δράσης ά ν ά ­ μ ε σ α σ ’ α ύ τ έ ς τΙς δ υ ν ά μ ε ις δ έ ν λ ύ ν ε ι ά κ ό μ α τ ό ζ ή ­ τ η μ α τή ς κ α τ α γ ω γ ή ς τ ο υ ς. Ή δ ια τ ύ π ω σ ή μ α ς ε ίν α ι μ ο ν ισ τικ ή δ ια τ ύ π ω σ η , κ α ί ή μ ο ν ισ τικ ή α ύ τή διατύ* π ω σ η ε ίν α ι β α θ ε ιά δ ια π ο τ ισ μ έ ν η ά π ό ύ λ ισ μ ό . Ό Χ έ γ γ ε λ Ε λεγε σ τή Φιλοσοφία τοΟ πνεύματος : « Τ ό πν εΟ μ α ε ΐν α ι ή μ ό ν η κ ινη τή ρ ια ά ρ χ ή τή ς Ισ τ ο ­ ρ ία ς » . Δ έ ν μ π ο ρ ο ύ μ ε ν ά σκεψ θοΟ με ά λ λ ο ιώ ς , &ν σ τα θ ο Ο μ ε σ τή ν ά π ο ψ η αύτοΟ τοΟ ιδεαλισμού π ο ύ σ ύ μ φ ω ν α μ ’ α ύ τ ό ν τό είν α ι κ α θ ο ρ ίζ ε τ α ι ά π ό τή νόηση Ό ύ λ ισ μ ό ς τοΟ Μ ά ρ ξ δ ε ίχ ν ε ι μέ π ο ιό τ ρ ό ­ π ο κ α θ ο ρ ίζ ε τ α ι ή Ιστορία τής σκέψ ης ά π ό τή ν Ιστο­ ρία τοϋ εΐναι, ά λ λ ά ό Ιδ ε α λ ισ μ ό ς δ έ ν έ μ π ό δ ισ ε τ ό ν Χ έ γ γ ε λ ν ά π α ρ α δ ε χ θ ε ί τή ν έ π ίδ ρ α σ η τή ς ο ικ ο ν ο ­ μ ία ς σ ά ν έ π ίδ ρ α σ η μ ιά ς α Ιτία ς « π ο ύ Ε γινε ά π ο τε λ ε σ μ α τικ ή μέ τή μ ε σ ο λ ά β η σ η τή ς ά ν ά π τ υ ξ η ς τοΟ π ν ε ύ μ α τ ο ς » . Τ ό ίδ ιο κ α ί ό ύ λ ισ μ ό ς δ έ ν έ μ π ό δ ισ ε τ ό ν Μ ά ρ ξ ν ά π α ρ α δ ε χ θ ε ί σ τή ν Ι σ τ ο ρ ία τή ν έ π ίδ ρ α σ η τοΟ π ν ε ύ μ α τ ο ς , σ ά ν έ π ίδ ρ α σ η μ ιδ ς δ ύ ν α μ η ς π ο ύ ή κ α τε ύ θ υ ν σ ή ιη ς σ έ κ ά θ ε δ ε δ ο μ έ ν η έ π ο χ ή κ α θ ο ρ ίζ ε τ α ι ά π ό τή ν ά ν ά π τ υ ξ η τή ς οίκονομίας. Τ ό δ τ ι ΰ λ ε ς οΐ Ιδ ε ο λ ο γ ίε ς Ε χουνε κ ο ινέ ς ρ ίζε ς , δ η ­ λ α δ ή τήν ψ υχολογία τής έπ οχής τους, δ έ ν ε ΐν α ι δ ύ ­ σ κ ο λ ο ν ά τ ό κ α τ α λ ά β ο υ μ ε κ ι’ ό κ α θ έ ν α ς θ ά π ε ισ θ ε ΐ γ ι ’ α ύ τ ό π α ρ α κ ο λ ο υ θ ώ ν τ α ς Εστω κ α ί έ π ιψ α ν ε ια κ ά τ ά γεγο ν ό τα , θ ά ά ναφ έρουμε ά νά μ εσ α σ ’ ά λ λ α π α ρ α ­ δ ε ίγ μ α τ α τό γ α λ λ ικ ό ρ ω μ α ν τ ισ μ ό . 'Ο Β ίκ τω ρ Ο ύ γ κώ, ό Ε ύ γ έ ν ιο ς ν τέ λ ά Κ ρ ο υ ά κ α ί ό " Ε κ τω ρ Μ περ λ ιό ζ έ ρ γ ά ζ ο ν τ α ν σ έ τ ρ ε ις έ ν τ ε λ ώ ς δ ια φ ο ρ ε τ ικ έ ς π ε ­ ρ ιο χ έ ς τή ς τέ χ ν η ς. ’ Η τ α ν κ ι’ ο ί τ ρ ε ις το υ ς ά ρ κ ε τ ά ά π ο μ α κ ρ υ σ μ έ ν ο ι ό Ενας ά π ’ τ ό ν ά λ λ ο ν . Ό Β ίκ τω ρ Ο ύ γ κ ώ τ ο υ λ ά χ ισ τ ο δ έ ν ά γ α π ο Ο σ ε τή μ ο υ σ ικ ή , κ α ί ό Ν τ ε λ α κ ρ ο υ ά ά π ε χ θ ά ν ο ν τ α ν τ ο ύ ς « ρ ω μ α ν τ ικ ο ύ ς» μ ο υ · σ ικ ο ύ ς. Κ αί π α ρ * δ λ α α ύ τ ά π ο λ ύ σ ω σ τ ά ό ν ο μ ά ζ α ν ε το ύ ς τ ρ ε ις α ύ τ ο ύ ς ά ξ ιο π ρ ό σ ε χ τ ο υ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς «ρω- 

94
μ α ν τ ικ ή Τ ρ ιά δ α » . Σ τ ά Ε ργα το υ ς ά ν τ ικ α θ ρ ε φ τ ίζ ε τ α ι ή ΐδ ι α ψ υ χ ο λ ο γ ία . Μ π ο ρ ε ΐ ν ά π ε ι κ α ν έ ν α ς δ τ ι δ π ί ν α ­ κ α ς τοΟ Ν τ ε λ α κ ρ ο υ ά , Δ άντης κ α ί ΒιργΙλιος, Εκφ ρά­ ζ ε ι τή ν Ϊ δ ια ψ υ χ ικ ή κ α τ ά σ τ α σ η μ ’ α ΰ τή π ο ύ ύ π α γ ό ρ ε υ σ ε σ τό Β ίκ τω ρ Ο ύ γ κ ώ τό ν Έ ρ ν ά ν η το υ κ α ί σ τό Μ π ε ρ λ ιό ζ τή Φ ανταστική χου Σ υμφω νία. Α ύ τό τ δ · ν ο ιω θ α ν ot σ ύ χ ρ ο ν ο ί το υ ς, δ η λ α δ ή Ε κ είν ο ι άπ* α ύ ­ τ ο ύ ς π ο ύ έ ν δ ια φ έ ρ ο ν τ α ν σ ο β α ρ ά γ ιά τή ν φ ιλ ο λ ο γ ία κ α ί τή ν τέ χ ν η Ό κ λ α σ σ ικ ό ς σ τ ις Ιδ ια ίτ ε ρ ε ς κ λ ίσ ε ις το υ I n g r e s ά π ο κ α λ ο Ο σ ε τ ό ν Μ π ε ρ λ ιό ζ « φ ρ ικ τό μ ο υ ­ σ ικ ό , τέ ρ α ς , λ η σ τή , ά ν τ ίχ ρ ισ τ ο » . (*) Α ύ τό θ υ μ ίζ ε ι τΙς κ ο λ λ α κ ε υ τ ικ έ ς γ ν ώ μ ε ς π ο Ο χ α ν έ κ φ ρ ά σ ει οί κ λ α σ σ ικ ο ί γ ιά τό Ν τ ε λ α κ ρ ο υ ά π ο ΰ λ ε γ α ν τό π ιν έ λ λ ο τ ο υ « μ ε ­ θ υ σ μ έ ν η σκοΟ πα». Ξ έ ρ ο υ μ ε π ώ ς ό Μ π ε ρ λ ιό ζ κ α θ ώ ς κ ι’ ό Β ίκ τω ρ Ο ύ γ κ ώ Α ν α γ κ ά σ θ η κ α ν ν ά δ ώ σ ο υ ν ά λ η θ ιν έ ς μ ά · χε ς. (**) Ξ έ ρ ο υ μ ε έ π ίσ η ς δ τ ι κ έ ρ δ ισ ε τή ν νίκη υ σ τ έ ρ α ά π ό ά σ ύ γ κ ρ ιτ α μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ε ς π ρ ο σ π ά θ ε ιε ς ά π ό δ σ ε ς Ε κανε ό Ο ύ γ κ ώ κ α ί π ο λ ύ ά ρ γ ό τ ε ρ α ά π ' α ύ τ ό ν . Γ ια τ ί Ε γινε α ύ τ ό μ ’ δ λ ο π ο ύ ή ψ υ χ ο λ ο γ ία π ο ύ έ κ φ ρ ά ζ ε τ α ι σ τή μ ο υ σ ικ ή το υ ή τα ν ε ί δ ι ά μέ τή ν ψ υ χ ο λ ο γ ία π ο ύ ε ίχ ε β ρ ε ι τή ν Ε κφ ρασή τη ς σ τή ρ ο μ α ν τ ικ ή π ο ίη σ η κ α ί τό ρ ο μ α ν τ ικ ό δ ρ ά μ α ; Γ ιά ν ά ά π α ν τ ή σ ο υ μ ε σ ’ α ύ τ ό τ ό έ ρ ώ τ η μ α θ ά χ ρ ε ια σ τ ε ί ν ά έ ξ η γ ή σ ο υ μ ε σ έ μ ά ς το ύ ς ίδ ιο υ ς π ο λ λ έ ς λ ε π τ ο μ έ ρ ε ιε ς στή σ υ γ κ ρ ιτ ι­ κή Ισ τ ο ρ ία τή ς Γ α λ λ ικ ή ς μ ο υ σ ικ ή ς κ α ί φ ιλολογία ς.^***)

(*) Κύττα τΙς Souvenires d ’ un H n g o litre τοΟ Augustin Challam el, Paris 1885 o- 259. Ό Ingres ήτα\ε πιό συνεπής Από τό Ν ϊελακρουά πού ένώ ήταν ρομαντικός σιή ζω γρα­ φική είχε διατηρήσει ώς τόσο μιά προτίμηση γιά τήν κλασ­ σική μουσική. (**) Παράβ. τό βιβΜο τοΟ Challam el σ. 258. (***)Καϊ προπαντός στήν Ιστορία γιά τό ρόλο πού πσίζει κάθε μιά ά π1 αύτές τΙς τέχνες σάν Βιερμηνευτής τών ψ υχι­ 

95
λ ε π τ ο μ έ ρ ε ιε ς π ο ύ θ ά μ ε ίν ο υ ν ίσ ω ς χ ω ρ ίς έ ξ ή γ η σ η γ ιά π ο λ ύ κ α ιρ ό , Αν δχι γιΑ πά ντα. Ά λ λ ά γ ιά κ ε ίν ο π ο ύ δ έ ν π ρ έ π ε ι ν ά ά μ φ ιβ ά λ λ ο υ μ ε κ α θ ό λ ο υ εΤναι τ ό δ τ ι ή ψ υ χ ο λ ο γ ία τοΟ γ σ λ λ ικ ο Ο ρ ω μ α ντισ μ ο Ο δ έ ν θ ά μ ά ς γ ίν ε ι κ α τ α ν ο η τ ή π α ρ ά μ ό νο δ ν τή δοΟ μ ε σ ά ν τή ν ψ υ χ ο λ ο γ ία μ ιδ ς ώ ρ ισ μ έ ν η ς τ ά ξ η ς π ο ύ β ρ ίσ κ ε τ α ι μ έ σ α σ έ ώ ρ ισ μ έ ν ο υ ς κ ο ιν ω ν ικ ο ύ ς κ α ί Ισ τ ο ρ ικ ο ύ ς 8ρ ους.(* ) κών καταστάσεων ττ)<' έποχής. Ξέρουμε βτι σέ διαφορετικές έιτοχές έμφανίζονται στήν πρώτη γραμμή διαφορετικές Ιδεο­ λογίες καί διαφορετικοί Ιδεολογικοί κλάδοι. Ή θεολ ογία ϊπ α ιζε στόν Μεσαίωνα 6να πολύ πιό σημαντικό ρόλο ά π ’ αύτόν πού παίζει σήμερα* ό χορός ήτανβ στήν πρωτόγονη κοινωνία ή πιό σπουδαία τέχνη ένώ σήμερα βχβι πάψει νά είναι κτλ. κτλ. <*) Στό βιβλίο τοΟ Chesneau (Lcs chefs d ' Ecole, Paris 1883) ύπάρχει μιά λεπτότατη παρατήρηση πάνω στή ψυχολογία τών ρομαντικών. Ό Chesneau παρατηρεί βτι ό ρωμαντισμός βκανε τήν έμφάνιοή του μετά τήν ‘Ε πανάσταση καί τήν Αύτοκρατορία. «Στή φιλολογία καί τήν τέχνη σημειώθηκε μιά κρίση σάν κι αύτή πού δημιουργήθηκε οτά ήθη μετά τή τρομοκρατία, μιά άληθινή κρίση τών αισθήσεων. Οι Ανθρω­ ποι εΤχανε ζήοει μέσα σέ διαρ<ή φ6βο, υστέρα Επαψε ό φόβος τους καί ρίχτηκαν στίς άπολαύσεις τής ζωήο. Οί έξωτερικές έκδηλώσεις, οί έξωτερικές μορφές τραβούσαν Απο­ κλειστικά τήν προσοχή. ‘Ο γαλάζιος ούρονός, τό έκτυφλωτικό φώς, ή ώμορφιά τών γυναικών, τά βαρυά βελοΟδα, τά μεταξωτά μέ τά άσιραφτερά τους χρώματα, ή λάμψη τοΰ χρυσού, τό λαμπίρισμα τών διαμαντιών, 0λα α ύ ιά δίναν χαρά. Οί άνθρωποι ζούσανβ μέ τά μάτια, είχανε πάψει νά σκέπτονται. Αύτό μοιάζει σέ πολλά σημεία μέ τή ψυχολο­ γία τή ; έποχής πού ζοΟμε σήμερα στή Ρωσσία. "Ομως ή πορ=(α τών γεγονότων πού ήταν αίτία τής ψυχικής αύτής κατάστασης προκλήθηκε κι αύτή άπό τήν πορεία τής οίκονο­ μικής έξέλιξης. 

96
Ό Ζ. Τ ιε ρ σ ό λ έ ε ι : «Τ ό κ ίν η μ α τοΟ 1830 σ τή φ ι­ λ ο λ ο γ ία κ α ί τήν τ έ χ ν η ή τα ν μ α κ ρ ιά ά π ό τοΟ ν ά Εχει χ α ρ α κ τ ή ρ α λ α ϊκ ή ς έ π α ν ά σ τα σ η ς» (* ). Α ύ τό ε ίν α ι ά π ό λ υ τ α ά λ η θ ιν ό .Τ ό κ ίν η μ α έ κ ε ΐν ο ή τα ν βα&κιά άστιπό. Ά λ λ ά δ έ ν ε ίν α ι μ ό ν ο ν α ύ τό . Μ έ σ α σ τή ν Τδια τή μ π ο υ ρ ζ ο υ α ζ ία δ έ ν ε ίχ ε κ α θ ό λ ο υ τή γ ε ν ικ ή σ υ μ π ά ­ θε ια . Κ α τά τή γ ν ώ μ η το ΰ Τ ιε ρ σ ό , έ ξ έ φ ρ α ζ ε τή ν τ ά σ η μ ιά ς μ ικ ρ ή ς ό μ ά δ α ς « έκ λ εχ τώ ν » ά ρ κ ε τ ά δ ιο ρ α τ ικ ώ ν σ τό ν ά ξ α ίρ ο υ ν ν ά ά ν α κ α λ ύ π τ ο υ ν τή μ ε γ α λ ο φ υ ΐα ΰ π ο υ κ ι' ά ν κ ρ υ β ό τ α ν ε (**). Ό Τ ιε ρ σ ό δ ια π ισ τ ώ ν ε ι 6τσ ι κ α τ ά τ ρ ό π ο έ π ιφ α ν ε ια κ ό — δη λ . ίδ ε α λ ισ τ ικ ό — τ ό γ ε γ ο ν ό ς δ τ ι ή μ π ο υ ρ ζ ο υ α ζ ία τή ς έ π ο χ ή ς έ κ ε ίν η ς δ έ ν κ α τ α λ ά β α ιν ε Ενα μ ε γ ά λ ο μ έ ρ ο ς ά π ό τ ο ύ ς π ό θ ο υ ς κ α ί τ ά α ίσ θ ή μ α τ α π ο ύ έ μ ψ ύ χ ω ν α ν τό τε σ τή φ ιλ ο λ ο ­ γ ία κ α ί σ τή ν τέ χ ν η το ύ ς Ι δ ε ο λ ό γ ο υ ς τη ς. Π α ρ ό μ ο ια ά σ υ μ φ ω ν ία ά ν ά μ ε σ α σ το ύ ς Ιδ ε ο λ ό γ ο υ ς τη ς κ α ί τήν τά ξ η π ο ύ έ κ φ ρ ά ζ ο υ ν τίς τ ά σ ε ις τη ς κ α ί τ ά γ ο Ο σ τα τη ς, δ έ ν ε ίν α ι σ π ά ν ιο π ρ ά μ α σ τή ν ίσ το ρ ία . Ή ά σ υ μ ­ φ ω ν ία α ύ τ ή έ ξ η γ ε ϊ π ο λ λ έ ς Ιδ ιο μ ο ρ φ ίε ς τή ς π ν ε ύ μ α τικ ή ς ά ν ά π τ υ ξ ή ς τή ς ά ν θ ρ ω π ό τ η τ α ς . Σ τ ή ν π ε ρ ίπ τ ω σ ή μ α ς π ρ ο κ ά λ ε σ ε ά ν ά μ ε σ α σ τ ’& λλα κ α ί τή ν π ε ρ ιφ ρ ο ν η ­ τικ ή σ τά σ η τή ς ρ α φ ιν α ρ ισ μ έ ν η ς ό μ ά δ α ς τώ ν « έ κ λ ε ­ χ τώ ν » ά π έ ν α ν τ ι σ τ ο ύ ς « ά ξ ε σ το υ ς » ά σ τ ο ύ ς , σ τ ά σ η π ο ύ ώ ς τ ά σ ή μ ε ρ α π α ρ α π λ α ν ά ε ι το ύ ς ά π λ ο ϊκ ο ύ ς άνθ ρ ώ π ο υ ς κ α ί τ ο ύ ς κ ά ν ε ι έ ν τ ε λ ώ ς ά ν ίκ α ν ο υ ς ν ά κ α ­ τ α λ ά β ο υ ν τό ν ά ρ χ ιμ π ο υ ρ ζ ο υ ά δ ικ ο χ α ρ α κ τ ή ρ α τοΟ ρ ω μ α ντισ μ ο Ο . Ά λ λ ά έ δ ώ δ π ω ς κ ι’ άλλο Ο ή π ρ ο έ λ ε υ σ η κ α ί ό χ α ρ α κ τ ή ρ α ς μ ιδ ς τ έ τ ο ισ ς ά σ υ μ φ ω ν ία ς δ έ ν μ π ορ ο Ο ν ν ά έξη γη θο Ο ν σ έ τ ε λ ε υ τ α ία ά ν ά λ υ σ η , π α ρ ά μ ό ν ο ά π ό τή ν ο ίκ ο ν ο μ ικ ή κ α τ ά σ τ α σ η τή ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς τ ά ξ η ς π ο ύ σ τ ο ύ ς κ ό λ π ο υ ς τη ς έ κ δ η λ ώ θ η κ ε α ύ τή ή ά σ υ μ φ ω ν ία .Έ δ ώ δ π ω ς κ α Ιπ α ν το Ο μ ό ν ο τ ό ε ίν α ι φ ω τίζε ι (*) H ector Berlioz et
1904 p. 19Ο.

la so cieti de eon temps, Paris

(*·) Αύτ. σ· 190. 

97
τ ά « μ υ σ τικ ά » τή ς ν ό η σ η ς. Κ α ί ν ά γ ια τ ί έ β ώ — ό π ω ς κ ι’ ό π ο υ δ ή π ο τ ε ά λ λο Ο — μ ό ν ο ν ό ύ λ ισ μ ό ς ε ίν α ι Ικ α ν ό ς ν ά δ ώ σ ε ι μ ιά ν έ π ι σ τ η μ ο ν ι κ ή έξή γ η σ η τή ς « π ο ρ ε ία ς τ ώ ν Ιδεώ ν». XIV Ο ί Ιδ ε α λ ισ τ έ ς σ τ ίς π ρ ο σ π ά θ ε ιέ ς τ ο υ ς ν ά έ ξ η γ ή σ ο υ ν α ύ τ ή τή ν π ο ρ ε ία δ έ ν μ ά θ α ν ε π ο τ έ ν ά π α ρ α τ η ροΟν π ρ ο σ ε χ τ ικ ά ά π ό τή ν ά π ο ψ η τή ς « ρ ο ή ς τ ώ ν π ρ α γ μ ά τ ω ν » . “Ε τσ ι έ ξ η γ ε ΐ ό Τ α Ιν τ ά Ε ρ γα τ έ χ ν η ς ά π ό τ ΐς Ιδ ιό τη τε ς τ ο ϋ κ ύ κ λ ο υ π ο ύ π ε ρ ιβ ά λ λ ε ι τό ν κ α λ λ ιτ έ χ ν η . Π ο ιές δ μ ω ς ; Τ Ις ψ υ χ ο λ ο γ ι κ έ ς Ιδιό τη ­ τ ε ς , δ η λ α δ ή τή γ ε ν ικ ή έκ είν η ψ υ χ ο λ ο γ ία μ ιδ ς δ ο σ μ έ ­ ν η ς έ π ο χ ή ς π ο ύ οί ( δ ιό τη τέ ς τη ς χ ρ ε ιά ζ ο ν τ α ι κ ι’ α ύ τ έ ς μ ιά ν έ ξή γ η σ η * . “Ο τ α ν ό ύ λ ισ μ ό ς έ ξ η γ ε ΐ τή ν ψ υ χ ο λ ο ­ γ ία μ ιδ ς κ ο ιν ω ν ία ς ή μ ιδ ς δ ο σ μ έ ν η ς τ ά ξ η ς , ά ν α ψ έ ρ ε τ α ι σ τή ν ο ίκ ο νο μ ικ ή δ ιά ρ θ ρ ω σ η π ο ύ δ η μ ιο υ ρ γ ιέ τ α ι ά π ό τή ν ο ίκ ο νο μ ικ ή ά ν ά π τ υ ξ η ' δ μ ω ς ό Τ α Ιν π ο ύ ή τ α ν Ιδ ε α λ ισ τ ή ς , έξηγοΟ σε^τήν κ α τ α γ ω γ ή τοΟ κ ο ι ν ω ν ι κ ο ύ σ υ σ τ ή μ α τ ο ς ά π ό τή ν κ ο ι ν ω ν ι κ ή ψ υ χ ο λ ο γ ί α , π ρ ά γ ­ μ α π ο ύ τ ό ν Ε μ π λεξε μ έ σ α σ έ ά ν τ ιφ ά σ ε ις χ ω ρ ίς δ ιέ ­ ξο δ ο . Ο ί Ιδ ε α λ ισ τ έ ς β λ ο υ τοΟ κ ό σ μ ο υ δ έ ν ά γ α π δ ν ε π ιά τ ό ν Τ α ίν . Κ α ί κ α τ α λ α β α ίν ο υ μ ε γ ι α τ ί : μέ τ ό ν «κύ κ λ ο » έ ν ν ο ε ΐ τή ν ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ ή ς μ ά ζ α ς , τή ν ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ ο ΰ « μ έ σ ο υ ά ν θ ρ ώ π ο υ » μ ιδ ς ώ ρ ισ μ έν η ς έ π ο χ ή ς κ α ί μ ιδ ς ώ ρ ισ μ έ ν η ς τ ά ξ η ς , «ή ψ υ χ ο λ ο γ ία α ύ τή ε ίν α ι σ τό ν Τ α ίν ή τ ε λ ε υ τ α ία έ ν σ τ α σ η π ο ύ μ π ο ­ ρ ε ΐ ν ά έ π ικ α λ ε σ τ ε ΐ ό έ π ισ τ ή μ ο ν α ς . Κ α τ ά σ υ ν έ π ε ια σ τό ν Τ α ίν , ό « μ ε γ ά λ ο ς » ά ν θ ρ ω π ο ς σ κ έ φ τ ε τ α ι κ α ί αίσ θ ά ν ε τ α ι έ μ π ν ε ό μ ε ν ο ς π ά ν τ ο τ ε ά π ό τ ό « μ έσ ο ν» ά ν ­ θ ρ ω π ο , ά π ό τ ις « μ ε τρ ιό τ η τε ς* . Ά λ λ ά α ύ τ ό ε ίν α ι * Τό £ργο τέχνης λέει ό ΤαΙν καθορίζεται άπό Ινα σύ­ νολο πού είναι ή γενική κατάσταση τοΰ πνεύματος καί τών γύρω ήθών. 

98
ψ ε ύ τικ ο κ α ί έ π ιπ λ έ ο ν δ υ σ ά ρ ε σ τ ο γ ιά τ ο ύ ς ά σ τ ο ύ ς « δ ια ν ο ο ύ μ ε ν ο υ ς » , π ο ύ κ λ ίν ο υ ν π ά ν τ α ν ά το π ο θ ε το Ο ν τ ο ύ ς έ α υ τ ο ύ ς τ ο υ ς λ ίγ ο - π ο λ ύ σ τή ν κ α τ η γ ο ρ ία τ ώ ν μ ε γ ά λ ω ν ά ν θρ ώ π ω ν. Ό Τ α ίν ή ταν ό ά ν θ ρ ω π ο ς πο ύ άψοΟ ε ίπ ε Α , Α π ο δ ε ίχ θ η κ ε ά ν ίκ α ν ο ς ν ά π ρ ο φ έ ρ ε ι Β, κ α τ α σ τ ρ έ φ ο ν τ α ς μ ’ α ύ τ ό ν τ ό ν τ ρ ό π ο τή ν ύ π ό θ ε σ ή τ ο υ . Γ ιά ν ά β γ ε ι ά π ό τΙς ά ν τ ιφ ά σ ε ις π ο ύ ε ίχ ε μ π λ έ ξ ε ι, δ έ ν ύ π ή ρ χ ε ά λ λ η δ ιέ ξ ο δ ο ς ίξ ω ά π ό τ ό ν Ισ το ρ ικ ό ύ λ ισ μ ό π ο ύ κ ρ α τ ά ε ι μ ιά (σ ό τιμ η θ έσ η , τό σ ο γ ιά τή ν « π ρ ο ­ σ ω π ικ ό τ η τ α » δσ ο κ α ί γ ιά τ ό ν « κ ύ κ λ ο » , τό σ ο γ ιά τ ο ύ ς « μ έ σ ο υ ς » ά ν θ ρ ώ π ο υ ς δσ ο κ α ί γ ιά τ ο ύ ς μ ε γ ά λ ο υ ς « έ κ λ ε χ τ ο ύ ς τή ς τ ύ χ η ς» . ’Α π ’ τό μ ε σ α ίω ν α ώ ς τό 1871 ή Γ α λ λ ία ή τ α ν ά π ο κ λ ε ισ τ ικ ά ή χ ώ ρ α δ π ο υ ή κ ο ιν ω ν ικ ή κ α ί π ο λ ιτ ικ ή έξέλ ιξη . κ α ί ή π ά λ η ά ν ά μ ε σ α σ τ ίς δ ιά φ ο ρ ε ς κ ο ιν ω ν ικ έ ς τ ά ξ ε ις π ή ρ α ν ε τ ό ν π ιό τ υ π ικ ό χ α ρ α χ τ ή ρ α γ ιά τή Δ υ τ ικ ή Ε ύ ρ ώ π η . Μ ε τά ά π ’ α ύ τ ό δ έ ν θ δ τ α ν χ ω ρ ίς έ ν δ ια φ έ ρ ο γ ν ά π α ρ α τ η ρ ή σ ο υ μ ε δ τ ι ά κ ρ ιβ ώ ς σ τή Γ α λ λ ία μπ ο ρ ο Ο μ ε μέ τή μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η ε ύ κ ο λ ία ν ά ά π ο κ α λ ύ ψ ο υ μ ε τ ό ν ο ύ σ ιώ δ η δ ε σ μ ό π ο ύ ύ π ά ρ χ ε ι ά ν ά μ ε σ α σ τή ν ά ν ά π τ υ ξ η , κ α ί τή ν π ά λ η π ο ύ ά ν α φ έ ρ α μ ε π ιό π ά ν ω ά π ό τ ό ν α μ έ ρ ο ς κ α ί τή ν Ισ τ ο ρ ία τ ώ ν (δ ε ο λ ο ­ γ ιώ ν ά π ό τ ό ά λ λ ο . Μ ιλ ώ ν τ α ς γ ιά τ ό λ ό γ ο π ο ύ οί (δέες τή ς θ ε ο κ ρ α ­ τ ικ ή ς σ χ ο λ ή ς γ ιά τή φ ιλ ο σ ο φ ία τή ς Ισ τ ο ρ ία ς δ ια δ ό ­ θ η κ α ν τ ό ν κ α ιρ ό τ ή ς Π α λ ιν ό ρ θ ω σ η ς σ τή Γ α λ λ ία , ό R . F lin d π α ρ α τ η ρ ε ί : « Ή έ π ιτ υ χ ία μ ια ς τ έ τ ο ια ς θ ε ω ­ ρ ία ς θ& μενε ώ σ τ ό σ ο ά ν ε ξ ή γ η τ η ά ν δ έ ν ε ίχ ε π ρ ο ε τ ο ι­ μ α σ τ ε ί ό δ ρ ό μ ο ς τ η ς ά π ό τό σ ε ν σ ο υ α λ ισ μ ό (se n su a lism e ) τοΟ C o d illa c κ α ί δ ν δ έ ν ε ίχ ε ό λ ο φ ά ν ε ρ α π ρ ο ο ­ ρ ισ τ ε ί ν ά ύ π η ρ ε τή σ ει τ ά σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α τή ς ά λ λ η ς έκείν η ς θ ε ω ρ ία ς π ο ύ ά ν τ ιπ ρ ο σ ώ π ε υ ε τ ίς (δέες μ ιδ ς π λ α τ ε ιδ ς τ ά ξ η ς τή ς γ α λ λ ικ ή ς κ ο ιν ω ν ία ς π ρ ίν κ α ί μ ε τ ά τ ή ν Π α λ ιν ό ρ θ ω σ η ·. Α ύ τό ε ίν α ι δ λ ό σ ω σ τ ο . Κ αί ε ΐν α ι *
o. 149.

The philosophy of history in France and G erm anyj 

99
ε ύ κ ο λ ο ν ά κ α τ α λ ά β ο υ μ ε π ιά ή τ α ν ή τ ά ξ η π ο ύ ε ίχ ε β ρ ε ι σ τή θ ε ο κ ρ α τικ ή σ χ ο λ ή τή ν Ι δ ε ο λ ο γ ικ ή έ κ φ ρ α σ η τ ώ ν σ υ μ φ ε ρ ό ν τ ω ν τ η ς. Ά λ λ ά δ ς σ π ρ ώ ξ ο υ μ ε β α θ ύ τ ε ρ α τ ή μ ε λ έτ η μ α ς γ ιά τή γ α λ λ ικ ή Ισ τ ο ρ ία κι δ ς θ έ σ ο υ μ ε τ ό έ ρ ώ τη μ α : δ έ ν θ ά μ π ο ρ ο ύ σ α μ ε ν ά ά ν α κ α λ ύ ψ ο υ μ ε έ π ίσ η ς κ α ί τ ις κ ο ιν ω ν ικ έ ς α ιτ ίε ς τή ς έ π ιτ υ χ ία ς τ ο ϋ σ εν σ ο υ α λ ισ μ ο Ο σ τή ν π ρ ο ε π α ν α σ τ α τ ι κ ή Γ α λ λ ί α ; Τ ό π ν ε υ μ α τ ικ ό κ ίν η μ α π ο ύ ά π ό γ ο ν ο ( το υ ή τ α ν ε οί θ ε ω ρ η τικ ο ί τοΟ σ εν σ ο υ α λ ισ μ ο Ο , δ έ ν έ ξ έ ψ ρ α ζ ε μέ τή σ ε ιρ ά τ ο υ , τΙς τ ά σ ε ις μι& ς ώ ρ ισ μ έ ν η ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς τ ά ξ η ς ; Α ν α μ φ ισ β ή τ η τ α , Τ ό κ ίν η μ α α ύ τ ό έ ξ έ φ ρ α ζ ε τ Ις τ ά σ ε ις χ ε ιρ α φ έ τ η σ η ς τή ς τ ρ ίτη ς γ α λ λ ικ ή ς τ ά ξ η ς (34). Ά ν π η γ α ίν α μ ε μ α κ ρ ύ τ ε ρ α π ρ ό ς τή ν κ α τ ε ύ θ υ ν σ η α ύ τ ή , θ ά β λ έ π α μ ε π . χ . δ τ ι ή φ ιλ ο σ ο φ ία τοΟ Ν τ ε κ ά ρ τ ε ί ν α ι τό ζ ω ν τ α ν ό ά ν τ ικ α θ ρ έ φ τ ισ μ α τ ώ ν ά ν α γ κ ώ ν τή ς ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ς έ ξ έ λ ιξ η ς κ α ί τοΟ σ υ σ χ ε τ ισ μ ο ΰ τ ώ ν κ ο ι­ ν ω ν ικ ώ ν δ υ ν ά μ ε ω ν τή ς έ π ο χ ή ς το υ * . Ά ν ά ν α τ ρ έ χ α μ ε τ έ λ ο ς σ τό X I V α ίώ ν α κ ι δ ν σ υ γ κ ε ν τ ρ ώ ν α μ ε τή ν π ρ ο σ ο χ ή μ α ς , π. χ . σ τ ά ίπ π ο τ ικ ά μ υ θ ισ τ ο ρ ή μ α τ α π ο ύ σ η μ ε ιώ σ α ν ε μ ε γ ά λ η ε π ιτ υ χ ία σ τή ν Α ύ λ ή κ α ί σ τή ν γ α λ λ ικ ή ά ρ ισ τ ο κ ρ α τ ία τή ς έ π ο χ ή ς , θ ά β λ έ π α μ ε γ ιά μ ιά φ ο ρ ά ά κ ό μ α π ώ ς τ ά μ υ θ ισ τ ο ρ ή μ α τ α έ κ ε ϊν α ή τ α ν ε ό κ α θ ρ έ φ τ η ς τή ς ζ ω ή ς κ α ί τ ώ ν π ρ ο τ ιμ ή σ ε ω ν α ύ τ ή ς τ ή ς τά ξ η ς* * . Μ έ μ ιά λ έξ η , σ τή ν ά ξ ιο π ρ ό σ ε χ τ η α ύ τ ή χ ώ ρ α π ο ύ π ρ ιν λ ίγ ο ά κ ό μ α ε ίχ ε ά π ό λ υ τ α τό δ ικ α ίω ­ μ α ν ά λ έε ι δ τ ι « β ά δ ιζ ε έ π ικ ε φ α λ ή ς τ ώ ν έ θ ν ώ ν » , ή * Κύττα τήν Iiisto ire de la litteratu re franeaise de G. Lanson (Paris 1896, a. 394-397), δπου ό σύνδεσμος άνάμεσα σ’ ώ ρ ισ μ ίνες πλευρές τής φιλοσοφίας τοΰ Ν τεκάρτ καί τήν ψυχολογία τής κυρίαρχης τάζης στή Γαλλία στό πρώ το μισό τοϋ X V III αίω να έ ζη γ εΐτα ι άρκετά καλά. ** Στό βιβλίο του H istoire de France (τ. I, σ. 59) 6 Sismondi έκφράζει γ ιά τή σημασία τών μυθιστορημάτων αύτών μ ιά πολύ ένΒιαφέρουσα γνώμη πού προσφέρει πληροφορίες γ ι ά τήν κ ο ινω ν ιο λ ο γική μ ελ έτη τή ς μίμησης. 

100 κ α μ π ύ λ η τή ς π ν ε υ μ α τ ικ ή ς κ ίνη σ η ς π α ίρ ν ε ι μ ιά π α ­ ρ ά λ λ η λ η κ α τ ε ύ θ υ ν σ η μέ τή ν κ α μ π ύ λ η τή ς κ ο ιν ω ν ι­ κ ή ς κ α ί π ο λ ιτ ικ ή ς ά ν ά π τ υ ξ η ς π ο ύ κ α θ ο ρ ίζ ε τ α ι κ ι’ α ύ τ ή ά π ό τή ν π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν η . ΟΙ κ ύ ρ ιο ι α ύ τ ο ί π ο ύ ε ίχ α ν « κ ρ ιτ ικ ά ρ ε ι» τό Μ ά ρ ξ σ έ δ ιά φ ο ρ ο υ ς τ ό ν ν ο υ ς , δ έ ν ε ίχ α ν ε κ α μ μ ιά Ιδέα ά π ’ β λ α α ύ τ ά . Δ έ ν ύ π ο π τ ε υ ό ν τ α ν ε π ώ ς , ά ν ή κ ρ ιτικ ή εΤναι β έ β α ια π ρ ά μ α ώ ρ α ΐο κ α ί ά ξ ιέ π α ιν ο , π ρ έ π ε ι ώ σ τ ό σ ο ν ά κ ρ ιτ ικ ά ρ ο υ μ ε ξ α ίρ ο ν τ α ς τό θ έ μ α , δ η λ α δ ή ν ά κ α τ α λ α ­ β α ί ν ο υ μ ε α ύ τ ό π ο ύ κ ρ ι τ ι κ ά ρ ο υ μ ε . Τ ό ν ά κ ρ ιτ ικ ά ­ ρ ε ις μ ιά δ ο σ μ έ ν η μ έ θ ο δ ο έ π ισ τη μ ο ν ικ ή ς Ι ρ ε υ ν α ς , σ η­ μ α ίν ε ι ν ά κ α θ ο ρ ίσ ε ις ώ ς π ιό σ η μ ε ίο μ π ο ρ ε ΐ ν α χ ρ η σ ι­ μ ε ύ σ ε ι σ τή ν ά ν α κ ά λ υ ψ η τοΟ α ίτ ιώ δ ο υ ς δ ε σ μ ο ΰ τ ώ ν φ α ιν ο μ έ ν ω ν . Ά λ λ ά α ύ τ ό δέ μ π ο ρ ε ΐ ν ά τό κ ά ν ε ις π α ρ ά μ ό ν ο δ ια μ έ σ ο υ τή ς π ε ίρ α ς , δ η λ α δ ή μ έ τή ν έφ α ρ μ ο γ ή α ύ χ ή ς τή ς μ ε θ ό δ ο υ . Τ ό ν ά κ ρ ιτ ικ ά ρ ε ις τ ό ν Ισ τ ο ­ ρ ικ ό ύ λ ισ μ ό , σ η μ α ίν ε ι ν ά π ρ ο σ π α θ ή σ ε ις ν ά χ ρ η σ ιμ ο ­ π ο ιή σ ε ις τή μ έ θ ο δ ο τ ο ϋ Μ ά ρ ξ κ α ί το ϋ “Ε ν γ κ ε λ ς μ ε ­ λ ε τ ώ ν τ α ς μ ’ α ύ τή , τή ν Ισ το ρ ικ ή κ ίνησ η τή ς ά ν θ ρ ω π ό τη τ α ς . Μ ό νο μ ’ α ύ τ ό τ ό ν τρ ό π ο μ π ο ρ ε ΐς ν ’ ά ν α κ α λ ύ ψ ε ις τ ις δ υ ν α τ έ ς κ α ί ά δ ύ ν α τ ε ς π λ ε υ ρ έ ς α ύ τ ή ς τ ή ς μ ε θ ό δ ο υ . « T h e p ro o f of th e p u d d in g is in t h e e a tin g * (τό δ τ ι ή π ο υ τ ίγ κ α ύ π ά ρ χ ε ι ε ίν α ι δ τ ι τή ν τ ρ ώ ς ), ε ίπ ε ό ’Έ ν γ κ ε λ ς έ ξ η γ ώ ν τ α ς τή γ ν ω σ ε ο θ ε ω ρ ία το υ . Α ύ τό ε ίν α ι τό ίδ ιο ά λ η θ ιν ό κ α ί γ ιά τ ό ν Ισ το ρ ικ ό ύ λ ισ μ ό . Γ ιά ν ά κ ρ ιτ ικ ά ρ ε ις α ύ τ ό τό φ α ΐ π ρ έ π ε ι π ρ ώ τ α ν ά τ ό δ ο κ ιμ ά σ ε ις . Γ ιά ν ά δ ο κ ιμ ά σ ε ις τή μ έ θ ο δ ο τ ο ϋ Μ ά ρ ξ κ α ί το ΰ “ Ε ν γ κ ε λ ς π ρ έ π ε ι ν ά ξ έ ρ ε ις π ρ ώ τ α ν ά τή χ ρ η ­ σ ιμ ο π ο ιή σ ε ις . Ά λ λ ά γ ιά ν ά τή ν χ ρ η σ ιμ ο π ο ιή σ ε ις έπιδ έ ξ ια , α ύ τ ό π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι μ ιά ν ά σ ύ γ κ ρ ιτ α π ιό σ ο β α ρ ή έ π ισ τη μ ο ν ικ ή π ρ ο π α ρ α σ κ ε υ ή κ α ί μ ιά δ ια ν ο η τικ ή έργ α σ ί α π ο λ ύ π ιό έ π ίμ ο ν η ά π ό ρ η το ρ ικ ο ύ ς ψ ευ τοκρ ιτ ικ ο ύ ς λ ό γ ο υ ς γ ιά τό μ ο ν ό π λ ε υ ρ ο χ α ρ α χ τ ή ρ α τ ο ϋ Μ α ρ ξ ισ μ ο ύ θ ί κ ρ ιτικ ο ί τ ο ϋ Μ ά ρ ξ λ έ ν ε , ά λ λ ο ι μέ λ ύ π η κι ά λ λ ο ι μέ μ ο μ φ ή κ ι’ ά λ λ ο ι ά κ ό μ α μέ χ α ιρ ε κ ά κ ισ , δ τ ι. 

101
ώ ς τ ά σ ή μ ε ρ α δ έ β γ ή κ ε ο ύ τ ε Ενα β ι β λ ί ο π ο ύ ν ά δ ί­ ν ε ι μ ιά θ ε ω ρ η τικ ή δ ικ α ιο λ ό γ η σ η τοΟ Ισ το ρ ικ ο ύ ύ λισμοΟ . Μ ’ Ενα τ έ το ιο β ιβ λ ίο έ ν ν ο ο ϋ ν σ υ ν ή θ ω ς κ ά τ ι σ ά ν Ε να ε ΐδ ο ς σ ύ ν τ ο μ η ς π ρ α γ μ α τ ε ία ς τή ς π ο γ κ ό σ μ ια ς Ισ τ ο ρ ία ς ά π ό τή ν υ λ ισ τικ ή ά π ο ψ η . “Ο μ ω ς α ύ τ ή τή σ τ ιγ μ ή , δ έ ν 0 d μ π ο ρ ο ύ σ ε ν ά γ ρ α φ τ ε ί μ ιά τ έ τ ο ια π ρ α γ μ α τ ε ία οΟτε ά π ό Ε ναν μ ο ν ά χ α σ ο φ ό , δ σ ο π α γ ­ κ ό σ μ ιε ς κι δ ν ή τ α ν οί γ ν ώ σ ε ις το υ , ο ό τ ε ά π ό μ ιά ό λ ό κ λ η ρ η ό μ ά δ α σ ο φ ώ ν . Γ ιά Ενα τ έ τ ο ιο β ιβ λ ίο δ έ ν ύ π ά ρ χ ε ι ά ρ κ ε τ ό ύ λ ικ ό κ α ί δ έ ν θ ά ύ π ά ρ χ ε ι γ ιά π ο λ ύ ν κ α ιρ ό . Τ ό ύ λ ικ ό α ύ τ ό δ έ ν μ π ο ρ ε ί ν ά σ υ γ κ ε ν τ ρ ω θ ε ί π α ρ ά δ ιά μ έ σ ο υ μ ιά ς μ α κ ρ ιά ς σ ε ιρ ά ς έ ρ ε υ ν ώ ν π ά ν ω σ τ ίς λ ε π τ ο μ έ ρ ε ιε ς τώ ν ά ν τ ίσ τ ο ιχ ω ν π ε ρ ιο χ ώ ν τή ς έ π ισ τ ή μ η ς κ α ί μέ τή β ο ή θ ε ια τή ς μ ε θ ό δ ο υ τοΟ Μ ά ρ ξ. Μ έ ά λ λ α λ ό γ ι α ο ί « κ ρ ιτικ ο ί» π ο ύ ζ η τ ά ν ε Ενα τ έ το ιο β ιβ λ ίο , θ ά ή θ ε λ α ν ν ά ε ίχ ε ά ρ χ ί σ ε ι ά π ό τ ό τ έ λ ο ς ή έ ρ γ α σ ία , δ η λ α δ ή ν ά ε ίχ ε έ ξ η γ η θ ε ΐ π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν α ά π ό ύ λ ισ τικ ή ά π ο ψ η ή ί δ ι α ή ι σ τ ο ρ ι κ ή π ο ρ ε ί α π ο ύ π ρ ό κ ε ι τ α ι, γ ι ά ν ά μ ιλ ή σ ο υ μ ε κ α θ α ρ ά , ν ά έκ θ έσ ο υ μ ε . Π ρ α γ μ α τ ικ ά α ύ τ ό τό β ιβ λ ίο γ ρ ά φ ε τ α ι ά κ ρ ι­ β ώ ς σ τό μ έ τρ ο π ο ύ οί σ ύ γ χ ρ ο ν ο ι σ ο φ ο ί — σ υ χ ν ό τ α τ α χ ω ρ ίς ν ά τό κ α τ α λ α β α ίν ο υ ν , δ π ω ς τ ό ε χ ο υ μ ε ήδη ε ίπ ε ΐ, β ρ ίσ κ ο ν τ α ι ύ π ο χ ρ ε ω μ έ ν ο ι ά π ό δ λ η τή ν σ η μ ε ­ ρ ιν ή κ α τ ά σ τ α σ η τή ς κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία ς ν ά δ ώ σ ο υ ν μ ιά ν έ π ισ τη μ ο ν ικ ή έ ξή γ η σ η τ ώ ν φ α ιν ο μ έ ν ω ν π ο ύ γ ι ’ α ύ τ ά μ ιλ ο ύ ν . Κ α ί μ ό ν ο τ ά π α ρ α δ ε ίγ μ α τ α π ο ύ ά ν α φ έ ρ α μ ε ή τ α ν ά ρ κ ε τή ά π ό δ ε ιξ η δ τ ι φ ά ν η κ α ν ώ ς τ ά σ ή μ ε ρ α π ο λ ύ λ ίγ ο ι ά π ’ α ύ τ ο ύ ς τ ο ύ ς σ ο φ ο ύ ς. Ό Λ α π λ ά ς λ έ ε ι δ τ ι μ ε τ ά τή μ ε γ ά λ η ά ν α κ ά λ υ ψ η τ ο ΰ Ν ε ύ τ ω ν α , π ε ν ή ν τ α χ ρ ό ν ια κ ύ λ ισ α ν ώ σ π ο υ ν ά συμ π λη ρω θεί ά π ό ά λ λες κά πω ς, σοβαρές άνακα λύψ ε ις. Χ ρ ε ιά σ τη κ ε δ λ ο ς α ύ τ ό ς ό χ ρ ό ν ο ς γ ιά ν ά γ ίν ε ι κ α τ α ν ο η τ ή ά π ό δ λ ο υ ς ή μ ε γ ά λ η α ύ τή ά λ ή θ ε ια κ α ί ν ά ν ικ ή σ ε ι τ ά έ μ π ό δ ια π ο ύ ό ρ θ ώ ν ο ν τ α ν μ π ρ ο ­ σ τ ά τη ς ά π ό τή θ ε ω ρ ία τ ώ ν σ τ ρ ο β ίλ ω ν , κ α ί Γσως 

102
ά κ ό μ α ά π ό τή ν φ ιλ α υ τ ία τ ώ ν σ ύ γ χ ρ ο ν ώ ν το υ μ α ­ θ η μ α τικ ώ ν * . Τ ά έ μ π ό δ ια π ο ύ σ υ ν α ν τ ά ε ι ό ν ε ώ τ ε ρ ο ς ύ λ ισ μ ό ς σ ά ν Α ρ μ ο νική κ α ί σ υ ν ε π ή ς θ ε ω ρ ία ε ίν α ι ά σ ύ γ κ ρ ιτ α μ ε ­ γ α λ ύ τ ε ρ α ά π ό α ύ τ ά π ο ύ σ υ ν ά ν τ η σ ε σ τή ν ε μ φ ά ν ισ ή τ η ς ή θ ε ω ρ ία το ΰ Ν ε ύ τ ω ν α . Ε ν ά ν τ ι ά τ ο υ ό ρ θ ώ ν ε τ α ι Α μ εσ α κ α ί ά π ο φ α σ ισ τ ικ ά τό σ υ μ φ έ ρ ο ν τή ς σ η μ ε ρ ιν ή ς κ υ ρ ία ρ χ η ς τ ά ξ η ς π ο ύ ύ π ο τ ά σ σ ε τ α ι ά ν α γ κ α σ τ ικ ά κ ά τ ω ά π ό τή ν ε π ίδ ρ α σ ή τη ς τό μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο μ έ ρ ο ς τ ώ ν σ ο φ ώ ν τοΟ κ α ιρ ο ύ μ α ς . *Η ύ λ ισ τικ ή δ ια λ ε χ τ ικ ή « π ο ύ δ έ ν λ υ γ ίζ ε ι μ π ρ ο σ τ ά σ έ τ ίπ ο τ α κ α ί ά ν τ ικ ρ ύ ζ ε ι τ ά π ρ ά μ α τ α μ έ τή μ ε τ α β α τ ι κ ή τ ο υ ς μ ο ρ φ ή » , δ έ ν μπορεΤ ν ά κ ε ρ δ ίσ ε ι τΙς σ υ μ π ά θ ε ιε ς τ ή ς σ υ ν τ η ρ η τ ι κ ή ς τ ά ξ η ς π ο ύ ε ίν α ι σ ή μ ε ρ α σ τή Δ ύσ η ή μ π ο υ ρ ζ ο υ α ζ ία . ΕΤναι σ έ τ έ τ ο ιο σ η μ ε ίο ά ν τ ίθ ε τ η μέ τή ν π ν ε υ μ α τ ικ ή κ α τ ά σ τ α σ η α ύ τ ή ς τή ς τ ά ξ η ς , ώ σ τε ν ά π α ρ ο υ σ ιά ζ ε τ α ι φ υ σ ικ ά σ τ ο ύ ς Ι δ ε ο λ ό γ ο υ ς τ η ς σ ά ν κ ά τ ι ά ν υ π ό φ ο ρ ο κ ι ά ν ά ρ μ ο σ τ ο , σ ά ν κ ά τ ι π ο ύ δ έ ν ά ρ μ ό ζ ε ιο Ο τ ε σ έ « τί­ μ ιο υ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς » γ ε ν ικ ά , οΟ τε σ έ « ά ξ ιο σ έ β α σ τ ο υ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς » τή ς έ π ισ τή μ η ς Ιδια ίτε ρ α * * . Δ έ ν εΤναι έκπ λ η χ τ ικ ό δ τ ι κ α θ έ ν α ς ά π ό τ ο ύ ς « ά ξ ιο σ έ β α σ τ ο υ ς » α ύ · τ ο ύ ς σ ο φ ο ύ ς θ ε ω ρ ε ί σ ά ν ήθικ ά ύ π ο χ ρ ε ω μ έ ν ο τ ό ν έ α υ τ ό τ ο υ ν ά δ ιώ ξ ε ι ά π ό π ά ν ω το υ κ ά θ ε ύ π ο ψ ία σ υ μ π ά ­ θ ε ια ς γ ιά τ ό ν ύλισ μό * * * . Κ α ί σ υ χ ν ό τ α τ α τ ό ν κ α τ α γ ­ * Exposition du sysleine du monde, P aris χρόνος VI, τ. II, σ. 291 -292. ** Πάνω σ’ αύτό κύττα μεταζύ άλλω ν τό άρθρο τοΟ Έ ν · γ κ ε λ ς πού άναφέραμε πιό π ά ν ω : C her den historisclien Materialism us. *** θυμηθήτε μέ πόση παραφ ορά ά πολογοΰντα ν ό Lampreclit στήν κα τηγορία πώ ς ήταν ό παδός τοϋ υλισμού. Κυττάζτε έπίσης πώ ς άμόνονταν ό Ράτσελ (Die Erde und da* T,eben σ. 631). Καί δμως ό Ιδιος ό Ράτσελ γ ρ ά φ ε ι: «Τό σύ­ νολο τών πο λιτιστικώ ν καταχτήσεω ν κάθ« λαοϋ σέ κάθε σταθμό τής άνάπτυζής του ά π ο τελεϊτα ι ά π ό ύ λ ικ ά κ α ί πνευ- 

103 γ έ λ λ ε ι μέ τό σ ο μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η δ ύ ν α μ η , δ σ ο δ ε ίχ ν ε ι μ ιά κ ά π ο ια έ π ιμ ο ν ή ν ά κ ρ α τ η θ ε ί σ τ ίς ε ίδ ικ έ ς έ ρ ε υ ν έ ς τ ο υ σ έ ύ λ ισ τικ ή ά π ο ψ η . Κ α τ α ν τ ά ε ι ϊ ν α ε ίδ ο ς μ ισ ο σ υ ν ε ιδ η τ ή ς « σ υ μ β α τικ ή ς ψ ε υ τ ιά ς » , π ο ύ δ έ ν μ π ο ρ ε ΐ β έ β α ια ν δ χ ε ι π α ρ ά τή ν π ιό β λ α β ε ρ ή έ π ίδ ρ α σ η σ τή θ ε ω ρ η ­ τικ ή σκέψη.' XV Τ ό « σ υ μ β α τ ικ ό ψ έμ α » μ ια ς κ ο ιν ω ν ία ς χ ω ρ ισ μ έ ­ ν η ς σ έ τ ά ξ ε ις π α ίρ ν ε ι τό σ ο π ιό μ ε γ ά λ ε ς ά ν α λ ο γ ί ε ς , δσ ο π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο κ λ ο ν ίζ ε τ α ι ή ΰ π ά ρ χ ο υ σ α τ ά ξ η π ρ α γ ­ μ ά τ ω ν ά π ό τή ν έ π ίδ ρ α σ η τή ς ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ς ά ν ά π τ υ ­ ξη ς κ α ί ά π ό τή ν τα ξ ικ ή π ά λ η π ο ύ π ρ ο κ α λ ε ΐ τ α ι ά π ’ α ύ τ ή ν τή ν ά ν ά π τ υ ξ η . Ό Μ ά ρ ξ έ λ ε γ ε δ τ ι δσ ο μ ε γ α ­ λ ώ ν ο υ ν οί ά ν τ α γ ω ν ισ μ ο ί ά ν ά μ ε σ α σ τ ίς ά ν α π τ υ σ σ ό μ ε ν ε ς κ ο ιν ω ν ικ έ ς δ υ ν ά μ ε ις , τό σ ο ή Ιδ ε ο λ ο γ ία τή ς κ υ ­ ρ ία ρ χ η ς τ ά ξ η ς δ ια π ο τ ίζ ε τ α ι ά π ό ύ π ο κ ρ ισ ία . Κ α ι δ σ ο ή ζ ω ή ξ ε σ κ ε π ά ζ ε ι τή ν ψ εύ τικ η φ ύση α ύ τ ή ς τή ς Ιδεο ­ λ ο γ ία ς , τό σ ο ή γ λ ώ σ σ α α ύ τ ή ς τή ς τ ά ξ η ς , γ ίν ε τ α ι ύψ ηλή κ α ί έ ν ά ρ ε τ η ( D a n k t M ax. D o k u m e n te d e s Soματικά σ τ ο ιχ ε ία ... Τά σ το ιχεία αύτά δέν καταχτήθηκαν μέ τά Ιδια μέσα, μέ τήν Ιδια εύκολία καί ταυτόχρονα άπ* δλους .. . Στή βάση τών πνευματικών καταχτήσεω ν όπάρχουν οΐ ύλικές κα ταχτήσ εις. Ot δημιουργίες τοΟ πνεύματος έμφανίζονται σάν μιά πο λ υ τέλεια μόνο μετά τήν Ικανο­ ποίηση τών φυσικών Αναγκών. Κάθε ζήτημα πού μπαίνει γ ιά τήν Ανύψωση τοϋ πολιτισμού Α νάγεται κατά συνέπεια στό ζήτημα τών πα ραγόντω ν πού εύνοοϋντήν άνάπτυζη των ύλικών βάσεων τοϋ πολιτισμού» (V olkerkunde τ. I, Έ κ δοσ η πρώ τη σ. 17). Αύτό είναι Αδιαφιλονίκητα Ιστορικός ύλισμός, μονάχα 6μως μια ς πολύ λιγώ τερ ο β αθειάς Αντίληψης καί γι* αύτό κατώ τερης ποιότη τας άπό τόν ύλισμό τοϋ Μ άρξ καί τοϋ *Ένγκελς. 

104
sia lis m u s , Α Ο γ ο υ σ το ς 1904. σ. 370-371). *Η ό ρ θ ό τη τα α ύ τ ή ς τ ή ς σ κέψ η ς Α ν α π η δ ά ε ι μ π ρ ο σ τ ά μ α ς μέ ίδ ια ίτέ ρ η κ α θ α ρ ό τ η τ α τ ώ ρ α π ο ύ π . χ . ή έ ξ ά π λ ω σ η τοΟ έκφ υ λισ μ ο Ο σ τή Γ ε ρ μ α ν ία , δ π ω ς ά π ο κ α λ ύ φ τ η κ ε ά π ό τ ή δίκη H a rd e n - M o ltk e , π η γ α ίν ε ι χ έ ρ ι-χ έ ρ ι μέ τή ν « ά ν α γ έ ν ν η σ η τοΟ Ιδ ε α λ ισ μ ο ύ » σ τή ν κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία . Κ α ί β ρ ίσ κ ο ν τ α ι ά ν θ ρ ω π ο ι σ έ μ δ ς ά κ ό μ α κ α ί σ τίς γ ρ α μ μ έ ς τ ώ ν « θ ε ω ρ η τικ ώ ν τοΟ π ρ ο λ ε τ α ρ ιά τ ο υ » π ο υ 6 έ ν κ α τ α λ α β α ίν ο υ ν τή ν κ ο ιν ω ν ικ ή α ίτ ία α ύ τ ή ς τή ς « ά ν α γ έ ν ν η σ η ς » κ α ί ύ π ο τ ά σ σ ο ν τ α ι σ τή ν έ π ίδ ρ α σ ή τη ς. Τ έ τ ο ια εΤναι ή π ε ρ ίπ τ ω σ η τ ώ ν Μ π ο γ κ ν τ ά ν ω φ Μ π α ζά ρ ω φ καί ά λ λω ν. 'Α λ λ ω σ τ ε τ ά π λ ε ο ν ε χ τ ή μ α τ α π ο ύ δ ίν ε ι σ έ κ ά θ ε έ ρ ευ ν η τή ή μ έ θ ο δ ο ς τ ο υ Μ ά ρ ξ ε ίν α ι τό σ ο σ η μ α ν τ ικ ά π ο ύ ά ρ χ ίζ ο υ ν ν ά ά ν α γ ν ω ρ ίζ ο ν τ α ι ά ν ο ιχ τ ά ά κ ό μ α κ α ί ά π ό ά ν θ ρ ώ π ο υ ς π ο ύ ύ π ο τ ά σ σ ο ν τ α ι θ ε λ η μ α τ ικ ά σ τ ό « σ υ μ β α τικ ό ψ έ μ α » τοΟ καιροΟ μ α ς . ’Α ν ά μ ε σ α σ ’ α ύ το ύ ς το ύ ς ά ν θ ρ ώ π ο υς π ρ έπ ει ν ά κ α τα τά ξ ο υ μ ε π . χ . τ ό ν ’Α μ ε ρ ικ α ν ό Σ έ λ ιγ κ α ν , σ υ γ γ ρ α φ έ α τοΟ β ι­ β λ ίο υ T h e e c o n o m ic i n te r p r e ta tio n of h is to ry π ο ύ β γ ή κ ε σ τ ά 1909. Ό Σ έ λ ιγ κ μ α ν ά ν α γ ν ω ρ ίζ ε ι ά ν ο ιχ τ α δ τ ι έ κ ε ΐν ο π ο ύ Ι κ α ν έ τ ο ύ ς σ ο φ ο ύ ς ν ά ύ π ο χ ω ρ ή σ ο υ ν μ π ρ ο σ τ ά σ τή θ ε ω ρ ία τ ο ΰ Ισ το ρ ικ ο ύ ύ λισμοΟ , ή τ α ν ε τ ά σ ο σ ια λ ισ τ ικ ά σ υ μ π ε ρ ά σ μ α τ α π ο ύ Ε β γ α λ ε ά π ’ α ύ ­ τή ό Μ ά ρ ξ . Β ρ ίσ κ ει δ μ ω ς π ώ ς μ π ο ρ ο ύ μ ε ν ά Ι κ α ­ ν ο π ο ιή σ ο υ μ ε τή ν κ α τ σ ίκ α δ ια τ η ρ ώ ν τ α ς ά κ έ ρ ιο τό λ ά χ α ν ο , δ τ ι « μ π ο ρ ο Ο μ ε ν ά ε ίμ α σ τ ε ό π α δ ο ί τοΟ οίκ ονομικοΟ ύ λ ισ μ ο ΰ » κ α ί ν ά μ έ ν ο υ μ ε ώ σ τ ό σ ο έ χ θ ρ ο ί τοΟ σ ο σ ια λ ισ μ ο ύ . « Τ ό γ ε γ ο ν ό ς δ τ ι ο ί ο ίκ ο ν ο μ ικ έ ς ά ν τ ιλ ή ψ ε ις τοΟ Μ ά ρ ξ ή τ α ν σ φ α λ ε ρ έ ς λ έε ι, δ έ ν Εχει κ α μ μ ιά σ χ έ σ η μ έ τό ά λ η θ ιν ό ή τό ψ ε ύ τικ ο τή ς φ ιλ ο ­ σ ο φ ία ς το υ τή ς Ισ τ ο ρ ία ς » * . Σ τ ή ν π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α ο ί ο ίκ ο ν ο μ ικ έ ς ά ν τ ιλ ή ψ ε ις * Σ ελ ίδες 24 καί 109 τοΰ βιβλίου τοΰ Σέλιγκμαν. 

105 τοΟ Μ ά ρ ξ σ υ ν δ έ ο ν τ α ι μέ τ ό ν π ιό σ τ ε ν ό τρ ό π ο μέ τ Ις Ισ τ ο ρ ικ έ ς το υ ά ν τ ιλ ή ψ ε ις . Γ ιά ν ά κ α τ α λ ά β ο υ μ ε κ α λ ά τό Κ ε φ ά λ α ι ο , ε ίν α ι ά π ο λ ύ τ ω ς ά π α ρ α ί τ η τ ο ν ά έ μ β α θ ύ ν ο υ μ ε κ α λ ά σ τ ό ν π ε ρ ίφ η μ ο π ρ ό λ ο γ ο τή ς «Κ ρ ιτικής τή ς π ο λ ιτ ικ ή ς ο ίκ ο ν ο μ ία ς » κ α ί ν ά διεισ δ ύ σουμε σ ’ α ύ τό ν. Ά λ λ ά δέν θά μ π ο ρ ο ύσ α μ ε έδώ οΟ τε ν ά έ κ θ έ σ ο υ μ ε τΙς ο ίκ ο ν ο μ ικ έ ς ά ν τ ιλ ή ψ ε ις τ ο ΰ Μ ά ρ ξ οΟ τε ν ά δ ια φ ω τ ίσ ο υ μ ε τ ό γ ε γ ο ν ό ς γ ιά τό ό π ο ιο ω σ τ ό σ ο δ έ ν μ π ο ρ ε ΐ ν ά ύ π ά ρ χ ε ι ή π α ρ α μ ικ ρ ή άμ φ ιβ ο λ ία , δ τ ι ο ί ά ν τ ιλ ή ψ ε ις α ύ τ έ ς δ έ ν εΤ ναι ά λ λ ο π ρ ά γ ­ μ α ά π ό Ενα ά ν α π ό σ π α σ τ ο μ έ ρ ο ς τή ς δ ιδ α σ κ α λ ία ς π ο ύ λ έ γ ε τ α ι ισ τ ο ρ ικ ό ς ύ λ ισ μ ό ς * . θ ά π ρ ο σ θ έ σ ο υ μ ε μ ό ν ο δ τ ι ό Σ έ λ ιγ κ μ α ν ε ίν α ι Ε νας ά ρ κ ε τ ά « ά ξ ιο σ έ β α σ τ ο ς » ά ν θ ρ ω π ο ς γ ιά ν ά τ ρ ο μ ά ζ ε ι έ π ίσ η ς μ π ρ ο ­ σ τ ά σ τ ό ν ύ λ ι σ μ ό . Ό « ό π α δ ό ς » α ύ τ ό ς τοΟ ο ίκ ο νο μικ ο ΰ ύ λ ισ μ ο ΰ β ρ ίσ κ ε ι δ τ ι ζ η τ ώ ν τ α ς ν ά έ ξ η γ ή σ ο υ μ ε τή « θρ η σ κ ε ία ώ ς τ ό χ ρ ισ τ ια ν ισ μ ό » ά π ό ο ίκ ο ν ο μ ικ ά α ίτ ια , σ πρ ώ χνο υμ ε τ ά π ρ ά γ μ α τ α σέ μ ιά ν ά ν υ π ό φ ο ρ η ά κ ρ ό τ η τα * * . " Ο λ α α ύ τ ά δ ε ίχ ν ο υ ν κ α θ α ρ ά π ό σ ο β α θ ε ιά εΤναι ρ ιζ ω μ έ ν ε ς οί π ρ ο λ ή ψ ε ις , κ α τ ά σ υ ν έ π ε ια κ α ί τ ά έ μ π ό δ ια π ο ύ π ρ έ π ε ι ν ά π ο λ ε μ ή σ ε ι

* Μερικές λ έξεις άκόμα γ ιά νά έξηγήσουμε τά πα ρ α ­ πάνω . Κατά τό Μάρξ «οί οίκονομικές κα τηγορίες δέν είναι πα ρ ά ή θεωρητική ϊκφραση, ή Αφαίρεση των κοινωνικών σχέσ εω ν πα ραγω γή ς» («Α θλιότητα τής Φιλοσοφίας* μέρος 2ον, 2η παρατήρηση). Τοϋτο σημαίνει δτι ό Μάρξ βλέπει τις οίκονομικές κα τηγορίες καί άπό τήν άποψη των Αμοιβαίων σχέσεων που ύ πάρχουν ΑνΑμεσα στούς Ανθρώπους στήν κοι­ νωνική πορεία τής πα ρ αγω γή ς καί Από τήν έξέλιξή τους έ ξη γ ε ΐ σ τις βασικές της γρ αμ μ ές τήν Ιστορική κίνηση τής Ανθρωπότητας. ** Αύτ., σ. 27. Ή «καταγωγή τοΰ Χριστιανισμού», πού εί­ ναι £να βιβλίο τής Ιδιας «Ακρότητας» Αξίζει Ασφαλώς κατά τόν Σέλ ιγκμ α ν νά Αποδοκιμαστή. 

106 ή θ ε ω ρ ία τοΟ Μ ά ρ ξ , Κ α ί δ μ ω ς ή Τδια ή έ κ δ ο σ η το ϋ β ιβ λ ίο υ τοΟ Σ έ λ ιγ κ μ α ν , κ α θ ώ ς κ α ί ό χ α ρ α χ τ ή ρ α ς τώ ν έ π ιφ υ λ ά ξ ε ω ν π ο ύ δ ια τ υ π ώ ν ε ι, έ π ιτ ρ έ π ο υ ν ώ ς έ ν α β α θ μ ό ν ά θ ρ έ ψ ο υ μ ε τή ν έ λ π ίδ α π ώ ς «ό Ισ τ ο ρ ι­ κ ό ς ύ λ ισ μ ό ς — &ν κ α ί ξ ε σ κ ισ μ έ ν ο ς κ α ί ξ ε κ α θ α ρ ι­ σ μ έ ν ο ς » — θ ά ά ν α γ ν ω ρ ισ τ ε ΐ τ ε λ ικ ά ά π ό τ ο ύ ς (δεο ­ λ ό γ ο υ ς έ κ ε ίν ο υ ς τή ς μ π ο υ ρ ζ ο υ α ζ ία ς π ο ύ δ έ ν έ π α ψ α ν ά κ ό μ η ε ν τ ε λ ώ ς ν ά β ά ζ ο υ ν σ έ τ ά ξ η τ ις Ισ τ ο ρ ι­ κ έ ς τ ο υ ς ά ν τιλ ή ψ ε ις * . Ά λ λ ά ή π ά λ η έ ν ά ν τ ια σ τό σ ο σ ια λ ισ μ ό , τ ό ν ύ λισ μ ό κ α ί τΙς ά λ λ ε ς δ υ σ ά ρ ε σ τ ε ς ά κ ρ ό τ η τ ε ς π ρ ο ϋ π ο ­ θ έ τ ε ι τή ν ύ π α ρ ξ η έ ν ό ς κ ά π ο ιο υ « π ν ε υ μ α τ ικ ο ύ δ π λ ο υ » . Τ ό π ν ε υ μ α τ ικ ό α ύ τ ό δ π λ ο γ ιά τή ν π ά λ η έ ν α ν τ ίο ν τοΟ σ ο σ ια λ ισ μ ο ύ ε ίν α ι π ρ ο π α ν τ ό ς σ ή μ ε ρ α α ύ τ ό π ο ύ λ έ ν ε « ύ π ο κ ε ιμ εν ικ ή π ο λ ιτ ικ ή ο ίκ ο ν ο μ ία » , σ υ μ π λ η ρ ω μ έ ν η ά π ό μ ιά σ τ α τ ισ τ ικ ή π ο ύ π α ρ α β ιά ζ ο υ ν π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο ή λ ιγ ώ τ ε ρ ο έ π ιδ έ ξ ια . Τ ό κ υ ρ ιώ τε ρ ο φ ρ ο ύ ρ ιο σ τό ν

Ή παράλληλη πού θά τραβήξουμε έδώ θά είναι έξαιρετικά διδαχτική. Κατά τόν Μάρξ ή ύλιστική διαλεχτική, έξηγώ ντας αύτό πού ύπάρχει, έξη γεϊ ταυ τόχρονα τήν άναπ ό φ ευ χ τη έξα φ ά ν ισ ή του. Σ ’ αύτό άκριβώ ς βλέπει ό Μάρξ τήν πλεονεχτική πλευρά, τήν άξΙα αύτής τής διαλεχτικής άπό τήν άποψη τής προόδου. Ά λ λ ά ό Σέλ ιγκμ α ν λ έ ε ι: «Ό σοσιαλισμός είναι μιά θεωρία πού άναφέρεται στό μέλλον, ό Ιστορικός σοσιαλισμός μιά θεωρία πού άναφέρεται στό παρελθόν» (Αύτ. σ. 108). ’Α ποκλειστικά καί μόνο γι* αύτό τό λ όγο θεωρεί δυνατό γ ιά τόν έαυτό του νά ύπερασπίσει τόν Ιστορικό ύλισμό. Είναι τό Ιδιο σά νά λέει δτι μπορούμε νά Αγνοήσουμε αύτό τόν ύλισμό στό βαθμό πού έ ξ η γ ιΐ τήν άναπόφευχτη έξαφάνισή α ύ το ΰ πού ύ π ά ρ χ ει, ά λ λά νά τόν χρη­ σιμοποιήσουμε γ ιά τήν έξήγηση αύ το ΰ πού ύ πήρξε. Πρόκει­ τα ι κι’ έδώ γ ιά μιά άπό τίς πολυάριθμες πο ικιλίες τής «έν μερει διπλής λογιστικής» στήν Ιδεολογική περιοχή, λ ο γι­ στική πού γεννιέται κι’ αύτή άπό ο ίκ ονομ ικές α ΐτ ίις . 

107
ά γ ώ ν α έ ν α ν τ ιο ν τοΟ ύ λισ μο Ο , ά π ο τ ε λ ε ΐτ σ ι ά π ό δ λ ε ς τ ίς δ υ ν α τ έ ς π ο ικ ιλ ίε ς τοΟ Κ αντισ μο Ο . Χ ρ η σ ιμ οποιοΟ ν τ ό ν κ α ν τ ισ μ ό σ τή ν κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία γ ια υ τ ό ν τ ό σ κ ο π ό σ ά ν μ ιά δ υ α δ ι κ ή θ ε ω ρ ία , π ο ύ σ π ά ε ι τ ό δ ε σ μ ό ά ν ά ­ μ ε σ α σ τ ή ν ό η σ η κ α ι τ ό ε ί ν α ι . Έ π ε ιδ ή ή έ ξ έ τ α σ η τ ώ ν ο (κ ο ν ο μ ικ ώ ν ζ η τ η μ ά τ ω ν δ έ ν ά π ο τ ε λ ε ϊ μ έ ρ ο ς τή ς μ ε λ έ ίη ς μ α ς α ύ τ ή ς , θ ά π ε ρ ιο ρ ισ τ ο ύ μ ε έ δ ώ σ τή ν έ χτίμ ησ η το ΰ φ ιλ ο σ ο φ ι κ ο ύ δ π λ ο υ π ο ύ μ ε τ α χ ε ιρ ίζ ε τ α ι ή ά σ τ ικ ή ά ν τ ίδ ρ α ο η . Σ τ ό τ έ λ ο ς τή ς μ π ρ ο σ ο ύ ρ α ς το υ « Ο υ τ ο π ικ ό ς κ α ί Ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ό ς σ ο σ ια λ ισ μ ό ς » , ό “Ε ν γ κ ε λ ς π α ρ α τ η ρ ε ί π ώ ς δ τ α ν τ ά ισ χ υ ρ ά μ έ σ α π α ρ α γ ω γ ή ς π ο ύ δη μ ιο υρ γ ή θ η κ α ν ά π ό τή ν κ α π ιτ α λ ισ τ ικ ή έ π ο χ ή , θ ά χ ο υ ν ε γ ί­ ν ει κ ο ιν ω ν ικ ή ίδ ιο χ τ η σ ία κ α ί θ δ χ ε ι ό ρ γ α ν ω θ ε ΐ ή π α ­ ρ α γ ω γ ή μ ’ ϊ ν α ν τ ρ ό π ο σ ύ μ φ ω ν ο μέ τ ις ά ν ά γ κ ε ς τή ς κ ο ιν ω ν ία ς , οί δ ν θ ρ ω π ο ι θ ά γ ίν ο υ ν έ π ιτ έ λ ο υ ς κ ύ ρ ιο ι τ ή ς φ ύ σ η ς κ α ί τοΟ έ α υ τ ο ΰ τ ο υ ς . Μ ό ν ο τ ό τ ε θ ’ ά ρ χ ίσ ο υ ν ν ά κ ά ν ο υ ν σ υ ν ε ιδ η τ ά τή ν ισ το ρ ία τ ο υ ς ' μ ό ν ο τ ό τ ε οί κ ο ιν ω ν ικ έ ς α ίτ ίε ς π ο ύ θ ά β ά λ ο υ ν ο ι ’ δ ιο ι σ έ ί κίνη σ η θ ά Ε χουν ό λ ο έ ν α κ α ί π ιό έ π ιθ υ μ η τ ά ά π ο τ ε λ έ σ μ α τ α γι* α ύ τ ο ύ ς . « Ή ά ν θ ρ ω π ό τ η τ α θ ά π η δ ή σ ε ι ά π ό τ ό β α σ ίλ ε ιο τή ς ά ν ά γ κ η ς σ τό β α σ ίλ ε ιο τή ς έλ ευ θ ερ ία ς » . Τ ά λ ό γ ι α α ύ τ ά τ ο ΰ " Ε ν γ κ ε λ ς π ρ ο κ α λ έ σ α ν ε τ ίς ά ν τ ιρ ρ ή σ ε ις δ λ ω ν α ύ τ ώ ν τ ώ ν ά ρ ν η τ ώ ν γ ε ν ικ ά τή ς Ι δ έ α ς τώ ν «πη δημ άτω ν», πού δέν μποροΟ σαν ή δέν θ έλ α νε μ έ κ α ν έ ν α τ ρ ό π ο ν ά κ α τ α λ ά β ο υ ν τό « π ή δ η μ α » ά π ό τό β α σ ίλ ε ιο τή ς ά ν ά γ κ η ς σ τό β α σ ίλ ε ιο τ ή ς έ λ ε υ θ ε ρ ία ς . " Ε ν α τ έ τ ο ιο « π ή δ η μ α » τ ο ύ ς φ α ιν ό ν τ α ν ά κ ό μ α π ώ ς Ε ρ χ ο ν τα ν σ ’ ά ν τ ίθ ε σ η μ ’ α ύ τ ή τή ν ά ν τίλ η ψ η το ΰ " Ε ν ­ γ κ ε λ ς γ ιά τή ν έ λ ε υ θ ε ρ ία π ο ύ τή ν ε ίχ ε δ ια τ υ π ώ σ ε ι ό ίδ ιο ς σ τό π ρ ώ τ ο μ έ ρ ο ς τοΟ Ά ν τ ι- Ν τ ύ ρ ιν γ κ . Κ α τ ά σ υ ­ ν έ π ε ια γ ιά ν ά έ ξ η γ ή σ ο υ μ ε σ έ τι σ υ ν ίσ τ α τ ο ή σ ύ γ χισ η π ο δ χ α ν σ τ ίς ιδ έε ς τ ο υ ς π ά ν ω σ ’α ύ τ ό , ε ίμ α σ τ ε ύ π ο χ ρ ε ω μ έ ν ο ι ν ά ξ α ν α θ υ μ ίσ ο υ μ ε δ τ ι εΤχε π ε ΐ ό " Ε ν ­ γ κ ε λ ς σ τό π α ρ α π ά ν ω β ιβ λ ίο : 

ΪΟβ ’Ε ξ η γ ώ ν τ α ς τ ά λ ό γ ι α τοΟ Χ έ γ γ ε λ : « 'Η Α ν α γ ­ κ α ιό τ η τ α εΤ ναι τυφλΛ σ τό μ έ τρ ο π ο ύ δ ε ν έ χ ε ι κ α τ α ν ο η θ ε ΐ» , ό " Ε ν γ κ ε λ ς β ε β α ίω σ ε Βτι ή έ λ ε υ θ ε ρ ία β ρ ίσ κ ε ­ τ α ι « σ τή ν έ ξ ο υ σ ία π ο ύ ά σ κοΟ με π ά ν ω σ τ ο ύ ς έ α υ τ ο ύ ς μ α ς κ α ί π ά ν ω σ τή ν έ ξ ω τε ρ ικ ή φ ύ ση, έ ξ ο υ σ ία π ο ύ β α ­ σ ίζ ε τ α ι σ τή γ ν ώ σ η τ ώ ν Α δ ια χ ώ ρ ισ τω ν ά π ό τή φ ύ σ η ά ν α γ κ ώ ν * » . Ό " Ε ν γ κ ε λ ς ά ν ά π τ υ ξ ε α ύ τ ή τή σ κέψ η μ έ ά ρ κ ε τ ά κ α θ α ρ ό τρ ό π ο γ ι ’ α ύ τ ο ύ ς π ο ύ π α ρ α κ ο λ ο υ ­ θ ο ύ ν τή ν δ ιδ α σ κ α λ ία το υ Χ έ γ γ ε λ σ τή ν ό π ο ΐα ά ν α ψ ε ρ ό ν τ α ν ε , Ά λ λ ά ή δ υ σ τ υ χ ία β ρ ( σ κ ·τ α ι ά κ ρ ιβ ώ ς σ τό Βτι οί ν ε ώ τ ε ρ ο ι κ α ν τ ισ τ έ ς δ έ ν κ ά ν ο υ ν ά λ λ ο π α ρ ά ν ά κ ρ ιτ ικ ά ρ ο υ ν » τ ό ν Χ έ γ γ ε λ , Β μω ς χ ω ρ ίς ν ά τ ό ν μ ε λ ε ­ τή σ ο υ ν . Α γ ν ο ώ ν τ α ς τ ό ν Χ έ γ γ ε λ δ έ ν μ π ο ρ ο ύ σ α ν ν ά κ α τ α λ ά β ο υ ν π ο λ ύ π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο τ ό ν “Ε ν γ κ ε λ ς . Π ρ ο ­ β ά λ α ν ε σ τό σ υ γ γ ρ α φ έ α τοΟ Ά ν τ ι- Ν τ ύ ρ ιν γ κ τή ν ά ντίρ ρ η σ η Βτι δ έ ν ύ π ά ρ χ ε ι έ λ ε υ θ ε ρ ία έ κ ε ΐ Β που ύ π ά ρ χ ε ι ύ π ο τ α γ ή σ τή ν ά ν ά γ κ η . Κ α ί η τ α ν ε έ ν τ ε λ ώ ς λ ο γ ικ ό γ ιά ά ν θ ρ ώ π ο υ ς π ο ύ οι φ ιλ ο σ ο φ ικ έ ς τ ο υ ς ά ν τ ιλ ή ψ ε ις βΤναι δ ια π ο τ ισ μ έ ν ε ς ά π ό ν α ν δ υ α δ ισ μ ό π ο ύ δ έ ν ξ α ίρ ε ι ν ά έ ν ώ σ ε ι τή ν ό η σ η μέ τ ό ε ίν α ι. Ά π ό τή ν ά π ο ψ η α ύ τή τοΟ δ υ α δ ισ μ ο Ο , τ ό « π ή δ η μ α » ά π ό τή ν ά ν α γ κ α ιό τ η τ α σ τή ν έ λ ε υ θ ε ρ ία μ έ ν ε ι π ρ α γ μ α τ ικ ά έ ν τ ε λ ώ ς ά κ α τ α ν ό η τ ο . Ά λ λ ά ή φ ιλ ο σ ο φ ία τ ο ϋ Μ ά ρ ξ — τό ϊδ ιο κ α ί τοΟ Φ ό ϋ ε ρ μ π α χ — δ ια κ η ρ ύ τ τ ε ι τή ν έ ν ό τ η τ α τοΟ ε ίν α ι κ α ί τή ς ν ό η σ η ς . Κ α ί μ ό λ ο π ο ύ ά ν τ ιλ α μ β ά ν ε τ α ι — κ α θ ώ ς τό ε ίδ α μ ε π ιό π ά ν ω μ ιλ ώ ν τ α ς γ ιά τ ό Φ ό ϋ ­ ε ρ μ π α χ — α ύ τ ή τή ν έ ν ό τ η τ α έ ν τ ε λ ώ ς δ ια φ ο ρ ε τ ικ ά , ά π ’ δ τ ι τή ν ά ν τ ιλ α μ β ά ν ε τ α ι ό ά π ό λ υ τ ο ς ιδ ε α λ ισ μ ό ς , δ έ ν δ ια φ έ ρ ε ι Β μω ς ά π ό τή θ ε ω ρ ία τοΟ Χ έ γ γ ε λ σ τό ζ ή τ η μ α π ο ύ μ ά ς ά π α σ χ ο λ ε ΐ, δ η λ α δ ή σ τό ζ ή τ η μ α τή ς σ χ έ σ η ς τή ς έ λ ε υ θ ε ρ ία ς μέ τή ν ά ν α γ κ α ιό τ η τ α . " Ο λ ο τό π ρ ό β λ η μ α β ρ ίσ κ ε τ α ι σ τό ν ά ξ α ίρ ο υ μ ε τ ΐ π ρ έ π ε ι ν ά έ ν ν ο ο ϋ μ ε ά κ ρ ιβ ώ ς μέ τή ν ά ν α γ κ α ι ό τ η τ α . * H erm Eugen D ihring's Umwalzung der ten 5η Εκδοση, σ. 113. issenschaf- 

109
‘Ο ’Α ρ ισ τ ο τ έ λ η ς ε ίχ ε ήδη δ ε ίξ ε ι δτ ι ή έ ν ν ο ια τής ά ν α γ κ α ιό τ η τ α ς έ χ ε ι π ο λ λ έ ς ά π ο χ ρ ώ σ ε ις : γ ιά ν ά γ ια τρ εφ το Ο μ ε ε ίν α ι ά ν α γ κ α ΐο ν ά π ά ρ ο υ μ ε γ ια τ ρ ικ ό - γ ιά ν ά ζοΟ με ε ΐν α ι ά ν α γ κ α ΐο ν ά ά ν α π ν έ ο υ μ ε ' γ ιά ν ά ά ν α κ α λ ύ ψ ο υ μ ε Ενα π ο σ ό χ ρ η μ ά τ ω ν ε ίν α ι ά ν α γ κ α ΐο έ ν α τ α ξ ε ΐδ ι σ τ ή ν Α ίγ ιν α . Ε Τ ναι μ ιά ά ν α γ κ α ιό τ η τ α , ν ά ποΟ μ ε ύ π ο θ ε τ ι κ ή : π ρ έ π ε ι ν ά ά ν α π ν έ ο υ μ ε ά ν θ έ λ ο υ μ ε ν ά ζο Ο μ ε' π ρ έ π ε ι ν ά π ά ρ ο υ μ ε γ ια τ ρ ικ ό δ ν θ έ λ ο υ μ ε ν ά ά π α λ λ α γ ο Ο μ ε ά π ό τή ν ά ρ ρ ώ σ τ ε ια κ α ί τ ρ ά β α σ υ ν έ χ ε ια . Ό ά ν θ ρ ω π ο ς έ χ ε ι ν ά κ ά ν ε ι δ ια ρ κ ώ ς μέ τ έ τ ο ιο υ ε ίδ ο υ ς ά ν α γ κ α ιό τ η τ ε ς μ έ σ α σ τή λ ε ιτ ο υ ρ ­ γ ία τ ή ς δ ρ ά σ η ς το υ π ά ν ω σ τή ν έ ξ ω τε ρ ικ ή φ ύ σ η : τοΟ εΤναι ά ν α γ κ α ΐ ο ν ά σ π ε ίρ ε ι, δ ν θ έ λ ε ι ν ά θ ε ρ ίσ ε ι’ π ρ έ π ε ι ν ά ρ ίξε ι τό β έ λ ο ς , ά ν θ έ λ ει ν ά σ κ ο τώ σ ε ι τό κ υ ν ή γ ι- ν ά π ρ ο μ η θ ε υ τ ε ί κ α ύ σ ιμ η υ λ η , ά ν θ έ λ ε ι ν ά κ ιν ή σ ε ι μ ιά ν ά τ μ ο μ η χ α ν ή κ τ λ . Ά ν τ ο π ο θ ε τ η θ ε ίς σ τή ν ά π ο ψ η τή ς « ν ε ο κ α ν τ ια ν ή ς κ ρ ιτ ικ ή ς τοΟ Μ ά ρ ξ» . π ρ έ ­ π ε ι ν ά π α ρ α δ ε χ τ ε ίς δ τ ι σ τή ν ύ π ο θ ε τικ ή α ύ τ ή ά ν α γ ­ κ α ιό τ η τ α , ύ π ά ρ χ ε ι έ π ίσ η ς έ ν α .σ τ ο ιχ ε ίο ύ π ο τ α γ ή ς . Ό ά ν θ ρ ω π ο ς θ ά εΤναι π ι ό έ λ ε υ θ ε ρ ο ς , ά ν μ π οροΟ σε ν ά ικ α ν ο π ο ιή σ ε ι τΙς ά ν ά γ κ ε ς σ ο υ , χ ω ρ ίς ν ά κ α τ α ­ β ά λ λ ε ι κ α μ μ ιά π ρ ο σ π ά θ ε ια , 'Υ π ο τ ά σ σ ε τ α ι π ά ν τ ο τ ε σ τή φ ύ σ η . ά κ ό μ α κι δ τ α ν τ ή ν ά ν α γ κ α ζ ε ι ν ά τ ό ν υ π η ρ ε τ ή σ ε ι . " Ο μ ω ς α ύ τ ή ή ύ π ο τ α γ ή ε ΐν α ι ό δ ρ ο ς τ ή ς ά π ε λ ε υ θ έ ρ ω σ ή ς τ ο υ - ύ π ο τ α σ σ ό μ ε ν ο ς σ τή φ ύ σ η α ύ ξ α ίν ε ι μ α ζ ί μ ’ α ύ τ ό τή ν έ ξ ο υ σ ία το υ π ά ν ω τ η ς , δ η λ α δ ή τ ή ν έ λ ε υ θ ε ρ ί α τ ο υ . θ ά γ ίν ο ν τ α ν έ τ σ ι σ τή ν π ε ρ ίπ τ ω σ η π ο ύ θ ά ό ρ γ α ν ώ ν ο ν τ α ν ή κ ο ιν ω ν ικ ή π α ρ α ­ γ ω γ ή μ ’ έ ν α ν λ ο γ ικ ό τ ρ ό π ο . Ύ π ο τ α σ σ ό μ ε ν ο ι ό λ ο έ ν α σ τ ίς ά π α ιτ ή σ ε ις τή ς τ ε χ ν ικ ή ς κ α ί ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ς ά ν α γ ­ κ α ιό τ η τ α ς , ο ί ά ν θ ρ ω π ο ι θ ά β α ζ α ν τ έ ρ μ α σ τό π α ρ ά ­ λ ο γ ο α ύ τ ό κ α θ ε σ τ ώ ς π ο ύ τ ο ύ ς κ ά ν ε ι ν ά κ υ ρ ια ρ χ ο ύ ν ­ τ α ι ά π ό τ ά π ρ ο ϊ ό ν τ α τ ο υ ς , δ η λ α δ ή θ ά α β ξ α ιν α ν τ ε ­ ρ ά σ τ ια τή ν έ λ ε υ θ ε ρ ία τ ο υ ς . Τ ό ϊδ ιο κ α ί δ ώ , ή ύ π ο ­ τ α γ ή τ ο υ ς θ ά γ ίν ο ν τ α ν ή π η γ ή τή ς ά π ε λ ε υ θ έ ρ ω ­ σ ή ς τ ο υ ς. 

110 Δ έ ν ε ίν α ι μ ό ν ο ν α ύ τ ό . Έ χ ο ν τ α ς τή ν Ιδέα δ τ ι ή νό η σ η χ ω ρ ίζ ε τ α ι ά π ’ τό ε ίν α ι μ έ μ ιά ά β υ σ σ ο , ο ϊ « κ ρ ιτικ ο ί» τοΟ Μ ά ρ ξ δ έ ν ξ α ίρ ο υ ν π α ρ ά μ ιά μ ό ν ο ν ά π ό χ ρ ω σ η τή ς ά ν α γ κ α ι ό τ η τ α ς : γ ιά ν ά μ ε τ α χ ε ιρ ι­ σ τ ο ύ μ ε ά λ λ η μ ιά φ ο ρ ά τ ά λ ό γ ια τοΟ Α ρ ισ τ ο τ έ λ η , φ α ν τ ά ζ ο ν τ α ν τή ν ά ν α γ κ α ιό τ η τ α ά π ο κ λ ε ισ τ ικ ά κ α ί μ ό ν ο σ ά ν μ ιά δ ύ ν α μ η π ο ύ μ ά ς έ μ π ο δ ίζ ε ι ν ά ένερ γοΟ με σ ύ μ φ ω ν α μέ τή ν έ π ιθ υ μ ία μ α ς , κ α ί π ο ύ μ ά ς Α ν α γ κ ά ζ ε ι ν ά κ ά ν ο υ μ ε έ κ ε ΐν ο π ο ύ ε ίν α ι ά ν τ ί θ ε τ ο « ’ α ύ τή . Μ ιά τ έ τ ο ι α ά ν α γ κ α ιό τ η τ α β ρ ίσ κ ε τα ι π ρ α γ ­ μ α τ ικ ά σ ’ ά ν τ ίθ ε σ η μέ τή ν έ λ ε υ θ ε ρ ία κ α ί δ έ ν μπ ορεϊ πα ρ ά ν ά β α ρ α ίν ε ι π ά ν ω μ α ς λ ίγ ο -π ο λ ύ . Ά λ λ ά δ έ ν π ρ έ π ε ι κ α ί ν ά μ ά ς δ ια φ ε ύ γ ε ι έ δ ώ , π ώ ς μ ιά δ ύ ν α μ η π ο ύ π α ρ ο υ σ ιά ζ ε τ α ι σ τό ν ά ν θ ρ ω π ο σ ά ν έ ξ ω τε ρ ικ ή ά ν α γ κ α σ τ ικ ή δ ύ ν α μ η κ α ί π ο ύ τ ρ α β ά ε ι ά ν τ ίθ ε τ α μέ τή ν έ π ιθ υ μ ία το υ , μ π ο ρ ε ΐ κ ά τ ω ά π ό ά λ ­ λ ε ς π ε ρ ισ τ ά σ ε ις ν ά τοΟ π α ρ ο υ σ ια σ τ ε ί μέ μ ιά έντελ ώ ς δ ια φ ο ρ ετ ικ ή μο ρ φ ή. " Α ς π ά ρ ο υ μ ε γ ιά π α ρ ά ­ δ ε ιγ μ α τό ά γ ρ ο τ ικ ό ζ ή τ η μ α δ π ω ς μ ά ς π α ρ ο υ σ ιά ζ ε ­ τ α ι σ ή μ ε ρ α σ τή Ρ ω σ σ ία . Ή « ά ν α γ κ α σ τ ικ ή ά π α λ λ ο τρ ίω σ η τ ή ς γ ή ς» μ π ο ρ ε ΐ ν ά φ α ίν ε τ α ι σ ’ Ε ναν μ ο ρ φ ω ­ μ έ ν ο γ α ιο χ τ ή μ ο ν α , σ ’ Ι ν α ν « κ α ν τέ » , μ ιά λ ιγ ώ τ ε ρ ο ή π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο λ υ π η ρ ή Ιστο ρ ική ά ν α γ κ α ιό τ η τ α — π ε ­ ρ ισ σ ό τε ρ ο ή λ ιγ ώ τ ε ρ ο λ υ π η ρ ή ά ν ά λ ο γ α μέ τό π ο σ ό τή ς « δ ίκ α ιη ς ά π ο ζ η μ ίω σ η ς » π ο ύ τ ο ΰ π ρ ο σ φ έ ρ ε τ α ι. Ά λ λ ά σ τ ά μ ά τ ια τοΟ χ ω ρ ι κ ο ύ , π ο ύ ζ ε ΐ μ έ τή ν Ιδέα ν ά δ ε ι ν ά τοΟ ξ α ν α δ ίν ε τ α ι π ίσ ω , δ π ω ς λ έε ι, τό « χ ω ­ ρ α φ ά κ ι» , ή π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο ή λ ιγ ώ τ ε ρ ο λ υ π η ρ ή ά ν α γ ­ κ α ιό τ η τ α θ ά ε ίν α ι ά ν τ ίθ ε τ α ή « δίκ α ιη α ύ τ ή ά π ο ζ η μίω σ η » , κ α ί ή « ά ν α γ κ α σ τ ικ ή ά π ο λ λ ο τ ρ ίω σ η » θ ά τοΟ φ α ν ε ί ά σ φ α λ ώ ς δ τ ι ε ίν α ι ή Ε κφ ραση τή ς έ λ ε ύ θ ε ρ η ς θ έ λ η σ ή ς το υ , ή π ιό π ο λ ύ τ ιμ η έ γ γ ύ η σ η τή ς έλ ευ θ ερ ία ς το υ . θ ίγ ο υ μ ε έ δ ώ τό π ιό σ η μ α ν τ ικ ό Γσως σ η μ ε ίο τή ς έ λ ε υ θ ε ρ ία ς , π ο ύ δ έ ν ε ίχ ε ά ν α φ ε ρ θ ε ϊ ά π ό τό ν " Ε ν γ κ ε λ ς , γ ιά μ ό ν ο τ ό ν κ α θ α ρ ό λ ό γ ο β τι τ ό σ η . 

111 μ ε ΐο α ύ τ ό ή τ α ν ε κ α τ α ν ο η τ ό , χ ω ρ ίς π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ε ς έ ζ η γ ή σ ε ις , γ ιά δ π ο ιο ν εΤχε Α κ ο λ ο υ θ ή σ ει τή σ χ ο λ ή τοΟ Χ έ γ γ ε λ . Σ τ ή φ ιλ ο σ ο φ ία το υ τή ς θ ρ η σ κ ε ία ς , ό Χ έ γ γ ε λ λ έε ι:

«Die F reiheit ist d ie s : nichts zu wollen als sicli»*,
δ η λ α δ ή : «‘Η έ λ ε υ θ ε ρ ία σ υ ν ίσ τ α τ α ι σ τό ν ά μή θ έ λ ε ις τ ίπ ο τ α ά λ λ ο ά π ’ δ τ ι ό έ α υ τ ό ς σ ο υ» (3 6 ).Κ αί ή π α ρ α τή ρ η σ η α ΰ τή ρ ίχ ν ε ι ά π λ ε τ ο φ ώ ς π ά ν ώ σ ' δ λ ο τό ζ ή τ η μ α τή ς έ λ ε υ θ ε ρ ία ς , σ τό μ έ τρ ο π ο ύ ά φ ο ρ ά τή ν κ ο ιν ω ν ικ ή ψ υ χ ο λ ο γ ία ): ό χ ω ρ ικ ό ς π ο ύ ζ η τ ά ε ι ά π ό τό μ ε γ α λ ο γ α ιο χ τ ή μ ο ν α « τό χ ω ρ α φ ά κ ι» δ έ ν θ έ λ ε ι « τί­ π ο τ ε ά λ λ ο ά π ’ δ τ ι ό έ α υ τ ό ς το υ » . Ά λ λ ά ό ά γ ρ ό τ ικ ό ς « κ α ν τέ » π ο ύ δ έ χ ε τ α ι ν ά τοΟ π α ρ α χ ω ρ ή σ ε ι α ύ τ ό τ ό « χ ω ρ α φ ά κ ί» θ έ λ ε ι δ χ ι δ τ ι «6 έ α υ τ ό ς το υ » , ά λ λ ά α ύ τ ό π ο ύ τ ό ν ά ν α γ κ ά ζ ε ι ή Ισ τ ο ρ ία . Ό π ρ ώ τ ο ς ε ίν α ι έ λ ε ύ θ ε ρ ο ς , ό δ ε ύ τ ε ρ ο ς ύ π ο τ ά σ σ ε τ α ι φ ρ ό ν ιμ α σ τ ή ν Α ν α γ κ α ιό τ η τ α . Τ ό ϊδ ιο θ ά γ ίν ο ν τ α ν κ α ί γ ι ά τό π ρ ο λ ε τ α ρ ιά τ ο π ο ύ θ ά κ α ν ε τ ά μ έ σ α π α ρ α γ ω γ ή ς κ ο ινω ν ικ ή ίδ ιο χ τη σ ία κ α ί θ ά ό ρ γ ά ν ω ν ε τή ν κ ο ινω ν ικ ή π α ρ α γ ω γ ή π ά ν ω σ έ ν έ ε ς β ά σ ε ις : Δ έ ν θ ά θ ε λ ε τ ίπ ο τ ε ά λ λ ο ά π ’ δ τ ι ό έ α υ ­ τ ό ς το υ . Κ αί θ ά ν ο ιω θ ε τό ν έ α υ τ ό το υ έ ν τ ε λ ώ ς έ λ ε ύ θ ε ρ ο . Ά λ λ ά δσ ο γ ιά τ ο ύ ς κ α π ιτ α λ ισ τ έ ς , θ ά ν ο ιω θ α ν σ τή ν κ α λ ύ τ ε ρ η π ε ρ ίπ τ ω σ η , τ ό ν έ α υ τ ό τ ο υ ς σ τή θέσ η τοΟ ά γ ρ ο τ ικ ο ϋ π ο ύ ε ίχ ε δ ε χ θ ε ί τό ά γ ρ ο τ ικ ό π ρ ό ­ γ ρ α μ μ α τ ώ ν « κ α ν τ έ » : Δ έ ν θ ά μ π ο ρ ο ύ σ α ν ν ά μή γ ρ ά ψ ο υ ν π ώ ς ά λ λ ο π ρ ά γ μ α ε ίν α ι ή έ λ ε υ θ ε ρ ί α κ α ί ά λ λ ο ή Ισ τ ο ρ ικ ή ά ν α γ κ α ιό τ η τ α . Έ χ ο υ μ ε τή ν έ ν τ ύ π ω σ η π ώ ς α ύ τ ο ί π ο ύ κ ρ ιτ ικ ά ­ ρ α ν ε τ ό ν Ε ν γ κ ε λ ς δ έ ν τό κ α τ α λ ά β α ιν α ν α ύ τ ό - κ α ί Ε νας ά π ό τ ο ύ ς λ ό γ ο υ ς τή ς μή κ α τ α ν ό η σ ή ς τ ο υ ς , ε ίν α ι τ ό δ τ ι ή τ α ν Ικ α ν ο ί ν ά μ ε τ α φ ε ρ θ ο ΰ ν ν ο ε ρ ά στή θ έ σ η έ ν ό ς κ α π ιτ α λ ισ τ ή , δ μ ω ς μέ κ α ν έ ν α τ ρ ό π ο δ έ ν μ π ο ρ ο ύ σ α ν ν ά φ α ν τα σ το ϋ ν ε το ύ ς έα υ το ύ ς το υ ς μέσα * Hegel : Ά π α ν τ α , τ. X II, σ. 340. 

112 σ τό « π ε τσ ί» τώ ν π ρ ο λ ε τ α ρ ίω ν . Κ α ί ν ο μ ίζ ο υ μ ε π ω ς κ α ί γι* α ύ τ ό έ π ίσ η ς ύ π ή ρ χ ε μ ιά Ιδ ια ίτε ρ η κ ο ι ν ω ν ι κ ή α ίτ ια , σ έ τ ε λ ε υ τ α ία ά ν ά λ υ σ η ο ί κ ο ν ο μ ι κ ή α ίτ ία . XVI Ό δ υ ϊσ μ ό ς π ρ ό ς τ ό ν ό π ο ιο κ λ ίν ο υ ν σ ή μ ε ρ α οί (δ ε ο λ ό γ ο ι τή ς μ π ο υ ρ ζ ο υ α ζ ία ς , ά π ε υ θ ύ ν ε ι κ α ί μ ιά ά λ λ η κ α τ η γ ο ρ ία έ ν α ν τ ίο ν τοΟ ισ το ρ ικ ο ύ ύλισμοΟ . Σ τ ό π ρ ό σ ω π ο το ϋ Σ τ ά μ μ λ ε ρ , τ ό ν κ α τ η γ ο ρ ε ί, π ώ ς δ έ ν λ ο γ α ρ ιά ζ ε ι κ α θ ό λ ο υ τή ν κ ο ι ν ω ν ι κ ή τ ε λ ε ο λ ο γ ί σ . *Η δ ε ύ τε ρ η α ύ τ ή κ α τ η γ ο ρ ία , π ο ύ σ υ γ γ ε ν ε ύ ε ι σ τ ε ν ά μέ τή ν π ρ ώ τ η , δέ σ τ ε ρ ε ίτ α ι λ ιγ ώ τ ε ρ ο β ά σ η ς. Ό Μ ά ρ ξ ε ϊπ ε : « Γ ιά ν ά π α ρ ά γ ο υ ν , ο ΐ ά ν θ ρ ω π ο ι σ υ ν ά π τ ο υ ν ά ν ά μ ε σ ά το υ ς ώ ρ ισ μ έ ν ε ς σ χ έ σ ε ις » . Ό Σ τ ά μ μ λ ε ρ β λ έ π ε ι σ ’ α ύ τ ή τή δ ια τ ύ π ω σ η τή ν ά π ό δ ε ιξ η δ τ ι κ α ί ό ϊδ ιο ς ό Μ ά ρ ξ , σ έ π ε ίσ μ α τή ς θ ε ω ρ ία ς το υ , δ έ ν μ π ό ρ ε σ ε ν ά ά π ο φ ύ γ ε ι τΙς τ ε λ ε ο λ ο γ ικ έ ς σ κ έψ εις. Τ ά λ ό γ ια τ ο ΰ Μ ά ρ ξ σ η μ α ίν ο υ ν κ α τ ά τή γ ν ώ μ η τ ο υ , δ τ ι οί ά ν θ ρ ω π ο ι σ υ ν ά π τ ο υ ν σ υ ν ε ι δ η τ ά τΙς σ χ έ σ ε ις τ ο υ ς - χ ω ρ ίς α ύ τ έ ς ή π α ρ α γ ω γ ή ε ίν α ι ά δ ύ ν α τ η . Ο Ϊ σ χ έ σ ε ις λ ο ιπ ό ν α ύ τ έ ς ε ίν α ι τό ά π ο τ έ λ ε σ μ α μ ιά ς έ ν έ ρ γ ε ια ς π ο ύ Ε γινε γ ιά τή ν έ π ιτ υ χ ία έ ν ό ς σκοποΟ . Δ έ ν ε ίν α ι δ ύ σ κ ο λ ο ν ά δ ε ίξ ο υ μ ε τό σ η μ ε ίο α ύ τ ό τοΟ σ υ λ λ ο γ ισ μ ο Ο , δ π ο υ ό Σ τ ά μ μ λ ε ρ χ ρ ε ω κ ο π ε ΐ τή λ ο γ ικ ή κ α ί κ ά ν ε ι Ενα λ ά θ ο ς π ο ύ β ά ζ ε ι τή σ φ ρ α γ ί δ α το υ σ ’ δ λ ε ς τ ις κ α τ ο π ιν έ ς τ ο υ κ ρ ιτ ικ έ ς π α ρ α τ η ρ ή σ ε ις . " Α ς π ά ρ ο υ μ ε Ενα π α ρ ά δ ε ιγ μ α . " Α γ ρ ιο ι, κ υ ν η γ ο ί π δ ν ε ν ά κ υ ν η γ ή σ ο υ ν , &ς π ο ύ μ ε Ε ναν έ λ έ φ α ν τ α . Μ α ­ ζ ε ύ ο ν τ α ι γ ι α ύ τ ό τό σ κ ο π ό κ α ί δ ια θ έ τ ο υ ν τ ις δ υ ν ά ­ μ ε ις τ ο υ ς μέ κ ά π ο ια τά ξ η . ΠοΟ ε ίν α ι έ δ ώ ό σ κ ο π ό ς ; Π ο ϋ ε ΐν α ι τ ό μ έ σ ο ν γ ιά τή ν έ π ιτ υ χ ία τ ο υ ; Ό σ κ ο π ό ς β ρ ίσ κ ε τ α ι ά σ φ α λ ώ ς σ τή ν α ιχ μ α λ ω σ ία ή τ ό σ κ ό τ ω μ α τοΟ έ λ έ φ α ν τ α , κ α ί τό μ έσ ο ε ίν α ι τό κ υ ν ή γ η μ α τοΟ ζ ώ ο υ μέ σ υ ν ε ρ γ α σ ία δ λ ω ν τ ώ ν δ υ ν ά μ ε ω ν . ’Α π ό τι ύ π ο β ά λ λ ε τ α ι α ύ τ ό ς ό σ κ ο π ό ς ; ’Α π ό τ ις Α ν ά γ κ ε ς 

113 το ΰ ά ν θ ρ ώ π ιν ο υ ό ρ γ α ν ι σ μ ο ϋ . ‘Α π ό τ ΐ κ α θ ο ρ ίζ ε τ α ι τό μ έ σ ο ; Ά π ό τ ο ύ ς β ρ ο υ ς τοΟ κυ νηγιο Ο . Ο Ι Α ν ά γ κ ε ς τοΟ ό ρ γ α ν ισ μ ο ϋ έ ξ α ρ τ ώ ν τ α ι ά π ό τ ό ν ά ν θ ρ ω π ο , ά π ό τή θ έλ η σ ή τ ο υ ; " ζ)χ ι δ έ ν έ ξ α ρ τ ιώ ν τ α ι ά π ’ α ύ τ ό ν κι ά λ ­ λ ω σ τ ε α ύ τ ό ά ν ή κ ε ι σ τή ν ά ρ μ ο δ ιό τ η τ α τή ς φ υ σ ι ο ­ λ ο γ ί α ς κ α ί δ χ ι τή ς κ ο ι ν ω ν ι ο λ ο γ ί α ς . ΤΙ μ π ο ρ ο ΰ μ * ν ά ζ η τή σ ο υ μ ε έ δώ ά π ό τή ν κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία ; Ν ά μ α ς έ ξ η γ ή σ ε ι γ ιά π ιό λ ό γ ο ο ί ά ν θ ρ ω π ο ι ζ η τ ώ ν τ α ς ν ά Ικ α ν ο π ο ιή σ ο υ ν τ ίς ά ν ά γ κ ε ς τ ο υ ς — ά ς ποΟ με τή ν ά ν ά γ κ η τή ς τρ ο φ ή ς — σ υ ν ά π τ ο υ ν π ό τ ε τ έ τ ο ιε ς ή τ έ ­ τ ο ιε ς σ χ έ σ ε ις , π ό τ ε έ ν τ ε λ ώ ς δ ια φ ο ρ ε τ ικ έ ς . Κι α ύ τ ό τ ό γ ε γ ο ν ό ς ή κ ο ι ν ω ν ι ο λ ο γ ί α — σ τό π ρ ό σ ω π ο τοΟ Μ άρξ — τό έ ξ η γ ε ϊά π ό τ ή ν κ α τ ά σ τ α σ η τ ώ ν π α ρ α ­ γ ω γ ι κ ώ ν δ υ ν ά μ ε ω ν . *Η κ α τ ά σ τ α σ η α ύ τ ώ ν τ ώ ν δ υ ­ ν ά μ ε ω ν τ ώ ρ α , έ ξ α ρ τ ιέ τ α ι ά π ό τή ν θ έ λ η σ η τ ώ ν ά ν θ ρ ώ π ω ν κ α ί ά π ό τ ο ύ ς σ κ ο π ο ύ ς π ο ύ έ π ιδ ιώ κ ο υ ν ; Ή κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία , ξ α ν ά σ τό π ρ ό σ ω π ο το ΰ Μ ά ρ ξ ά π α ν τ ά ε ι : δ χ ι, δ έ ν έ ξ α ρ τ ιέ τ α ι ά π ’ α ύ τό . Κι ό λ ό γ ο ς π ο ύ δ έ ν έ ξ α ρ τ ιέ τ α ι ά π ’ α ύ τ ό εΤναι γ ια τ ί α υ τ έ ς οί δ υ ν ά ­ μ ε ις ά ν α π η δ ο ΰ ν ά π ό 'μ ιά ν ώ ρ ισ μ έ ν η ν ά ν α γ κ α ιό τ η τ α π ο ύ κ α θ ο ρ ίζ ε τ α ι ά π ό δ ο σ μ έ ν ε ς κ α ί τ ο π ο θ ε τ η μ έ ν ε ς έξω ά π ό τ ό ν ά ν θ ρ ω π ο σ υ ν θ ή κ ε ς . ΤΙ β γ α ίν ε ι ά π ’ α ύ τ ό ; " Ο τι ά ν τό κ υ ν ή γ ι εΤναι έ ν έ ρ γ ε ι α σ ύ μ φ ω ν η μ έ τ ό σ κ ο π ό π ο ύ έ π ιδ ιώ κ ε ι ό ά γ ρ ιο ς , τό ά δ ια φ ιλ ο ν ίκ η τ ο α ύ τ ό γ ε γ ο ν ό ς δ έ ν μειώ.νει σέ τ ίπ ο τ α τή ν ά ξ ία α ύ τ ή ς τή ς σ κ έψ η ς το ϋ Μ ά ρ ξ : Ο Ι σ χ έ σ ε ις π α ρ α γ ω γ ή ς π ο ύ δ η μ ιο υ ρ γ ο Ο ν τ α ι ά ν ά ­ μ ε σ α σ το ύ ς ά γ ρ ιο υ ς π ο ύ α π α σ χ ο λ ο ύ ν τ α ι σ τό κ υ ν ή γ ι δ η μ ιο υ ρ γ ο Ο ν τα ι ά π ό δ ρ ο υ ς έ ν τ ε λ ώ ς ά ν ε ξ ά ρ τη τ ο υ ς ά π ό τή σ ύ μ φ ω νη α ύ τή έ ν έ ρ γ ε ια μ έ τό ν έ π ι δ ι ω κ ό μ ε ν ο σ κ ο π ό . Μ έ ά λ λ α λ ό γ ια , ά ν ό π ρ ω ­ τ ό γ ο ν ο ς α ύ τ ό ς κ υ ν η γ ό ς έ π ιθ υ μ ε ΐ σ υ ν ε ιδ η τ ά ν ά σ κ ο ­ τώ σ ε ι δσ ο τό δ υ ν α τ ό π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο κ υ ν ή γ ι, ά π ’ α ύ τ ό δ έ ν β γ α ίν ε ι ά κ ό μ η π ώ ς ό κ ο μ μ ο υ ν ισ μ ό ς π ο ύ τ α ιρ ιά ­ ζ ε ι μέ τή ζω ή π ο ύ π ε ρ ν ά ε ι ό κ υ ν η γ ό ς , ά ν α φ ά ν η κ ε σ ά ν 8 

114 τό σ ύ μ φ ω ν ο μ έ τ ό σ κ ο π ό τ ή ς έ ν έ ρ γ ε ι ά ς τ ο υ π ρ ο ϊ ό ν . Ό χ ι , ό κ ο μ μ ο υ ν ισ μ ό ς γ ε νν ή θ η κ β , ή Α κρ ιβ έ­ σ τ ε ρ α δ ια τη ρ ή θ η κ ε κι α ύ τ ό ς — άφοΟ δη μ ιο υ ρ γ ή θ η κ ε π ο λ ύ π ρ ίν — σ ά ν τ ό ά σ υ ν ε ί δ η τ ο , δ η λ α δ ή τό ά ν α y K a l o Α π ο τ έ λ ε σ μ α έ κ ε ΐν η ς τή ς ό ρ γ ά ν ω σ η ς τή ς έργ α σ ί α ς π ο ύ ό χ α ρ α χ τ ή ρ α ς τη ς ή τ α ν ε έ ν τ ε λ ώ ς Α νε­ ξ ά ρ τ η τ ο ς ά π ό τή θ έ λ η σ η τ ώ ν ά ν θ ρ ώ π ω ν * . Α ύ τό ά κ ρ ιβ ώ ς εΤναι π ο ύ δ έ ν κ α τ ά λ α β ε ό κ α ν τ ισ τ ή ς Σ τ ά μ ­ μ λ ε ρ , έ δ ώ ε ίν α ι π ο ύ π ή ρ ε σ τ ρ α β ό δ ρ ό μ ο π α ρ α σ έ ρ ν ο ν τ α ς τ α υ τ ό χ ρ ο ν α ά π ό π ισ ω το υ τ ο ύ ς ΣτροΟ βε μ α ς, Μ πο υ λ γκ ά κω φ κ α ί δ λ λ ο υ ς π ρ ο σ ω ρ ιν ο ύ ς μ α ρ ­ ξ ισ τ έ ς , π ο ύ τ ά ό ν ό μ α τ ά τ ο υ ς φ τ ιά χ ν ο υ ν ό λ ό κ λ η ρ η λ ιγ ε ώ ν α ·* . Σ υ ν ε χ ί ζ ο ν τ α ς τΙς κ ρ ιτ ικ έ ς το υ π α ρ α τ η ρ ή σ ε ις ό Σ τ ά μ μ λ ε ρ λ έ ε ι π ώ ς δ ν ή κ ο ιν ω ν ικ ή ά ν ά π τ υ ξ η σ υντ ε λ ο Ο ν τα ν ά π ο κ λ ε ισ τ ικ ά κ α ί μ ό ν ο ά π ό τή ν α ιτ ιώ δ η ά ν α γ κ α ιό τ η τ α , κ ά θ ε σ υ ν ε ιδ η τή π ρ ο σ π ά θ ε ια π ο ύ θ ά β ο ή θ α γ ε α ύ τ ή ν τή ν ά ν ά π τ υ ξ η θ ά ή τ α ν κ α θ α ρ ό ς π α ρ α λ ο γ ισ μ ό ς . Κ α τ ’ α ύ τ ό ν , ά π ό τ ά δ υ ό τό Ε ν α : ή κ ρ ί­ ν ω Ενα ό π ο ιο δ ή π ο τ ε φ α ιν ό μ ε ν ο ά ν α γ κ α ι ο , δ η λ α δ ή Α ν α π ό φ ε υ κ το , κ α ί τ ό τ ε δ έ ν Ι χ ω κ α θ ό λ ο υ ά ν ά γ κ η ν ά β ο η θ ή σ ω τή ν έ μ φ ά ν ισ ή τ ο υ - ή ή σ υ ν δ ρ ο μ ή μ ου γ ιά ν ά μ π ο ρ έ σ ε ι α ύ τ ό τό φ α ιν ό μ ε ν ο ν ά π α ρ α χ τ ε ϊ ε ίν α ι ά ν α γ κ α ΐα , κ α ί τό τε δ έ ν μ π ο ρ ο ύ μ ε ν ά τό ό ν ο μ ά σ ο υ μ ε ά ν α γ κ α Τ ο . Κ α ί π ο ιό ς θ ά ζη τή σ ε ι ν ά β ο η θ ή σ ει τή ν ά ν α τ ο λ ή το ϋ ή λ ιο υ , ά ν α τ ο λ ή ά ν α γ κ α ία , δ η λ α δ ή ά ν α π ό φ ε υ χ τ η ;* * ·

* «Ή Α ναγκαιότητα, Αντίθετα άπό τήν έλευθερία δέν Ιΐν α ι τίπ ο τ’ Αλλο άπό τό Ασυνείδητο" (Schellitig. Systim e des transzendentalen Idealism us, 1890, σ.524). ** Αύτή ή πλευρΑ τοΰ ζητήματος έκτέθηκε άπό μάς κατά τρόπο Αρκετά λεπτομερειακό σέ διάφορα μέρη τοΰ βιβλίου |»ας γ ιά τόν Ιστορικό Μ ονισμό (Ά π α ν τα , τ. VII). *** Αύτ. σ. 421 καί συνέχεια. Πρβλ. καί τό Αρθρο τοΰ 

115 Έ δ ώ έ κ δ η λ ώ ν ε τ α ι μέ τ ό ν π ιό ά ν ά γ λ υ φ ο τ ρ ό π ο ό δ υ ϊσ μ ό ς τ ώ ν ά ν θ ρ ώ π ω ν α ύ τ ώ ν π ο ύ ά ν α τ ρ ά φ η κ α ν μέ τή φ ιλ ο σ ο φ ία τοΟ Κ ά ν τ : σ ' α ύ τ ο ύ ς ή ν ό η σ η ε ί ν α ι π ά ν τ ο τ ε ά π ο σ π α σ μ έ ν η ά π ό τ ό ε ίν α ι. Ή ά ν α τ ο λ ή τοΟ ή λ ίο υ δ έ ν σ υ ν δ έ ε τ α ι μέ κ α ν έ ν α ν τ ρ ό π ο , οΟτε σ ά ν α ίτ ία , οΟτε σ ά ν σ υ ν έ π ε ια μέ τίς κ ο ιν ω ν ικ έ ς σ χ έ σ ε ις τ ώ ν ά ν θ ρ ώ π ω ν . Γ ι α ύ τ ό μ π οροΟ με ν ά τ ή ν ά ν τ ιτ ά ζ ο υ μ ε σ ά ν φ α ιν ό μ ε ν ο τή ς φ ύ σ η ς σ τίς σ υ ­ ν ε ιδ η τ έ ς έ π ιθ υ μ ίε ς τ ώ ν ά ν θ ρ ώ π ω ν π ο ύ κι α ύ τ έ ς έ π ί­ σ η ς δ έ ν Ε χο υν κ α ν έ ν α α ιτ ιώ δ η δ ε σ μ ό μ α ζ ί τη ς. Τ ό π ρ ά γ μ α δ μ ω ς ε ίν α ι δ ια φ ο ρ ε τ ικ ό μ έ τ ά κ ο ιν ω ν ικ ά φ α ι­ ν ό μ ε ν α τή ς Ισ τ ο ρ ία ς . Ξ α ίρ ο υ μ ε κ ιό λ α ς δ τ ι ή ισ τ ο ρ ία γ ίν ε τ α ι ά π ό τ ο ύ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς . Κ α τ ά σ υ ν έ π ε ια οι Α ν­ θ ρ ώ π ιν ε ς έ π ιθ υ μ ίε ς δ έ ν μ π ο ρ ο ύ ν ν δ ν α ι π α ρ ά γ ο ν τ α ς τή ς ισ το ρ ικ ή ς κίνη σ η ς. Ά λ λ ά ή Ισ τ ο ρ ία γ ίν ε τ α ι ά π ό το ύ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς κ α τ ’ α ύ τ ό ν τ ό ν τρ ό π ο κ α ί δ χ ι κ α τ ά Ε ναν ά λ λ ο , έ ξ α ιτ ία ς μ ιά ς ώ ρ ισ μ έ ν η ς ά ν α γ κ α ιό τ η τ α ς γ ιά τή ν ό π ο ία ά ρ κ ε τ ά μ ιλ ή σ α μ ε π ιό π ά ν ω . Κ αί μ ιά κ α ί ή ά ν α γ κ α ιό τ η τ α α ύ τ ή ε ίν α ι δ ο σ μ έ ν η , ο ΐ έ π ι θ υ ­ μ ίε ς τ ώ ν ά ν θ ρ ώ π ω ν , έ π ιθ υ μ ίε ς π ο ύ ά π ο τ ε λ ο ΰ ν έ ν α ν ά ν α π ό ψ ε υ χ τ ο π α ρ ά γ ο ν τ α τ ή ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς έ ξ έ λ ι ξ η ς , ε ίν α ι ε π ίσ η ς δ ο σ μ έ ν ε ς σ ά ν σ υ ν έ π ε ιε ς . Ο Ι έ π ιθ υ μ ίε ς α ύ τ έ ς δ έ ν ά π ο κ λ ε ίο υ ν τ ή ν ά ν α γ κ α ιό τ η τ α , ά λ λ ά κ α θ ο ρ ίζ ο ν τ α ι κ ι α ύ τ έ ς α π ' α ύ τή τ ή ν τ ε λ ε υ τ α ί α . Κ α τ ά σ υ ν έ π ε ια εΤναι μ ε γ ά λ ο λ ά θ ο ς τή ς λ ο γ ικ ή ς ν ά τ ις ά ν τ ιτ ά σ σ ο υ μ ε σ τή ν Γδια τή ν ά ν α ­ γ κ α ιό τ η τ α . " Ο τ α ν μ ιά τ ά ξ η π ο ύ έ π ιθ υ μ ε ϊ τή χ ε ιρ α φ έ τη σ ή τη ς π ρ α γ μ α τ ο π ο ι ε ί μ ιά κ ο ιν ω ν ικ ή έ π α ν ά σ τ α σ η , έ ν ε ρ γ ε ΐ σ τή ν π ε ρ ίπ τ ω σ η α ύ τή κ α τ ά Ε ναν τ ρ ό π ο π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο ή λ ιγ ώ τ ε ρ ο π ρ ο σ α ρ μ ο σ μ έ ν ο σ τ ό ν έ π ιδ ιω κ ό μ ε ν ο σ κ ο π ό καΓ ό π ω σ δ ή π ο τ ε ή δ ρ ά σ η τη ς ε ίν α ι ή α ί τ ί α α ύ τ ή ς τ ή ς έ π α ν ά σ τ α σ η ς . ‘Η δ ρ ά σ η τη ς δ μ ω ς α ύ τή μέ δ λ β ς Σ τάμμλερ: M aterialistische G ^scbiclitsauffassung στό Handw orterbuch der Staatsw issenschaften, τ. V. σ. 735-737. 

116 τ ις έ π ιθ υ μ ίε ς π ο ύ τή ν π ρ ο κ α λ έ σ α ν ε ε ίν α ι ή Γδια σ υ ­ ν έ π ε ι α τή ς ο ίκ ο ν ο μ ικ ή ς ά ν ά π τ υ ξ η ς κ α ί γ ι α ύ τ ό κ α ­ θ ο ρ ίζ ε τ α ι κι α ύ τ ή ά π ό τή ν ά ν α ν κ α ι ό τ η τ α . 'Η κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία δ έ ν γ ίν ε τ α ι έ π ισ τή μ η π α ρ ά μ ο ­ ν α χ ά σ τό β α θ μ ό π ο ύ κ α τ ο ρ θ ώ ν ε ι ν ά κ α τ α λ α β α ίν ε ι τή ν έ μ φ ά ν ισ η σ τ ό ν κ ο ιν ω ν ικ ό ά ν θ ρ ω π ο σκοπώ ν (κ ο ινω ν ικ ή « τε λ ε ο λ ο γ ία « ) σ ά ν ά ν α γ κ α ία σ υ ν έ π ε ια το ΰ κ ο ιν ω ν ικ ο ύ γ ίγ ν ε σ θ α ι, π ο ύ κ α θ ο ρ ίζ ε τ α ι σ έ τ ε ­ λ ε υ τ α ία ά ν ά λ υ σ η ά π ό τή ν π ο ρ ε ία τή ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς ά νάπτυξης. Κ α ί ε ίν α ι π ο λ ύ χ α ρ α χ τ η ρ ισ τ ικ ό δ τ ι ο ΐ σ υ ν ε π ε ίς ά ν τ ίπ α λ ο ι τή ς υ λ ισ τικ ή ς έ ξ ή γ η σ η ς τή ς Ισ τ ο ρ ία ς αι­ σ θ ά ν ο ν τ α ι τό ν έ α υ τ ό τ ο υ ς υ π ο χ ρ ε ω μ έ ν ο ν ά ά ιιο δ ε ίξ ο υ ν ε , δ τ ι ή κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία ε ί ν α ι ά δ ύ ν α τ ο ν ά σ τ α ­ θ ε ί σ ά ν έ π ι σ τ ή μ η . Α ύ τό σ η μ α ίν ε ι δ τ ι ό « κ ρ ι τ ι κ ι ­ σ μ ό ς» γ ί ν ε τ α ι ε μ π ό δ ιο σ τ ή ν έ π ισ τ η μ ο ν ικ η ά ν ά ­ π τ υ ξ η τ ή ς έ π ο χ ή ς μ α ς . Α ύ το Ι π ο ύ ζ η τ ο ύ ν ν ά βροΟν μ ιά ν έπ ισ τη μ ο ν ικ ή έ ξ ή γ η σ η τή ς Ισ τ ο ρ ία ς τ ώ ν φ ιλ ο σ ο ­ φ ικ ώ ν θ ε ω ρ ιώ ν θ ά ά ν α λ ά β ο υ ν έ δ ώ μ ιά ν έ ν δ ια φ έ ρ ο υ σ α ύ π ο χ ρ έ ω σ η : ν ά κ α θ ο ρ ίσ ο υ ν τ ό ν τ ρ ό π ο π ο ύ α ύ τ ό ς ό ρ ό λ ο ς τοΟ « κ ρ ιτ ικ ισ μ ο ύ , σ υ ν δ έ ε τ α ι μέ τή ν τα ξ ικ ή π ά λ η σ τή ν εώ τε ρ η κ ο ινω ν ία . Ά ν π ρ ο σ π α θ ή σ ω ν ά π ά ρ ω μ έ ρ ο ς σ ’ Ενα κ ίν η μ α π ο ύ ό θ ρ ία μ β ό ς τ ο υ μ ο υ φ α ίν ε τ α ι σ ά ν μ ιά Ισ το ρ ικ ή ά ν α γ κ α ιό τ η τ α , α ύ τ ό σ η μ α ίν ε ι μ ο ν ά χ α π ώ ς θ ε ω ρ ώ κ α ί τή δική μ ο υ δ ρ ά σ η σ ά ν Εναν ά π α ρ α ίτ ή τ ο κρίκ ο σ τή ν ά λ υ σ σ ίδ α τ ώ ν δ ρ ω ν π ο ύ τό σ ύ ν ο λ ό τ ο υ ς θ ά έ ξ α σ φ α λ ίσ ε ι ά ν α γ κ α σ τ ικ ά τό θ ρ ία μ β ο το ϋ κ ιν ή μ α τ ο ς π ο ύ μ ο υ ε ίν α ι π ρ ο σ φ ιλ έ ς . Τ ίπ ο τ α π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο , τ ίπ ο τ α λ ιγ ώ τ ε ρ ο . Α ύ τό δ έ ν τό κ α τ α λ α β α ίν ε ι ό δ υ ϊσ τ ή ς . " Ο μ ω ς α ύ τ ό εΤναι ό λ ο φ ά ν ε ρ ο γ ιά δ π ο ιο ν ά ψ ω μ ο ίω σ ε τ ή θ ε ω ρ ία τή ς έ ν ό τ η τ α ς τ ο ΰ ύ π ο κ ε ί μ ε ν ο υ κ α ι τοΟ ά ν τ ι κ ε ί μ ε ν ο υ κ α ί κ α τ ά λ α β ε μέ π ο ιό ν τρ ό π ο έ κ δ η λώ ν ε τ α ι α ύ τ ή ή έ ν ό τ η τ α σ τ ά κ ο ιν ω ν ικ ή ς φ ύ σ η ς φ α ιν ό ­ μενα. Ε Τναι έ ξ α ιρ ε τ ικ ά σ η μ α ν τικ ό ν ά σ η μ ε ιώ σ ο υ μ ε δτ ι 

117 ol θεωρητικοί τοΟ προτεσταντισ μ ού στή Βόρεια ’Αμε­ ρική. δέν κα ταλ αβ α ίνουν άσ φ αλώ ς τίπ οτα ά π ό αύτήν τήν άντίθεση ά νάμ εσ α στήν έλευθερία καί τήν άναγκα ιότητα πού τόσο άπασ χόλησ ε καί ά π α σ χ ο λ εΐ άκόμη πολ λού ς (δεολόγους τής εύρω παΐκής μ πουρζουα ζία ς, O A .B a r g y λ έειδτι« σ τή ν ’Αμερική, οί πιό άναγνω ρισ μένοι «δάσκαλοι τής δράσης» εΤναι πολύ λίγο έπιρρ επ εΐς στό νά ά ν αγνω ρίσ ουν τήν έλευθερία τής θ έλησ ης»·. Αύτό τό έξηγεΐ άπό τό γεγον ός δτι οί άνθρω ποι αύτοί, σάν άνθρω ποι δράσης, προτιμούν τις «μοιρολατρικές άποφάσεις». ’Αλλά ό Bargy άπατδ τα ι. Ή μ οιρολατρία δέν εχει καμμιά θέση έδώ,ΚαΙ αύτό φαίνεται στήν παρατήρησή του σ χετικά μέ τόν ήθικολόγο Jo n ath an E dw ards: «Ή άποψη τοΟ Ed­ w ards . .. είνα ι ή άποψη κάθε άνθρω που δράσης. Γιά δπ ο ιο ν?β α λ ε ποτέ στή ζωή του ώ ρισμένο σκοπό, ή έλευθερία είνα ι ή Ικανότητα νά βάλει δλη του τήν ψυχή στήν έπιδίωξη αύτοΟ τοΟ σκοπού». Αύτό είνα ι π ολ ύ κ α λά είπωμένο καί μοιάζει πολύ μέ τό «νά μή θέλεις τίπ οτα άλλο ά π ό δτι ό έαυτός σου» τοΟ Χ έγ­ γελ. Μά δτα ν ό άνθρω πος «δέν θέλει τίπ ο τ’ άλλο ά π ό δτι ό έαυτός του», δέν εΐνα ι καθόλου μοιρολά­ τρης· εΐνα ι άποκλειστικά ά ν θ ρ ω π ο ς δ ρ ά σ η ς . Ό καντισμός δέν εΐνα ι μαχητική φιλοσοφία, δέν «ΐνα ι φιλοσοφία άνθρώ πω ν δράσης. Ε ΐνα ι φιλοσοφία άνθρώ πω ν πού μένουν γενικά σ τά μισά τοΟ δρόμου, μιά φιλοσοφία συμβιβασμών. Ό "Ενγκελς λέει π ώ ς τά μέσα γιά τήν έξάλειψη τοΟ κοινωνικού κακού πρέπει νά ά ν α κ ο λ υ φ θ ο ΰ ν μέσα σ τους δοσμένους ύλικούς δρους τής π α ρ α γω γή ς καί β χι νά έψευρεθοΟν ά π ’ αύτόν ή τόν άλ λο κοινωνικό μεταρρυθμιστή. Ό Stam m ler συμφω νεί μέ τόν "Evγκ ελς στό σημείο αύτό, ά λ λ ά τόν κατηγορεί γ ιά Ελ* A. Bargy: Ή θρησκεία στήν κοινωνία τών 'Ενωμένων Π ολιτειών, σ. 97-98. 

118

λειψή σ αφήνειας, άφοΟ κα τ’ αύτόν, τό βάθος τού ζητήματος βρίσκεται στό νά μάθουμε «μέ τήν βοή­ θεια π ο ιδ ς μεθόδου θά γίνει αύτή ή άνακάλυψη». Ή άντίρρηση αύτή μ αρτυράει τήν σύγχυση ποΟ β α ­ σιλεύει μέσα στή σκέψη τοΟ Ιδιου τοΟ Σ τάμμλερ. Καί πέφτει μόνη της, γιά τό άπλού σ τατο γεγον ός πώ ς κι δ ν άκόμα ό χα ρ α χτή ρ α ς τής «μεθόδου» σέ π α ρ ό ­ μοιες περιπτώ σεις κα θορίζεται άπ ό ϊν α μ εγάλον άριθμό έξαιρετικά ποικίλω ν π α ρ αγόντω ν, ώστόσο δλοι αύ τοΐ ot π α ρ ά γ ο ν τες μπορούν νά άναχθοΟν σέ τε ­ λ ευ τα ία άνάλυση σ τίς πη γές τους, δηλαδή στήν π ο ­ ρεία τής οίκονομικής άνάπτυξής. Καί μόνο τό γεγονός β τι ή θ ε ω ρ ία το ΰ Μ ά ρ ξ μπόρεσε νά γεννηθεί, καθωρίστηκε άπό τήν ά ν άπτυξη τοΟ καπιταλιστικού τρό­ π ου π α ρ α γω γή ς, ένώ ή έπικράτηση τοΟ ούτοπισμού στόν πριν άπ ό τόν Μ άρξ σοσιαλισμό είνα ι έντελώ ς κατανοητή γιά μιά κοινωνία πού είχ ε ύποφέρει δ χ ι μόνο άπ ό τήν άνάπτυξη αύτοϋ τοΟ τρόπου π α ρ α γ ω ­ γής, ά λ λ ά έξ Γσου δ ν δχι περισσότερο άπ ό τήν Α νε­ π ά ρ κ ε ια α ύ τή ς τή ς ά ν ά π τυ ξ ή ς. ΕΤναι άνώφελο νά έπεχταθοΟ με περισσότερο σ ’ αύτό τό θέμα. Μά ίσ ω ς δέν άρέσουμε στόν άναγνώ στη δ ν τελειώ νοντας αύτό τό άρθρο δέν τρ αβ ή­ ξουμε τήν προσοχή του πά νω στό στενό σύνδεομο πού ύ πάρχει ά νάμ εσ α στήν «μέθοδο» ταχτικής τοϋ Μ άρξ καί τοΰ "Ε νγκελς καί τίς θεμελιώ δεις θέσεις τής ιστορικής θεω ρίας τους. ξ έρου μ ε πιά , πώ ς κα τά τά λεγόμενα αύτής τής θεω ρίας, ή άνθρω πότητα δέν β άζει μπροστά της π α ρ ά προβλήμ ατα πού νά μ πορεΐ νά λύσει « γ ια τ ί. . . τό ίδιο τό πρόβλημα δέν πα ρ ουσ ιάζεται π α ρ ά έκεΐ δπου ύ πάρχουν ήδη οΐ άπαρ α ίτητοι ύλικοί δροι γιά τή λύση του, ή του λά χισ τον βρίσκονται στό δρόμο τής έμφάνισής τους». Ά λ λ ά έκεΐ δπου ύπάρ χουν ήδη αύτοΐ οΐ δροι, ή κα τάσ τα σ η εΤναι όλότελα δ ια ­ φορετική ά π ’ αύτή δπου «βρίσκονται μόνο στό δρόμο 

119 τής έμφάνισής τους». Στήν πρώτη περίπτω ση ή σ τιγ­ μή τοΟ πηδήματος Ι φ τ α σ ε κ ιόλ α ς' στή δεύτερη π ε ­ ρίπτωση, τό « π ή δ η μ α » μ έ ν ε ι ύπόθεση ένός περισ­ σότερο ή λιγώ τερο μακρύνοΟ μ έ λ λ ο ν τ ο ς , «τελικός σκοπός», πού τό πλησ ίασ μ ά του π ρ ο π α ρ α σ κ ε υ ά ζ ε τ α ι ά π ό μ ιά ν ό λ ό κ λ η ρ η σ ε ιρ ά « β α θ μ ια ίω ν μ ε τα β ο λ ώ ν » ά νάμ εσ α στίς σχέσεις τώ ν κοινωνικών τάξεω ν. Ποιός πρέπει νά εΤναι ό ρόλος τώ ν νεωτε* ριστών στήν έποχή πού τό «πήδημα» είνα ι άκόμα ά δ υ ν α τ ο ; ΕΤναι φανερό πώ ς δέν τούς μένει άλλο πα ρ ά νά ύποβοηθήσουνε τις «βαθμιαίες μεταβολές», μέ ά λ λ α λόγια νά πα λα ίψ ουνε γιά νά πετύχουν μ ε ­ τ α ρ ρ υ θ μ ίσ ε ις . “Ετσι κι ό «τελικός σκοπός» καί οί μεταρρυθμίσεις βρίσκουν τή θέση τους, κσί ή άντίθεση τής μεταρρύθμισης στόν «τελικό σκοπό» χάνει κάθε λόγο ϋπαρξης καί πα ραμ ερίζετα ι στήν περιοχή τώ ν ούτοπιστικώ ν θρύλλω ν. "Ο ποιος κι δ ν είνα ι ό άνθρω πος πού π α ρ α δέχ ετα ι μιά τέτοια άντίθεση — γερμ ανός «ρεβιζιονιστής» τής κα τηγορία ς τοΟ Έ δουάρδου Μ περστά'ίν, ή Ιταλός «έπα νασ τάτης σ υνδικα­ λιστής» σ άν κι αύτούς πού πα ρ ακ άθησ αν στό πρόσ ­ φατο συνδικαλιστικό συνέδριο τής Φ ερράρας — άποκα λύπτει στόν ΐδιο βαθμό τήν άνικανότητά του νά κα ταλάβ ει τό πνεΟμα καί τή μέθοδο τού νεώτερου έπιστημονικοϋ σοσιαλισμοΟ ΕΤναι ώφέλιμο νά μήν τό ξεχνά με αύτό τούτη τή στιγμή πού ό ρεφορμι­ σμός κι ό συνδικαλισμός τολμοΟν νά μιλάνε στό όνομα τοΟ Μ άρξ. Ά λ λ ά τί ρω μαλέα αίσιοδοξία ξεπηδάει ά π ’ αύτά τ ά λόγια : «Ή άνθρω πότητα δέν βάζει μπροστά της π α ρ ά προβλήματα πού νά μ πορεΐ ν ά λ ύ σ ει! Αύτό δέν σημαίνει βέβαια, πώ ς κάθε λύση τώ ν μ εγάλω ν προ­ βλημάτω ν πού θά παρουσιάσει ό πρ ώ τος τυ χόντα ς ούτοπιστής, ■εΐνα ι καί καλή. Ά λ λ ο πρ ά μ α εΤναι ό ούτοπιστής κι άλλο ή άνθρω πότητα, ή γιά νά μιλή­ σουμε άκριβέστερα. ή κοινωνική τάξη πού άντιπρο- 

120

σω πεύει στή δοσμένη στιγμή τά δψ ιστα συμφέροντα τής άνθρω πότητα ς. Ό ίδιος ό Μ άρξ πολύ σω στά ε ί π ε : «"Οσο βαθύτερα θά όδηγεΐ μιά Ιστορική ενέρ­ γεια , τόσο περισσότερο θά μεγαλώ νει τό π λ ά τος τών μαζώ ν πού τήν πρ α γμ ατοπ οιούνε». Μ’ αύτό κ α ταδι­ κ ά ζετα ι όριστικά κάθε ούτοπιστική στάση άπ ένα ν τι σ τά Ιστορικά προβλήματα. Κι &ν 6 Μ άρξ σκεφτό­ τα νε άκόμη δτι ή άνθρω πότητα δέν βάζει ποτέ μπρο-' σ τά της ά λ υτα προβλήματα, τά λό γ ια του ά π ό θεω ­ ρητική άποψη άντιπροσω πεΰουν άποκλειστικά μιά νέα Εκφραση τής Ιδέας τής ένότητας τοΰ ύποκείμενου μέ τό άντικείμενο στήν έφαρμογή της στήν π ο ­ ρεία τής Ιστορικής έξέλιξης. Ά π ό πραχτική άποψη έκφράζουν τή γα λή νια κι άντρίκια πίστη πώ ς ό «τε­ λικός σκοπός» θά έπιτευχθεΐ, πίστη πού Εκανε ά λ ­ λοτε τόν άξ έχα σ τό μ α ςΝ . Γ. Τσερνυτσέφσκυ νά άναψωνήσει μέ μιά θερμή πεποίθηση: « Ά ς γίνει δτι νά ναι, δμω ς τή ν(κη τό δικό μας σ τρατόπεδο θά τή γιο ρ τά σ ει! »

ΓΙΑ ΤΑ “ ΠΗΔΗΜ ΑΤΑ,, ΣΤΗ ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ «Σέ μάς, κι* άλλω σ τε δχι μόνο σέ μάς, λέει ό κ. Τιχομίρωψ, είνα ι βαθειά ριζωμένη ή Ιδέα πώ ς ζοΟμε σ έ μιά «περίοδο καταστροφής* πού καθώ ς πιστεύουν θ ά τελειώσει μέ μιά τρομερή άνατροπή. μέ ποτάμ ια αΤμα, μέσα στίς έκρήξεις τοΟ δυναμίτη, καί τά ίδ ια συνέχεια. "Υστερα ά π ’ αύτό — ύποθέτουνε — θ* άνοίξει μιά «περίοδος άνοικοδόμησης». Ή κοινωνική αύτή άντίληψη είνα ι πέρ α ώ ς π έρ α σφαλερή καί δέν εΤναι δπω ς τό παρατηρήσαμε ήδη, π α ρ ά ή πολιτική άντα- 

121

νάκλσση τώ ν παληώ ν Ιδεών τοΟ C uvier κι αύτώ ν τής σ χολής τώ ν άπότομ ω ν γεω λογικώ ν καταστροφ ώ ν. Σ τήν πρ α γμ ατικότητα βμως ή καταστροφή καί ή Ανοι­ κοδόμηση π δ ν ε ζευ γαρ ω τά , καί εΤναι ά κ ατα νόητες ή μιά χω ρίς τήν άλλη. "Οτι Ενα φαινόμενο π η γα ί­ νει πρός τήν καταστροφή του, αύτό όφείλεται Αλη­ θινά στό γεγονός βτι σ ’ αύτό τό φαινόμενο, στή θέση του, κά πιο καινούργιο π ρ ά μ α σ χη μα τίζετα ι καί άντίστροφα, ό σχηματισμός μ ιάς κα ινούργια ς τάξης π ρ α γμ ά τω ν δέν είνα ι τίπ οτα άλλο άπ ό τήν κ α τα ­ στροφή τής παληδς»*. Τά λόγια αύτά δέ δίνουνε μιά πολύ καθαρή άντίληψη. Π άντω ς μ πορούν νά βγοΟν ά π ’ α ύ τά δυό θέσεις : Ιο «Σέ μάς, κι άλλω σ τε 6χι μόνο σέ μάς», οί έπανα σ τά τες δέν έχουν κα μμ ιάν Ιδέα τής έ ξ έ λ ιξ η ς , τής β αθμ ιαίας «μεταμόρφωσης τοΰ τύπου τώ ν φαι­ νομένων», κα τά τήν έκφραση πού μεταχειρίζεται άλλοΰ ό κ. Τιχομίρωφ. 2 ο «"Αν ε ίχ α ν Ιδέα τής έξέλιξης, τής βαθμ ιαίας «μεταμόρφωσης τών φαινομένω ν», δέν θ ά φ α ντά ζο ν­ τα ν πώ ς «ζοΰμε μιά περίοδο καταστροφής». "Ας δοΰμε πρ ώ τα π ρ ώ τα π ώ ς είνα ι τά π ρ ά μ α τα σχετικά μ’ αύτό ά λ λ ο υ κ α ι δ χ ι σ έ μ α ς , δηλαδή στή Δύση. Ό π ω ς εΤναι γνω στό, υπάρ χει σήμερα στή Δύση ένα έπα νασ τικό κίνημα τής έργατικής τάξης, πού άποβλέπει στήν οίκονομική της χειραφέτηση. Τό ζήτημα λοιπόν μπαίνει Ετσι: οί θεωρητικοί έκπρόσω ποι αύτοΟ τοΰ κινήματος, δηλαδή οί σ ο σ ια λ ισ τ έ ς κατάφ εραν νά ταιριάσ ουνε τΙς έπα να σ τα τικές τους τά σεις μέ μιά θεωρία τής κοινωνικής ά ν ά πτυξη ς τόσο λίγο Ικα­ νοποιητική ; Σ ’ αύτή τήν έρώτηση, δποιος έχει έστω καί άμυδρά Ιδέα τοΟ σ ύχρονου σοσιαλισμοΟ, θά άπαντήσει
* Γ ιατί £παψα νάμαι έπαναστάτης, σ. 19. 

122

ά δ ίσ τα χτα καταφ ατικά. "Ολοι οΐ σοβαροί σοσ ιαλι­ στές τής Ευρώπης καί τής ’Αμερικής σ τέκονται στή διδα σκ αλ ία τοΟ Μ άρξ' καί ποιός λοιπόν άγνοεΤ βτι ή διδα σ κ αλ ία αύτή είνα ι π ρ οπ α ντός διδα σκαλία τής έξέλιξης τώ ν ά νθρω πίνω ν κοινωνιών ; Ό Μ άρξ ήτανε θερμός υπερασπιστής τής «έπα νασ τατική ς δράσης», ΣυμπαθοΟσε βαθειά κ ά θ ε έπα νασ τατική κίνηση πού στρέφ ονταν ένά ντια στήν ύπάρ χουσ α κοινωνική κα ί πολιτική τάξη. Μπορε'ί δποιος θέλει νά μή συμμερί­ ζετα ι τόσο «καταστρεφτικές* συμπάθειες. Π άντω ς δμω ς μόνο τό γεγο ν ό ς βτι ύπήρχανε, δέν μ άς δίνει τό δικαίω μα νά βγάλουμ ε τό συμπέρασμα πώ ς ή φ α ντα σ ία τοΟ Μ άρξ είχε Αποκλειστικά «σ ταθεί στίς βίαιες Ανατροπές», καί πώ ς ξεχνοΟσε τήν κοινωνική έξέλιξη, τήν άργή καί προοδευτική άνάπτυξη. "Ο χι μόνο δέν ξεχνοΟσε ό Μ άρξ τήν έξέλιξη, μά κι άνακάλυψε ϊν α μ εγάλο άριθμό άπ ό τούς πιό σπου­ δα ίους νόμους της. Γ ιά πρώ τη φορά στό μυαλό του ή Ιστορία τής Ανθρωπότητας ξετυλ ίγεται σ ’ ένα ν Αρ­ μονικό, δχι φανταστικό πίνακα. Ή τ α ν ό πρώ τος πού ΐδειξ ε δτι ή ο ίκ ο ν ο μ ικ ή έξέλιξη όδηγεΐ στις πολιτι­ κές έπα νασ τάσ εις. Χάρη σ ’ αύτόν, τό σ ύγχρονο έπανασ τατικό κίνημα κ α τέχει ένα ν κα θαρά καθορισμένο σκοπό κα ί μιάν αύστηρά διατυπω μένη θεωρητική βάσ*ι. Μά άν είνα ι έτσι τά π ρ ά μ α τα , γιατί λοιπόν 6 κ. Τιχομίρωφ φ α ντά ζετα ι πώ ς μπορεΐ, μέ μερικές άσυνά ρτητες φράσεις γιά τήν κοινωνική «άνοικοδόμηση» νά άποδείξει τό άστήριχτο τώ ν έπα νασ τατικώ ν τ ά ­ σεων πού ύπάρ χουν «σέ μ άς κι άλλω σ τε 6χι μόνο σέ μάς» ; Μ ήπως γίνετα ι αύτό γ ια τί δέν Εκανε τόν κόπο νά κα ταλ άβ ει τήν διδα σκ αλία τώ ν σ ο σ ια λ ισ τώ ν; Ό κ. Τιχομίρωφ δοκιμάζει τώ ρα άποστροφή γιά τις «ξαφνικές καταστροφ ές» καί τις βίαιες άνατροπές». ΕΤναι δικαίω μά τ ο υ : δέν είνα ι οΟτε ό πρώ τος οΟτβ ό τελ ευτα ίο ς. Ά λ λ ά έχει άδικο νά νο­ μίζει βτι οί «ξαφνικές καταστροφ ές» δέν είνα ι βυνα- 

123

τές οΟτε στή φύση, οΟτε σ τίς Ανθρώπινες κοινωνίες. Π ρώ τα-πρώ τα τό «ξαφνικό» τέτοιω ν καταστροφ ώ ν ε ί­ να ι μιά σχετική Ιδέα. "Οτι εΤναι «ξαφνικό» γ ιά τόν ϊν α ν , δέν είνα ι γιά τόν ά λ λ ο ν : ο[ έκλείψεις τοΟ ήλιου π α ρ ά γο ν τα ι ξαφ νικές γ ιά τόν άμαθή, μά δέν είνα ι κα ­ θόλου ξαφνικές γιά τόν άστρονόμο. Τό ΐδιο γίνετα ι άκριβώ ς καί μέ τΙς έπα νασ τάσ εις. 01 πολιτικές α ύ τές «καταστροφές» π α ρ ά γο ν τα ι «ξαφνικά» γ ιά τούς άμαθ εΐς καί γιά τό πλήθος τώ ν φ αντασμένω ν φιλισταίω ν, ά λ λ ά δέν εΤναι καθόλου ξαφ νικές γιά τόν άνθρω πο πού παρ ακ ολου θεί τά φαινόμενα καί πού γίνοντα ι μέσα στόν κοινωνικό κύκλο πού τόν περιβάλλει. "Ε πειτα, &ν ό κ. ΤιχομΙρωφ δοκίμαζε νά στρέψει τά β λέμ μ ατά του πρός τή φύση καί τήν Ιστορία, τοποθετημένος στήν ά ­ ποψη τής θεω ρίας πού τήν κάνει δίκιά του τώ ρα, θά έκτίθονταν σέ μιά όλόκληρη σειρά άπό συγκλονιστικές έκπλήξεις. Στερέω σε γερ ά στή μνήμη του πώ ς ή φύση δέν κάνει πηδήματα, καί π ώ ς άν έγκαταλείψ ουμε τόν κόσμο τώ ν έπα νασ τατικώ ν άντικατοπτρισ μ ώ ν γ ιά ν ά κατέβουμε στό πεδίο τής πρ α γμ ατικότητα ς, «δέν μποροΟμε νά μιλήσουμε έπιστημονικά, π α ρ ά γιά τήν ά ρ γή μεταμόρφωση ένός δοσμένου τύπου φ αινομέ­ νου». Ω σ τό σ ο δμως ή φύση κάνει πηδήματα, χω ρίς νά νο ιά ζεται γιά δλους τούς φ ιλιππικούς ένά ντια στό «ξαφνικό». Ό κ. ΤιχομΙρωφ ξαίρει πολύ κα λά πώ ς οί «παληές Ιδέες τοΟ Cuvier» είνα ι σφαλερές, κα ί πώ ς οί «άπότομες γεω λογικές καταστροφές», δέν είν α ι τίποτε περισσότερο άπ ό τό προϊόν μιάς σοφής φ αντασ ίας. Ζεΐ μιά ξέγνοιασ τη ζωή, άς ποΟμε στή Μεσημβρινή Γ αλ λία χω ρίς νά διαβλέπει οΟτε άνησυχίες, οΟτε κινδύνους. Μά νά ξαφ νικά Ενας σεισμός, σάν κ ια ύ τό ν πού γινε πρίν δυό χρόνια. Τό Εδαφος δονεΐτα ι, τά σ πίτια γκρεμ ίζονται, οΐ κάτοικοι φεύγουν τρομαγμένοι, μέ μιά λέξη, εΤναι μιά άληθινή «κατα­ στροφή», φανερώ νοντας μ ιάν άπίστευτη ξεγνοιασ ιά στή μητέρα Φύση. Δ ιδα γμ ένος άπ ό τήν πικρή αύτή 

124 π είρ α 6 κ. ΤιχομΙρωφ έπσληθεύει προσεχτικά τΙς γεω ­ λογικές του Ιδέες καί φτάνει στό σ υμ πέρασ μα βτι ή άρ γή «μεταμόρφωση ένός τύπου φαινομένω ν» (στήν περίπτω σή μας ή κατάσ τασ η τοΟ γηίνου φλοιοΟ) δέν άποκλείει τή δυνατότητα «άνατροπώ ν» πού μποροϋν άπ ό μιάν ώρισμένη άποψη νά φ αίνονται «ξαφνικές*, καί πού πα ρ ά χτη κα ν «μέ τή βία»*. Ό κ. ΤιχομΙρωφ βάλει νά ζεσ τά νει νερό, καί δσο τό νερό άπ ό τό Οο ώ ς τούς 80 βαθμούς μένει νερό, δέν φ οβάτα ι κανένα «ξαφνικό». Μά νά πού ή θερμο­ κρασ ία άνέβηκε ώ ς τή μοιραία γραμμή, καί ξαφνικά — τί φρίκη! — ή ξαφνική καταστροφή» είνα ι μπρο­ σ τά το υ : Τό νερό μεταμορφώ νεται σ έά τμ ό , σά ν δ χ ε καρφω θεί» ή φ αντασ ία του «πάνω σ τις βίαιες άνατροπές». Ό κ. ΤιχομΙρωφ άφίνει νά ξ σ ν α κ ρ υ ώ σ ε ι τό νερό, κα ί νά πού ή ϊδια πα ράξενη Ιστορία έπα ναΧ αμβάνεται. Λ ίγο-λίγο μεταβάλλεται ή θερμοκρασία τοΟ νεροΰ, χω ρίς νά πάψει νά εΤναι νερό. Μά νά
* Ά π ' δτι άνασκεύασε ή έπιστήμη άπ ό τις γεω λογικ ές θεω ρίες τοϋ Cuvier, δέν βγαίνει άκόμα πώ ς άπ ό δειξε τό άδύνατο γενικά τών γεω λο γικ ώ ν «καταστροφών» ή «άναστατώσεων». Αύτό δέν μπορούσε νά τό ά ποδείξει, άπό φόβο μήπως Ερθει σ’ άντίθεση μέ τά γνω στά αύτά γενικώ ς φαινόμενα β πω ς είναι οί ήφαιστειώδεις έκρήξεις, οί σεισμοί κτλ. Τό κα­ θήκον τής έπιστήμης ήτανε νά έξηγήσει αύτά τά φαινόμενα σάν τό π ροϊόν τής συσσωρευμένης ένέρ γεια ς τών δυνάμεων αύτών τής φύσης, πού τήν άργή τους προοδευτική έπίδραση μποροϋμε κάθε στιγμή νά παρατηρήσουμε. Μέ ά λ λ α λόγια, ή γ ε ω λ ο γ ία ώφειλε νά έζηγήσει τΙς έπ α ν α σ τά σ εις άπό τΙς όπ ο ιες περνάει ό γήινος φλοιός άπό τήν έξέλιξη αύτοΟ τοΟ Ιδιου φλοιοΟ. Έ ν α τέτοιο καθήκον χρειάστηκε νά άντικρύσει ή κοινω νιολογία πβύ τβφερε σέ πέρ ας μέ τήν Ιδια έπιτυχία δπω ς καί ή γ ε ω λ ο γ ία στό πρόσωπο τοϋ Χ έγγελ καί τοΰ Μάρξ. 

125 πού μόλις ή ψύξη φ τάνει στό Οο, καί τό νερό μ ετα­ μορφώ νεται σέ πά γο , χω ρίς καθόλου νά σκεφθεΐ τό γεγο ν ό ς π φ ς σ1 «ξαφνικές άνατροπές» άντιπροσω πεύουν μιά σφαλερή άντίληψη. Ό κ. Τιχομίρωφ πα ρ α τη ρ εί τήν έξέλιξη ένός άπ ό τά έντομ α πού πα θ αίνου ν μεταμορφώσεις. *Η προο­ δευτική έξέλιξη τής χρ υ σ α λ ίδ α ς γίνετα ι ά ρ γά καί μέχρι νεω τέρας δια τα γή ς ή χρυσ αλίδα πα ρ αμ ένει χρυσαλί&α. Ό φιλόσοφός μ ας τρίβει τά χέρια του άπ ό εύχαρίστηση. «Έ δ ώ δλα π ά νε καλά, λέει στόν έαυτό του, ούτε ό κοινωνικός όργανισ μός, οΟτε ό ζω'ίκός όργανισ μός δέν δοκιμάζουν ά π ’ αύτές τΙς ξαφ νικές ά νατρ οπ ές πού εΤχα ά ν α γκ α σ τεΐ νά π α ρ α ­ τηρήσω στόν άνόρ γανο κόσμο. Φ θάνοντας στή δη­ μ ιουργία ζω ντανώ ν δντων ή φύση γίνετα ι σοβαρή», Ά λ λ ά σέ λίγο ή χα ρ ά του μ εταβ άλλεται σέ λύπη. "Ενα ώ ρ αΐο πρ ω ΐ, ή χρ υ σ αλλίδα πρ α γμ α το π ο ιεί μιά «βίαιη άνατροπή» κα ί κάνει τήν έμφάνισή της στόν κόσμο μέ τή μορφή π ετα λ ο ύδα ς. Έ τ σ ι λοιπόν άνάγκ η νά πεισθεϊ ό κ. Τιχομίρωφ, δτι καί ή όργανική φύση δέν είνα ι έξασφαλισμένη άπ ό τά «ξαφνικά», Τό ίδιο άκριβώς θά γίνει, δσο λίγο κι άν »στρέψει τήν «προσοχή του* ό κ. Τιχομίρωφ στή δική του «έξέλιξη», ΕΤναι βέβαιο πώ ς θά βρει καί σ ’ αύτήν έπίσης ένα παρόμοιο σημείο μεταστροφής ή «άνατροπής». θ ά θυμηθεί ποια ήταν άκριβώς ή σ ταγόνα έκείνη πού Ικ α νέ νά ξεχειλήσει τό ποτήρι τώ ν έντυπώ σεώ ν του καί τόν μεταμόρφωσε, άπ ό ύπερασπιστή περισσότερο ή λι>ώτερο δισταχτικό τής «έπανάστασης», σέ ά ντίπα λό της περισσότερο ή λιγώ τερο είλικρινή. Ό κ. Τιχομίρωφ κι έγώ άσκούμαστε σέ άριθμητικές προσθέσεις. Παίρνουμε τόν άριθμό π έ ν τ ε , καί σ άν σοβαροί άνθρω ποι, τοϋ προσθέτουμε, «βαθμιαία» κάθε φορά κι’ άπ ό μιά μονάδα : έξη, έφτά, όχτώ . *Ως τό έννέα δλ α πά νε καλά. Ά λ λ ά μόλις θελήσουμε 

126 ν ’ αύξήσουμε αύτό τόν άριθμό μέ μιά άκόμη μ ονά­ δα , κάπιο κακό ιιάς σ υμ β α ίνει: ’Α πότομα καί χω ρίς κ α νένα λόγο, οΐ μ ονάδες μ ας μεταμορφώ νονται σέ μιάν δ ε κ ά δ α . Ή ίδια λύπη μ&ς κα ταλαμ β άνει, καί βταν περνάμ ε άπ ό τΙς δ ε κ ά δ ε ς στήν έ κ α χ ο ν τ ά δ α . Ό κ. ΤιχομΙρωφ καί έγώ δέν θά άσχοληθοΟμε μέ τή μ ουσ ική: ύπάρ χουν έκεΤ π ο λ λ ά «ξαφνικά» π ερ ά ­ σ μ α τα κάθε εϊδου ς, πού θά μπορούσαν νά τρέψουν σέ φυγή δλ ες μ ας τΙς «άντιλήψεις». Σ ’ δ λ ο υ ςτο ύ ς συγχισμένους συλλογισμούς τοΟ κ. Μ. ΤιχομΙρωφ γιά τΙς «βίαιες άνατρ οπ ές», οΐ σ ύ γ­ χρονοι έπ α να σ τά τες μπορούν νά άπαντήσ ουν μέ τήν άπλή αύτή έρώ τησ η: ΤΙ πρέπει νά κάνουμε κα τά τήν γνώ μη σ ας μ ’ δλες αύτές τίς ά να τρ οπ ές πού Εχουν ήδη π α ρ α χ τεϊ μέσα στήν «πραγμ ατικότητα τής ζωής» καί πού σ ’ δλες τΙς περιπτώ σεις άντιπροσω πεύουν «περιόδους κ α τα σ τρ οφ ή ς»; Νά διακηρύ­ ξουμε πώ ς είνα ι μ ηδαμινές καί τιπ οτένιες ή νά τΙς θεωρήσουμε σάν Εργο τώ ν έλαφρώ ν κα ί τιποτένιω ν έκείνων άνθρώ πω ν πού οΐ πρ ά ξεις τους δέν άξίζουν τήν προσοχή ένός σοβαροΟ «κοινωνιολόγου» ; ’Α λλά ό ποιαδήποτε περίπτω ση κι &ν πάρουμε α ύτώ ν τώ ν φαινομένω ν πρ έπ ει ώστόσο νά ά ναγνω ρίσ ουμ ε δτι ύ πήρξαν στήν Ιστορία βίαιες ά ν α τρ οπ ές καί πολ ιτι­ κές «καταστροφές». Γιατί ό κ. ΤιχομΙρωφ νομίζει, πώ ς μέ τό νά δεχτούμ ε τήν δυνατότητα καί στό μέλ­ λον παρόμοιω ν φαινομένω ν, σημαίνει π ώ ς Εχουμε λαθεμένες «κοινωνικές άντιλήψ εις;» 'Η Ιστορία δέν κάνει «πηδήματα» ! Αύτό είνα ι άπολύ τω ς άληθινό. Μ ά άπ ό τ ’ ά λ λο μέρος είνα ι έξ ίσου άληθινό ΰτι ή Ιστορία Εκανε άφ θονα «πηδήματα», Εκανε Ενα όλάκερο πλήθος άπ ό βίαιες «άνατροπές*. ΕΤναι άμέτρητα τά π α ρ α δείγμ α τα τέτοιω ν άνατροπών. Τί σ η μ α ίν» λοιπόν αύτή ή άντίφ α σ η; Σημαίνει μ ονάχα πώ ς ή πρώ τη θέση δέν διατυπώθηκε μέ άπόλυτη άκρίβεια, πρ ά μ α πού κάνει πολλούς νά τήν πα- 

127

ρεξηγοΟνε. θ δ π ρ ε π ε νά ποΟμε πώ ς ή Ιστορία δέν κάνει «πηδήματα πού δέν έχουν π ρ ο π α ρ α σ κ ευ α σ τή . Κ ανένα πήδημα δέν μπορεΐ νά γίνει χω ρίς μιά έπαρκή αίτΙα πού νά βρίσκεται στήν προηγούμενη πορεία τής κοινωνικής έξέλιξης. Ό ν τ α ς δοσμένο δμω ς δτι αύτή ή έξέλιξη δέν σ τα μ α τά ει ποτέ μέσα στίς κοινωνίες πού βρίσκονται στό δρόμο τής έξέλιξης, μποροΟμε ν ά ποΟμε π ώ ς ή Ιστορία άσ χολεΐτα ι διαρκώ ς μέ τήν παρασκευή πηδημάτω ν κα ί άνατροπώ ν. Κάνει αύτή τή δουλειά ά δ ιά κοπ α καί ήσυχα, δου­ λεύει άρ γά , άλ λά τά άπ οτελ έσ μ α τα τώ ν π ρ ο σ π α ­ θειών της (τά πηδήματα κι οί πολιτικές άνατροπ ές) εΤναι άνεμπ όδισ τα κι’ άναπόφ ευ χτα . Ά ρ γ ά γίνετα ι «μεταμόρφωση τοΟ τύπου* τής γα λλικής μ πουρζουα ζία ς. Ό ά σ τός τής έποχής τής Ά ντιβ α σ ιλεΙα ς δέν μοιάζει τόν άστό τής έποχής τοΟ Λ ουδοβίκου XV, γενικ ά δμω ς δέν εΤναι άντίθετος οΟτε μέ τόν τύπο τώ ν άστώ ν τοΟ παληοΟ καθεστώ τος. "Εγινε πλουσιώ τερος, πιό μορφωμένος, πιό άπαιτητικός, ά λ λ ά δέν Επαψε νά είνα ι ό άνθρω π ος τοΟ λαοΟ, πού πρέπει πα ντού κα ί πά ντοτε ν ά ύποχω ρεΐ μπροστά στήν άριστοκρατία. Μά νά πού φτάνει ό χρόνος 1789, κι δ ά οτός σηκώνει περήφανα τό κε­ φάλι. ΠερνοΟν άκόμη μερικά χρόνια καί γίνετα ι ό κύριος τής κα τάσ τα σ ης, ά λ λ ά μέ ποιό τρόπο ! «μ* πο τά μ ια αίμ α», μέσα στό χτύπο τώ ν ταμπούρλω ν, μέ συνοδεία τΙς έ κ ρ ή ξ ε ις το ΰ μ π α ρ ο υ τ ιο ύ ά ν δχι τοΟ δυναμίτη πού δέν είχε άκόμα έφευρεθεΐ. Α ν α γ ­ κ άζει τή Γ αλ λία νά περάσει μιά άληθινή π ε ρ ίο δ ο κ α τ α σ τ ρ ο φ ή ς χω ρίς νά νοια σθεΐ καθόλου πώ ς μέ τόν καιρό θά βρεθεί ϊσ ω ς 6να ς σχολαστικός πού θά διακηρύξει δτι οί βίαιες ά νατρ οπ ές θά είνα ι μ ιά λ α θ ε μ μ έ ν η ά ν τ ίλ η ψ η . Ά ρ γ ά μεταμορφώ νεται «δ τύπος τώ ν κοινωνι­ κών σχέσεω ν τής Ρ ω σίας : τά κληρονομικά δουκάτα πού οί κά τοχοί τους ε ίχα νε κομματιάσει τή Ρωσία 

128

μέ τούς έμφυλίους πολέμ ους τους έξαψ ανίζονται, οί φ ιλοπόλεμοι βογιάροι, ύποτά σσ ονται όριστικά στήν έξουσία τοΟ Τσάρου καί γίνοντα ι ά π λοι εύ γενεΐς υ ποτα γμένοι δπω ς κι όλόκληρη ή τά ξη τους στήν ύπηρ εσία τοΟ Σ τέμ μ ατος. Ή Μ όσχα ύποτάσσ ει τά τα τα ρ ικά βασίλεια, κα ­ τα χτά ει τή Σιβηρία, προσ α ρτάει τή μισή Νότια Ρω ­ σία, πα ρ αμ ένει δμω ς π α ρ ’ δλα αύ τά Μ όσχα ή ’Α σια­ τική. Ό Μ εγάλος Πέτρος κάνει τήν έμφάνισή του καί πρ α γμ α το π ό ιεΐ μιά «βίαιη άνατροπή» στή ρωσική ζωή. Μ ιά νέα περίοδος, εύρω παϊκή άρχίζει στή ρω­ σική Ιστορία. ΟΙ σ λαβόφιλοι άποκα λοΰ ν τό Μ εγάλο Πέτρο ’Α ντίχριστο, άκριβώς έξα ιτία ς τοΟ «ξαφνικού τής άνατρ οπ ής πού εγινε ά π ’ αύτόν. 'Υ ποστηρίζουν π ώ ς μέσα στό μεταρυθμιστικό του ζήλο ξέχασ ε τήν άνα γκ α ιότη τα τής έξέλιξης, τήν ά ργή «μεταμόρφωση τοΟ τύπου» τοΟ κοινωνικού συστήματος. Μ ά κάθε άνθρω πος Ικανός ν ά σκέφτεται, εΰκολα θά κα τα λ ά ­ βει δτι ή άνατροπή πού Εγινε ά π ’ τό Μ εγάλο Πέτρο έπεβλήθηκε κι αύτή άπ ό τήν Ιστορική «έξέλιξη» τής Ρωσίας πού τήν είχ ε πρ οπαρασκευάσ ει.

ΟΙ ποσοτικές μεταβολές, συσσωρευόμενες λίγο λίγο, γίνονται τελικά ποιοτικές μεταβο­ λές. ΟΙ μεταβάσεις αύτές γίνονται μέ πηδήματα και δέν μπορούν νά γίνουν άλλοιώς.

Σέ κάθε άπόχρω ση όπα δοί τώ ν βαθμιαίω ν μεταβο­ λώ ν»; οί Μ ολτσαλίν* πού. κάνουν δόγμ α τή μετριό­ τητα καί λεπ τολ ογία μέσ’ τήν πορεία, δέν μπορούν νά κα ταλ άβ ου ν τούτο τό γεγονός πού άπό πολύ καιρό Ιψερε σέ φώς ή γερμανική φιλοσοφία. Σ ’ αύτή τήν περίπτω ση δπω ς καί σέ πολ λές άλλες, είνα ι ώφέλιμο νά θυμηθούμε τήν άντίληψη τοΟ Χ έγγελ, π ού θ ά ή τα ν β έβαια δύσκολο νά τόν κατηγορήσουμε δτι είχε κατα λειφ θεΐ άπ ό πά θ ος γιά τήν έπα νασ τατική δράση.
* Πρόσωπο Ενός δράμ ατος τοΰ Γκριμπογιέντωφ (Σ.Μ.). 

129 «"Οταν θέλουν ν’ άντιληφθοΟν τήν έμ φ ά ν ιο η ή τήν Ιξα φ άνιοη κάπιου πρ ά γμ α το ς, λέει, νομίζουν συνήθως πώ ς κ α τα λ α β α ίνουν τό ζήτημα, μέ τό νά φ α ντά ζο ν τα ι αύτή τήν έμφάνιση ή αύτή τήν έξ α ­ φ άνιση σάν νά π α ρ ά χτη κα ν βα&μιαΐα. Ε ίνα ι δμως έξακριβω μένο δτι οί μ εταβολές τοΟ είνα ι δέν γίνονται μόνο μέ τό πέρασ μα άπ ό μιά ποσότητα σέ μιάν άλλη , άλ λά μέ τή μεταβολή ιώ ν ποσοτικώ ν διαφ ο­ ρών σέ ποσοτικές διαφορές καί άντίστροφα, μ ε τα ­ βολή πού είνα ι μιά δ ια κοπή τοΰ *βα θμ ια ίου y/yveο#αι» καί Ενας τρόπος νά εΤνε ποσοτικά διαφορε­ τική άπ ό τήν προηγούμενη. Καί κάθε φορά πού ύπάρ* χει διακοπή τοΟ «βαθμιαίου γίγνεσθαι», πα ρ ά γετα ι μέσα στή ροή τής έξέλιξης Ενα πήδημα,πού υστέρα ά π ' αύτό ή θέση ένός φαινομένου κα τα λ α μ β ά νετα ι άπ ό Ενα δλλυ. Στή βάση τής θεω ρίας τής βαθμ ιαίας μ εταβολής βρίσκεται ή Ιδέα πώ ς αύτό πού εΐνε στό γίγνεσ θ α ι του, ύπάρχει ήδη πρ α γμ ατικά , άλ λά έξακολουθεΐ νά μένει άκ α τά λη πτο έξ αιτία ς τώνμικρών του διασ τάσ εω ν. Τό ίδιο κ α ιά τήν βαθμ ιαία έξ α φ ά ­ νιση ένός φαινομένου, φ α ντά ζο ν τα ι τήν άν υπ α ρ ξία αύτοΟ ή τήν Οπαρξη έκείνου τοΟ φαινομένου πού παίρνει τή θέση του σάν γεγονότα πού δέν είνβ άκόμα άντιληπτά.Κ ατ* αύτό τόν τρόπο δμως κ α τα ρ ­ γούν κάθε έμφάνιση καί κάθε έξαφάνιση. Ε ξ η γ ώ ν ­ τα ς τήν έμφάνιση ή τήν έξαφ άνιση ένός πρ ά γμ α το ς μέ τή β αθμ ιαία Αλλαγή, είνα ι σά νά τά άνάγου με δλ α σέ μιάν άνιαρή τα υτολ ογία , για τί είνα ι σά νά θεωρούμε ά π ό τά πριν Ετοιμο [δηλαδή σάν ήδη έμφ α νισμένα ή σ άν ήδη έξαφανιαμέναι, α ύ τό πού βρί­ σκεται στό γίγνεσ θ α ι του ή στήν έξσφάνισή του» Π ρά γμα πού πάει νά πή πώ ς &ν βρισκόσαστε στήν ά νά γκ η νά έξηγήσετε τή γέννεση ένός κράτους, θά φ α ντα ζόζα σ τε ά π λο ύ σ τα τα μιά μικροσκοπική ό ρ γ ά ­ νωση κράτους πού μ εταβ άλ λοντας λίγο · λίγο τίς διασ τάσ εις της, θάκανε έπί τέλους αισθητή στούς 

130

«Ανθρώπους» τήν Οπαρξή του. Τό ίδιο κι’ &ν σ άς χρ εια ζό ντα νε νά έξηγήσετε τήν έξαφΑνιση τώ ν π ρ ω ­ τα ρχικώ ν σ χέσεω ν τοΟ γένους (clan), θά κά νατε τό κόπο νά ψ α νια σ τή τε μιά μικροσκοπική Ανυπαρξία αυ τώ ν τών σ χέσ εω ν—καί θά τελείω νε ή υπόθεση. Ε ν ν ο ε ίτ α ι πώ ς μέ τέτοιες μέθοδες σκέψης δέν θά μποροΟοε κάνεις νά προχω ρήσει στίς έπιστήμες. Τ δ ξεκαθά ρ ισ μ α τής θεω ρίας τής έξέλιξης Από τέ­ τοιους πα ραλογισ μούς, είνε ή μ εγαλύτερη Αξία τοΟ Χ έγγελ. ΤΙ ένδιαφέρουν δμως τόν κ. ΤιχομΙρωφ δ Χ έγγελ καί ή Αξία τόυ I ΕΙπώθηκε μιΛ γιΑ πΑντα πώ ς οί δυτικές θεωρίες δέν μπορούν νΑ έφαρμοστοΟν σέ μΑς. Σ τό π είσ μ α τής γνώ μης τοΟ Ανθρώπου μας γιά τΙς βίαιες Α νατροπές καί τίς πολιτικές καταστροφ ές 0ά ποΟμε μέ βεβαιότητα δτι στή σημερινή έποχή, ή Ιστορία πα ρουσ ιάζει στίς προδεμένες χώ ρες μιάν έξαιρετικής σπου δαιότητας άνατρ οπ ή πού είνα ι β ά ­ σιμο νά συμπεράνουμε πώ ς θά γίνει μέ τή βία. θ ά σ υνίσταται στή μεταβολή τοΟ τρόπου διανομής τών πρ οϊόντω ν. Ή οίκονομική έξέλιξη δημιούργησε κο­ λοσ σ ια ίες πα ρ α γω γικ ές δυνάμ εις πού γιά νά μποΟν σέ κίνηση, χρ ειά ζοντα ι μιάν ώρισμένη όργάνω ση της π α ρ α γω γή ς. ΟΙ δυνάμεις αύτές δέν μποροΟν νά βροΟν τήν έψαρμογή ϊους πα ρ ά μέσα σέ μ εγάλ ες βιομηχανικές έγκ ατα σ τάσ εις πού νά βασ ίζονται στήν όμαδική έρ γα σ ία καί σχήν κοινωνική πα ρ α γω γή . Ή Ατομική δμως οίκβιοηοίηση τών προϊόντω ν πού Ελκει τήν κα τα γ ω γ ή της Από όλόχελα δ ια φ ο ­ ρετικούς οίκονομικούς δρους μ ιάς έποχής δπου κυ­ ριαρχούσε ή μικρή βιομηχανία καί ή μικρή Αγροτική έκμετΑλλευση, βρίσκονται σέ χτυπητή Αντίφαση μέ τόν κοινωνικό α ύτόν τρόπο η α 0α)Ό»νή[(·ΧΑρη σ' αύτόν τόν τρόπο οίκειοποίησης, τΑ π ρ οϊόν τα πού δημιουργήθηκαν Από τήν κοινωνική έρ γα σ ία τών έργ α τώ ν γίνονται Ατομική Ιδιοχτησία τών έπιχειρημα- 

131 τιώ ν. Ή έσώ τερη αύτή οίκονομική άντίφασ η καθο­ ρίζει βλες τΙς άλ λες κοινωνικές καί πολιτικές Αντι­ φάσεις πού ύπάρ χουν στούς κόλπους τής σημερινής κοινωνίας. Καί όξύνεται όλοένα καί πιό πολύ. CX Ε πιχειρηματίες δέν μποροΟν νά πα ραιτη θούν ά π ό τή κοινωνική όργάνω ση τής πα ρ αγω γή ς, για τί είνα ι ή πηγή τού πλούτου τους. ’Α ντίθετα, ό σ υν α γω νι­ σμός τούς Α ναγκάζει νά έπεχτεΐνου ν αύτή τήν όρ­ γά νω σ η καί σέ άλ λου ς κλάδους τής βιομη χανίας δπ ου δέν ύπάρ χει άκόμα. ΟΙ μ εγά λ ες βιομηχανικές έπιχειρήσεις έξαφ ανίζουν τούς μ ικρ οπα ρ αγω γού ς κα ί κα θορίζουν Ετσι τήν άριθμητική, κα τά συνέπεια καί τή δυναμική άνάπτυξη τής έργατικής τά ξης, 'Η μ οιραία λύση πλησιάζει. Γιά νά Εξαλείψουν τήν άντίφαση άν ά μ εσ α στόν τρόπο π α ρ α γω γή ς τώ ν π ρ οϊόντω ν *αΙ τόν τρόπο διανομής του ς—βλαβερή γιά τούς έρ γά τες ά ντίφ α σ η—πρέπει οΐ έρ γά τες νά κ α τα λ ά β ου ν τήν πολιτική έξουσία πού βρίσκεται σή­ μερα στά χέρια τής μπου ρ ζουα ζία ς. Ά ν σ άς άρέσει, μ πορεϊτε νά πήτε δτι οί έργάτες ^πρέπει νά κ ά ­ νουν «μιά πολιτική καταστροφή*. Ή οίκονομική έξέλιξη όδηγεΐ ά να γκ α σ τικά στήν π ο λιτικ ή έπανά ■ατααη καί ή πολιτική αύτή έπα νά σ τα σ η θά γίνει μέ τή σειρά της τιηγή σπουδαίω ν ά λ λ α γώ ν στό οίκονο· μικό καθεστώ ς τής κοινωνίας. Ό τρόπος παβαγω γί/ς παίρνει ά ρ γά καί β α θ μ ια ία κοινωνικό χα ρ α χτή ρ α . "Η μεταβολή τοΟ τρόπου π α ρ α γω γή ς θά είνα ι τό άπ οτέλεσμ α μιάς άνατρ οπ ής πού θά γίνει μέ τή β ία. Έ τ σ ι ξ ειυ λ ίγ ετα ι ή Ιστορική κίνηση, δχι μόνο «έ μάς ά λ λά καί στή Δύση. Γιά τήν κοινωνική ζωή α ύτής τής Δύσης, ό κ. Τιχομίρωφ δέν Εχει καμμιά «άντίληψη» μ’ δλο πού ά σ χ ο λ εΐτα ι μέ τήν «έξέταση τοΟ δυνατοΟ γα λλικού πολιτισμού». Βίαιες άνατρ οπ ές, «ποτάμ ια αίμ α » τσεκούρια κα ι κρεμάλες, μπαρούτι καί δυναμίτης, α ύ τά είνα ι «θλιβερά φαινόμενα». ΤΙ νά, κάνουμε δμω ς άφοΟ 

132

είν α ι ά ν α πόφ ευ χτα ; Κάθε φορά πού μιά κα ινούργια κοινωνία έρ χό νια νε στό κόσμο, ή βία Επαιζε π ά ν τα τό ρόλο τής ξεγεννήτρας. “Ετσι μιλοΟσε ό Μ άρξ καί δέν ήταν ό μόνος πού σκεψτόντανε μ ’ αύ τό τόν τρόπο. Ό Ιστορικός Slosser είχ ε π εισ τεί πώ ς μόνο μέ τή «φωτιά κα( μέ τό σίδερο» γίνοντα ι οί μ εγά λ ες άνατρ οπ ές σ τά πεπρω μένα τής άνθρω πότητσ ς (*). Ά π ό πού Ερχεται ή θλιβερή αύχή ά ν α γκ α ιό τη τα ; ΠιανοΟ τό λ ά θ ο ς; Ή δύναμη λοιπόν τής άλήθειας Δέν μ πορεΐ νά τά ψτάσει 6λα σ ’ αύτή τή γή ; “Ο χι, γιά τήν ώ ρα δχι άκόμα 8λα ! Κι ό λ ό γ ο ς βρίσκεται στή διαφ ορά πού ύπάρ χει ά νάμ εσ α σ τά συμφέροντα τών διαφόρω ν τάξεω ν τής κοινωνίας.
(*)Ό Slosser είχε προετοιμαστεί άπό τή β ίθ ε ιά του γνώ­ ση τής Ιστορίας νά δεχθεί άκόμα καί τις παληές άντιλήψεις τοΟ Cuvier. Νά τΐ λέει γιά τά μεταρρυθμιστικά σχέδια το& T nrgot πού καί τώρα άκόμα προκαλοΰν τή συμπάθεια τών φιλισιαίων: ·Τ& σχέδια α ύ ιά άποτελοΟσαν 8λα τά ούσιώ · δη πλεονεχτήματα πού άπόχτησε άργότερα ή Γαλλία μέσο τής Ε πα νάσ τασ ης. Τά πλεονεχτήματα α ύ ιά μονάχα μέ τήν έπανάοταση μποροΟσαν νά έπιτευχθοΟν, για τί τό υπουργείο T u rg o t φανέρωσε, άπό τά άποτελέσματα πού λογάριαζε, ϊν α πνεΟμα βπου ή φιλοσοφία καί ή αύταπάτη κρατούσαν πολύ μεγάλη θέση : σέ πεϊσμα,τής πείρας καί τής Ιστορίας, ίλ πιζε μόνο μέ τά διατάγματά του ν' άλλάξει τήν κοινωνική όργάνωοη πού είχε σχηματιστεί κατά τή διάρκεια αΙώνων κοί διατηρούντανε μέ γερούς δεσμούς. 01 ριζικές μεταρρυθμί­ σεις, τόσο στή φύση όσο καί στήν Ιστορία δέν είναι δυνατές κροτοΰ, αύτό πού ύπάρχει, έκμηδενιστεΐ μέ τή φωτιά, τό σί­ δερο καί τή καταστροφή». (’Ιστορία τοΟ ΧΥ1ΙΙ αΐώ τα, 2η Εκδο2η, Ά γ ια Πετρούπο­ λη 1868. χ. III, ο. 361). ΤΙ τρομερός φαντασιοκόπος αύτός 4 γερμανός σοφός! θά πει ό κ. ΤιχομΙρωφ. 

133

Γ ιά τή μιά τά ξη βίναι χρήσιμο καί Α παραίτητο μ ά ­ λισ τα , νά άνανεώ σει κα τά κάποιον τρόπο τή διά ρ ­ θρωση τών κοινωνικών σχέσεων. Γιά τήν άλ λη είνα ι χρήσιμο καί μ άλισ τα ά π α ρ α ίιη το ν ’ ά ν τιτα χ θ εΐ σέ μιά τέτοια άνανέω ση.Στούς μέν υ πόσ χετα ι λεφτεριά κα ι ευτυχία, στούς δέ, προλέγει τή κατάλυσ η τής προνομιακής θέσης τους καί μ άλισ τα τήν κα τάργη σ η τους σάν προνομιούχας τάξης. Καί πιά είνα ι ή τά ­ ξη πού δέν μ άχεται γιά τήν δπαρξή της, πού δέν Εχει τό Ενστιχτο τής αύτοσ υντήρησ η ς; Τό ώφέλιμο γ ιά μιά δοσμένη τάξη κοινωνικό σύστημα, φ αίνετα ι σ ’ αύτή τήν τάξη δχι μονάχα δίκαιο, μά καί σ άν τό μόνο δυ νατό. Ή τάξη α ύ ιή Εχει τή γνώ μη δτι κάθε πρ οσ π ά θ εια καθεστω τικής ά λ λα γή ς σημαίνει κ α τ α ­ στροφή τών θεμελίων κάθε άνθρώ πινης κοινότητας. Νομίζει πώ ς Εχει κληθεί νά ύπερασπίσει α ύ τά τά θ ε­ μέλια, άκόμα καί μέ τή δύναμη τών δπλω ν. Ά π ό δώ τά «ποτάμια α ίμ α*, άπό δώ ή πά λη καί οί β ια ιό ιη τες. ’Εξάλλου δτα ν σκέψτουνται οί σοσιαλιστές τήν κοινωνική άνατροπή πού Ερχεται, μπορούν νά παρηγορηθοΟν μέ τήν Ιδέα πώ ς δσο περισσότερο δ ια ­ δοθούν οΐ «άνατρεπτικές» τους θεωρίες, δσο περισ­ σότερο θά άν α π τυ χ θεΐ, θά όρ γανω θεϊ καί θά πειθαρχηθεΐ ή έργατική τάξη, τόσο λιγώ τερα θ ύμ ατα θ ά χρ εια σ τεί ή άναπόψ ευχτη «καταστροφή». Τ αυ τόχρονα ό θρίαμβος τοΟ πρ ολεταριά του πού θ ά βά λ λει τέλος στήν έκμετάλλευση άνθρώ που άπό ά νθρω πο καί κατά συνέπεια καί στό χωρισμό τής κοινω νίας σέ τάξη έκμεταλλεύτρια καί σέ τά ξη έκμεταλλευόμενη, θά κάνει τούς έμφύλιους πολ έ­ μους, δχι μονάχα άχρηστους μά καί έντελώ ς ά δύνα τους. Τότε ή Ανθρωπότητα θά προω δεύει μέ μόνη «τή δύναμη τής άλήθειας» καί δέν θάχει πιά Α νάγκη τό έπιχείρημα τών δπ λω ν. 

134

ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ

ΚΑΙ

ΛΟΓΙΚΗ

Ή φιλοσοφία τοΟ Μ άρξ καί τοΟ 'Ε ν γ κ ελ ς δ έν είν α ι μόνο μιά ύ λιστική φιλοσοφία, είνα ι ΛιαλβχτιΜ0ς ύλισμός. "Ο μως όρθώ νονται ένα ντίον αύτής τής διδα σ κ α λ ία ς, λέγ ο ντα ς κα τά πρώ το πώ ς α ύ τή κα θαυ τή ή διαλεχτικ ή δέν άντέχει στήν κριτική καί δεύτερο, δτι κυρίως ό ύλισμός είνα ι Ασυμβίβαστος μέ τή διαλεχτική. "Ας έζετάσ ουμ ε αύτές τις Αντιρρήσεις. "Ισως θυμηθή ό Αναγνώ στης πώ ς έξηγοΟσε 6 κ. Μ περνσιά'ίν, Από τή βλαβερή έπίδραση τής διαλεχτική ς, αύ τό πού ΑποκαλοΟσε «σφ άλματα» τοΟ ΜΑρξ καί τοΟ "Ε νγκελς. Ή συνηθισμένη λογική στηρίζεται στό τύ π ο : «ναί ναί καί δχι-δχι» ένώ διαλεχτική τοΟ δίνει μιΑ έκ διαμέτρου ΑντΙθβτη μορ­ φ ή: «ναί καί δχι, καί 6χι καί ναί». ’Α ντιπα θ ώ ντα ς τό δεύτερο α ύ ιό τύπο ό ΜπερνστΑ'ίν, ύποστήριζε πώ ς μ πορεϊ νΑ όδηγήσει στούς πιό έπικίνδυνους πει­ ρασμούς και στΑ πιό έπικίνδυνα λάθη. Καί είνα ι π ιθα νό ή τερ άσ τια πλειονότητα άπ* αύτούς πού λ έ­ γο ντα ι μορφωμένοι ά να γνώ σ τες νά ήταν σύμφωνοι μ α ζί του, για τί ό τύπος «ναί καί δχι, δχι καί ναί», φ αίνετα ι σά νΑρχεται σέ χτυπητή Αντίφαση μέ τούς βασικούς καί ΑμετΑβλητους νόμους τής νόησης. ’Ακριβώς αύτή τήν πλευρΑ τοΟ ζητήματος πρέπει νά έξετΑσουμε έδώ. ΟΙ «βασικοί νόμοι τής νόησης» είνα ι τρεις τόν Αριθμό: Ιο ό νόμος τής τα υτότη τας, 2ο ό νόμος τής Αντίδρασης, 3ο ό νόμος τοΟ Αποκλεισμού τοΟ τρίτου. Ό νόμος τής τα υτότη τα ς ( P r j n c i p i u m i d e,ji t i t a t i s ) λέει : Α ε ΐια ι A ( o m n e su b jectura e s t p r a e d i c a t u m s u i ) , ή A=A. Ό νόμος τής άντίφ αοη ς : Α δέν είνα ι Β, δέν εΐ- 

135 ναι πα ρ ά ή άρνητική μορφή τοΟ πρώτου νόμου. Κ ατά τό νόμο τοΟ Αποκλεισμού τ ·# τρίτον ( P r i nc i pi u m e x c l u s i t e r t i i ) , δυό προτάσ εις άντίθετες πού άποκλείουν ή μιά τήν ά λ ­ λη, δέν μποροΟν νά ναι κι οΐ δυό άληθινές. Π ρ α γ­ μ ατικά fj Α είνα ι Β, ή Α δέν εΤναι Β· ά ν ή μιά άπ ό τις δυό αύτές κρίσεις είνα ι σωστή, προκύπτει ά π ’ αύτό άν α γκ α σ τικ ά ότι ή άλ λη εΐνα ι λα θεμένη καί άνιίσ τροφ α . Δέν ύπάρχει έδώ μέσος δρος κι οΟτε μ πορεΐ νά υπάρξει. ‘Ο Uberw eg πα ρατη ρεί δτι ό νόμος τής άντίψασης κι αύτός ιοΟ άποκλεισμοΟ τοΟ τρίτου μποροΟν νά συνενωθοΟνε στόν άκόλουθο λογικό κ α ν ό ν α ; Γ ιά κάΦβ έντελώ ς καθ ορισ μένη έρώ τηση — κ α ί π ο ύ τή ν κατα λα βα ίνουμε μ έ τό νόημά τη ς— γιά τό &ν Ανή­ κ ει μιά δοσμένη Ιδιότητα ατό δοσμένο Αντικείμενο, π ρ έ π ει ν Α παντήσουμε ναΐ δχι, καί δ χ ι : ναΐ καί δχι. ΕΤναι δύσκολο ν' άντιτάξουν δτιδήίίοτε σ ’ αυτόν τόν κανόνα. Ά ν δμω ς είνα ι σωστός, τότε ό τύπος «ναι καί δχι, καί δχι καί ναΐ» εΐνα ι ψεύτικος. Δέν μάς μένει λοιπόν πα ρ ά νά γελάσουμε μ* αύτόν, βπω ς ό κ. Μ περνστάϊν, καί νά σηκώσουμε τά χέρια στόν ούρανό βλέπ οντα ς πώ ς τόσο βαθειοί σ τοχα σ τές δπω ς ό Η ρ ά κ λειτο ς, ό Χ έγγελ καί ό Μ άρξ μ πόρε­ σαν νά τόν βροΟν πιό Ικανοποιητικό άπ ό τόν τύπο «ναι καί ναί, καί δχι καί δχι», τύπο πού στηρίζεται γερά στούς τρεις βασικούς νόμους τής νόησης. Τό μοιραίο αύτό γιά τή διαλεχτική σ υμπέρασμα φαίνεται άδιάσειστο. Πριν δμως τό δεχτούμ ε δ ς έξετάσουμε τό πρά μα άπό πιό κ ο ν τ ά .‘Η βάση δλων τών φ αινομένω ν τής φύσης ά π ο τελ εΐτα ι άπ ό τή κί­ νηση τής Ολης. Ά λ λ ά τι εΐνα ι κίνηση ; Ε ΐνα ι μιά φανερή άντίφαση. "Αν σ άς ρωτήσουν άν Ενα κινού­ μενο σώ μα βρίσκεται στή δοσμένη στιγμ ή σ ’ αύτή τή θέση, δέν θά μ πορέσετε μ’ δλη σ ας τήν καλή θέ­ 

136

ληση νά ά π α ντήσ ετε σύμφωνα μέ τόν κανόνα τοΟ Uberwegf, δηλαδή σύμφω να μέ τό τύπο : «ναί καί ναΙ καί δχι καί δ χ ι» .Έ ν α κινούμενο σώμα βρίσΗβται σέ μιά δοσμένη θέση καί ταυτόχρονα S iv βρίσΗβται 0* α ύ ιή . Δέν μπορούμε νά τά κρίνουμε δλ λο ιώ ς π α ρ ά σύμφω να μέ τόν τύπο : «νσί καί δχι καί δχι καί να(*. Τό σώ μα σ ύ ιό π α ρ ουσ ιάζεται λοιπόν σάν άδιά σ εισ τη άπόδειξη ύπέρ τής *λογική ς τής Α ντί­ φασης» καί δποιος δέν θέλει νά πάρει τό μέρος αύ τής τής λογικής πρέπει νά διακηρύξει μαζί μέ τό Ζήνωνα βτι ή κίνηση δέν εΤναι πα ρ ά ά π ά τη τών αίσθήσεων. θ ά ρω τήσουμε δμως βλους βσους δέν άρνιοΟντα ι τήν κίνηση: ΤΙ πρέπει νά σκεφτοΟμε γιά τόν «θεμελιώδη αύτό νόμο* τής νόησης πού άντιφάσκει στό θεμελιώ δες γεγονός τοΰ είνα ι ; Δέν πρέπει νά τόν έξετάσουμε μέ κάποια π ρ ο σ ο χ ή ; θ ά βρεθούμε τότε μπροστά στό άκόλουθο δ ί­ λημμα : ή νά δεχτοΟμε τούς θεμελιώ δεις νόμους τής τυπικής λογικής καί ν ’ άρνηθοΟμε τή κίνηση, ή άντίθετα νά δεχτούμ ε τήν κίνηση καί ν ’ άρνηθοΟμε τούς νόμους. Τό δίλημμα αύτό εΤναι τό λιγώ τερο δυ σ ά ­ ρεστο. Ά ς δοΟμε τώρα δ ν ύπάρχει τρόπος νά τό άπ οφ ύγουμε. Ή κίνηση τής Ολης είνα ι στή βάση δλων τών φαινομένω ν τής φύσης. 'Η κίνηση είνα ι Αντίφαση. Πρέπει νά τήν κρίνουμε διαλ εχτικ ά. δηλ.δπω ς θάλεγε ό Μ π ερ ν σ ιά ίν, σύμφω να μέ τό τύπο : «ναι καί βχι, καί δχι καί ναΙ». Γιαυτό, 6σο θά γίνετα ι λόγος γιά τή βάση αύτή δλω ν τών φα; νομένων, πρέπει νά πα ρ α δεχτούμ ε πώ ς θά βρισκόμαστε στήν περιοχή τής «λογικής τής άνιίφ α ση ς». Ά λ λ ά τά μόρια τής κινούμενης Ολης συνενούμενα τόνα μέ τά λλο, σ χη ­ ματίζουν ώ ρισμένες ένώ σεις, τά π ρ ά γμ α τα , τά άντικείμενα.Ο ί τέτοιες ένώσεις διακρίνοντα ι άπ ό μιά με­ γα λύ τερ η ή μικρότερη στερεότητα, ύπάρ χουν περισ ­ 

137 σότερο ή λιγώ τερο καιρό. Καί Επειτα έμ φ α νίζοντα ι γ ιά νά άντικατασταθόΟ ν άπό δ λ λ ε ς : μ ονά χα ή κί­ νηση τής Ολης είνα ι άΐώ νια , κι ή ϊδ ια ή Ολη Αφθαρ­ τη ούσία. Ά λ λ ά μιά καί ώρισμένη ϊνω σ η τής Ολης γεννήθηκε σ άν άποχέλεσμα τής κίνησής της καί έφόσο δέν έξα φ α νίζετα ι σάν Αποτέλεσμα τής Τδιας αύτής κίνησης, τό ζήτημα τής Οπσρζής της εΤναι ΑνΑγκη νά λ υ θ ίΐ κα τά τρόπο θετικό. Γιαυτό άν μ άς ρωτήσουν δείχν ο ντά ς μας τήν Α φ ρ οδίτη : Αύ­ τός ό πλανήτης ύπάρχει ; ΘΑ Απαντήσωμε Α δίσταχτα ναί. Ά ν μάς ρωτήσουν δμως δ ν ύπΛ ρχουν μάγισσες ΘΑ Απαντήσουμε βχι, τό ϊδιο ΑποφασιστικΑ. ΤΙ σημαίνει α ύ τό ; Αύτό σημαίνει πώ ς δτα ν γίνετα ι λ όγος γιά ξεχω ριστά Αντικείμενα, πρέπει στίς κρί­ σεις μας γι* σ ύτά ν’ άκολουθοΟμε τόν π α ρ α π ά νω κανόνα τοΟ U berw er^, καί νΑ προσαρμοζόμαστε γενικά στούς «θεμελιώδεις νόμους* τής νόησης. Σέ τούτη δώ τήν περιοχή βασιλεύει ό εύ χάρ ισ τος στά κ. Μ περνστάϊν τύπος :■ «ναί καί ναί, καί δχι καί δχι». Ά λ λ ω σ τ ε καί δώ άκόμα ή έίο υ σ ία τοΟ Αξιοσέβαστου αύτοΟ τύπου δέν είνα ι άπεριόριστη. Στήν έρώτηση σ χετικά μέ τήν πρ α γμ α τικότη τα ένός Αντι­ κείμενου πού ή δη ύαάρχβι, πρέπει ν’ άπαντοΟμε θετικά. Ά λ λ ά δτα ν Ενα Αντικείμενο βρίσκεται στό δρόμο τής έμ φάνιοής τον, μποροΟμε καμμιά φορά δικαιολογημένα νά δισ τάζουμ ε ν’ Απαντήσουμε. "Ο ταν τό μισό κεφάλι ένός Ανθρώπου είνα ι χωρίς μ αλλιά λ έ μ ε :2 χ ε ι ώ ραία φ αλάκρα. Προσπαθήστε δμως νά καθορίσετε π ιά ν άκριβώς στιγμή τό πέσιμο τών μαλλιώ ν κάνει τή φ αλάκρα I Σέ κάθε καθωρισμένη έρώτηση γ ιά τό δ ν μιά ώρισμένη Ιδιότητα άνήκει σ ' Ενα ώρισμένο Αντικεί­ μενο, πρέπει ν ’ ΑπαντοΟμε 1) μέ τό ναί, 1} μέ Ti βχι. Σ ’ αύ τό δέν χωρΑει καμμιά άμ φιβολία. Ά λ λ ά πώς θέλετε νά άπαντήσουμε, δτα ν ίν α άντικείμενο μ«τα- 

138

βάλλετα ι, δτα ν η ά ει νά χάσει πιά μιάν δοσμένη Ιδιό­ τητα, ή δτα ν βρίσκεται μόνο στό σημείο νά τήν Λα ο χ τ ή σ ε ι; ΕΤναι αύτονόητο πώ ς μιά καθορισμένη Α πάντηση χρειά ζετα ι έπίσης καί σ’ αύτή τήν περί­ πτωση. Ά κ ρ ιβ ώ ς δμω ς αύτή τήν άπ άντησ η δέν θά μπορέσουμε νά τή καθορίσουμε πα ρά μόνο άν τήν κα ταλάβ ουμε σύμφωνα μέ τό τύπο : <val καί δχι, ftal δχι κα ί ναι», ένώ μέ τόν τύπο τοΟ Uberw erg : «ή ναί. ή δχι», ΘΑ μάς εΤναι ά δ ύ ν α ιο ν’ άπαντήσουμε. Μ πορεΐ ν’ άντιτείνει βέβαια κανένας, πώ ς ή Ιδιό­ τητα πού αά ει νά χάσει τό Αντικείμενο, δέν Επαψε άκόμα νά ύ πάρχει καί πώ ς αύτή η ον η ά ε ι ν Αηοχτήοει ύπάρχει ήδη καί πώ ς κα τά συνέπεια ή ά π ά ν ­ τηση πού σ τηρίζεται στό τύπο : «ναΙ ή δχι» είναι δυνατή καί ύποχρεω τική κι δτα ν άκόμα τό Αντικείμενό μας βρίσκεται σέ κατάσταση μεταβολής,δμω ς αύτό δέν είνα ι σωστό. Ό Εφηβος πού πά νω στό πηγούνι του Αρχίζει νά β γάνει «χνοΟδι»,Αναμφισβήτητα άποχτά ει πιά γένια- δμω ς αύτό δέν μάς δίνει άκόμα τό δικαίω μα νά τόν ποΟμε γενειοφόρο. Τό χνοΟδι στό πηγούνι δέν εΤναι γένια , fly χα ΐ μετα β άλλεται λίγο-λίγο ok γένια. Γ ιά νά γίνει ή μεταβολή ποιοτι­ κή πρέπει νά φτάσει σέ ώρισμένο ηοσοτικό δριο’ •π ο ιο ς τό ξεχνά ει αύτό, αύτός Τσα-ΐσα χά νει τή δ υ ­ να τότητα νά έκφράσει μιά καθορισμένη κρίση πά νω στίς Ιδιότητες τών άντικίιμ ένω ν. «„Ολα κυλάνε, δλ α Αλλάζουνε», λέει 6 ά ρ χ α ϊο ς σ τοχα σ τής τής ’Εφέσου. Οί ένώ σεις, πού τις όνομάζουμε Αντικείμενα, βρίσκονται σέ κα τάσ τα σ η διαρκοϋς μεταβολής περισσότερο ή λιγώ τερο γορ γή ς. Στό μέτρο πού ώρισμένες ένώ σεις μένουνε Λρισμένες, όψείλουμε νά τίς κρίνουμε σύμφω να μέ τό τύπο : «ναί καί ναΙ, μαΐ δχι καί δχι». Σ τό μέτρο δμως πού μεταβ άλ λονται καί παύουν νά ύ π ά ρ χουν σάν τ έ ­ τοιες, είμ α σ τε ύποχρεω μένοι νά κάνουμε Εκκληση στή λογική τής Αντίφασης : πρέπει νά ποΟμε—μέ 

139 κίνδυνο νά προκαλέσουμε χή δυσαρέσκεια τών κ. κ. Μ περ νστάίν, Ν. Γ. καί όλόκληρης τής Αδελφότητας τώ ν μεταφ υσικώ ν— «ναΐ καί δ χ ι : ύαά ρχουν καί dkr ύπάρχουν». "Οπως ή Αδράνεια είν α ι μιά ξεχω ριστή περίπτω ση τής κίνησης, irai καί ή σύμφ ω νη μέ τούς κανόνες τής τ υ π ικ ή ς λογικής νόηση (σύμφω να μέ τούς *θ εμ ελιώ ­ δεις νόμους» τής νόησης) εΐν α ι μιά ξεχω ριστή π ε ρ ί­ π τω σ η τή ς δια λεχτική ς νόησης. Λ έγανε γιά τόν ΚρατΟλο, Εναν άπ ό τούς μαθητές τοΟ Π λάτω να, δτι δέν ήταν σύμφω νος ουτε καί μέ τόν Η ρ ά κ λ ειτο άκόμα, πού ε ίχ ε π ε ι : «Δέν μποροΟ· με νά περάσουμε δυό φορές τό Τδιο ποτάμι». Ό ΚρατΟλος ύποστήριζε πώ ς δέν μποροΟμε νά τό κά­ νουμε οΟτε μιά φορά : ώς πού νά τό περάσουμε τό π οτάμ ι άλ λά ζει, γίνεται άλλο. Σέ παρόμοιες κρίσεις, τό σ τοιχείο πού ά π οτελ εΐ, νά ποΟμε, τό παρόν εΐναι, έξαλείφ ετα ι άπό τό σ τοιχείο τοΟ γίγνεσ θ α ι. Αύτό σημαίνει πώ ς κακοαεταχ£ΐρ(ζεσαι τή διαλεχτική καί δχι δτι τήν έφαρμόζεις σω στά. ‘Ο Χ έγγελ π α ρ α τη ­ ρεί : D a s E t w a s i s t die e r s t e Ne g a t i e n d e r N e g a t i o n (Τό κάθε τι είνα ι ή πρώτη άρνηση τής άρνησης). Έ κ εΐνοι ά π ό τούς κριτικούς μας πού δέν άγνοοΟν ό λό τελα τή φιλοσοφική φ ιλολογία προτιμοΟν νά άνα φ έρ ονια ι στό Τρεντέλεμπουργκ πού τά χ α τ ες άνασκεύασε ό λα τά εύνοΐκά γιά τή διαλεχτική έπ ιχ ει· ρήματα. Ά λ λ ά ο( κύριοι αύτοί δπω ς φ αίνεται, πολύ κακά διάβασαν &ν διάβ α σ αν έννοεΐται τόν Τρεντέλεμ π ουργκ . Ξ έχ α σ α ν ό λό τελα —δ ν βέβαια τό γν ω ­ ρίσανε ποτέ, π ρ ά γμ α γιά τό όποιο δέν είμ α ι κα θό­ λου βέβαιος—αύτό έδώ τό π ρ α γμ α τά κι. Ό Τρεντέ· λ εμ πουργκ π α ρ α δ έχ ο ντα ν δτι ό νόμος τής άντίφασης εΤναι Εφαρμόσιμος, δχι στή κίνη ση , dAld μόνο στά Α ντικείμενα π ο ύ πα ράγονTat ά π ’ αύΧή. Κι αύτό εΤναι σωστό. Ά λ λ ά ή κίνηση δέν δη μ ιο υ ργεί μόνο 

140

τά Αντικείμενα. "Ο πω ς τό Εχουμε ήδη π ε Τ, χΑ μετα ­ β ά λ λει συνεχώ ς. Καί γ ι' αύτόν Ακριβώς τό λόγο ή λ ογική τής κίνησης («λογική τής άντίφαοης») δέν χά νει ποτέ τά δικα ιώ μα τά της πάνω στά δημιουργημένα ά π ό τή κίνηση άντικείμ ενα.Γ ιαυτό λοιπόν καί μεΐς δείχν ο ντα ς δλο τό σεβασμό πού χρ ειά ζετα ι στούς «θεμελιώ δεις νόμους» τής τυπικής λογικής, δέν π ρ έ­ πει νά ξ εχνά με πώ ς οί νόμοι αύτοΐ Ισχύουν μόνο μέσα σέ ώ ρισμένα δρισ, στό μέτρο πού δέν μάς έμ ποδίζουν νά άφήνουμε τόπο κ α ΐσ τή διαλεχτίκή.Ν ά π ώ ς π α ρ ουσ ιάζεται στήν πρ α γμ α τικότη τα ό νόμος κα τά τόνΤ ρεντέλεμπουργκ π α ρ ’δλο πού δέν Εβγαλε δ λ α τά σ υμ π ερά σ μα τα καί πού άπορρέουν ά π ό τήν άρχή πού διατύπω σ ε ό ίδιος, άρχή έξαιρετιπά σπ ο υ ­ δαία γιά τή Φεωβία τής γνώ σης. Προσθέτουμε έδώ περα σ τικά , δ ιι ot L ο g i s · e h e U n t e r s u c h u n g e n (μελέτες λογικής) τοΟ Τρεντέλεμπουργκ περιέχουνε πολυάριθμες όρθότ α ιε ς παρατηρήσεις, πού δέν εΐνα ι ένσ ντίον μας, ά λ λ ά ύπέρ μας. Αύτό Τσως φ ανεί π α ρ άξενο, δμως ά π λ ο ύ σ τα τ α έξηγιέται άπό τό έξίσου πολύ ά π λό γεγονός δτι ό Τ ρεντέλεμπουργκ κα ταπολεμ ούσ ε, νά ποΟμε τήν άλήθεια, τήν Ιδεαλιστική δια λ εχτικ ή .'Ε τσ ι β λέπει τό έλά ττω μ α τής διαλεχτικ ής σ ιό δτι ύποστηρίζει μιά συνυφασμένη καί προσιτή στήν καθαρή Ιδέα κίνηση πού εΐνα ι τα υτόχρ ονα αύτοδημιούργημ α τοΟ εΐνα ι (be kauptet eine Selbstbew egung des reinen gedankens, die zttgleih die S elbsterzeugung des Seins ist). Αύτό εΐνα ι π ρ α γμ α τικά μ εγάλ ο λ ά ­ θος. Ποιός δμως κα ταλαβ α ίνει δτι τό έλά ττω μ α α ύ ­ τό εΐνα ι γνώ ρισμα άποκλειότικά καί μόνο τής ίδεα· λτστικής διαλεχτικ ής ; Ποιός λοιπόν δέν ξαίρει πώ ς δ τα ν ό Μ άρξ θέλησε νά στήσει τή διαλεχτικ ή «στά πόδια της», άρχισε μέ τή διόρθωση αύτοΟ τοΟ πρ ω ­ ταρχικού σ φ άλμα τος πού όφ είλονταν στήν πα λη ά Ιδεαλιστική της βάση ; ’Ακόμα Ενα πα ρ ά δειγμ α . ‘Ο 

141

Τ ρεντέλεμπουργκ λέει βτι π ρ α γμ α τικά ή κίνηση στό Χ έγγ ελ είνα ι ή βάση τής λογικής του πού γ ιά νά σ ταθ εί, φ αίνετα ι σάν νά μή χρ ειά ζοντα ν καμμιά ύπόθεση. Κι α ύ ιό είνα ι όλόσω στο ά λ λ ά κι αύτό είνα ι ξ α ν ά Ενα έπιχείρημα ύπέρ τής ύΛισηΜής δια λ εχτικής. Νά τώ ρα Ενμ τρίτο π α ρ ά δειγμ α πού είνα ι καί τό πιό Ενδιαφέρον. Κατά τόν Τρεντέλεμπουργκ ά δ ι­ κα νομίζουν, πώς στόν Χ έγγελ ή φύση εΤναι μ ονά ­ χ α έψαρμοσμένη λογική. Ά κ ρ ιβ ώ ς τό ά ν τίθ ε το : ή λογική τοΟ Χ έγγελ δέν εΤναι καθόλου δημιούργημα τής καθαρής Ιδέας* είνα ι τό προϊόν μιάς προκαταβολικής άφαίρεσης τής φύσης (eine anticipe Abstraction der N atur). Στή διαλεχτική τοΟ Χ έγγελ τό πά ν σχεδόν άντλήθηκε άπ ό τή πείρ α , κι’ ά ν ή πείρ α άφαίρεσε ά π ό τή διαλεχτική δτι τής εΐχε δανήσει, τότε ή διαλεχτικ ή θάπρ επ ε νά τής πάρη τό δισσάκι. Αύτό είνα ι όλάτελα σω στό I Αύτό δμως άκριβώ ς λέγα νε καί οί μαθητές τοΟ Χ έγγελ πού έξεγερθήΚανε ένά ντια στόν Ιδεαλι­ σμό τοΟ δασκάλου ιους καί πέρ α σ αν στό σ τρ ατόπε­ δο τοΟ ύλιομοΟ. θ ά μπορούσα νά άναφ έρω άκόμα κι’ ά λ λ α τέ­ τοια πα ρ α δείγμ α τα , άλλ* αύτό θά μέ άπ ομάκρ^νε άιχό τό θέμα μου. θ έλ η σ α μόνο νά δείξ ο στούς κρι­ τικούς μ ας, δτι στήν πά λη τους έναντίον μ ας θάκα· να ν καλύτερα νά μήν έπικαλοΟνται τόν Τ ρ εντέλεμ ­ πουργκ. "Ας προχω ρήσουμε. Ε ίπ α δτι ή κίνηση είνα ι άντίφαση στή δράση καί πώ ς γ ι ’ αύτό οί «θεμελιώδεις νόμοι» τής τυπικής λογικής δέν μπορούν νά έφαρμοσ το Ο ν στήν κίνηση. Γιά νά μή δώσει ή θέση αύτή λαβή γιά παρεξηγήσεις πρέπει νά άκριβολογήσουμε. "Ο τα ν Εχουμε νά κάνουμε μέ τό πέρασ μα ένός είδου ς κίνησης σ ’ Ενα ά λ λ ο —ά ς ποΟμε μέ τό π έ ­ ρ ασ μ α τής μ ηχανικής κίνηοης στή θερμότητα— πρ έ­ π ει έπίσης καί σ ’αύτή τήν περίπτω ση «'ά άπαντοΟμ* 

142

σύμφ ω να μέ τό θεμελιώδη κανόνα τοΟ Ubewerg. Αύτό τό είδος κίνησης είνα ι If θερμότητα if μ η χα ­ νική κίνηση ή... καί Επεται συνέχεια. Αύτό είνα ι φανερό. Ά λ λ ά β ν εΤναι Ετσι τότε οί θεμελιώ δεις νό­ μοι τής τυπικής λογικής σ ' ώ ρισμένα δρια μποροΟν έη ίαη ς νά έφαρμοσχοϋν καί στή κίνηση. Κι* ά π ’ αύτό βγα ίνει άκόμα μιά φορά τό σ υμπέρασμα δτι ή δια· λεχτική δέν κ α τα ρ γεί τή τυπική λογική, ά λ λ ά άψ αιρ εΐ μόνο άπ ό τούς νόμους της τήν άηόλνχη άξία πού τούς δίνουν οί μεταφυσικοί. "Αν πρόσεξε ό άναγνώ σ τη ς δ ιι εΙπώθηκε πιό πάνω,εΟκολα θά κα ταλάβ η πόση λίγη άξΙα Εχει αύτή ή Ιδέα πού τόσο σ υχνά ξ ανα γυρ ίζου ν σ ’ αύτή, καί σύμφωνα μέ τήν όπο(α ή δια λεχτική είνα ι άσυμβίβαστη μ έ χόν ύλισμό. *Η διαλεχτικ ή μ ας άντίθετα Εχει γι& βάση χης τή ν ύλιοχιπή Α ντίλη ψ η τής φύσης. Σ τη ­ ρίζετα ι σ ’ αύτή τή βάση καί θάπεφτε μόνο, άν άπ ό χαμμ ιά ά ν α π ο δ ιά τής μοίρας Επεφτε ό Τδιος ό ύλισμός. Καί άντίστροφα, χω ρίς τή διαλεχτικ ή ή ύλιστική θεωρία τής γνώ σης, είνα ι λειψή, μονόπλευρη κι’ άκόμα περισσότερο Αδύνατη. Σ τό Χ έγ γ ε λ , ή δια λεχτική συμπέφτει μέ τή μβχαφ ν σ ικ ή . Σέ μάς ή δ ια λεχτική στηρίζεται στή διδ α ­ σ κα λία τής φύσης. Σ τό Χ έγγ ελ ,—δημιουργός τής π ρ α γμ α τικότη τα ςγ ιά νά μ εταχειριστούμε έδώ τήν Εκφραση αύτή τοΟ Μάρξ ήταν ή άπ όλυ τη ’Ιδέα. Γιά μ&ς ή άπ όλυτη Ιδ έ α δέν εΐνα ι πα ρ ά ή Αφαίρεση τής κίνησης πού κάνει δλες τις ένώ σεις καί δλες τΙς καταστάσεις τής ϋλη ς, Κ ατά τό Χ έγκελ ή νόηση προχω ρεί χάρης στήν άποκάλυψ η καί τή λύση τών άντιφ άσ εω ν πού πε· ριέχονται στίς Ιδέες. Σύμφω να μέ τήν ύ λιστική μ ας διδα σκ αλ ία, οί ά ν π φ ά σ εις πού π ερ ιέχονται σ τίς Ιδέες δέν εΐνα ι π α ρ ά ή άντανά κλ ασ η, ή μετά φ ρα ση στή γλώ σσα χής νόησης τώ ν άντιφάσεω ν πού βρίσκονται 

143

μέσα στά φα ινόμενα έξα ιτία ς τής Αντιφατικής φύ­ σης τής κοινής τους βάσης, δηλ. τής π ίπ ισ ες . Κ ατά τό Χ έγγελ,ή πορεία τών π ρ α γμ ά τω ν καθο­ ρίζετα ι ά π ό τήν πορεία τώ ν Ιδεών, σύμφω να μέ μ θς ή χορεία χΛ ν Ιδεών έξ ηγείτα ι ά π ό τή ηορβία χΛν αρα γμάτω ν, ή πορεία τής νόησης άπό τή πορεία τής ζωής. *Ο ύλισμός «στήνει τή διαλεχτική στά πόδια της» κι’ Ετσι τής άφ α ιρεϊ τό μυστικιστικό π έπ λο πο 0 · τα νε σκεπασμένη στό Χ έγγελ. Ά λ λ ά Ετσι δείχνει άκ όμα τόν έπανα στατιπό χαραχτήρα τής δ ια λ εχιικής. «Μέ τή μυστικιστική της μορφή, λέει ό Μάρξ, ή διαλεχτικ ή Εγινε γερμανική μόδα, για τί φ αινότανε σ&ν νά περιέβα λλε μέ φω τοοτέφ ανο τήν ύπάρ χουσ α κα τάσ τα σ η π ρ α γμ ά τω ν. Μέ τήν όρθολογιστική της μορφή ή διαλεχτική εΤναι σ τά μ άτια τής μπου ρ ζουα­ ζία ς καί τών θεω ρητικώ ν, της έκπροσώ πω ν σ κάν­ δα λο καί φρίκη, γ ια τί π λ ά ι στή θετική κατανόηση αύτοΟ πού ύ πάρχει, περικλείνει τα υτόχρονα τή κ α ­ τανόηση τής Αρνησης, τής ά ν α γκ α ΐα ς καταστροφής τής ύ πάρ χουσ ας κα τάσ τα σ ης π ρ α γμ ά τω ν, για τί άντιλ αμ βά νετα ι κάθε μορφή μέσα στή πα λλίρροια τής κίνησης κα τά συνέπεια καί μέ ΐή μεταβατική της δψη, για τί δέν λυγίζει μπροστά σέ τίποτα καί για τί είνα ι στήν ούσία της κριτική καί έπαναστατική» (*). Τό δτι ή- ποτισμένη μέ άντιδραστικό πνεΟμα μπου ρ ζουα ζία πήρε άπ ό φόβο τήν ύλιστική διαλ ε· χτική, αύτό είν α ι μέσα στή φύση τών π ρ α γμ ά τω ν. Τό δ τι δμω ς τής γυρίζουν τις πλ ά τες Ανθρωποι ποΑ είλικρινά συμπαθοΟν τό έπα να σ τα τικό κίνημα, εΤνε

(*) Κύττα τόν πρόλογο τής δεύτερης γερμανικής Εκδοσης τοΰ πρώτου τόμου τοΟ Κεφαλαίου. 

144 όλω σδιόλου γελ ο ίο καί έξαιρετικά θλιβερό : ΕΤναι ιό Λήρον Λωχον τοΟ παραλογισμοΟ . ΕΤναι κι’ Ενα ά λ λο π ρ ά γμ α άκ όμα πού πρέπει νά προσέξουμε. Ξαίρουμε πιά δτι ό Uberw eg εΤχε δίκηο—καί σέ ποιό βαθμό εΤχε δίκηο—δ ία ν ζητοΟσε λογική άπ° σύτούς πού σκέφ τονται καί άκριβείς άπα ντή σεις σέ άκριβείς έρωτήσεις γιά τό <5ν Ανήκει αύτή ή ή άλ λη Ιδιότητα σ ’ αύτό ή έκεϊνο τό άντικείμενο. Ά λ λ ά φ αντασθήτε πώ ς Εχουμε νά κά νου­ με μέ Ενα Αντικείμενο δχι ά π λ ό μά πολύπλοκο, πού κα τέχει in διαμέτρου ΛντΙ&ίτβς Ιδιόχητβς. ‘Η κρίση πού Α παιτεί ό U berw eg μπορεΐ νά έφαρμοσ τεϊ σ ' Ενα τέτοιο Αντικείμενο ; "Ο χι, καί ό Τδιος ό U berw eg—Αποφασιστικός ά ν τίπ α λ ο ς δσο καί όΤρεντέλεμπουργκ, τής Χ εγκελιανής δια λ εχτικ ή ς—βρίσκει πώ ς σ ’αύτή τήν περίπτω ση πρέπει νά κρίνουμε σύμ ­ φω να μ ’ Εναν ά λ λο κανόνα, σύμφω να μέ τόν κ α ­ νόνα πού πήρε στήν λογική τό δνομ α «ρ r i a c i· piutn coin c i d e n t i a e e o p p o s i t o · i u m». Ά λ λ ά ή τεράστια πλ ειονότη τα τώ ν φ α ι­ νομένω ν μέ τά ό π ο ϊα άσχολοΟνται οί φυσικές καί κοινωνιολογικές έπιστήμες άνήκουνε στήν κα τη γο ­ ρία τών «Αντικειμένων» αύτοΟ τοΟ είδους. Τό πιό ά π λό σφαιρίδιο π ρ ω τοπ λά σ μ α τος, ή ζω ή μιάς κοι­ νω νίας στόν κατώ τερο βαθμό έξέλιξης, περιέχουνε έκ διαμέτρου, άντίθετες Ιδιότητες. ΕΤνε λοιπ όν φ α­ νερό πώ ς πρέπει νά κρατήσουμε γιά τή δια λ εχτική μέθοδο μιά π λ α τειά θέση στής φυσικές έπιστήμες καί τήν κοινω νιολογία. Κι* ά π ό τότε πού άρχησ αν νά τό κάνουνε οΐ έπιστήμες αύ τές, π ρ α γ μ α το ­ ποίησαν άληθινά τρομακτικές προόδους. θ έ λ ε ις νά μάθης Α ναγνώ στη πώ ς κα τάχτησ ε ή διαλεχτική τά δικα ιώ μα τά της στήν βιολογία, θ υ θυμηθήτε τις συζητήσεις γιά τό βίδος πού ξεσήκωσε ή θεωρία τής έξέλιξης. Ό Ντάρβιν καί οί όπαδοί 

145 του ύποστηρίξανε δτι τά διάφ ορα είδη μιάς καί της ίδια ς οΙκογένειας ζώ ω ν ή φυτών, δέν είνα ι π α ρ ά διαφοροποιημένοι άπ ό γο νο ι ένός καί τοΟ αότοΟ πρω ­ ταρχικοί) τύπου. Σ υ νά μ α κα τά τή θεω ρία τής έξέλι­ ξης, δλα τά γένη μιάς, καί τής αύτής τά ξης προέρ­ χοντα ι έπίσης άπό Εναν πρω τογενή τύπο κ α ί τό ίδιο πρέπει νά ποΟμε γιά δλες τΙς τά ξεις μ ιάς καί τής Τδιας όμ οταξίας. Κ ατά τήν άντίθετη γνώ μ η τώ ν άντιπάλω ν τοΟ Ντάρβιν, δλ α τά ζω ικ ά ή φυτικά εϊδη εΤναι έντελώ ς άνεξά ρτητα τό Ενα ά π ό τό ά λ λο καί μόνο τά άτομα πού άνήκουν σ ’ Ενα καί τό αύτό είδος π ροέρχονται άπ ό Εναν κοινό τύπο. Τήν ίδ ια άντίληψη γιά τό είδος εΐχε έκψράσει καί ό ΛινναΤος μ ' α ύ τά τά λόγια :«Ύ π άρχουν τόσα είδη, δσα δημιούργησε πρω τα ρχικά τό άνώ τατο δν». Πρόκειται έδώ γιά μιά κα θαρά μεταφυσική άντίληψη, γιατί ό μεταφυσικός άντικρύζει τά πρ ά μ α τα καί τΙς Ιδέες σ άν «ξεχω ρι­ στά, άμ ετά βλητα , ά λ ύγισ τα , δοσμένα μιά γ ιά π ά ν τα άντικείμενα καί πού μπορούμε νά τά έξετάσ ουμε τό Ενα μετά τό δλ λο καί άνεξά ρτητα τό Ενά ά π ό τ ’ ά λ ­ λο» (Ε ν γ κ ε λ ς). Ό διαλεχτικός άντίθετα κ α τά τόν Ε ν γ κ ε λ ς άντικρύζει τά π ρ ά γμ α τα καί τΙς Ιδέες «στή συνάφειά τους, στό άλυσσίδιασμά τους, στήν κίνησή τους, στήν έμφάνιση κι έξαφάνισή τους». Καί ή άντίληψη αύτή Εκαμε τήν έμφάνισή της στή βιολογία ά π ό τήν έποχή τοΟ Ντάρβιν καί θά μείνει έκεΐ γιά π ά ν τα δποιες κι άν εΤναι ο( διορθώσεις πού θ ά φέρει στήν θεωρία τής έξέλιξης ή άνάπτυξη τής έπιστήμης. Γιά νά κα ταλάβ ουμε τήν τεράσ τια σ πουδαιότητα τής διαλεχτικής γ ιά τήν κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία , φ τάνει νά θυμηθούμε μέ ποιό τρόπο ό σ ο σ ια λ ισ μ ό ς έξελίχθηκε ά π ό ο ύ τ ο π ία σ έ έ π ισ τ ή μ η . ΟΙ ούτοπιστές σοσιαλιστές στέκανε στήν άφηρημένη άποψη «τής άνθρώ πινης φύσης» καί Εκριναν τά κοινωνικά φ αινόμενα σύμφωνα μέ τόν τύπο : «ναί καί ναί, καί δχι καί δχι». 'Η ΙδιοχτησΙα ή άνταποκρίνε10 

144 τα ι ή δ έ ν ά ντα π οκρ ίνετα ι στήν άνθρώ πινη φύση’ ή μονογαμική οικογένεια ή άνταπ οκρ ίνετα ι ή δ έ ν άντα ποκρ ίνεται σ ’ αύτή τή φύση^ καί οίίτω καθεξής. ΟΙ σοσιαλιστές ά ντικρ ύ ζοντα ς τήν άνθρώ πινη φύση σάν ά μ ε τ ά β λ η τ η , ε ίχ α ν δλο τό δικαίω μα νά έλπίζουν, Βτι ά ν άμ εσ α στά πιθα^ϊι συστήματα κοινωνι­ κής όργάνω σης, ύπήρχε Ενα πού άνταπ οκρίνοντα ν περισσότερο ά π ’ ΰ λ α τ ά ά λ λ α σ ’ αύτή τή φύση. Ά π ό δώ ή έπιθυμία νά βροΟν τό καλύτερο σ ύ σ τ η μ α , πού ν ά ά ντα π ο κ ρ ίνετα ι δηλαδή στήν ά νθρώ πινη φύση. Κάθε Ιδρυτής σ χολής π ίσ τ ε υ ε π ώ ς "τό β ρ ή κ ε ’ καί γ ι ’ αύτό πρότεινε τήν ο ύ τ ο π ία του . Ό Μ άρξ είσήγ α γ ε στό σοσιαλισμό τή διαλεχτική μέθοδο κι Ετσι τόν Εκανε έ π ισ τ ή μ η , κα ταφ έροντα ς κ α τ’ αύτόν τόν τρόπο Ενα θανάσιμο χτύπημα στόν ούτοπισμό. Ό Μ άρξ δέν έπικ α λ εΐτα ι τήν άνθρώ πινη φύση' δέν ξ έ­ ρει κοινωνικούς θεσμούς πού ή ά ν ταποκρίνοντα ι ή δ έ ν άνταπ οκρ ίνοντα ι σ ’ αύτή τή φύση. Ή δ η στήν « Α θ λ ι­ ότητα τής Φιλοσοφίας»,βρίσκουμε τή σημαντική καί χαραχτηριστική μομφή γιά τόν Π ρ ο υ ντό ν: « Ό κ. Προυντόν ά γ ν ο εΐ πώ ς όλόκληρη ή Ιστορία δέν είνα ι άλλο άπ ό μιά διαρκή μεταβολή τής άνθρώ πινης φύσης». Ό Μ άρξ λέει σ τό «Κεφάλαιο» πώ ς ό άνθρω πος ένερ γώ ντας πά νω στόν έξωτερικό κόσμο καί μεταβ άλ οντά ς τον, μεταβάλει τα υτόχρ ονα τήν ϊδια του τή φύση*. Πρόκειται έδώ γιά μιά διαλεχτική άποψη πού χύνει Ενα καινούργιο φώς πά νω στό ζήτημα τής κοινωνικής ζωής- Ά ς πάρουμε, μεταξύ άλλω ν, τό ζήτημα τής άτομικής ΙδιοχτησΙας. 01 ούτοπιστές ε ί­ χα ν πολύ γράψ ει καί πολύ συζητήσει άνα μ ετα ξύ τους κ α ί μέ τούς οικονομολόγους γιά νά μάθουν άν Επρεπ ε νά ύπάρχει, δηλαδή άν ά νταπ οκρ ίνετα ι στήν ά ν ­ θρώ πινη φύση. Ό Μ άρξ Εθεσε αύτό τό ζήτημα πά νω σέ συγκεκριμμένη βάση. Σύμφω να μέ τήν δ ίδα σ κ α * Das K apital 3η Ικδοση, σ. 155-156. 

147 λ ία του. o l μ ο ρ φ έ ς κ α ί ο ΐ σ χ έ σ ε ις Ι δ ιο χ τ η σ ία ς κ α θ ο ρ ίζ ο ν τ α ι ά π ό τή ν έ ξ έ λ ιξ η τ ώ ν π α ρ α γ ω γ ι κ ώ ν δ υ ν ά μ ε ω ν . Σ έ τέτοιον βαθμό έξέλιξης Α ντιστοιχεί ώ ρισμένη μορφή Ιδιοχτησίας, σ ’ Εναν άλλον, μιά άλλη , ά λ λ ά δέν ύπάρ χει έδώ ά π ό λ υ τ η λυ σ η κι οδτε μ πορεΐ νά ύπάρχει, για τί δλ α κυλοΟν, δλ α άλλάζο υ ν' «ή σοφία γίνετα ι τρέλλα, ή χα ρ ά πόνος». Ό Χ έγγελ λέει: «Ή άντίφαση όδηγεΐ πρός τά μπρός». Καί γιά τήν διαλεχτική αύτή άντίληψη, ή έπιστήμη βρίσκει μιά λαμπρή έπικύρωση στήν π ά λ η τ ώ ν τά ξ ε ω ν . Ά ν άψαιρέσουμε τήν πά λη τών τ ά ­ ξεων, τίπ οτα δέν μποροΟμε νά καταλάβουμε άπ ό τήν έξέλιξη τής κοινωνικής καί πνευματικής ζω ής μιάς χω ρισμένης σέ τ ά ξ ε ι ς κοινωνίας. “Ομως γ ια τί ή «λογική τής άντίφασης» πού δπω ς είδα μ ε ήταν ή άντανά κλ ασ η στό άνθρώ πινο μυαλό τής αΙώ νιας πορεία ς τής κίνησης, όνομ άζεται « δια λ ε χ τ ικ ή » ; Γιά νά μήν μποΟμε σέ πολύ πλ α τειές σκέ­ ψεις πά νω σ ’ αύτό τό θέμα, δίνω τό λόγο στόν ΚοΟνο Φίσσερ: «*Η άνθρώ πινη ζωή μοιάζει μ ’ Ενα διάλογο κατά τοΟτο, δτι μέ τήν ήλικία κα ί μέ τήν π είρ α , οί άπόψεις μ ας γιά τούς άνθρώ πους καί γιά τά π ρ ά γμ α τα μ ετα β ά λ λοντα ι λΐγο-λίγο, δπ ω ς οί γνώ μες τώ ν συ­ νομιλητών κα τά τή διάρκεια μιάς γόνιμης καί πλ ού ­ σ ιας σέ ιδέες συζήτησης. Σ ’ αύτή κυρίως τήν άκούσ ια καί ά ν α γ κ α ία μεταβολή τώ ν άπόψεώ ν μ ας γιά τή ζω ή καί γιά τόν κόσμο συνίστατα ι ή πείρ α . .. Ά κ ρ ιβ ώ ς γ ι' αύτό ό Χ έγγελ συγκρίνοντας τήν ά ν ά ­ πτυξη τής συνείδησης μέ τό ξετύλ ιγμα μιάς φιλοσοφι­ κής συζήτησης, τήν ώ νόμασε μέ τή λέξη « δ ια λ ε χ τ ική» ή διαλεχτική κίνηση. Ή Εκφραση αύτή χρήσιμοποιήθηκε άπ ό τόν Π λάτω να , τόν Α ρ ισ τοτέλ η καί τόν Κ άντ μέ μιά ύψηλή καί διαφορετική Εννοια, μά σέ κ α νένα σύστημα δέν πήρε μιά τόσο πλ α τειά σημα­ σ ία δσο στό σύστημα τοΟ Χ έγγελ». 

ΣΗΜ ΕΙΩΣΕΙΣ

(1) Ό φίλος μου Βίκτωρ "Αντ?<ερ παρατήρησε πολύ σω στά, στό άρθρο πού έγραψ ε τήν ήμέρα τοΟ μνημόσυνου τοΰ "Ε νγκελς, πώ ς ό σοσιαλισμός δπω ς τόν κ α τα λ ά β α ιν ε ό Μάρξ κα ί ό "Ε νγκ ελς ήταν μιά θεω ρία δχι μονάχα οίκονομική, ά λ λ ά καί γενική. (’Α ναφέρω τήν ’Ιταλική έκ δ ο σ η : Φ. "Ενγκελς. «Πο­ λιτική οίκονομία». Ε ίσ αγω γή, βιογραφ ικές κα ί βιβλιο­ γραφ ικές σημειώσεις, ά π ό τούς Φ ίλιππο ΊΓουράτι, Βί­ κτωρ "Αντλερ καί Κάρλ Κάουτσκυ, Μ ιλβνο 1895). ’Α λλά δσο πιό Αληθινός είνα ι αύ τός ό χα ραχτηρι· σμός τοΟ σοσιαλισμού δπω ς τόν κα τα λ ά β α ιν α ν ό Μ άρξ κι ό "Ενγκελς, τόσο πιό παρ άξενη είν α ι ή έντύπω ση πού αίσ θάνεται κα νένα ς β λέπ οντα ς τόν Βί­ κτωρ "Α ντλερ νά δέχεται τή δυνατότητα Αντικατά­ στασης τής ύλιστικής βάσης αύτής τής «γενικής θεω­ ρίας» άπ ό μιά καντιανή βάση. ΤΙ ν ά σκεφθοΟμε γ ιά μιά λα ϊκή θεω ρία πού ή φιλοσοφική της βάση δέν θέ­ λει κα νένα ν σύνδεσμο μέ όλόκληρο τό οίκοδόμημά της. Ό "Ε νγκελς γ ρ ά φ ε ι: « Ό Μ άρξ κι έγώ εΤμαστε σχεδόν οί μόνοι πού μεταφέραμε τή συνειδητή διαλεχτική στήν ύλιστική Αντίληψη τής φύσης καί τής Ιστορίας». (Κύττα τόν πρόλογο τής 3ης Εκδοσης τοΟ «ΆντΙ-Ν τύριγκ»). "Ετσι οί πα τέρες τοΟ έπιστημονικοΟ σοσιαλισμού, ένά ντια σέ μερικούς ά π ό τούς ση­ μερινούς όπα δούς τους, ήτανε σ υ ν ε ιδ η τ ο ί ύ λ ισ τ έ ς , δ χι μονάχα στήν Ιστορία μά καί σ τίς φυσικές K at θε­ τικές έπιστήμες. 

(2) Σ ’ Ιν α είδικό δρθρο άφιερωμένο στό ΝτΙτσγκεν (Sovrdrnionny Mir, 1907, άρ. 7. πού Αναδημοσιεύ­ τηκε στήν συλλογή μέ τόν τίτλο « Ά π ό τήν δμ υνα στήν έπίθεση» ( Ά π α ν τ α τ. Χ Υ ΙΙ), Α ποδείχνει ό Πλε­ χά νω φ πώ ς «τά συγγρΑ μματα αύτοΟ τοΟ έξαιρετικά προικισμένου έργάτη δέν περικλείνουν θεωρητικά ά π ολύ τω ς τίπ οτε πού νά μπορεΐ νά θεωρηθεί σ άν καινούργιο Απέναντι στά δσα περιέχονται στά σ υ γ­ γρΑ μ μ ατα τοΟ Μ άρξ καί τοΟ Φ όϋερμπαχ. Ό ΠλεχΑνωφ γελοιέται δτα ν λέει δτι ώ ς τά τώ ρα δέν έγινε προσ πάθεια νά «συμπληρω θεί ό Μ άρξ μέ τό θ ω μ δ Ά κ β ίν α . Σέ μιά σειρά σύντομες κ ς ί πολύ ένδιαφέρουσες παρατηρήσεις άφιερω μένες σ τίς θεω ­ ρίες τοΟ Μ άρξ, πού τόν έχτιμ άει σάν τόν πιό μ εγάλο οικονομολόγο δλω ν τώ ν έπ ο χ φ ν, ό πολύ γνω στός γερ μ α νό ς καθολικός σ υγγρ α φ έα ς W ilhem Hohef, π ρ ο σ π α θ εί ν ’ άποδείξει πώ ς στή θεωρία του γιά τήν Αξία ό ΜΑρξ συμφωνΑει σέ πολ λά σημεία μέ τό μ ε­ γά λ ο θεολόγο τοΟ Μ εσαίω να. Κύττα : Die B edeutung der M arxisclien K apitalkritik (Ή σ ημ ασ ία τής κριτι­ κής τοΟ κεφαλαίου άπ ό τό Μ άρξ) καί W arew ert und K apitalprofit (Α ξ ία τοΟ έμπορεύματος κέρδος τοϋ κεφαλαίου). Στή Γ αλλία, ά νάμ εσ α σ τούς καθολι­ κούς σοσιαλιστές, ύπάρχουν καί θαυμα σ τές τοΟ^Μάρξ κα ί τοΟ θ ω μ δ Ά κ β ίν α (Δ. Ριαζάνωφ). (3) Στόν πρ όλογο αύτό ό ’Ε νγκελς δείχνει κα τά τό π α ρ ά δ ειγμ α τοΟ Μάρξ, δτι ό ύλισμός είνα ι π α ιδ ί τής Μ εγάλης Β ρετανίας, πώ ς ό Β άκων ήτανε π ρ α γμ ατικά δ πρόγονος τοΰ άγγλικοΟ ύλισμοΟ, π ώ ς μ α ζί μέ τό H obbes καί τό Locke, είνα ι ό π α τέρ α ς τής γαλλικής ύλιστικής σ χολής, καί πώ ς ό σημερινός ά γ γλ ικ ό ς «άγνω στικισμός» δέν ε ίνα ι π α ρ ά δειλός υλισμός. «Π ραγματικά λέει ό "Ε νγκελς, τί άλλο είν α ι 6 Αγνωστικισμός, γιά νά μειαχειριστοΟ με τά πολύ έκφ ραστικά λόγια τοΟ L aucashiro, άπ ό ένα «ντροπαλά σκεπασμένο» ύ λ ισ μ ό ; Ή Ιδέα πού Εχει ό άγνωστικι- 

150 στής γ ι* ΦύσΠ είνα ι βαθειά διαποτισμένη άπ ό ύλισμό. Σ ’ όλόκληρη τή φύση βασιλεύουν νόμ οι- δέν ύ πάρ χει σ ' αύτήν καμμιά άπ ολύ τω ς θέση γιά έπέμβαση άπ ό τά Ε ξω . Ά λ λ ^ . προσθέτει ό άγνω στικιστής, 8έν Εχουμε τά μέσα οΟτε ν ’ Αποδείξουμε τήν Οπαρξη ένός άνώ τατου "Ο ντος πέρ α ά π ' τό γνω σ τό κόσμο, οΟτε ν ά τήν άρνηθοΟμε. Αύτό είχ ε άκόμα βάση τήν έποχή 8που ό μ εγάλος άστρονόμος Laplace άπαντώ ντα ς στόν Ν απολέοντα πού τόν ρωτοΟσε γ ια τί στήν Ο ύ ρ ά ν ια Μ η χ α ν ικ ή δέν μνημονεύτηκε ποτές 6 δημιουργός, διακήρυξε ύπερήφανα : «Δέν Εχω άνάγκη ά π ’ α ύ ΐή τήν ύπόθεση». Ά λ λ ά στή σημερινή έποχή. ή έξελιχτική άντίληψη τοΟ κόσμου δέν άψίνςι ά π ο λύ ­ τω ς καμμιά θέση γιά Ενα δημιουργό ή ρυθμιστή καί κάθε λόγος γιά κάθε άνώ τατο "Ον πο ύ βρίσκεται έξω ά π ό τόν ύπαρχτό κόσμο θ άτα νε μιά καθαυτό άντίφαση καί θά πλήγω νε μοΟ φαίνεται άνώ φ ελα τό α ί ­ σθημα τώ ν θρησκευτικών άνθρώ πω ν. "Εξω ά π ’ αύτό, ό άγνω στικιστής μ ας δέχετα ι πώ ς δλες οί γνώ σεις μας βασ ίζονται σέ άντιλήψ εις πού μ άς μ εταβιβάζονται 6id μέσου τώ ν αίσθήσεών μας. Ά λ λ ά προσθέτει, άπό ποΟ ξέρουμε πώ ς οί αίσθήσεις μ άς δίδουν άκ£ΐβή Ιδέα τώ ν πρ α γμ ά τω ν πού άντιλα μβα νόμ ασ τε μέ τή μεσολάβησή τ ο υ ς ; Καί έξακολουθεΐ νά μάς άπ οδείχνει, πώ ς δτα ν μιλάει γιά π ρ ά γμ α τα ή γιά τις (διότητές τους, μιλάει στήν π ρ α γ ­ μ ατικότητα δχι γιά τά π ρ ά γμ α τα αύ τά καί τΙς Ιδιό­ τητες γιά τά όπ ο ια τίπ οτα δέν μ πορεΐ νά ξέρει μέ βεβαιότητα, ά λ λ ά μονάχα γιά έντυπώ σεις πού πα ρ άχτηκαν σ τίς αίσθήσεις του. « Α σ φ α λ ώ ς θά μπορούσε νά π ε ι κα νένα ς, πώ ς πα ρόμοιος τρόπος σκέπτεσθαι είνα ι άδιαψιλονίκητος. Ά λ λ ά οί άνθρω ποι προτού σκεφθοΟν ένεργοΟν. «Στήν άρχή ήταν ή δράση*. Καί ή άνθρώ πινη ένέργεια Ελυσε τή δυσκολία αύτή πολύ πρίν τήν έψεύρει τά άνθρώ πινο λογικό. T h e proof of the pudding is in 

151 the ea tin g (ή άπόδειξη δτι ή π ου τίγκ α ύ πάρ χει είνα ι δτι τήν τρώμε). Ά π ό τή στιγμή άκόμα πού χρησιμοποιοΟμε γιά μάς τά π ρ ά γ μ α τα α ύ τά , ύποβάλουμε σέ μιά άλάθητη δοκιμή τό άληθινό ή τό ψεύτικο τώ ν πα ρ α σ τά σ εω ν πού μ άς δίνουν οί αισθήσεις. Ά ν οΐ πα ρ ασ τά σ εις α ύ τ έ ς . είνα ι ψεύτικες, ή έχτίμησή μας γιά τόν τρόπο πού τό δοσμένο π ρ ά γμ α μπορεΐ νά χρησιμοποιηθεί πρέπει νά εΤναι έπίσης ψεύτικια, καί ή·π ρ οσ πάθειά μ ας πρέπει νά καταλήξει σέ άπστυχία. "Αν δμω ς έπιτύχουμε τό σκοπό πού βάλαμε μ προστά μας, άν διαπιστώ σουμε πώ ς Ενα δοσμένο π ρ ά γμ α άνταποκρίνετα ι στήν Ιδέα πού σ χηματίσαμε γ ι ’ αύτό, πώ ς άντχχποκρίνεται στό- σκοπό πού τό προω ρίσαμε, τότε Εχουμε μιά θετική άπόδειξη δτι ή πα ράσ τα σ ή μας γιά τό π ρ ά γμ α καί τίς ίδιότητές του ά νταπ οκρίνετα ι μέσα σέ ώ ρ ισ μ έ ν α ό ρ ια , στήν έξωτερική πρα γμ ατικότητα . Α ν τ ίθ ετ α σ ’ δλες τΙς περι­ πτώ σεις πφ> βρισκόμαστε μπροστά σέ μιάν άποτυχία , δέν άργοΟμε γενικά νά άνακαλύψουμε τίς αΐτίες της. Ά π ’ αύτό βγαίνει δτι ή πα ρ άσ τα σ η πάν<ί στήν όποία βασίσαμε τή δράση μας ήτανε f) σχη μα­ τισμένη έπιπ όλα ια, ή προσκολλημένη ψεύτικα στά ά π οτελ έσμ ατα ά λλω ν πα ρ ασ τά σ εω ν καί δτι κα τά συνέπεια ό συλλογισμός μας ήταν λαθεμένος. "Αν δμως προσπαθήσουμε νά ύποτάξουμε καί νά χρησι­ μοποιήσουμε τΙς αίσθήσεις μ ας μέ ϊν α ν άκριβή τρόπο καί νά κρατήσουμε τήν ένεργητικότητά μ ας μέσα στό πλαίσιο τώ ν πα ρ ασ τά σ εω ν πού πετύχαμ ε κα ί χρησιμοποιήσαμε μ’ £να σωστό τρόπο, θά διαπ ισ τώ ­ σουμε τότε δτι τό άποτέλεσμ α τώ ν πρά ξεώ ν μας άπ οδείχνει τή συμφωνία τώ ν έντυπώ σεώ ν μ ας μέ τήν άντικειμενική φύση τώ ν πρ α γμ άτω ν πού άντιλαμβανόμαστε. Γ ιά τήν ώ ρα δέν μπορούμε νά άναψέρουμε καμμιά περίπτωση πού νά μάς ύποχρεώ νει νά συμπεράνουμε πώ ς οί αίσθητές μας έντυπώ σεις έξελεγμένες έπιστημονικά, γενά νε στό πνεΟμα μ ας Ιδέες γιά 

152 τόν Αντικειμενικό κόσμο πού νά διαφέρουν ά π ’ αύτή τους τή φύση, ά π ό τήν π ρ α γμ ατικότητα , ή πώ ς ύ π ά ρ χ ει μιά θεμελιώ δης διαφ ω νία ά νάμ εσ α στόν έξρτερικό κόσμο καί τΙς αίσθητές μ ας έντυπώ σεις. « Ά λ λ ά νά πού Ενας νεοκ αντια νός άγνω στικιστής πα ρ ουσ ιά ζετα ι καί δ ια κ η ρ ΰ χνει: μ πορεΐ νά μα σ τε Ικα­ νοί νά άντιλα μβ ανόμα σ τε σω στά τίς Ιδιότητες ένός πρ ά γμ α το ς, δέν είμ ασ τε δμω ς σέ θέση μέ μιά όι^οιαδήποτε λειτουργία τώ ν αίσθήσεών ή μέ μιά όποιςδήποτε διανοητική λειτουργία νά σ υλλάβουμε τό π ρ ά γμ α κ α θ ’ αύτό. Αύτό τό «καθ’ αύτό» π ρ ά γμ α βρίσκεται Εξω άπό τόν όρίζοντά μας. Πάνω σ ’ αύτό ό Χ έγγελ άπ ό πολύ καιρό είχε κι δ λ α ς ά π α ν τ ή σ ε ι: « Ό τ α ν ξέρετε δλες τΙς Ιδιότητες ένός π ρ ά γμ α το ς, τότε σ άς είν α ι γνω σ τό καί τό Ιδιο τό π ρ ά γ μ α ' ύπολ είπ ετά ι μόνο τό γεγον ός πώ ς τό δοσμένο π ρ ά γμ α ύ πάρ χει άνεξά ρτητα άπ ό σ ά ς' καί μόλις σ άς τό μ ά ­ θουν κι αύτό οί α ίσθήσεις σ ας, Εχετε πιά σ υλλάβει καί τό τελ ευτα ίο ύπόλοιπο τοΟ κα θ ’ χχύτοΰ 'π ρ ά γ μ α το ς τό περίφημο «πρά γμ α κ α θ ’ αύτό» τοΟ Κάντ». Σ ’αύτό μπορούμε νά προσθέσουμε δτι στήν έποχή τοΟ Κάντ οί γνώ σ εις μ ας γιά τά π ρ ά γμ α τα τής φύσης είχα ν άκόμη τμηματικό χα ρ αχτήρ α, π ρ ά γμ α πού έπέτρεψε σ τόν Κάντ νά ύ ποπτευθεΐ πώ ς πίσω άπ ό τά λίγ α πού ξέρουμε γιά τ ά ’π ρ ά γ μ α τα α ύ τά , κρύβονταν μέσα σέ κα θένα ά π ’ α ύ τά τό μ υστηριώδες «πρ ά γμ α κα θ ’αύτό». Ό μ ω ς δλα α ύ τά τά άσ ύλληπτα π ρ ά γμ α τα Εγιναν κα τανοητά καί άναλΰθηκαν τό Ενα μετά τό άλλο : άκόμα περισσότερο, άνασυστήθηκαν χάρη σ τίς γιγά ντιες πρόοδες τής έπιστήμης. Καί κάθε τί πού ε ί­ μαστε σέ θέση έμ εΐς οί ίδιοι νά άνασυστήσουμε, δέν μπορούμε νά τό θεωρούμε πιά σάν ά δ ύνα το νά τό συλλάβουμε. Γιά τή χημεία στό πρώ το μισό τοΟ Χ ΙΧ ου αΙώ να, οι όργανικές ουσίες ήτανε μυστηριώδη π ρ ά γ μ α τα αύτοΟ τοΟ είδου ς, ένώ τώ ρα μ άθαμε νά τίς ξαναψ κιάχνουμ ε τή μιά μετά τήν άλλη μέ τήν 

153

σύνθεση τώ ν χημικών της στοιχείω ν, χω ρίς νά προσ­ τρέχουμε στή βοήθεια τώ ν όργανικώ ν λειτουργιώ ν. ΟΙ σ ύγχρονοι χημικοί διακηρύσσουν πώ ς μόλις ή χη­ μική συγκρότηση ένός όποιουδήποτε σώ μα τος μ&ς γίνει γνω στή, τό σώ μα α ύ τό μπορεΐ νά ξανα συσ ταθεΐ μέ \ή ν βοήθεια τώ ν σ τοιχείω ν του. Πρός τό π α ­ ρόν είμ ασ τε άκόμα μ ακρυά ά π ό τοΟ νά ξέρουμε τήν σύνθεση τώ ν άνώ τερω ν όργανικώ ν ούσιών τώ ν λευκω ματω δώ ν σω μάτω ν, ά λ λ ά δέν ύπάρχει κα νένα ς λ ό γ ο ς νά μή μπορέσουμε, Εστω καί μέσα σέ πολ­ λούς αΙώ νας νά άποχτή σ ουμ ε αύτές τΙς γνώ σ εις καί νά φ τάσουμε έτσι νά π α ρ ά γο υ μ ε τεχνητό λεύκω μα. "Ο ταν θά φτάσουμε έκεΐ θ&χουμε τήν δυνατότητα νά ξ α να π α ρ ά γο υ μ ε τήν όργανική ζωή, άπ ό τις κα­ τώ τερες ώ ς τΙς πιό ά ν α π τυ γμ ένες μορφές της, γιατί ή ζωή δέν είνα ι τίποτε ά λ λο άπ ό τήν όμαλή μορφή ύπαρ ξης τών λευκω ματω δώ ν σωμάτω ν. « Ά λ λ ά άφοΟ πα ρουσ ιάσ ει τΙς τυπικές αύτές έπιφ υλάξεις, ό άγνω στικιστής μας μιλάει καί ένερ γεΐ σάν κανονικός ύλιστής, δπω ς καί είνα ι στήν ούσία .Ά π ό δσ α ξέρουμε, θά πεΤ Ισω ς, ή Ολη καί ή κίνηση f). δπ ω ς λένε τώ ρα ή ένέργεια, δέν μποροΟν οΟτε νά δημιουργηθοΟν οΟτε νά έκμηδενισθοΟν, δέν Ιχουμ ε δμω ς κα μμ ιάν άπόδειξη καί γ ιά τή μιά καί γ ιά τήν άλ λη βτι δέν δημιουργήθηκαν σ ’ αύτήν ή έκεΐνη τήν έποχή. " Ά ν δμω ς δοκιμάσετε νά χρησιμοποιήσετε τή διαπίστω ση αύτή έναντίον του σέ μιά όποιαδήποτε ξεχω ριστή περίπτω ση, γρ ήγορα θά σ άς κάνει νά έγκαταλείψετε αύτή τή θεση. Δεχόμενος in abstracto τήν δυνατότητα τοΟ σπιριτουαλισμοΟ, δέν θέλει νά άκούει νά μιλοΟν γ ι ’ αύτή in concreto. θ ά σ ά ς πεΐ: Ά π , δσο ξέρουμε ή μποροΟμε νά μάθουμε, δέν ύπάρχει δημιουργός ή ρυθμιστής τοΟ Σ ύμπ αντος· άπ* δσο ξέρουμε ή Ολη καί ή ένέρ γεια δέν μποροΟν οΟτε νά δημιουργηθοΟν οΟτε νά έκμηδενισθοΟν- γιά μ άς ή νόηση δέν είνα ι π α ρ ά μιά μορφή τής ένέργειαξ. μιά 

154 λειτουργία τοΟ μυαλοΟ' άπ* δσ α ξέρουμε φ αίνεται πώ ς 6 κόσμος ρυθμίζεται άπ ό Αμετάβλητους νόμους κτλ. κτλ. "Ετσι στό μέτρο πού εΤναι άνθρω π ος τής έπιστήμης ή πού ξ έ ρ ε ι κάτι, εΤναι ύλιστής. Πέρα ά π ό τήν έπιστήμη του, σ τίς περιοχές πού δέν ξέρει τί­ ποτα, μ εταφ ράζει τήν ά γ νο ιά του σ τά έλληνικά καί τήν όνομάζει άγνω στικισμό». Ό πιό τυπικός άντιπρόσ ω πος τοΟ άγνωστικισμοΟ καί δημιουργός αύτοΟ τοΟ δρου είνα ι ό T hom as Ηςηry H uxley (1825-1885), μαθητής τοΟ Ντάρβιν .κι Ενας ά π ό τούς μ εγαλύτερους δ γ γ λ ό υ ς βιολόγους πού Εκανε π ο λ λά γιά τήν έκλαΐκευση τώ ν άρχώ ν τώ ν νεω τέρων φυσικών καί θετικών έπιστημών. ‘Από τό 1860 ώς τό 1890 ήταν πολύ δημοφιλής στή ΡωσσΙα πρ ο­ πα ντό ς άνάμεσ.α στούς «σκεφτόμενους ρεαλιστές* Τό βιβλίο του « Ή θέση τοΟ άνθρώ που στή φύση», έκδόθηκε τό 1864 σέ δυό μ εταφράσεις. «Τά μ αθ ήμ ατα σ τοι­ χειώ δους φ υσιολογίας» πρ ολογίσ τηκ αν άπ ό τό D. Pissarev (Δ. Ριαζάνω φ). (4) Στήν «’Α θλιότητα τής Φ ιλοσοφίας» ό Μ άρξ έκθέτει τή διαλλεχτική μέθοδο τοΟ Χ έγγελ μέ τόν άκόλουθο τρόπο : «Κάθε τι πού ύπάρχει, κάθε τι πού ζεΐ στή γ ή κ α ί στό νερό, δέν ύ πάρχει κα ί δέν ζεΐ πα ρ ά άπ ό μιά όποιαδήποτε κίνηση. "Ετσι ή κίνηση τής Ιστορίας π α ­ ρ άγει τίς κοινωνικές σχέσεις, ή βιομηχανική κίνηση μ άς δίνει τά βιομηχανικά πρ ο ϊό ν τα κτλ. "Ο πω ς δ ια ­ μέσου τής Αφαίρεσης μεταμορφώ νεται κάθε π ρ ά γμ α σέ λογική κατηγορία, Ετσι δέν Εχουμε νά κάνουμε πα ρ ά άφαίρεση κάθε διακριτικοΟ γνω ρίσ μ ατος τώ ν διαφόρω ν κινήσεων γιά νά φτάσουμε στήν άφηρημένη κατάσ τασ η τής κίνησης, τήν κ α θαρ ά τυπική κίνηση, τόν κα θαρ ά λογικό τύπο τής κίνησης. Ά ν μέσα στίς λογικές κατηγορίες βρίσκουν τήν ύπόσταση κάθε πρ ά γμ α το ς, φ α ντά ζο ν τα ι πώ ς βρίσκουν μέσα στό λογικό τύπο τής κίνησης τήν ά π ό λ υ τ η μ έ θ ο δ ο 

155 •πού 6χι μόνον έξηγεΐ κάθε πρ& γμα, ά λ λ ά κα ί περικλεϊνει τήν κίνηση τοΟ π ρ ά γμ α το ς. Γ ιά τήν άπ όλυτη αύτή μέθοδο, ό Χ έγγελ μιλάει μ’ α ύ τά τά λόγια : «*Η μέθοδος είνα ι ή άτέλειω τη, άνώ τατη καί ά πόλυτη δύναμη, πού κα νένα άντικείμενο δέν μπορεΐ ν ά τής άν τισ τα θ εΐ, εΐνα ι ή τάση τοΟ λογικοΟ νά άναγνω ρΐζει τόν έαυτό του σέ κάθε πρ ά γμ α». «Λογική», τ. III). «ΤΙ εΐνα ι λοιπόν ή άπόλυτη αύτή μέθοδος ; Ή άφαίρεση τής κίνησης. Καί τΐ εΐνα ι άφαίρεση τής κί­ νησης ; Ή κίνηση στήν άφηρημένη της μορφή. Τί εΐνα ι κίνηση στήν άφηρημένη της μ ορφή; "Ενας κα θαρά λογικός τύ πος τής κίνησής ή ή κίνηση τοΟ καθαροΟ λόγου. Καί σέ τί συνίστατα ι ή κίνηση τοΟ καθαροΟ λ ό γ ο υ ; Σ τό δτι τίθετα ι μόνος του, άντιτίθεται καί συντίθεται στόν έαυτό το υ - στό δτι διατυπ ώ νέται σέ θέση, σύνθεση καί· άντίθεση, ή τέλος στό δτι δέχεται τόν έαυτό του, τόν άρ νιέται κι άρνιέται τήν άρνησή του. « Ά λ λ ά κα τά ποιόν τρόπο τό λογικό ά ν αγνω ρ ίζει τόν έαυτό του, κα τά ποιόν τρόπο τίθεται μόνο του σ άν ώρισμένη κα τηγορία ; Αύτό εΐνα ι π ιά ύπόθεση τοΟ Τδιου τοΟ λογικοΟ καί τώ ν άπολογητώ ν του. Ά λ λ ά τό λογικό Εθεσε τόν έαυτό του σέ θέση- αύτή ή θέση, αύτή ή Ιδέα, άντιτιθέμενη στόν έαυτό της, χω ρίζεται σέ δυό ιδέες πού άντιφάσκουν ή μιά στήν άλλη, σέ βεβαίωση καί σέ άρνηση, σέ ν α ί καί σέ δ χ ΐ . Ό άγώνα ς τώ ν δυό αύτώ ν άντιτιθεμένων στοιχείω ν ' πού περιπλέκονται στήν άντίθεση, άπ οτελ εΐ τήν διαλεχτική κίνηση. Τό ν α ΐ μ ετα β ά λ λετα ι σέ δ χ ι. Τό δ χ ι μ ετα­ β ά λ λετα ι σέ ν α ι· τό να ΐ γίνετα ι τα υτόχρ ονα ν α ί καί δ χ ι. Τό δχι γίνετα ι τα υτόχρονα δ χ ι καί ν α ί. Κ α τ’ αύτό τόν τρόπο οΐ άντιθέσεις ΙσοροποΟν ά μ οιβ αΐα, έξουδετερώ νονται καί παραλύουν. Ή σ υχώ νευσ η τώ ν δυό αύ τώ ν Ιδεών πού ή μιά άντιφάσκει στήν άλλη, σχη μα τίζει μιά κα ινούργια Ιδ έ α : τή σύνθεση. Ή νέα αύτή Ιδέα χω ρίζεται ξα νά σέ δυό άντιτιθέμενες Ιδέες 

156 πού μέ τή σειρά τους κι αύτές διαλύονται σέ μιά νέα σύνθεση. Ή άποσυνθετική αύτή λειτουργία σχη μα­ τίζει μιάν όμ ά δα Ιδεών. Ή όμ άδα Ιδεών ύποτάσσετα ι στίν κίνηση δπ ω ς καί ή άπλή κατηγορία, καΙΕχει γ ιά άντίθεση μιάν άλλη άντιτιθέμενη όμ ά δα ίδεών. Ά π ό τΙς δυό αύτές όμ άδες γεννιέται μιά όμ άδα ίδεών, ή σύνθεσή τους. "Ο πως ή όμ άδα γεννιέται ά π ό τή διαλεχτική κίνηση τώ ν ά π λώ ν κατηγοριώ ν Ιτσ ι κι άπό τή διαλεχτική κίνηση τών όμάδω ν πα ρ ουσ ιά ζετα ι ή σειρά καί τέλος ή διαλεχτική κίνηση τώ ν σειρών γενν ά ει όλόκληρο τό σύστημα. « Ε φ αρ μ όσ τε τή μέθοδο αύτή σ τίς κατηγορίες τής πολιτικής οίκονομίας καί θάχετε τή λογική ή τή μ ετα ­ φυσική τής πολιτικής οίκονομίας, ή μέ ά λ λ α λόγια θά μ εταφ ράσ ετε τΙς γνω σ τές σ ’ δλο τόν κόσμο οικο­ νομικές κατηγορίες σέ μιά πολύ λίγο γνω στή γλ ώ σ ­ σ α, χάρη στήν όποία θά φ τά νει νά πιστέψει κα νένα ς δτι γεννήθηκαν μέσα σ ’ ένα μυαλό παραγιομισμένο άπ ό καθαρό λογικό, τόσο οί κατηγορίες αύτές φ αί­ νονται σ ά νά γεννιοΟνται οί μέν άπ ό τΙς δέ, νά σ υν­ δέονται κ α ΐν ά συμ πλέκονται·μ όνο κάτω άπ ό τήν έπ'Ιβραση τής διαλεχτικής κίνησης .. . Κατά τό Χ έ γ γ ε λ βτι Ιγιν ε κι δτι έξακολουθεΐ νά γίνετα ι στόν κόσμο εΐν α ι ταυτόσημο μ’ αύτό πού γίνετα ι μέσα στήν κ α ­ θαρή νόηση. Α π ’ αύτό β γαίνει πώ ς ή φιλοσοφία τής (στορίας δέν είνα ι π α ρ ά ή Ιστορία τής φιλοσοφίας καί μ ονάχα τής φιλοσοφίας τοΟ Χ έγγελ. Μ ιλώ ντας γι αύτό τό έλά ττω μ μα πού είνα ι στή βάση τής χεγγελια νής διαλεχτικής, ό Μ άρξ στόν πρ όλογο τής δεύτερης Εκδοσης τοΟ Κ ε φ α λ α ίο υ ύπογρ αμ μ ίζει τή διαφ ορά πού ύπάρ χει ά νάμ εσ α στήν ύλιστική καί τήν Ιδεαλιστική διαλεχτική. «Ή διαλεχτική μου μέθοδος δέν διαφέρει μόνον ούσιω δώ ς άπό τή μέθοδο τοΟ Χ έγγελ, μά εΤναι έκδιαμέτρου άντίθετη. Γ ιά τό Χ έγγελ ή έξέλιξη τής σκέψης, ποό τή μεταμορφώ νει σέ ίδέα είν α ι κάτι 

157 άνεξάρτητο, είνα ι 6 δημιουργός τής πρα γμ ατικότη­ τα ς καί ή πρ α γμ α τικότη τα δέ* εΤναι π α ρ ά ή έξωτερική της έκδήλωση. Γιά μένα δμω ς είνα ι άκριβώ ς τό άντϊθετο : τό (δεατό δέν είν α ι δ λ λ ο ά π ό τό ύλικό με­ ταφρασμένο κα ί ά ν α πλ α σ μ ένο μέσα στό μυαλό τοΟ άνθρώ που! Έ δ ώ καί τρ ιά ντα χρόνια Εκανα κριτική τής μυστικιστικής πλ ευρ ά ς τής χεγ γελια νή ς διαλεχτικής τήν έποχή πού ήτα ν άκόμη τής μ όδας . . Ό μυστικιστικός χα ρ α χτή ρ α ς πού πήρε ή διαλεχτική στό Χ έγγελ δέν τόν έμποδίζει καθόλου νά είνα ι ό πρώ ­ τος πού Εδωσε Εναν πλήρη πίνακα τώ ν γενικώ ν μορ­ φών τής κίνησης αύτής τής διαλεχτικής. Στό Χέγ­ γελ ή διαλεχτική βρίσκεται μέ τό κεφ άλι πρός τά κάτω . Πρέπει νά τή στήσουμε στά πόδ ια της γιά νά άνακαλύψ ουμε κάτω άπ ό τό μυστικιστικό περίβλημα τόν λογικό πυρήνα. Μέ τή μυστικιστική της μορφή ή διαλεχτική Εγινε τής μ όδας στή Γ ερ μ α νία - γ ια τί έπέτρεπε τό σ κέπ α­ σμα τής ύ πάρ χουσ ας κα τάσ τα σ ης π ρ α γμ ά τω ν. Μέ τή λογική της μορφή εΤναι ή. διαλεχτική σ τά μ άτια τής μπου ρ ζουα ζία ς καί τώ ν θεωρητικών της έκπρόσω πω ν σκάνδαλο καί φρίκη, για τί στή θετική κ α τα ­ νόηση αύτοΰ πού ύπάρχει, προσθέτει τα υτόχρ ονα τήν κατανόηση τής άρνησης, τής ά ν α γκ α ΐα ς κ α τα ­ στροφής τής ύπάρ χουσ ας κα τάσ τα σ ης πραγμάτω ν" γιατί Α ντιλαμβάνεται κάθε μορφή μέσα στήν πλ η μ ­ μυρίδα τής κίνησης καί συνεπώ ς στή μεταβατική της όψη· για τί δέ λυγίζει μπροστά σέ τίπ οτα καί για τί είνα ι στήν ούσία της κριτική καί έπαναστατική» (Πρό­ λογος τής δεύτερης Εκδοσης τοΟ «Κεφαλαίου»), Γιά τό τί εΤναι ό χεγ γελ ια νό ς νόμος τής μεταβο­ λής τώ ν ποσοτικώ ν διαφορώ ν, ό Μ άρξ μιλάει στό κεφάλαιο γιά τόν «τύπο καί τή μ ά ζα τής ύπεραξίας», δτα ν έξετάζει τούς δρους κάτω άπ ό τούς όποίους ό μεσαιω νικός τεχνίτης μ εταβ άλλεται σέ καπιταλιστή. Ό κ ά τοχος τοΟ χρήματος ή τώ ν έμπορευμάτω ν δέν 

158 μ ετατρέπεται πρ α γμ α τικ ά σέ καπιταλιστή, π α ρ ά βταν τό έλάχισ το ποσό πού πρ οκ ατα β άλλει γιά τήν π α ­ ρ α γω γή ξεπερνάει κα τά πολύ τό μεσαιωνικό άνώ · τα το δριο. Ό π ω ς σ τίς θετικές καί φυσικές έπιστήμες έτσι καί δώ έπιβεβαιώ νεται ή όρθότητα τοϋ νόμου πού ά ν α κά λυ ψ ε ό Χ έγγελ στή «Λογική» του κα ί σύμ­ φω να μέ τ'όν ό ποιο οί κα θαρά ποιοτικές μεταβολές βταν φθάσουν σ ’ ένα ώρισμένο βαθμό, μ εταβ άλλον­ τα ι σέ ποιοτικές διαφορές.», Δ είχνοντα ς ό Μ άρξ τΙς άντιφάσ εις πού μέσα τους μ περδεύεται ό Jo h n S tu a rt Mill πού ζη τά ει νά συμ­ βιβάσει τή θεωρία τοΟ κέρδους το 3 Ρ ικάρντο μέ τή θεωρία τής άπ οχή ς τοΰ Σενιόρ, π α ρ ατη ρ εί πρόσθετα : «Τόσο πιό πολύ πέφτει σέ χοντροκομμένες άντιφάσεις, 6σο ή χεγγελια νή «άντίφαση» πη^ή, κάθε διαλεχτικής τοϋ εΤναι ξένη». , Στό «Κεφάλαιο» ό Μ άρξ πα ρατη ρεί βτι οΐ Ιδιότη­ τες ένός π ρ ά γμ α το ς δέν γεννιούντα ι άπ ό τή σχέση του μέ ά λ λ α π ρ ά γμ α τα , ά λ λ ά έ κ δ η λ ώ ν ο ν τ α ι άπ λώ ς μέσα σ ’ α ύ τές τίς σχέσεις (Δ. P.). (5) Τό γρ άμ μ α πού έστειλε ό Μ άρξ στό Φόϋερ­ μ παχ σ τίς 30 Ό χ τώ β ρ η 1843 έχει μεγάλη σπουδαιότητα γιά τό χαραχτηρισμό τής έξέλιξης τώ ν φιλοσο­ φικών του άντιλήψεων. Κ α λώ ντα ξ τό Φ όϋερμπαχ νά πάρει θέση ένά ντιά στόν Σέλλινγκ, ό Μ άρξ έγραφ ε = «Ε ϊσ ασ τε γιαυ τό ό πιό άρμ όδιος άνθρω πος τοϋ κό­ σμου γ ια τί ε ΐσ α σ τ ε Σ έ λ λ ι ν γ κ ά π ό τή ν ά ν ά π ο δ η . *Η ά π ό λ υ τ α ό ρ θ ή Ιδ έ α πού ό Σ έλλινγκ είχε δ ια τυ π ώ ­ σει στά ν ε ιά τ α του — πρέπει νά άναγνω ρ ίζου μ ε δτι καλό ύ πάρ χει άκόμα καί στούς άν τιπ ά λο ο ς μ ας — καί πού γιά τήν πραγματοποίησή της δέν εΤχε καμμιά Ιδιότητα έξόν τή φ αντασ ία, καμμιάν ένεργητικότητα έξόν τή ματα ιοδοξία, κανένα κίνητρο έξόν τό δπιο, κα νένα όργανο έξόν τήν φιλερειστικότητα κάΐ μιά έντελώ ς γυναικεία διαίσθηση — ή όρθή αύτή ιδέα τής νειότης του, πού έμεινε σ ' αύτόν νεανική όνειροφαν: 

159 τα σία , μεταμορφώθηκε σέ σ άς σ τ ’ άλήθεια, σέ π ρ α γ ­ μ ατικότητα, σέ άντρίκια σοβαρότητα. Γ ι,α ύ τ ό άκρι­ βώς δ Σ έλλινγκ είνα ι ό π α ρ α μ ο ρ φ ω μ έ ν ο ς π ρ ό δ ρ ο ­ μ ό ς σ α ς , καί μόλις άντιτάξουμ ε τήν πρ α γμ α τικ ό ­ τητα σέ πα ρόμοια π α ρ α μ ό ρ φ ω σ η , ή παραμόρφω ση αύτή θά διαλ υθεί σ άν άτμός καί σάν δνειρο. Σ ά ς θεωρώ γ ι αύτό τό λόγο σ άν άντίπα λο τοΟ Σ έλλινγκ ά ν τϊπ α λ ο ά ν α γκ α ΐο , καί φυσικό, σταλμένο ά π ό τίς Α ύτών Μ εγαλειότητες τή Φύση καί τήν 'Ιστορία. Ό ά γ ώ ν α ς σ ας ένά ντιά του, εΐνα ι ά γ ώ ν α ς τής ίδ ια ς τής φυσιολογίας ένάντια στήν παραμόρφω σή της» (Κ. G iu n . « Ό Λ ουδοβίκος Φ όϋερμπαχ σ τά γρ άμ μ ατά του καί στά σ υ γ γρ ά μ μ α τά του», Λειψία 1874, τ. I, σ. 361). Σύμφ ω να μέ τά π α ρ α π ά νω φ αίνετα ι πώ ς ό Μ άρξ κ α ταλ άβ α ινε «τή νεανική Ιδέα τοΰ Σέλλινγκ* μέ τήν έννοια τοϋ ύλιστικοΟ μονισμοϋ. Ό Φ όϋερμπαχ δμω ς δέν συμμεριζότανε αύτή τήν άποψη τοΰ Μάρξ δπ ω ς φαίνεται άπό τήν άπάντησ η πού τοδδω σε. Βρί­ σκει πώ ς ό Σ έλλινγκ άπ ό τά πρώ τα του κιόλας γ ρ α ­ φ τά «δέν κάνει τίπ ο τ’ άλλο άπό τό νά μεταμορφώ ­ νει τόν ιδεαλισμό τής νό η σ η ς σέ ιδεαλισμό τής φ α ν ­ τ α σ ί α ς , καί άποδίνει στά π ρ ά γμ α τα τόση λίγη π ρ α γ ­ ματικότητα δση καί στό έ γ ω , μέ μόνη τή δ ια φ ο ρ ά πώ ς αύτό έχει ριιάν άλλην δψη, γιατί στή θέση τοΰ ώρισμένου ε γ ώ έβαλε τό άκαθόριστο ά π ό λ υ τ ο καί έδω σε έτσι στόν ιδεαλισμό πανθεϊσ τική άπόχρω ση» (Α ύτόθ. σ. 402). (6). Αύτό φ αίνετα ι άκόμα πιό κ α θαρ ά στό μέρος τής «Γερμανικής ιδεολογίας» πού δημοσιεύσαμε στόν πρώ το τόμο τώ ν «’Αρχείων» τοΰ Κ. Μ άρξ καί τοϋ Φρ. Ε ν γ κ ε λ ς . Κύττα : Κ. Μ άρξ καί Φρ. "Ενγκελς. «ΟΙ γνώ μ ες τους γιά τό Λουδοβίκο Φ όϋερμπαχ, μέ πρ ό­ λ ογό μας. Βρίσκεται έπίσης έκεΐ κα ί τό έξακριβωμένο κείμενο τώ ν θέσεων γιά τό Φ όϋερμπαχ (Δ. Ρ). (7) Ό "Ε νγκ ελς έγρ α φ ε: «Ή έξέλιξη τοϋ Φόϋεριιπα^( εΐνα ι ή μεταβολή ένός χεγγελιανοΟ (γιά νά ποΟ- 

160

με τήν Αλήθεια δέν ήταν ποτέ Ενας κα θαρός όρθόδοξος χεγ γελ ια νό ς) σέ ύλιστή. Σ ’ Ενα ώρισμένο βαθμό αύτής τής έξέλιξης ό ΦόΟερμπαχ ήρθε σέ πλήρη ρήξη μέ τό Ιδεαλιστικό σύστημα τοΟ προκατόχου-του. Τε­ λικά στερεώθηκε μέσα του μέ Ακατανίκητη δύναμ η ή συνείδηση, δτι ή πρ οα ιώ νια ϋπαρξη τής «Απόλυτης Ίδέα ς« καί τώ ν λογικώ ν κατηγοριώ ν» πού κα τά τό Χ έγγελ προηγήθηκε Από τήν ΰπαρξη τοΟ Σύμπαντος. δέν είνα ι τίπ ο τ' δλ λο ά π ό Ενα παρ άξενο ύπόλειμμα τής πίστης σ ’ Εναν ύπεργήΐνο Δ η μιουργό' δτι ό προσιτός σ τίς έξωτερικές μ ας αισθήσεις κόσμος, πού σ ’ αύτόν άνήκουμε καί μεΤς οί ίδιοι, είνα ι ό μοναδι­ κός πρ α γμ ατικός κόσμος καί δτι ή συνείδησή μας καί τό λογικό μ ας γεννίοΟνται άπό Ενα ύλικό δρ γα νο, Ενα μέρος τοΟ σώ μα τός μ ας — τό μυαλό — π α ρ ’ δλο πού φ αίνονται δτι άνήκουν στόν δϋ λο κόσμο. Δ έν γ ε ν ­ νά ει τό πνεΟμα τήν ΰ λη ,’μά ή ΰλη τό πνεΟμα. Αύτό βέβαια είνα ι κιόλας κα θαρός ύλισμός*. (Λ ουδοβίκος ΦόΟερμπαχ Στου τγά ρ δη 1907, σ. 17-18). (8) Ό F. L ange γ ρ ά φ ε ι: « Ό άληθινός ύλισμός θά κατευθύνει π ά ντα τό βλέμμα του στό σύνολο τής έξωτερικής φύσης καί θά θεω ρεί τόν άνθρω πο σ δν Ενα κΟμα μές στόν ώ κεανό τής α ιώ νια ς κίνησης τής Ολής. Ή φύσητοΟ άνθρώ που δέν είνα ι γιά τόν ύλιστή π α ρ ά μιά είδική πέρίπτω ση τής γενικής φυσιολο­ γία ς, δπ ω ς ή νόηση δέν είνα ι άλλο άπ ό μ ιάν είδική περίπτω ση στήν άλυσ σ ίδα τώ ν ζω ικ ώ ν φυσικών λει­ τουργιώ ν» («Ισ τορ ία τοΰ ύλισμοΟ». τ. II, σ. 74, Λει­ ψία 1902). ’Α λλά καί ό T h 6odore Dejamy στό βι­ βλίο του Code de la C om niunaute, (Παρίσι 1843), πέρνει γιά άφετηρία τήν άνθρώ πινη φύση (τόν «άνθρώπινο όργανισμό». «Ό σ τό σ ο κα νένα ς δέ μπορεΐ ν* άμψισβητήσει δτι συμμερίζεται τίς άπόψεις τοΟ γαλλικού ύλισμοΟ τοΟ X V III α(ώ να. "Α λλω στε ό L ange δέν άναφέρει καθόλου τό Dejamy, ένώ ό Μ άρξ τόν τοπ οθετεί ά νάμ εσ α στούς γ ά λ λ ο υ ς# κομ ­ 

μουνιστές πού ό κομμουνισμός τους ήτανε πιό έπιστημονικός άπότοΟ Cabet λόγου χάρη. « Ό Dejamy, 6 Gay καί ol άλλοι γά λλ ο ι κομμουνιστές ποΟχαν τόν Γβιο προσανατολισμό, λέει ό Μ άρξ, άναπτύσσουν τήν ύλιστική διδα σκ αλία σ άν μιά διδα σκ αλία τοΟ π ρ α γ μ α ­ τικού ούμανισμοΟ καί σάν τήν λογική βάση τοΟ κομ­ μουνισμού» («Ή "Α για Οικογένεια»), Τήν έποχή πού ό Μ άρξ καί ό 'Ε ν γ κ ε λ ς γρ άφ α νε αύτό τό βιβλίο, έξακολουθοΟσαν νά διαφω νούν στήν έχτίμηση τής φιλο­ σοφίας τοΟ Φ όϋερμπαχ. Ό Μ άρξ τήν ώ νόμ αζε «ύλισμό πού συμπέφτει μέ τόν ούμανισμό» (δτι είνα ι 6 Φ όϋερμπαχ στή θεω ρία, είνα ι ό γα λλ ικ ός καί άγγλικός σοσιαλισμός καί κομμουνισμός στήν πράξη, ύλισμός πού συμπέφτει μέ τόν ούμανισμό). Ό Μ άρξ θεωροΟσε γενικά τόν ύλισμό σάν τήν ά ν α γκ α ία θεω* ρητική βάση τοΟ σοσιαλισμοΟ καί τοΟ κομμουνισμοΟ. Ό “Ε νγκελς άντίθετα ήταν τής γνώ μης δτι ό ΦόΟερ π α χ είχε τελειώσει μιά γιά π ά ν τα μέ τήν π α λη ά άντίθεση άνάμ εσ α στόν σπιριτουαλισμό καί τόν ύλισμό («Ή “Α για Οίκογένεια»). ’Α ργότερα δπ ω ς τό είδαμ ε βλέπει κι αύτός τήν έξέλιξη τοΟ Φ όϋερμπαχ, σ άν έξέλιξη άπό τόν Ιδεαλισμό στόν ύλισμό. (9) "Ηδη τήν έποχή αύτή ό Φ όϋερμπαχ έγραφε τΙς πα ρ α κ ά τω άξιοπρ όσ εχτες γραμ μ ές : «"Οσο κι δ ν ά ντιτίθεται ό πρ α χτικ ός ρεαλισμός πού χαραχτηρί* ζει τόν σενσουαλισμό καί τόν ύλισμό τώ ν ά γ γ λ ω ν καί τώ ν γά λ λ ω ν ά π ό τό ν α μέρος, ρεαλισμό πού άποσ τρέφονταν κάθε καθαρή φιλοσοφία, καί τό πνεΟμα τοΟ Σ π ινόζα ά π ό τά λλ ο μέρος, τά συστήματα αύ τά έχουν ώστόσο τήν τελευτα ία τους βάση στήν άντίληψη έκεΐνη τής υλης, πού ό Σ π ινό ζα έξέψρασε σά μεταφυσι­ κός στόν περίφημο τύπο το υ : «'Η ΰληεΤναι ή άρνηση τοΟ Θεο0« (Κ G run Φ όϋερμπαχ, τ. Ζ. σ. 324-325). (10) Στήν "Α γιό Ο ίκογένεια, ό Μ άρξ π α ρ α τη ­ ρ ε ί: «*Η χεγ γελια νή Ιστορία τής φιλοσοφίας πα ρ ου ­ σ ιάζει τόν γα λλικ ό ύλισμό σ άν τήν πρα γμ ατοπ οίησ η 

162 τής σπινοζικής ούσίας». ( Ό σ πινοζιομός τοΟ Μ άρξ κα ί τοΟ "Ε νγκελς είχε Ιδιαίτερα ύ πογραμ μ ισ τεΐ άπό τό γέρμ ανό μαρξιστή J . S tern, μεταφραστή τής 'Η θ ι­ κ ή ς καί σ υγγρ α φ έα μιβς είδικής μ ονογραφ ίας γιά τή φιλοσοφία τοΟ Σ π ινό ζα .— Δ. P.). (11) «Πώς σ υλλαμβάνουμ ε τόν έξωτερικό κόσμο; Πώς σ υλλαμβάνουμ ε τόν έσωτερικό κόσμο; Γ ιατί δέν Εχουμε γ ιά μ άς δ λ λ α μέσα ά π ό κείν α ποόχουμε 4γιά τούς δ λ λ ο υ ς! Μ πορώ νά ξαίρω κάτι γ ιά μένα* χ ω ­ ρίς τή μεσολάβηση τώ ν αίσ θ ή σ εώ ν; Μ ήπως ύπάρχει &ν δέν ύ πάρ χω Εξω άπ ό μένα, δηλαδή Εξω άπό τή σκέψη μ ο υ ; Ά λ λ ά άπ ό ποΟ 'ξαίρω πώ ς ύ πάρχω ; Ά π ό ποΟ ξαίρω πώ ς ύ πάρχω , δχι μόνο μέσα στήν φ αντασ ία μου, μά κα τά Εναν τρόπο προσιτό στίς αίσθήσεις μου, πρ α γμ α τικ ά , &ν δέν αίσ θάνομα ι τόν έαυτό μου μέ τή μεσολάβηση τών αίσ θ ή σ εώ ν; ΑρΙιοristnes posthum es de F euerbach στό βιβλίο τοΟ G riin, τ. II σ. 311). (12) Συσ ταίνουμε έδώ στόν άναγνώ σ τη νά προ­ σ έξει Ιδιαίτερα τή σκέψη τοΟ "Ενγκελς κα τά τήν όποία οΐ νόμοι τής έξωτερικής φύσης κι οί νόμοι πού ρυθ­ μ ίζουν τή σω ματική καί πνευματική ζωή τοΟ άνθ'ρώπου είνα ι «δυό όμάδες νόμω ν πού μπορούμε άκόμα ν ά τΙς χω ρίσουμε αύστηρά στή φ αντασ ία, μά ποτέ στήν πραγματικότητα» (Ά ντι-Ν τύρινγκ). ’Εδώ βρίσκε­ τα ι ή θ ε ω ρ ία τ ή ς έ ν ό τ η τ α ς το ΰ ε ΐ ν α ι κ α ί τ ή ς ν ό η ­ σ η ς , το ΰ ά ν τ ικ ε ίμ ε ν ο υ κ α ί το ΰ ύ π ο κ ε ίμ ε ν ο υ πού μιλήσαμε πιό πά νω . Γιά τό τί εΐνα ι χρόνος καί χώ ­ ρος, κύττα τό κεφάλαιο V τοΟ πρώ του μέρους τοΟ Ά ντι-Ν τύρινγκ. Β λέπει κα νένα ς έκεΐ δτι ό χρόνος κι ό χώ ρος ήταν γ ιά τόν “Ε νγκελς δπω ς κ α ίγ ιά τό Φόϋ­ ερ μ παχ, δχι μόνο μορφές τής ένόρασης μά κα ί τοΟ είνα ι. (13) Ό Φ όϋερμπαχ εΐπ ε γιά τή φιλοσοφία του : «Ή φιλοσοφία μου δέ μπορεΐ νά έξαντληθεΐ μέ τήν πέν να , δέν ύπάρχει γ ι αύτή θέση π ά νω στό χαρτί*. 

163 Ά λ λ ά ή φράση αύτή εΤχε γιά τό ΦόΟερμπαχ μόνο θεωρητική Εννοια. Διακηρύχνει π α ρ ά -κ ά τω : «Γιατί γι αύτήν (δηλ. γιά τή φιλοσοφία τοΟ ΦόΟερμπαχ) τό ^άληθινό δέν είνα ι αύτό πού νοήθηκε, άλλά" αύτό π ού ήταν τή σ τιγμή πού τό νοήσαμε καί πού τό είδαμ ε, τό άκούσαμε καί τό αίσθανθήκαμε» (Aphorismes Ροsthum es στό βιβλίο τοΟ G riin, τ. II. σ. 306). (14) Έ ρ ν έσ τ Χ αΐκελ (1834-1919), διάσημος γερμ ανός ζω ολόγος πού Εκανε πολ λά γ ιά τή προπαγά νδισ η τής έξελιχτικής Ιδέας σ τίς φυσικές έπιστήμες. Σέ δυό έκλαΐκευτικά βιβλία : τά «ΑίνίγματατοΟ Σ ύ μ π αντος» καί τά « θ α ύ μ α τα τής ζωής» άνάπτυξε τό σύστημά του τοΟ «μονισμοΟ* πού εΤναι μιά άπ ό τΙς ποικιλίες τοΟ φυσιοδιφικοϋ ύλισμοΟ γ ιά τόν όποιο ό Μ άρξ γράφ ει δτι «τά χά σ μ α τά του άποκαλΰπτοντ α ι άκόμα καί στίς άφηρημένες καί Ιδεολογικές άπόψεις τώ ν ύπερασπιστώ ν του, μόλις συμβεϊ νά βγοΟν ά π ό τά δρια τώ ν είδικών γνώ σεώ ν τους» (Δ. P.). (15) Γ υρίζοντας άπ ό τήν έξορία ό Τσερνυτσέφσκυ δημοσίεψε τό άρθρο του μέ τόν τίτλο : «Χαραχτήρας τής άνθρώ πινης γνώ σης». Α π ο δ είχ ν ει Ετσι μέ πνεΟμα π ώ ς ό άνθρω πος πού άμφ ιβάλλει γιά τήν ϋπαρξη τοΟ έξωτερικοΰ κόσμου π ρ έπ ει νά θέσει σέ άμφιβολϊα καί τή δίκιά του ύπαρξη». Ό Τσερνυτσέφσκυ ήταν καί Εμεινε ώ ς τό τέλος πισ τός στό ΦόΟερμπαχ. Έ θε­ μελιώδης Ιδέα τοΟ άρθρου του μπορεΐ νά συνοψιστεί σ ’ α ύ τές τίς λέξεις τοΟ ΦόΟερμπαχ. «Ξεχωρίζω άπό τά π ρ ά γμ α τα καί τά δντα πού ύ πάρχουν Εξω άπ ό μένα, δχι για τί ξεχω ρίζω μόνος μου ά π ’ αύτά, άλλά γ ια τ ί διαφέρω ά π ’α ύ τά φυσικά, όργανικά, πρ α γμ α ­ τικά. Ή συνείδηση προϋποθέτει τό εΤναι, δέν εΤναι π α ρ ά ή συνείδηση τοΟ είνα ι, τό πρ α γμ ατικό πρ δ γμ α τοΟ όποίου Εχουμε συνείδηση, πού άναπα ρασ τα ίνουμε. (A phorism es posthum es στό βιβλίο τοΟ Grun, τ. II, σ. 306). (16) Ό ΦόΟερμπαχ άποκαλοΟσε «ξαναμασητές» 

164

τούς διανοουμένους πού ήθελαν νά άναστήσουν τ ά σ το ιχεία τής παλη&ς φιλοσοφίας. ‘Υ πάρχουν δυστυ­ χώ ς πολ λοί τέτοιοι «ξαναμασητές» άκόμα καί σή­ μερα. Δημιούργησαν μιά πλ α τειά φ ιλολογία στή Γερ­ μ ανία καθώ ς καί στή Γ αλλία. Τώ ρα άρχίζουν ν ά π ο λ λ α π λ α σ ιά ζ ο ντα ι καί στή Ρωσσία. Ό Π λεχάνω φ άφιερώ νει στό Μ πογντάνω φ π ο λ λ ά άρθρα πού ά ν α · δημοσιεύτηκαν στήν συλλογή μέ τόν τίτλ ο - « Ά π ό τήν άμ υνα στήν έπίθεση» καί στό Β ενετέττο Κρότσε Ενα άρθρο πού ξαναδημοσιεύτηκε στή συλλογή «Κρι­ τική τώ ν κριτικών μας». Στήν τελ ευτα ία αύτή σ υλ­ λογή δημοσιεύτηκαν έπίσης άρθρα ένα ντίον τοΟ Μ περνστά'ίν κ α ί τοΟ Cornad S chm idt (Ά π α ν τ α , τό­ μος X V II τ. X I (Δ. Ρ.) (17) Ό Έ ρ ν εσ τ Μ άχ καί οί όπα δοί του έργάζοντα ι μέ τόν ίδιο άκριβώς τρόπο. Μ εταβάλλουν π ρ ώ τα π ρ ώ τα τήν α ίσ θ η σ η σέ αύτόνομη ούσία, άνεξάρτητη ά π ’ τό αίσθητό σ ώ μ α , ούσία πού σ ' αύτούς όνομάζετα ι στοιχείο καί διακηρύχνουν κα τόπι π ώ ς ή ούσία αύτή περιέχει τή λύση τής άντίφασης ά νάμ εσ α στό άντικείμενο καί τό ύποκείμενο. Βλέπει κα νένα ς έδώ πόσο μεγάλο είνα ι τό λά θος έκείνων πού ύποστηρίτ ζουνε δτι ό Μ άχ σ υγγενεύει μέ τό Μάρξ. (18) "Ετσι έξηγοΟνται οί έπιφ υλάξεις πού Εχει π ά ν τα ό Φ όϋερμπαχ, δτα ν μιλάει γ ιά τόν ύλισμό. Π α ρ άδειγμ α : «Πέρα ά π ’^ αύτό τό σημείο είμ α ι άπόλ υ τα σύμφωνος μέ τούς ύ λισ τές- δώθε ά π ’ αύτό τό σημείο χω ρίζομαι ά π ' αύτούς». (A phorism es postliumes). Ό τ ι ήθελε νά π ε ϊ μέ τοΟτο β γαίνεΓ κ αθαρ ά άπ ό τά έπόμενα λόγια : «Καί γώ έπίσης ά ν α γνω ρ ίζω τήν ’Ιδέα, ά λ λ ά μ ονάχα στίς περιοχές τής άνθρωπότητας, τής πολιτικής, τής ήθικής, τής φιλοσοφίας» (G riin, II, σ. 307). Ά λ λ ά άπ ό ποΟ Ερχεται ή Ιδέα τής πολιτικής καί τής ήθικής; Τό ζήτημα αύτό δέν λύνε­ τα ι άπ ό μόνο τό γεγον ός δτι «Α ναγνω ρίζουμε» τή ν Ιδέα. 

165 (19) "Α λλω στε καί κα τά τόν Φ όϋερμπαχ έπίσης, ι ό «άνθρώ πινο εΐναι» σχη μα τίζετα ι άπ ό τήν Ιστορία. "Ετσι, λ έ ε ι: «Σκέφτομαι μ ονάχα σ άν 6να ύποκείμενο Εκπαιδευμένο άπ ό τήν Ιστορία, γενικευμένο, ένω μένο μέ βλα, μέ τό είδος καί μέ τό πνεΟμα τής π α γκ ό ­ σ μ ια ς Ιστορίας. Οί σκέψεις μου δέν έχουν τήν άρχή τους καί τή βάση τους ά π ’ εύθείας στήν Ιδιαίτερη ύποκειμενικότητά μου, είνα ι ά π οτελ έσ μ ατα' ή άρχή του ς καί ή βάση τους είνα ι ή άρχή καί ή βάση τής Τδιας τής πα γκόσ μ ιας Ιστορίας» (Κ. Grun, τ. II, σ. 309). "Ετσι βρίσκουμε ήδη στό Φ όϋερμπαχ σ πό­ ρους τής ύλιστικής άντίληψης τής Ιστορίας. “Ομως σ τό σημείο αύτό ό Φ όϋερμπαχ δέν τραβά ει πιά μακρυά άπ ό τόν Χ έγγελ (κ. άρθρο μ α ς: «Μέ τήν εύκαιρΐα τώ ν 60 χρόνων άπό τό θ άνατο τοϋ Χ έγγελ» στή συλλογή μέ τόν τίτλ ο : «ΕΤκοσι χρόνια» [“Α π αντα , τ. II Ι|). Μένει μ άλισ τα πίσω του. Μ αζί μέ τό Χέγ­ γ ε λ ύ πογραμ μ ίζει τή σημασία έκείνου πού ό μ εγάλος γερ μ α νό ς Ιδεαλιστής φιλόσοφος άποκα λοϋσ ε «γεω ­ γραφική βάση τής π α γκόσ μ ια ς Ιστορίας». Λ έει: «ό δρόμος πού άκολουθεΐ ή Ιστορία τής άνθρω πότητας είνα ι φανερό π ώ ς τής ήταν πρ οδια γεγρ αμ μ ένος, για τ ί ό άνθρω πος άκολουθεΐ τό δρόμο τής φύσης, δπ ω ς τό νερό τραβ ά ει στήν κοίτη του. Οί άνθρω ποι ζη τά ν ν ά πά\>ε έκεΐ δπου μπόροϋν νά βροϋν θέση κα ί μ άλισ τα θέση πού ν ά τούς τα ιριά ζει καλύτερα. Σ τε­ ρεώ νουν σέ £ναν ώρισμένο τόπο καί έξαρτιοϋνται μέ τή σειρά τους άπό τό χώρο πού κατοικοϋν. Ή ούσ(α τώ ν ’Ινδιών εΐνα ι καί ούσία τοϋ Ίνδοϋ. “Οτι είνα ι, βτι Εγινε δέν εΐνα ι π α ρ ά τό προϊόν τοϋ ίνδικοϋ ήλιου, τοϋ ίνδικοϋ ά γ έρ α , τοϋ Ινδικοϋ νεροϋ, τών Ινδικών ζώ ω ν καί φυτών. Πώς ήταν δυνατό λοιπόν ό άνθρω ­ π ο ς πρω τα ρ χικά ν ά μήν ξεπηδήσει άπό τή φύση; ΟΙ άνθρω ποι πού πρω σ α ρμ όζονται σέ κάθε είδος φύση, βγήκαν ά π ό τή φύση πού δέν ξέρει βρια (A phorism es posthum es, Κ. G run, τ. I. σ. 330). 

166 (20) Κύττα τήν «Α θ λ ιό τη τα τής Φιλοσοφίας», μέ­ ρος δεύτερο, παρατηρήσεις πρώ τη κα ί δεύτερη. Πρέπει π ά ν τω ς νά παρατηρήσουμε πώ ς κι ό ϊδιος ό Φόϋερμπ α χ εΤχε κριτικάρει τή χεγγελια νή διαλεχτική ά π ό ύλιστική άποψη. «ΤΙ είνα ι μιά διαλεχτική, ρω τάει, πού βρίσκεται σ ’ άντίφαση μέ τήν κ α τα γω γή κα ί τήν έξέλιξη τής φύσης ; Που βρίσκεται λοιπόν ή «άναγκαιότητά» τη ς ; ΤΙ είν α ι ή «άντικειμενικότητα» μιάς ψ υχολογίας, μιας φιλοσοφίας πού είνα ι άφαίρεση τής μόνης κατηγορηματικής καί προσ ταχτικής άντικειμενικότητας, τής θεμελιώ δους καί σ τερ εδς, τή ςά ντικειμενικότητας τής ζω ντανή ς φύσης καί πού φτάνει^ στό σημείο νά βάλει τήν άπόλυτη άλήθεια, τήν τε­ λειότητα τοΟ πνεύμ ατος, τό σκοπό τώ ν σκοπώ ν τής φιλοσοφίας, στήν πλήρη άπομάκρυνση ά π ό τή ζω ν­ τα νή φύση, στήν άπόλυτη ύποκειμενικότητα πού δέν περιορίζεται, άπ ό κα νένα «δχι έγώ» τοΰ Φίχτε, ά π ό κα νένα «πρ ά γμ α κ α θ ’ αύτό» τοΟ Κ ά ντ;» (Κ. G run I, σ. 399). (2 ΐ£ Π α ρ ’ δλη του τή β αθμ ιαία μεταβολή, τό π έ­ ρ ασ μ α άπ ό μιά μορφή κίνησης σέ μιάν άλλη είν α ι π ά ντο τε Ενα πήδημα, μιά άποφασιστική στροφή. Τ έ­ το ια είνα ι τά περ ά σ μ α τα τής μηχανικής τώ ν ουρα­ νίω ν σω μάτω ν, σέ μικρότερες μάζες σέ Ενα μόνο άστέρι καί τό πέρα σ μα τής μηχανικής τώ ν μ αζώ ν στή μηχανική τώ ν μορίων, μηχανική πού ά γ κ α λ ιά ζ ει τίς κινήσεις πού μελετάμε σ ’ αύτό πού όνομάζουμε φ υσ ική: θερμότητα, φώ ς, ήλεχτρισμός, μ αγνητισμός. ,Επίσης τό πέρα σ μα άπ ό τή φυσική τώ ν μορίων στή φυσική τώ ν άτόμω ν — στή χημεία — γίνετα ι κι αύτό διά μέσου ένός άποφασιστικοΰ πηδήματος κι αύτό είν α ι άκόμα πιό άληθινό γιά δτι άφορά τό πέρ α σ μ α τής συνειθισμένης χημικές ένέργεια ς στή χημική ένέργεια τοΟ λευκώ ματος πού όνομ άζουμ ε ζωή. Μ όνον κα τόπι, στήν περιωρισμένη σ φ α ίρ α τής ζωής τ ά πη­ δή μ ατα γίνονται όλοένα καί πιό σ π ά νια καί δλο καί 

167 πιό λίγο άντιληπτά » ("Ενγκελς : Ά ν ι ι - Ντύριγκ). (22) Ό Π λεχάνω φ άποδίδει ύπερβολική σημασία σ τίς έργασ ίες τοΟ de Vries. "Εχει ένδιαφέρον ή γνώ μη γιά τίς έργασ ίες αύτές ένός άπό τούς μεγαλύτερους β οτανολόγου ς τοΟ X IX αίώ να , τοΟ καθηγητή Τιμιριάζεφ, συνεπή δαρβινιστή πού κα τατάσ σ ει τΙς έργα­ σίες τοΟ de Vries ά νάμ εσ α στίς άπ όπειρ ες ποΟ γιναν μέ τό σκοπό νά έλαττώ σουν τήν άξία τοΟ νταρβινισμοΟ. «’Α π ’ τά δσα,ύποστηρίζει ό de Vries Ενα τραβάει τήν προσοχή μ α ς : Ό de Vries Ισχυρίζεται πώ ς μπο­ ρεΐ νά άνακαλύψ ει τήν πρα γμ ατική λειτουργία τοΟ σχηματισμοί) τώ ν νέων είδών. Ή λειτουργία αύτή, κα τά τή γνώμη του, δέν συνίστατα ι στή βαθμιαία μεταβολή πού γίνετα ι κάνω ά π ό τήν έπίδραση καθωρισμένων περιστάσεω ν, ά λ λ ά σέ μιά μεταβολή πού γίνετα ι μέ πηδήματα, έξαιτίας μ ιδς άγνω σ της έσώτερης αίτία ς. Ό de Vries δμ ω ς ξαίρει πολύ κ α λά , πώ ς είνα ί άδύνατο ν ά έξηγεΐ μέ τ ά πηδήματα α ύ τά τΙς πρ οσ α ρμογές τώ ν όργανισμώ ν. Ξ αίρει κα λά πώ ς μόνο ό δαρβινισμός έξηγεΐ τή βασική,αύτή Ιδιομορφία τώ ν όργανισμώ ν. Καί διατυπώ νει τή θέση του άπένα ντι στό δαρβινισμό μέ τόν άκόλουθο τρ ό π ο : #| φ υ ­ σ ικ ή έ π ιλ ο γ ή δ έ ν κ α θ ω ρ ίζ ε ι τή ν κ α τ α γ ω γ ή τώ ν ε ίδ ώ ν , ά λ λ ά τή ν κ α τ α σ τ ρ ο φ ή τώ ν ε ίδ ώ ν π ο υ δ έν π ρ ο σ α ρ μ ό σ τ η κ α ν . Αύτή ή διάκριση άνάμ εσ α στίς δυό θεωρίες δέν είνα ι καί πολύ μεγάλη. ’Α λλά άκόμα καί μέ τή μορφή αύτή γυρίζει γύρω άπό Ενα πα ιχνίδι λέξεων, άφοϋ ό δρος «είδος» πα ίρ νεται μέ δυό έν­ τελώ ς διαφορετικές Εννοιες. " θ τα ν * Ντάρβιν δημο­ σίευε τό βιβλίο του «Γιά τήν κ α ταγω γή τώ ν είδών», είχε ύ π ’ δψη του τά «καλά» είδη πού ήταν γενικώ ς π α ρ α δεγμ ένα μέ τήν Εννοια τοΟ Λ ινναίου. Μόνο μετά τήν Εκδοση έκείνου τοΟ βιβλίου ό γά λλ ο ς βοτανολό­ γο ς Ζορντάν σημείωσε τήν πα ρουσ ία, μέσα σ τά δρια τώ ν γενικώ ς πα ρ αδεγμ ένω ν είδών, μικρότερων όμά- 

168

8ων καί έφ οδιασμένω ν μέ τήν Γδια έκείνη σταθερό­
τητα πού θεω ρούνταν σ άν τό διακριτικό γνώ ρισμα τοΟ είδους. Καί μόνο μ ’ αύτή τήν έννοια όνομάζουν α ύ τές τΙς μορφές «εϊδη τοΟ Ζ ορντά ν· καί «ζορντανισμό» τήν τάση vd άντικατασταθοΟ ν οΐ πα λη ές όμάδες είδών άπ ό μιά ταξινόμηση σέ μικρότερες όμάδες. Α ύτά ήταν τά κα ινούργιά εΓδη ά γνω σ τα τήν έποχή πού ό Ντάρβιν δημοσίευσε τό βιβλίο του καί πού έννοεΐ ό de Vries μέ τόν τύπο του. Πρέπει νά σημειω­ θ εί δτι τό γεγονό ς αύτό δέν ξέφυγε τήν προσοχή τοΟ Ντάρβιν. Σημείωνε τήν ταυτόχρονη ύπαρξη π α ρ α λ ­ λ α γώ ν πού φ αίνετα ι δτι δέν έξαφ ανίζονται μέ τή διασταύρω ση καί μοιράζονται αύτή τή σταθερό­ τητα μέ τά εϊδη' μέ ά λ λ α λόγια γνώ ριζε τήν ύπαρξη αύτοΟ πού μετά τόν Jordan όνομάστηκε «έλάσσονα είδη» κα ί πού άπό τήν έποχή του άκόμα θεω ρούνταν σ ά ν π α ρ α λ λ α γ ή ..“Ετσι λοιπόν οί π α ρ α λ λ α γές τοΟ Ντάρβιν (καί δλων τώ ν σύγχρονώ ν του) όνομάστηκα ν ά π ό τό de Vries εϊδη κι αύτό μέ τήν κατοπινή ένοια τοΟ Jo rdan. Α π ο τέλ εσ μ α : Ή έπιλογή δέν γεν­ νά ει νέα εΓδη' άντίθετα έξΛφανΙζει τά εΓδη πού ύπάρ χουν κιόλας μά πού δέν έχουν προσαρμοστεί. "Ο πω ς κι ά ν έχει τό πρ ά γμ α , ό de Vries άκριβώς δπ ω ς κι ό Ντάρβιν δέν βρίσκει άλλη έξήγηση τής μεταβολής τώ ν είδών άπ ό τήν έπιλογή. Δέ μπορεΐ νά ξεφύγει ά π ’ αύτή τήν άρχή, γιατί άντιλαμβάνετα ι τή διαφορά πού ύπάρ χει άνάμ εσ α στήν άπλή πα ρ α λ λ α γή καί τήν προσαρμογή. Δέ μπορούμε νά ποΟμε τό Γδιο καί γιά τόν Κορζίνσκυ. Ά π ό φ α να τι­ κός νταρβινιστής μεταβλήθηκε ξαφ νικά σέ δηλωμένο άντινταρβινιστή καί ίσ χυριζόντανε π ώ ς εΤχε φ α ντα ­ στεί μιά θεωρία πού έξαφ άνιζε τφν νταρβινισμό, ένώ στήν π ρ α γμ α τικ ό ΐη τα μάκρυνε (ά νά λ ο γα μέ τά ύλικά πού εΤχαν συσσω ρευτεί έπί σ α ρ ά ντα χρόνια) τόν κ α τά λ ο γο τώ ν πα ρ α δειγμ ά τω ν γιά τΙς μ εγάλες καί ξαφ νικές μεταβολές πού ό Ντάρβιν είχε σ υ γ­ 

169 κεντρώσει σέ άφβονία στά δυό βιβλία του. Ό Κορζΐνσκυ έπίσης δέν κα τά λ α β ε ποτέ τή διαφ ορά πού ύ πάρ χει άνάμ εσ α στήν άπλή μ εταλ λα γή καί τήν προσαρμογή, δηλαδή δτι είνα ι σ πουδα.ότερο στόν νταρβινισμό. Πρέπει άκόμα νά παρατηρήσουμε δτι ή Α πόπειρα τοΟ de Vries, τοΟ Κορζϊνσκυ καί άλλω ν δέν άλ λα ξε, ούτε πρόσθεσε τίπ οτα σ τίς θεμελιώ δεις άντιλήψεις τοΰ Ντάρβιν άκόμα κα ί γ ιά δτι ένδιαφέρει τό μερικό ζήτημα τής π α ρ α λ λ α γή ς. Κι ό Ν τά ρβ ιν έ π ίσ η ς π α ρ α δ έ χ ο ν τ α ν τ ό σ ο τ ή ν ά π ό τ ο μ η μ ε ­ τ α β ο λ ή μ έ π η δ ή μ α τ α , δ σ ο κ α ι τή β α θ μ ι α ί α μ ε ­ τ α β ο λ ή καί τίπ οτα δέ μ δ ς ά ν α γκ ά ζει άκόμα καί τώ ρα νά δώσουμε στό πρώ το μιόν άξία δχι μόνο Αποκλειστική, μά καί κυριαρχική». (Κ. Τιμιριάζεψ : «Τά βασικά χα ραχτηρισ τικά τής άνάπτυξής τής βιο­ λο γ ία ς στό X IV αιώνα» Μ όσχα 1908 σ. 94-96). Πάνω σ ’ αύτό, ό Armand G autier πού άναφέρθηκε άπό τόν Π λεχάνω φ είνα ι πιθα νό πώ ς βρισκόντανε στή θέση τοΟ Alexis Jordan. Ή άξία τοΟ διάσημου χημικού G autier έκδηλώθηκε σέ μιάν έντελώ ς δια ­ φορετική περιοχή. Σ ’ αύτόν πρέπει νά άποδώ σουμε τις έργασ ίες πού άπ οδείχνου ν τήν έ ν ό τ η τ α τής όργα νικής καί άνόρ γαγη ς Ολης. Τό δτι «οί βάσεις τής θεω ρίας τοΟ Κ ορζϊνσκυ καί τοΟ de Vries, έξακριβώθηκε πώ ς σ τηρίζονταν σ ’ ένα πολύ λίγο στερεό έδαφος», όφείλει νά τό άναγνω ρίσ ει καί ό καθηγητής L. S. Berg, ένα ς άπ ό τούς νεώ τερους ό πα δούς τής θεω ρίας τής έξέλιξης τώ ν είδών «μέ πηδήματα» («θεω ρία τής έξέλιξης», Πετρούπολη 1922). Στό όγκώ δες έργο τ ο υ : «Μ ονογένεση ή έξέλιξη σύμ­ φωνα μέ τούς φυσικούς νόμους» (Πετρούπολη 1922), έξακολουθεϊ νά ά γ νο εΐ τίς άναιρέσ εις τοΟ Τιμιριάζεφ, καί γιά νά άποδείξει δτι ή έξέλιξη προχω ρεί «μέ πηδήματα, παροξυσ μούς κι’ ένα λλ αγές», ξ εχνά ει τίς διορθώ σεις ποόκανε ό Τδιος ό Ντάρβιν στή θεω ρία του. ’Ακριβώς δπ ω ς στόν Κορζϊνσκυ, ή τόν Δανιλέφσκυ, 

170

βλέπει κανείς καί στόν καθηγητή Berg τήν πρόθεση νά ξ α να μ π ά σ ει στήν έπιστήμη, μέ τό πρόσχημα τής «κανονικής» έξέλιξης, τήν άρχή τής «έσώτερης σκο­ πιμ ότητας γιά κάθε τι πού ζεΐ». Ό Π λεχάνω φ θά μποροΟσε νά άναφ ερ θεΐ σήμερα στή θεω ρία τώ ν «quantum » τοΟ Planck, πού είσ άγει έπίσης τά πηδήμα·τα καί στόν κόσμο τώ ν ήλεκτρομηχανικώ ν λειτουργιώ ν. Τό ϊδιο αύτό «quantum »—στοι­ χείο ένέργειας — εΤναι μιά ποιοτική διαφορά σάν ά π οτέλ εσ μ α ποσοτικώ ν μεταβολών. “Ο πω ς χρ ειά ζε­ τα ι μιά ώρισμένη συσσώρευση χρή μα τος — ποσοτική μεταβολή — γιά νά πετύχουμε τό μίνιμουμ, τό ά ν α γ ­ κ α ΐο «quantum » γιά τή μεταβολή τοϋ χρήματος σέ κεφ άλαιο, έτσι κατά τή θεωρία τοΟ Planck, πρέπει ν ά συσσω ρευτεί ή ήλεχτρική ένέργεια — ποσοτική με­ ταβολή — ώ ς πού νά πετύχουμ ε τό «quantum », μέρος ένέργεια ς, πού π α ρ ά γει ώρισμένο άπ οτέλεσμ α. ΕΤναι εύκολο νά όλοκληρώσουμε αύτή τή θεω ρία στή θεω­ ρία τής έξέλιξης μέ π η δήμ ατα ' κι ό Γδιος ό Planck άλλω σ τε τό β εβ α ιώ νει Κριτικάρει τή θέση τοΟ «άμετάβλητου τώ ν δυναμικώ ν λειτουργιώ ν», πού ήταν ά λ ­ λοτε άναμφίσβήτητη προϋπόθεση δλων τώ ν φυσικών θεωριών, καί πού έβρισκε σέ συμφω νία μέ τόν ^.’Αρι­ στοτέλη, τήν έκφρασή της στόν τύπο «N atura non facit saltus» (Ή φύση δέν κάνει πηδήματα). «Ή σ ύγχρονη επιστημονική έρευνα άνοιξε ένα σημαντικό ρήγμα στό ά ρ χ α ΐο καί Ιερό τοΟτο προπύρ­ γιο τής φυσικής έπιστήμης. Ή θέση αύτή χτυπήθηκε γερ ά άπ ό τΙς άρχές τής θερμοδυναμικής κι άν δέν μάς γελοΟν τά σημεία, οί μέρες της είνα ι μετρημέ­ νες. Ή φύση βέβαια κάνει πηδήματα καί μ άλισ τα πολύ πα ρ ά ξ ενα .. . Ό ,πω σδήποτε ή θεωρία τώ ν «quantum » μ βς ά γει στό σ υμπέρασμα δτι στή φύση προκαλοΟνται μ ετα­ βολές πού δέν συντελοΟ νται βαθμ ιαία, ά λ λ ά μέ μορ­ 

171 φή έκρήξεων», (Μ. P lan ck : Physikalishe, R undblicke, 1922, σ. 72-73). Ή διαλεχτική τοΟ Μ άρξ συνέθετε έξαρχής τή β α θ ­ μ ι α ί α έξέλιξη μέ τή θεωρία τώ ν καταστροφ ώ ν κ α ί τώ ν πηδημάτω ν. Οί καταστροφ ές αύ τές είνα ι μιά άπαρα ίτητη στιγμή στή δ ι α λ ε χ τ ι κ ή πορεία. Καί δώ άκριβώς βρίσκεται ή βασική διαφ ορά ά ν ά μ ε σ α σ τή δ ι α λ ε χ τ ι κ ή κ α ί τ ή ν έ ξ έ λ ιξ η . Κάθε πρόοδος στή γνώ ση τής φύσης φέρνει καινούρ­ γιες άποδείξεις τοΟ γεγονότος δτι δλ α βρίσκονται σέ κίνηση, δλ α έξελίσσονται. Οι τελ ευτα ίες πρόοδες τής φυσικής καί τής χημείας δείξανε δτι ή κί­ νηση, ή ζωή, συντελεΐτα'ι έπίσης καί στόν κόσμο τών «άδρανώ ν» χημικών στοιχείω ν, σ ’ £ναν κόσμο πο& έξελίσσεται καί πού μεταβ άλλεται κι αύτός σ άν τόν κόσμο τώ ν όργανισμώ ν. "Ο λα ζοΟν κα ί πεθαίνουν, δλ α βρίσκονται σέ μιά πορεία αιώ νιας διαλεχτικής μεταβολής (Δ. Ρ.) Π α ράβαλλε τή «Διαλεχτική τής φύσης» τοΟ Φρ. "Ενγκελς) (’Α ρχεία Μ άρξ καί "Εν­ γκ ελς τ. II). (23) Ό Ν α πολέοντας I λ έ ε ι: «Ή φύση τών δπλω ν άποφ ασ ίζει γιά τή σύνθεση τώ ν σ τρατευμ άτω ν, γιά τις θέσεις στρατοπαίδευσης’, τίς πορείες, τά όχυρά, γιά τις δια τάξεις μάχης, γιά τό διά γρ α μ μ α καί τίς κατόψεις τώ ν φρουρίων, πρ ά γμ α πού δημιουργεί μιά σταθερή άντίθεση ά νάμ εσ α στό πολεμικό σύ­ στημα τώ ν ά ρ χαίω ν καί τό πολεμικό σύστημα τών νεώτερων» (Precis des G uerres de Cesar, Παρίσι 1846, σ. 87-88). (24) Ά π ό τίς έρ γασ ίες τοΟ Φρίντριχ Ρ άτσελ (1844 -1904) μεταφράστηκε σ τά ρωσσικά ά π ό τόν Δ, Κοροπτσέφσκυ καί έκδόθηκε άπό τό βιβλιοπωλείο Προσβεστσένιε, 1900, ή «’Ε θνογραφία» Tou(V olkerkunde). Τό πιό σημαντικό Εργο πού βγήκε μετά τό βιβλίο τοΟ Π λεχάνω φ, εΤναι ή «Ά νθρ ώ π ινη γεω γραφ ία» τοΟ γά λλ ου γεω γράφ ου B runhes, 1910. Σ τά ρωσ- 

172 σ ικά ύπάρ χει έπίσης Ενα « Ε γχ ειρ ίδ ιο τής έξέλιξης τώ ν άνθρω πογεω γραφ ικώ ν Ιδεών» τοΟ Λ. ΣινΙτσκυ (1908) δπου τό θέμα έξετάζεται μ' Εναν λεπτομερεια­ κό τρόπο. ’Α νάμεσα στούς γερ μ ανού ς γεω γράφ ους πού μελέτησαν τήν έπίδραση τοΟ γεωγραφικοΟ π ε­ ρ ιβάλλοντος πά νω στόν άνθρω πο καί άντίστροφα, ό πιό άξιοπρόσεχτος εΤναι ό G e ttn e r. Σ ' α ύτόν όφεΐλοντα ι έπίσης μιά σφιχτοδεμένη Εκθεση τών «Γεωγραφ ικώ ν δρων τής άνθρώ πινης οίκονομίας», στό περιληπτικό του Εργο μέ τόν τίτλο : G rundriss der Socialokonom ik (Βάσεις τής κοινωνικής οίκονομίας). 1914. Ό σύντροφος Μ πουχάριν στηρίζεται στό GettneroT 0 βιβλίο το υ : « θεω ρ ία .τοΟ Ιστορικού ύλισμοΟ*, π α ρ ά γρ α φ ο ς 30. « Ή φύση σ άν περιβάλλο γιά τήν κοινωνία» σ. 116-117 (Δ. P.). (25) ΕΤναι χαραχτηριστικό δτι στό Εργο του γιά τήν οίκονομική θεω ρία τοΟ Rodbertus, σ τα μ α τά ει ό Π λεχάνω φ στό ρόλο τής κατάχτησης. Ό R odbertus θέν ξεπέρασ ε άκόμα κα τά τή γνώμη του, τή φιλο­ σοφία έκείνη τής Ιστορίας πού ά π ό τήν άρχή τοΟ XIV α(ώ να προσπαΘοΟσε στό πρόσω πο τοΟ A ugustin T hierry νά έξηγήσει όλόκληρη τήν πορεία τής ά γ γλικής Ιστορίας ά π ό τό γεγο ν ό ς δτι «ύπάρχει έκεΐ κάτω μιά κα τάχτηση» π ώ ς δλ α « αύ τά εΤναι άπ ό τήν έπο­ χή μ ιάς κατάχτησης*. Καί ό Π λεχάνω φ σ κιαγραφ εί τήν βασική του άνασκευή κα τά τόν άκόλουθο τρό­ πο : «ΜποροΟμε κιόλας άπ ό τά σ υ γ γρ ά μ μ α τα τοΟ T hierry, ν ’ άντιληφτοϋμε τήν άσ υ νέπ εια καί τήν άσ τά θεια μιάς τέτοια ς άντίληψης. "Αν διατηρεί άκόμα μιά κά ποια δυ νατότητα, έφόσο δέν πρόκειται π α ρ ά γιά τή «στατική» ένός δοσμένου κοινωνικοΟ συστήματος, ή θεωρία τής βίας άπ οδείχνετα ι όλοκληρωτικά άνίκανη νά έξηγήσει τούς σταθμούς μέσα ά π ό τούς όπ οίους πέρασ ε τό σύστημα αύτό στήν έξέλιξή του καί ν ά βρει τΙς αΙτίες πού μ εταβάλλουνε τΙς σχέσεις τώ ν κοινωνικώ ν δυνάμεω ν» («"Α παντα», τ. I, σ. 39-40). 

173 (26) "Ηδη 6 MIX έλεγε, έπ α να λ α μ β ά νο ν τα ς τ ά λό­ γ ια «ένός άπ ό τούς μ εγαλύτερους διανοούμενους τής έποχής μας» : «Γιά νά άπαλλαγοΟ με ά π ό τή μελέτη τής ένέργεια ς πού άσκούν στό άνθρώ πινο πνεΟμα οί κοινωνικές καί ήθικές έπιδράσεις, ά π ' 8λους τούς χυ δαίου ς τρόπους ό πιό χυ δ α ίο ς συνίσ τα τα ι στό νά άποδίδουμε τΙς διαφ ορές στή στάση κα ί στό χα ρ α χτή ρ α σέ έμφυτες φυσικές διαφορές» Princip es of political Econom y, τ. I, σ. 390). (27) Γιά δτι άφ ορά τήν έπίδραση τής οίκονομίας πά νω στίς κοινωνικές σχέσεις καί Ιδιαίτερα πά νω στό δίκαιο, πρ έπ ει νά άναφέρουμε τά Εργα τοΟ Ν. I. Sieber, πού διατηροΟν άκόμα 8λη τήν ά ξία τους. Κατά πρώ το πρ έπ ει ν ά ύποδείξουμε τΙς «’Απόψεις του γ ιά τήν πρω τόγονη οίκονομική κουλτοΟρα», 1883, πού έπανεκδόθηκαν τό 1899 καί τά άρθρα του πού συγκεν­ τρώ θηκαν μέ τόν τίτλο : «Τό δίκαιο καί ή οίκονομίαν στό δεύτερο τόμο τώ ν ά π ά ντω ν του (“Α γ ια -Π ετρ ο ύ ­ πολη, 1900) (Δ. P.). (28) Ludw ig Noire (1829-1889), γερ μ ανός φιλόσο­ φος πού ά γ ν ο εΐτα ι σχεδόν έντελώ ς άπ ό τούς έπαγγελ μ α τίες Ιστορικούς τής φιλοσοφίας, ύπεράσπισε σ ’ Ενα άπ ό τά πρώ τα του Εργα (D er m onistisclie Gedanke, 1875), Εναν μονισμό πού πλησ ιάζει τό σπίνοζισμό. Ξεκινάει άπ ό τήν ένότητα τής υλης καί τοΟ πνεύμ ατος. ΕΤναι σ υγγρ αφ έας τώ ν δύο Εργων: τό Ενα πού τό άναφ έρει ό Π λεχάνω φ γιά τήν «Κατα­ γω γή τής γλώ σ σ α ς» (1874), τό άλλο, πού δέν εΤναι μικρότερου ένδιαφέροντος μέ τόν τίτλ ο : «Τό έργαλεΐο καί ή σημασία του γιά τήν άνάπτυξη τής άνθρωπότητας» (D as W erkzeug und seine B edeutung fur die Gescliiclite der M enschheit) (Δ. P.). (29) θ ά μάς έπιτρα πεΐ νά σημειώσουμε τό άρθρο μ α ς πού δημοσιεύτηκε στήν έπιθεώρηση «Σοβρέμιονυ ΜΙρ» («Γιά τά δήθεν θρησκευτικά ρεύματα στή Ρωσία»), 1908, Σεπτέμβρης καί Νοέμβρης (Ά π α ν τ α , τ. X V II). 

174 Στό άρθρο αύτό έξετάσ αμ ε έπίσης τή σ ημασία τής τεχνικής στήν έξέλιξη τώ ν θρησκευτικών Ιδεών. (30) Μιά νέα πρ οσ π άθεια νά έχτεθεΐ ή έξέλιξη τοΟ άνθρώ πινου πολιτισμοΟ άπ ό ύλιστική άποψη εΤ­ να ι τό μισοτελιωμένο Εργο τοΟ γερμανοΟ κοινωνιο­ λόγου Μ. Muller - L iere: «E ntw icklungsstufen der M enschheit» (Σταθμοί στήν έξέλιξη τής άνθρωπότητας), 1908-1914. Ό Π λεχάνω φ άφιέρωσε στήν τέχνη, άντικρύζοντά ς την ά π ό τήν άποψη τής ύλιστικής άντίληψης τής Ιστορίας, Ενα ειδικό άρθρο μέ τόν τίτλο : «Γιά τήν τέ­ χνη», πού άναδημοσιεύτηκε στή σ υλλογή: «Είκοσι χρόνια», σ. 334-354 (Ά π α ν τ α , τ. XIV). ' Τ ά τελ ευ τα ία α ύ τά χρόνια, τό ζήτημα τής κ α τα ­ γω γή ς τής τέχνης μελετήθηκε άπό μαρξιστική άποψη ά π ό τόν H ausenstem , Die K unst und die Gesellschaft {Τέχνη καί κοινωνία), Μ όναχο 1916, καί άπ ό τόν Lu M e rte n : W esen und die V erauderung der K unste (*H ούσία καί οί μ εταβολές τής τέχνης), 1924. Π αράβαλε Μ π ο υ χά ρ ιν : θ εω ρ ία τοΟ ιστορικού ύλισμοΟ σ. 215233 (Δ. P.). (31) Ξαίρουμε π ώ ς τό φθινόπωρο τοΟ 1905 μερι­ κοί ρώσσοι μαρξιστές δέν ήταν αύτής τής γνώ μης. θεω ροΟ σαν δυνατή τή σοσιαλιστική έπα νάσ τασ η στή Ρ ωσία σά νά εΤχαν κιόλας άρκετά ά ν α π τυ χ θ εΐ οι πα ρ α γω γικ ές δυνάμεις τής χώ ρας γ ιά μιά τέτοια έπανάσ τασ η. (32) Στό Εργο του γιά τήν κα τα γ ω γ ή τής οικο­ γένεια ς ό Ε ν γ κ ε λ ς λέει πώ ς κα θαρά “κυνηγετικοί λαοί ύπάρ χουν μόνο στή φ αντασ ία τώ ν σοφών. Οί κυνηγετικές φ υλές έπιδίδονται έπίσης καί στό μ ά ­ ζεμ α καρπώ ν καί φυτών. Ά λ λ ά καθώ ς είδα μ ε τό κυνήγι έξασ κεΐ σημαντική έπίδραση στήν έξέλιξη τών (δεών καί τώ ν γούσ τω ν τώ ν φυλών αύτώ ν. (33) ΟΙ Ιδέες αύτές Εχουν λεπτομερειακά άναπ τυ χ θ εΐ ά π ’ τόν Π λεχάνω φ στό άρθρο του : « Ή δρα- 

1/5 ματιχή φ ιλολογία κι ή γαλλική ζω γραφική τοΟ X V III α ίώ να , ά π ό τήν άποψη τής κοινωνιολογίας» (πού άνατυπώ θηκε στή συλλογή «Είκοσι χρόνια») ("Α­ π α ντα , τ. XIV). «Λ έγοντας δτι ή τέχνη — δπ ω ς κι ή λογοτεχνία —είνα ι μιά Α ντανάκλαση τής ζω ής, έκφράζουμε μιά σκέψη πού π α ρ ά τήν όρθότητά της είνα ι άκόμα πολύ άκαθόριστη. Γιά νά κα ταλάβ ουμε μέ π ιό τρ ό π ο άντα ν α κ λ δ ή τέχνη τή ζωή πρέπει νά κα ταλάβουμε τό μηχανισμό αύτής τής τελευτα ίας. ΕΤναι δμω ς βέ­ βαιο δτι ατούς πολιτισμένους λαούς ή πά λη τώ ν τάξεω ν εΤνρι Ενα άπ ό τά πιό σ π ο υ δα ία έλατήρια αύτοΟ τοϋ μηχανισμού. Καί μόνο άφοΟ έξετάσουμε αύτό τό έλατήριο, άφοϋ λογαριάσ ουμε άρκετά τήν πά λη τώ ν τά ξεω ν κι’ άφοϋ μελετήσουμε τίς περιπέ­ τειες σ ' δλες τους τΙς πο λ λ α π λ ές ποικιλίες, θάμ ασ τε σέ θέση νά έξηγήσουμε σ ’ έμ δς τούς ίδιους μ ’ Εναν κά πω ς Ικανοποιητικό τρόπο τήν «πνευματική» Ιστο­ ρία τής πολιτισμένης κοινω νίας. *Η «πορεία τώ ν Ιδε­ ών» τής πολιτισμένης κοινω νίας ά ν τα να κλ ά τήν Ιστο­ ρία τώ ν τάξεω ν πού τήν άποτελοϋνε καί τώ ν μαχώ ν πού δίνουν ά νάμ εσ ά τους αύτές οΐ τά ξεις («ΕΓκοσι χρόνια, σ. 323-324) (Ά π α ν τ α , τ. XIV). "Οσον άφ ορδ τις αΙτίες πού καθω ρίσανε τή ζω ­ γραφική τοϋ David, κύττα στόν Ιδιο τόμο, σ. 317-319. Ό , W. H ausenstein, γερμ ανός Ιστορικός τής τέ­ χνης άφιέρωσε πλίΤστα ερ γα στό ίδιο θέμα (Δ. Ρ.) (34) Στήν πολεμική του ένά ντια στούς άδερφούς Hauer, ό Μ άρξ γράφ ει : « Ή προχωρημένη γαλλική φιλοσοφία καί Ιδιαίτερα ό γα λλικός· ύλισμός τοϋ X V III αίώ να, ήταν Ενας ά γ ώ ν α ς δχι μόνο ένά ντια στήν ύ πάρ χουσ α θρησκεία καί θεολογία, ά λ λ ά έπί­ σης κ ’ ένά ντια στή μεταφυσική τοϋ X V II αίώ να (κ’ ένά ντια σέ κάθε μεταφυσική), ένά ντια στή μ εταφ υ­ σική τοϋ Ντεκάρτ, τοϋ Μ αλμπράνς, τοϋ Σ π ινό ζα καί τοϋ Λ άϊμ π νιτς καί ταυτόχρ ονα ένά ντια στούς ύπάρ- 

176 χοντες πολιτικούς θεσμούς*. ΕΤναι Ενα γεγον ός πού ά ν α γνω ρ ίζετα ι σήμερα ά π ’ Βλο τόν κόσμο. (35) Τήν πα ρ απ ομ π ή αύτή στό S is m o n d i^ σ υνα ν­ τά με ήδη στό πολύ γνω σ τό άρθρο τοΟ Πλβχάνωψ : «Μ ερικές λέξεις γιά τήν ύπεράσπιση τοΟ οίκονομικοΟ ύλισμοΟ»’ άνοιχτό γρ άμ μ α στόν Β. Γκόλτζεψ (άναδημοσιευμένο στή συλλογή «Είκοσι χρόνια», («"Α­ πα ντα » , τ. VII). Κ ατά τόν Sism ondi «στή Γ αλλία, κάτω άπό τή βασ ιλεία τοΟ Φ ιλίππου V τ ά γα λ λ ικ ά μυθιστορήματα, πού δια β ά ζο ντα ν τότε μόνο στήν αύλή καί στούς πύργους, τροποποίησαν τά έθνικά ήθη δείχνοντας στήν τάξη τώ ν εύγενώ ν σέ τί Επρεπε νά άπ οβ λέπ ει σάν σέ τελειότητα». Ή λογοτεχνία έπέδρασ ε π ά νω στά ήθη. Ά λ λ ά ά π ό ποΟ βγήκε κι α ύ τή ; Σέ ποιάν αίτία τά ίππ οτικά μυθιστορήματα ώ ψειλαν τήν ΰπαρξή τ ο υ ς ; ΕΤναι καθαρή ή ά π ά ν τ η σ η : «Τά ίπποτικά μυθιστορήματα ώ φείλουν τήν Οπαρξή τους στά ίπποτικ ά ήθη» (Δ. Ρ.) (36) "Ηδη ό Σ π ινό ζα ε ίχε πει («’Ηθική», μέρος 3ο, θεώρημα 2ο, έπεξήγηση), δτι πολλοί πιστεύουν πώ ς ένεργοΟν έλεύθερα κι αύτό για τί ξαίρουν τΙς πρά ξεις τους π α ρ ’ δλο πού άγνοοΟν τίς αΙτίες. «"Ετσι τό μικρό νομίζει πώ ς θέλει γ ά λ α ά π ό μόνο του, τό μι­ κρό π α ιδί πώ ς θέλει νά έκδικηθεϊ, ό ψοβιτσάρης πώ ς θέλει νά φύγει». Τήν ϊδια σκέψη διατύπω σ ε κι ό Ντιντερό, πού ή ύλιστική του θεω ρία ήταν σπινοζισμός άπ α λ λα γμ έν ο ς ά π ό τό θεολογικό του περίβλημα.

ΤΕΛΟΣ