ΙΩΝ ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ:  Ο ΙΔΕΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΙΔΕΑΣ  

 «Λευκή ας βαλθεί όπου έπεσες, κολώνα,   (πώς έπεσες, γραφή να μη το λεει...)  λευκή, με της πατρίδας την εικόνα.  Μόνο εκείνη ταιριάζει να σε κλαιει»,  Έγραψε ο Παλαμάς στη «Νεκρική Ωδή» που του αφιέρωσε.  Ίων (Ιωάννης) Δραγούμης. Η σπουδαία αυτή μορφή του αιώνα μας,  που σάλπιζε με ατέλειωτο κουράγιο στα απρόθυμα αυτιά της Αθήνας,  να την ξυπνήσει από τον λήθαργο και να αφουγκραστεί τους πόθους  και τους πόνους της υπόδουλης, ακόμα τότε στον Τούρκο,  Μακεδονίας μας, η οποία σε φρικτή απομόνωση, αντιμετώπιζε  ταυτόχρονα την ύπουλη, τρομοκρατική και απάνθρωπη δράση των  κομιτατζήδων, που προσπαθούσαν με τη βία να εκβουλγαρίσουν τον  ελληνικό πληθυσμό της Μακεδονίας! Ο Ιων, με τις αναφορές του από  το Προξενείο Μοναστηρίου έβαλε τη φλόγα και ο άντρας της αδερφής  του, ο Παύλος Μελάς, το αίμα...ʺΜαρτύρων και Ηρώων Αίμαʺ όπως  ήταν και ο τίτλος του βιβλίου του, με το οποίο καλούσε επιπρόσθετα  την Αθήνα να κινητοποιηθεί, για να προλάβει τον αφελληνισμό της  Μακεδονίας.   Ο Ιων ήταν βαθιά πατριώτης, αγνός  πατριώτης, που δεν περιορίζονταν  στα ευχολόγια και τη θεωρία, διότι  κατά αυτόν τον τρόπο όλοι είναι  πατριώτες. Ο πατριωτισμός του  Ίωνα ήταν έμπρακτος και  εκδηλωνόταν σε κάθε φάση της  ζωής του. Το καλό της Ελλάδας και  το θάρρος της γνώμης του τον  έφερνε έτσι συχνά σε σύγκρουση με  όλους, ακόμα και με τους δικούς του.  Προείχε γι΄ αυτόν η Ιδέα της  Πατρίδος και εθυσίαζε για αυτήν  την Ιδέα αδίστακτα τα προσωπικά  οφέλη. ʺΤα πρόσωπα δεν παίζουν κανένα ρόλο όταν πρόκειται να  σώσουμε την Πατρίδαʺ έλεγε πάντα, παραμένοντας στη γραμμή  Μακρυγιάννη, που μιλούσε για το ʺεμείςʺ και όχι για το ʺεγώʺ. Έτσι  

ακόμα και εξόριστος στην Κορσική, που δεν έπαψε να εργάζεται και  να προβληματίζεται για τα βάσανα της Ελλάδας ‐ κι ας τον εξόρισαν‐  δεν έλεγε ʺέχω το πρόγραμμά μου το οποίον εγώ θα εφαρμόσωʺ, αλλά  ʺέχω τας ιδέας αυτάς και ελάτε να συνεργασθούμε δια να επιβάλωμεν,  αν είναι ορθαί, την εφαρμογήν τωνʺ...   Ο Ιωάννης ή Ίων Δραγούμης γεννήθηκε στην Αθήνα στις 2  Σεπτεμβρίου 1878. Ο πατέρας του Στέφανος Δραγούμης ήταν  δικαστικός, βουλευτής και Υπουργός Εξωτερικών της κυβέρνησης  Χαριλάου Τρικούπη και μετέπειτα Πρωθυπουργός της Επανάστασης  στο Γουδί.  Ο νεαρός Ίων μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον που πίστευε  στα εθνικά ιδεώδη και εμπνεόταν από ένθερμο πατριωτισμό. Οι ρίζες  της πατριωτικής ιδεολογίας του θα πρέπει να αναζητηθούν στο  οικογενειακό του περιβάλλον και την ελληνοκεντρική του ανατροφή.  Ήταν η εποχή που η Ελλάδα εδονείτο από την Μεγάλη Ιδέα, την  απελευθέρωση των αλύτρωτων πατρίδων και των υποδούλων  Ελλήνων, ενώ υψωνόταν η απειλή της Μεγάλης Βουλγαρίας και του  Πανσλαβισμού. Την ίδια εποχή επηρεάζεται από τη σκέψη του Νίτσε  και του Μπαρρές. Σπούδασε Nομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και  από το 1899 ακολούθησε τον διπλωματικό κλάδο στο Υπουργείο  Εξωτερικών. Το 1897 κατατάχτηκε εθελοντής στο μέτωπο του  ελληνοτουρκικού πολέμου που κατέληξε σε συντριπτική ήττα του  ελληνικού στρατού.  Με τον πόλεμο του ʹ97 η Ελληνική κυβέρνηση θα θεωρήσει την  Μεγάλη Ιδέα ένα μεγάλο ψέμα και θα απεμπολήσει το ιδανικό της  απελευθέρωσης των υπολοίπων τμημάτων του Ελληνισμού. Γράφει  στον Ελληνικό Πολιτισμό «Οι Ελλαδίτες πολιτικοί κατάντησαν να  συναντήσουν με το νου τους κράτος και έθνος ή καλλίτερα μη μπορώντας  να φτάσουν στην γενικότητα του «έθνους» έκαμαν την ανικανότητά τους  θεωρία. Το κράτος δεν ήταν πιο πρόσκαιρο, δεν είχε δημιουργηθεί για να  περιμαζέψει το έθνος γύρω του δεν ήταν σταθμός παρά τέλος. Συνέβηκε  τούτο το παράδοξο, τούτοι, οι εξωμερίτες, περίμεναν την Ελλάδα να τους  γλιτώσει και η Ελλάδα περίμενε μήπως τύχη και σηκωθούν μοναχοί τους  να γλιτώσουν τον εαυτό τους». Αυτό το κράτος των υποχωρήσεων και  των συμβιβασμών, που πολλά κοινά έχει με το σημερινό κράτος των  Αθηνών, στηλιτεύτηκε τόσο από τον Ίωνα Δραγούμη όσο και από τον  συνοδοιπόρο και φίλο του Περικλή Γιαννόπουλο, που αυτοκτόνησε το  1910.   Αφότου η κυβέρνηση δεν ήθελε να σώσει το Έθνος τότε ο Δραγούμης  αναλαμβάνει να σώσει τον Ελληνισμό στην Μακεδονία με μυστική  δράση. Το 1902 τοποθετήθηκε με δική του αίτηση υποπρόξενος στο  

Προξενείο Μοναστηρίου και με την συνεργασία του πατέρα του και  του γαμβρού του Παύλου Μελά δημιουργεί την Οργάνωση Αγώνα  στη Μακεδονία, για να σώσει την Μακεδονία από τις ορδές των  Βουλγάρων κομιτατζήδων που λυμαίνονταν την περιοχή. Ο ίδιος  γράφει «Ο καθένας πρέπει να φαντάζεται πως αυτός πρέπει να σώσει το  έθνος του. Πρέπει να φαντάζομαι πως από μένα μόνον εξαρτάται η  σωτηρία του έθνους. Να μην κοιτάζω τι κάνουν οι άλλοι και να  φαντάζομαι πως εγώ έχω το μεγάλο χρέος της σωτηρίας». Και  προσθέτει «Δεν δουλεύω για την κυβέρνηση, δουλεύω για τον  Ελληνισμό. Δεν αγαπώ την κυβέρνηση, αγαπώ τον Ελληνισμό.  Σιχαίνομαι την κυβέρνηση, δεν σιχαίνομαι τον Ελληνισμό. Άμα  συλλογίζομαι την κυβέρνηση πέφτω, σηκώνομαι όταν νοιώθω τον  Ελληνισμό. Πονώ για τον Ελληνισμό, για την κυβέρνηση μου έρχεται  καταφρόνια. Για να ζήσω περισσότερο πρέπει να συνδεθώ με το  Έθνος μου. Συνδέομαι με το Έθνος μου, όταν προσπαθώ να το  δυναμώσω, διοχετεύοντας όλες τις δυνάμεις μου εκεί, δηλαδή σ΄  αυτόν τον σκοπό.   ». Έδινε έτσι τον ορισμό του τόσο περιφρονημένου ελληνικού  πατριωτισμού.     Το 1904 σκοτώνεται ο γαμπρός και ίνδαλμα του Παύλος Μελάς.  Γράφει στο «Μαρτύρων και Ηρώων Αίμα» απευθυνόμενος στην  Ελληνική νεολαία που καλούσε να ασχοληθεί με τα εθνικά θέματα  «Φτάνουν πια οι Μάρτυρες. Χρειάζονται τώρα ήρωες. Γενείτε ήρωες.  Να ξέρετε πως αν τρέξουμε να σώσουμε την Μακεδονία, η Μακεδονία  θα μας σώσει». Όμως η τακτική του Δραγούμη δεν άρεσε στην  κυβέρνηση των Αθηνών και μετατίθεται κατά σειρά ως πρόξενος στις  Σέρρες (1903), στον Πύργο Βουλγαρίας  στην Φιλιππούπολη (1904), την  Αλεξάνδρεια και το Δεδεαγάτς (Αλεξανδρούπολη) . Το 1907  τοποθετήθηκε στην πρεσβεία Κωνσταντινούπολης.    Στα 1907‐1908 δουλεύει στο Ελληνικό Προξενείο της  Κωνσταντινουπόλεως και συναντά τον άλλο μεγάλο συνοδοιπόρο  του, τον αξιωματικό Αθανάσιο Σουλιώτη‐Νικολαΐδη. Την περίοδο  αυτή καταγράφει στο «Όσοι Ζωντανοί». Μαζί δημιουργούν την  Οργάνωση Κωνσταντινούπολης για υπεράσπιση των δικαιωμάτων  των Ελλήνων και αυτονομία στον Πόντο, στην Καππαδοκία, τα  παράλια της Μικράς Ασίας. Μαζί οραματίζονται το Ανατολικό  ιδανικό όπου θα ενώνονταν όλοι οι λαοί τη Ανατολής, και οι Έλληνες  ως γνήσιοι κληρονόμοι του Βυζαντίου θα γινόταν σιγά‐σιγά  κυβερνήτες ή συγκυβερνήτες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εις  βάρος των Τούρκων. Αυτό προϋπόθετε εναντίωση στην επιρροή των  Μεγάλων Δυνάμεων που ήθελαν διάλυση της Αυτοκρατορίας. Όμως  

η εξέλιξη του Νεοτουρκικού κινήματος θα διαλύσει τα οράματα των  δύο φίλων όπου ο Μέγας Αλέξανδρος συναντούσε το όραμα του Ρήγα  Φεραίου. Το 1909  υπηρέτησε διαδοχικά στις πρεσβείες της Ρώμης και   Λονδίνου. Πραγματοποίησε περιοδεία  σε πρεσβείες και προξενεία  στα Βαλκάνια.   Το 1909 ξεσπά η Επανάσταση στο Γουδί με προσωρινό πρωθυπουργό  τον Στέφανο Δραγούμη, αλλά πραγματικό κυβερνήτη αργότερα τον  Ελευθέριο Βενιζέλο. Ο Βενιζέλος υπήρξε φιλελεύθερος, ενώ ο  Δραγούμης εθνικιστής. Έτσι η σύγκρουση των δύο πολιτικών, όπως  θα δούμε, θα είναι αναπόφευκτη.   Το 1910 συνέπραξε στην ίδρυση του «Εκπαιδευτικού Ομίλου». Το 1911,  όταν κατέλαβαν τα Δωδεκάνησα οι Ιταλοί , συγκρότησε στην Πάτμο  πανδωδεκανησιακό συνέδριο, που πρόλαβε να διακηρύξει τον πόθο  της Ενώσεως με την Ελλάδα. Το 1911 επίσης επανατοποθετήθηκε στο  Υπουργείο Εξωτερικών υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο, με τον οποίο  άρχισε  να διαφωνεί.  Το 1912, δεκανέας, υπηρέτησε στο επιτελείο του αρχιστράτηγου. Μαζί  με τον Β. Δούσμανη και τον Ι. Μεταξά στάλθηκε να διαπραγματευτεί  με τον Ταχσίν πασά την παράδοση της πόλης και συντάσσει το  πρωτόκολλο παράδοσης της Θεσσαλονίκης, στην οποία και πρώτος  ύψωσε την Ελληνική Σημαία   Το 1914 με την έκρηξη του πρώτου παγκοσμίου πολέμου, διορίσθηκε  επιτετραμμένος στη Βιέννη και το Βερολίνο, θέση από την οποία  αρνήθηκε  να διαπραγματευθεί την ανταλλαγή των ελληνικών  πληθυσμών Θράκης και Τουρκίας με τους Τουρκικούς πληθυσμούς  της Μακεδονίας. Αποτέλεσμα της συμπεριφοράς του ήταν να  μετατεθεί δυσμενώς στην πρεσβεία της Πετρούπολης. Με την απαρχή  του Πρώτου παγκόσμιου Πολέμου ο Δραγούμης αρχικά  αμφιταλαντεύεται αλλά καταλήγει ανταντ‐ό‐φιλος γιατί φοβόταν  κυριαρχία των Ρώσων στην Κωνσταντινούπολη και τα Στενά.   Στο μεταξύ κυκλοφορεί το βιβλίο του «Ελληνικός Πολιτισμός» όπου  καθορίζει τους στόχους του ελληνικού έθνους. Κατʹ αρχήν θα έπρεπε  να υπάρξει πολιτική ένωση όλης της φυλής. Δεύτερος ο σκοπός του  έθνους είναι η δημιουργία πολιτισμού. Πολιτισμού όμως που  βασίζεται σε τρισχιλιετή παράδοση και όχι μίμηση ξένων προτύπων.  Αντίθετα οι ηγέτες της αριστοκρατίας του έθνους «θα πρέπει να  λουστούν στα φεγγερά και διάφανα νερά της λαϊκής ψυχής» για να  συνταράξουν τον λαό και να τους ακολουθήσει. Γι αυτό πιστεύει στο  

κτύπημα της σχολαστικής παράδοσης, στην μελέτη της δημοτικής  παράδοσης και την επιβολή της δημοτικής ως γνήσιας γλώσσας του  λαού. Ο δημοτικισμός όμως του Δραγούμη δεν συνδεόταν με τα  εθνοδιαλυτικά ιδεώδη της πόλης των τάξεων και του σοσιαλισμού.  Ακόμα και αυτόν τον σοσιαλισμό τον ήθελε χωρίς πάλη των τάξεων  και όσο του το επέτρεπε ο βυζαντινός κοινοτισμός του και χωρίς  κρατικό παρεμβατισμό. Η σύγκρουση με τον Σκληρό έχει μείνει  κλασσική.   Και εδώ ερχόμαστε σε μια άλλη σημαντική πλευρά της σκέψης του  Δραγούμη: την πίστη στην αναβίωση του ελληνικού κοινοτισμού, της  διοίκησης των αυτονόμων κοινοτήτων του Βυζαντίου και της  Τουρκοκρατίας, βασισμένη στο κοινοβιακό ιδεώδες της Ορθοδοξίας.  Γράφει: «Όταν έγινε κράτος η Ελλάς, δεν ήταν ανάγκη, δεν έπρεπε να  καταστρέψουν τις κοινότητες και να κάμουν δήμους. Οι κοινότητες ήταν  αποτέλεσμα ζωής ελληνικής πολλών ετών, ήταν τύπος ελληνικής  υπάρξεως. Χαλνώντας τις κοινότητες χαλάσαμε κάτι στερεό, κάτι που  ζούσε, κάτι που ήταν φυσικό». Ο Δραγούμης πίστευε στην οικονομική  και διοικητική αυτονομία με το Κράτος να ασχολείται με τα  γενικότερα εθνικά θέματα.     Ο Κοινοτισμός όμως δεν μπορούσε να υπάρξει δίχως Ορθοδοξία. Γιʹ  αυτό γράφει: «Υποστηρίζω την θρησκεία μας, επειδή είναι αχώριστη  από την ιστορία μας, είναι η Ιστορία μας, είναι η συνέχεια της  Ιστορίας του γένους». Μέσα λοιπόν από τον Κοινοτισμό και την  Ορθοδοξία προσπαθούσε να ελληνοποιήσει τον σοσιαλισμό ή  καλύτερα την σοσιαλδημοκρατία. Και αυτή την σοσιαλδημοκρατία  την έβλεπε πάντα σε συνδυασμό με εθνικισμό, αντιδυτικισμό και το  ανατολικό ιδεώδες της δυαδικής ελληνο‐οθωμανικής αυτοκρατορίας.  Πιστεύει ότι οι Έλληνες δεν πρέπει να επιτεθούν στο κοινό τους σπίτι,  την Ανατολή. Αυτός είναι ο λόγος που επιτίθεται στην φιλελεύθερη  πολιτική του Βενιζέλου, αλλά και την Μικρασιατική εκστρατεία. Είχε  τη γνώμη ότι ο Ελληνισμός θα μπορούσε, πολιτικά και οικονομικά,  να επιβληθεί στην Τουρκία. Τελικά και η Μεγάλη Ιδέα και το  Ανατολικό Ιδεώδες θα πνιγούν στο λιμάνι της Σμύρνης.       Το 1915 παραιτήθηκε από το διπλωματικό σώμα και εκλέχτηκε  ανεξάρτητος βουλευτής στον νομό Φλώρινας. Άρχισε να κατηγορεί  τον βασιλιά Κωνσταντίνο για την πολιτική στο χώρο της  Μακεδονίας, που οδήγησε στην παράδοση των ανατολικών περιοχών  στους Βούλγαρους, συχρόνως όμως αντιτάχτηκε  και στην πολιτική  του Βενιζέλου που οδήγησε στην έξωση του Κωνσταντίνου  

Ο Ιων Δραγούμης, η σάλπιγγα του Ένοπλου Μακεδονικού Αγώνα,  που δε δίστασε, βλέποντας αργότερα τους αιώνιους ʺσυμμάχουςʺ και  ʺφίλουςʺ να προβαίνουν σε εξάμηνο αποκλεισμό των ελληνικών  λιμανιών προκαλώντας την πείνα στους Έλληνες και την ταπείνωση,  να εισβάλουν ʺφιλικάʺ στην Ελλάδα και να καταλύουν την εθνική  κυριαρχία και την τάξη και την λαϊκή βούληση και την ανεξαρτησία  της χώρας, να καταγγείλει με επιστολή καταπέλτη το απαράδεκτο  των ενεργειών! Αυτή του ακριβώς η καταγγελία στις 16 Ιουνίου 1917,  θα προκαλέσει την οργή του τότε ελλαδικού και συμμαχικού  κατεστημένου, με αποτέλεσμα την άμεση εξόρισή του στην Κορσική  όπου κάνει παρέα με τον μαθητή του Ιωάννη Μεταξά..    Η επίσημη δικαιολογία για την εξορία του Δραγούμη είναι για  τα...φιλογερμανικά δήθεν αισθήματά του, ξεχνώντας οι συντάκτες  της λίστας των εξορίστων, ότι ένα χρόνιο πριν, όταν κατελήφθη από  Γερμανοβουλγάρους το οχυρό Ρούπελ, τον Μάϊο του 1916, στην  συζήτηση που έγινε στην Βουλή, ο Ίων Δραγούμης υπήρξε  καταπέλτης κατά των Γερμανών σε μια αξέχαστη αγόρευση, γεμάτη  από αγνά πατριωτικά αισθήματα. Άλλωστε ο Ιων ήταν εκείνος που  από την θέση του ως Πρέσβης μας στην Πετρούπολη, υποστήριξε την  έξοδο της Ελλάδας από την ουδετερότητα στο πλευρό της Αντάντ,  αλλά με συμφωνίες και συμβάσεις ‐και όχι με πλιάτσικο και  επεμβάσεις και αυθαιρεσία και προχειρότητα ‐που θα καθόριζαν  σαφέστατα τα ανταλλάγματα που θα έπαιρνε η Ελλάδα και θα  παρείχαν σαφείς και γερές εγγυήσεις ότι θα τα κρατούσε κιόλας. Αν  χρησιμοποιούνταν ο νομικός και πολιτικός τρόπος Δραγούμη, ίσως η  Ελλάδα δεν αντιμετώπιζε τον όλεθρο και τη ʺσυμμαχικήʺ ενίσχυση  του Κεμάλ.  Και μιλώντας στους συνεξόριστους συντρόφους του, εξέθετε τις ιδέες  του, τις οποίες πλαισίωνε πάντα με τα εθνικά όνειρα περί μίας  Μεγάλης Ελλάδος, που να περιελάμβανε ʺτην Βόρεια Ήπειρο με τον  Αυλώνα, το αγαπημένο του Μοναστήρι, όπου διετέλεσε υποπρόξενος  της Αθήνας, τις περιφέρειες Γευγελής‐ Δοϊράνης Στρωμνίτσης με  σύνορα Δεμίρ‐Καπού Μάλεσ, το Πετρίτσι, το Νευροκόπι και το  θρυλικό Μελένοικο, όλη τη Θράκη με την Πρωτεύουσα του Έθνους  την Πόλη, με τον Πόντο και την Μικράν Ασίαν μέχρι αυτής της  Αλεξανδρέτας με την Κύπρο, δηλαδή Ελλάδα της Βυζαντινής  Αυτοκρατορίας, ισχυράν και μεγάλην, παράγοντα σοβαρό προοόδου  και πολιτισμού στην Ανατολήʺ!  Αυτόν δυστυχώς τον άνθρωπο, αυτήν την εξαίσια μορφή του  Ελληνισμού, τον πρώτο διπλωμάτη του Μακεδονικού Αγώνα, το  

πρώτο φυτίλι των σκλαβωμένων, τον ονόμασαν ʺγερμανόδουλονʺ και  ʺβουλγαρόδουλονʺ και ʺπροδότηνʺ.  Ο Ίων παρότι είχε ευρύτατη μόρφωση και εγνώριζε πολλές ξένες  γλώσσες, εν τούτοις ήταν εχθρός της ξενομανίας αδυσώπητος. Και  αλλοίμονον σε εκείνον που θα έπεφτε στην αντίληψή του να ρέπει  προς κάτι ξενικόν, το οποίο δεν θα είχε σχέση με τις Εθνικές  Παραδόσεις και τα ήθη και έθιμα τα Ελληνικά. Όταν πάλι άκουγε  κανέναν να μεταχειρίζεται γαλλικές ή άλλες ξενικές φράσεις, έσπευδε  να τον παρατηρήσει:  ‐Μα έχουμε Ελληνικάς λέξεις, φίλε μου... Αυτό και μόνο δείχνει, πόσο επίκαιρος είναι ο Δραγούμης ακόμη και  σήμερα. Πράγματι ανοίγει κανείς την τηλεόραση και νομίζει ότι  βρίσκεται στην Αγγλία!.. Αυτός ο εξοργιστικός πηθικισμός, φοβάμαι  ότι θα κάνει σε λίγα χρόνια τους πολιτικούς, να εκφωνούν  προεκλογικούς λόγους στα Αγγλικά, όπως γίνεται σε αρκετές  τριτοκοσμικές χώρες!..  Γι΄ αυτό και ο Δραγούμης ήταν εναντίον κάθε ανάμιξης ξένων στα  εσωτερικά της Ελλάδας. Στα υπομνήματα διαμαρτυρίας που έστελνε  από την Κορσική υποστήριζε με πάθος πως ʺδεν δύναται να νοηθεί  Κράτος αυτοτελές και ανεξάρτητον όταν μία μερίς πολιτική προς  επικράτησίν της καλεί τους ξένους εις βοήθειάν τηςʺ! Το πόσο δίκιο είχε για αυτές του τις απόψεις, δε τον έμαθε ποτέ, γιατί  απλούστατα δολοφονήθηκε! Η ανάμιξη των ξένων οδήγησε στον  ξεριζωμό του Μικρασιατικού Ελληνισμού! Κάτι που ο Ίων δεν έζησε  για να γευθεί. Φαίνεται τελικά ότι η Βυζαντινή Ιστορία δεν έλεγε σε  κανέναν τίποτε, πλην του Ίωνα...  Αλλά και από την εξορία του δεν ησύχαζε ο Δραγούμης. Έστελνε  επιστολές σε ξένες προσωπικότητες ώστε να επηρεάσει υπέρ των  Ελληνικών Θέσεων τη στάση και τη σκέψη τους, κάτι που τον έκανε  ακόμα πιο επικίνδυνο για τα ʺσυμμαχικάʺ συμφέροντα., όπως τα  υπομνήματα που έστειλε στους Πρωθυπουργούς Αγγλίας, Γαλλίας  και Ιταλίας, στον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών, καθώς και στον  Κλεμανσώ, όπου αξίωνε ʺκατά το δόγμα των Εθνοτήτωνʺ την εθνική  δικαίωση του Μικρασιατικού Ελληνισμού και την πρόσδεσή του στον  εθνικό κορμό, χωρίς να παραγνωρίζει τις άλλες εθνότητες.  Μπροστά του, ακόμη και από την πίκρα της εξορίας, είχε μονάχα την  Ελλάδα και το όραμά του!..  

Κάποτε, μετά 23 μήνες (εν. εξορίας στην Κορσική), ζητήθηκε από τους  εξορίστους να δηλώσουν αν επιθυμούσαν να επιστρέψουν στην  Ελλάδα (για εσωτερική εξορία) ή να παραμείνουν έξω. Ο Δραγούμης  διάλεξε την επιστροφή, μαζί και με τον Ιωάννη Μαλλώση. Αυτός ο  δεύτερος είχε και ένα σκύλο που τον έλεγαν Ροκ και όταν ανέβηκαν  στο ατμόπλοιο ʺΕσπερίαʺ ο ανθυποπλοίαρχος Καζαντζής,  αντελήφθηκε τον Ροκ και έδωσε μια διαταγή:  ‐Πετάξτε στη θάλασσα το σκυλί αυτό, είπε σε έναν ναύτη.  ‐Μπα. Από τώρα αρχίζετε τις θανατικές εκτελέσεις, επενέβη  σαρκαστικώτατα ο Δραγούμης και σώθηκε ο Ροκ, για να  δηλητηριασθεί αργότερα στην εξορία της Σκοπέλου, ως σκύλος  ʺαντιδραστικούʺ...  Όταν έφτασαν στον Πειραιά τους επιβίβασαν σε ένα σκυλοπνίχτη, σε  ένα μικρό ατμόπλοιο ονόματι ʺΚατίναʺ για τη νέα εξορία, όπου και θα  τους ελέγχαν καλύτερα, στη Σκόπελο.  Και από κει αδύνατον να ησυχάσει ο Ίων. Η πατρίδα και το συμφέρον  της ήταν πολύ ψηλά, όπως φαίνεται πεντακάθαρα και από την  παρακάτω επιστολή που έστειλε στον Μαλλώση στις 26 Ιουλίου 1919:  ʺ...Ένα μόνο θέλω να πω γι΄ αυτούς (σ.σ. εννοεί αυτούς που δεν παλεύουν  για το κοινό καλό επειδή έχουν...οικογενειακές υποχρεώσεις...).Ότι καμιά  προστυχιά άλλων και καμμιά αναποδιά που συναντούμε στο δρόμο μας  είτε από φίλους, είτε από εχθρούς, είτε από ξένους είτε από δικούς μας,  δεν επιτρέπεται να μας κάμουν να ʺμουντζώσουμε πατρίδα κι εθνικές  υποθέσειςʺ για την οικογένειά μας και τα μικροσυμφέροντάς μας. Να  ξέρεις ότι πάντα καλύτερα κυτάζει κανείς την οικογένειά του και τα  συμφέροντά του, άμα κάνει εκείνο που πρέπει για την πατρίδα του και τις  εθνικές υποθέσεις. Γίνεται οδηγός και φωτίζει και εμπνέει όλους τους  τριγυρινούς του και υποτάζει τα συμφέροντά του σ΄ ένα γενικότερον  συμφέρον και βρίσκει τη χαρά του μέσα στην αποστολή του αυτή, και η  χαρά είναι το ανώτερο συμφέρον του. Με αγάπη Ι. Δραγούμηςʺ Τελικά, επιστρέφει στην Αθήνα στις 8 Νοεμβρίου 1919,  υποστηρίζοντας ʺόταν μιλάμε για τα εθνικά ωφελήματα δεν πρέπει  να ζητάμε να μάθουμε ποιος τάκαμε, αλλά να εξετάζουμε πώς  γίνανεʺ...  

Από το 1915 που πολιτευόταν ο Δραγούμης ήταν ο υποσχόμενος  επόμενος αρχηγός της Ελλάδος. Η πολιτική δολοφονία στέρησε τον  μοναδικό άνθρωπο που θα απέτρεπε την Μικρασιατική Καταστροφή.  Ο θεωρητικός του λαϊκού εθνικισμού έπεφτε νεκρός από τις σφαίρες  του μεγαλοαστικού οικονομικού κατεστημένου του Βενιζέλου και του  Μπενάκη. Ο κόσμος του ατομικισμού και των ταξικών συμφερόντων  δολοφονούσε ένα από τους τελευταίους οραματιστές του Ελληνικού  Κοινοβίου. Στις 20 Αυγούστου 1920 ο  Ελευθέριος Βενιζέλος υπέγραψε  στο Παρίσι την Συνθήκη των Σεβρών ʺπερί προστασίας των εν Ελλάδι  μειονοτήτωνʺ. Η συνθήκη που υπογράφηκε μεταξύ Ελλάδος και των  συμμάχων αυτής, αφορούσε μεταξύ άλλων την μειονοτική  προστασία των Βουλγάρων, Αλβανών και Τούρκων που ζούσαν στο  ελληνικό έδαφος. Ουσιαστικά η Συνθήκη των Σεβρών ανεγνώριζε την  ύπαρξη ισχυρών μειονοτικών ομάδων εντός της Ελλάδας (άρθρ.2). Με  βάση την συνθήκη αυτή η Ελληνική κυβέρνηση αναγνώρισε το 1925    Βουλγαρική μειονότητα στην βόρεια Ελλάδα και υποχρεώθηκε να  την προστατεύει.     Ο Ιων Δραγούμης εξοργίσθηκε θεωρώντας προδοτική την Συνθήκη  των Σεβρών. Δύο απότακτοι αξιωματικοί οι Τσερέπης και Κυριάκης,  Στις 30 Ιουλίου του 1920 γίνεται στο Παρίσι πυροβόλησαν 10 φορές και  τραυμάτισαν τον Βενιζέλο στον σιδηροδρομικό σταθμό της Λυών. Οι  φήμες ότι ο Βενιζέλος είναι νεκρός κυκλοφορούν στην Αθήνα. Το  απόγευμα της επομένης, ο βουλευτής και μακεδονολάτρης Ίων  Δραγούμης, που πήγαινε από το σπίτι της Μαρίκας Κοτοπούλη στην  Κηφισιά στα γραφεία του περιοδικού του «Πολιτική Επιθεώρηση»,  συλλαμβάνεται από τα βενιζελικά τάγματα με επι κεφαλής τον  αστυνόμο Παύλο Γύπαρη  χωροφυλακής του Γρυπάρη και εκτελείται  στην οδό Βασιλίσσης Σοφίας εκεί όπου ήταν άλλοτε  οι στρατώνες  του πεζικού κι όπου στήθηκε αναμνηστική στήλη. Η πολιτική  δολοφονία του σοκάρει τον πολιτικό κόσμο και στερεί την Ελλάδα  ένα λαμπρό υποψήφιο αρχηγό του Έθνους.   Ο Ίων Δραγούμης αντιπροσωπεύει τη συμμετοχή του πνευματικού  κόσμου στην προσπάθεια να σηκωθεί ο τόπος απʹ το γονάτισμα του  1897 για να φτάσει ως την περήφανη εξόρμηση του 1912.  ΕΡΓΑ :   ΜΑΡΤΥΡΩΝ ΚΑΙ ΗΡΩΩΝ ΑΙΜΑ, 1907   ΣΑΜΟΘΡΑΚΗ, 1908   

ΟΣΟΙ ΖΩΝΤΑΝΟΙ, 1911   ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ, 1914   ΤΟ ΣΤΑΜΑΤΗΜΑ, 1918   Άφησε επίσης μερικά έργα ημιτελή και ανέκδοτα (όπως το  «Ημερολόγιό» του και το μυθιστόρημα «Οι τρεις φίλοι»).  Παρακάτω παρατίθεται ένα απόσπασμα για τον Μακεδονικό αγώνα.  Το απόσπασμα αυτό μιλά για τον Παύλο Μελά .  ‐Φεύγοντας από τα σύνορα έγραφε στη γυναίκα του :  «Αναλαμβάνω αυτόν τον αγώνα με όλην μου την ψυχήν και με την ιδέαν  ότι είμαι υποχρεωμένος να τον αναλάβω.»   ‐Άλλοτε όμως τον συνέπαιρνε η ιδιαίτερη τρυφερότητα της αγάπης του  για τη γυναίκα και τα παιδιά του. «Κλαίω ακόμη καμιά φορά, αλλά μην ανησυχείς, θα περάση γρήγορα και   αυτό... Όλους τους πόνους θα τους συνηθίσω πριν φθάσω εκεί... Δια σε  και τα παιδιά μου αισθάνομαι τρυφερότητα, την οποίαν δεν μπορώ να  περιγράψω».  Και πάλι έγραφε: «Πού και που κανένα δάκρυ και αμέσως  μία Μεγάλη Ιδέα και έτσι στεγνώνει το δάκρυ».   Τα διδάγματα του όμως πέρασαν στον εθνικισμό του Μεταξά, και τον  κοινοτισμό του Κώστα Καραβίδα, του Κωνσταντίνου Χατζηπατέρα  και του Δημήτρη Τσάκωνα, καθώς και σε θεωρητικό μόνο επίπεδο  στον αυτοδιαχειριστικό σοσιαλισμό του Ανδρέα Παπανδρέου.   Εκεί τώρα πια, στην ʺεξορίαʺ των Ουρανών, ο Ίων βουτάει ακούραστα  το φτερό του σε μελάνι κόκκινο από το αίμα του και γράφει. Γράφει  για την Κύπρο! Για τη συνεχή υποχωρητικότητά μας στο Αιγαίο! Για  τις εθνικές ταπεινώσεις! Για τη Θράκη! Για αυτό που καίει τους  Μακεδόνες που τόσο αγάπησε και τόσο αγωνίστηκε. Για την  παραχάραξη και το ξεπούλημα της Μακεδονίας μας!   Δυστυχώς, ο Ιων έφυγε νωρίς...