Το Υγειονοµικό
του ∆ηµοκρατικού
Στρατού
2 Μικρή βιβλιοθήκη Εθνικής Αντίστασης 2*
Νώντα Σακελλαρίου
αρχίατρου του ∆ηµοκρατικού Στρατού
Ελλάδας
Η οργάνωση
της υγειονοµικής υπηρεσίας
του ∆ηµοκρατικού Στρατού
Με µια έκθεση του γιατρού Τάκη Σκύφτη
Προϊστάµενου της υγειονοµικής υπηρεσίας
του ∆.Σ. Κεντρικής Ελλάδας
Εκδόσεις Αφών Τολίδη
Σόλωνος 71 - Αθήνα τηλ. 36 11 318
Αναµνήσεις από
το Υγειονοµικό του ∆.Σ.Ε
Εδώ γράφω κάποιες αναµνήσεις για την υγειονοµική
υπηρεσία του δεύτερου αντάρτικου.
Η περιγραφή θα παρουσιάσει πολλές ελλείψεις,
θάναι γενική, άλλα θα ξεχάσω, άλλα θα τα θεωρήσω
επουσιώδη, µέσα σε µια τόσο πολυτάραχη αντάρτικη
ζωή, που και τα πιο µικρά είναι ωστόσο ουσιώδη.
Ακόµα δεν έχω και το πλεονέκτηµα του προικισµένου
καλάµου. Ένα µόνο πλεονέκτηµα έχω: να θυµάµαι όλη
την αντάρτικη υγειονοµική υπηρεσία µε τις
µικρολεπτοµέρειες, από την αρχή, ως υπεύθυνος
γιατρός κι από τους πρώτους, που έτρεξαν στο βουνό.
Ο γιατρός στο αντάρτικο αντιµετωπίζει και τις
πιο στοιχειώδεις ελλείψεις, στερείται τα πάντα, έχει
µονάχα ένα στηθοσκόπιο. ∆εν έχει τη δυνατότητα να
προµηθευτεί, να συµπληρώσει καµιά έλλειψή του.
Έχει µονάχα το βουνίσιο καθαρό αέρα, την ελευθερία
και τον ψυχωµένο γύρω του αντάρτη, που στέκει
ατάραχος, τα υποφέρει όλα και µε τη συµπεριφορά του
δίνει κουράγιο στο γιατρό και τον βοηθάει να τραβάει
µπροστά.
∆εν είχαµε οργανωτική προετοιµασία, δεν
είχαµε ξεκαθαρισµένη, καθορισµένη γραµµή ούτε για
ειρηνική πάλη, ούτε για ένοπλη κι έτσι φθάσαµε
ανέτοιµοι στα βουνά.
8
Αναµνήσεις από το Υγειονοµικό του ∆ΣΕ
Όλα µας έλειπαν: γιατροί, υγειονοµικό
προσωπικό εκπαιδευµένο, υγειονοµικό υλικό, βι-
βλιογραφία (επιστηµονική, οργάνωσης, εκπαί-
δευσης κλπ.).
Την υγειονοµική υπηρεσία τη θυµούνται όλοι
όταν αρρωσταίνουν, όταν τραυµατίζονται ή όταν
υπάρχει ανάγκη ανανέωσης ανθρώπινου υλικού.
Εδώ σ' αυτό το αντάρτικο είχε σχετική εφαρµογή.
Η διοίκηση διέθετε ό,τι καλύτερο είχε για τον
αντάρτη σε τρόφιµα-
ακόµα και σε µέσα για τη
δηµιουργία υγειονοµικών εγκαταστάσεων, όπως
στο Γράµµο το 1948, ένα Νοσοκοµείο για χίλια
πεντακόσια (1500) κρεβάτια µε κτιστούς θαλάµους
και µε σκέπαστρα από δέκα κορµούς δέντρων, για να
µην υπάρχει κίνδυνος από αεροπορικούς
βοµβαρδισµούς. Στο Βίτσι δυο χειρουργεία,
θάλαµοι-αµπριά σκαµµένοι για τριακόσια πενήντα
κρεβάτια και δυο χειρουργικοί θάλαµοι, που να είναι
εύκολο να χειρουργούν συγχρόνως δυο τρεις
χειρουργοί. Επίσης στην Άφρικα του Βίτσι
διαρρυθµίστηκε µια σπηλιά για Νοσοκοµείο, για
διακόσια πενήντα κρεβάτια.
Σ' όλη την αντάρτικη περίοδο εθελοντές γι-
ατροί είκοσι πέντε (25) και δυο οδοντογιατροί,
χωρίς να συµπεριλαµβάνονται οι γιατροί της Πε-
λοποννήσου, Ρούµελης, Θράκης και οι φίλοι γι-
ατροί που έτρεξαν από τις σοσιαλιστικές χώρες για
να βοηθήσουν τον αντάρτη.
Θύµατα σε γιατρούς: 1) Κοκκολιός ή Παλι-
ούρας Νίκος, σκοτώθηκε στον Κόζιακα την άνοιξη
του 1947. 2) Γρίβας ∆ηµοσθένης του Βα-
Αναµνήσεις από το Υγειονοµικό του ∆ΣΕ
________________________________________________ 9
σιλείου από την Καρδίτσα, πιάστηκε την άνοιξη του
1947 στα βουνά των Αγράφων και εκτελέστηκε στις
20 του Ιούνη 1947, ύστερα από απόφαση του
στρατοδικείου (κυβερνητικού). 3) Καράµπαµπας
Θανάσης, σκοτώθηκε στην Κεντρική Μακεδονία στα
1948 και 4) Κουρδουκλάς, σκοτώθηκε στον Όλυµπο
το 1949. Πιθανόν σε γιατρούς να είχαµε κι άλλα
θύµατα από περιοχές από τις οποίες η υγειονοµική
υπηρεσία του Γενικού Αρχηγείου δεν είχε
πληροφορίες. Νοσοκόµους είχαµε πολλά θύµατα.
Ας µας µείνουν αξέχαστοι οι ήρωες υγειονοµικοί
πού χάθηκαν σ' αυτόν τον αγώνα.
Τιµή στους γιατρούς που έτρεξαν, δηµιούρ-
γησαν και στέργιωσαν µια αντάρτικη υγειονοµική
υπηρεσία για την οποία µπορούν να υπερηφανεύονται.
Τιµή στους χειρουργούς µας που άφησαν τη
θαλπωρή - οικογενειακή τους ζωή, ήρθαν στα βουνά,
στο άγνωστο, στις κακουχίες, απ' όλες τις άκρες του
κόσµου, να βοηθήσουν τον αντάρτη µας. Ιδιαίτερα τον
Γιώργο Τζαµαλούκα, που σωστά µπορούµε να τον
αποκαλούµε πατέρα της αντάρτικης χειρουργικής.
Την υγειονοµική υπηρεσία του δεύτερου αν-
τάρτικου τη χωρίζουµε σε τρεις περιόδους:
Ο χωρισµός βασικά ανταποκρίνεται στα
τµήµατα της ∆υτικής Μακεδονίας. Οι υπόλοιπες
περιοχές είχαν σχεδόν αντάρτικη µορφή µε τις
συνεχείς µετακινήσεις και µικρές περιοδικές αλλαγές.
10
Αναµνήσεις από το Υγειονοµικό του ∆ΣΕ
Ι ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ
Από την εµφάνιση των πρώτων κατατρεγµέ-
νων οµάδων µέχρι τις αρχές του 1947.
II ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ
Από τις αρχές του 1947 µέχρι το τέλος της µάχης
του Γράµµου στις 20 Αυγούστου 1948.
III ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ
Από τις 20 Αυγούστου µέχρι το τέλος Αυ-
γούστου 1949, οπότε αναγκαστικά υποχωρήσαµε.
Περίοδος πρώτη
Σποραδικά και ανοργάνωτα
Ο Λίβανος και η Καζέρτα µας αλυσόδεσαν,
αναγκαστήκαµε να υπογράψουµε τη Βάρκιζα, να
διαλύσουµε τον ΕΛΑΣ και να παραδώσουµε τα
όπλα. Τέλειωσε η περίοδος του ένδοξου πρώτου
αντάρτικου.
Η Βάρκιζα ήταν το πράσινο φως για την
αντίδραση. Οι δοσίλογοι ταγµατασφαλίτες και οι
συνεργάτες των Γερµανών σήκωσαν κεφάλι. Οι
συµµορίες της δεξιάς έγιναν ασύδοτες, ρήµαζαν τα
χωριά, έκαιγαν, άρπαζαν,σκότωναν. Σκάρωναν
ψεύτικες µηνύσεις, έστελναν στα στρατοδικεία
αθώους αγωνιστές, οι οποίοι εκτελούνταν από
δοσίλογους και φανατικούς στρατοδίκες, µε σύντοµη
διαδικασία.
Η τροµοκρατία και οι κατατρεγµοί ανάγκασαν
πολλούς παλαιούς αντάρτες του ΕΛΑΣ, οι οποίοι
πολέµησαν τον κατακτητή, να βγουν πάλι στα
βουνά, για να αποφύγουν τους εξευτελισµούς, να
κρύβονται µέσα στα δάση και στις σπηλιές, άοπλοι,
γυµνοί και να τρέφονται µε ό,τι έβρισκαν.
Το κυνηγητό και η τροµοκρατία κάθε µέρα και
µεγάλωνε, όλο και περισσότεροι καταδιωκόµενοι
έβγαιναν στις κορφές.
Καταλάβαιναν ότι έπρεπε να αµυνθούν, να
Αναµνήσεις από το Υγειονοµικό του ∆ΣΕ
αντισταθούν στους καινούργιους αφεντάδες, οι οποίοι
κατέλαβαν την εξουσία µε τη βοήθεια των Αγγλοαµερικανών.
Έξω από την Κατερίνη οι πάντοτε άγνωστοι και ατιµώρητοι
σκότωσαν τον καπετάνιο του 50ού συντάγµατος του ΕΛΑΣ σ.
Παπασυννεφάκη Νικήτα, έναν από τους καλύτερους αγωνιστές
της 10ης Μεραρχίας.
Φθάσαµε στην άνοιξη του 1946. Ξέσπασαν καμιά
καµιά
τριανταριά καταδιωκόµενοι οπλισµένοι στον Όλυµπο και
χτύπησαν το σταθµό χωροφυλακής του Λιτόχωρου.
Βρόντηξε πάλι το αντάρτικο ντουφέκι, άκουσαν και
ενθαρρύνθηκαν οι άοπλοι καταδιωκόµενοι στις ορεινές περιοχές
των βουνών, στις σπηλιές και άρχισαν να µαζεύονται.
Στη Θεσσαλονίκη τον Ιούνιο µε Ιούλιο του 1946 έπιασαν σε
µια µέρα τους υπεύθυνους της αυτοάµυνας των παραρτηµάτων
του συλλόγου ΕΛΑΣ. Τον Ιούλη έπιασαν την ίδια ώρα στο κέν-
τρο της πόλης τους Λεωνίδα Στρίγγο, Ανδρέα Τζήµα και
Θανάση Χατζή που έβγαιναν από τα γραφεία του ΕΑΜ. Οι
συλλήψεις στις περιοχές γίνονταν όλο και πιο πολλές και οι από
αγνώστους πάντοτε σκοτωµοί πλήθαιναν.
Η κατάσταση γινόταν αφόρητη. Όλα έδειχναν καθαρά ότι
συστηµατικά, επιτελικά σπρωχνόµαστε προς την σύγκρουση
για να µας εξοντώσουν. Η καθοδήγηση µας δεν το
το
αντιλήφθηκε. Οι λίγοι µεµονωµένοι καταδιωκόµενοι σιγά σιγά
έγιναν οµαδούλες µικρές, απέκτησαν όπλα µε τα χτυπήµατα,
έγιναν µαχητικές οµάδες, µετά συγκροτήµατα, αρχηγεία.
Ξεκαθάρισαν την ύπαιθρο
Περίοδος πρώτη____________________________________15
από τους τροµοκράτες και τους υποχρέωσαν να
κλειστούν στις πόλεις, διέλυσαν τους σταθµούς
χωροφυλακής και ελευθέρωσαν µικρές και µεγάλες
περιοχές.
Από το Πάικο µέχρι τα Χάσια, Όλυµπο και
Θεσσαλία το αντάρτικο φούντωνε. Από τα χτυ-
πήµατα είχαµε πολλούς τραυµατίες. Οι παλαιοί
αντάρτες µόνοι τους περιποιόντουσαν τα τραύµατα,
οι πιο πολλοί απ' αυτούς είχαν τραυµατισθεί και
άλλες φορές στον ΕΛΑΣ και είχαν παρακολουθήσει
την περιποίηση τραυµάτων και ήξεραν κάτι να
κάνουν. Η επίδεση γινόταν µε πρόχειρα µέσα, µ' ένα
κοµµάτι πανί, µε το µαντίλι, µε σχισµένο πουκάµισο.
Τις πληγές τις πλέναµε µε νερό από τις ρεµατιές, µε
κρασί ή µε λάδι, όπως οι παλαιοί κλέφτες του 1821.
Οι ελαφρά τραυµατίες ακολουθούσαν τα τµήµατα
τους όσοι δεν µπορούσαν κρύβονταν σε σπηλιές, σε
µαντριά και µερικές φορές µε κίνδυνο της ζωής τους.
Με την ανάπτυξη του καινούργιου αντάρτικου
δηµιουργούνται και οι ανάγκες περίθαλψης των
τραυµατιών και αρρώστων που άρχισαν να
πληθαίνουν. Επιτακτική έµπαινε η ανάγκη να
οργανωθεί υγειονοµική υπηρεσία.
Οι πρώτοι νοσοκόµοι σιγά σιγά εµφανίστηκαν και
µοιράζονταν στις οµάδες, ακολουθούσαν σαν
µάχιµοι, πολεµούσαν και µετά τη µάχη ασχολούνταν
µε τους τραυµατίες. Οι αντάρτες νοσοκόµοι έκαναν
τη δουλειά τους όπως µπορούσαν καλύτερα και
σύµφωνα µε τα µέσα που διέθεταν. Φρόντιζαν να
κρύβουν τους τραυµατίες σε καλύβες, σε απάτητα
µέρη του δάσους, σε σπηλιές.
14
16
Αναµνήσεις από το Υγειονοµικό του ∆ΣΕ
Φρόντιζαν για την ασφάλεια τους και την κανονική
τροφοδοσία τους. Φαρµακευτικό υλικό δε διέθεταν. Οι
κυβερνητικοί έπαιρναν αυστηρά µέτρα για να µη βγαίνει
υγειονοµικό υλικό από τις πόλεις. Φυσικά, κατά την
περίοδο αυτή οι θάνατοι ήταν πολλοί και αναπόφευκτοι
από µολύνσεις, αιµορραγίες κ.λ.π.
Με άφθαστο ηρωισµό καί αυτοθυσία οι νο-
σοκόµοι µας έσωζαν τους τραυµατίες, όπως ο Τάσος
∆έρβας από την Τσαρίτσανη, ο Αναγνωστόπουλος
Μ. από τό χωριό Γριά, ο Τσιτούρας Λάζαρος από το
χωριό Βέντια και πολλοί άλλοι. Αυτή την
υποτυπώδικη αντάρτικη µορφή είχε η υγειονοµική
υπηρεσία προτού εµφανισθούν οι γιατροί.
Ο πρώτος αντάρτης γιατρός
Τον Ιούνιο του 1946 κατατάχθηκε στα θεσσαλικά
τµήµατα ο πρώτος αντάρτης γιατρός Κοκολιός ή
Παλιούρας Νίκος από τα χωριά της
Αγιάς. Στις 13 Ιουλίου του 1946 ο γιατρός
∆αδαλιάρκας Βασίλειος από την Ελασσόνα,
κατατάχθηκε στα τµήµατα του Ολύµπου. Χαρά οι
αντάρτες και έλεγαν πως τώρα που έχουµε γιατρό δεν
πρόκειται να πεθάνει κανένας τραυµατίας. ∆ούλευα
σαν γιατρός στό σανατόριο του
Ασβεστοχωρίου, επί πλέον είχα ιατρείο στη οδό
Κλεισούρας αριθ. 1 στη Θεσσαλονίκη. Μετά την
απόλυση από τον ΕΛΑΣ συνέχιζα να εργάζοµαι στο
σανατόριο και στη Θεσσαλονίκη. Η αστυνοµία τρεις
φορές κατά τις νυχτερινές ώρες, µετά τα µεσάνυχτα,
ήρθε µε διάφορα προσχήµατα στο σπίτι µου για
έρευνα. Βέβαια ποτέ δε βρήκανε τίποτε και φεύγανε
χωρίς ν' αποκαλύψουνε τους σκοπούς τους. Τη µια
φορά προτού ανοίξω την πόρτα µου, σβήσανε τα
φώτα. Ευτυχώς πρόφτασα κι έκλεισα την πόρτα κι
ασφαλώς αυτοί δεν ήτανε η αστυνοµία, αλλά
κακοποιοί.
Έβλεπα τον κίνδυνο που διέτρεχα, τι έπρεπε να
κάµω; Να µείνω και να είµαι στο έλεος κάθε
παλιανθρώπου ή να πάρω τα µέτρα µου; Γιατί η
αστυνοµία έρχονταν νύχτα στο σπίτι µου; Τι είχα
Περίοδος πρώτη
19
κάνει; Απλούστατα, όταν οι Γερµανοί κατέλαβαν
την Πατρίδα µου, εγκατέλειψα τη δουλειά µου και
πήγα στα βουνά να βοηθήσω για το διώξιµο ΤΟΥ
κατακτητή. Ήταν έγκληµα; Όχι, εγώ το θεωρούσα
τιµή µου. Αυτό έπρεπε να κάµουν όλοι κι όχι τώρα
να κυνηγούν εµένα.
Στις 23 Σεπτεµβρίου 1946 έφυγα από τη Θεσ-
σαλονίκη µε το φίλο µου Φραγκιά, µ' ένα µικρό
αυτοκίνητο κι έφτασα στο χωριό Ριζάρι κάτω από
την Έδεσσα όπου έµεινα το βράδυ. Στις 24 Σε-
πτεµβρίου ξεκινήσαµε πεζή για το Βέρµιο. Πήραµε
το δρόµο για το αντάρτικο ληµέρι µαζί µε πολλούς
άλλους, . Σε µια ανηφοριά τα σκαρπίνια µου µε την
πέτσινη σόλα γλιστρούσαν στη λασπωµένη γη και
για να καταφέρω να ακολουθώ τους άλλους έπιανα
τα χαµηλά κλωνάρια των πουρναριών και διαδοχικά
έτσι µπόρεσα κατακουρασµένος να φτάσω σ' αυτό.
Στις 25 Σεπτεµβρίου µε το σύνδεσµο, αργά το
απόγευµα φτάσαµε στο Βέρµιο. Η διοίκηση ήταν
εγκατεστηµένη στην τοποθεσία Ντορτόπολη, ένα
µικρό ισιάδι στην κορυφή του Βερµίου. Αρχηγός
ήταν ο φίλος Ανέστης Ακρίτας (Κοντοζής) νέος την
ηλικία, διοικητής τάγµατος του 16ου Συντάγµατος
του ΕΛΑΣ στο Βέρµιο. Του διηγήθηκα την τυραννία
στο δρόµο από τα παπούτσια µου και µου έδωσε τ'
άρβυλα του κι εγώ του έδωσα τα σκαρπίνι µου. Η
δύναµη του Αρχηγείου ήτανε περίπου 250 αντάρτες.
Την υγειονοµική υπηρεσία εκτελούσε ένας πρακτικός
νοσοκόµος
Το βράδυ όταν έφτασα ψιλόβρεχε και πήγα προς
το νοσοκοµείο- δεν είχε αρρώστους ούτε
τραυµατίες. Ζήτησα πληροφορίες για τη δουλειά του,
µου έδειξαν πιο πέρα ένα απόκρηµνο και δασωµένο
µέρος όπου υπήρχε µια µικρή σπηλιά στην οποία
έκρυβαν τους τραυµατίες κατά τις µετακινήσεις τους
που γίνονταν συνεπεία των επιχειρήσεων.
Συνέστησα στο νοσοκόµο να φτιάξει µια καλύβα
να τοποθετεί τους αρρώστους όταν βρέχει για να
βρίσκονται κάτω από µιά στέγη.
Επιδεσµικό υλικό δεν υπήρχε, για γάζες
χρησιµοποιούσαµε διάφορα πανιά, βέβαια όχι
αποστειρωµένα, και τις αλλαγές τις έκανε όπως
καταλάβαινε. Το απόγευµα της εποµένης µέρας 26
Σεπτεµβρίου, ήλθε άλλος σύνδεσµος από το χωριό
Ριζάρι και µας είπε ότι στις 25 το βράδυ που φύγαµε,
κυκλώθηκε όλο το χωριό και το µέρος που
κοιµηθήκαµε το βράδυ, συνέλαβαν όλους της
οργάνωσης και τη γυναίκα που µας συνόδευε-εµείς
αποφύγαµε τον κίνδυνο επειδή φύγαµε.
Εδώ είδα ένα µικρό από τη Νάουσα ο οποίος
κάθε µέρα µε το γαϊδουράκι του και ένα τουρβά
έφερνε από την πόλη ό,τι πληροφορίες είχε. Το δρόµο
αυτό τον έκανε για να µαζεύει ξύλα. Ήταν ο µικρός
τότε Τσάκαλος και µετά αντάρτης του ∆.Σ.Ε.
Η Ντορτόπολη είναι µια όµορφη τοποθεσία.
Εκτός από τις πανύψηλες οξυές, µετά από 150 µέτρα
πιο πέρα φαίνεται η Νάουσα µπροστά σου και µε όλο
τον κάµπο της Θεσσαλονίκης έµοιαζε σαν µια
βεράντα.
Έµεινα τέσσερις µέρες. Στις 29 του µήνα µε το
µακαρίτη τον Πάνο Ευριπίδη, αρχηγό του
Περίοδος πρώτη
21
Πάϊκου-Καϊµακτσαλάν Βερµίου, και µια οµάδα
για ασφάλεια µας φύγαµε και κορυφή κορυφή µε
κατεύθυνση προς τον κάµπο της Κοζάνης δυτικά
σταµατήσαµε στην κορυφή ακόµη του Βερµίου σε
µια µικρή πλαγιά µέσα σε φτέρες. Είχα ένα καλο-
καιρινό κοστούµι και όλη τη νύχτα χτυπούσαν τα
δόντια µου από το κρύο. Ευτυχώς ένας αντάρτης
µου έδωσε ένα δέρµα (Θεόφιλο Παπαδόπουλο τον
έλεγαν), και κάπως βολεύτηκα. Το απόγευµα της
εποµένης κατηφορήσαµε να περάσουµε τα Καϊ-
λάρια και να πεταχτούµε στο Σνιάτσικο.
Στα Καϊλάρια στον κάµπο άρχισε να φέγγει κι
εµείς ακόµη δεν πιάσαµε το Σνιάτσικο. ∆υο οι
δρόµοι, ο ένας έξω από το Εµπορικό χωριό, µε
διακόσιους οπλισµένους και µε αρκετή απόσταση.
οπωσδήποτε θα γινόµασταν αντιληπτοί µια και θα
ήταν µέρα, ο άλλος ήταν πολύ κοντινός για να
φτάσουµε στο Σνιάτσικο, αλλά έπρεπε να πε-
ράσουµε από ένα λοφίσκο, όπου συχνά στήνανε
ενέδρα, σηµείο δηλαδή επικίνδυνο. Είχαµε πάρει
απο το Βέρµιο ένα σύνδεσµο αντάρτη, Νίκο τον
έλεγαν, από τα χωριά των Καϊλαρίων. Μας είπε: ο
δρόµος από το Εµπορικό είναι µακριά, θα πάµε από
το λοφίσκο που είναι επικίνδυνο, εγώ θα πάω σιγά
σιγά, εσείς θα περιµένετε και δε θα µας αντι-
ληφθούν, και όταν σας σφυρίξω να προχωρήσετε.
Έτσι και έγινε.
Ο σύνδεσµος ήταν ελαφροπατιάρης όπως λέ-
νε, πατούσε ελαφριά όπως ο λαγός. Έτσι φτά-
σαµε στο Σνιάτσικο, αλλά κατά κακή µας τύχη
δεν ήταν το αντάρτικο τµήµα, βρήκαµε τις θέσεις
τους καµένες. Με δυσκολία εξασφαλίσαµε
φαγητό.
Μια και δεν βρήκαµε το αντάρτικο τµήµα, δεν ήταν
εύκολο να βρούµε σύνδεσµο για το Βίτσι. Το
επόµενο βράδυ ξεκινήσαµε µόνοι µας, πήραµε το
δρόµο πλάι πλάι για το Βίτσι.
Ευτυχώς, στο δρόµο από µια στάνη πήραµε ένα
τσοµπάνο για οδηγό. Μας πέρασε από ένα
επικίνδυνο σηµείο, τους µπαχτσέδες της Κλει-
σούρας, και από το δρόµο Αµυνταίου-Καστοριάς και
φτάσαµε στη βρύση του Λέχοβο κοντά στο δασάκι.
Ξεκουραστήκαµε και το απόγευµα αρχίσαµε να
ανηφορίζουµε το δρόµο προς το Βίτσι. Ο οδηγός πιο
πέρα δεν ήξερε τα µέρη και τραβήξαµε µόνοι µας,
κανένας δεν ήξερε το δρόµο ούτε τα µέρη αυτά.
Φτάσαµε στην κορυφή του βουνού του Λέχοβο και
αρχίσαµε να κατηφορίζουµε, και µετά από µικρή
απόσταση είδαµε λίγα φώτα και ακούσαµε
χτυπήµατα. Σταµατήσαµε, δεν ξέραµε ά ήταν ούτε
και ποιο ήταν το χωριό, φοβόταν ο Γιάννης το θεριό
και το θεριό το Γιάννη, όπως λέει µια λαϊκή
παροιµία. Τρέξαµε, περάσαµε από την άκρη του
χωριού και πατήσαµε το απέναντι βουνό που ήταν το
Βίτσι. Εκεί σταµατήσαµε και κατευθύναµε τα µάτια
µας προς το χωριό. Ούτε τα φώτα βλέπαµε ούτε και
χτυπήµατα ακούγονταν. Προχωρήσαµε µια ανηφοριά
και φτάσαµε σ’ ένα δασωµένο µέρος, όπου µας
σταµάτησε ένας αντάρτης, ήταν ακόµη νύχτα.
Έγινε αναγνώριση και καθίσαµε να ξεκου-
ραστούµε.
Μας άναψαν πελώρια φωτιά, ζεσταθήκαµε κι
αρχίσαµε τις ιστορίες. Μας διηγήθηκαν ότι µερικοί
αντάρτες πήγανε στο χωριό Προκοπάνα και
22
Αναµνήσεις από το Υγειονοµικό του ∆ΣΕ
χτυπούσανε τις πόρτες και µόλις άκουσαν βήµατα
φύγανε. Ήτανε το χωριό που εµείς ακούσαµε τα χτυπήµατα. Το
αντάρτικο τµήµα µας διηγήθηκε ακόµα πώς πριν από λίγες µέρες
µια οµάδα του έπεσε σε ενέδρα στο επικίνδυνο σηµείο, στους
µπαχτσέδες της Κλεισούρας, η οποία είχε κι έναν τραυµατία.
Το πρωί πήγαµε στο αρχηγείο Βίτσι, ήταν στην
κορυφή στα Γκλάβατα, διοικητής ο Σλοµπότας (Κέντρος
Στράτος).
Το αρχηγείο είχε περίπου διακόσιους πενήντα
(250) αντάρτες. Την υγειονοµική υπηρεσία εκτελούσαν κι εδώ
πρακτικοί νοσοκόµοι. Τα χωριά ήταν κατοικηµένα και τα
αναρρωτήρια ήταν µέσα στα χωριά. Η περίθαλψη και η διατροφή
καλή. Υγειονοµικό υλικό είχαν κάποια ευχέρεια να
προµηθεύονται.
Μείναµε στα Γκλάβατα, Αρχηγείο Βίτσι, δυο µέρες
και φύγαµε µαζί µε τον Πάνο. Η οµάδα ασφάλειας µας γύρισε
στο Βέρµιο, πήραµε οδηγό, κατηφορίσοµε και περάσαµε το
ποτάµι πού έρχεται από το Βίτσι και ανεβήκαµε σιγά σιγά για το
Μάλι-Μάδι. Το Μάλι-Μάδι είναι βουνό πετρώδες και ξερό, σε
µια χαράδρα, στο κέντρο, υπάρχουν µερικά δέντρα, νερό δεν έχει
καθόλου εκτός από µια µικρή βρυσούλα εκεί στο κέντρο, όπου
υπάρχει και η λίγη βλάστηση.
Εδώ συναντήσαµε και τον Κεραµιτζή, στέλεχος των
Σλαβόφωνων, ο οποίος µας έδωσε ένα σύνδεσµο και το επόµενο
βράδυ περάσαµε το δηµόσιο δρόµο Φλώρινας-
Κρυσταλλοπηγής-Αλβανίας, ανεβήκαµε το βουνό και µπήκαµε σ’
ένα
Περίοδος πρώτη
αλβανικό χωριό. Ο Αλβανός φρουρός, λοχίας του
φυλακίου, το πρωί όταν πληροφορήθηκε ότι φτά-
σαµε, έτρεξε να µας χαιρετήσει, να µας περιποιηθεί
και το απόγευµα µας συνόδεψε µέχρι το χωριό
Κιούζα.
Στο χωριό Κιουτέζα φτάσαµε κατά τα µεσά-
νυχτα και µας οδήγησαν στη γιάφκα, λίγο πιο πάνω
από το κατοικοιµένο σηµείο, σε δασωµένο µέρος.
Είχαν περάσει τα µεσάνυχτα κι επειδή ο
σύνδεσµος είχε φύγει µαζί µε άλλους, αναγκα-
στήκαµε να παραµείνουµε εκεί το βράδυ και την
εποµένη µέρα. Ξεκουραστήκαµε τη νύχτα στην
καλύβα και φυσικά κοιµηθήκαµε πάλι χωρίς σκε-
πάσµατα.
Το απόγευµα ξεκινήσαµε πλαγιά πλαγιά σε
δασωµένο αρβανίτικο µέρος και τις πρωινές ώρες
περάσαµε τα σύνορα και φτάσαµε σ' ένα φυλάκιο της
Φούσιας εγκαταλελειµµένο και µετά προχωρώντας
µέσα στο ελληνικό, περάσαµε τον Αλιάκµονα, είχε
τότε λίγο νερό, διότι εδώ κοντά απ’ το χωριό
Γραµµοστά πηγάζει.
Βαδίζαµε µέσα σε πανύψηλες οξιές, νύχτα,
παντού σκοτάδι, φθάσαµε στο Σγουρό και σταµα-
τήσαµε, ακόµη ήταν νύχτα, ανάψαµε φωτιά, πλάι µας
ήταν µια χαράδρα και απέναντι βλέπαµε αναµµένη
φωτιά. Ο σύνδεσµος µας προχώρησε µόνος του µέχρι
το κοντινό χωριό Μυροβλήτης για να πληροφορηθεί
πού βρίσκονται οι αντάρτες. Ειδοποιηθήκαµε µ' ένα
σφύριγµα και κατεβήκαµε στο χωριό Μυροβλήτης.
Το χωριό κατοικούνταν από Αρβανίτες, είχε
περίπου δέκα
23
24
Αναµνήσεις από το Υγειονοµικό του ∆ΣΕ
πέντε οικογένειες. Έφεξε καλά, ψιλόβρεχε εδώ
στο Γράµµο. Κατά της 9 το πρωί βλέπουµε να κα-
τεβαίνουν µερικοί κάτω στο δρόµο, προχωρούµε
κι εµείς για συνάντηση.
Συναντήσαµε τον Κικίτσα, τον Αλέκο Αδα-
µίδη και άλλους, ήταν η οµάδα η οποία έφυγε από
τη γιάφκα της Κιουτέζας το προηγούµενο βράδυ
και η οποία είχε ανάψει φωτιά απέναντι στο
Σγουρό.
9/10/1946, όλοι µαζί ανεβήκαµε και φτάσαµε
στα καλύβια του Χαντζιάρα, συναντήσαµε το
Μάρκο Βαφειάδη, ο οποίος έφτ∆ΣΕ δυο µέρες
γρηγορότερα. Έµεινα 4-5 µέρες. Αυτές τις µέρες
χιόνισε πάνω στην κορφή Αρίνα τού Γράµµου. Στις
14 του µηνός οι Μάρκος, Κικίτσας καί άλλοι
έφυγαν για τα Χάσια. Εγώ πήρα το δρόµο-
αποστολή να πάω στο Μπούλκες να βοηθήσω και
να ξαναγυρίσω. Πέρασα από το Μοναστήρι, εκεί
µας κράτησε η Ασφάλεια 7-8 ηµέρες.
Στην Ασφάλεια µας επισκέφτηκαν οι Μη-
τρόπουλος και Γκότσης. Μας άφησαν και συν-
εχίσαµε το ταξίδι µας στα Σκόπια και Βελιγράδι
όπου µείναµε τρεις µέρες. Ξεκινήσαµε και µέσω
Βοϊβοδίνας. Νοβιοσάτ φτάσαµε στις 26 Οκτω-
βρίου στο Μπούλκες. Ήταν πολύ καλό χωριό µε
4-5 χιλιάδες Έλληνες, πλούσιο χωριό. Στην
περίοδο αυτή έφυγε ο γιατρός Νεδέλκος Γεώργιος
για το
ο αρχηγείο Βίτσι.
Μπούλκες
Στο Μπούλκες έµεινα 4 µήνες· είχε αρκετούς
άντρες και γυναίκες από την Ελλάδα, είχανε µερικοί
οικογένειες και παιδιά. Όλοι δούλευαν, είχαν πλούσια
χωράφια. Η κοινότητα ήταν οργανωµένη πολύ καλά
και µε οικονοµικά ανθηρά. Από τους πιο καλούς οι
Οδυσσέας Μπάστης καί Κοντογεώργης Παύλος.
Υπήρχε νοσοκοµείο, βρεφικός σταθµός, φαρµακείο,
εστιατόριο για όλους τους κατοίκους, σε όλους
εδίδετο µηνιαίος µισθός.
Στις 26 Φεβρουαρίου µε κάλεσε ο πρόεδρος της
κοινότητας Μιχάλης το βράδυ στο σπίτι του,
βρισκόταν και ο Ρούσος Πέτρος, µέλος του Π.Γ. του
κόµµατος, που εκτελούσε χρέη υπουργού
εξωτερικών. Με ρώτησε αν έχω λόγους να παρα-
µείνω στο Μπούλκες, του απάντησα πως δεν έχω
κανένα λόγο να µείνω και τα χιόνια δεν µε φοβίζουν.
Μου ξανάπε, τα χιόνια είναι πολλά, ο προηγούµενος
σύντροφος, παλαιός, αναγκάστηκε να σταµατήσει και
γύρισε πίσω, ακόµα το δικό µας πρόβληµα δε θα
λυθεί «στρατιωτικά»· αυτό µε ξάφνι∆ΣΕ και ξανά
απάντησα ότι είµαι έτοιµος να φύγω παρ’ όλες τις
δυσκολίες. ∆όθηκε η εντολή και φύγαµε µαζί µε δυο
άλλους συνδέσµους.
Η διαδροµή ήταν πολύ δύσκολη. Από την
26
Αναµνήσεις από το Υγειονοµικό του ∆ΣΕ
Κιουτέζα κι επάνω στον ανήφορο για το Γράµµο τα
χιόνια φτάνανε πάνω από το γόνατο.
Μας δυσκόλεψε πολύ η ανηφοριά, επιτέλους
φτάσαµε στο ελληνικό έδαφος.
Φτάσαµε στην Κοτίλη, µείναµε το βράδυ και το
πρωί ξεκινήσαµε για την Κυψέλη. Τα χιόνια ήταν
λιγότερα και στις 6 Μαρτίου φτάσαµε στην
Κυψέλη. Στην είσοδο µας σταµάτησε µια σκοπός
αντάρτισσα, η πρώτη γυναίκα που αντίκριζα στο
αντάρτικο. Μας υπέδειξε το νοσοκοµείο, γνώρισα
για πρώτη φορά το γιατρό Κοκολιό Νίκο, είδα
όλους τους τραυµατίες και αρρώστους. Με το γι-
ατρό συζητήσαµε όλη τη νύχτα τα ζητήµατα της
υγειονοµικής υπηρεσίας του αντάρτικου, επι-
σκεφτήκαµε όλους τους τραυµατίες. Οι τραυµατίες
προωθήθηκαν από τα Χάσια για την Αλβανία, αλλά
καθυστέρησαν.
Την εποµένη συναντήθηκα µε το Γιαννούλη ο
οποίος επέστρεφε από τη µάχη του Κάντσικου και
εµείς συνεχίσαµε την πορεία για την έδρα του
αρχηγείου Κεντρικής καί ∆υτικής Μακεδονίας στις
Κριτσοτάδες.
Οι λιγοστοί γιατροί ενθουσίασαν τους αν-
τάρτες που τους υποδέχτηκαν µε µεγάλη χαρά. Οι
γιατροί συγκινήθηκαν από την υποδοχή που τους
έκαµαν.
Μελέτησαν την κατάσταση, ενηµερώθηκαν
γρήγορα, σ' αυτό τους βοήθησε και η πείρα τους
από τον ΕΛΑΣ. Πήραν κουράγιο και οι αντάρτες
από την εµφάνιση τους. Οι γιατροί άλλαξαν ως ένα
βαθµό την κατάσταση, βάλανε τα θεµέλια της
οργάνωσης της υγειονοµικής υπηρεσίας, βελτίωσαν
Περίοδος πρώτη
την περιποίηση των τραυµατιών και αρρώστων, τη
διαµονή τους, τη διατροφή τους.
Τους λίγους νοσοκόµους τους τοποθέτησαν στα
τµήµατα ανάλογα µε τις ανάγκες. Παρ’ όλες τις καλές
προσπάθειες, οι δυσκολίες δεν ξεπερνιούνταν, ήταν
ανυπέρβλητες , μα δεν απογοητεύονταν,
προσπαθούσαν, προχωρούσαν, φιλοδοξούσαν ο
καθένας να ανταποκριθεί καλύτερα, να ευθυ-
γραµµιστεί µε το κουράγιο των ανταρτών και να
φτάσει στο ύψος της µαχητικότητας τους.
Το Σεπτέµβριο του 1946 ο ανταρτογιατρός όπως
τον αποκαλούσαν όλοι τους, Βασίλης ∆αδαλιάρης
οργανώνει το πρώτο αναρρωτήριο στις Καρυές
Ολύµπου. Το Νοέµβριο του 1946 άλλο αναρρωτήριο
στο Λογγό Χασίων µε την ονοµασία αναρρωτήριο
αρχηγείου Ολύµπου. Νοσηλευόντουσαν τραυµατίες
από τα Χάσια, Πιερία, Όλυµπο και ακόµη από τα
θεσσαλικά τµήµατα. Αρχινοσοκόµος τοποθετήθηκε ο
Τάσος ∆έρβας, νοσοκόµος από την Τσαρίτσανη. Στα
Χάσια ήταν συγκεντρωµένοι πολλοί τραυµατίες και
ιδιαίτερα θαριά από τις µάχες ∆ιάτα - Καρυά -
Πουλιανά -Καρατζόλη - Ναζερό - Λευκοκαριά -
∆εσκάτη - Βάνια Τρικάλων - Κηπουργιό.
Τον Ιανουάριο του 1947 αποφασίστηκε οι βαριά
τραυµατίες να προωθηθούν βορειότερα µε το γιατρό
Κοκκολιό Νίκο, µε προορισµό την Αλβανία.
Σταµάτησαν στην Κυψέλη, η αποστολή
καθυστέρησε. Για τη µεταφορά των τραυµατιών στην
καρδιά του χειµώνα βοήθησαν τα χωριά της
διαδροµής.
Το Φεβρουάριο του 1947 ο Βασίλης. ∆αδαλιάρης
27
28
Αναµνήσεις από το Υγειονοµικό του ∆ΣΕ
οργανώνει την πρώτη σχολή νοσοκόµων στην
Αχελινάδα Χασίων, επηκολούθησε µια δεύτερη σχολή
το Μάρτιο-Απρίλιο του 1947 στην Ανθρακιά. Αυτό το
µήνα οργανώνει σχολή νοσοκόµων στην Κυψέλη ο
Κοκολιός Νίκος. Στο Βίτσι επίσης οργανώνει σχολή
νοσοκόµων ο γιατρός Γεώργιος Νεδέλκος.
Αρχές Απριλίου 47 επιτεύχθηκε η προώθηση των
τραυµατιών στην Αλβανία. Ο γιατρός Κοκολιός Νίκος
γύρισε στα Χάσια και τοποθετήθηκε στο αρχηγείο
Κόζιακα. Οι γιατροί είναι λίγοι και στις αρχές µόνο
(3) του αρχηγείου Βίτσι, αρχηγείου Χασίων και
αρχηγείου Κόζιακα.
Τα τµήµατα είναι διασκορπισµένα, οι αποστάσεις
µεγάλες και δεν είναι εύκολο να εξυπηρετούνται οι
αντάρτες, παρ' όλη τη συνεχή κίνηση των γιατρών. Το
Πάϊκο - Καϊµακτσαλάν - Βέρµιο - Πιέρια και Όλυµπος
είναι χωρίς γιατρούς, εξυπηρετούνται από πρακτικούς
νοσοκόµους.
Στα τµήµατα της ∆υτ. Θεσσαλίας κατά τα τέλη
του 1946 κατατάχθηκαν ο Μίλης Ορφανός και ο
Γρίβας ∆ηµοσθένης από την Καρδίτσα.
Το αντάρτικο σιγά σιγά φουντώνει σε όλη την
Ελλάδα. Οι καταδιωκόµενοι συγκεντρώνονται,
αµύνονται, κτυπούν και διαλύουν τις συµµορίες της
δεξιάς και δηµιουργούν, που και που, ελεύθερες
περιοχές.
Περίοδος δεύτερη
1947-1948
Αφάνταστες δυσκολίες
Το Γεν. αρχηγείο µε το Μάρκο από τη Μα-
κεδονία, µετακινήθηκε προς το Νότο, στη Θεσσαλία.
Το αντάρτικο φούντωνε στη Θεσσαλία και Ρούµελη.
Την άνοιξη του 1947, στα βουνά των Αγράφων,
πιάστηκε µε τραυµατίες από τα κυβερνητικά τµήµατα
ο γιατρός Γρίβας ∆ηµοσθένης του Βασιλείου και
εκτελέσθηκε στις 20 Ιουνίου 1947 µετά από απόφαση
του στρατοδικείου.
Οι γιατροί σ’ αυτό το αντάρτικο καθυστέρησαν,
παρ’ ότι απ' τη φύση τής δουλειάς τους είχαν συνεχή
επαφή µε τη φτώχεια του λαού, την ανέχεια και την
κακοµοιριά που αντίκριζαν κάθε στιγµή, πονούσαν
τους αρρώστους, τους εξέταζαν δωρεάν και πλήρωναν
πολλές φορές τα φάρµακα τους. Ήταν στην
πλειοψηφία τους δηµοκρατικοί. Μα αυτή τη φορά όλα
τα ξέχασαν και φοβήθηκαν τις κακουχίες στα βουνά,
τους κινδύνους και το άγνωστο.
Στις 9 Μαρτίου 1947 γύρισα από το Μπούλκες
στις Κριτσοτάδες χωριό των Χασίων, έδρα του
αρχηγείου Κεντρικής και δυτικής Μακεδονίας.
Συνάντησα το διοικητή του αρχηγείου, αγαπητό µου
φίλο και γνωστό µου από τον ΕΛΑΣ τον Κικίτσα, τον
Επιτελάρχη Βούρο Θωµά. Μου ανατέθηκε η
υγειονοµική
υπηρεσία
του
Αρχηγείου
29
Αναµνήσεις από το Υγειονοµικό του ∆ΣΕ
Περίοδος δεύτερη 1947 1948
33
Άρχισα σιγά σιγά να ζητώ πληροφορίες, να µελετώ την
κατάσταση και τις ανάγκες της υπηρεσίας. Στις
Κριτσοτάδες, ένα βραδάκι καθόµουν στο γραφείο του
Επιτελάρχη Βούρου Θωµά, όταν παρουσιάστηκε ο
επιλοχίας της διµοιρίας ασφάλειας Κεραυνός και
ανέφερε στον Επιτελάρχη: τοποθέτησα στη ∆υτική,
Νότια και Ανατολική πλευρά του χωριού νυχτερινή
σκοπιά, εκτός από τη βορινή πλευρά, διότι δε διαθέτω
αντάρτη. Η έλλειψη αυτή µου έκανε πολύ µεγάλη
εντύπωση, είδα τη µικρή δύναµη των ανταρτών και
µάλιστα την πρώτη µέρα.
Με τη διοίκηση συζήτησα πολλές φορές και
άρχισα να κατατοπίζοµαι και σιγά να προσαρµόζοµαι
στις αντάρτικες ανάγκες της υπηρεσίας. Είχα µία
πείρα από τον Ε Λ Α Σ στον οποίο υπηρέτησα.
Οι Κυβερνητικοί τώρα τους ανοιξιάτικους µήνες
αρχίζουν να προετοιµάζονται, έχουν όλα τα µέσα στη
διάθεση τους, δεν µπορούν να ανεχθούν το δυνάµωµα
του αντάρτικου. Οι Αγγλοαµερικανοί διαθέτουν βαρύ
οπλισµό, µέσα µεταφοράς, κίνησης, αεροπορία και
έχουν τη δυνατότητα να συγκεντρώνουν πολλαπλάσιες
δυνάµεις σε οποιοδήποτε σηµείο και έτσι είχαν
πάντοτε την πρωτοβουλία.
Τα αντάρτικα τµήµατα διέθεταν µονάχα ελαφρό
οπλισµό, τον οποίο µε δυσκολίες και θυσίες
κατόρθωναν να προµηθεύονται. Ήταν υποχρεωµένοι
να κινούνται συνεχώς,
να κτυπούν και να υποχωρούν,
να διεξαγάγουν καθαρά αντάρτικο πόλεµο. Από αυτή
την τακτική βγαίνει και η οργάνωση της υγειονοµικής
υπηρεσίας, να είναι όσο το δυνατόν ευκολοκίνητη.
Μετά από µερικές µέρες µετακινηθήκαµε στην
Τρικοκιά, χωριό των Χασίων, όπου η έδρα του
αρχηγείου Χασίων. Γνώρισα το γιατρό του
Αρχηγείου Βασίλη ∆αδαλιάρη, γνωστό µου από τον
ΕΛΑΣ, όταν ήταν αντιπρόσωπος της Π.Ε.Ε.Α. της
περιφέρειας Ελασσόνος. Μιλήσαµε αρκετά για τη
δουλειά µας, την καλυτέρευση και την προοπτική
της.
Γνώρισα εδώ για πρώτη φορά το ∆ιοικητή του
Αρχηγείου Χασίων Ρόσιου Αλέκο (Υψηλάντη),
νεότατο, γελαστό, σβέλτο, ικανό και γλεντζέ, σωστό
παλικάρι. Όταν είχε τα κέφια του τηλεφωνούσε στην
Ασπροκκλησιά και έφταναν τα όργανα. Τότε άρχιζε
να χορεύει, να φέρνει γύρους (φούρλες) αµέτρητους
χωρίς να ζαλίζεται, να κουράζεται. Μετά άρχιζαν µε
το γιατρό ∆αδαλιάρη, αυτό το λεβέντη αντάρτη
γιατρό, να χορεύουν την «Τασιά µωρέ Τασιά» και
τελειωµό δεν είχαν.
Τις πρώτες µέρες του Απριλίου πήγα στην
Ανθρακιά (1947) και εξέτασα τον Σκοτίδα, ο οποίος
είχε τραύµα θωρακικό µε υγρό και αποφασίστηκε η
προώθηση του στο νοσοκοµείο της Αλβανίας.
Συνάντησα το νοσοκόµο του τάγµατος Παλαιολόγου
Τσιτούρα Λάζαρο, είχε δυο κάσες πετρελαίου
φάρµακα και διάφορες αλοιφές, απ’ αυτές που
χορηγούσε η Ούνρα στα χωριά. Τέτοιοι ήταν οι
νοσοκόµοι µας νοικοκύρηδες, πονούσαν τη δουλειά
τους και µάζευαν ότι ωφέλιµο έβρισκαν.
Αναµνήσεις από το Υγειονοµικό του ∆ΣΕ
Το πρώτο δεκαήµερο Απριλίου, ύστερα από την
ολοκλήρωση της µελέτης, έβγαλα την πρώτη διαταγή
οργάνωσης της υγειονοµικής υπηρεσίας, η οποία
καθόριζε, οι ελαφρά τραυµατίες και άρρωστοι να
νοσηλεύονται στα αναρρωτήρια ή να ακολουθούν τα
τµήµατα τους κατά τις µετακινήσεις, οι δε βαριά να
προωθούνται στα νοσοκοµεία και εκείθεν, αν η
κατάσταση τους το επιβάλει, σε ειδικά νοσηλευτικά
κέντρα.
9 Απριλίου 1947 η αεροπορία µας βοµβάρδισε
στην Τρικοκιά και βασικά το σπίτι γραφείο που
µέναµε µε τον αρχηγό Κικίτσα. Ήµασταν στο σπίτι,
ήταν µεσηµέρι, έριξαν αρκετές βόµβες, ευτυχώς
καµιά δε µας έκανε ζηµιά. Όταν αποµακρύνθηκαν τά
αεροπλάνα, εγκαταλείψαµε το σπίτι και φύγαµε
µακριά. Αυτό επαναλήφθηκε πολλές φορές όλη την
ηµέρα.
Μετά τον αεροπορικό βοµβαρδισµό το Αρχηγείο
µετακινήθηκε βορειότερα, φτάσαµε στο ∆ιάκο και
µείναµε στο ύπαιθρο λίγες µέρες.
Στις 27 Απριλίου Μεγάλη Παρασκευή µας
έπι∆ΣΕ χιόνι και υποχρεωθήκαµε να µπούµε µέσα στο
χωριό. Τα µπουµπούκια στα δέντρα κάηκαν από την
παγωνιά, τα δάση δεν µας κάλυπταν κι αυτό θα
διαρκούσε περισσότερο από δεκαπέντε µέρες.
Πήραµε πάλι το δρόµο προς το Βορά, φτάσαµε
και σταµατήσαµε στο Πρόσβορο για λίγες µέρες και
ξαναξεκινήσαµε προς το Μεσολούρι. Ο παπάς του
Μεσουλουριού εγκατέλειψε το χωριό και πήγε στα
Γρεβενά, στο σπίτι του βρήκαµε ένα ψαλιδάκι, µιά
νεφροειδή λεκάνη και ένα συνταγολόγιο
Περίοδος δεύτερη 1947-1948
35
του Γρηγορογιάννη. Όλα αυτά µου ήταν απαραίτητα,
µε το ψαλιδάκι να κόβω τις γάζες, διότι ως εκείνη τη
στιγµή γινόταν µε σουγιά κοινό.
Από το Μεσολούρι βγήκαµε έξω και φτιάσαµε καλύβες
στον Άγιο Θανάση, µείναµε λίγες µέρες και
ξαναµετακινηθηκαµε λίγο πιο πάνω προς τους
Φιλιππαίους. Έµαθα ότι στο χωριό Πεντάλοφο
βρίσκεται το Νοσοκοµείο του Αρχηγείου Γράµµου µε
το γιατρό Γεώργιο Νεδέλκο. Αποφάσισα στις 30
Απριλίου να το επισκεφθώ, δεν ήταν πολύ µακριά.
Επισκέφθηκα το νοσοκοµείο, εγκατεστηµένο σε καλό
σπίτι. Ο Πεντάλοφος είναι σε υψόµετρο περίπου 1200
µ., σε δασωµένο βουνό µε πολύ καλά σπίτια, όλοι οι
άνδρες είναι ξενιτεµένοι στην Αµερική και Αυστραλία.
Η κατάσταση των αρρώστων και τραυµατιών καλή και η
διατροφή καλή και επαρκής. Ο γιατρός Νεδέλκος
Γεώργιος νέος στην ηλικία και καλός, εκπαίδευε
συνεχώς νοσοκόµους για τις ανάγκες του Αρχηγείου
του.
Με το Αρχηγείο µας τραβήξαµε βορειότερα και στις 10
Μαΐου φτάσαµε στο Γράµµο, εγκατασταθήκαµε
απέναντι από το χωριό Μυροβλύτη - µέσα στο δάσος
φτιάσαµε τις καλύβες και µείναµε. Οι τραυµατίες και οι
άρρωστοι από τον Πεντάλοφο µεταφέρθηκαν στις
καλύβες της Γραµµοσιάς χωρίς γιατρό. Οι καλύβες
είναι πιο κοντά από το χωριό. Έµαθα την µετακίνηση
τους και αποφάσισα να τους επισκεφθώ µετά από λίγες
µέρες και ξεκίνησα. ∆ιανυκτέρευσα στο Σγούρο στο
ύπαιθρο.
34
36
Αναµνήσεις από το Υγειονοµικό του ∆ΣΕ
Μια αποστολή µε τραυµατίες και αρρώστους
κατευθυνόµενη για το νοσοκοµείο, σταµάτησε κι αυτή
κοντά µας. Ένας αντάρτης είχε υψηλό πυρετό, τον
εξέτασα, είχε πνευµονία, τι να τον έκανα στο ύπαιθρο κι
ακόµη αυτή τη βραδιά που ψιλόβρεχε. Φάρµακα δεν
υπήρχαν, είχα δυο ενέσεις µόνον καµφοράς· του έκαµα
τη µια µόνο για να τον παρηγορήσω. Το πρωί ο αντάρτης
ήταν απύρετος. Τι τον θεράπευσε άραγε; η ξεκούραση; η
ένεση; ή η παρουσία του γιατρού; ∆εν ήξερα, το όνοµα
του, δεν είχα και χαρτί να γράψω τα ονόµατα τους, στην
Τασκέδη τυχαία µου διηγήθηκε το περιστατικό. Ήταν
ράφτης το επάγγελµα από τους Μαυραναίους Γρεβενών
Ευαγγελόπουλος Χρ.
Έφτασα στις καλύβες της Γραµµοστάς κατά το µεσηµέρι,
βρήκα το νοσοκοµείο µε υπεύθυνο πρακτικό νοσοκόµο,
πρόχειρα εγκατεστηµένο σε βλάχικες καλύβες. Πέρασα
από όλες τις καλύβες, µίλησα µαζί τους, ήταν
ευχαριστηµένοι, εξέτασα αρκετούς αρρώστους και
τραυµατίες. Τραυµατίες και άρρωστοι ήταν όλοι ελαφρά,
το προσωπικό τους περιποιόταν καλά, η διατροφή και η
πειθαρχία καλή, υποσχέθηκα ότι θα τους επισκέπτοµαι
συχνά. Ξαναγύρισα στο αρχηγείο. Η µετακίνηση του
αρχηγείου τής Κεντρικής και ∆υτικής Μακεδονίας στον
χώρο του Γράµµου, η αποστολή των αρρώστων και
τραυµατιών από όλα τα τµήµατα της ∆υτικής
Μακεδονίας και Χασίων προς το Γράµµο, δηµιουργούσε
την υποχρέωση να προσαρµόσω και τη δουλειά της
υγειονοµικής υπηρεσίας ανάλογα. Ο Σγουρός, ως
τοποθεσία,
Περίοδος δεύτερη 1947-1948
είναι το υποχρεωτικό πέρασµα από παντού για την
Γραµµοστά: εδώ παράµερα, σε δασωµένο µέρος
εγκατέστησα το σταθµό παραλαβής και περιποίησης
των τραυµατιών, προσωρινής διαµονής και
προώθησης τους στα διάφορα ιδρύµατα ανάλογα µε
τις ανάγκες των.
Κατασκευάστηκαν τρεις καλύβες µε κλαριά, οι
δυο µεγάλες και η µια για το προσωπικό.
Ο γιατρός Νεδέλκος Γεώργιος από το αρχηγείο
Βοίου Γράµµου στάλθηκε στα τµήµατα της Ηπείρου.
Στην περιοχή της ∆υτικής Μακεδονίας µείναµε µόνο
δυό γιατροί από το Βίτσι συµπεριλαµβανοµένου
µέχρι και τα Χάσια. Υπήρχε κι ένας στο αρχηγείο
Κόζιακα.
Αυτοί οι τέσσερις µόνο γιατροί δεν είναι δυ-
νατόν να εξυπηρετούν και να περιθάλπτουν τους
τραυµατίες και αρρώστους των αντάρτικων τµη-
µάτων των περιοχών ∆υτικής Μακεδονίας και
Ηπείρου, όσο κι αν είναι εργατικοί και ευσυνείδητοι.
Είναι µια από τις βασικές ελλείψεις στο αντάρτικο
που είναι αδύνατο να αλλάξει.
37
Περίοδος δεύτερη 194 7-1948
39
Πρωτόγονα µέσα
Στις 18 Μαρτίου 1947 παρέλαβα τρία κιβώτια µε
φάρµακα και επιδεσµικό υλικό. Χαρά όταν τα
αντίκρισα και τα παραλάµβανα, νόµισα όχι θα τα έχω
καθηµερινά. ∆υστυχώς ήταν τα πρώτα και ύστερα από
πολύ καιρό συνεχίστηκαν.
Είναι πολύ για ένα γιατρό να βρίσκεται µπροστά σ'
έναν τραυµατία που το µάτι του ζητάει βοήθεια και µια
γάζα να τον επιδέσεις και συ κάθεσαι, τον βλέπεις
χωρίς να µπορείς να του προσφέρεις καµιά βοήθεια,
γυρίζεις πίσω σου να δεις κανένα κοµµάτι πανί ή
πουκάµισο να το σχίσεις και να το χρησιµοποιήσεις για
γάζα. Τέτοιες στιγµές στο αντάρτικο ήταν κάθε µέρα.
Σιγά. σιγά µετά προµηθευτήκαµε λίγα τόπια γάζα. Πώς
γινόταν η αποστείρωση; Κόβαµε τη γάζα σε κοµµάτια,
αυτά τα κοµµάτια τα βράζαµε αρκετές ώρες. Όταν
ολοκληρώνονταν καλά ο βρασµός, τις απλώναµε
σε θαλάµους να στεγνώσουν, τις βάζαµε σε
τενεκεδένια δοχεία στεγνά και παίρναµε για αλλαγές.
Αυτή ήταν η υποτυπώδικη αποστείρωση. Μολύνσεις
δεν είχαµε. Τι επιδρούσε; το µεγάλο υψόµετρο;
Πάντως εµείς µολύνσεις δεν είχαµε. Το µεγάλο
υψόµετρο, το βουνό µακριά από πολιτείες και τα χωριά
δεν είναι τόσο ευνοϊκά για την ανάπτυξη µολύνσεων.
Ο Γράµµος είναι κατάφυτο βουνό από πεύκα,
οξιές πανύψηλες και έλατα, όπου κι αν πατήσεις
βρέχεσαι, παντού νερά, νεροµάνα µπορεί να τον
αποκαλέσουµε, πέντε ποτάµια πηγάζουν από το βουνό
αυτό. Βουνό για αντάρτικο δεν το πατάει κανένας
δρόµος, µόνο µουλάρια περπατούν, γίδια και πρόβατα
το βόσκουν. Χιλιάδες πρόβατα και γίδια το χαίρονται
τους καλοκαιρινούς µήνες κι αγρίµια παντού.
Αυτό το χρόνο δε φάνηκε βλάχος µε τα γίδια του,
τους το απαγόρευσε η κυβέρνηση. Ο Γράµµος από
άγρια ζώα είχε γουρούνια, άγρια κατσίκια πάνω στα
βράχια, όταν ένιωθαν άνθρωπο ή κίνδυνο άρχιζαν από
πολύ µακριά τα αρσενικά να φωνάζουν και να χάνονται
σκαρφαλώνοντας στους πέτρινους βράχους. Επίσης
είχε πολλές αρκούδες.
Οι κυβερνητικοί άρχισαν τις προετοιµασµένες
ανοιξιάτικες επιχειρήσεις από τον Κόζιακα. Τα
τµήµατα του Κόζιακα µε το διοικητή τους Καρτσιώτη
διεξήγαγαν σκληρές µάχες, αλλά αναγκάστηκαν,
µπροστά στις µεγάλες δυνάµεις και καλά εξοπλισµένες,
να ελιχθούν προς τα Χάσια. Τα τµήµατα του Κόζιακα
µετά από λίγες µέρες ανασυγκρότησης στα Χάσια,
γύρισαν στο χώρο τους. Τα µοναρχοφασιστικά τµήµατα
µε το βαρύ οπλισµό και τις πολλαπλάσιες δυνάµεις
τους, επέτυχαν να εξουδετερώσουν τα αντάρτικα
τµήµατα και να σκοτωθεί ο διοικητής Καρτσιώτης και
πολλοί άλλοι.
Ο γιατρός Κοκολιός Νίκος, πρώτος γιατρός
αντάρτης από την Αγυά, σφάχτηκε από ένα λο-
40
Περίοδος δεύτερη 1947-1948__________________
41
χαγό και το κεφάλι του το πήγαν στην Καλαµπάκα.
Η καταστροφή τού αντάρτικου του Κόζιακα
Οφείλεται στην επίµονη προσπάθεια να ανακατα-
λάβουν το χώρο, παρόλο που ο εχθρός διέθετε
δυνάµεις συντριπτικές τόσο σε έµψυχο υλικό όσο
και σε βαρύ οπλισµό.
Ο κυβερνητικός στρατός, αφού εξουδετέρωσε τα
τµήµατα του Κόζιακα, στράφηκε προς τα Χάσια. Το
αρχηγείο Χασίων υποχρεώθηκε να ελιχθεί προς το
Βόιο - Σνίτσικο - Μπούρινο - Βέντσια - Αντιχάσια -
Πιέρια - Βέρµιο - Καϊµακτσαλάν - Γράµµο και
επιστροφή στο χώρο του. Τους τραυµατίες τους κατά
τον ελιγµό τους άφησαν στη διαδροµή τους στα
Βέντσια στις οργανώσεις, το όλον τριάντα πέντε µε
τους νοσοκόµους Τσιτούρα Λάζαρον και Γλυκερία
Γιαννακού. Απ’ αυτούς οι δυο πολύ βαριά πέθαναν τις
πρώτες µέρες, οι υπόλοιποι έγιναν καλά και αν-
ταµώθηκαν µε τα τµήµατα τους όταν γύρισαν στο
χώρο τους.
Τρεις τραυµατίες βαριά τους άφησε το αρχηγείο
Χασίων στην Ανθρακιά µε το νοσοκόµο
Αναγνωστόπουλο Μήτσο από τη Γρεά-
τους φύλαξε,
τους περιποιήθηκε και έγιναν καλά. Τέτοιοι ήταν οι
νοσοκόµοι στο αντάρτικο, ήρωες µε ανώτερα ιδανικά,
άνθρωποι και ήταν πολλοί αυτοί όχι ένας-δυο. Στα
Θεσσαλικά τµήµατα τις κρυψώνες αυτές των
τραυµατιών τις λένε λούφες.
Αρχές Ιουνίου του 1947 η διοίκηση µου συνέστησε να
υποβάλω κατάσταση αναγκαίου υγειονοµικού υλικού
για 60 τάγµατα. Πώς να τη φτιάσω, µε ποιο βοήθηµα;
Ευτυχώς βρέθηκε στο
Μεσολούρι, στο σπίτι του παπά, το συνταγολόγιο
του Γρηγορογιάννη, το οποίο µπορούσε να χρη-
σιµοποιηθεί και για βοήθηµα, έτσι υπέβαλα την
κατάσταση.
Από τις αρχές Μαίου µάχες άρχισαν και αρχή
έκαµαν από το αρχηγείο του Κόζιακα. Τραυµατίες
µας έρχονταν κάθε µέρα, ανάπαυλα δεν είχε ποτέ,
από το αρχηγείο στο σταθµό παραλαβής και
προώθησης και στο νοσοκοµείο και µετά πάλι πίσω
από την αρχή.
Το νοσοκοµείο της Γραµµοστάς δεν µας εξ-
υπηρετούσε, ήταν µακριά, µικρό και δεν είχε ευ-
κολίες. Έµπαινε πρόβληµα να βρεθεί άλλη θέση
κατάλληλη. Στο Γράµµο, στις µεταφορές υπηρε-
τούσε ο Φορφόλιας, ο οποίος γνώριζε την περιοχή
του Γράµµου µε την πιθαµή, γυρίσαµε µαζί να
βρούµε κατάλληλη θέση µε νερό, για να γίνει ένα
σύγχρονο νοσοκοµείο του αρχηγείου Κεντρικής
και ∆υτικής Μακεδονίας. ∆ιαλέξαµε µπορώ να
πώ, την πιο κατάλληλη τοποθεσία, δασωµένη,
καταπράσινη µε άφθονο νερό, κάτω από την άσπρη
πέτρα, δυτικά πάνω απ' το Παλαιοχώρι, αριστερά του
µονοπατιού που πάει προς τη Γραµµοστά, λίγο
προτού φθάσουµε στη Σκάλα.
Περίοδος δεύτερη 1947-1948
43
Νέο νοσοκοµείο
Συνεννοήθηκα µε τη διοίκηση, συγκέντρωσα
τους ειδικούς τεχνίτες, καθόρισα πόσες παράγκες
θα χρειαστεί να κατασκευαστούν και άρχισαν τις
εργασίες µε την επίβλεψη ενός ειδικού εργολάβου.
Μπήκε το ζήτηµα να τελειώσουν γρήγορα. Τα
κρεβάτια έγιναν ξύλινα και για στρώµατα χρη-
σιµοποιήθηκαν κλαδιά από έλατα πάχους περίπου
50 πόντων και πλέον, µαλακά σαν πούπουλα.
Η θέση για το νοσοκοµείο είναι κοντά στο
δρόµο που έρχεται από το Σγούρο. Οι εγκατα-
στάσεις τέλειωσαν γρήγορα, σύµφωνα µε τις
προβλέψεις µας. Άρχισε η µεταφορά του Νοσο-
κοµείου από τη Γράµµοστα. Πήρε το όνοµα «Νο-
σοκοµείο του Αρχηγείου του Γράµµου». Νοσή-
λευσε τραυµατίες και αρρώστους απ' όλα τα αν-
τάρτικα τµήµατα του Γράµµου και µέχρι τα Χάσια.
Η διατροφή των τραυµατιών ήταν πολύ καλή
και αποτελούνταν από κρέας, βούτυρο, άφθονο
γάλα και διάφορα άλλα. Μία µικρή περίοδο µας
έλειπε το αλάτι. Η καλή και θρεπτική τροφή είχε
εξαιρετική επίδραση στα τραύµατα και η
επούλωση γινότανε πολύ γρήγορα. Πολλοί
αµφέβαλαν για την τόσο γρήγορη επούλωση.
Η ζωή του νοσοκοµείου ήταν χαρούµενη.
Κάθε βράδυ είχαµε χορούς και τραγούδια που
αντιλαλούσαν σ’ όλες τις χαράδρες του Γράµµου.
Αξέχαστες µένανε στους τραυµατίες που νοση-
λεύονταν οι µέρες της παραµονής τους στο νοσο-
κοµείο.
Το προσωπικό του νοσοκοµείου το αποτε-
λούσαν αγροτοκόριτσα στην πλειοψηφία τους χωρίς
σχολική εκπαίδευση, αλλά έξυπνα, φιλότιµα,
ακούραστα και πολύ εξυπηρετικά. Σε λίγο καιρό µε
µικρή εκπαίδευση γίνονταν πολύ καλές νοσοκόµες,
που µε την καλοσύνη και την περιποίηση,
ξεπερνούσαν και τις πιο µορφωµένες νοσοκόµες. Αν
είχαµε στο βουνό δυο τρεις νοσοκόµες που είχαν
τελειώσει την σχολή του Ερυθρού Σταυρού σαν την
Ελένη Χρυσοχοίδου και τη Μαρίκα Ψαριανού,
µορφωµένες, εργατικές, πεπειραµένες και
πραγµατικά άξιες, παλαιές Ελασίτισσες, θα φτιάναµε
προσωπικό σε κατάρτιση και τρόπο εξυπηρέτησης
ανώτερο.
Τον Ιούνιο 1947 µε τις επιχειρήσεις που άρχισαν
οι δουλειές µεγάλωσαν οι µάχες πύκνωσαν, οι
τραυµατίες έφθαναν κάθε µέρα στο σταθµό διαλογής
και έπρεπε να παρευρίσκοµαι για να καθορίζω πού
θα κατευθυνθούν, αν ήταν ελαφρά στέλνονταν στο
νοσοκοµείο, αν βαριά στα ειδικά χειρουργεία των
Σοσιαλιστικών χωρών. Σε όλους αυτούς έπρεπε να
γίνει η σχετική και απαραίτητη αλλαγή - αυτό µε
υποχρέωνε να βρίσκοµαι διαρκώς σε κίνηση, από το
αρχηγείο στο σταθµό, στο νοσοκοµείο και πάλι απ'
την αρχή.
Οι αλλαγές γινότανε πάλι µε κανιά διάφορα
εφόσον τα δυο τόπια πανί που εξοικονοµήσαµε
