Frederick Engels Socialism, Utopian and Scientific London 1993 BookMarks Lindsey German Frederick Engels: Life of a revolutionary International Socialism Journal, 1994 ISBN: 960-7967-27-5 Φρίντριχ Ένγκελς Σοσιαλισμός, Ουτοπικός και Επιστημονικός Εισαγωγή: Λίντσεϊ Τζέρμαν ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΘΗΝΑ: ΤΘ 8161, 100 10, Αθήνα ΛΕΥΚΩΣΙΑ: ΤΚ 7280, Λευκωσία Τυπώθηκε τον Μάη του 2006 σε 1500 αντίτυπα Την μετάφραση του βιβλίου από την αγγλική έκδοση BookMarks έκανε η Δήμητρα Κυρίλου και την μετάφραση του κειμένου της Λίντσεϊ Τζέρμαν από το περιοδικό International Socialism No 65 έκανε η Χαρίτα Μήνη Επιμέλεια: Θανάσης Καμπαγιάννης, Παντελής Γαβριηλίδης Εκτύπωση: Φερέτος και Υιός ΕΠΕ Δερβενίων 30 ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΑΘΗΝΑ: ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ Αναξαγόρα 14Α, 10552, τηλ.: 210 5247584 [4]
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Πρόλογος στην ελληνική έκδοση, του Γιάννη Σηφακάκη Εισαγωγή: Φρίντριχ Ένγκελς, η ζωή ενός επαναστάτη, της Λίντσεϊ Τζέρμαν Ουτοπιστικός και επιστημονικός σοσιαλισμός, του Φρίντριχ Ένγκελς Σημειώσεις
7 11 84 138
[5]
Φρίντριχ Ένγκελς
Αυτό το βιβλίο γράφτηκε από το Γενάρη ως το Μάρτη του 1880. Περιλαμβάνει ορισμένα κεφάλαια από το εκτενέστερο έργο του Ένγκελς «Αντι-Ντύριγκ».
Ο Φρίντριχ Ένγκελς υπήρξε, μαζί με τον στενό φίλο και σύντροφό του Καρλ Μαρξ, θεμελιωτής του επιστημονικού σοσιαλισμού. Άλλα βιβλία του που κυκλοφορούν στα ελληνικά είναι Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους, Η διαλεκτική της φύσης, Ο Πόλεμος των Χωρικών, Η Γερμανική Ιδεολογία, Ο Λούντβιχ Φόυερμπαχ και το τέλος της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας, Το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, κ.α. Περισσότερα βιογραφικά, αλλά και πολιτικά στοιχεία για τη ζωή και τη δράση του Ένγκελς θα βρείτε στο εισαγωγικό κείμενο αυτής της έκδοσης, με τίτλο Φρίντριχ Ένγκελς, η ζωή ενός επαναστάτη. Το κείμενο αυτό γράφτηκε από την βρετανίδα σοσιαλίστρια Λίντσεϊ Τζέρμαν και πρωτοεμφανίστηκε στο περιοδικό International Socialism Journal, στο τεύχος 65, τον Δεκέμβρη του 1994, με αφορμή τα εκατό χρόνια από τον θάνατό του. [6]
απόψεις που πατώντας πάνω στην πραγματική δύναμη των [7] .Πρόλογος Πρόλογος του Γιάννη Σηφακάκη "Ενας άλλος κόσμος είναι εφικτός!". Και. Απόψεις που λένε ότι μπορούμε να κάνουμε καλύτερο το σημερινό σύστημα αν προχωρήσουν κάποιες μεταρρυθμίσεις υπέρ του κράτους ενάντια στην ασυδοσία των αγορών. Ο Ούγκο Τσάβεζ δηλώνει από το βήμα του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ στο Καράκας "Σοσιαλισμός ή θάνατος". Υπάρχουν απόψεις που λένε ότι μπορούμε να καταπολεμήσουμε την φτώχεια και την δυστυχία μέσα από την "φιλανθρωπία" των κυβερνήσεων. συνεπώς. Είναι μια πολύ πλούσια συζήτηση. τη Γένοβα και το Πόρτο Αλλέγκρε εκφράζει εκατομμύρια ανθρώπους σε όλον τον πλανήτη που ξεσηκώνονται ενάντια στην φτώχεια και τον πόλεμο και παλεύουν για μια καλύτερη κοινωνία. τέλος. Η συζήτηση για το γιατί ένας άλλος κόσμος είναι αναγκαίος και πώς μπορούμε να φτάσουμε σ' αυτόν ανοίγει ξανά με μαζικούς όρους. Απόψεις που λένε ότι δεν μπορούμε να τα βάλουμε με τον καπιταλισμό. γιατί είναι παντοδύναμος και δεν υπάρχει επιπλέον και μια δύναμη που να μπορεί να τον ανατρέψει. το μόνο που μπορούμε να κάνουμε έιναι να αναπτύσσουμε επιμέρους κινήματα και αντιστάσεις. Το σύνθημα αυτό του νέου αντικαπιταλιστικού κινήματος που γεννήθηκε στο Σιάτλ. εκφράζοντας την δυναμική του κινήματος που αναπτύσσεται ραγδαία στην Λατινική Αμερική.
Μια κριτική που θεωρούσε ότι ο σοσιαλισμός είναι η έκφραση της λογικής. Το ερώτημα για το αν μπορεί να αλλάξει η κοινωνία είναι πολύ παλιό και η μπροσούρα του Ένγκελς Σοσιαλισμός Ουτοπικός και Επιστημονικός είναι η καλύτερη αφετηρία γι' αυτήν την συζήτηση. μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες κι έγινε ένα από τα πιο διάσημα έργα του μαρξισμού μαζί με το Κομμουνιστικό Μανιφέστο. τον σοσιαλισμό. Ο Ένγκελς χαιρετίζει την γενναία κριτική αυτών των σοσιαλιστών.Φρίντριχ Ένγκελς αγώνων που ξεδιπλώνονται από την Γαλλία μέχρι την Λατινική Αμερική και από το Ιράκ μέχρι τους εργατικούς αγώνες στην Ελλάδα. αλλά στις μεταβολές που συντελούνται στον τρόπο παραγωγής και ανταλλαγής. Δεν πρέπει να [8] . αντίθετα. Κυκλοφόρησε το 1880. Ηταν και εξακολουθεί να είναι μια από τις καλύτερες εισαγωγές στις μαρξιστικές ιδέες. της απόλυτης αλήθειας και της δικαιοσύνης ενάντια στις αδικίες του συστήματος και ότι η επικράτηση του είναι απλά θέμα ενός καλύτερου μοντέλου που θα εμφανιστεί μέσα από την προπαγάνδα και τις πρωτοβουλίες κάποιων "φωτισμένων" ανθρώπων. "στον επιστημονικό σοσιαλισμό". όπως γράφει ο ίδιος ο Μαρξ στον πρόλογο του βιβλίου στην πρώτη γαλλική έκδοση. Η αφετηρία του Ένγκελς είναι η κριτική ενάντια στο καπιταλιστικό σύστημα που έκανε η πρώτη γενιά σοσιαλιστών που διαμορφώθηκε μετά την Γαλλική Επανάσταση. γιατί δεν έβλεπαν πώς μπορούν οι ίδιοι οι καταπιεσμένοι να παλέψουν και να αλλάξουν την ζωή τους. Διαμόρφωσε θεωρητικά μια νέα γενιά σοσιαλιστών που εμπνέονταν από την εμπειρία της Παρισινής Κομμούνας το 1871. όμως ταυτόχρονα εξηγεί πως οι θεωρίες τους ήταν καταδικασμένες να παραμείνουν ουτοπίες. ανάμεσά τους ο Σεν-Σιμόν. ο Φουριέ και ο Όουεν. μέσα από μια εργατική επανάσταση. βλέπει ότι " η τελική αιτία όλων των κοινωνικών μεταβολών και όλων των πολιτικών ανατροπών δεν πρέπει να αναζητηθεί στα κεφάλια των ανθρώπων. στην αυξανόμενη κατανόηση της αιώνιας αλήθειας και δικαιοσύνης. υποστηρίζουν πως μπορούμε να φτάσουμε σ' έναν άλλο κόσμο. Ο Ένγκελς.
Πρόλογος αναζητηθεί στη φιλοσοφία της εκάστοτε εποχής. όπως λέει ο Ενγκελς. όπως γράφει και η Τζέρμαν. Επιπλέον. δίπλα στον Μαρξ". Μπορούσε να βλέπει την εργατική τάξη να αναπτύσσεται μέσα στις μάχες που και ο ίδιος συμμετείχε. Ο Ένγκελς έχει την ικανότητα να φτάνει σε μια τόσο κρυστάλινη εξήγηση για το πως μπορεί να αλλάξει η κοινωνία γιατί είναι μαρξιστής. των ωρών εργασίας κλπ. Το κείμενο της Λίντσεϊ Τζέρμαν που ακολουθεί περιγράφει την περίοδο που έζησε ο Ενγκελς και την δράση του. στις "δύο αυτές μεγάλες ανακαλύψεις .που χρωστάμε στον Μαρξ" με τις οποίες. "ήταν κάτι πολύ περισσότερο από έναν ηθοποιό δεύτερου ρόλου . Είναι η καλύτερη εισαγωγή για να γνωρίσουμε έναν επαναστάτη που. όπως και ο Μαρξ.. ο Ενγκελς ήταν ένας επαναστάτης. Στηρίζεται στην υλιστική αντίληψη της ιστορίας και στην κατανόηση ότι η βάση της καπιταλιστικής συσσώρευσης είναι η εκμετάλλευση των εργατών. την εργατική τάξη. [9] . που συμμετείχε ενεργά στο εργατικό κίνημα της εποχής του. όπως και στην εποχή του Ένγκελς. "ο σοσιαλισμός έγινε επιστήμη". είναι όχι μόνο ο πιο στενός φίλος του Μαρξ αλλά και ο πιο στενός του σύντροφος και συνεργάτης. είναι ανάγκη να εξοπλιστούμε με τη θεωρία του επιστημονικού σοσιαλισμού και να το οδηγήσουμε στη νίκη. αλλά στην οικονομία". που ένα νέο κίνημα σε ολόκληρο τον κόσμο συγκρούεται με το σύστημα του πολέμου και του κέρδους.. τον σοσιαλισμό. Και εξηγεί ότι η ανάπτυξη του καπιταλισμού δημιουργεί αντικειμενικά μια δύναμη. Αυτή η σύγκρουση μπορεί να αλλάζει τις ιδέες της εργατικής τάξης και να την οδηγήσει να πάρει τον έλεγχο των μέσων παραγωγής μέσα από μια επανάσταση που θα φέρει μια δίκαιη κοινωνία.. που βρίσκεται σε μια διαρκή σύγκρουση με τους καπιταλιστές για την καλυτέρευση των μισθών της. Σήμερα.
Φρίντριχ Ένγκελς [ 10 ] .
Φρίντριχ Ένγκελς [ 11 ] .
την Κομμούνα του Παρισιού. τον οποίο στήριζε πολιτικά. αλλά αφιέρωσε τη ζωή του στον αγώνα υπέρ των φτωχών και των καταπιεσμένων. Ήταν άνθρωπος της δράσης. Το 1871. Τα δύο κυρίαρχα χαρακτηριστικά στη ζωή του Ένγκελς ήταν τα εξής: η πενηντάχρονη αφοσίωσή του στον επαναστατικό σοσιαλισμό και στον αγώνα της εργατικής τάξης. όταν τον κατηγόρησαν επειδή υποστήριξε την πρώτη εργατική κυβέρνηση. αλλά περνούσε πολύ από το χρόνο του αναπτύσσοντας θεωρητικές ιδέες. οικονομικά. Εργαζόταν σε μια δουλειά που μισούσε. καθώς και η εξίσου ισχυρή προσωπική αφοσίωσή του στον Καρλ Μαρξ. για να δώσει στον Καρλ Μαρξ τη δυνατότητα να συγκεντρωθεί στις μελέτες του από τις οποίες προέκυψαν οι τρεις τόμοι του Κεφαλαίου. έγραψε στη μητέρα του: Γνωρίζεις ότι οι θέσεις μου δεν έχουν αλλάξει για σχεδόν 30 [ 12 ] . Ο Ένγκελς δεν είχε καμιά αμφιβολία σε κανένα από αυτά τα δύο θέματα. αλλά και με τη βαθιά του φιλία που διήρκεσε για 40 χρόνια. ώσπου η σχέση τους διακόπηκε από το θάνατο του Μαρξ το 1883.Εισαγωγή Φρίντριχ Ένγκελς Η ζωή ενός επαναστάτη της Λίντσεϊ Τζέρμαν Ο Φρίντριχ Ένγκελς καταγόταν από προνομιούχα οικογένεια.
Αν δεν το έκανα. Κι αν ο Μαρξ δεν ήταν εδώ. 2 Υπήρξε ένας ανεξάρτητος επαναστάτης στοχαστής. ο Ένγκελς ήταν κάτι πολύ περισσότερο από έναν «ηθοποιό δεύτερου ρόλου». Τα νεανικά του χρόνια Ο Φρίντριχ γεννήθηκε στο Μπάρμεν (σημερινό Βούπερταλ) στην περιοχή Ρουρ της Γερμανίας στις 28 Νοεμβρίου του 1820. που δεν τον εγκατέλειψε ποτέ.Φρίντριχ Ένγκελς χρόνια. τίποτα δεν θα άλλαζε ως προς αυτό. Συνδύαζε την πρωτοτυπία της σκέψης με τον ενθουσιασμό για την επανάσταση και τον αγώνα. Ωστόσο. όχι μόνο πρέπει να μένω πιστός σ’ αυτές αλλά και να κάνω το καθήκον μου με άλλους τρόπους. ακόμη κι αν δεν υπήρχε καν. Δεν μπορεί να σε εξέπληξε ότι. Έτσι. καθώς η γειτονική πόλη Έλμπερφελντ ζούσε τη δική της βιομηχανική επανάσταση και συγχρόνως δημιουργούταν μια εργατική τάξη που ολοένα αυξανόταν. αυτό θα ήταν λόγος να ντραπείς για μένα. καθώς και αιτία διαφωνιών ανάμεσά τους. η αθεΐα του και η δράση του υπήρξαν μια συνεχής πηγή ανησυχίας για τον πατέρα του. όταν τα γεγονότα με αναγκάζουν. Η πολιτική τοποθέτηση του νεαρού Ένγκελς. Ήταν το μεγαλύτερο παιδί στην οικογένεια και ο πατέρας του ήταν ιδιοκτήτης εργοστασίου. Η οικογενειακή του ζωή ήταν άνετη και μεσοαστική. να παίξω το δεύτερο ρόλο». ο Ένγκελς έμαθε από την παιδική του ηλικία την πραγματική φύση του εργοστασιακού συστήματος.3 [ 13 ] . όπως το διατυπώνει ο βιογράφος του Γκούσταβ Μέιερ.1 Σχολιάζοντας την πολιτική και πνευματική του σχέση με το Μαρξ. όμως μεγάλωσε σε μια περιοχή που γέμιζε με εργοστάσια. ο οποίος είχε ήδη ξεκινήσει να γράφει ένα από τα καλύτερα βιβλία του τον καιρό που άρχισε τη στενή του φιλία με το Μαρξ το 1844. έγραψε αλλού ότι «έκανα αυτό για το οποίο προοριζόμουν.
Ήταν επίσης ενθουσιώδης θιασώτης του φιλελεύθερου γερμανικού εθνικισμού από νεαρή ηλικία. καθώς και στην πολύ πιο αδύναμη αντανάκλασή της. που εγκαθίδρυσε τη συνταγματική μοναρχία. που προσπαθούσε να βρει την ελευθερία για την οποία είχε διαβάσει σχετικά στη Γαλλική Επανάσταση του 1789. Έγραφε για λογοτεχνικά και πολιτικά θέματα με το ψευδώνυμο Φρίντριχ Όσβαλντ και ανακάλυψε ότι είχε μεγάλη ικανότητα στην εκμάθηση γλωσσών. που είχαν κάνει τις αστικές επαναστάσεις τους το [ 14 ] . αυτό είχε αρχίσει να αλλάζει. Τα κείμενα και οι ιδέες του κινήματος εξέφραζαν τις νεανικές ελπίδες μιας καινούριας γενιάς. έδωσε ελπίδες στους φιλελεύθερους της Γερμανίας. που ήταν το πιο σημαντικό από τα κράτη αυτά με μεγάλη διαφορά από τα υπόλοιπα. αντιπαραβάλλοντας με αρνητικό τρόπο τη Γερμανία με την Αγγλία και τη Γαλλία.Εισαγωγή Η ήττα του Ναπολέοντα το 1815 οδήγησε στην κυριαρχία της πρωσικής και αυστριακής αντίδρασης στην κεντρική Ευρώπη όταν ο Ένγκελς ήταν νέος. Πρώτα τον προσέλκυσε το κίνημα της Νεαρής Γερμανίας. που κάποιες φορές ήταν μικροσκοπικά και είχαν διαφορετικά επίπεδα οικονομικής και πολιτικής ανάπτυξης. Η σημασία της φιλοσοφίας στη γερμανική πνευματική ζωή σήμαινε ότι οι ιδέες αυτές συχνά εκφράζονταν με φιλοσοφικούς όρους. Κυριαρχούσε πάνω τους η Πρωσία. Ο Ένγκελς υπήρξε υποστηρικτής αυτών των κινημάτων και ιδεών. Μέχρι την εποχή που απόκτησε πολιτική συνείδηση. Πολλά από τα κινήματα. Οι Γερμανοί μιλούσαν γι’ αυτά που έκαναν οι άλλοι. Τον έστειλαν να δουλέψει στο λιμάνι της Βρέμης και υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία για ένα χρόνο στο Βερολίνο. όπου συναναστρεφόταν με άλλα άτομα που είχαν παρόμοιες απόψεις. ιδιαίτερα στα νότια γερμανικά κράτη. Η επανάσταση του Ιουλίου του 1830 στη Γαλλία. Η Γερμανία την εποχή αυτή αποτελούταν από ένα πλήθος κρατών. Υπήρχαν τα πρώτα σκιρτήματα των κινημάτων ενάντια στην παλιά τυραννία. στρέφονταν ενάντια στην απολυταρχία της Πρωσίας. όπως το διατύπωσε ο Μαρξ. την επανάσταση του 1830.
Έβλεπε την κυριαρχία της φιλοσοφικής σκέψης στη Γερμανία ως σημάδι της οικονομικής οπισθοδρόμησης της χώρας. οργανωμένη μέσα από το κίνημα των Χαρτιστών. Αυτό οδήγησε πολλούς από τους οπαδούς του να πιστέψουν ότι ο αγώνας ενάντια στους υπάρχοντες θεσμούς. [ 15 ] . Και η εργατική της τάξη ήταν επίσης η πιο προχωρημένη στον κόσμο. Έτσι. αφού υπήρξε ο τόπος της Βιομηχανικής Επανάστασης. Έφτασε στην Αγγλία λίγες εβδομάδες μόνο μετά τη γενική απεργία των Χαρτιστών το 1842. για να δουλέψει στην οικογενειακή επιχείρηση των Έρμεν και Ένγκελς. Το επίκεντρο της απεργίας ήταν το Μάντσεστερ και οι γύρω περιοχές του Λάνκασαϊρ και του Τσέσαϊρ. αποτελούσε ένα αναπόφευκτο κομμάτι της κοινωνικής εξέλιξης. Η επίδραση της διδασκαλίας του ήταν επαναστατική. που ήταν κατασκευαστές νημάτων στο Μάντσεστερ. όπου παράγονταν υφάσματα. Οι εμπειρίες του στην Αγγλία βοήθησαν τον Ένγκελς να καταλάβει ότι η εργατική τάξη είχε τη δυνατότητα να κάνει πράξη τις κομμουνιστικές του ιδέες. άνθρακα και σιδήρου στον κόσμο. ο νεαρός Φρίντριχ Ένγκελς είχε ήδη αναπτύξει αριστερές ιδέες όταν στάλθηκε στην Αγγλία στα τέλη του 1842. Ο Ένγκελς και ο Μαρξ ήταν και οι ίδιοι παιδιά αυτού του πνευματικού περιβάλλοντος κι έτσι ανάπτυξαν πρώτα το ενδιαφέρον για τη φιλοσοφία. είχε δείξει τη δυναμική των εργατών και των εργατριών. Η Αγγλία είχε την πιο αναπτυγμένη βιομηχανική οικονομία στον κόσμο και μάλιστα με μεγάλη διαφορά από τις άλλες. εφόσον τόνιζε ότι το σύμπαν βρίσκεται σε μια συνεχή διαδικασία ανάπτυξης και αλλαγής. η οποία. παρά την τελική αποτυχία της.Φρίντριχ Ένγκελς 17ο και το 18ο αιώνα αντίστοιχα. όπως για παράδειγμα το πρωσικό κράτος και η μοναρχία. Τους προσέλκυσαν οι ιδέες του φιλόσοφου Έγελου (Hegel). Είχε ήδη την ηγεσία στην παραγωγή βαμβακιού. που τον προσέλκυσαν ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1840. Ο Ένγκελς συμμετείχε στους Νεαρούς Εγελιανούς και αργότερα επηρεάστηκε από τις ιδέες του κομμουνισμού.
Η πόλη είχε αναπτυχθεί γύρω από τη βιομηχανία του βαμβακιού και ήταν μια μάζα από βρομερές τρώγλες. Σχεδόν το ένα τέταρτο του πληθυσμού της πόλης ήταν Ιρλανδοί μετανάστες και μετανάστριες. Ο Χάρνι συνέχισε λέγοντας ότι ο Ένγκελς 50 χρόνια αργότερα ήταν τόσο σεμνός και λιγομίλητος όσο τότε. τις φρικτές συνθήκες στις οποίες βρίσκονταν τα καταλύματα των εργαζόμενων και διακήρυξα ότι ποτέ δεν είχα δει μια τόσο κακοχτισμένη πόλη. Ο Ένγκελς την περιγράφει ως εξής: Πήγα κάποτε στο Μάντσεστερ με έναν τέτοιον αστό και του μίλησα για την κακή. Ένας από τους ηγέτες τους. όμως η ανάπτυξη των μεγαλουπόλεων επιδείνωνε και επέτεινε τις συνθήκες αυτές. όπου αποχωριστήκαμε. στα 22 του χρόνια. Ήρθε σε επαφή με τους Χαρτιστές και επισκέφτηκε το 1843 το γραφείο της εφημερίδας τους Northern Star (Αστέρι του Βορρά) στο Λιντς. ανθυγιεινή μέθοδο χτισίματος.4 Η επίδραση που είχε το Μάντσεστερ στο νεαρό ήταν ηλεκτριστική. κατέγραψε πολύ αργότερα την εντύπωση που του έκανε ο Ένγκελς στη συνάντηση αυτή: «ένας λεπτοκαμωμένος νεαρός που έδειχνε σχεδόν ανώριμος.5 Ο Ένγκελς ταξίδευε ολόγυρα. οι επιδημίες και η έλλειψη χώρου ήταν αναπόφευκτα στοιχεία της ζωής εκεί. ο Τζορτζ Τζούλιαν Χάρνι. μιλούσε με εργάτες και μελετούσε [ 16 ] . είπε: «Κι όμως από 'δω βγαίνουν πάρα πολλά χρήματα· καλημέρα σας. Η βρεφική θνησιμότητα. Η στάση της καπιταλιστικής τάξης ήταν κτηνώδης. ο οποίος μιλούσε πολύ καθαρά αγγλικά και έλεγε ότι τον ενδιέφερε έντονα το κίνημα των Χαρτιστών». κύριε». που οδηγήθηκαν εκεί επειδή στη χώρα τους οι συνθήκες ήταν ακόμα χειρότερες.Εισαγωγή Ο Ένγκελς ένιωσε φρίκη βλέποντας τη φτώχεια και τη δυστυχία που υπήρχε στο Μάντσεστερ. Ο άνδρας με άκουσε αμίλητος ως το τέλος και στη γωνία. Η φτώχεια υπήρχε και πριν στις παλιές πόλεις και τις αγροτικές περιοχές –όπως και στη Γερμανία–.
Ακόμη και σήμερα παραπέμπουν στο βιβλίο αυτό εκείνοι που είναι απόλυτα εχθρικοί απέναντι στις πολιτικές θέσεις του Ένγκελς. Δημιούργησε ένα πλήθος από δίκτυα επικοινωνίας –σιδερένιες γέφυρες. Οι ανάγκες της κατασκευαστικής βιομηχανίας οδήγησαν στο χτίσιμο εργοστασίων και επιπλέον «ο πληθυσμός συγκεντρώνεται ακριβώς όπως και το κεφάλαιο». ακόμη και στο στάδιο αυτό. μετατρέποντας τούς περισσότερους από αυτούς ή τα παιδιά τους σε εργάτες.6 Οι μικρές βιομηχανικές πόλεις αναπτύχθηκαν κι έγιναν οι μεγαλουπόλεις που παρατήρησε ο Ένγκελς όταν πρωτοεπισκέφτηκε την Αγγλία.Φρίντριχ Ένγκελς τις επίσημες στατιστικές για να γράψει το αξιοσημείωτο πρώτο του βιβλίο. χρησιμοποιώντας ποικίλες [ 17 ] . άνθρακα και σιδήρου έκανε την βρετανική οικονομία την πιο δυναμική στον κόσμο. σιδηρόδρομους. Η νέα εργατική τάξη σύντομα περιλάμβανε τη μεγάλη μάζα του πληθυσμού. το βιβλίο είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια αναφορά στις φοβερές συνθήκες στις οποίες ζούσαν οι εργάτριες και οι εργάτες. Η Κατάσταση της Εργατικής Τάξης στην Αγγλία. Περιγράφει με πολλές λεπτομέρειες τις συνθήκες ζωής στις μεγαλουπόλεις αυτές. το προλεταριάτο. Η εισαγωγή μηχανών στην παραγωγή υφασμάτων. αλλά εξηγεί επίσης πώς θα μπορούσαν να αλλάξουν τα πράγματα – και με ποιόν τρόπο ήταν αναγκαίο να αλλάξουν. κανάλια– που με τη σειρά τους οδήγησαν σε περισσότερη βιομηχανική ανάπτυξη. καθώς οι καπιταλιστικές μέθοδοι παραγωγής κατέστρεψαν πολλά από τα παλιά μεσαία στρώματα των τεχνιτών. Τεκμηριώνει όχι μόνο το πώς ζούσαν οι άνθρωποι. ώστε δημιούργησε μια ολόκληρη τάξη από μισθωτούς χειρώνακτες. επειδή περιγράφει με ακρίβεια και συμπόνοια τη ζωή της εργατικής τάξης. Ωστόσο. έχει κεντρικό ρόλο στην ανάλυση που κάνει το βιβλίο. Ο Ένγκελς ξεκινάει εξετάζοντας πώς η Βιομηχανική Επανάσταση μεταμόρφωσε τους παλιούς τρόπους δουλειάς σε τέτοιο βαθμό. Μέσα σ' αυτό είναι συνυφασμένη η πολιτική ανάλυση του καπιταλισμού που ανέπτυξαν ο Μαρξ κι ο Ένγκελς αργότερα· κι όμως.
τρώνε κρέας δύο ή τρεις φορές την εβδομάδα και η αναλογία ψωμιού και πατάτας αυξάνει. η ζωική τροφή μειώνεται σε ένα μικρό κομμάτι μπέικον που κόβεται σε κομμάτια μαζί με τις πατάτες· πιο κάτω ακόμα κι αυτό εξαφανίζεται και απομένει μόνο ψωμί. Κι αν δεν βρει τίποτα. Τίποτα δεν ξεφεύγει από τη ματιά του Ένγκελς. απλώς λιμοκτονεί.τι μπορεί να αποκτήσει ζητιανεύοντας ή κλέβοντας.7 Στην καρδιά της δυστυχίας που περιγράφει ο Ένγκελς βρίσκεται η ίδια η φύση του καπιταλιστικού συστήματος. εκεί όπου βρίσκονται οι Ιρλανδοί. απειλώντας τους ότι θα τους απολύσει. ακόμη και διαγράμματα των διαδοχικών σπιτιών που αποτελούσαν τις φτωχογειτονιές του παλιού Μάντσεστερ. Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στους καπιταλιστές τους οδηγεί να πληρώνουν τους εργάτες και τις εργάτριες όσο το δυνατόν λιγότερο. Όταν δεν έχει. Δημιουργεί μια δεξαμενή άνεργων που μπορούν να μπουν στο εργατικό δυναμικό όταν υπάρχει άνθηση και να απολυθούν [ 18 ] . ούτε καν η διατροφή των εργατών: Οι εργάτες που πληρώνονται καλύτερα. είναι στο έλεος της τύχης και τρώει ό. Στο χαμηλότερο σημείο της κλίμακας.τι του δίνουν.Εισαγωγή αναφορές από τον τύπο. τότε απολύει τον δέκατο και εξοικονομεί το μισθό που θα του έδινε». ιδιαίτερα αυτοί που στην οικογένειά τους κάθε μέλος κερδίζει κάποια χρήματα. τυρί. σε μια εποχή όπου η ζήτηση για εργάτες δεν είναι πολύ μεγάλη. Καθώς η κλίμακα κατεβαίνει. ό. η μοναδική τροφή είναι οι πατάτες… Όλα αυτά όμως προϋποθέτουν ότι ο εργάτης έχει δουλειά. έχουν καλό φαγητό όσο διαρκεί αυτή η κατάσταση: κρέας καθημερινά και για το βραδινό μπέικον και τυρί. Όπου οι μισθοί είναι πιο χαμηλοί. επίσημες έρευνες.8 Αυτό με τη σειρά του οδηγεί τους εργάτες να ανταγωνίζονται ο ένας τον άλλο για να βρουν δουλειά. ενώ προσπαθούν να τους πιέσουν να δουλεύουν όλο και περισσότερο: «Αν ένας βιομήχανος μπορεί να αναγκάσει εννιά εργάτες να δουλέψουν μια ώρα παραπάνω καθημερινά χωρίς επιπλέον πληρωμή. κουρκούτι και πατάτες.
Οι εργάτες που διώχτηκαν από τη δουλειά τους λόγω της εξάπλωσης των μηχανών κατάντησαν να πουλάνε πορτοκάλια ή κορδόνια παπουτσιών στους δρόμους ή απλώς να ζητιανεύουν για να φάνε. αλλά το αντίθετο: η ανάπτυξη του καπιταλισμού είχε ως αναπόφευκτο αποτέλεσμα τη δημιουργία τεράστιου πλούτου για κάποιους και μεγαλύτερης δυστυχίας για τους πολλούς. άλλα έθιμα και ηθικές αρχές. διαφορετική θρησκεία και άλλες πολιτικές πεποιθήσεις απ' ό. όχι μόνο δεν πρόσφερε περισσότερη ευημερία στους εργάτες και τις εργάτριες. τα πολύ συχνά μεθύσια και τη «σεξουαλική ασυδοσία»9 –«η μπουρζουαζία έχει αφήσει στην εργατική τάξη μόνο αυτές τις δύο απολαύσεις» – καθώς και την εμφανέστατη ταξική διαίρεση. Ο Ένγκελς περιγράφει την κακή υγεία και το χαμηλό μέσο όρο ζωής ανάμεσα στους εργάτες και τις εργάτριες σε σύγκριση με την αστική τάξη. Για να πληρώσουν για τις επενδύσεις τους οι καπιταλιστές εισήγαγαν τη νυχτερινή εργασία. Οι μηχανές. τόσο διαβρωμένη από μέσα. Η ύπαρξη αυτού του αποθέματος από ανειδίκευτους και άνεργους εργάτες –που αποτελούταν ιδιαίτερα από Ιρλανδούς μετανάστες και μετανάστριες στις πόλεις της δεκαετίας του 1840– κρατάει σε χαμηλό επίπεδο τους μισθούς και τις συνθήκες εργασίας για όλους τους εργάτες. Ο Ένγκελς μαστιγώνει αλύπητα την τάξη των βιομηχάνων: «Δεν έχω δει ποτέ μια τάξη τόσο βαθιά εξαχρειωμένη. «η εργατική τάξη έχει γίνει σταδιακά μια ράτσα εντελώς ξεχωριστή από την αγγλική μπουρζουαζία … οι εργάτες μιλούν άλλες διαλέκτους. τόσο αθεράπευτα εξευτελισμένη από τον εγωισμό της. γράφει για τις αυξανόμενες τάσεις αυτοκτονίας. που θα έπρεπε να κάνουν τη ζωή πιο εύκολη. Επίσης. τόσο [ 19 ] . Έτσι.Φρίντριχ Ένγκελς ξανά όταν υπάρχει στασιμότητα. Τα αποτελέσματα του συστήματος αυτού είναι πολύ σκληρά.10 Ίσως η πιο καταστροφική πλευρά αυτής της καινούριας κοινωνίας κατά τον Ένγκελς ήταν ότι. έχουν άλλες σκέψεις και ιδανικά. στην πραγματικότητα έπαιρναν τις θέσεις εργασίας και έριχναν τους μισθούς.τι η αστική τάξη».
κανέναν άλλο πόνο πέρα από την απώλεια του χρυσού της». Έτσι. άρρωστα και άπορα μέλη της εργατικής τάξης. Είναι πολύ αργά για να βρεθεί ειρηνική λύση … σύντομα μια μικρή ώθηση θα είναι αρκετή για να βάλει σε κίνηση τη χιονοστιβάδα. όσο κι αν ο καπιταλισμός δημιουργούσε ανταγωνισμό ανάμεσα στους εργάτες.11 Η μάζα των ζητιάνων που δημιουργούσε το σύστημα έπρεπε να κρυφτεί από τη θέα με κάθε κόστος.12 Τελείωνε το βιβλίο του με ενθουσιώδη λόγια: Ο πόλεμος των φτωχών ενάντια στους πλούσιους. που τώρα γίνεται στα σημεία και με έμμεσο τρόπο. Το κίνημα αυτό βοήθησε τον Ένγκελς να καταλάβει ότι. θα γίνει άμεσος και καθολικός. το πτωχοκομείο. Τότε πραγματικά η κραυγή του πολέμου θα αντηχήσει σε ολόκληρη τη χώρα: «Πόλεμος στα παλάτια.Εισαγωγή ανίκανη για πρόοδο. Ωστόσο. η εργατική τάξη αντιστάθηκε στη Βρετανία κατά τις δεκαετίες του 1830 και του 1840 μέσα από το μεγάλο κίνημα των Χαρτιστών. όπου προσπαθούσε να υπερασπιστεί τις συνθήκες ζωής και δουλειάς που είχε. Οι απόπειρές τους να σχηματίσουν ενωτικά συνδικάτα και να σταματήσουν προσωρινά τη δουλειά. καθώς και σε μια ολόκληρη σειρά από αψιμαχίες με τους εργοδότες. η αστική τάξη επινόησε ένα από τα πιο μισητά ιδρύματα που δημιουργήθηκαν ποτέ μόλις λίγα χρόνια προτού ο Ένγκελς επισκεφτεί τη Βρετανία. συγχρόνως τους οδηγούσε να ενώσουν τις δυνάμεις τους για να οργανωθούν ενάντια στους εργοδότες. τότε θα είναι πολύ αργά για να φυλαχτούν οι πλούσιοι. ειρήνη στα καλύβες!» Όμως. Σηματοδοτούσε την αρχή της ισόβιας αφοσίωσής [ 20 ] . μέσα στο οποίο στοιβάζονταν τα φτωχά.13 Ο Ένγκελς αφιέρωσε το βιβλίο «στις εργατικές τάξεις της Μεγάλης Βρετανίας». όσο η αγγλική μπουρζουαζία… Δεν γνωρίζει καμιά άλλη χαρά πέρα από το γρήγορο κέρδος. συνάντησαν θερμή επιδοκιμασία από τον Ένγκελς: «Ως σχολές πολέμου τα συνδικάτα είναι αξεπέραστα». πράγμα που ήταν το μοναδικό τους όπλο.
Φρίντριχ Ένγκελς του προς την εργατική τάξη. ο βιογράφος του Ένγκελς. ο Ένγκελς εξηγούσε τη σημασία αυτού του γεγονότος στην εξέλιξη της σκέψης του: Καθώς βρισκόμουν στο Μάντσεστερ.15 Φεύγοντας από το Μάντσεστερ το καλοκαίρι του 1844.14 Γράφοντας προς το τέλος της ζωής του. Ο Γκούσταβ Μέιερ. Τότε ξεκίνησε η συνεργασία τους. που θα κρατούσε για μια ζωή. είναι με τη σειρά τους η βάση για το σχηματισμό πολιτικών κομμάτων και κομματικών αγώνων κι έτσι γίνονται η βάση ολόκληρης της πολιτικής ιστορίας. είναι. που ως τώρα δεν έχουν παίξει κανένα ρόλο στην ιστορία ή που ο ρόλος τους υπήρξε αξιοπεριφρόνητος. Οι δυο τους είχαν συναντηθεί για λίγο δυο χρόνια νωρίτερα. όπου συνάντησε το Μαρξ. τη συνοψίζει ως εξής: Ο Μαρξ … πρώτα του έδειξε ότι η πολιτική και η ιστορία μπορούν να ερμηνευτούν μόνο με όρους κοινωνικών σχέσεων – η αρχή αυτή έγινε ο μοχλός ολόκληρης της αντίληψής τους για την ιστορία… Ο Μαρξ έδωσε στον Ένγκελς τόσο την τελική απόδειξη για την πεποίθησή του ότι ο κομμουνισμός ήταν η συνέχιση και η ολοκλήρωση της γερμανικής φιλοσοφικής σκέψης. όσο και μια πειστική λύση στη φαινομενικά ανεπίλυτη σύγκρουση ανάμεσα στο νου και τη μάζα… Ο Ένγκελς … του δίδαξε την τεχνική που χρειαζόταν για τη μελέτη των [ 21 ] . Αυτοί οι ταξικοί ανταγωνισμοί στις χώρες όπου έχουν αναπτυχθεί πλήρως χάρη στη βιομηχανία μεγάλου μεγέθους. ο Ένγκελς σταμάτησε στο Παρίσι. ιδιαίτερα στην Αγγλία. τουλάχιστον στο σύγχρονο κόσμο. τώρα όμως ανακάλυψαν ότι είχαν πολλά κοινά σημεία σε πολιτικό επίπεδο και ότι ο καθένας είχε κάτι να δώσει στη σχέση αυτή. Αποτελούν τη βάση από την οποία προέρχονται οι σημερινοί ταξικοί ανταγωνισμοί. συνειδητοποίησα με απτό τρόπο ότι τα οικονομικά δεδομένα. μια αποφασιστική ιστορική δύναμη. που τη θεωρούσε φορέα της επαναστατικής αλλαγής.
όσον αφορά την οικονομία «είναι γεγονός ότι αρχικά ο Ένγκελς ήταν αυτός που έδινε και ο Μαρξ αυτός που δεχόταν στο πεδίο αυτό. έγραφε ο Ένγκελς στο Μαρξ. στο οποίο. Στις αρχές του 1845 μια συνάθροιση κομμουνιστών προσέλκυσε 200 άτομα· τόσο μεγάλη δυσαρέσκεια [ 22 ] . ενώ ο Μαρξ έφτασε να κατανοεί τους αγώνες και τις απαιτήσεις της εποχής με βάση τη Γαλλική Επανάσταση. Κατανοούσε καλύτερα την οικονομία από ό. σε τελική κατάληξη.17 Ο Μέρινγκ επίσης σχολίαζε ότι. ενώ είχε επίσης έρθει σε προσωπική επαφή με το σύγχρονο προλεταριάτο.16 Αν μη τι άλλο. Όμως. είχε άμεση εμπειρία του πρώτου μαζικού εργατικού κινήματος. πρέπει να γίνει ο αποφασιστικός αγώνας».18 Ο Ένγκελς πήγε για λίγο στο σπίτι του στο Μπάρμεν μετά τη συνάντηση αυτή. το εμπόριο και το κεφάλαιο. αυτό υποτιμά τις ικανότητές του Ένγκελς και την επίδρασή του στο Μαρξ εκείνη την εποχή. παρά τη μετριοφροσύνη του Ένγκελς. ο Ένγκελς έκανε το ίδιο με βάση την αγγλική βιομηχανία. Και οι δύο είχαν περάσει από τη γερμανική φιλοσοφική σχολή και όσο βρίσκονταν στο εξωτερικό κατέληξαν στα ίδια συμπεράσματα. Ήταν ο κατάλληλος γι’ αυτό το σκοπό.τι ο Μαρξ αλλά συγχρόνως είχε και ένα υπόβαθρο γνώσεων στη φιλοσοφία και την κομμουνιστική πολιτική που μπορούσε να συγκριθεί με εκείνο του Μαρξ. Όπως γράφει ο Φραντς Μέρινγκ για τις αρχικές αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στους δύο άνδρες: Οι 21 μήνες που ο Ένγκελς πέρασε στην Αγγλία είχαν την ίδια σημασία γι’ αυτόν με τον ένα χρόνο στον οποίο ο Μαρξ έζησε στο Παρίσι. Ο Ένγκελς τον βοήθησε να μάθει τη ζωντανή πραγματικότητα.Εισαγωγή οικονομικών δεδομένων. Επιπλέον. αφού ο Ένγκελς είχε γνωρίσει αυτοπροσώπως τη βιομηχανία. Η πόλη βούιζε από τις κομμουνιστικές ιδέες – «στο Μπάρμεν ακόμη κι ο επιθεωρητής της αστυνομίας είναι κομμουνιστής».
ένας αστός που παίρνει ενεργά θέση ενάντια στο προλεταριάτο. ενάντια στο ότι έπρεπε να δουλέψει στην οικογενειακή επιχείρηση: Το Μπάρμεν παραείναι κτηνώδες.Φρίντριχ Ένγκελς υπήρχε ακόμη κι ανάμεσα στους βιομηχάνους και τα μεσαία στρώματα. η σπατάλη χρόνου παραείναι κτηνώδης και το πιο κτηνώδες απ’ όλα είναι το να είσαι όχι μόνο αστός αλλά και βιομήχανος. Μετακόμισε στο διπλανό σπίτι. Λίγες μέρες στο εργοστάσιο του πατέρα μου ήταν αρκετές για να με φέρουν πρόσωπο με πρόσωπο με αυτή την κτηνωδία.21 Τα θεμέλια του ιστορικού υλισμού Η πρώτη γραπτή συνεργασία του Μαρξ και του Ένγκελς το 1844 ήταν Η Αγία Οικογένεια ή. αλλά ανησυχούσε τον Ένγκελς που πίστευε ότι θα προσβάλει το θρησκευόμενο πατέρα του).19 Όμως.20 Κι ο πατέρας του με τη σειρά του ένιωθε φρίκη για τις κομμουνιστικές απόψεις του γιου του και για τις παράνομες πολιτικές του δραστηριότητες μέσα στη μικρή πόλη στην οποία ο πρεσβύτερος Ένγκελς ήταν τόσο αξιοσέβαστος πολίτης. ενάντια στον αστό πατέρα του. όταν επεξεργάζονταν τις τελικές τους θέσεις τόσο στη φιλοσοφία όσο και στην πρακτική πολιτική». ο Ένγκελς δεν εγκαταστάθηκε ποτέ στο Μπάρμεν. που μάλλον την είχα παραβλέψει. Το στενό ενδιαφέρον που έδειξε για το Φρίντριχ η αστυνομία τον οδήγησε να αποσυρθεί στις Βρυξέλλες. όπως αρχικά είχαν ονομάσει το έργο αυτό. Διαμαρτυρόταν ενάντια στο μέρος αυτό. «Ποτέ δεν δούλεψαν ξανά έχοντας τόσο στενή επαφή όσο εκείνα τα χρόνια πριν την επανάσταση. όπου ο Μαρξ ήδη είχε εγκατασταθεί. Το 1846 έγραψαν τη Γερμανική [ 23 ] . Μια Κριτική της Επικριτικής Κριτικής (ο τελικός τίτλος θεωρήθηκε πιο δυνατός.
επειδή ξεκινούσε από αφηρημένες ιδέες. αλλά η συνείδηση από τη ζωή. με υπότιτλο Κριτική της σύγχρονης γερμανικής φιλοσοφίας σύμφωνα με τους αντιπροσώπους της. η μεταφυσική. τον Μπρούνο Μπάουερ και το Στέρνερ. τι φαντάζονται. όλες οι υπόλοιπες ιδεολογίες και όλες οι αντίστοιχές τους μορφές συνείδησης δεν διατηρούν πια τη φαινομενική ανεξαρτησία τους. τους φαντάζονται. Κατά συνέπεια. Δεν έχουν ιστορία. Ξεκινάμε από τους αληθινούς. αλλά από τις πραγματικές υλικές συνθήκες μέσα από τις οποίες αναδύονταν οι ιδέες αυτές. Το κύριο σημείο στο επιχείρημα του Μαρξ και του Ένγκελς ήταν ότι η κατανόηση του κόσμου πρέπει να ξεκινάει όχι από τις ιδέες που υπήρχαν στο μυαλό των ανθρώπων σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο. δραστήριους ανθρώπους και με βάση την πραγματική πορεία της ζωής τους δείχνουμε την ανάπτυξη των ιδεολογικών αντανακλαστικών τους και την απήχηση αυτής της πορείας της ζωής… Η ηθική.Εισαγωγή Ιδεολογία. η θρησκεία. Ο στόχος του βιβλίου ήταν να επιτεθεί στις ιδέες που κυριαρχούσαν στη φιλοσοφική και πολιτική σκέψη της Γερμανίας. τη σκέψη τους και τα δημιουργήματα της σκέψης τους. αλλάζουν μαζί και την πραγματική τους ύπαρξη. αντί για υλιστική ανάλυση. ούτε από τους ανθρώπους όπως τους αφηγούνται. Η ζωή δεν καθορίζεται από τη συνείδηση. τους σκέφτονται.22 Τίποτα σχετικά με τον κόσμο δεν θα μπορούσε να γίνει κατανοητό [ 24 ] . ούτε εξέλιξη· αλλά οι άνθρωποι. Και οι δυο τους τη θεωρούσαν μυστικιστική και ιδεαλιστική. καθώς αναπτύσσουν την υλική παραγωγή και τις υλικές σχέσεις. τους αντιλαμβάνονται. η αφετηρία τους ήταν η κατανόηση της ιστορικής εξέλιξης της ταξικής κοινωνίας και του τρόπου με τον οποίο οι ιδέες των ανθρώπων άλλαζαν σε αυτή την πορεία της κοινωνικής αλλαγής: Δεν ξεκινάμε από το τι λένε οι άνθρωποι. το Φώυερμπαχ. προκειμένου να καταλήξουμε στους πραγματικούς ανθρώπους. τι αντιλαμβάνονται.
όχι διανοητική.24 Σε οποιαδήποτε ταξική κοινωνία. η τάξη που κατέχει τον πλούτο –η άρχουσα τάξη– έχει επίσης το μονοπώλιο των ιδεών στην κοινωνία αυτή: Οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης είναι σε κάθε εποχή οι κυρίαρχες ιδέες: η τάξη. η δουλοπαροικία δεν μπορεί να καταργηθεί χωρίς τη βελτίωση της γεωργίας … γενικά. Ωστόσο. επιχειρηματολογούν. Θα ήταν αδύνατο να αναπτυχθεί μια θεωρία για το σοσιαλισμό αν αγνοούσε την εξέλιξη αυτή ή την υλική πραγματικότητα: Η επίτευξη της πραγματικής απελευθέρωσης είναι δυνατή μόνο στον πραγματικό κόσμο και με τη χρήση πραγματικών μέσων … η δουλεία δεν μπορεί να καταργηθεί χωρίς την ατμομηχανή και τις μηχανές νηματουργίας.23 Στη Γερμανική Ιδεολογία το βάρος δίνεται στην αντίκρουση των ιδεαλιστών φιλοσόφων και των πολιτικών αντίστοιχών τους. ο Μαρξ και ο Ένγκελς δεν έκαναν το λάθος να πιστέψουν ότι η πρόοδος στην ιστορία είναι αναπόφευκτη ή ότι οι σοσιαλιστές θα μπορούσαν να αγνοήσουν το τι κάνουν πραγματικά οι άνθρωποι για να φέρουν την αλλαγή: «οι περιστάσεις φτιάχνουν τους ανθρώπους τόσο όσο οι άνθρωποι φτιάχνουν τις περιστάσεις». Η διαμάχη ανάμεσα στα δύο αντιπροσωπεύεται στους αγώνες ανάμεσα στις διάφορες τάξεις που εκπροσωπούν συγκεκριμένα οικονομικά συμφέροντα. οι άνθρωποι δεν μπορούν να απελευθερωθούν όταν δεν έχουν τη δυνατότητα να προμηθευτούν φαγητό και ποτό. σπίτι και ρούχα σε επαρκή ποιότητα και ποσότητα.Φρίντριχ Ένγκελς αν δεν ξεκινήσει κανείς από την κατανόηση της ιστορικής εξέλιξης. τις πεποιθήσεις και τις δομές της υπάρχουσας κοινωνίας. που αποτελεί την κυρίαρχη [ 25 ] . των «Αληθινών Σοσιαλιστών». Η Γερμανική Ιδεολογία δίνει με λεπτομέρειες ένα μέρος της ιστορίας αυτής και εξηγεί πώς η ίδια η εξέλιξη της κοινωνίας έρχεται σε σύγκρουση με τις ιδέες. Η «απελευθέρωση» είναι μια πράξη ιστορική. δηλαδή.
η οποία βάζει τον εαυτό της στη θέση εκείνης που είχε την εξουσία πριν. ενώ αναγκάζεται να σηκώνει όλα τα βάρη τής κοινωνίας. Ήταν μόνο θέμα [ 26 ] .27 Η εργατική τάξη μπορεί να ξεφύγει μόνο κάνοντας την επανάσταση και παίρνοντας συλλογικά τα μέσα παραγωγής από τα οποία ο καπιταλισμός τη χωρίζει. «κάθε καινούργια τάξη. Επίσης. να παρουσιάσει το συμφέρον της σαν να είναι το κοινό συμφέρον όλων των μελών της κοινωνίας … πρέπει να δώσει στις ιδέες της τη μορφή της καθολικότητας και να τις παρουσιάσει σαν να είναι οι μόνες λογικές και καθολικά έγκυρες». μόνο και μόνο για να πετύχει το σκοπό της.Εισαγωγή υλική δύναμη στην κοινωνία είναι συγχρόνως και η κυρίαρχη πνευματική δύναμη. αναγκάζεται. η κυρίαρχη τάξη ελέγχει και τα μέσα παραγωγής του πλούτου και την παραγωγή των ιδεών που δικαιολογούν τον έλεγχο του πλούτου. αποκλειστική σφαίρα δραστηριότητας που του επιβάλλεται και από την οποία δεν μπορεί να ξεφύγει». η εργατική τάξη δεν έχει περιουσία.25 Επιπλέον.26 Έτσι. εκδιώκεται από την κοινωνία και αναγκάζεται να μπει στον πιο αποφασιστικό ανταγωνισμό με όλες τις άλλες τάξεις· είναι μια τάξη που αποτελεί την πλειονότητα όλων των μελών της κοινωνίας και από την οποία πηγάζει η συνείδηση και η αναγκαιότητα μιας ριζικής επανάστασης… Σε όλες τις επαναστάσεις ως τώρα ο τρόπος παραγωγής παρέμενε πάντοτε ανέπαφος. οι εργάτριες και οι εργάτες έχουν αλλοτριωθεί από τα προϊόντα της εργασίας τους. Η τάξη που έχει τα μέσα υλικής παραγωγής στη διάθεσή της έχει συγχρόνως τον έλεγχο και στα μέσα πνευματικής παραγωγής. χωρίς να απολαμβάνει τα πλεονεκτήματά της. επειδή δεν έχουν κανέναν έλεγχο πάνω στην παραγωγική διαδικασία κι επειδή «κάθε άνθρωπος έχει μια συγκεκριμένη. Την περιγραφή της διαδικασίας αυτής αξίζει για τη σαφήνειά της να την επαναλάβουμε: Χρησιμοποιείται μια τάξη που. Από την άλλη πλευρά.
μια αλλαγή που μπορεί να συμβεί μόνο μέσα σε ένα πρακτικό κίνημα. αλλά επίσης επειδή η τάξη που κάνει την ανατροπή μόνο μέσα σε μια επανάσταση μπορεί να απαλλαγεί από όλη τη βρωμιά των αιώνων και να γίνει κατάλληλη για να θεμελιώσει την κοινωνία από την αρχή. Αντίθετα. [ 27 ] . είναι αναγκαία η αλλαγή των ανθρώπων σε μαζική κλίμακα. αλλά χρειάζεται να κάνει μια επανάσταση για να μπορέσει να ελέγξει τον πλούτο που παράγει.28 Το προλεταριάτο είναι μια επαναστατική τάξη. Η συζήτηση σχετικά με τις κομμουνιστικές ιδέες οδήγησε το Μαρξ και τον Ένγκελς να μιλήσουν για μια οργάνωση που θα βασίζεται στις ιδέες αυτές. Εκείνη την εποχή περίπου στράφηκαν στην προσπάθεια να χτίσουν μια τέτοια οργάνωση. Όμως. Επομένως. μια νέα κατανομή του μόχθου της δουλειάς σε άλλα πρόσωπα. επειδή πραγματοποιείται από την τάξη η οποία … είναι από μόνη της η έκφραση της διάλυσης όλων των τάξεων. των εθνικοτήτων κ.λ. καταργεί το μόχθο της δουλειάς κι εξαφανίζει την κυριαρχία κάθε τάξης μαζί με τις ίδιες τις τάξεις. σε μια επανάσταση.Φρίντριχ Ένγκελς διαφορετικής κατανομής της παραγωγής αυτής. μέσα στην παρούσα κοινωνία… Για να δημιουργηθεί σε μαζική κλίμακα αυτή η κομμουνιστική συνείδηση και για να επιτευχθεί ο ίδιος ο στόχος. αυτή η επανάσταση είναι απαραίτητη όχι μόνο γιατί η άρχουσα τάξη δεν μπορεί να ανατραπεί με κανέναν άλλο τρόπο. Το 1846 είχαν σχηματίσει την Επιτροπή Κομμουνιστικής Αλληλογραφίας για να έχουν επαφή με ομοϊδεάτες.τ. η κομμουνιστική επανάσταση κατευθύνεται ενάντια στον προηγούμενο τρόπο παραγωγής. Μόνο καθώς κάνει την επανάσταση μπορεί να φτάσει ολοκληρωτικά σε μια επαναστατική ή «κομμουνιστική συνείδηση». ο Ένγκελς μετακόμισε στο Παρίσι τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς (ο Μαρξ είχε εξοριστεί από τη Γαλλία) για να οργανώσει κάποιους από τους Γερμανούς τεχνίτες που ήταν στην Ένωση των Δικαίων και να δημιουργήσει μια επικοινωνία με το γαλλικό εργατικό κίνημα.
των τεχνιτών και των χειροτεχνών στη γερμανική κοινωνία σήμαινε ότι ένας σοσιαλισμός που υποβαθμίζει το θεμελιώδη ανταγωνισμό ανάμεσα στις δύο βασικές τάξεις μέσα στον καπιταλισμό και «αντί γι’ αυτό διακηρύσσει την παγκόσμια αγάπη της ανθρωπότητας» μπορούσε να ασκεί μια πραγματική έλξη. όπως οι «Αληθινοί Σοσιαλιστές» του Καρλ Γκρουν.τι οι βαμβακοεργάτες του Μάντσεστερ. έπρεπε να έρθει σε σύγκρουση με άλλες σοσιαλιστικές τάσεις μέσα στο κίνημα. Η κυριαρχία των μικροαστικών στρωμάτων. όπου ο Ένγκελς απροετοίμαστος καθόριζε τους στόχους των κομμουνιστών απαντώντας στην κριτική των «Αληθινών Σοσιαλιστών»: (1) να εξασφαλίσουν ότι θα κυριαρχήσουν τα συμφέροντα του προλεταριάτου και όχι της αστικής τάξης· (2) να κάνουν αυτό καταργώντας την ιδιοκτησία και αντικαθιστώντας την με την κοινοκτημοσύνη των αγαθών· (3) να αναγνωρίσουν ως το μόνο μέσο για την επίτευξη των σκοπών αυτών τη δημοκρατική επανάσταση διά της βίας.Εισαγωγή Στην αρχή το βρήκε δύσκολο. Τους έβλεπαν ως ανταγωνιστές των κομμουνιστικών ιδεών μέσα στο αναδυόμενο κίνημα της εργατικής τάξης. Οι «Αληθινοί Σοσιαλιστές» μιλούσαν με πολύ ριζοσπαστικούς όρους. Στην προσπάθειά του να οργανώσει τους εργάτες. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς επιτέθηκαν στους «Αληθινούς Σοσιαλιστές» μέσα από τα κείμενά τους την εποχή αυτή. των μικροεπιχειρηματιών. Η παράδοση των τεχνιτών που δούλευαν σε μικρές χειροτεχνικές οικογενειακές επιχειρήσεις ή άλλες παρόμοιες τους έκανε πολύ πιο απρόθυμους να δεχτούν την κομμουνιστική πολιτική από ό. όμως ο Μαρξ κι ο Ένγκελς τους έβλεπαν σαν ένα προϊόν της καθυστερημένης ανάπτυξης στην οικονομία και την κοινωνία της Γερμανίας.30 [ 28 ] .29 Μια επιστολή από τον Ένγκελς στην Επιτροπή Κομμουνιστικής Αλληλογραφίας περιγράφει μια φορτισμένη συνάντηση στον Παρίσι τον Οκτώβριο του 1846.
Το πρώτο προσχέδιο. αντί για το προηγούμενο «Όλοι οι άνθρωποι είναι αδέλφια». το όνομά της άλλαξε σε Κομμουνιστική Ένωση και το σύνθημά της έγινε «Προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε». Στο συνέδριο του Λονδίνου. απλό φυλλάδιο γραμμένο σε μορφή ερωταπαντήσεων.Φρίντριχ Ένγκελς Η πρώτη κομμουνιστική οργάνωση πήρε τη μορφή της Κομμουνιστικής Ένωσης. «Στράφηκαν στο Μαρξ. ο Μαρξ κι ο Ένγκελς στήριξαν τις ελπίδες τους στο παράρτημα του Λονδίνου. το Μολ και τον Μπάουερ. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς έγιναν μέλη της Ένωσης των Δικαίων. Οι Αρχές του Κομμουνισμού αποτελούν ένα υπέροχο παράδειγμα του ύφους γραφής του Ένγκελς: είναι ένα πολύ σύντομο. Ο Μαρξ δούλεψε πάνω στις Αρχές για να δημιουργήσει το τελικό κείμενο που τυπώθηκε στη Γερμανία στις αρχές του 1848. καθώς είχαν εκτεθεί στο κίνημα των Χαρτιστών στην ανεπτυγμένη βιομηχανική Αγγλία». ίσως επειδή η έμφαση που έδινε στη σημασία της οικονομίας και του ταξικού πολέμου είχε μεγαλύτερο νόημα γι’ αυτούς. Παρόλο που η άμεση εμπειρία του Ένγκελς τον έκανε να απελπιστεί με την Ένωση του Παρισιού. Η ομάδα αυτή. γράφτηκε από τον Ένγκελς. που έγινε το πιο διάσημο κοινό τους έργο και παραμένει μια από τις πιο ξεκάθαρες εκφράσεις της πολιτικής τους: Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο. που ήταν επηρεασμένο από τους «Αληθινούς Σοσιαλιστές». αναζητούσε νέες ιδέες. μαζί με ομάδες από εξόριστους Γερμανούς. Περιγράφει το πώς η καπιταλιστική κοινωνία δημιουργεί δύο βασικές τάξεις που βρίσκονται σε αντίθεση μεταξύ τους: Δύο νέες τάξεις έχουν γεννηθεί που σταδιακά καταπίνουν [ 29 ] . γνωστό ως Αρχές του Κομμουνισμού. καθώς και εργάτες και τεχνίτες άλλων εθνικοτήτων. ο Μαρξ κι ο Ένγκελς πήραν την εντολή να φτιάξουν ένα πρόγραμμα.31 Στο συνέδριο της Ένωσης που έγινε στο Λονδίνο τον Ιούνιο του 1847. Στα τέλη του 1846 η ηγεσία της Ένωσης μετακόμισε από το Παρίσι στο Λονδίνο. με ηγέτες το Σκάπερ.
Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στους διάφορους καπιταλιστές οδηγεί στη συνεχή αναζήτηση μεγαλύτερων κερδών και στη μεγαλύτερη συσσώρευση κεφαλαίου. δηλαδή: (Ι) Η τάξη των μεγάλων καπιταλιστών.32 Οι παλιοί τρόποι ζωής καταστράφηκαν μέσα από την ανάπτυξη του καπιταλισμού: Ο ελεύθερος ανταγωνισμός είναι αναγκαίος για τη δημιουργία βιομηχανίας σε μεγάλη κλίμακα. που με τη σειρά της οδηγεί σε κλεισίματα εργοστασίων και σε ανεργία. Αυτό σημαίνει νέες επενδύσεις σε μηχανήματα. όπως το εκφράζει το Κομμουνιστικό Μανιφέστο. για να πάρουν σε αντάλλαγμα τα μέσα συντήρησης τα οποία είναι αναγκαία για να κρατηθούν στη ζωή. (ΙΙ) Η τάξη αυτών που δεν έχουν καμιά ιδιοκτησία. εργοστάσια) που χρειάζονται για την παραγωγή των μέσων για τη συντήρηση της ζωής.33 Ο καπιταλισμός είναι ένα δυναμικό σύστημα που βασίζεται στη συσσώρευση κεφαλαίου μέσα από την παραγωγή εμπορευμάτων. [ 30 ] . γιατί είναι η μόνη κοινωνική κατάσταση μέσα στην οποία η βιομηχανία μεγάλης κλίμακας μπορεί να προχωρήσει. η αστική τάξη κατέστρεψε επίσης την πολιτική τους εξουσία. Η απρογραμμάτιστη φύση του καπιταλισμού και η τάση του για συσσώρευση οδηγεί σε υπερπαραγωγή. καθώς και τις πρώτες ύλες και τα εργαλεία (μηχανήματα. Ξαφνικά υπάρχει. Αυτή είναι η αστική τάξη ή μπουρζουαζία. Αφού κατέστρεψε την κοινωνική εξουσία της αριστοκρατίας και των ηγετών των συντεχνιών. Όμως. «υπερβολικός πολιτισμός. Αυτή η τάξη ονομάζεται τάξη των προλετάριων ή προλεταριάτο. αυτό το επαναστατικό σύστημα είναι ευάλωτο στις κρίσεις. νέες βιομηχανίες κι εργοστάσια. οι οποίοι υποχρεώνονται να πουλάνε την εργασία τους στην αστική τάξη.Εισαγωγή όλες τις άλλες. οι οποίοι σε όλες τις πολιτισμένες χώρες ήδη κατέχουν σχεδόν αποκλειστικά όλα τα μέσα για τη συντήρηση της ζωής. νέους τρόπους για να κάνουν τους εργάτες και τις εργάτριες να δουλεύουν πιο σκληρά.
καταργώντας την ατομική ιδιοκτησία και αντικαθιστώντας την με την κοινωνικοποιημένη παραγωγή.Φρίντριχ Ένγκελς υπερβολικά μέσα συντήρησης. Οι εργάτριες και οι εργάτες αναγκάζονται να δουλεύουν σκληρότερα και για περισσότερες ώρες. σύμφωνα με ένα κοινό πλάνο και με τη συμμετοχή όλων των μελών της κοινωνίας. θα καταργήσει τον ανταγωνισμό και θα τον αντικαταστήσει με τη συλλογικότητα. 35 Οι Αρχές του Κομμουνισμού κι έπειτα το Κομμουνιστικό Μανιφέστο γράφτηκαν με την προσδοκία μιας επερχόμενης επανάστασης. υπερβολική βιομηχανία. Αυτή η νέα τάξη μπορεί να κάνει την κομμουνιστική επανάσταση. Ήταν σημάδια μιας οικονομικής κατάστασης που χειροτέρευε καθώς και της πολιτικής δυσαρέσκειας η οποία υπήρχε. Ο καπιταλιστής ψάχνει για διεξόδους: καταστροφή ενός μέρους του κεφαλαίου (ώστε η κρίση να οδηγεί στην κατάρρευση μεμονωμένων καπιταλιστών προς όφελος των αντιπάλων τους) ή αναζήτηση νέων αγορών και επενδύσεων. Η επανάσταση θα πρέπει να πάρει τον έλεγχο της βιομηχανίας και όλων των κλάδων παραγωγής από τα χέρια των ατόμων που ανταγωνίζονται το ένα το άλλο. Με άλλα λόγια. υπάρχει δυστυχία και σπατάλη. Και οι δύο «λύσεις» επεκτείνουν το σύστημα.34 Μέσα σε τόσο πλούτο που η ανθρωπότητα δεν έχει ξαναδεί. υπερβολικό εμπόριο … οι συνθήκες της αστικής κοινωνίας είναι πολύ στενές για να περιλάβουν τον πλούτο ο οποίος παράγεται απ’ αυτές». Θα πρέπει να καθιερώσει ένα σύστημα στο οποίο όλους αυτούς τους κλάδους παραγωγής θα τους διαχειρίζεται η κοινωνία ως σύνολο. Η ανάλυση του καπιταλισμού που ανέπτυξαν ο Μαρξ κι ο Ένγκελς τους [ 31 ] . όπως και οι παλιοί τρόποι δουλειάς. δηλαδή για το κοινό καλό. Αυτά τα μέσα απόδρασης από την κρίση βαθαίνουν επίσης τους ταξικούς ανταγωνισμούς. αλλά τελικά οδηγούν σε νέες κρίσεις. Περισσότεροι εργάτες μπαίνουν στην παραγωγή και περισσότερες από τις παλιές χειροτεχνικές επιχειρήσεις καταστρέφονται.
τη Γερμανία και σε άλλα μέρη της Ευρώπης. όπου η διαίρεση σε 39 κράτη. η σύγκρουση ανάμεσα σε αυτές τις δύο τάξεις έφερε τα μεγάλα επαναστατικά κινήματα που μεταμόρφωσαν για πάντα την ιδιοκτησία και τις κοινωνικές σχέσεις σε αυτές τις χώρες. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς ήταν πεπεισμένοι ότι το ίδιο θα συνέβαινε και αλλού. Στην Αγγλία του 17ου και στη Γαλλία του 18ου αιώνα. Η άνοδος του καπιταλισμού έφερε μαζί της την άνοδο της βιομηχανικής αστικής τάξης. εμπόδιζε τη δημιουργία κάποιας αστικής δημοκρατίας. Η παραγωγή κεφαλαίου και η ανάπτυξη μιας τάξης ελεύθερων μισθωτών εργατών προϋπέθετε όλων των ειδών τις νομικές ελευθερίες. Στη γενέτειρά τους.36 Η πρόβλεψή τους ότι θα γινόταν επανάσταση ήταν σωστή. ελευθερία θρησκείας και κατάργηση των περιορισμών στο εμπόριο και τις επιχειρήσεις που χαρακτήριζαν τα παλιά καθεστώτα. όλο και περισσότερο συγκρουόταν με τα παλιά φεουδαρχικά καθεστώτα που ακόμη κυριαρχούσαν στην Ευρώπη. τη Γαλλία. ένα περιορισμένο δικαίωμα ψήφου για να εκλέγεται ένα δημοκρατικό κοινοβούλιο. πολλά από τα οποία ήταν πολύ μικρά. της οποίας τα συμφέροντα ήταν εντελώς αντίθετα με τα παλιά αυταρχικά καθεστώτα. τη Γερμανία. Η επανάσταση στην Ευρώπη Η δημιουργία της Κομμουνιστικής Ένωσης το 1847 συνέβη μέσα [ 32 ] . Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο ξεκινούσε με την περίφημη ακόμη και τώρα φράση: «Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη. θεωρούσαν την αστική επανάσταση μαζί με την εθνική ενοποίηση ουσιαστικό στοιχείο για την ανάπτυξη του καπιταλισμού και γενικότερα για την πρόοδο. το φάντασμα του κομμουνισμού».Εισαγωγή οδήγησε να θεωρήσουν δεδομένο ότι η επανάσταση θα συμβεί. Καθώς ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής αναπτύχθηκε και απλώθηκε από την Αγγλία στο Βέλγιο.
υπήρχαν οδοφράγματα στους δρόμους και ο βασιλιάς παραιτήθηκε. «Το αποκορύφωμα της Δεκαετίας της Πείνας στην Ευρώπη ήρθε. όταν η ύφεση του 1847 έφερε χρεωκοπίες επιχειρήσεων. Ο Ένγκελς επέστρεψε στο Παρίσι το Δεκέμβριο του 1847. Προσπάθησε να αποκτήσει επαφή με το Γάλλο σοσιαλιστή Λουί Μπλανκ με κάποια επιτυχία. όμως στα τέλη Ιανουαρίου διώχτηκε από τη Γαλλία καθώς η επανάσταση ήταν έτοιμη να ξεσπάσει. η οποία διακήρυξε την καθιέρωση της δημοκρατίας. την Αυστρία και την Ιταλία – χώρες που βρίσκονταν κάτω από διάφορες μορφές φεουδαρχικής εξουσίας. αφού παρακολούθησε το δεύτερο συνέδριο της Ένωσης στο Λονδίνο το Νοέμβριο κι έπειτα έμεινε με το Μαρξ στις Βρυξέλλες.Φρίντριχ Ένγκελς στα πλαίσια μιας αυξανόμενης κοινωνικής αναταραχής. καθώς ταραχές για το ψωμί ξεσπούσαν σε πολλές χώρες. αλλά και στην ηπειρωτική Ευρώπη. Όμως. πριν φτάσει ο Ιανουάριος του 1848. έγραψε στο Μαρξ με μια δόση απελπισίας: «Τα πράγματα πηγαίνουν χάλια με την Ένωση εδώ». ιδιαίτερα στην Ιρλανδία όπου εκατομμύρια άνθρωποι μετανάστευαν ή λιμοκτονούσαν. Μια στις τρεις οικογένειες στην Κολονία έπαιρνε κρατική βοήθεια». Η κυβέρνηση απαγόρευσε ένα μεγάλο μεταρρυθμιστικό συμπόσιο που θα γινόταν στο Παρίσι στις 22 Φεβρουαρίου. Ο λιμός και η πείνα πολιορκούσαν την Ευρώπη. Μέσα σε δυο μέρες. Μια προσωρινή κυβέρνηση δημιουργήθηκε στη Γαλλία. 38 Ήταν πιο αισιόδοξος για την κατάσταση του δημοκρατικού κινήματος και την ώθηση για μια αστική επανάσταση σε χώρες όπως η Γερμανία και η Αυστρία. ανεργία και συχνή μείωση μισθών. Μια σειρά από τέτοια συμπόσια είχαν γίνει τους προηγούμενους μήνες στα πλαίσια μιας αυξανόμενης διάθεσης για μεταρρυθμίσεις. 37 Ανάμεσα στα μεσαία στρώματα υπήρχαν αυξανόμενες διαμαρτυρίες με φιλελεύθερο κι εθνικιστικό χαρακτήρα στη Γερμανία. Η οικονομική κρίση χειροτέρεψε τις συνθήκες ζωής. Η [ 33 ] . Για πρώτη φορά η κυβέρνηση περιλάμβανε εκπροσώπους των εργατών: το Λουί Μπλανκ και τον εκπρόσωπο των Παρισινών εργατών που ονομαζόταν απλώς Αλμπέρ.
στο Κάσελ η επανάσταση είναι προ των θυρών. τη Βιέννη.Εισαγωγή κυβέρνηση αρχικά εγγυήθηκε το «δικαίωμα στην εργασία» για όλους με τη δημιουργία «εθνικών εργαστηρίων» για τους άνεργους. με εξαίρεση την Κολονία. Το κίνημα απλώθηκε σε ολόκληρη την Ευρώπη τις επόμενες εβδομάδες: στη Σικελία. στο Βερολίνο υπάρχει αχαλίνωτος φόβος και αναποφασιστικότητα.39 Δυο εβδομάδες αργότερα. αλλά είχε φιλελεύθερους νόμους για τον τύπο που είχε κληρονομήσει από τη γαλλική κατοχή την εποχή του Ναπολέοντα. το Βερολίνο. Ο ιστορικός Έρικ Χόμπσμπομ έγραψε για το 1848: «Μέσα σε μερικές εβδομάδες. Ξεκίνησαν την καινούρια καθημερινή εφημερίδα τους με στόχο να γίνει το «όργανο της δημοκρατίας». μια πόλη που βρισκόταν κάτω από την πρωσική εξουσία. ενώ η εξαίρεση (η [ 34 ] . Η Neue Rheinische Zeitung εμφανίστηκε τον Ιούνιο. χωρίς να υπολογίζουμε τους μικρότερους κραδασμούς σε μια σειρά από άλλες κυβερνήσεις». καμιά κυβέρνηση δεν είχε απομείνει όρθια σε μια περιοχή της Ευρώπης που τώρα την κατέχουν δέκα κράτη. στο Μόναχο φοιτητές. «μέσα σε έξι μήνες από το ξέσπασμα [της επανάστασης]. Στο Νασάου μια επανάσταση ολοκληρώθηκε. υπάρχουν παντού εξεγέρσεις και οι Πρώσοι δεν υποχωρούν». τη Γερμανία. όπου κάποιοι κομμουνιστές συνελήφθησαν. που θα πληρώνονταν μέσα από μεγαλύτερη φορολόγηση. μέσα σε 18 μήνες από το ξέσπασμά της όλα τα καθεστώτα που είχε ανατρέψει είχαν αποκατασταθεί εκτός από ένα. ζωγράφοι και εργάτες σε πλήρη εξέγερση. Ωστόσο. το Μιλάνο. Το πρωσικό καθεστώς αναγκάστηκε να επιτρέψει την πολιτική δράση και να εγκρίνει την εθνική ενοποίηση. τον Απρίλιο –στην Κολονία. «κατά τα άλλα τα νέα από τη Γερμανία είναι υπέροχα. η καθολική ήττα της μπορούσε να προβλεφθεί με σιγουριά. σε όλη τη δυτική Γερμανία διακηρύχτηκε η ελευθερία του τύπου και η Εθνοφρουρά». έγραφε στο Μαρξ: «Στη Γερμανία τα πράγματα πάνε στ’ αλήθεια πολύ καλά. Ο Ένγκελς έγραφε το Μάρτιο του 1848 ότι.40 Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς επέστρεψαν στη χώρα τους.
υπήρχε μια κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στο 1848 και στις παλιότερες επαναστάσεις. τη Γαλλία και όλο και περισσότερο στη Γερμανία. παρόλο που είχε στηριχτεί από τις φτωχότερες τάξεις: τους αγρότες. Όμως. την επανάσταση με την καθολική συμπάθεια». όχι μόνο αποδείχτηκε σωστή η εκτίμηση αυτή. όμως ήδη το προλεταριάτο περίμενε στα παρασκήνια: [ 35 ] . Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς από καιρό έδειχναν περιφρόνηση προς τη γερμανική αστική τάξη. που τη θεωρούσαν υπερβολικά δειλή και ακαλλιέργητη για να κάνει μια επανάσταση. χωρίς να είναι διατεθειμένοι να διακινδυνέψουν την περιουσία ή τη ζωή τους. όχι εργατικές –αυτό σήμαινε ότι σε χώρες όπως η Γερμανία. Όταν συνέβη η αγγλική και η γαλλική επανάσταση. Θεωρούσαν ότι οι Γερμανοί ήθελαν να απολαύσουν τους καρπούς της επανάστασης.42 Φαινομενικά μόνο ένας μικρός αριθμός αντιδραστικών ήταν αντίθετος στις επαναστάσεις. η εργατική τάξη ήταν σχεδόν ανύπαρκτη. οι φιλελεύθεροι καπιταλιστές και τα μεσαία στρώματα. Το 1848 ήταν μια σημαντική και αυξανόμενη δύναμη στην Αγγλία. που τον συμβόλιζε ο ποιητής Λαμαρτίνος. Ο Μαρξ περιέγραψε το Φεβρουάριο του 1848 στη Γαλλία.41 Οι επαναστάσεις του 1848 ήταν αστικές. τους τεχνίτες και την αναδυόμενη εργατική τάξη. ως «την όμορφη επανάσταση. αλλά επίσης γινόταν όλο και πιο σαφές ότι η γερμανική αστική τάξη φοβόταν περισσότερο την αναδυόμενη εργατική τάξη παρά το παλιό καθεστώς.Φρίντριχ Ένγκελς Γαλλική Δημοκρατία) απομακρυνόταν όσο περισσότερο μπορούσε από την εξέγερση στην οποία χρωστούσε την ύπαρξή της». καθόρισαν την πορεία της επανάστασης. Ο Ένγκελς έγραφε στις αρχές του 1848 ότι η κυριαρχία της αστικής τάξης δεν θα διαρκούσε για πολύ· θα απολάμβανε τους καρπούς της εξουσίας κάνοντας την επανάστασή της. όπου όλες οι τάξεις ενώθηκαν ενάντια στο παλιό καθεστώς. Αυτό εξηγεί το χαρακτήρα των πρώτων ημερών της επανάστασης. όπως οι γιατροί και οι δικηγόροι. Καθώς η επανάσταση ακολουθούσε την πορεία της στα διάφορα κράτη που αποτελούσαν τη Γερμανία.
επιστρατεύοντας τους ανύπαντρους άνδρες και μεταφέροντας διάφορους άλλους ανθρώπους έξω από το Παρίσι.τιδήποτε άλλο. Χρειάστηκαν τουλάχιστον άλλα 20 χρόνια. Την ημέρα που η Συνέλευση συναντήθηκε για να συζητήσει το κλείσιμο των εργαστηρίων. Η αιτία για τη δειλία της γερμανικής αστικής τάξης ήταν. Αυτός ήταν ο τρόπος με τον οποίο η άρχουσα τάξη αντιμετώπισε το «φάντασμα του [ 36 ] . Ιδιαίτερα τα μεσαία στρώματα είχαν εξαγριωθεί από τους μεγαλύτερους φόρους που είχαν επιβληθεί για να πληρωθούν τα εθνικά εργαστήρια. παρά να συνταχτεί με τους εργάτες. μετά από τέσσερις μέρες τους συνέτριψαν οι δυνάμεις του στρατηγού Καβενιάκ. Κι αυτό έγινε. που ήταν η εστία της επανάστασης. η οποία διακήρυξε τη δημοκρατία. Η νεοεκλεγμένη Εθνοσυνέλευση κινήθηκε ενάντια στα εργαστήρια τον Ιούνιο. θα δειπνείτε στα βασιλικά μέγαρα και θα φλερτάρετε με την κόρη του βασιλιά.τι έγινε στη Γαλλία. θα λιάζεστε στον ήλιο του δικού σας μεγαλείου. επειδή προτιμούσε να συμμαχήσει με το παλιό φεουδαρχικό καθεστώς που τόσο μισούσε. αυτή τη φορά οι μάχες ήταν ανάμεσα σε αυτούς που είχαν κάνει την επανάσταση του Φεβρουαρίου. ο φόβος τους για ό. όταν την ηγεσία είχε ο Βίσμαρκ. Παρόλο που στα οδοφράγματα πολεμούσαν περίπου 60. μετατρέπονταν όλο και περισσότερο σε φόβους ότι η ταξική εξουσία της αστικής τάξης απειλούταν από τους εργάτες.Εισαγωγή Η ανταμοιβή σας θα είναι μια σύντομη περίοδος εξουσίας. Θα υπαγορεύετε τους νόμους. Φυσικά αυτό ακριβώς συνέβη στη Γερμανία. πάνω από ο. όπως και το Φεβρουάριο. Εκεί οι ελπίδες που γέννησε η επανάσταση του Φεβρουαρίου. ένας από τους πιο μανιασμένους αντιδραστικούς του 1848. προτού ολοκληρωθεί το σχέδιο της εθνικής ενοποίησης και η ανεμπόδιστη καπιταλιστική ανάπτυξη.000 άνθρωποι. Όμως. Όμως να θυμάστε: το πόδι του δήμιου βρίσκεται στο κατώφλι!43 Τι θα γινόταν όμως αν η αστική τάξη απέφευγε το ιστορικό της καθήκον. ξαναστήθηκαν οδοφράγματα.
οδοφράγματα στήθηκαν και στο Βερολίνο. ο Φρειδερίκος Ουίλιαμ ο Δ’. Όταν έφτασε ο Απρίλης. Το εθνικό κοινοβούλιο της Φρανκφούρτης ιδρύθηκε το Μάιο. μάτωνε και βογκούσε μέσα στην επιθανάτια αγωνία του. η αδελφοσύνη ανάμεσα σε αντιμαχόμενες τάξεις από τις οποίες η μια εκμεταλλεύεται την άλλη. καθώς μεταφέρονταν κάτω από το μπαλκόνι του. το Μάρτιο του 1848 (κοινοβούλιο στο Βερολίνο. Ο βασιλιάς ανακάλεσε το στρατό και αναγκάστηκε να αποτίσει τιμές στους νεκρούς. τέλος στη λογοκρισία και ενωμένη Γερμανία). γνήσια. Το Παρίσι της αστικής τάξης φωτιζόταν. Ήταν [ 37 ] . Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς κατάλαβαν ότι οι ημέρες του Ιουνίου ήταν η πρώτη μεγάλη σύγκρουση ανάμεσα στην αστική τάξη και το προλεταριάτο: Η fraternit . ενώ τα φιλελεύθερα μεσαία στρώματα ήταν πιο πρόθυμα να συμφωνήσουν με μια τέτοια μεταχείριση παρά να διακινδυνέψουν τις περιουσίες τους. το επαναστατικό πάθος ήταν σε υψηλά επίπεδα. Αυτή η αδελφοσύνη έβγαζε φλόγες μπροστά σε όλα τα παράθυρα του Παρισιού το απόγευμα της 25ης Ιουνίου. Όμως η αληθινή. Τα πλήθη έδωσαν μάχη με τους στρατιώτες. ενώ το Παρίσι του προλεταριάτου καιγόταν. Πυροβολισμοί έπεσαν ενάντια στα πλήθη που γιόρταζαν τα όσα είχαν κερδίσει έξω από το βασιλικό ανάκτορο.44 Τα γεγονότα του Παρισιού επηρέασαν την επανάσταση σε άλλα μέρη της Ευρώπης και ιδιαίτερα στη Γερμανία. Εκεί. οι φιλελεύθεροι ηγέτες Καμπχάουζεν και Χάνσμαν βρίσκονταν σε θέσεις κλειδιά στο πρωσικό κοινοβούλιο και η μετάβαση στην αστική δημοκρατία φαινόταν αναπόφευκτη στη Γερμανία.Φρίντριχ Ένγκελς κομμουνισμού». αυτή η «fraternit » ανακηρύχθηκε το Φεβρουάριο και γράφτηκε με κεφαλαία γράμματα στην κορυφή του Παρισιού. Παρά τις παραχωρήσεις που έκανε ο Πρώσος βασιλιάς. πεζή έκφρασή της είναι ο εμφύλιος πόλεμος στην πιο τρομερή μορφή του: πόλεμος ανάμεσα στην εργασία και το κεφάλαιο. σε κάθε φυλακή και κάθε στρατώνα.
Ο Μαρξ. ενώ οι «μετριοπαθείς» δημοκράτες ήταν αντίθετοι σ’ αυτούς και [ 38 ] . Θεωρούσαν ότι η κυριότερη διαχωριστική γραμμή ήταν ανάμεσα στην παλιά αντίδραση και τις νέες δημοκρατικές δυνάμεις. Θεωρούσαν ότι αυτή η μορφή της εθνικής ενοποίησης ήταν ένας συμβιβασμός με την παλιά μοναρχία και αριστοκρατία παρά μια ρήξη με αυτές. Για το λόγο αυτό. που τους δίδαξαν ότι οι υπερβολικές παραχωρήσεις προς τις μάζες θα οδηγούσαν στην «αναρχία». το πρώτο φύλλο της εφημερίδας τους περιέγραφε τη νίκη των αντιδραστικών φεουδαρχών ενάντια στην επανάσταση της Νάπολης και της Σικελίας και προειδοποιούσε ότι υπήρχε κίνδυνος ο στρατός να επιτεθεί ενάντια στην επανάσταση της Γερμανίας. για να μην αποκόψουν ολότελα τους κομμουνιστές από το κίνημα. όταν διαγράφονταν στον ορίζοντα περισσότερες μάχες στους δρόμους. 45 Ο Ένγκελς κατηγορούσε επίσης το κοινοβούλιο της Φρανκφούρτης για έλλειψη ορμής και αποφασιστικότητας. εισήγαγαν διάφορα προγράμματα για τη δημιουργία θέσεων εργασίας και για τα δημόσια έργα. το γερμανικό κίνημα ήταν διχασμένο στις αντιδράσεις του. Ήθελαν σταθερότητα και τάξη στη νέα Γερμανία. ιδιαίτερα στα μέσα του Ιουνίου.46 Η πρωσική συνέλευση δέχτηκε ακόμη μεγαλύτερη επίθεση. Όμως. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς θεωρούσαν ότι η θέση τους είναι στην άκρα αριστερά πτέρυγα του δημοκρατικού κινήματος. Όταν συνέβη ο γαλλικός Ιούνης. η δειλία των φιλελεύθερων ενισχύθηκε από τα γεγονότα του Ιουνίου.Εισαγωγή μετριοπαθές και υποστήριζε τη συνταγματική μοναρχία. Οι φιλελεύθεροι ηγέτες της Γερμανίας απολάμβαναν τα οφέλη από την επανάσταση του Φεβρουαρίου στη Γαλλία. ο Ένγκελς και η Neue Rheinische Zeitung υποστήριζαν απόλυτα τους μαχητές τις εργατικής τάξης. Έτσι. επειδή οι ηγέτες της Γερμανίας ήταν τρομαγμένοι και έκαναν παραχωρήσεις χωρίς μεγάλη αντίσταση. όχι τη δημοκρατία όπως έλπιζαν ο Μαρξ κι ο Ένγκελς. Η Neue Rheinische Zeitung εμφανίστηκε μέσα σε αυτή την κατάσταση στις αρχές Ιουνίου. ώστε να εξαγοράσουν τη δυσαρέσκεια.
Σκάπερ. περιλάμβαναν το Μαρξ. που εκλέχτηκαν ανοιχτά σε μια μαζική συνάθροιση. Στην Κολονία. Ωστόσο. με σκοπό να υπερασπιστεί την επανάσταση. η κομμουνιστική επιρροή αυξανόταν. Τις προσπάθειες της συνέλευσης να ελέγξει το στρατό τις σταμάτησε ο Χάνσμαν. όταν το κοινοβούλιο της Φρανκφούρτης συνθηκολόγησε με τη Δανία.Φρίντριχ Ένγκελς κατηγορούσαν τους κομμουνιστές. η επαναστατική διάθεση υπήρχε ακόμη και ανέβηκε το καλοκαίρι. καθώς έλεγε «θέλουμε ελευθερία. Στις αρχές Σεπτεμβρίου σχηματίστηκε μια Επιτροπή Δημόσιας Ασφάλειας. Οι ταξικές δυνάμεις είχαν πολωθεί: ο στρατός.47 Ο φόβος των Ημερών του Ιούνη σηματοδοτούσε ένα σημείο καμπής. η οποία προσάρτησε τη βόρεια επαρχία Σλέσβιγκ-Χόλσταϊν. η οποία βρισκόταν λίγο πιο πάνω από την Κολονία κατά μήκος του ποταμού. ο οποίος έδινε έμφαση στη συνταγματική μοναρχία και στην επιβολή του νόμου και της τάξης. Μια συγκέντρωση που έγινε στην πόλη του Βόριγκεν. η μοναρχία και η αριστοκρατία ήθελαν μεγαλύτερη καταστολή και μια αποφασιστική αναμέτρηση με την πρωσική συνέλευση. Τη θέση του υπουργού Καμπχάουζεν στο Βερολίνο πήρε ο Χάνσμαν. το πρώτο θεμέλιο της δημοκρατίας. Η επίθεση της δημοκρατικής Bonner Zeitung είχε ένα ύφος που σήμερα μας είναι οικείο. Μολ και Βολφ. Άραγε η Neue Rheinische Zeitung πραγματικά υπερασπιζόταν τη δημοκρατία. Τα μέλη της επιτροπής. οι δημοκράτες διαδήλωναν ενάντια στον υπουργό Χάνσμαν και ενάντια στις επιθέσεις που έκαναν οι αντιδραστικοί στη Δημοκρατική Οργάνωση.». προσέλκυσε χιλιάδες κόσμο. χωρίς την οποία καμιά ελευθερία δεν μπορεί να υπάρξει. ενώ πολλές από τις μαούνες που [ 39 ] . όμως θέλουμε επίσης τάξη. ο οποίος με τη σειρά του αντιμετώπισε διαδηλώσεις και διαμαρτυρίες. από το οποίο και μετά υπήρξε αυξανόμενη καταπίεση των δημοκρατικών και εργατικών οργανώσεων. τον Ένγκελς και τους κομμουνιστές συντρόφους τους. Ως το Σεπτέμβριο η κατάσταση είχε φτάσει σε σημείο βρασμού. όταν επαινούσε μια ξέφρενη ανταρσία που έβαζε σε κίνδυνο το δημοκρατικό καθεστώς.
Εκεί οι Ούγγροι. έγραψε ένα πλήθος άρθρων για τη Neue Rheinische Zeitung (η κυκλοφορία της οποία σταμάτησε προσωρινά μόνο) σχετικά με την ελβετική πολιτική και με το τι συνέβαινε στην επανάσταση σε άλλα μέρη της Ευρώπης. ο Ένγκελς έγραφε το 1849 ότι «η επανάσταση του 1848 ανάγκασε όλους τους ευρωπαϊκούς λαούς να πάρουν θέση υπέρ της ή εναντίον της. υπό την ηγεσία του Λούις Κόσουθ μάχονταν για να κερδίσουν την ανεξαρτησία τους. αφού έκανε διακρίσεις ανάμεσα σε διάφορες εθνικές ομάδες. μεταξύ άλλων.48 Θεωρούσε ότι η εξέλιξη της [ 40 ] . Όσο ήταν εκεί. Αυτό ήταν το αποκορύφωμα της κομμουνιστικής οργάνωσης στη διάρκεια της επανάστασης. ιδιαίτερα στην αυστριακή αυτοκρατορία. οι Πολωνοί και οι Ούγγροι). Οι απόψεις του Ένγκελς σχετικά με τους διάφορους εθνικούς αγώνες είναι εδώ και καιρό αμφιλεγόμενες. Ο Ένγκελς απόδρασε μέσω του Μπάρμεν στο Βέλγιο κι από εκεί στη Γαλλία.Εισαγωγή ταξίδευαν προς τα εκεί κουβαλούσαν κόκκινες σημαίες. Στο μεταξύ. Ο Ένγκελς μίλησε εκεί. Σε ένα μήνα. είχε βγει αφίσα που έλεγε ότι καταζητείται. Η Neue Rheinische Zeitung απαγορεύτηκε. Ο Ένγκελς πέρασε τους τελευταίους μήνες του χρόνου περπατώντας από την ανατολική Γαλλία στην Ελβετία. όπου έμεινε για ένα δίμηνο μέχρι τα πράγματα να ηρεμήσουν στη Γερμανία. Σε λιγότερο από δυο εβδομάδες οι Πρώσοι κήρυξαν την Κολονία σε κατάσταση πολιορκίας και αρκετοί από τους πιο γνωστούς ομιλητές και οργανωτές συνελήφθησαν. Ο Ένγκελς είχε φύγει από το σπίτι του. όλοι οι λαοί που ήταν ώριμοι για επανάσταση είχαν επαναστατήσει. θεωρούσε ότι τα εθνικά κινήματά τους κάποιες φορές δεν ήταν τίποτα περισσότερο από ένα πρόσχημα του αντιδραστικού ρωσικού δεσποτισμού. ιδιαίτερα τις μικρές ομάδες των σλαβικών λαών. ενώ σχετικά με άλλες. ενώ όλοι οι ανώριμοι λαοί είχαν σχηματίσει μια συμμαχία ενάντια στην επανάσταση». οι Ιταλοί. Πίστευε ότι άλλες από αυτές είχαν μέλλον ως ανεξάρτητα έθνη στην Ευρώπη (ιδιαίτερα οι Γερμανοί. πριν έρθει η αστυνομία. Τα «Αιτήματα του Κομμουνιστικού Κόμματος» μοιράστηκαν στη συγκέντρωση. Έτσι.
στην πλευρά της επανάστασης. αλλά επίσης σήμαινε ότι το μέλλον τους ως έθνη σε μια αναδυόμενη καπιταλιστική Ευρώπη ήταν αμφίβολο. Ο Μέρινγκ περιγράφει το πολιτικό πλαίσιο που δικαιολογούσε τις αντιλήψεις αυτές: Και στο ζήτημα των Σλάβων.50 [ 41 ] . η οποία όχι μόνο τους οδηγούσε να συμμαχήσουν με τον τσάρο της Ρωσίας. ιδιαίτερα στην αυστριακή αυτοκρατορία. που υποστήριζαν τους αντιδραστικούς Στιούαρτ από το 1640 ως το 1745. οι οποίοι στήριζαν την παλιά μοναρχία των Βουρβόνων στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης. ήταν οι Γερμανοί. τα συμφέροντα της επανάστασης έπαιζαν τον κύριο ρόλο στον καθορισμό της στάσης του Μαρξ και του Ένγκελς. οι Πολωνοί και οι Μαγιάροι· στην άλλη πλευρά. δηλαδή όλοι οι Σλάβοι.49 Θεωρούσε ότι η αντεπαναστατική φύση των Νότιων Σλάβων συνδεόταν με την έλλειψη οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Οι Αυστριακοί Σλάβοι –με εξαίρεση τους Πολωνούς– είχαν πάρει το μέρος της αντίδρασης στον αγώνα που έκανε η κυβέρνηση της Βιέννης ενάντια στους επαναστάτες Γερμανούς και ενάντια στην Ουγγαρία. βρίσκονταν οι άλλοι. Ο Μέρινγκ συνεχίζει λέγοντας: «Ο αγώνας τους για εθνική ανεξαρτησία τους έκανε πρόθυμα όργανα του τσαρισμού και αυτό το γεγονός δεν μπορούσαν να το αλλάξουν όλες οι καλοπροαίρετες αυταπάτες των δημοκρατικών Πανσλαβιστών». Είχαν καταλάβει με έφοδο την επαναστατημένη Βιέννη και την είχαν παραδώσει στην ανελέητη εκδίκηση των «Βασιλικών και Αυτοκρατορικών» αρχών.Φρίντριχ Ένγκελς επανάστασης. Τους σύγκρινε με ομάδες όπως οι Σκωτσέζοι Ορεσίβιοι. καθώς και οι Ρουμάνοι και οι Σάξονες της Τρανσυλβανίας». ήταν διαχωρισμένη σε «δύο τεράστια οπλισμένα στρατόπεδα: στη μια πλευρά. ή οι Βρετόνοι της Γαλλίας. την πλευρά της αντεπανάστασης. με εξαίρεση τους Πολωνούς.
στην οποία τα δημοκρατικά δικαιώματα δεν ήταν εύκολο να τα αποκτήσεις. ενώ ήταν εύκολο να τα χάσεις. τη ρωσική. Όπως το εκφράζει ένας βιογράφος που δεν του είχε και ιδιαίτερη συμπάθεια: Οι κρίσεις του Ένγκελς σχετικά με ολόκληρους λαούς καθρέφτιζαν τους πραγματικούς αγώνες και τις σκληρές επιλογές της εποχής. Ο Ένγκελς είχε δραστηριοποιηθεί στο εργατικό κίνημα της Ελβετίας και είχε διοριστεί εκπρόσωπος σε ένα εργατικό συνέδριο όσο ήταν εκεί. Όμως.51 Όμως. γιατί φαινομενικά ευνοεί συγκεκριμένες εθνικές ομάδες.52 Αυτό ήταν το κίνητρο πίσω από τις απόψεις του για το εθνικό ζήτημα. ένιωθε υποχρεωμένος να επισημάνει ενδεχόμενους εχθρούς του σκοπού της συνταγματικότητας – αν και μπορεί να έκανε λάθη στους ισχυρισμούς του – επειδή οι πραγματικοί εχθροί προκαλούσαν πολλούς θανάτους στους δημοκρατικούς που εκείνος υποστήριζε. ενώ κατηγορεί άλλες. Μέσα στις συνθήκες αυτές. την Ιταλία. Οι κρίσεις του σχετικά με συγκεκριμένους λαούς βασίζονταν στο αν στήριζαν τέτοια προχωρήματα κι επίσης στο αν υποστήριζαν την πιο αντιδραστική αυτοκρατορία από όλες. κι επειδή αποδείχτηκε λανθασμένη σχετικά με το μέλλον των σλαβικών λαών ως εθνικά κράτη.Εισαγωγή Η άποψη του Ένγκελς για το μέλλον των σλαβικών εθνοτήτων έχει δεχτεί επίθεση. Και στις δύο περιπτώσεις οι επιδόσεις των περισσότερων από τους Νότιους Σλάβους ήταν αποκρουστικές. ήθελε να γυρίσει στη Γερμανία και το κατάφερε στα [ 42 ] . την Πολωνία και την Ουγγαρία θα ήταν πρόοδος. ο Ένγκελς πάντοτε προσέγγιζε το ζήτημα από την οπτική της ευρωπαϊκής πολιτικής: η εθνική ανεξαρτησία στη Γερμανία. σε σχέση με το μωσαϊκό των εθνών που τα κρατούσαν ενωμένα οι αντιδραστικές απολυταρχικές αυτοκρατορίες που κυριαρχούσαν στην κεντρική και την ανατολική Ευρώπη.
καθώς οι ελπίδες του λαού συγκρούονταν με τη στρατιωτική ισχύ της Πρωσίας. που είχε ξεσπάσει ένα χρόνο πριν. Ήθελε το κοινοβούλιο της Φρανκφούρτης να εκδηλωθεί υπέρ της ενοποίησης ενάντια στη θέληση της Πρωσίας και έτσι να ανοίξει έναν επαναστατικό εμφύλιο πόλεμο. όπου διορίστηκε μια Επιτροπή Δημόσιας Ασφάλειας. Όταν η κυβέρνηση κινητοποίησε την εθνοφυλακή. που είχε στρατοπεδεύσει στην περιοχή για να την έχει στην κατοχή της. Πολέμησε στο στρατό ως βοηθός του «Αληθινού Σοσιαλιστή» Βίλιχ και υπήρξε βετεράνος τεσσάρων μαχών. Έτσι. ο Ένγκελς συμμετείχε στον πόλεμο που ακολούθησε. Όταν οι Πρώσοι εισέβαλαν. παρά τις προσπάθειες της ντόπιας αστικής τάξης να διώξει αυτό τον επικίνδυνο «κόκκινο» από την πόλη της. η εξέγερση ηττήθηκε. η κατάσταση οδηγήθηκε σε κρίση. Η Βιέννη βρισκόταν για άλλη μια φορά στα χέρια των αντιδραστικών φεουδαρχών. Η ένταση ανέβηκε στη Χώρα του Ρήνου στις αρχές Μαΐου 1849. με σκοπό να εμποδίσει μια δημοκρατική εξέγερση. [ 43 ] . στήθηκαν οδοφράγματα στη γενέτειρα του Ένγκελς. αυτή τη φορά η εξορία του δεν ήταν καθόλου προσωρινή. όταν άκουσε ότι δεν θα υπήρχαν κατηγορίες εναντίον του. Όμως. όταν αποσύρθηκε ξανά στην Ελβετία. στο Έλμπερφελντ. σίγουρα δεν είχε τελειώσει. Ο Ένγκελς ρίχτηκε στον αγώνα με το συνηθισμένο του κέφι.Φρίντριχ Ένγκελς τέλη του Ιανουαρίου του 1849. Το επαναστατικό κύμα. όμως οι Ούγγροι ακόμη πολεμούσαν κάτω από την ηγεσία του Λούις Κόσουθ. ο Ένγκελς έμεινε στο Παλατινάτο. Καθώς ο Μαρξ πήγε στο Παρίσι. το τελευταίο προπύργιο της επανάστασης. Ο Ένγκελς είχε ακόμη ελπίδες σε μια νέα γαλλική επανάσταση και η ίδια η Γερμανία φαινομενικά επρόκειτο να ενοποιηθεί. Ωστόσο. ωστόσο η επιρροή του είχε αρχίσει να ξεθωριάζει. η Neue Rheinische Zeitung αναγκάστηκε να σταματήσει και το τέλος της Γερμανικής Επανάστασης πλησίαζε.
Άλλωστε. γράφοντας τα εξής: οι ίδιοι [οι εργάτες] πρέπει να συνεισφέρουν περισσότερο στην τελική τους νίκη. Μιλούσαν όλο και περισσότερο για την ανάγκη μιας «διαρκούς επανάστασης». Η κραυγή τους στη μάχη πρέπει να είναι: Διαρκής Επανάσταση. καθώς η εργατική τάξη είχε εξελιχθεί σε ενεργό δύναμη στο πολιτικό σκηνικό. να μην επιτρέψουν να τους παρασύρουν τα υποκριτικά λόγια των δημοκρατών μικροαστών.53 Ξόδεψαν πολύ χρόνο αναλύοντας την επανάσταση και το τι είχε πάει στραβά. να πάρουν ανεξάρτητη πολιτική θέση όσο γίνεται πιο γρήγορα. Πρέπει να ενημερωθούν για τα δικά τους ταξικά συμφέροντα.Εισαγωγή Η εξορία Ο Μαρξ έφτασε στο Λονδίνο το καλοκαίρι του 1849. κάνοντας τη δική τους εργατική επανάσταση. περίμεναν ότι η χαμένη επανάσταση θα αναδυόταν ξανά πολύ γρήγορα. όπως είναι εμφανές σε ένα γράμμα που ο Μαρξ έγραψε στον Ένγκελς εκείνο το καλοκαίρι. προτιμώντας ένα συμβιβασμό με το παλιό καθεστώς. ταξιδεύοντας μέσω Γένοβας από τη θάλασσα για να αποφύγει προβλήματα στη Γαλλία. Ο Ένγκελς πήγε κοντά του το φθινόπωρο. Ήταν και οι δύο νέοι και δεν θα μπορούσαν να σκεφτούν ότι η εξορία τους θα διαρκούσε ως το τέλος της ζωής τους. Ανέπτυξαν περαιτέρω την ανάλυση που διατήρησαν για την υπόλοιπη ζωή τους: η αστική τάξη ήθελε επανάσταση. ο Μαρξ κι ο Ένγκελς έδιναν πολύ μεγάλη έμφαση στην ανάγκη να συνεχίσουν οι εργάτες μια αστική επανάσταση. οι δημοκράτες και οι διάφοροι υποστηρικτές της αστικής τάξης ήταν επαναστάτες με μισή καρδιά και γι’ αυτό αποσύρθηκαν από την τελική αναμέτρηση.54 [ 44 ] . Στα κείμενά τους. μέχρι να επιτευχθεί η εργατική εξουσία. Έτσι. ώστε να μην αμφισβητήσουν ούτε για μια στιγμή την αναγκαιότητα ενός ανεξάρτητα οργανωμένου κόμματος του προλεταριάτου. Το 1850 απευθύνονταν προς την Κομμουνιστική Ένωση. αλλά ήταν πολύ δειλή για να πολεμήσει πραγματικά γι’ αυτήν.
[ 45 ] . ημιφεουδαρχική Ρωσία έπρεπε να κάνουν άλμα πάνω από τα κεφάλια της εξαιρετικά αδύναμης και αμφιταλαντευόμενης αστικής τάξης. ιδιαίτερα από τους Μπλανκιστές που πίστευαν ότι. του οποίου η οικογένεια υπέφερε από φοβερή φτώχεια. ενώ και οι δυο τους απογοητεύτηκαν γρήγορα με την πολιτική των προσφύγων.Φρίντριχ Ένγκελς Ο Ρώσος επαναστάτης Λέων Τρότσκι θα επέκτεινε την ανάλυση αυτή μισό αιώνα αργότερα για να εξηγήσει πώς οι Ρώσοι εργάτες στην καθυστερημένη. θα μπορούσε με κάποιο τρόπο να κάνει την επανάσταση. παρά τις δυσμενείς αντικειμενικές συνθήκες. καθώς ο ίδιος έμενε στη Γερμανία. οι ελπίδες μιας άμεσης αναβίωσης της επανάστασης γρήγορα ξεθώριασαν και οι εξόριστοι επαναστάτες έπρεπε να υπολογίσουν με σοβαρότητα τι έπρεπε να κάνουν. Το έκανε για να εξασφαλίσει ότι θα έπαιρνε ένα αξιοπρεπές εισόδημα από τον πατέρα του. Το εισόδημα του Ένγκελς χρησιμοποιούταν σε μεγάλο βαθμό για να συντηρεί το Μαρξ και την οικογένειά του –το καθήκον αυτό ανέλαβε ο Ένγκελς από το 1850 μέχρι το θάνατο του Μαρξ. Διαχωρίστηκαν από τις συνήθειες και τους μικρόψυχους καβγάδες των άλλων Ευρωπαίων εξόριστων. αν η επαναστατική πρωτοπορία δρούσε μόνη της.55 Ωστόσο. ώστε να κάνουν την επανάσταση. Οι προσπάθειές τους να κυκλοφορήσουν μια γερμανική εφημερίδα από το Λονδίνο δεν κράτησαν πολύ. ενώ η Κομμουνιστική Ένωση διασπάστηκε. Το έκανε αυτό από προσωπική και πολιτική εκτίμηση προς το Μαρξ. είχαν στρατηγικές διαφορές από τους άλλους σοσιαλιστές. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς είδαν τελικά ότι ο καπιταλισμός είχε σταθεροποιηθεί πολιτικά μετά το επαναστατικό κύμα και ετοιμαζόταν για μεγάλη οικονομική επέκταση σε γωνιές του πλανήτη που δεν είχε αγγίξει ξανά. Επίσης. Το 1850 ο Ένγκελς πήρε μια απόφαση που συνεπαγόταν μια μεγάλη προσωπική θυσία: συμφώνησε να δουλέψει ξανά στην οικογενειακή επιχείρηση των Έρμεν και Ένγκελς στο Μάντσεστερ. που ήθελε να επιβλέπει το συνεταίρο του Έρμεν ένα μέλος της οικογένειας. δηλαδή για πάνω από 40 χρόνια.
η Τζένη Λώρα και η Τζένη Ελεονόρα. Η Ελεονόρα Μαρξ περιγράφει τη μέρα. πλήρωνε για τις διακοπές και φρόντισε ώστε τα κορίτσια να μορφωθούν. Ο Ένγκελς έσωσε την οικογένεια του Μαρξ από αυτή την πενία και επέτρεψε στο Μαρξ να αναπτύξει τις θεωρητικές μελέτες του. αφού εξασφάλισε αρκετά χρήματα για να συντηρεί τον εαυτό του και την οικογένεια Μαρξ με μια σχετική άνεση: Ήμουν μαζί με τον Ένγκελς όταν έφτασε στο τέλος αυτών των καταναγκαστικών έργων και είδα το τι θα πρέπει να περνούσε όλα αυτά τα χρόνια. όταν τελικά κατάφερε να φύγει. 56 Η οικογένεια ήταν αναγκασμένη να υπομένει πολλά ταξίδια. η Τζένη. άντεξε πολλές εγκυμοσύνες. Η βοήθεια του Ένγκελς τελικά έδωσε στην οικογένεια τη δυνατότητα να μετακομίσει σε ένα σπίτι στο βόρειο Λονδίνο. Ο Μαρξ έγραψε στον Ένγκελς το 1850 μετά το θάνατο του μικρού του γιου Χάινριχ Γκίντο ότι η γυναίκα του ήταν σε κατάσταση εξάντλησης και ότι το μωρό είχε πεθάνει πέφτοντας «θύμα της αστικής αθλιότητας». Ζούσαν σε άθλια καταλύματα στο Σόχο του Λονδίνου και συνεχώς τους βασάνιζαν τα προβλήματα υγείας και οι απλήρωτοι λογαριασμοί. του οποίου ο πρώτος τόμος εμφανίστηκε το 1867. καθώς φόρεσε τις μπότες του το πρωί για να πάει στο γραφείο του. Δεν θα ξεχάσω ποτέ το θριαμβευτικό τρόπο με τον οποίο αναφώνησε «για τελευταία φορά». τους εξασφάλισε ότι θα μπορούσαν πάντα να γιορτάζουν τα Χριστούγεννα. Λίγες ώρες μετά στεκόμασταν στην εξώπορτα περιμένοντάς τον. Τον είδαμε να έρχεται περνώντας το χωραφάκι απέναντι από το σπίτι όπου ζούσαμε. την καταδίωξη της αστυνομίας και πάνω απ’ όλα τη φτώχεια. Απεχθανόταν τη δουλειά στην Έρμεν και Ένγκελς και αρχικά νόμιζε ότι θα ήταν εκεί μόνο για ένα μικρό διάστημα.Εισαγωγή Η σύζυγος του Μαρξ. Κι επίσης ο Ένγκελς δεν παραπονέθηκε ποτέ γι’ αυτό. Κουνούσε το ραβδί του στον αέρα [ 46 ] . όμως μόνο τρία παιδιά επιβίωσαν ως την ενηλικίωση –η Τζένη Κάρολαϊν. σχεδόν 20 χρόνια μετά. που κορυφώθηκαν στο Κεφάλαιο.
όταν έχασα τη Μαίρη. Αντί γι’ αυτό. τη Μαίρη και τη Λίζι. δεν μπορούσα να το ξεχάσω. Πιστεύεται ότι ο Ένγκελς γνώρισε τη Μαίρη όταν πρωτοεπισκέφτηκε το Μάντσεστερ στις αρχές της δεκαετίας του 1840 και είναι βέβαιο ότι τον συνόδεψε στην ηπειρωτική Ευρώπη το 1845. Αυτή κι ο Ένγκελς δεν παντρεύτηκαν ποτέ.Φρίντριχ Ένγκελς και τραγουδούσε. όμως η κατάσταση απαλύνθηκε επίσης από τις προσωπικές του σχέσεις με τις αδελφές Μπερνς. Όπως έγραψε στο Μαρξ. το πρόσωπό του ακτινοβολούσε. αν και προφανώς ήταν ακόμη πληγωμένος: Σου το λέω. όπως ήταν φυσικό.57 Το ότι ο Ένγκελς συμφώνησε να δουλέψει στο Μάντσεστερ ήταν σημάδι της αφοσίωσής του στην οικογένεια Μαρξ. δεν έχασα επίσης τον [ 47 ] . Έγραψε ένα αρκετά επικριτικό γράμμα. το γράμμα σου έμεινε κολλημένο στο μυαλό μου για μία ολόκληρη βδομάδα. Η Μαίρη ήταν Ιρλανδέζα και ανήκε στην εργατική τάξη. Δεν πειράζει. Ο Ένγκελς δεν απάντησε για μια βδομάδα. Ο Μαρξ έλαβε ένα γράμμα από τον Ένγκελς που τον πληροφορούσε για το θάνατό της και ο Ένγκελς. Και χαίρομαι που.58 Ο θάνατος της Μαίρης Μπερνς ήταν σχεδόν η μοναδική περίσταση στην οποία οι δύο φίλοι αντάλλαξαν αιχμηρά λόγια. Τότε στρώσαμε το τραπέζι για να το γιορτάσουμε και ήπιαμε σαμπάνια και ήμασταν ευτυχισμένοι. αλλά αυτός ζούσε για πολύ καιρό στο σπίτι που εξασφάλισε για εκείνη και τη Λίζι στο Άρντγουικ (παρόλο που εκείνος διατηρούσε μια ξεχωριστή κατοικία). Τελικά ο Ένγκελς μεταπείστηκε. Ο Ένγκελς ταράχτηκε ιδιαίτερα όταν η Μαίρη πέθανε σε ηλικία 41 ετών το 1863. στο οποίο ο Μαρξ απάντησε ζητώντας συγγνώμη εκ βαθέων. «ένιωσα σαν να έθαβα μαζί της το τελευταίο απομεινάρι της νιότης μου». το τελευταίο γράμμα σου το εξισορρόπησε. η απάντηση του Μαρξ ασχολούταν κυρίως με τα οικονομικά θέματα και τα προβλήματα υγείας που βασάνιζαν ξανά την οικογένεια. περίμενε από τον παλιό του φίλο να του δείξει μεγάλη συμπόνοια.
όπως κι από τόσα άλλα). Αφετέρου. που είναι γνωστή ως Λίζι.Εισαγωγή παλιότερο και καλύτερο φίλο μου. Μπορούμε μόνο να κάνουμε υποθέσεις. τουλάχιστον επισήμως. [ 48 ] . Από άποψη μόρφωσης. Η Μαίρη κι ο Ένγκελς δεν παντρεύτηκαν ποτέ και ζούσαν ξεχωριστά. Γιατί απάντησε κατ’ αυτό τον τρόπο ο Μαρξ. Είχαν φιλικές σχέσεις με τη Λίζι (εκείνη και η Τζένη Μαρξ πήγαιναν μαζί διακοπές τα τελευταία χρόνια) και η Ελεονόρα επισκεπτόταν το Μάντσεστερ για να μείνει στο σπιτικό του Ένγκελς και της Μπερνς. θα πρέπει να φαινόταν ότι διέφεραν πάρα πολύ – η Μαίρη ήταν μάλλον αναλφάβητη. Πολλά λέγονται για τις αντισυμβατικές σχέσεις του Ένγκελς με τις αδελφές Μπερνς (παντρεύτηκε τη Λίζι μόνο όταν ήταν στο κρεβάτι του θανάτου της το 1878).τ. όμως φαίνεται ότι αφενός τα δικά του προβλήματα του είχαν γίνει έμμονη ιδέα (αυτός και η Τζένη είχαν αποφασίσει να βρουν στις δύο μεγαλύτερες κόρες τους δουλειά ως γκουβερνάντες και να μετακομίσουν σε ένα ενοικιαζόμενο δωμάτιο με τη μικρή τους κόρη –αν και ο Ένγκελς τελικά τους έσωσε από αυτό. Επίσης τους συνόδεψε σε ένα ταξίδι στην Ιρλανδία.μ. είναι πιθανό ότι ο Μαρξ δεν είχε καταλάβει τα αισθήματα του Ένγκελς για τη Μαίρη. Όταν ο Ένγκελς τελικά ξεκίνησε μια σχέση με την αδελφή της Μαίρης. Οι μεγάλες ταξικές διαφορές ανάμεσά τους ήταν πολύ πιο δύσκολο να ξεπεραστούν το 19ο αιώνα από ό. Συχνά γίνονται υπαινιγμοί ότι η σχέση τους θα * (Σ.) Φίνιαν (Fenian): έτσι ονομάζονταν τα μέλη μιας μυστικής ιρλανδικής εθνικιστικής οργάνωσης που δραστηριοποιούταν κυρίως στην Ιρλανδία.τι θα ήταν σήμερα. και δεν είχε τους ίδιους φίλους με τον Ένγκελς. τη Λυδία. για παράδειγμα.59 Έτσι το απειλούμενο ρήγμα ανάμεσα στους δύο μπαλώθηκε. τις ΗΠΑ και τη Βρετανία ιδιαίτερα στη δεκαετία του 1860. Η σχέση τους ήταν αντισυμβατική. ο Μαρξ και η Τζένη πρόσεξαν ώστε να μην κάνουν ξανά το ίδιο λάθος.
βρήκε τη θεία.τ. φιλικά διακείμενες προς τον κομμουνισμό και προς το σκοπό του ιρλανδικού εθνικισμού. κόκκινο κρασί κ. Η παρατήρηση του Τέρελ Κάρβερ ότι «στον έρωτα ο Ένγκελς δεν φαίνεται ότι αναζήτησε μια γυναίκα πνευματικά ισότιμή του» είναι αρκετά συνηθισμένη.Φρίντριχ Ένγκελς πρέπει να ήταν άνιση. εμένα και την [ 49 ] . που της έδειξε επίσης τα λημέρια των Μαρτύρων Φίνιαν* του Μάντσεστερ. έμφυτα συναισθήματά της για την τάξη της είχαν πολύ μεγαλύτερη αξία για μένα και μου φάνηκαν πιο χρήσιμα σε στιγμές κρίσης απ’ ό. όταν ο θείος [Ένγκελς] γύρισε σπίτι. ξαπλώσαμε στο πάτωμα όλη τη μέρα πίνοντας μπύρα. 62 Η δεκατετράχρονη Ελεονόρα Μαρξ έγραψε στην οικογένειά της το 1869 κάνοντας μια περιγραφή του σπιτικού των Μπερνς: Το Σάββατο είχε τόση ζέστη ώστε εμείς. Ο Ένγκελς έγραψε στη σύζυγο τού Γερμανού σοσιαλιστή Αύγουστου Μπέμπελ το 1878 μετά το θάνατο της Λίζι: «Ήταν μια αυθεντική Ιρλανδή προλετάρια και τα παθιασμένα.60 Δεν είναι δυνατόν από μια τέτοια χρονική απόσταση να γνωρίζουμε αν οι αδελφές Μπερνς ήταν «πνευματικά ισότιμές του». Υπάρχουν όμως κάποιες αποδείξεις ότι ο Ένγκελς κέρδισε πολλά ζώντας με αυτές τις γυναίκες και ότι οι προσωπικότητές τους ταίριαζαν με τη δική του. Δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να δείχνει ότι η σχέση θεωρούταν ποτέ μονόπλευρη ή καταπιεστική από κάποιον απ’ τους δύο. Ξέρουμε όμως ότι ήταν πολιτικοποιημένες.τι όλη η εκλέπτυνση και η μόρφωση των καλλιεργημένων και καλαίσθητων νεαρών κυριών σας». πράγμα που ταιριάζει με την εικόνα του εύπορου αστού που έχει εργάτριες ερωμένες. είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα ασχολούταν με την πολιτική των Χαρτιστών της εποχής αυτής. Η Ελεονόρα Μαρξ έμαθε για την καταπίεση των Ιρλανδών από τη Λίζι Μπερνς. κρατώντας τες μακριά από την αξιοσέβαστη κοινωνία.61 Όταν ο Ένγκελς γνώρισε τη νεαρή Μαίρη Μπερνς στο Μάντσεστερ της δεκαετίας του 1840. Το απόγευμα. όπως και τόσοι άλλοι Ιρλανδοί εργάτες και εργάτριες στην υφαντουργία.λ…. δηλαδή η θεία [Λίζι] κι εγώ και η Σάρα.
μόνο όταν έφυγε από την εταιρία Έρμεν και Ένγκελς και μετακόμισε στο Λονδίνο μπορούσε να ζει ανοιχτά με τη Λίζι. εκπρόσωπο της αντιδραστικής αριστοκρατικής κάστας των Γιούνκερ. τώρα βρέθηκαν σε μια πολύ διαφορετική κατάσταση. κι αυτό ήταν όλο. Έτσι.Εισαγωγή Έλεν [την ανιψιά της Λίζι]. Και οι δύο άνδρες ξόδευαν πολύ χρόνο σχολιάζοντας. Η Βρετανία και η αυτοκρατορία της βρίσκονταν σε μια περίοδο πρωτόγνωρης επέκτασης τόσο στο εσωτερικό όσο και πέρα από τον ωκεανό.63 Ο ρόλος του ως αξιοσέβαστου επιχειρηματία ήταν ένας από τους λόγους για τον οποίο ο Ένγκελς έπρεπε να κρατάει την ιδιωτική του ζωή ξεχωριστή από τη δουλειά του. Στη Γαλλία. Οι επαναστάτες του 1848. για τα οποία δεν μπορούσαν να κάνουν πολλά [ 50 ] . τόσο στην αλληλογραφία τους όσο και σε διάφορα άρθρα και άλλα κείμενα. που μας έλεγε ιρλανδέζικες ιστορίες. μόνο με ένα μεσοφόρι κι ένα βαμβακερό φόρεμα. Η αντίδραση θριάμβευε σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης. όπως συμβαίνει συχνά σε περιόδους αντίδρασης και ήττας της εργατικής τάξης. Ο Μαρξ δούλευε τις μελέτες του για το Κεφάλαιο. οι άνδρες της δράσης. τα γεγονότα. Η περίοδος που ανοιγόταν μπροστά στο Μαρξ και τον Ένγκελς στη δεκαετία του 1850 ήταν πολύ δύσκολη για να προκαλέσει κανείς πολιτική αναταραχή. χωρίς κορσέδες ούτε μπότες. κυριαρχούταν από εσωστρεφείς. ενώ η κάποτε μαχητική εργατική τάξη της έμπαινε σε μια μακρά περίοδο κοινωνικής ειρήνης και σχετικής ευημερίας. σεκταριστικούς μικροκαβγάδες. ο Λουδοβίκος Ναπολέων εγκαθίδρυσε μια δικτατορία. το οποίο τελικά ενοποιήθηκε κάτω από την πρωσική κυριαρχία. σχεδόν 20 χρόνια μετά. μια συμμαχία της πρωσικής μοναρχίας με τον πολιτικό Βίσμαρκ. να είμαστε όλες ξαπλωμένες με όλο μας το σώμα στο πάτωμα. κινήθηκε προς ένα συγκεντρωτικό και βιομηχανικό καπιταλιστικό κράτος. Στη Γερμανία. Η αριστερή πολιτική. που διήρκεσε μέχρι το γαλλοπρωσικό πόλεμο.
από την οποία αγόραζε το βαμβάκι που έπαιζε κεντρικό ρόλο στη βρετανική οικονομία. ιδιαίτερα όταν αφορούσαν στρατιωτικά ζητήματα ή θέματα της διεθνούς διπλωματίας. συνέβησαν δύο γεγονότα στις αρχές της δεκαετίας του 1860 που ο Μαρξ κι ο Ένγκελς τα θεώρησαν σημαντικά: η απελευθέρωση των δουλοπάροικων στη Ρωσία το 1861 και ο εμφύλιος πόλεμος στην Αμερική. όπως έδειξε η προσπάθειά του να γίνει πολεμικός ανταποκριτής της Daily News. στη συντριπτική τους πλειονότητα. ο οποίος ξεκίνησε την ίδια χρονιά και τελικά θα ολοκλήρωνε την αστική επανάσταση που άρχισε ενάντια στην αγγλική αποικιοκρατία το 1776. Η βρετανική άρχουσα τάξη έτεινε προς την υποστήριξη της Νότιας Ομοσπονδίας. Ο Μαρξ έγραφε το 1860: «Κατά τη γνώμη μου. Από την άλλη πλευρά. Ο Μαρξ είχε προσληφθεί για να γράφει τακτικά άρθρα στη New York Daily Tribune πάνω σε διάφορα θέματα. και αφετέρου το κίνημα των σκλάβων στη Ρωσία». οι Βρετανοί εργάτες κι εργάτριες. Ο ίδιος ο Ένγκελς είδε ότι ήταν αδύνατο να βρει δημοσιογραφική δουλειά πλήρους απασχόλησης εξαιτίας των πολιτικών του απόψεων.Φρίντριχ Ένγκελς πράγματα. Η Ένωση [ 51 ] . Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς ήταν ενθουσιώδεις υποστηρικτές της Βόρειας Ένωσης.65 Ο αμερικάνικος εμφύλιος ήταν ένας αγώνας ανάμεσα στη Νότια Ομοσπονδία των δουλοκτητικών πολιτειών και στις Βόρειες Πολιτείες υπό την ηγεσία του Λίνκολν.64 Παρόλο που η ταξική πάλη παρέμενε σε χαμηλό επίπεδο στη Βρετανία. Επίσης. ήταν αντίθετοι στη δουλεία και διαδήλωναν υποστηρίζοντας τη νίκη του Βορρά. για τον αμερικάνικο εμφύλιο και για την οικονομική ύφεση του 1857. Συχνά τα έγραφε ο Ένγκελς. Έγραφαν για τον Πόλεμο της Κριμαίας. που άρχισε με το θάνατο του Τζον Μπράουν. η βρετανική άρχουσα τάξη είδε τις αναδυόμενες Ηνωμένες Πολιτείες ως μια μεγάλη απειλή στην παγκόσμια κυριαρχία της. που ήθελαν να σταματήσουν την επέκταση της δουλείας σε άλλες πολιτείες. τα σπουδαιότερα πράγματα που συμβαίνουν στον κόσμο σήμερα είναι αφενός το κίνημα των σκλάβων στην Αμερική.
πρώτον. δεν έχει καταφέρει τίποτα περισσότερο από την ανακάλυψη ότι όλοι οι στρατηγοί του είναι βλάκες και όλοι οι αξιωματικοί του παλιάνθρωποι και προδότες». Ο Ένγκελς έγραφε στο Μαρξ το Νοέμβριο του 1862: «Πρέπει να πω ότι δεν μπορώ να νιώσω κανέναν ενθουσιασμό για ένα έθνος που επιτρέπει στον εαυτό του να ηττηθεί επανειλημμένα σε ένα τόσο τεράστιο ζήτημα από έναν πληθυσμό ο οποίος είναι το ένα τέταρτο του δικού του. λόγω της αποτυχίας των στρατών του Βορρά να πετύχουν γρήγορες και αποφασιστικές νίκες ενάντια στο δήθεν κατώτερο Νότο. Ένα και μοναδικό τάγμα από Νέγρους θα είχε αξιοσημείωτη επίδραση στα νεύρα των Νοτίων».Εισαγωγή αντιπροσώπευε την πιο βιομηχανοποιημένη. δημοκρατική και προοδευτική κοινωνία. Η ανώτερη τακτική του Νότου. ο Μαρξ κι ο Ένγκελς έδειχναν μεγάλη ανυπομονησία. Έπειτα από δεκαοχτώ μήνες πολέμου. υπό την ηγεσία του Στρατηγού Λι. χρησιμοποιήθηκε η ανώτερη βιομηχανική δύναμη του καπιταλισμού του Βορρά σε σχέση με το δουλοκτητικό σύστημα του Νότου. οδηγούσε κάποιες φορές τον Ένγκελς να χάσει την ελπίδα ότι ο Βορράς θα κέρδιζε. [ 52 ] . Κρίσιμο ρόλο για την τύχη του Βορρά έπαιξε. Το πιο σημαντικό ήταν ότι οι ηγέτες και οι στρατιωτικοί του αρνούνταν να κινητοποιήσουν τα ριζοσπαστικά συναισθήματα της μάζας των Βορείων και τους φυσικούς υποστηρικτές τους στις νότιες πολιτείες –τους ίδιους τους σκλάβους και τις σκλάβες. Δεύτερον. Από καθαρά στρατιωτική άποψη είχε καλούς λόγους. θα υιοθετήσει επαναστατικές μεθόδους και θα ανατρέψει την κυριαρχία εκείνων των πολιτικών που υποστήριζαν τη δουλεία στα σύνορα. Ο Ένγκελς αναγνώρισε το σημάδι που θα άφηνε ο εμφύλιος πόλεμος στη μελλοντική ανάπτυξη της χώρας.67 Αυτό ακριβώς έγινε. Ο Μαρξ έγραφε τον Αύγουστο του 1862 ότι «ο Βορράς επιτέλους θα κάνει τον πόλεμο σοβαρά. αφού ο Βορράς διεξήγε τον πόλεμο τα δύο πρώτα χρόνια με έναν ανοργάνωτο και απρόθυμο τρόπο.66 Αυτός κι ο Μαρξ είχαν ήδη συζητήσει το αν ο Νότος είχε πιθανότητες να νικήσει. η Διακήρυξη Απελευθέρωσης του Λίνκολν με σκοπό την ελευθερία των σκλάβων. Όμως.
μια οργάνωση που είχε αρχίσει να νιώθει τη δύναμή της στη βιομηχανία μετά από αρκετά [ 53 ] . Μόλις η δουλεία –το μεγαλύτερο εμπόδιο στην πολιτική και κοινωνική ανάπτυξη των Ηνωμένων Πολιτειών– συντριβεί. γνωστή ως η Πρώτη Διεθνής. όλα αυτά συνέβαλαν στο να δημιουργηθεί ένα αίσθημα διεθνισμού στη βρετανική εργατική τάξη. το αγγλικό και το γαλλικό. Το βασικό της στήριγμα στην Αγγλία προερχόταν από το Συνδικαλιστικό Συμβούλιο του Λονδίνου. που αντλήθηκαν από τα δυο βασικά εθνικά συστατικά της. η χώρα θα ζήσει μια άνθιση που πολύ σύντομα θα της εξασφαλίσει μια εντελώς διαφορετική θέση στην ιστορία του κόσμου. Η Διεθνής ήταν ένα κράμα από πολύ διαφορετικές πολιτικές θέσεις. Αποτελούσαν επίσης το πλαίσιο για την απόφαση του Μαρξ και του Ένγκελς να ασχοληθούν άμεσα με την οργάνωση της εργατικής τάξης για πρώτη φορά μετά την κατάρρευση των επαναστάσεων του 1848.68 Η Πρώτη Διεθνής Η αλληλεγγύη των Βρετανών εργατών προς την πλευρά των Βορείων στον αμερικάνικο εμφύλιο.Φρίντριχ Ένγκελς η οποία επρόκειτο να γίνει οι «Ηνωμένες Πολιτείες». Ο Μαρξ έπαιζε κεντρικό ρόλο στην πολιτική της ανάπτυξη και στο γεγονός ότι παρέμεινε ενωμένη ως οργάνωση τα επόμενα χρόνια. σχηματίστηκε το 1864 και έκανε το πρώτο συνέδριό της το 1865. τον Τζόζεφ Βεϊντεμέιερ. Τότε ο στρατός και το ναυτικό που δημιουργήθηκε στη διάρκεια του πολέμου θα έχει αρκετή δουλειά να κάνει. Η Διεθνής Ένωση των Εργατών. η μαζική συμπάθεια προς την προσπάθεια τού Γκαριμπάλντι να ενοποιήσει την Ιταλία το 1861 και η υποστήριξη προς το δημοκρατικό αγώνα στην Πολωνία. Έγραφε στον παλιό του φίλο. που τότε ζούσε στο Σαιν Λιούις: Το αποτέλεσμα [του πολέμου] αναμφίβολα θα καθορίσει τη μελλοντική πορεία της Αμερικής συνολικά για εκατοντάδες χρόνια.
Εκεί. εκπροσωπούσε μόνο μια μειονότητα μέσα στην εργατική τάξη. παρόλο που ήταν επίσης πρόθυμοι να καλλιεργήσουν την αλληλεγγύη προς τα δημοκρατικά κινήματα σε άλλες χώρες. Όμως.τι θα ήταν δυνατό με [ 54 ] . Οι ηγέτες της –άνδρες όπως ο υποδηματοποιός Τζορτζ Ότζερ.Εισαγωγή χρόνια. η Διεθνής μας … θα έχει κάνει περισσότερα για την εργατική τάξη της Ευρώπης από ό. ώστε να εξασφαλίσει ότι η οργάνωση θα αρχίσει να παίρνει σάρκα και οστά και θα κάνει κάποια πρόοδο στο να οργανώνει πέρα από τα εθνικά σύνορα. Οι Γάλλοι ήταν οπαδοί του Προυντόν και άρα πίστευαν σε κάποια μορφή σοσιαλισμού των τεχνιτών. ήταν εχθρικοί απέναντι στο κράτος κι επίσης ήταν αντίθετοι στις απεργίες και την επανάσταση. κατά τα οποία η εργατική τάξη είχε παραμείνει αδρανής. τους ειδικευμένους συνδικαλιστές. Η κριτική τους προς τον καπιταλισμό γινόταν από την οπτική γωνία της επιστροφής στην παραγωγή μικρής κλίμακας. Ο Μαρξ έφτιαξε την εναρκτήρια ομιλία και τους κανόνες για το Γενικό Συμβούλιο της Διεθνούς. Ένας από τους βασικούς στόχους τους στη δημιουργία της Διεθνούς ήταν να εμποδίσουν τους ξένους απεργοσπάστες να υπονομεύσουν τα συνδικάτα στη Βρετανία. που είχε έδρα το Λονδίνο. Επομένως. Ο Μαρξ έγραφε με ενθουσιασμό στον Ένγκελς την 1η Μαΐου του 1865: Η μεγάλη επιτυχία της Διεθνούς Ένωσης είναι αυτή: η Μεταρρυθμιστική Ένωση [που βασιζόταν σε κινητοποιήσεις για το δικαίωμα της ψήφου] είναι το έργο μας… Ματαιώσαμε όλες τις απόπειρες του μεσαίου στρώματος να αποπροσανατολίσει την εργατική τάξη… Αν καταφέρουμε να ξαναενεργοποιήσουμε το πολιτικό κίνημα της αγγλικής εργατικής τάξης. ο κατασκευαστής ντουλαπιών Ρόμπερτ Άπλγκαρθ και ο ξυλουργός Ουίλιαμ Κρέμερ– είχαν πολιτικές θέσεις αρκετά διαφορετικές από αυτές του Μαρξ. προσπάθησε να χαράξει μια πορεία ανάμεσα στις δικές του πολιτικές απόψεις και σ' εκείνες που είχαν τα διάφορα κομμάτια της Διεθνούς.
ο Ένγκελς έγραψε μια σειρά από άρθρα για τη σύγκρουση αυτή και. Το κίνημα Φίνιαν των Ιρλανδών εθνικιστών οργάνωσε μια σειρά από ένοπλες διαδηλώσεις ενάντια στο βρετανικό κράτος κι έτσι έκαναν τη βρετανική άρχουσα τάξη να αντιληφθεί την [ 55 ] . που του είχε δώσει τη δυνατότητα να ελέγξει τις ιδέες και τις θεωρίες του με τη βοήθεια του πιο παλιού του φίλου: Κι έτσι ο τόμος αυτός τελείωσε. κατάλαβε επίσης ότι η νίκη της Πρωσίας θα οδηγούσε αναπόφευκτα στην ενοποίηση της Γερμανίας με τους όρους της Πρωσίας και στη διαμάχη ανάμεσα στο Βίσμαρκ και τον πρώην σύμμαχό του. δεν θα μπορούσα ποτέ να κάνω την τεράστια δουλειά που χρειάστηκε για τους τρεις τόμους. Ο Ένγκελς. γεμάτος ευγνωμοσύνη!71 Ο Ένγκελς βρισκόταν στο Μάντσεστερ και προφανώς δεν ασχολούταν με την καθημερινή δουλειά της Διεθνούς.τι έχουμε δει στην Αγγλία από το 1849.70 Το άλλο μεγάλο επίτευγμα του Μαρξ στα μέσα της δεκαετίας του 1860 ήταν η δημοσίευση του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου το 1867. Ο Μαρξ ήξερε πολύ καλά πόσα χρωστούσε στον Ένγκελς και για την οικονομική του υποστήριξη και για τη συνεχή συνεργασία τους. Μόνο χάρη σε σένα κατέστη αυτό δυνατό. όμως παρακολουθούσε έντονα την πολιτική και τη διεθνή κατάσταση. πράγμα σπάνιο γι’ αυτόν. Όταν ξέσπασε πόλεμος ανάμεσα στην Αυστρία και την Πρωσία το 1866. προέβλεψε εντελώς λανθασμένα την ήττα της Πρωσίας. Χωρίς την αυτοθυσία σου για μένα. έδειχνε έντονο ενδιαφέρον για την κατάσταση στην Ιρλανδία. το Λουδοβίκο Ναπολέοντα.69 Έγραφε επίσης το 1866: «Οι διαδηλώσεις των εργατών στο Λονδίνο.Φρίντριχ Ένγκελς οποιονδήποτε άλλον τρόπο. επίσης. Ωστόσο. είναι αποκλειστικά έργο της Διεθνούς». που έφτασε στο σημείο της κρίσης στα τέλη της δεκαετίας του 1860. που είναι υπέροχες σε σύγκριση με ό. Σε αγκαλιάζω.
Εισαγωγή πάλη ενάντια στην αποικιοκρατική καταπίεση της Ιρλανδίας. το βιβλίο δεν υλοποιήθηκε. η κατάσταση της προσωπικής ζωής του Ένγκελς. ιδιαίτερα όταν μια βόμβα στο Κλάρκενουελ σκότωσε απλούς ανθρώπους. αλλά και τους λόγους για τους οποίους η υποταγή αυτή δεν είχε εξαφανίσει την ταυτότητα. Η πολιτική κατάσταση στην Ευρώπη ήταν τότε ρευστή. σε μικρότερο βαθμό. στήριζε τον αγώνα τους. Ίσως ο λόγος να ήταν η αλλαγή στα πολιτικά γεγονότα και. Όταν επέστρεψε. Ωστόσο. Ήθελε να ερμηνεύσει τους οικονομικούς λόγους που κρατούσαν την Ιρλανδία υποταγμένη. όταν κρεμάστηκαν οι «Μάρτυρες του Μάντσεστερ» το 1867. έγραψε στο Μαρξ: «η ιρλανδική ιστορία δείχνει πόσο καταστροφικό είναι για ένα έθνος να έχει υποτελές ένα άλλο έθνος … τα πράγματα θα ήταν πολύ διαφορετικά και στην Αγγλία. Κάποιες ενότητές του βρέθηκαν στα χαρτιά του Ένγκελς μετά το θάνατό του. Ο τεράστιος ιρλανδικός πληθυσμός. σε ένα σπίτι στην οδό Ρίτζεντς Παρκ. την κουλτούρα και τον εθνικισμό της Ιρλανδίας.72 Ωστόσο. Τα αντίποινα ενάντια στους Φίνιαν από τη βρετανική άρχουσα τάξη ήταν άγρια και υπήρξε κατακραυγή εναντίον της. αφού είχε φύγει από την εταιρεία Έρμεν και Ένγκελς. που είχε μεταναστεύσει σε πόλεις όπως το Μάντσεστερ και το Λονδίνο. υπήρξε μια αντεπίθεση ενάντια στους Ιρλανδούς εθνικιστές από τους Άγγλους εργάτες. Όταν ξέσπασε πόλεμος ανάμεσα στις δύο μεγαλύτερες ηπειρωτικές [ 56 ] . παρά τις μεγάλες προσπάθειες των Άγγλων ηγετών. Αυτός και η Λίζι μετακόμισαν στο Λονδίνο το φθινόπωρο του 1870. αφού τώρα είχε την οικονομική ανεξαρτησία να αφιερώσει όλον του το χρόνο στην πολιτική. όπως και σε πιο πρόσφατες εποχές. Ο Ένγκελς ήθελε να γράψει μια ιστορία της Ιρλανδίας κι επισκέφτηκε τη χώρα μαζί με τη Λίζι και την Ελεονόρα Μαρξ το 1869. όμως φαίνεται ότι το μεγαλύτερο μέρος του δεν ολοκληρώθηκε. αν δεν ήταν απαραίτητο να κυβερνάει την Ιρλανδία με στρατιωτικά μέσα και να δημιουργήσει μια νέα αριστοκρατία εκεί».
Άραγε θα έπρεπε να συνεχίσει να κυβερνάει σύμφωνα με τα συμφέροντα του μεγάλου κεφαλαίου. οπότε ηττήθηκε ο γαλλικός στρατός. τη Γαλλία και τη Γερμανία. κατάλαβε ότι η κύρια απειλή προς τους Ευρωπαίους εργάτες ήταν ο γερμανικός επεκτατισμός. το φθινόπωρο του 1870. Επίσης. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς προέβλεψαν ότι η προσάρτηση της Αλσατίας-Λορένης (των επαρχιών που βρίσκονταν στα ανατολικά σύνορα της Γαλλίας) από τη Γερμανία θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε περισσότερους πολέμους μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας. Ένα δημοκρατικό καθεστώς ανακηρύχθηκε το Σεπτέμβριο του 1870. [ 57 ] . ή θα έπρεπε να δημιουργηθεί μια κυβέρνηση που θα εκπροσωπούσε τους εργάτες και τους μικρούς καταστηματάρχες. όπως έκανε η Δεύτερη Αυτοκρατορία. οι οποίες μπορούσαν να απαλυνθούν σε περιόδους σχετικής κοινωνικής γαλήνης.Φρίντριχ Ένγκελς ευρωπαϊκές δυνάμεις. ο Ένγκελς αρχικά υποστήριξε τη Γερμανία. Απέτυχαν. έφεραν στην επιφάνεια τις πολιτικές διαφορές μέσα στη Διεθνή. όμως πολύ σύντομα υπήρξαν διαφωνίες πάνω στο τι είδους δημοκρατία θα ήταν. όμως δεν μπορούσαν να συγκρατηθούν όταν κρίνονταν θεμελιώδη θέματα. Θεώρησε ότι η επέκτασή της ήταν ένα μέσο για να ηττηθεί ο Γάλλος αυτοκράτορας αφενός και για να περιοριστεί η δύναμη της αντιδραστικής Ρωσίας αφετέρου. Η κατάρρευση της Δεύτερης Αυτοκρατορίας οδήγησε σε διάφορες τοπικές απόπειρες εξέγερσης. ως το τέλος Μαΐου του 1871. Τα γεγονότα στη Γαλλία είχαν κεντρική πολιτική σημασία το 1870 και το 1871. Μόνο όταν ο Ναπολέων ο Γ’ ηττήθηκε στη μάχη του Σεντάν. Αυτή ήταν η κατάσταση που αντιμετώπιζαν τότε ο Μαρξ κι ο Ένγκελς. Η ανατροπή του Ναπολέοντα του Γ’ οδήγησε σε πολιτική αναταραχή τη Γαλλία από το Σεπτέμβριο του 1870. όταν η Κομμούνα του Παρισιού τελικά νικήθηκε και οι αντιδραστικοί πήραν τον έλεγχο της κατάστασης. όμως στο Παρίσι η δυνατότητα μιας επαναστατικής κυβέρνησης ήταν στην ημερήσια διάταξη.
Η ζωή της ήταν σύντομη. Η Κομμούνα ήταν η πραγματική δημοκρατία εν δράσει. Εκεί ο Μαρξ διατύπωσε τις ιδέες του για το καπιταλιστικό κράτος. όλος ο εργαζόμενος πληθυσμός συμμετείχε στην πολιτική και τη λήψη αποφάσεων και. Δόθηκε με τη μορφή ομιλίας στη συνάντηση του Γενικού Συμβουλίου στις 30 Μαΐου κι έπειτα τυπώθηκε σε βιβλιαράκι. σε αντίθεση με το στρατό και την αστυνομία του παλιού καπιταλιστικού κράτους. Η γαλλική κυβέρνηση αρνήθηκε να γυρίσει στο Παρίσι.Εισαγωγή Το Παρίσι βρισκόταν από τον Οκτώβριο σε κατάσταση πολιορκίας από πρωσικά στρατεύματα κατοχής. Η Κομμούνα καταστάλθηκε μετά από μια εβδομάδα μαχών από τις πιο αιματηρές που μπορεί να φανταστεί κανείς: χιλιάδες σκοτώθηκαν από τους αντεπαναστάτες και πολλοί περισσότεροι εξορίστηκαν ή απελάθηκαν. η οποία δημιούργησε την Κομμούνα του Παρισιού. όχι μόνο της γαλλικής αστικής τάξης. μέχρι να αφοπλιστεί ο μαχόμενος πληθυσμός. Αυτό οδήγησε σε επανάσταση στις 18 Μαρτίου. έγιναν προσπάθειες να σχηματιστεί ένα είδος κρατικής εξουσίας ή ένοπλης διακυβέρνησης. που δυνάμωσε πολύ την καινούργια χρονιά. αλλά και [ 58 ] . ίσως το πιο σημαντικό. όταν η υπάρχουσα κυβέρνηση έκανε ειρήνη με την Πρωσία για να τερματιστεί η πολιορκία. Ο Εμφύλιος Πόλεμος στη Γαλλία. Την είδαν ως πρότυπο του εργατικού κράτους: οι αντιπρόσωποι ήταν εκλεγμένοι και υπόλογοι. η Κομμούνα βρέθηκε ξανά πολιορκημένη. Τις τελευταίες μέρες της Κομμούνας ο Μαρξ ξεκίνησε να γράφει ένα από τα πιο γνωστά έργα του. που του παραγγέλθηκε από το Γενικό Συμβούλιο της Διεθνούς. Μόνο δυο μήνες μετά την ίδρυσή της. Η Κομμούνα υπήρξε η πρωταρχική απόπειρα να δημιουργηθεί μια επαναστατική κυβέρνηση της εργατικής τάξης και άρα είχε αποφασιστική σημασία για το Μαρξ και τον Ένγκελς. αυτή τη φορά από το στρατό της κυβέρνησης των Βερσαλλιών. Αυτό οδήγησε την πόλη σε ριζοσπαστικοποίηση. παραμένοντας στις Βερσαλλίες. Περιέγραψε πώς η συντριβή της Κομμούνας αντιπροσώπευε τα πιο βασικά ταξικά ένστικτα.
Φρίντριχ Ένγκελς των αντίστοιχων τάξεων σε άλλες χώρες: «Η ταξική εξουσία δεν μπορεί πια να μεταμφιεστεί με εθνική στολή· οι εθνικές κυβερνήσεις είναι ένα ενάντια στο προλεταριάτο!». ήταν εκείνο που εννοούσαν αυτός και ο Μαρξ όταν μιλούσαν για «δικτατορία του προλεταριάτου». 75 Αντίθετα.76 Η ανάγκη για μια εντελώς καινούργια μορφή κράτους δικαιώθηκε από τα φοβερά γεγονότα με τα οποία η Κομμούνα οδηγήθηκε στο τέλος της. οι επαναστάτες έπρεπε να είναι έτοιμοι να συντρίψουν το παλιό καπιταλιστικό κράτος. Οι εκλογές γίνονταν με καθολικό δικαίωμα ψήφου για τους άνδρες.74 Η εκπαίδευση ήταν ανοιχτή σε όλους και απαλλαγμένη από την παρέμβαση της θρησκείας και του κράτους. Οι δικαστές ήταν υπόλογοι και εκλεγμένοι. Ο στρατός και η επιστράτευση καταργήθηκαν και αντικαταστάθηκαν από μια Εθνοφρουρά που την αποτελούσαν όλοι οι πολίτες. που υπήρχε για να προστατεύει την τάξη των καπιταλιστών και την περιουσία της. Στη θέση του έπρεπε να φτιάξουν ένα εργατικό κράτος. εκτελεστικό και νομοθετικό ταυτόχρονα». Οι δημόσιοι αξιωματούχοι πληρώνονταν με το μισθό του εργάτη. Η προσπάθεια των Κομμουνάρων να καταλάβουν τον ουρανό καταστράφηκε με τον πιο αιματηρό τρόπο από τους άνδρες –και τις γυναίκες– που κατείχαν περιουσία. έλεγε ο Ένγκελς. Έγινε συνήθεια στις κυρίες που αγαπούσαν τη μόδα να πηγαίνουν και να παρακολουθούν την εκτέλεση πολλών χιλιάδων Κομμουνάρων τις μέρες που ακολούθησαν την ήττα.τι έχει κερδίσει η επανάσταση και θα εξασφαλίζει ότι οι καπιταλιστές δεν θα ξαναπάρουν την εξουσία. βασισμένο στην πιο πλήρη μορφή δημοκρατίας και σε νέες μορφές εξουσίας: μια εργατική πολιτοφυλακή που θα προστατεύει ό. Το αποφασιστικό μάθημα της Κομμούνας για το Μαρξ ήταν ότι «η εργατική τάξη δεν μπορεί απλώς να πάρει τον έλεγχο του έτοιμου κρατικού μηχανισμού και να τον χρησιμοποιήσει για τους δικούς της σκοπούς». 73 Η Κομμούνα ήταν μια νέα μορφή δημοκρατίας. Αυτό. όχι ένα κοινοβουλευτικό σώμα. Έγιναν διαδηλώσεις αλληλεγγύης προς την Κομμούνα από [ 59 ] . «ένα εργαζόμενο.
Έτσι. έκαναν ένα κλειστό συνέδριο το Σεπτέμβριο του 1871. Στην πραγματικότητα. στο οποίο ο Μαρξ και οι υποστηρικτές του κατάφεραν να κυριαρχήσουν επειδή ελάχιστοι από τους αντιπάλους τους εμφανίστηκαν. τον οποίον υποπτεύονταν πως είχε έρθει στη Διεθνή με σκοπό να καταστρέψει την οργάνωσή της. Αντίθετα. οι διαφωνίες συνεχίστηκαν.Εισαγωγή εργάτες σε πολλές διαφορετικές χώρες. και έδιναν μάχη ενάντια στην επιρροή του Μπακούνιν και των οπαδών του μέσα στη Διεθνή.77 Η αντεπίθεση οδήγησε στη διάσπαση της Διεθνούς. Το 1872 το να είσαι μέλος της Διεθνούς έγινε ποινικό αδίκημα στη Γαλλία. οι ηγέτες όλων των καπιταλιστικών δυνάμεων πήραν θάρρος από τη συντριβή αυτής της πρώτης εργατικής κυβέρνησης και οι ίδιοι άρχισαν ένα «κυνήγι μαγισσών» ενάντια στη Διεθνή. Υποστήριξαν σθεναρά τη συγκεντρωτική οργάνωση ενάντια στις αποκεντρωτικές τάσεις του Μπακούνιν. Για το σκοπό αυτό. επειδή διαφωνούσαν με τον Εμφύλιο Πόλεμο στη Γαλλία. δεν συμπαθούσαν την όλη εμπειρία της Κομμούνας. ο Μαρξ κι ο Ένγκελς πέρασαν το υπόλοιπο του 1871 και μεγάλο μέρος του 1872 κάνοντας δύο πράγματα: οργάνωναν τη βοήθεια και την αλληλεγγύη προς τους πρόσφυγες της Κομμούνας. ενώ ο Βίσμαρκ πρότεινε μια ευρωπαϊκή συμμαχία ενάντια στη Διεθνή. πολλοί από τους οποίους είχαν καταφύγει στο Λονδίνο. Και σε άλλα μέρη άρχισαν να σκέφτονται παρόμοια μέτρα καταστολής. Στους μήνες που ακολούθησαν. Το κίνημα των εργατών διεθνώς είδε την ήττα της Κομμούνας ως χτύπημα εναντίον όλων τους. που ήταν υπερβολικά επαναστατική για τις δικές τους επιφυλακτικές. ενώ ο Ένγκελς – ο οποίος ήταν υπεύθυνος για την αλληλογραφία με την Ιταλία και την Ισπανία – ξόδευε πολύ χρόνο προσπαθώντας να κερδίσει περισσότερη επιρροή [ 60 ] . Οι Άγγλοι συνδικαλιστές ηγέτες Ότζερ και Λιούκραφτ έφυγαν από την οργάνωση στην ίδρυση της οποίας είχαν βοηθήσει. ρεφορμιστικές πολιτικές θέσεις. Από την άλλη πλευρά. ο Μαρξ κι ο Ένγκελς ανακάλυψαν ότι έχουν να δώσουν μια μάχη μεγάλης έντασης με το Ρώσο αναρχικό Μπακούνιν.
Οι τελευταίες μέρες της Πρώτης Διεθνούς. Όμως. αν ήταν απαραίτητο. από την άλλη πλευρά. Η αντίσταση στο Μαρξ και τον Ένγκελς ήρθε ξανά από δύο πηγές: οι Άγγλοι συνδικαλιστές ηγέτες δεν ήθελαν μια σφιχτή επαναστατική πειθαρχημένη οργάνωση. ο Ένγκελς έσπρωξε το θέμα για τη μυστική οργάνωση του Μπακούνιν σε μια υποεπιτροπή. Ο [ 61 ] . ήθελαν επίσης αποκέντρωση. Στο συνέδριο της Χάγης οι Άγγλοι συνδικαλιστές ηγέτες προτίμησαν να στηρίξουν τους αναρχικούς. όπως κάθε εσωτερική διαμάχη της αριστεράς. κατάφερε να διωχτεί ο Μπακούνιν και ο σύμμαχός του Γκιγιόμ και έπειτα πρότεινε να απομακρυνθεί το Γενικό Συμβούλιο στη Νέα Υόρκη. τα οποία θα ήταν σταθερά αφοσιωμένα στον επαναστατικό ξεσηκωμό. παρά τη στάση των συνδικαλιστών ηγετών. τελείως αντίθετη με τα συμφέροντα και το πνεύμα της Διεθνούς. επειδή αυτό τους έδινε μεγαλύτερη επιρροή κι επειδή ταίριαζε καλύτερα στην άρνηση που είχαν προς το κράτος και τη σημασία του. Έτσι. Από την Αμερική ήταν ανίκανο να επηρεάσει τα γεγονότα στην Ευρώπη και ήταν πολύ λιγότερο ευάλωτο στις εσωτερικές ίντριγκες. Οι αναρχικοί. Τα πράγματα κατέληξαν σε κρίση στο συνέδριο της Χάγης το 1872. ο Ένγκελς συνειδητοποίησε ότι η πλειοψηφία των αντιπροσώπων θα ψήφιζε υπέρ αυτού και του Μαρξ.Φρίντριχ Ένγκελς για τις ιδέες που είχαν αυτός και ο Μαρξ στις περιοχές όπου ο Μπακούνιν και οι οπαδοί του ήταν σχετικά ισχυροί. θα μπορούσε να δώσει κάποια ώθηση ώστε να σχηματιστούν ανεξάρτητα κόμματα της εργατικής τάξης σε όλη την Ευρώπη. Τότε. Ισχυρίστηκε ότι ο Μπακούνιν στην πραγματικότητα οργάνωνε μια συγκεντρωτική μυστική συνομωσία. πίεζε ακόμα για να πάρει μεγαλύτερη δύναμη το Γενικό Συμβούλιο. επειδή αυτό ήταν αντίθετο στη δειλή και πραγματιστική πολιτική τους και δεν ήθελαν να βρεθούν δεμένοι σε μια πολιτική γραμμή. ώστε να μπορεί. Ο Ένγκελς ήταν σε μεγάλο βαθμό υπεύθυνος για τη διοργάνωσή του. να πειθαρχήσει ή να ελέγξει τις διάφορες φατρίες. δεν είναι η καλύτερη μαρτυρία γι’ αυτήν. Εκεί.
Οι κύκλοι της αριστεράς μαστίζονταν από εσωτερικούς μικροκαβγάδες και είχαν όλο και λιγότερη επαφή με την πραγματικότητα. Συνέχισε να ενδιαφέρεται για στρατιωτικά θέματα και να γράφει γι' αυτά.τι θεωρούσαν απαραίτητο.Εισαγωγή Ένγκελς κι ο Μαρξ έκαναν ό. Η οικογένεια Μαρξ του έδωσε το παρατσούκλι «ο Στρατηγός» λόγω της ικανότητάς του και του ενθουσιασμού του γύρω από τα στρατιωτικά ζητήματα. με μια καινούρια γενιά σοσιαλιστών. Επίσης. Το τέλος μιας εποχής Τότε. Αυτό θα χρειαζόταν σχεδόν 20 χρόνια και ο Ένγκελς θα αναλάμβανε το έργο αυτό χωρίς το Μαρξ. αλλά. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς δέχονταν επιθέσεις απ' όλες τις πλευρές. Το μόνο που έβλεπαν ότι θα μπορούσαν να κάνουν ήταν να αφήσουν την Πρώτη Διεθνή να πεθάνει από φυσικό θάνατο και να περιμένουν μια νέα άνοδο της ταξικής πάλης που θα έδινε τη δυνατότητα να ξαναχτιστεί μια διεθνής σοσιαλιστική οργάνωση. ξεκίνησε μια σειρά από άλλα έργα. όπως έδειξε η μεγαλύτερη ανάμιξή του στη Διεθνή μεταξύ 1870 και 1872. δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. γιατί δεν έβλεπαν άλλον τρόπο να σώσουν τη Διεθνή. Αντιπροσώπευε μια προσπάθεια να εφαρμόσει τις φιλοσοφικές του ιδέες στη μελέτη της επιστήμης. Η αιματηρή αντίδραση που ακολούθησε την ήττα της Κομμούνας άφησε τους επαναστάτες περίπου όπως ήταν μετά το 1848. Άρχισε να δουλεύει στο βιβλίο του Η Διαλεκτική της Φύσης το 1873. παρόλο που συνέχισε να κρατάει σημειώσεις γι’ αυτό για αρκετά χρόνια. Η πορεία της ταξικής πάλης ήταν ανοδική στο τελευταίο μισό της δεκαετίας του 1860. ίσως το πιο σημαντικό κείμενό του στα χρόνια αυτά ήταν μια πολεμική ενάντια στις [ 62 ] .78 Όμως. ο Ένγκελς ζούσε στο Λονδίνο κι έτσι μπορούσε να συνεργαστεί πολύ πιο στενά με το Μαρξ.
ο Μαρξ κι ο Ένγκελς ήταν πρόθυμοι να συμμαχήσουν ακόμα και με αστικά κόμματα ενάντια στην αντιδραστική φεουδαρχία. Στην Κριτική στο Πρόγραμμα της Γκότα. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς ήταν πάρα πολύ επικριτικοί απέναντι στους Γερμανούς σοσιαλιστές. το πιο ισχυρό σοσιαλιστικό κόμμα στον κόσμο. ήταν «μια αντιδραστική μάζα». ο Μαρξ επιχειρηματολογούσε ότι οι σοσιαλιστές δεν θα πρέπει να απορρίπτουν όλες τις άλλες τάξεις σαν να ήταν ανίκανες να παλέψουν ενάντια στο σύστημα. Το πλαίσιο της διαφωνίας ήταν ο γαλλοπρωσικός πόλεμος και η κατάρρευση της Κομμούνας. Το πρόγραμμα ενότητας του κόμματος. επειδή αποδεχόταν μια σειρά από μη μαρξιστικές έννοιες. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς τον θεωρούσαν επικίνδυνο φοβούμενοι ότι θα μπορούσε να παραπλανήσει ακόμη και κάποιους από τους πιο έμπειρους σοσιαλιστές.Φρίντριχ Ένγκελς ιδέες ενός άνδρα που αποκτούσε όλο και μεγαλύτερη επιρροή στο γερμανικό σοσιαλιστικό κίνημα. Αυτό επηρέασε τα εργατικά κινήματα σε διάφορες χώρες. συχνά προσανατολισμένα στις κοινοβουλευτικές δομές που είχαν επίσης αναδυθεί την περίοδο αυτή. Το κόμμα από την έναρξή του συμμετείχε στο νέο κοινοβούλιο που δημιουργήθηκε ως αποτέλεσμα της γερμανικής ενοποίησης. Έτειναν να αναπτύξουν σταθερά κόμματα σε εθνική βάση. Η Γερμανία αντικατέστησε τη Γαλλία ως βασική δύναμη στην ηπειρωτική Ευρώπη.79 Σε διάφορα σημεία της ζωής τους. εκτός από την εργατική. υπέστη την κριτική του Μαρξ. Αυτό συνέβη ιδιαίτερα στη Γερμανία. που προτάθηκε στο συνέδριο της Γκότα το 1875. Η διατύπωση «μια αντιδραστική μάζα» προήλθε από τους [ 63 ] . αλλά πολύ συχνά και με διάφορες μικροαστικές οργανώσεις και τάσεις. όπως η ιδέα ότι όλες οι άλλες τάξεις. Αυτό αποτέλεσε ένα σταυροδρόμι στην ευρωπαϊκή πολιτική. όπου δύο σοσιαλιστικές ομάδες –εκείνοι που επηρεάζονταν από το Μαρξ κι εκείνοι που επηρεάζονταν από τις ιδέες του Λασάλ– συγχωνεύτηκαν στη δεκαετία του 1870 για να σχηματίσουν το Σοσιαλιστικό Δημοκρατικό Κόμμα (SPD).
Και συνέχιζε: Όμως. πρέπει πάντα να έχουμε στο νου μας τη διαφορά ανάμεσα σε κόμματα και ομάδες που βασίζονται σε αυτή την τάξη. Και τέλος. Με άλλα λόγια. ενάντια στο ξύλινο τρυπάνι μιας σέκτας. ο οποίος. μπαίνουμε στη θέση μιας ευφυούς πολιτικής ηγεσίας ενός πλατιού επαναστατικού κινήματος που πασχίζει να απλωθεί. Δεν είναι όλα τα κομμάτια της τάξης εξίσου αντιδραστικά κάτω από τις ίδιες συνθήκες. αυτό που είναι σημαντικό. προς το συμβιβασμό με το γερμανικό κράτος. Ωστόσο. δεν είναι αντιδραστικές σε όλες τις κοινωνικές συνθήκες. Και το μικροαστικό στρώμα και η αγροτιά (το αστικό και το αγροτικό κομμάτι της ίδιας τάξης) αποτελούν «τάξεις που βρίσκονται σε παρακμή και γίνονται αντιδραστικές σε σχέση με το προλεταριάτο.80 Το πρόγραμμα της Γκότα έδειξε καθαρά στο Μαρξ και τον Ένγκελς την τάση προς το ρεφορμισμό. Ο Χαλ Ντρέιπερ έχει περιγράψει ότι για το Μαρξ και τον Ένγκελς το μικροαστικό στρώμα θεωρούταν ικανό και για αντιδραστική και για προοδευτική πολιτική δράση. χωρίς να συμβιβάζει την πολιτική του. η οποία βάζει τον εαυτό της στην άλμη. ενώ δεν είχε [ 64 ] . παρ’ όλη τη ρητορεία του ενάντια σε όλες τις άλλες τάξεις. στην πράξη ευνοούσε μια συμμαχία με τη μοναρχία του Βίσμαρκ ενάντια στην αντίσταση των αστών. και τις δυνατότητες να στρατολογήσουμε τους απλούς ανθρώπους της τάξης ή κάποιων τμημάτων της σε έναν αγώνα ενάντια στα δικά τους κόμματα.Εισαγωγή υποστηρικτές του σοσιαλιστή Λασάλ. Στις αρχές της δεκαετίας του 1870 προσέλκυε κάθε λογής ανθρώπους. Διαφορετικά κομμάτια και ομάδες μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικές απόψεις σε ποικίλα θέματα. Πίστευαν ότι το πρόγραμμα του γερμανικού κόμματος θα οδηγούσε σε σεκταρισμό. ήταν επίσης σαφές ότι το θεωρητικό επίπεδο του γερμανικού κόμματος ήταν χαμηλό. έγραφε ο Ένγκελς. μόλις θελήσουν να διατηρήσουν τεχνητά την ύπαρξή τους».
81 Το έργο Αντί-Ντύρινγκ του Ένγκελς. μια κριτική προς τις ιδέες του Δόκτορα Ευγένιου Ντύρινγκ. κι ακόμη κι αυτό λέει υπερβολικά πολλά. Ο πιο γνωστός βιογράφος του Μαρξ. μέσα στο προχώρημα της δράσης τους. φυσικοί θεραπευτές και παρόμοιοι εκκεντρικοί τύποι προσέρχονταν μαζικά κάτω απ' τις σημαίες του νέου κόμματος επειδή έλπιζαν να βρουν στις δραστήριες γραμμές της εργατικής τάξης την αναγνώριση που τους είχε αρνηθεί ο αστικός κόσμος. όπως ο νεαρός Έντουαρντ Μπέρνσταϊν. δεν είχε κανένα λόγο να φοβάται καμιά ιδιαίτερα αυστηρή κριτική προς το πνευματικό του εμπόρευμα. αντίπαλοι του εμβολιασμού. ο Φραντς Μέρινγκ. αλλά για αυτό που νόμιζαν. ως θεωρητική σχολαστικότητα. Τα άρθρα δέχτηκαν επίθεση από το ίδιο το κόμμα. Ανυπόληπτοι επενδυτές και παρεξηγημένοι μεταρρυθμιστές.Φρίντριχ Ένγκελς πάντα μια σαφή αντίληψη για το πώς θα τους κέρδιζε στην επαναστατική πολιτική. Αυτός κι ο Μαρξ είχαν ανησυχήσει πάρα πολύ με την επίδραση που είχε ο Ντύρινγκ ακόμη και στους διανοούμενους του κόμματος. Το ύφος των άρθρων του Ένγκελς και το περιεχόμενό τους θεωρήθηκε από κάποιους [ 65 ] . Όποιος έδειχνε καλή διάθεση και πρόσφερε κάποια θεραπεία για τους άρρωστους πολίτες του κράτους ήταν σίγουρα καλοδεχούμενος. ο οποίος υποστήριζε ή φαινόταν να υποστηρίζει το σοσιαλισμό σε κάποια από τις πολλές εκδοχές του. Δεν αδιαφορούσαν για τη θεωρία καθαυτή. Το Αντί-Ντύρινγκ ξεκίνησε ως μια σειρά από άρθρα στο έντυπο Vorw rts του γερμανικού κόμματος το 1877. πρέπει να το δούμε σε αυτά τα πλαίσια. ιδιαίτερα αυτοί που έρχονταν από ακαδημαϊκούς κύκλους και η παρουσία τους υποσχόταν να επισφραγίσει τη συμμαχία ανάμεσα στο προλεταριάτο και την επιστήμη. από την επόμενη γενιά των Γερμανών σοσιαλιστών. έγραφε για το κόμμα στα μέσα της δεκαετίας του 1870: Το γρήγορο μεγάλωμα των πρακτικών επιτυχιών έκανε το νέο κόμμα να αδιαφορεί για τη θεωρία. Ένας πανεπιστημιακός καθηγητής.
Ήταν. Η πολεμική αυτή έγινε κεντρική στην υλοποίηση των ιδεών του Μαρξ για μια νέα γενιά σοσιαλιστών που είχαν μεγάλη εκτίμηση στο Μαρξ και τον Ένγκελς. Εξέφραζαν την απογοήτευση που ένιωθαν από τους πολιτικούς και κοινωνικούς θεσμούς οι οποίοι προέκυψαν από την επανάσταση. της λογικής και της δικαιοσύνης.84 Όμως. μια από τις καλύτερες και πιο κατανοητές εισαγωγές στις μαρξιστικές ιδέες. Σύμφωνα με τον Ένγκελς. που μεταφράστηκε σε διάφορες ευρωπαϊκές γλώσσες και πουλήθηκε σε πολλά αντίτυπα.83 Περιγράφει πώς αυτό το είδος σοσιαλισμού κυριαρχούσε στους παλιότερους σοσιαλιστές στοχαστές: Για όλους αυτούς ο σοσιαλισμός είναι η έκφραση της απόλυτης αλήθειας. Ο Ένγκελς περιγράφει πώς οι μεγάλοι ουτοπικοί σοσιαλιστές. που κορυφώθηκε στη μεγάλη Γαλλική Επανάσταση. «η κοινωνία δεν πρόσφερε τίποτε άλλο από αδικίες· το έργο της λογικής ήταν να τις διορθώσει».82 Ωστόσο. Ουτοπικός και Επιστημονικός Σοσιαλισμός .Εισαγωγή «ενοχλητικό» και έτσι τα ξαπέστειλαν στο επιστημονικό συμπλήρωμα της εφημερίδας. Δεν χρειάζεται παρά να ανακαλυφθεί για να κατακτήσει ολόκληρο τον κόσμο χάρη στη δύναμή του. μια ενότητα του βιβλίου κυκλοφόρησε με τη μορφή ενός δημοφιλούς μικρού βιβλίου. το χώρο και την ιστορική εξέλιξη του ανθρώπου. η σοσιαλιστική σκέψη έπρεπε να ξεφύγει από την ηθική αγανάκτηση με τον καπιταλισμό και τις προτροπές για αλλαγή και να [ 66 ] . αλλά δεν γνώριζαν και πολλά για τις θεωρητικές ιδέες τους. ο Ένγκελς επέμεινε. ο Φουριέ και ο Όουεν. και ακόμη είναι. Κι εφόσον η απόλυτη αλήθεια είναι ανεξάρτητη από το χρόνο. άντλησαν τις ιδέες τους από την ορθολογιστική σκέψη του Διαφωτισμού. Παρόλο που σύντομα απαγορεύτηκε στη Γερμανία. ο Σαιν-Σιμόν. είναι απλώς θέμα τύχης το πότε και πού θα ανακαλυφθεί.
Φρίντριχ Ένγκελς περάσει σε μια αντίληψη για το πώς αυτή η αλλαγή μπορεί να γίνει πράξη. την έκανε πολύ πιο άθλια για τους πολλούς. Ο σοσιαλισμός έγινε επιστήμη. αλλά το αναγκαίο αποτέλεσμα της πάλης ανάμεσα σε δύο τάξεις που είχαν αναπτυχθεί ιστορικά – το προλεταριάτο και την αστική τάξη». τα προϊόντα συσσωρεύονται … τα μετρητά εξαφανίζονται. Μπορούσε μόνο να τα απορρίπτει ως κακά.86 Επιπλέον. η πίστωση εξανεμίζεται. η συνεχής ανάπτυξη καινούργιων και ισχυρότερων μηχανημάτων. γίνεται το πιο αποτελεσματικό μέσο που βάζει κάθε στιγμή της ζωής του εργάτη και της οικογένειάς του στη διάθεση του καπιταλιστή … η υπερβολική εργασία κάποιων γίνεται η προϋπόθεση για την τεμπελιά κάποιων άλλων… Η συσσώρευση του πλούτου στον έναν πόλο σημαίνει … τη συσσώρευση της δυστυχίας στον άλλο. σύμφωνα με τον Ένγκελς. ενώ μια μειοψηφία επωφελούταν: Η μηχανή. τα εργοστάσια κλείνουν και η [ 67 ] .85 Ένα σύστημα που θα έπρεπε να μπορεί να κάνει τη ζωή πιο εύκολη για όλη την ανθρωπότητα. το πιο ισχυρό εργαλείο για τη μείωση του εργασιακού χρόνου. Σύμφωνα με τις ιδέες του Μαρξ. «ο σοσιαλισμός δεν ήταν πια μια τυχαία ανακάλυψη της μιας ή της άλλης ιδιοφυΐας. όταν αναπτύχθηκε η υλιστική αντίληψη της ιστορίας και η κατανόηση ότι η βάση της καπιταλιστικής συσσώρευσης είναι η εκμετάλλευση των εργατών: Ο σοσιαλισμός της παλιότερης εποχής σίγουρα ασκούσε κριτική στον υπάρχοντα καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και στις συνέπειές του. παράγει μεγάλο πλούτο. που παίζει βασικό ρόλο στη συσσώρευση του κεφαλαίου. δεν μπορούσε να δώσει εξηγήσεις γι’ αυτά και επομένως δεν μπορούσε να τα ελέγξει. Όμως. αλλά τελικά οδηγεί σε κρίση: «οι αγορές παθαίνουν κορεσμό.
επειδή έχει παραγάγει πάρα πολλά μέσα συντήρησης». δήλωσε στο Reichstag (το κοινοβούλιο) ότι το SPD θα υπακούσει στο νόμο. Θεωρούσε ότι οι συμβουλές τις οποίες είχαν δώσει εκείνος κι ο Μαρξ δεν γίνονταν εύκολα αποδεκτές από το γερμανικό κόμμα και ότι αυτό οδηγούσε σε καιροσκοπικές. ώστε νομίζουν ότι είναι υπεράνω κριτικής». όμως οι ηγέτες του αντέδρασαν στον περιορισμό της δραστηριότητάς τους με τον πιο συμβιβαστικό και ανειλικρινή τρόπο. [ 68 ] . Ωστόσο. Στην πράξη. Το 1879. Ο Μαρξ είπε για την κοινοβουλευτική ομάδα των σοσιαλιστών ότι «έχουν ήδη επηρεαστεί τόσο πολύ από την κοινοβουλευτική ηλιθιότητα. Ένιωθε ότι του είχαν επιτεθεί αδικαιολόγητα για το Αντί-Ντύρινγκ κι επίσης πίστευε ότι υπολείμματα του «λασαλισμού» εμφανίζονταν ξανά και ξανά στην πολιτική του κόμματος. ο Βίσμαρκ πέρασε τον Αντισοσιαλιστικό Νόμο. Όμως. τα πολιτικά προβλήματα που ο Μαρξ κι ο Ένγκελς συναντούσαν σε σχέση με το γερμανικό κόμμα δεν εξαφανίστηκαν. τη μισοαναγνωρίζει ακόμη και το καπιταλιστικό σύστημα και γι’ αυτό κάνει αυξανόμενες προσπάθειες να ρυθμίσει την ελεύθερη αγορά μέσω των μονοπωλίων. ο νόμος δεν έβλαψε το μεγάλωμα του κόμματος. των εθνικοποιήσεων και της παρέμβασης του κράτους.89 Ιδιαίτερα ο Ένγκελς ήταν θυμωμένος με την ηγεσία του γερμανικού κόμματος εκείνη την εποχή. ακόμη και ρεφορμιστικές. Τη λύση αυτή. ο Βίλελμ Λίμπκνεχτ. αντιδρώντας στην αυξανόμενη δύναμη του κόμματος. Η κοινοβουλευτική ομάδα ακολούθησε μια πολιτική προσαρμογής και ο ηγέτης της. τάσεις.87 Ο μόνος τρόπος για να ξεφύγει κανείς από την κρίση αυτή είναι η κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής. ο γνήσιος σοσιαλισμός μπορεί να έρθει μόνο όταν η εργατική τάξη πάρει τον έλεγχο των μέσων παραγωγής.Εισαγωγή μεγάλη μάζα των εργατών στερείται τα μέσα συντήρησης. λέει ο Ένγκελς.88 Η επιτυχία του βιβλίου Ουτοπικός και Επιστημονικός Σοσιαλισμός βοήθησε ώστε να καθιερωθεί η φήμη του Μαρξ και του Ένγκελς σε μια νέα γενιά σοσιαλιστών διεθνώς.
έτσι κι ο Μαρξ ανακάλυψε το νόμο της εξέλιξης της ανθρώπινης ιστορίας». η Τζένη. Τρία χρόνια αργότερα. Παρόλο που η επίσκεψη στο Λονδίνο του Αύγουστου Μπέμπελ το 1880 βοήθησε να μετριαστούν οι φόβοι του. με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. δηλώνοντας ότι «όπως ακριβώς ο Δαρβίνος ανακάλυψε το νόμο της εξέλιξης της οργανικής φύσης. παρά τα ταξίδια ανάρρωσης που έκανε στην Αλγερία και στο νησί του Wight. τον τετράχρονο Χάρι Λόνγκετ. Η υγεία του έγινε ακόμη χειρότερη. πέθανε και η σύζυγος του Μαρξ. ο Μαρξ ήταν ο πιο μισητός και ο πιο συκοφαντημένος άνδρας της εποχής του. που ήταν στην Αμερική: «Η ανθρωπότητα έχει κοντύνει κατά ένα κεφάλι. Η Λίζι Μπερνς είχε πεθάνει το 1878 και είχε γίνει σύζυγος του Ένγκελς στο κρεβάτι του θανάτου της. και περίπου ένα χρόνο μετά την ακολούθησε και η μεγαλύτερη κόρη της. το Φρέντερικ Άντολφ Σορτζ. Η πραγματική αποστολή του στη ζωή ήταν να συμβάλει. Ο Ένγκελς βρισκόταν εκεί τη στιγμή του θανάτου του και έγραψε την επόμενη μέρα στον παλιό τους φίλο. Ο Μαρξ είχε από καιρό προβλήματα υγείας. το γερμανικό κόμμα ήταν μια πηγή ανησυχίας για τον Ένγκελς για όλη την υπόλοιπη ζωή του. όπως έδειχνε συχνά η αλληλογραφία του.90 Μίλησε πάνω από τον τάφο του Μαρξ.91 [ 69 ] . μόνο δύο μήνες μετά τη μεγαλύτερη κόρη του και λίγες μέρες πριν τον εγγονό του. η Τζένη. Έπαθε όγκο στον πνεύμονα και πέθανε στις 14 Μαρτίου του 1883. και αυτό ήταν το μεγαλύτερο κεφάλι της εποχής μας». Και συνέχισε επιβεβαιώνοντας την αφοσίωσή τους στην επανάσταση: Γιατί ο Μαρξ ήταν πάνω απ’ όλα επαναστάτης. στην ανατροπή της καπιταλιστικής κοινωνίας και των κρατικών θεσμών που έχει γεννήσει… Ο αγώνας ήταν το στοιχείο του… Κι επομένως. όμως οι θάνατοι αυτοί είχαν μια φοβερή επίδραση πάνω του. που θάφτηκε στον τάφο του Μαρξ.Φρίντριχ Ένγκελς όπως έγινε με τον Αντισοσιαλιστικό Νόμο.
Έτσι. Η Καταγωγή της Οικογένειας. Όχι μόνο συνέδεε την ανάπτυξη οικογενειακών μορφών και δομών με την άνοδο της ιδιοκτησίας που είχε μια συγκεκριμένη τάξη μέσα στην κοινωνία. να τις εξηγεί και να τις διασαφηνίζει. τα τελευταία χρόνια του Ένγκελς – επρόκειτο να ζήσει άλλα 12 χρόνια μετά το Μαρξ – ήταν τόσο γεμάτα και απαιτητικά όσο και τα νεανικά του. Βασιζόταν στις ανθρωπολογικές μελέτες για να ανιχνεύσει την πορεία της καταπίεσης των γυναικών μέσα σε όλες τις ταξικές κοινωνίες. Η ζωή του τα χρόνια αυτά ήταν αφιερωμένη στο να επιχειρηματολογεί για τις ιδέες του Μαρξ. που θα εξαφανιζόταν μόλις αυτές οι ιδιοκτησιακές σχέσεις εξαφανίζονταν. Σε όλη του τη ζωή ο Ένγκελς έβλεπε την καταπίεση των γυναικών ως ένα αφύσικο δημιούργημα των ιδιοκτησιακών σχέσεων.Εισαγωγή Μετά το Μαρξ Το κενό στη ζωή του Ένγκελς μετά το θάνατο του Μαρξ θα πρέπει να ήταν μεγάλο. που πιθανόν δεν θα είχαν δει ποτέ το φως της δημοσιότητας. το 1884. αλλά επίσης έδειχνε μια εντελώς ισότιμη στάση απέναντι στις γυναίκες. δημοσίευσε ένα από τα πιο γνωστά βιβλία του. αν δεν ήταν ο Ένγκελς. ανέπτυξε μια άποψη που τον έβαζε πολύ μπροστά ακόμη κι από τους φιλελεύθερους σχολιαστές της βικτοριανής Αγγλίας. δεν ήταν το είδος του ανθρώπου που θα το άφηνε να τον εμποδίσει από τη συνέχιση του έργου. Η θεωρητική παραγωγή του Ένγκελς δεν μειώθηκε ποτέ. στο οποίο οι δύο άνδρες είχαν πάντα αφιερώσει την ενέργειά τους. τη Λώρα και την Ελεονόρα. της Ιδιοκτησίας και του Κράτους . Όμως. Μάλιστα. Φρόντιζε τις δύο κόρες του Μαρξ. Δούλευε τους υπόλοιπους τόμους του Κεφαλαίου. Αυτό υπήρξε ένα ρηξικέλευθο βιβλίο για πολλούς λόγους. ιδιαίτερα στη Γερμανία και τη Βρετανία. Κι επίσης. Επομένως. οι οποίοι πάρα πολύ συχνά έβλεπαν τις γυναίκες σαν αδύναμα όντα που είχαν ανάγκη από προστασία. συμβούλευε αυτούς που προσπαθούσαν να χτίσουν οργανώσεις σε διάφορες χώρες. παρά ως ισότιμους ανθρώπους.92 [ 70 ] .
που συχνά βολευόταν εκεί μαζί με το σύζυγο και την οικογένειά της· και στις κόρες του Μαρξ. Κατάφερε να εκδώσει τον τελικό τόμο σχεδόν δέκα χρόνια μετά. Η Λώρα ζούσε μαζί με το σύζυγό της. στο Παρίσι. ανιψιά της Μαίρης και της Λίζι. ή στη γερμανόφωνη Ελβετία. αντί να γυρίσει στην πατρίδα του. σε αντίθεση με τα νεανικά του χρόνια. Συγχρόνως. τη Γερμανία. ο Ένγκελς ήταν αρκετά απομονωμένος από το εργατικό κίνημα. επειδή ένα μεγάλο μέρος των δεδομένων στο οποίο βασιζόταν ήταν από δέκα ή δεκαπέντε χρόνια πριν. και το μεγαλύτερο μέρος του αναγκάστηκε να το γράψει εξαρχής. ήταν αφοσιωμένη σοσιαλίστρια –τα τελευταία χρόνια της ζωής της τα πέρασε ως οικονόμος του Ένγκελς στην οδό Ρίντζεντς Παρκ· στην «Παμπς» (Μαίρη Έλεν) Μπερνς. Επίσης. όπως κι εκείνοι. όμως η Ελεονόρα ζούσε στο [ 71 ] . μόλις πριν το θάνατό του. Η επιθυμία του να τελειώσει το Κεφάλαιο μπορεί να είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ο Ένγκελς έμεινε στην Αγγλία. Αυτό καθρέφτιζε εν μέρει το τι είχε συμβεί στο κίνημα της εργατικής τάξης στις δύο δεκαετίες που μεσολάβησαν – αν και η παθητικότητα και η αδράνεια των Άγγλων εργατών και εργατριών άρχισε να αλλάζει στα τελευταία χρόνια της ζωής του Ένγκελς. κατά τα οποία συμμετείχε στους Χαρτιστές. είχε μια σειρά από ισχυρές προσωπικές υποχρεώσεις στην Αγγλία: στην Έλεν Ντέμαθ. Μάλιστα. Η δουλειά του έγινε ακόμα πιο δύσκολη. που υπήρξε σε όλη της τη ζωή φίλη και υπηρέτρια της οικογένειας Μαρξ και. στην Κομμουνιστική Ένωση και αργότερα στη Διεθνή.Φρίντριχ Ένγκελς Το μεγαλύτερο μέρος του δεύτερου τόμου του Κεφαλαίου είχε ολοκληρωθεί πριν το θάνατο του Μαρξ κι έτσι ο Ένγκελς μπόρεσε να γράψει μια εισαγωγή σε αυτό πριν το 1885. το Γάλλο σοσιαλιστή Πολ Λαφάργκ.τι θα έκανε στη Γερμανία. το 1895. στη Βρετανία ασχολούταν λιγότερο άμεσα με το εργατικό κίνημα απ' ό. Συχνά τόνιζε ότι ένιωθε πως μπορούσε καλύτερα να συνεχίσει τις θεωρητικές μελέτες του στο Λονδίνο παρά στη Γερμανία ή την Ελβετία.
Επίσης. τον οδήγησαν στην αλλαγή των απόψεών του. που είχε άσχημη προσωπική φήμη. με τακτ και συμπόνοια. Η αναγέννηση του αγγλικού σοσιαλιστικού κινήματος Όταν ο Ένγκελς πρωτοήρθε στην Αγγλία στις αρχές της δεκαετίας του 1840. ότι το κίνημα της αγγλικής εργατικής τάξης – ή τουλάχιστον οι ηγέτες του.Εισαγωγή Λονδίνο. Απάλυνε πολλά προβλήματα. ο ενθουσιασμός του για το κίνημα της αγγλικής εργατικής τάξης ήταν απεριόριστος. Έτσι ο Ένγκελς έγραφε στον Έντουαρντ Μπέρνσταϊν το 1879: [ 72 ] . όμως ο Ένγκελς τον θεωρούσε πάντα σαν έναν από τους πιο ικανούς σοσιαλιστές στη Βρετανία. τις υπερασπιζόταν από επιθέσεις. Ο Ένγκελς τα θεωρούσε όλα αυτά σαν κάτι αυτονόητο. και την τάση του αυτή την επέκτεινε γενναιόδωρα και στον Έντουαρντ Έιβλινγκ. η ήττα του Χαρτισμού μετά το 1848 και η συνακόλουθη κυριαρχία ενός στρώματος ειδικευμένων συνδικαλιστών ηγετών μέσα στο κίνημα της εργατικής τάξης. όπως τη στενοχώρια της Λώρας. έχοντας σχέση με το σοσιαλιστή Έντουαρντ Έιβλινγκ από το 1883. γιατί η Ελεονόρα και όχι εκείνη έγινε μια από τις εκτελέστριες της διαθήκης του πατέρα τους. τοπικιστές και υπερβολικά πρόθυμοι να κάνουν συμφωνίες με το αστικό Φιλελεύθερο Κόμμα. Μέχρι το θάνατό του. τους παρείχε χρήματα και άφησε και στις δύο αρκετά στη διαθήκη του για να συντηρούνται για την υπόλοιπη ζωή τους. όπως ακριβώς είχε στηρίξει οικονομικά το Μαρξ σε όλη τη ζωή του. αντί να σχηματίσουν το δικό τους ανεξάρτητο εργατικό κόμμα. ήταν στενόμυαλοι. Ο Ένγκελς τους φερόταν με τη μεγαλύτερη στοργή και γενναιοδωρία. Όμως. Η εμπειρία της Πρώτης Διεθνούς ενίσχυσε αυτές τις κατοπινές απόψεις του. Το κίνημα των Χαρτιστών ήταν το πιο προχωρημένο στην Ευρώπη.
Σε αυτά. σε υποστηρικτές του υπουργικού συμβουλίου του Ντισραέλι και σε υποστηρικτές του υπουργικού συμβουλίου του Γκλάδστοουν. Ο ίδιος ο Ένγκελς είχε αρχίσει να γράφει άρθρα στην εφημερίδα του Συνδικαλιστικού Συμβουλίου του Λονδίνου Labour Standard το 1881. δεν πάνε το κίνημα ούτε ένα βήμα μπροστά. ήταν μια συνάθροιση ποικίλων ριζοσπαστικών οργανώσεων. αντί για μια απλή συνδικαλιστική οργάνωση – ένα κάλεσμα που κατέληξε στην αποχώρησή του από την εφημερίδα. Ε.93 Έγραφε με ακόμη πιο δηκτική διάθεση στο Γερμανό σοσιαλιστή Καρλ Κάουτσκι: Με ρωτάς τι σκέφτονται οι Άγγλοι εργάτες για την αποικιοκρατική πολιτική. με σοσιαλιστικό πρόγραμμα και πλατειά υποστήριξη. μπορεί να μιλήσει κανείς για εργατικό κίνημα μόνο στο βαθμό που συμβαίνουν εδώ απεργίες. Μ. καλούσε τους ανθρώπους να δημιουργήσουν ένα εργατικό πολιτικό κόμμα. Εξελίχτηκε προς μια σοσιαλιστική – αντί για μια φιλελεύθερη – κατεύθυνση. είτε νικούν είτε όχι.τι ακριβώς σκέφτονται και για την πολιτική γενικά: το ίδιο με τους αστούς. ιδιαίτερα από νεαρούς συνδικαλιστές που επρόκειτο να γίνουν διάσημοι λίγα χρόνια μετά για το ρόλο τους στην ηγεσία απεργιών. υπό την ηγεσία του Χ. Χάιντμαν. ό. Έτσι. Βλέπεις. λοιπόν. Το 1884. Η Δημοκρατική Ομοσπονδία. άλλαξε το όνομά της σε Σοσιαλιστική Δημοκρατική Ομοσπονδία (SDF). οι οποίες.Φρίντριχ Ένγκελς Οι εργάτες έχουν διαιρεθεί πολιτικά σε Συντηρητικούς και Φιλελεύθερους Ριζοσπάστες.95 Λίγο μετά ήρθε η δημιουργία μιας ισχνής σοσιαλιστικής οργάνωσης στη Βρετανία. Τα μέλη που έφυγαν [ 73 ] . Όμως. η SDF σύντομα διασπάστηκε. δεν υπάρχει εδώ εργατικό κόμμα. υπάρχουν μόνο Συντηρητικοί και Φιλελεύθεροι-Ριζοσπάστες…94 Τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν περίπου την εποχή που πέθανε ο Μαρξ.
Ο Ένγκελς τη θεωρούσε μια σέκτα: «Δεν έχει καταλάβει πώς μπορεί να πάρει την ηγεσία του εργατικού κινήματος γενικά και να το κατευθύνει προς το σοσιαλισμό. ο Έντουαρντ Έιβλινγκ. επειδή δεν είχε συλλάβει τα ουσιώδη του μαρξισμού. Συγκεκριμένα. δεν τα πήγε και πολύ καλύτερα. Το βιβλίο του Χάιντμαν Η Αγγλία για Όλους ήταν μια προσπάθεια να προτείνει τις ιδέες του Μαρξ (αν και χωρίς να τις πιστεύει). η Ένωση ήταν ανίκανη να συνδυάσει το όραμά της για το σοσιαλισμό με την υποστήριξη των καθημερινών αγώνων. Η αντίδρασή της στον καιροσκοπισμό ήταν να τονίσει την αφηρημένη προπαγάνδα για το σοσιαλισμό ακόμη περισσότερο και να περιμένει απλώς για την επανάσταση. Έδειχνε δυσπιστία απέναντι στα «καταπραϋντικά» που θα μπορούσαν να βελτιώσουν με οποιονδήποτε τρόπο την κατάσταση των εργατών μέσα στον καπιταλισμό. Έτσι. Ούτε είχε απομακρυνθεί τελείως από τη δική του αστική καταγωγή και τις αντίστοιχες ιδέες. σε μια νέα γενιά σοσιαλιστών. έστω και με ένα διαστρεβλωμένο τρόπο. η [ 74 ] . είχε ένα βαθμό εθνικού σοβινισμού που χρωμάτιζε το σοσιαλισμό του κι έτσι ήταν όντως ικανός για καιροσκοπισμό.96 Όμως. ο Ουίλιαμ Μόρις.Εισαγωγή ανέφεραν τον καιροσκοπισμό του Χάιντμαν. η SDF πραγματικά προσπάθησε να διαδώσει τις ιδέες του Μαρξ. Ανάμεσα σ' εκείνους οι οποίοι υπέγραψαν την ιδρυτική της διακήρυξη. που συνδυαζόταν με αυταρχική συμπεριφορά. δεν έβλεπε τη σημασία των απεργιών και ήταν ανίκανη να αρπάξει πολλές από τις ευκαιρίες που ήρθαν στο δρόμο της. ο Μπέλφορτ Μπαξ κι ο Τζον Λίνκολν Μέιχον. Στις αρχές του 1885 σχημάτισαν τη Σοσιαλιστική Ένωση. παρά τις μεγάλες ελπίδες που υπήρχαν. Έχει μετατρέψει το Μαρξισμό σε μια ορθοδοξία». περιλαμβάνονταν κάποια από τα πιο γνωστά ονόματα του αγγλικού σοσιαλισμού. όπως η Ελεονόρα Μαρξ. Η Σοσιαλιστική Ένωση. Η SDF εστιαζόταν στην αφηρημένη προπαγάνδα. ενώ είχε διαβάσει το Κεφάλαιο. Ο καβγάς τους με το Χάιντμαν ήταν κατανοητός: είχε εκνευρίσει το Μαρξ με τις συχνές του επισκέψεις τα τελευταία χρόνια της ζωής του και εκνεύριζε τον Ένγκελς. όπως τον κατηγορούσαν.
και η [ 75 ] . όμως συνεργαζόταν στενά με την Ελεονόρα και τον Έιβλινγκ. οδήγησαν τους ηγέτες τους να απομακρυνθούν συνειδητά από οποιοδήποτε φλερτάρισμα με την επαναστατική αλλαγή και να κινηθούν προς τη θεωρία της σταδιακής μετάβασης. όπως δείχνουν τα σχόλιά του το 1886: Εδώ η έλλειψη οποιουδήποτε ανταγωνισμού αφενός. Ήταν ανίκανη να συνδυάσει τη θεωρία της με οποιαδήποτε πρακτική εφαρμογή. Όμως. όχι εργάτες και εργάτριες. όχι ως μέλη μιας οργάνωσης που θα τους στήριζε. Η Ένωση άρχισε να επηρεάζεται περισσότερο από τον αναρχισμό παρά από το μαρξισμό. η οποία τελικά επηρέασε το Εργατικό Κόμμα. κάποια από τα μέλη της έδειχναν συμπάθεια προς τις αριστερές ιδέες. Όσοι συμμετείχαν στη δράση ανακάλυψαν ότι το έκαναν ως άτομα. Έτσι. οι αυξανόμενες ταξικές συγκρούσεις στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1880. Δεν έπαιζε ο ίδιος ενεργό ρόλο. όμως όλο και περισσότερο ένιωθαν αποξενωμένοι από την Ένωση και τελικά την εγκατέλειψαν. οι Φαβιανοί προσέλκυαν αποκλειστικά ανθρώπους από τα μορφωμένα μεσαία στρώματα. Ο Ένγκελς κρατούσε αρκετή απόσταση από τα κινήματα αυτά. Αντίθετα με τις άλλες ομάδες. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι συμφωνούσε με τις προσπάθειες διείσδυσης των πολιτικών τους θέσεων στις διάφορες συζητήσεις που γίνονταν. Είχε αμφιβολίες για την τύχη των πρώτων Βρετανών σοσιαλιστών.Φρίντριχ Ένγκελς οποία θα της έδινε τη δυνατότητα να κερδίσει τους εργάτες στο ευρύτερο όραμά της. Στην αρχή. Μια τρίτη ομάδα σοσιαλιστών γεννήθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1880: οι Φαβιανοί. η Ελεονόρα Μαρξ και ο Έιβλινγκ ασχολούνταν πάρα πολύ με τη δράση για την ελευθερία του λόγου και των συγκεντρώσεων στο Ιστ Εντ του Λονδίνου από τα μέσα της δεκαετίας του 1880. αν και δεν έμενε καθόλου μακριά από τη δράση που υπήρχε εκείνα τα χρόνια. ιδιαίτερα οι ταραχές που προκάλεσαν οι άνεργοι το 1886 και οι μάχες στην πλατεία Τραφάλγκαρ το 1887.
δεν έχει χρόνο να ασχοληθεί με το ζωντανό κίνημα που συμβαίνει έξω κάτω από τη μύτη της. με ηγεσία εκείνα τα κομμάτια που υποτίθεται ότι δεν μπορούσαν να οργανωθούν: τις γυναίκες.Εισαγωγή ηλιθιότητα της κυβέρνησης αφετέρου. [ 76 ] . σχετικά λογικό τρόπο δράσης τους είναι αβέβαιο. Όλοι αυτοί είχαν αποκλειστεί από τα υπάρχοντα συνδικάτα εξαιτίας των ειδικευμένων τεχνιτών που κυριαρχούσαν σε αυτά. Παρεμπιπτόντως. για πόσο ακόμα οι Χάιντμαν και Σία θα επιμένουν στον τωρινό. τους Ιρλανδούς. Το κίνημα των Νέων Συνδικάτων ξεκίνησε το 1888 και απλώθηκε σαν πυρκαγιά τα επόμενα τρία χρόνια. Το 1886. έγραψε τα εξής για τα παλιά συνδικάτα: Καμιά από τις σημαντικές οργανώσεις δεν έχει άλλη πολιτική. γινόταν όλο και πιο ενθουσιώδης για την ταξική πάλη στη Βρετανία. η οποία έπαιξε κεντρικό ρόλο στο Νέο Συνδικαλισμό. Αυτοί οι συνδικαλιστικοί ηγέτες ήταν δειλοί και συντηρητικοί. Ήταν ένα κίνημα από τα κάτω. ένας σοσιαλιστής μηχανικός που στη συνέχεια έγινε ηγέτης στην απεργία των λιμενεργατών. περιμένω ότι σύντομα θα ξανακάνουν κολοσσιαίες γκάφες· τους έχει πιάσει υπερβολική βιασύνη. Τα συνηθισμένα κυριακάτικα δείπνα του ήταν ένα σημείο συνάντησης για τους Γερμανούς σοσιαλιστές στο Λονδίνο. ο Τόμας Μαν. τους ανειδίκευτους.98 Όμως. Έτσι. η οποία καβγαδίζει με τους αναρχικούς και δεν μπορεί να απαλλαγεί από αυτούς. Έτσι κι αλλιώς. ακόμη κι αν η SDF είναι η πρώτη η οποία θα δρέψει τους καρπούς που είναι το αποτέλεσμα της δειλίας των ριζοσπαστών και της ηλιθιότητας της Σοσιαλιστικής Ένωσης. καθώς η δεκαετία έφτανε στο τέλος της.97 Ο Ένγκελς είχε ακόμα πολύ μεγαλύτερη επαφή με σοσιαλιστές από το εξωτερικό παρά από την Αγγλία. έδωσαν τη δυνατότητα στους κυρίους της Σοσιαλιστικής Δημοκρατικής Ομοσπονδίας να καταλάβουν μια θέση που δεν θα τολμούσαν να ονειρευτούν τρεις μήνες πριν… Το εργατικό κίνημα ξεκινάει εδώ χωρίς αμφιβολία.
είτε απελπιστικά απαθής ή υποστηρικτής μιας πολιτικής που παίζει το παιχνίδι του εκμεταλλευτή καπιταλιστή… Κάνω το μερίδιο δουλειάς που μου αντιστοιχεί στο συνδικάτο στο οποίο ανήκω. ομολογώ με ειλικρίνεια ότι αν αυτό δεν δείξει περισσότερη ενεργητικότητα στην παρούσα στιγμή. Τα κορίτσια με τα σπίρτα πέτυχαν να γίνουν δεκτά τα αιτήματά τους. θα είναι μια αδικαιολόγητη σπατάλη ενέργειας.Φρίντριχ Ένγκελς πέρα από το να προσπαθεί να εμποδίσει τη μείωση των μισθών. η οποία έγινε μετά από μια αναφορά σχετικά με τη φοβερή κατάστασή τους γραμμένη από τη ριζοσπάστρια Άνι Μπέσαντ στην εφημερίδα Link. οι αυξανόμενες επιθέσεις της αστυνομίας το 1886 και το 1887 σε διαδηλωτές και αγωνιστές για την πολιτική ελευθερία. ο μέσος συνδικαλιστής σήμερα είναι ένας άνδρας με απολιθωμένη σκέψη. αποτέλεσε ένα φοβερό σοκ για τις απόψεις των καθωσπρέπει και κέρδισε πλατιά υποστήριξη σε ολόκληρη την εργατική τάξη. Όμως. Η απεργία των κοριτσιών που έφτιαχναν σπίρτα στο εργοστάσιο Μπράιαντ και Μέι στο ανατολικό Λονδίνο.99 Η δυστυχία που προκάλεσε η οικονομική ύφεση. Είμαι βέβαιος ότι υπάρχουν χιλιάδες άλλοι οι οποίοι έχουν την ίδια γνώμη με μένα. Μετά την απεργία των γυναικών. ακολούθησαν οι εργάτες υγραερίου. με ηγέτες τους σοσιαλιστές Τζον Μπερνς και Τομ Μαν. Ακολούθησαν κι άλλες απεργίες σε όλα τα επαγγέλματα των ανειδίκευτων και [ 77 ] . Φαίνονται να έχουν χάσει τελείως από τα μάτια τους την αληθινή συνδικαλιστική πολιτική της επιθετικότητας. θα αναγκαστώ να υιοθετήσω την άποψη – ενάντια στη θέλησή μου – ότι το να συνεχίσω να ξοδεύω χρόνο για τη συνήθη πολιτική που ερευνάει τους καβγάδες και τελικά δεν κάνει τίποτα. Στην πραγματικότητα. η απουσία οποιασδήποτε πολιτικής ή οικονομικής φωνής για το μεγάλο όγκο της εργατικής τάξης ξαφνικά εξερράγησαν. με ηγέτη το Γουίλ Θορν (στον οποίο δίδαξε γραφή κι ανάγνωση η Ελεονόρα Μαρξ). κι έπειτα η απεργία των λιμενεργατών του Λονδίνου για την αύξηση «κατά έξι πένες».
αυτή η αόριστη αίσθηση τούς έχει πιάσει τόσο δυνατά. τις συγκοινωνίες. Αυτές επηρέασαν επίσης τα συνδικαλισμένα κομμάτια της εργατικής τάξης. το συνδικάτο Εργατών Υγραερίου και Γενικών Εργατών για πρώτη φορά απέκτησε γυναικεία τμήματα.Εισαγωγή κακοπληρωμένων –στα μαγαζιά. οι άνθρωποι θεωρούν τα άμεσα αιτήματά τους προσωρινά μόνο. Ο Ένγκελς βρισκόταν σε μια από τις εξέδρες των ομιλητών και ήταν γεμάτος ενθουσιασμό για την εκδήλωση. σε μικρές ομάδες.100 Η επιτυχία της αναταραχής φάνηκε στη μαζική διαδήλωση της Πρωτομαγιάς η οποία οργανώθηκε με θέμα το οχτάωρο το 1890. Ο Ένγκελς τόνισε όλα αυτά τα σημεία σε ένα γράμμα που έστειλε στον παλιό του φίλο. Όμως. τη δημιουργία γενικής συνομοσπονδίας για όλες τις οργανώσεις και την απόλυτη αλληλεγγύη. Ο Νέος Συνδικαλισμός είχε μια σειρά από αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά: ξεκίνησε στο Ιστ Εντ του Λονδίνου. ώστε εκλέγουν ως ηγέτες μόνο καθαρούς Σοσιαλιστές. στο τέλος του 1889: Οι άνθρωποι … προσελκύουν πολύ μεγαλύτερες μάζες στον αγώνα. το Σόρτζ. που έγιναν και τα ίδια πιο μαχητικά. Χάρη στην Τάσι [την Ελεονόρα Μαρξ]. ταρακουνούν την κοινωνία πολύ πιο βαθιά και θέτουν αιτήματα που φτάνουν πολύ πιο μακριά: το οχτάωρο. τις βιομηχανίες τροφίμων. αν και οι ίδιοι δεν γνωρίζουν ακόμα ποιος είναι ο τελικός σκοπός για τον οποίον εργάζονται. εκατοντάδες χιλιάδες πήγαν στο πάρκο Χάιντ –η οργάνωση έγινε μέσω μιας επιτροπής που περιλάμβανε τους Έιβλινγκ. Επιπλέον. τα χρόνια προτού ξεσπάσει ο αγώνας· και το επίπεδο της πολιτικής γενίκευσης ήταν υψηλό. που θεωρούσε ότι συμβόλιζε την καινούρια αφύπνιση της [ 78 ] . Παρά τη σεκταριστική αντίσταση που πρόβαλαν κάποιοι από τους παλιούς ηγέτες των συνδικάτων γύρω από το Συνδικαλιστικό Συμβούλιο του Λονδίνου. την πιο φτωχή και πολιτικά καθυστερημένη φτωχογειτονιά στη Βρετανία· οι απεργίες συχνά είχαν ηγέτες τους σοσιαλιστές που είχαν προκαλέσει πολιτικές ζυμώσεις στο Ιστ Εντ και αλλού.
τις οποίες κινητοποιούσε ιδιαίτερα ο Σκοτσέζος σοσιαλιστής Κέιρ Χάρντι. ποτέ δεν πέτυχε πραγματικά τη συμμετοχή όλων των διαφορετικών σοσιαλιστικών ομάδων. οι παλιές ιδέες του αστικού φιλελεύθερου ρεφορμισμού ξανανεπιβλήθηκαν σε μια μορφή πιο κατάλληλη για το επίπεδο στο οποίο είχε φτάσει το κίνημα πολιτικά και βιομηχανικά. που έσπασαν την απεργία των εργατών τους το 1891. Το Κόμμα των Φιλελευθέρων υποτίθεται ότι πάντα εκπροσωπούσε στη βουλή τους εργαζόμενους. οι εφοπλιστές και τα αφεντικά του εργοστασίου Μάνινγκαμ.Φρίντριχ Ένγκελς εργατικής τάξης. Όσο το κίνημα των απεργιών υποχωρούσε και οι επιθέσεις των εργοδοτών αυξάνονταν στις αρχές της δεκαετίας του 1890. συχνά ήταν αντίθετες προς τους Φιλελεύθερους εργοδότες ή τους υποστηρικτές τους: τέτοιοι ήταν οι ιδιοκτήτες του εργοστάσιου Μπράιαντ και Μέι. απέρριπτε το μαρξισμό και έδινε έμφαση στο να μορφωθούν οι εργάτες με σκοπό το σοσιαλισμό. Την έλξη αυτή ο Ένγκελς αρχικά την καλωσόρισε. όταν το μεγάλο κύμα στα τέλη της δεκαετίας του ’80 και στις αρχές της δεκαετίας του ’90 άρχισε να πέφτει. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1890. Το πιο σημαντικό ήταν ότι δεν είχε καθόλου ξεκάθαρες θέσεις θεωρητικά και πολιτικά. ενώ βασανιζόταν από διαμάχες και τα πήγαινε αρκετά άσχημα στις εκλογές τα πρώτα του χρόνια. ήταν προσανατολισμένο μακριά από τους σεκταριστικούς καβγάδες της παλιάς αριστεράς και φαινόταν ότι θα είχε την ευκαιρία να εξελιχτεί σε ένα μαζικό σοσιαλιστικό κόμμα. όταν οι μεγάλες μάχες του Νέου Συνδικαλισμού εξερράγησαν. τόσο αυξανόταν η έλξη του Ανεξάρτητου Εργατικού Κόμματος.102 [ 79 ] .101 Ετοιμάζονταν κινήσεις για να αποκτήσουν πολιτική φωνή οι εργάτες. Όμως. Ωστόσο. επειδή το κόμμα βασιζόταν στους εργαζόμενους. το Ανεξάρτητο Εργατικό Κόμμα έφτασε πολύ πιο κοντά στους Φαβιανούς και στις απόψεις της σταδιακής μετάβασης: Έτσι. αντί να δώσει βάση στον αγώνα.
έλεγε: Κινεί το σώμα του. Οι προσπάθειές του να εξασφαλίσει ότι το συνέδριο θα ήταν μια ανοιχτή. Μπέμπελ και Σίνγκερ. συχνά κάτω από την επιρροή τουλάχιστον κάποιας μορφής μαρξισμού. Είναι πραγματικά ο νεότερος άνδρας που γνωρίζω. γράφοντας για τα εβδομηκοστά του γενέθλια σε μια βιεννέζικη σοσιαλιστική εφημερίδα. Το πρώτο της συνέδριο έγινε στο Παρίσι το 1889. ύψους κάτι παραπάνω από 1. 104 Ανάμεσα στους καλεσμένους ήταν και οι Γερμανοί σοσιαλιστές Λίμπκνεχτ.Εισαγωγή Τα τελευταία χρόνια Ο Ένγκελς ήταν 70 ετών το 1890. Απ’ όσο μπορώ να θυμηθώ. Πριν από την ίδια την έναρξή του. δημόσια συνάντηση και ότι θα ήταν ένα μέσο για να ξεκινήσει μια καμπάνια για το οκτάωρο διεθνώς είχαν τεράστια σημασία.30 το πρωί. ώστε δύο διεθνείς συναντήσεις είχαν σχεδιαστεί να γίνουν στο Παρίσι την ίδια χρονική στιγμή. Η ανάπτυξη σοσιαλιστικών οργανώσεων. οπότε καταναλώθηκαν δώδεκα δωδεκάδες στρείδια». σήμαινε ότι οι [ 80 ] .τι δείχνει. η οποία είχε κεντρικό ρόλο στην οργάνωσή του. Ο Ένγκελς συνέβαλε αποφασιστικά για να εξασφαλίσει ότι το συνέδριο θα γίνει. Οι διεθνείς δεσμοί ανάμεσα στους σοσιαλιστές είχαν αρχίσει να μεγαλώνουν με την ώθηση που τους έδωσε η ίδρυση της Δεύτερης Διεθνούς. Συνεργαζόταν πολύ στενά με την Ελεονόρα Μαρξ.80.103 Στη γιορτή των γενεθλίων του οι καλεσμένοι «ευωχούνταν όλοι με κόκκινο κρασί και σαμπάνια μέχρι τις 3. είναι ακόμα πιο νέος απ’ ό. Η Ελεονόρα Μαρξ. στην εκατοστή επέτειο της εφόδου στη Βαστίλη. δεν έχει μεγαλώσει καθόλου στα τελευταία 20 σκληρά χρόνια. παρόλο που ο ίδιος δεν το παρακολούθησε. υπήρχε τέτοια διχογνωμία στην αριστερά. τόσο ανάλαφρα … αν και ο Ένγκελς δείχνει νέος.
Ο Ένγκελς κατάφερε να ματαιωθεί το αγγλικό συνέδριο. αλληλογραφούσε με σοσιαλιστές σε χώρες τόσο μακρινές. Οι διεθνείς αντιπρόσωποι τον τίμησαν και αυτός έβγαλε το λόγο με τον οποίον έκλεισε το συνέδριο.Φρίντριχ Ένγκελς συμβουλές του Ένγκελς ήταν περιζήτητες. η οποία υπήρχε σε όλη του τη ζωή. Πριν από μόνο 50 χρόνια ο Μαρξ κι εγώ μπήκαμε στο κίνημα. όπως η Ρωσία και η Πορτογαλία. ηγέτη του αυστριακού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. Η σεμνότητα του Ένγκελς. όμως αν ζούσε ακόμη. Ένα δείγμα της αναγνώρισης αυτής ήρθε στο συνέδριο της Σοσιαλιστικής Διεθνούς στη Ζυρίχη το 1893. ο οποίος τον επισκεπτόταν στο Λονδίνο. Έγινε στενός φίλος του Βίκτορα Άντλερ. Ο Μαρξ έχει πεθάνει. αλλά ως συνεργάτης του σπουδαίου άνδρα του οποίου το πορτρέτο έχετε εδώ. αυστριακά και γαλλικά συνδικάτα να περάσουν ψηφίσματα απαιτώντας να γίνει ένα συνέδριο. προτρέποντας τα γερμανικά. ο σοσιαλισμός εξελίχτηκε σε ένα ισχυρό κόμμα που κάνει τους αξιωματούχους ολόκληρου του κόσμου να τρέμουν. έπειτα από πολλά χρόνια. Από τις μικρές σέκτες εκείνης της εποχής. δεν θα υπήρχε [ 81 ] . όταν γράψαμε τα πρώτα σοσιαλιστικά άρθρα για την DeutscheFranz siche Jahrb cher. και εμφανίστηκε μόνο προς το τέλος του συνεδρίου. Επίσης. Όμως. Οι ηγέτες του αναδυόμενου κινήματος τον έβλεπαν σαν την ενσάρκωση μιας επαναστατικής παράδοσης που απλωνόταν πριν το 1848 –και ως έναν από τους τελευταίους επιζώντες της γενιάς του. ήταν εμφανής και τότε. και πάλι αυτό ήταν το ένα από τα δύο συνέδρια που θα γίνονταν –το άλλο το είχαν καλέσει τα αγγλικά συνδικάτα στο Λονδίνο και ο Ένγκελς το θεωρούσε πολιτική πρόκληση προς τους πιο προχωρημένους σοσιαλιστές της ηπειρωτικής Ευρώπης. όπως και σε άλλες περιπτώσεις: Το απρόσμενα υπέροχο καλωσόρισμα που μου προσφέρατε και που θα μπορούσα να το δεχτώ μόνο με βαθειά συγκίνηση το δέχομαι όχι με τη δική μου ιδιότητα. Ο Ένγκελς χρησιμοποίησε αυτή την ευκαιρία για να επισκεφτεί ξανά τη Γερμανία.
και με ηγέτη το θεωρητικό Έντουαρντ Μπέρνσταϊν -. επειδή οι ηγέτες του κόμματος δεν αναγνώρισαν τα παλιότερα λάθη τους ούτε την κριτική του Μαρξ. κατά την άποψη του Ένγκελς. υπήρχε. θα μπορούσε εύκολα να το οδηγήσει σε έναν καιροσκοπικό συμβιβασμό με το σύστημα. είχαν τις ρίζες τους στα προηγούμενα χρόνια.Εισαγωγή κανένας άλλος στην Ευρώπη και την Αμερική που θα μπορούσε να κοιτάξει προς τα πίσω το έργο της ζωής του με τέτοια δικαιολογημένη περηφάνια. Εξοργίστηκε ακόμη περισσότερο. Όμως. στην ανάγκη να δουλέψει το γερμανικό κόμμα μέσα από τα συνδικάτα και τη βουλή. εκείνος πήρε το μέρος του. ώστε οι νεαροί σύντροφοι στη Γερμανία και αλλού να μπορούν [ 82 ] . και πολύ σωστά. Ο Ένγκελς πάντα έτρεφε μεγάλη πικρία. η έμφαση που έδινε.105 Όμως. επειδή ο Λίμπκνεχτ αποσιώπησε την Κριτική στο Πρόγραμμα της Γκότα του Μαρξ. Έτσι. στην ανάγκη να χτίσει μια μαζική βάση. το θεώρησε προσωπική του υπόθεση να δημοσιεύσει την Κριτική. σε αντίθεση με τις σέκτες που δεν είχαν αληθινές ρίζες στον ταξικό αγώνα και οι οποίες τόσες φορές είχαν κυριαρχήσει στην αριστερά. Έτσι. στο αναθεωρημένο πρόγραμμα που προτάθηκε στο συνέδριο του γερμανικού κόμματος το 1891. ο Ένγκελς ανακάλυψε ότι παρά το μεγάλωμα αυτών των κομμάτων υπήρχε μέσα τους ένας κίνδυνος–η ίδια η επιτυχία τους μπορούσε να κρύβει θεωρητικά και πολιτικά προβλήματα. Η ιδέα ότι το σύστημα θα μπορούσε απλώς να επεκταθεί χωρίς αντιφάσεις κι έτσι θα έδινε τους καρπούς του σοσιαλισμού σχεδόν σαν κάτι αυτονόητο. όταν το πρόγραμμα αυτό αναθεωρήθηκε μετά την ανάκληση του Αντισοσιαλιστικού Νόμου. Όταν το γερμανικό κόμμα αντιμετώπισε μια ομάδα αναρχικών που διασπάστηκε από αυτό στη δεκαετία του 1890. Η φροντίδα του ήταν πάντα να εξελιχτούν σε πραγματικά μαζικά εργατικά κόμματα. Οι διαφωνίες οι οποίες ξέσπασαν μετά το θάνατο του Ένγκελς με θέμα το «ρεβιζιονισμό» . ήταν πάντοτε ιδιαίτερα επικριτικός προς τις αναρχικές τάσεις.
οι οποίες είχαν κυριαρχήσει στη ζωή του. προς τιμήν του. επίσης.106 Ο Ένγκελς στα τελευταία χρόνια του δεν είχε καμιά ανάπαυλα από τις απαιτήσεις για διασάφηση της θεωρίας. Μερικές φορές το κατάφερνε με αξιοθαύμαστο τρόπο. ο Ένγκελς είχε. Στη διαδικασία αυτή επιτέθηκε ενάντια στις καιροσκοπικές τάσεις που έδειχναν κάποια κομμάτια του σοσιαλιστικού τύπου. του ταχυδρομικού συστήματος και άλλων μέσων επικοινωνίας είχε ζωτικό ρόλο στην αποτελεσματική συσσώρευση κεφαλαίου από την άρχουσα τάξη. ο Ένγκελς είχε πάντοτε ξεκάθαρη θέση για το ρόλο που έπαιζαν οι εθνικοποιήσεις στο σύγχρονο καπιταλιστικό κόσμο. μία αυστριακή και μία ιταλική) και 19 εβδομαδιαίες σε διάφορες γλώσσες. Ακόμη και όσο ζούσε ο Ένγκελς.Φρίντριχ Ένγκελς να δουν τι θα έπρεπε πραγματικά να είναι ο μαρξισμός στην πράξη. περίπου 135 έργα μεγαλύτερης ή μικρότερης σημασίας». Οι φόβοι του ήταν βάσιμοι. είχε μια πολύ καλή εικόνα για την πορεία και το επίπεδο του ταξικού αγώνα σε μια ολόκληρη σειρά από χώρες. Για παράδειγμα. αφού αργότερα ο καιροσκοπισμός έγινε κυρίαρχη τάση μέσα στο κόμμα. Για [ 83 ] . Όμως. το κείμενό του υπέστη λογοκρισία από το κόμμα. δύο αγγλικές. Έβλεπε ότι ο κρατικός έλεγχος των σιδηροδρόμων. «Τα τελευταία πέντε χρόνια της ζωής του. καθώς οι ηγέτες του κόμματος έσβησαν τις αναφορές που είχε κάνει στη βίαιη ανατροπή της κοινωνίας. ιδιαίτερα όπου είχε πάρει κάποια θέση στα νιάτα του. που τον έγραψε ως επί το πλείστον απ’ την αρχή. κάποιες φορές έκανε λάθη σε σχέση με τις συνθήκες που είχαν αλλάξει σε άλλα θέματα. φρόντιζε να ενημερώνεται για τις τρέχουσες δημόσιες συζητήσεις και για την πολιτική και προσπαθούσε να κατανοήσει έναν κόσμο που άλλαζε πάρα πολύ γρήγορα. Διάβαζε επτά καθημερινές εφημερίδες (τρεις γερμανικές.108 Επίσης.107 Το πιο σημαντικό του έργο τα χρόνια αυτά ήταν ο τρίτος τόμος του Κεφαλαίου. Ήταν δηκτικός απέναντι σε εκείνους που εξομοίωναν αυτόν τον κρατικό έλεγχο με κάποια μορφή σοσιαλισμού. Αλλά.
Η δράση του απλώθηκε σε μια τεράστια περίοδο από τους Χαρτιστές ως τη γέννηση των σύγχρονων συνδικάτων.109 Ωστόσο. η Γερμανία ήταν ένα αναδυόμενο έθνος το οποίο πάλευε για ενοποίηση και εθνική ταυτότητα. δεν μπορεί με κανένα τρόπο να λερώσει το μητρώο του ως επαναστάτη. Η Ρωσία θεωρούταν το πιο αντιδραστικό προπύργιο της φεουδαρχίας στην Ευρώπη. στη δεκαετία του 1890 αυτό θα σήμαινε ότι έπαιρναν το μέρος της δικής τους ιμπεριαλιστικής άρχουσας τάξης. Ωστόσο. Άφησε το στίγμα του στο σοσιαλιστικό κίνημα τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική. Έζησε κάποιες από τις μεγαλύτερες αλλαγές στην εξέλιξη του καπιταλισμού. όσο στη Γερμανία.τι περισσότερο μπορούσε για να υποθάλψει τις εθνικές διαιρέσεις και να εμποδίσει την επανάσταση. η ισορροπία δυνάμεων άλλαξε μετά το γαλλοπρωσικό πόλεμο. ώστε σταδιακά θα μπορούσε να ανταγωνιστεί ακόμα και τη Βρετανία. όταν οι Γερμανοί σοσιαλιστές υποστήριξαν τη δική τους άρχουσα τάξη στον ιμπεριαλιστικό Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και πραγματικά ψήφισαν υπέρ του πολέμου». το γεγονός ότι ο Ένγκελς είπε ή έγραψε κάποια πράγματα που αργότερα θα μπορούσαν να στραφούν ενάντια στους επαναστάτες σοσιαλιστές. οι οποίες πουθενά δεν ήταν τόσο έντονες. που έκανε ό. ο Ένγκελς ακόμη έμενε προσκολλημένος στην ιδέα ότι.Εισαγωγή παράδειγμα. για τον οποίο οι Γερμανοί σοσιαλιστές θα έπρεπε να ψηφίσουν θετικά. κάτω από ορισμένες συνθήκες. Στη δεκαετία του 1840. Παρά την επιθυμία του να βρίσκεται [ 84 ] . «Το επιχείρημά του το παπαγάλιζαν με καταστροφικά αποτελέσματα το 1914 οι ίδιοι κομματικοί ηγέτες που λογόκριναν άλλα κείμενα του Ένγκελς. Ενώ παλιότερα οι Γερμανοί σοσιαλιστές θα είχαν υποστηρίξει έναν πόλεμο ενάντια στη Ρωσία. Όμως. πίστευε ακόμη ότι ένας αμυντικός πόλεμος από την πλευρά της Γερμανίας ενάντια στη Ρωσική Αυτοκρατορία μπορεί να ήταν αναγκαίος. θα μπορούσε να γίνει ένας δικαιολογημένος αμυντικός πόλεμος. καθώς η Γερμανία έγινε η ταχύτερα αναπτυσσόμενη βιομηχανική και ιμπεριαλιστική δύναμη.
Φρίντριχ Ένγκελς [ 85 ] .
[ 86 ] . η Ρωσίδα επαναστάτρια Βέρα Ζάσουλιτς και ο ηγέτης των Άγγλων εργατών φωταερίου Γουίλ Θορν. Τα ιστορικά κείμενα του Ένγκελς φανερώνουν μια βαθιά αντίληψη του θέματος και το ύφος τους τα κάνει προσιτά στο ευρύ κοινό. Οι άνθρωποι που ήταν στην κηδεία του δείχνουν πώς ο Ένγκελς κατάφερε να μεταφέρει το πνεύμα των ιδρυτών του επαναστατικού σοσιαλισμού και των επαναστάσεων του 1848 στην επόμενη γενιά σοσιαλιστών. Τα κείμενά του σχετικά με ένα εύρος θεμάτων δείχνουν τις τεράστιες γνώσεις του και το ενδιαφέρον του για την επιστήμη. Πέθανε στις 5 Αυγούστου. το στρατό και. Έβγαλε τον τελευταίο δημόσιο λόγο του στο συνέδριο της Ζυρίχης. αλλά πάντα αντλούσε έμπνευση κι ενθουσιασμό από τη δράση των εργατών και των καταπιεσμένων.Σοσιαλισμός. Ουτοπικός και Επιστημονικός πάντα στο πίσω κάθισμα. αλλά αρρώστησε στις αρχές του 1895 από καρκίνο του λάρυγγα. Δεν έγινε ποτέ ένας απλός σχολιαστής ή ένας απολιθωμένος σοσιαλιστής της πολυθρόνας. για την ιστορία. στην οποία παρευρίσκονταν οι ηγέτες του γερμανικού. Ο Ένγκελς αποτεφρώθηκε σε μια κηδεία. Συνέχισε τη δράση και τη συγγραφή. του αυστριακού και του γαλλικού κόμματος. Η τέφρα του σκορπίστηκε στη θάλασσα έξι μίλια έξω από το Ίστμπουρν από την Ελεονόρα Μαρξ. ίσως το πιο σημαντικό απ’ όλα. ήταν ένας άνδρας με τεράστια ταλέντα.
σύμφωνα με το περιεχόμενό του. ο κόσμος στεκόταν με το κεφάλι όρθιο. κρατική οργάνωση. όμως. αφ’ετέρου της αναρχίας που επικρατεί στην παραγωγή. Δεν αναγνώριζαν καμιά εξωτερική αυθεντία. Θρησκεία. Η σκεπτόμενη λογική έγινε το ένα και μοναδικό μέτρο για όλα τα πράγματα. καπιταλιστές και μισθωτούς εργάτες. αντιλήψεις για τη φύση. έπρεπε πρώτα να συνδεθεί με το υλικό της διανόησης που υπήρχε από πριν. όπως έλεγε ο Χέγκελ. ορίζεται βασικά και κύρια σαν το προϊόν της συνειδητοποίησης. όσο βαθιά και αν βρίσκονταν οι ρίζες του στα οικονομικά δεδομένα. Ήταν η εποχή που. όλα υπέστησαν την πιο αμείλικτη κριτική: όλα έπρεπε να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους μπροστά στο δικαστήριο της λογικής ή να πάψουν να υπάρχουν. πρώτα-πρώτα με την έννοια πως το ανθρώπινο μυαλό και οι αρχές που ανακαλύφθηκαν με τη σκέψη του είχαν την [ 87 ] . Οι μεγάλοι άντρες που στη Γαλλία φώτισαν τα πνεύματα για την επερχόμενη Επανάσταση. Στη θεωρητική του μορφή. Όπως κάθε καινούργια θεωρία.Φρίντριχ Ένγκελς ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο σύγχρονος σοσιαλισμός. κοινωνία. παρουσιάζεται κυρίως σαν η πιο αναπτυγμένη και η φαινομενικά πιο συνεπής συνέχιση των αρχών που διακήρυξαν οι μεγάλοι Γάλλοι διαφωτιστές του 18ου αιώνα. οποιαδήποτε κι αν ήταν αυτή. έδρασαν σαν επαναστάτες. αφ’ενός των ταξικών αντιθέσεων που κυριαρχούν στη σύγχρονη κοινωνία ανάμεσα σε έχοντες και κατέχοντες.
πως η ισότητα υποβιβάστηκε σε αστική ισότητα μπροστά στο νόμο. Σήμερα ξέρουμε. Για πρώτη φορά ανέτειλε η μέρα. μα ολόκληρης της βασανισμένης ανθρωπότητας. και πως το κράτος της λογικής. Όπως όλοι οι πρόδρομοί τους. έτσι και οι μεγάλοι στοχαστές του 18ου αιώνα. όλες οι πατροπαράδοτες αντιλήψεις κηρύχτηκαν παράλογες και πετάχτηκαν στον σκουπιδοτενεκέ. τα προνόμια και η καταπίεση έπρεπε να σαρωθούν από την αιώνια αλήθεια. Και κάτι επιπλέον. Η αστική τάξη ήταν από τη γέννηση της δεμένη με την [ 88 ] .Σοσιαλισμός. τους πλούσιους και αργόσχολους και τους φτωχούς εργάτες του μόχθου. ήταν ουσιαστικά αναποδογυρισμένη. η αδικία. δεν μπορούσαν να ξεπεράσουν τα όρια που τους έβαζε η εποχή τους. υπήρχε η γενική αντίθεση ανάμεσα στους εκμεταλλευτές και τους εκμεταλλευόμενους. πως εκείνη η πραγματικότητα. το «κοινωνικό συμβόλαιο» του Ρουσσώ. η προκατάληψη. Ουτοπικός και Επιστημονικός αξίωση να αποτελέσουν τη βάση για κάθε ανθρώπινη πράξη και κάθε κοινωνική σχέση. που βρίσκεται σε αντίφαση με τις αρχές αυτές. το βασίλειο της λογικής. Κάθε τι που ανήκε στο παρελθόν άξιζε μόνο οίκτο και περιφρόνηση. Και αργότερα με την ευρύτερη έννοια. πως η αστική ιδιοκτησία ανακηρύχτηκε σ' ένα από τα πιο ουσιαστικά δικαιώματα του ανθρώπου. Και ήταν αυτή ακριβώς η περίσταση που έδωσε τη δυνατότητα στους εκπροσώπους της αστικής τάξης να παρουσιάζονται σαν εκπρόσωποι όχι μόνο μιας ιδιαίτερης τάξης. πως το βασίλειο αυτό της λογικής δεν ήταν τίποτε άλλο παρά η εξιδανικευμένη βασιλεία της αστικής τάξης.1 Όλες οι προηγούμενες κοινωνικές και κρατικές μορφές. παρά μόνο σαν αστική δημοκρατία. δεν ήρθε στον κόσμο και ούτε μπορούσε να έρθει διαφορετικά. Μα πλάι στην αντίθεση ανάμεσα στους φεουδάρχες ευγενείς και την αστική τάξη. Τον κόσμο τον καθοδηγούσαν ως τότε μόνο οι προκαταλήψεις. Από 'δω και μπρος. την αιώνια δικαιοσύνη. την ισότητα που βασίζεται στη φύση και το αναπαλλοτρίωτο δικαίωμα του ανθρώπου. που παρουσιαζόταν σαν εκπρόσωπος ολόκληρης της υπόλοιπης κοινωνίας. πως η αιώνια δικαιοσύνη βρήκε την πραγμάτωσή της στην αστική δικαιοσύνη.
μαζί με κάθε σημαντική κίνηση των αστών ξέσπασαν ανεξάρτητα κινήματα της τάξης εκείνης που αποτελούσε σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό τον πρόδρομο του σύγχρονου προλεταριάτου. σε άμεση σύνδεση με το γαλλικό [ 89 ] . που απαγόρευε κάθε απόλαυση της ζωής. επεξεργάστηκε συστηματικά τις θέσεις του για την κατάργηση των ταξικών διακρίσεων.2 Στις επαναστατικές αυτές εξεγέρσεις μιας εμβρυακής ακόμη τάξης αντιστοιχούσαν και θεωρητικές εκδηλώσεις. τόσο ο τεχνίτης της συντεχνίας όσο και ο μεροκαματιάρης εκτός συντεχνίας μετατράπηκαν σε προλετάριους. ο Φουριέ και ο Όουεν. στη μεγάλη αγγλική επανάσταση οι Ισοπεδωτές (Levellers). Ο τελευταίος. για τον οποίον τα αστικά ρεύματα σκέψης διατηρούσαν σε κάποιο βαθμό τη σημασία τους παράλληλα με τα προλεταριακά.Φρίντριχ Ένγκελς αντίθεσή της: δίχως μισθωτούς εργάτες δεν μπορούν να υπάρξουν καπιταλιστές. κατ' αναλογία. Χαρακτηριστικά παραδείγματα. τον 18ο αιώνα ανοιχτά πια κομμουνιστικές θεωρίες (Μορελί και Μαμπλί) . Τον 16ο και τον 17ο αιώνα ουτοπιστικές περιγραφές των ιδανικών κοινωνικών συνθηκών. με την ίδια αντιστοιχία που η συντεχνιακή αστική τάξη του Μεσαίωνα εξελίχθηκε στη σύγχρονη αστική τάξη και. η αστική τάξη ισχυρίζεται πως στον αγώνα ενάντια στούς ευγενείς αντιπροσώπευε εξίσου τα συμφέροντα διαφορετικών τάξεων εργαζόμενων της εποχής εκείνης. στην εποχή της Μεταρρύθμισης και του Πολέμου των Χωρικών στη Γερμανία η τάση των Αναβαπτιστών και ο Τόμας Μίντσερ. μα και οι ίδιες οι ταξικές διακρίσεις. στη μεγάλη γαλλική επανάσταση ο Μπαμπέφ. σπαρτιατικός κομμουνισμός. Το αίτημα για ισότητα δεν περιοριζόταν πια στα πολιτικά δικαιώματα. Ακολούθησαν οι τρεις μεγάλοι ουτοπιστές: ο Σεν Σιμόν. Και παρόλο που. Δεν ήταν πια μόνο τα ταξικά προνόμια που έπρεπε να καταργηθούν. συνολικά. στη χώρα της πιο αναπτυγμένης καπιταλιστικής παραγωγής και με τις επιρροές των αντιθέσεων που αυτή γεννάει. αλλά επεκτάθηκε στην κοινωνική θέση του ατόμου. Έτσι η πρώτη εκδήλωση της καινούργιας διδασκαλίας ήταν ένας ασκητικός.
θέλουν κι αυτοί να ιδρύσουν το βασίλειο της λογικής και της αιώνιας δικαιοσύνης. Όπως οι φιλόσοφοι της εποχής του Διαφωτισμού. Το μεγαλοφυές άτομο μπορούσε να έχει γεννηθεί 500 χρόνια νωρίτερα και τότε θα γλίτωνε την ανθρωπότητα από 500 χρόνων λάθη. όσο λογική κι αν φαινόταν σε σχέση με τις προηγούμενες συνθήκες. έπρεπε να εξαλειφθεί δίχως οίκτο. αγώνες και βάσανα. δεν είναι ένα αναπόφευκτο γεγονός. έτσι κι αυτοί δεν θέλουν να ελευθερώσουν μια συγκεκριμένη τάξη. ένα αποτέλεσμα μιας αλληλουχίας στην ιστορική εξέλιξη. Ουτοπικός και Επιστημονικός υλισμό. Καθετί που ερχόταν σε αντίθεση με την αιώνια λογική. Οι Γάλλοι φιλόσοφοι του 18ου αιώνα. Το γεγονός ότι εμφανίστηκε τώρα. η νέα τάξη πραγμάτων. Γιατί αυτός ο αστικός κόσμος που οργανώθηκε σύμφωνα με τις αρχές των φιλοσόφων αυτών. λογική κοινωνία. αυτοί που προετοίμασαν την επανάσταση. μα καθαρά ζήτημα τύχης. μα το δικό τους βασίλειο απέχει από το βασίλειο των φιλοσόφων του Διαφωτισμού όσο ο ουρανός από τη γη. επικαλούνταν τη λογική σαν μοναδικό κριτή για τα πάντα. αποδείχτηκε ότι δεν είχε αυτό το [ 90 ] . και γι’ αυτό αξίζει να καταλήξει στο σκουπιδοτενεκέ μαζί με τη φεουδαρχία και όλα τα άλλα παλιότερα κοινωνικά συστήματα. που τώρα μόλις εμφανίστηκε και ανακάλυψε την αλήθεια. Και οι τρεις έχουν ένα κοινό μεταξύ τους: ότι δεν παρουσιάζονται σαν εκπρόσωποι των συμφερόντων του προλεταριάτου. μα ολόκληρη την ανθρωπότητα. Όπως εκείνοι. Έλειπε απλά το μεγαλοφυές άτομο. Όταν λοιπόν η Γαλλική Επανάσταση έκανε πραγματικότητα αυτή την κοινωνία του λόγου. ότι μόλις τώρα αναγνωρίστηκε η αλήθεια. Έπρεπε να δημιουργηθεί λογικό κράτος. ο οποίος ακριβώς τότε εξελισσόταν σε αστό. που στο μεταξύ έφερε στον κόσμο η ιστορική εξέλιξη. Αν ως τώρα δεν βασίλεψε στον κόσμο η αληθινη λογική και η πραγματική δικαιοσύνη. είναι παράλογος και άδικος. είναι γιατί δεν έχουν κατανοηθεί ακόμα σωστά.Σοσιαλισμός. Είδαμε ακόμη πως αυτή η αιώνια λογική δεν ήταν στην πραγματικότητα παρά η εξιδανικευμένη αντίληψη του μεσαίου αστού.
αρχικά με τη μορφή της διαφθοράς του Διευθυντηρίου και τελικά κάτω από την προστασία του ναπολεόντειου δεσποτισμού. σήμαινε για το μικροαστό και το μικρο αγρότη την ελευθερία να πουλάει τη μικρή του ιδιοκτησία. Η ανάπτυξη της βιομηχανίας σε καπιταλιστική βάση μετέτρεψε τη φτώχεια και την εξαθλίωση των εργατικών μαζών σε όρο ύπαρξης της κοινωνίας. αν και δεν ξεριζώθηκαν. Η πληρωμή τοις μετρητοίς σταδιακά έγινε. Η κοινωνία της λογικής δεν είχε καλύτερη τύχη. Τα κακά της φεουδαρχικής εποχής. Η αντίθεση ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς. οξύνθηκε. Η βίαιη καταπίεση παραχώρησε τη θέση της [ 91 ] . Κι έτσι. τουλάχιστον είχαν προσωρινά σπρωχτεί σε δεύτερο φόντο. όταν έχασε την πίστη στη δική της πολιτική ικανότητα. Το εμπόριο εξελίχθηκε σε όλο και μεγαλύτερη απάτη. Όσο για την «απελευθέρωση της ιδιοκτησίας» από τα φεουδαλικά εμπόδια. αντί να διαλυθεί μέσα στη γενική ευημερία. στην οποία κατέφυγε η αστική τάξη. με τον τρόπο που υλοποιήθηκε. και μάλιστα να την πουλάει σ’αυτούς ακριβώς τους αφέντες. καθώς δεν υπήρχαν πια οι συντεχνίες και τα άλλα προνόμια που τη γεφύρωναν. Ο αριθμός των εγκλημάτων μεγάλωνε από χρόνο σε χρόνο. η «απελευθέρωση» αυτή μετατράπηκε ουσιαστικά για το μικροαστό και το μικρό αγρότη σε απελευθέρωσή του από κάθε ιδιοκτησία.Φρίντριχ Ένγκελς χαρακτηριστικό σε απόλυτο βαθμό. Τα κακά της αστικής εποχής. ούτε τα εκκλησιαστικά φιλανθρωπικά ιδρύματα που την απάλυναν. που ως τότε τρέφονταν κρυφά. άρχισαν να ανθίζουν ακόμα πιο άφθονα. Το κοινωνικό συμβόλαιο του Ρουσσώ βρήκε την πραγματοποίησή του στην περίοδο της Τρομοκρατίας. που άλλοτε ήταν ορατά δίχως ντροπή στο φως της ημέρας. σύμφωνα με τα λόγια του Καρλάιλ. που την είχε τσακίσει ο πανίσχυρος ανταγωνισμός του μεγάλου κεφαλαίου και της μεγάλης ιδιοκτησίας της γης. ο μοναδικός κοινωνικός δεσμός. Η αιώνια ειρήνη που είχε εξαγγελθεί μετατράπηκε σε ατελείωτο κατακτητικό πόλεμο. Το κράτος του λόγου κατέρρευσε ολοκληρωτικά. Η «αδελφότητα» του επαναστατικού εμβλήματος πραγματοποιήθηκε με τις απάτες και το φθόνο του ανταγωνισμού.
το 1808 εκδόθηκε το πρώτο μεγάλο έργο του Φουριέ. αυτό ισχύει σε ακόμα μεγαλύτερο βαθμό με τα μέσα για το ξεπέρασμά τους. ήταν ακόμη άγνωστη στη Γαλλία. σε σύγκριση με τις πανηγυρικές επαγγελίες των φιλοσόφων της εποχής του Διαφωτισμού. Με λίγα λόγια. Στην [ 92 ] . γύρω στα 1800. Το 1802 δημοσιεύτηκαν τα «Γράμματα από τη Γενεύη» του Σεν Σιμόν. Αφ’ενός. που τότε μόλις είχε κάνει την εμφάνισή της στην Αγγλία. όπως και πρώτα. οι κοινωνικοί και πολιτικοί θεσμοί που εγκαθίδρυσε ο «θρίαμβος της λογικής» αποδείχτηκαν καρικατούρες που απογοήτευσαν πικρά. Η πορνεία απλώθηκε σε ανήκουστο μέχρι τότε βαθμό. το σπαθί σαν βασικός μοχλός για την κοινωνική ισχύ παραχώρησε τη θέση του στο χρήμα. Αν. συγκρούσεις όχι μονάχα ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις. άρχισαν να αναπτύσσονται οι συγκρούσεις που οφείλονταν στο καινούργιο κοινωνικό καθεστώς. ένα επίσημο προκάλυμμα της πορνείας. αν και οι βάσεις της θεωρίας του χρονολογούνται ήδη από το 1799. ο κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής και μαζί μ' αυτόν και η αντίθεση ανάμεσα στην αστική τάξη και το προλεταριάτο ήταν ακόμη πολύ λίγο αναπτυγμένα. λοιπόν. Η μεγάλη βιομηχανία. την κατάργηση του καπιταλιστικού του χαρακτηρα. μόνο η μεγάλης κλίμακας βιομηχανία αναπτύσσει τις συγκρούσεις που κάνουν αναπόφευκτη ανάγκη την ανατροπή του τρόπου παραγωγής.3 Την εποχή εκείνη. όμως. Το «δικαίωμα της πρώτης νύχτας» πέρασε από τους φεουδάρχες στους αστούς εργοστασιάρχες. Την 1η Γενάρη 1800 ο Ρόμπερτ Όουεν ανέλαβε τη διεύθυνση του Νιου Λάναρκ. μια νόμιμα αναγνωρισμένη μορφή. Το μόνο που έλειπε ήταν να συνειδητοποιήσει ο κόσμος την απογοήτευση αυτή κι αυτό έγινε με το γύρισμα του αιώνα. που συμπληρώθηκε και από τη μοιχεία. μα και ανάμεσα στις ίδιες τις παραγωγικές δυνάμεις και τις μορφές συναλλαγής που τις συνοδεύουν.Σοσιαλισμός. Ουτοπικός και Επιστημονικός στη διαφθορά. Ο ίδιος ο γάμος έμεινε. Αφ’ετέρου. μόνο μέσα σ’ αυτές τις γιγάντιες παραγωγικές δυνάμεις αναπτύσσονται τα μέσα για να δοθούν λύσεις στις συγκρούσεις αυτές. όμως.
ολότελα ανίκανο ακόμα για ανεξάρτητη πολιτική δράση. Ας τους αφήσουμε να εκθειάζουν την ανωτερότητα του δικού τους πνεύματος μπροστά σε τέτοιου είδους «παλαβομάρες». που λόγω της αδυναμίας της να βοηθήσει η ίδια τον εαυτό της. μπορούσε το πολύ-πολύ να δεχτεί βοήθεια απ' έξω. μ’αυτή τους την πράξη. όπου ήταν δυνατό. σκέψεις που προβάλλουν [ 93 ] . δεν θα μείνουμε ούτε στιγμή περισσότερο στην άποψη αυτή. Ας σκαλίζουν οι ψιλικατζήδες των βιβλίων τις φαντασιοπληξίες αυτές. με την προπαγάνδα και. Η ιστορική αυτή κατάσταση καθόριζε και τους ιδρυτές του σοσιαλισμού. που να επιβληθεί απ' έξω στην κοινωνία. που πια ανήκει ολότελα στο παρελθόν. Όμως.Φρίντριχ Ένγκελς περίοδο της Τρομοκρατίας. Το προλεταριάτο. έπρεπε να ξεπηδήσει από το ανθρώπινο μυαλό. παρουσιαζόταν σαν καταπιεζόμενη και βασανισμένη τάξη. χρειαζόταν να εφευρεθεί ένα καινούργιο. Η εξάλειψή τους ήταν καθήκον της λογικής. στην ανωριμότητα των τάξεων. που σήμερα είναι απλά διασκεδαστικές. τόσο περισσότερο χάνονταν σε καθαρές φαντασιοπληξίες. με πειραματικά μοντέλα. Η κοινωνία παρουσιάζει μόνο καταχρήσεις. με το παράδειγμα. οι ακτήμονες μάζες του Παρισιού μπόρεσαν να κατακτήσουν για μια στιγμή την ηγεμονία και να οδηγήσουν έτσι την αστική Επανάσταση στη νίκη ενάντια στην ίδια την αστική τάξη. Στην ανωριμότητα της καπιταλιστικής παραγωγής. τελειότερο σύστημα κοινωνικής οργάνωσης. Μια που το διαπιστώσαμε αυτό. που τότε μόνο άρχιζε να ξεχωρίζει από τις μάζες αυτές σαν ο κορμός μιας καινούργιας τάξης. απέδειξαν πόσο αδύνατο ήταν να διατηρηθεί η εξουσία αυτή στις τότε συνθήκες. Τα καινούργια αυτά κοινωνικά συστήματα ήταν από τα πριν καταδικασμένα να παραμείνουν ουτοπίες. Εμείς προτιμάμε να χαιρόμαστε με τα σπέρματα αυτά από εμπνευσμένες σκέψεις. που βρισκόταν ακόμα κρυμμένη στις υπανάπτυκτες οικονομικές σχέσεις. Για το σκοπό αυτό. από τα πάνω. αντιστοιχούσαν ανώριμες θεωρίες. Όσο περισσότερο επεξεργάζονταν τις λεπτομέρειές τους. Η λύση των κοινωνικών προβλημάτων.
η αντίθεση ανάμεσα στην τρίτη τάξη και τα προνομιούχα στρώματα πήρε τη μορφή αντίθεσης ανάμεσα σε «εργάτες» και «αργόσχολους». που ήταν οικονομικά ενεργή στην παραγωγή και το εμπόριο. μα και όλοι όσοι ζούσαν από τα εισοδήματά τους. στο μυαλό του Σεν Σιμόν. οι τραπεζίτες. την αστική τάξη που είναι κάτοχος ιδιοκτησίας. που οδήγησε τη Γαλλία και την Επανάσταση στο χείλος της καταστροφής κι έδωσε. γι' αυτές. Δεν ήταν ούτε τριάντα ετών όταν αυτή ξέσπασε. Και μάλιστα. Αργόσχολοι δεν ήταν μόνο οι παλιοί προνομιούχοι. Το ότι οι αργόσχολοι είχαν χάσει κάθε ικανότητα πνευματικής ηγεσίας και πολιτικής κυριαρχίας. Μα ποιός έπρεπε τότε να ηγείται και να [ 94 ] . Μα η νίκη της τρίτης τάξης αποδείχτηκε σύντομα αποκλειστική νίκη μιας μικρής μερίδας αυτής της τάξης. μέσω της κερδοσκοπίας πάνω στα κτήματα των ευγενών και του κλήρου. Το γεγονός ότι οι μη κατέχουσες τάξεις δεν είχαν την ικανότητα αυτή. στο Ναπολέοντα το πρόσχημα για το πραξικόπημά του. Ο Σεν Σιμόν υπήρξε παιδί της Γαλλικής Επανάστασης. οι έμποροι. Και «εργάτες» δεν ήταν μόνο οι μισθωτοί εργάτες. έτσι. Ουτοπικός και Επιστημονικός παντού μέσα από το φανταστικό τους κάλυμμα και που.Σοσιαλισμός. φαινόταν στον Σεν-Σιμόν πως είχε αποδειχθεί από την εμπειρία της περιόδου της Τρομοκρατίας. επιβεβαιώθηκε και θεσμοθετήθηκε οριστικά από την Επανάσταση. καθώς και από την εξαπάτηση του έθνους με τα συμβόλαια προμηθειών του στρατού. την αστική αυτή τάξη που είχε αναπτυχθεί πολύ γρήγορα στη διάρκεια ακόμα της Επανάστασης. Η Επανάσταση ήταν η νίκη της τρίτης τάξης. που κατασχέθηκαν και ύστερα πουλήθηκαν. οι φιλισταίοι αυτού του είδους είναι τυφλοί. Γι’αυτό. Ήταν ακριβώς η κυριαρχία αυτών των απατεώνων τον καιρό του Διευθυντηρίου. σαν κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας από το κοινωνικά προνομιούχο στρώμα της. μα ακόμη και οι εργοστασιάρχες. χωρίς να παίρνουν μέρος στην παραγωγή και τη διανομή. δηλαδή της μεγάλης μάζας του έθνους. τους ευγενείς και τον κλήρο. ενάντια στις προνομιούχες ως τότε αργόσχολες τάξεις.
οΣεν-Σιμόν διατυπώνει την αρχή πως «όλοι οι άνθρωποι πρέπει να εργάζονται». τραπεζίτες. αποτελούσε για το 1802 μια ανακάλυψη από τις πιο μεγαλοφυείς.4 Το να αντιληφθείς. όμως. με τη ρύθμιση των πιστώσεων.Φρίντριχ Ένγκελς διευθύνει. που θα διατηρούσαν ωστόσο απέναντι στους εργάτες μια διευθυντική και με οικονομικά προνόμια θέση. προορισμένο να αποκαταστήσει την ενότητα στις θρησκευτικές αντιλήψεις. στην οποία μόλις άρχιζαν στη Γαλλία να γεννιούνται η μεγάλη βιομηχανία και μαζί μ' αυτήν η αντίθεση ανάμεσα στην αστική τάξη και το προλεταριάτο. Κατά τον Σεν-Σιμόν. Το 1816 ο Σεν-Σιμόν διακηρύσσει πως η πολιτική είναι η επιστήμη της παραγωγής και προλέγει την ολοκληρωτική απορρόφηση της πολιτικής από την οικονομία. κατά πρώτο λόγο. ήταν η επιστήμη και η βιομηχανία. έφεραν την πείνα». το σύνολο της κοινωνικής παραγωγής.ένας «νέος Χριστιανισμός». Οι αστοί αυτοί έπρεπε βέβαια να μετατραπούν σε ένα είδος δημόσιων λειτουργών. αναγκαστικά μυστικιστικός και αυστηρά ιεραρχικός. έμπιστων της κοινωνίας. Ήδη στα «Γράμματα από τη Γενεύη». Η αντίληψη αυτή ανταποκρινόταν απόλυτα σε μια εποχή. πως η Γαλλική Επανάσταση υπήρξε ταξική αντιπαράθεση. οι δραστήριοι αστοί εργοστασιάρχες. μα και ανάμεσα στους ευγενείς. Στο ίδιο σύγγραμμα αναγνωρίζει πως η Τρομοκρατία στη Γαλλία αποτέλεσε την περίοδο της κυριαρχίας των ακτημόνων μαζών. μια ενότητα που είχε διαρραγεί από την εποχή της Μεταρρύθμισης . «Κοιτάξτε» λέει. όχι μόνο ανάμεσα στους ευγενείς και την αστική τάξη. Όμως την επιστήμη αποτελούσαν οι σπουδασμένοι και τη βιομηχανία. [ 95 ] . έμποροι. Ιδιαίτερα οι τραπεζίτες θα έπρεπε να κατευθύνουν. «τι έγινε στη Γαλλία τον καιρό που κυριαρχούσαν εκεί οι σύντροφοί σας. ενωμένες από έναν καινούργιο θρησκευτικό δεσμό. τους αστούς και τους μη κατέχοντες. 5 Αν και η ιδέα πως η οικονομική κατάσταση αποτελεί τη βάση για τους πολιτικούς θεσμούς. Μα αυτό που ο Σεν-Σιμόν τονίζει ιδιαίτερα είναι το εξής: παντού και πάντοτε εκείνο που τον ενδιαφέρει περισσότερο απ' όλα είναι η τύχη «της πιο πολυάριθμης και πιο φτωχής τάξης».
ο Σεν-Σιμόν διακηρύσσει το 1814. σε δεύτερη γραμμή. αμέσως μετά την είσοδο των συμμάχων στο Παρίσι. στο διάστημα του πολέμου των Εκατό Ημερών. Ουτοπικός και Επιστημονικός παρουσιάζεται εδώ εν σπέρματι μόνο. για μια απεριόριστη πορεία του ανθρώπου προς την τελειότητα. από τους γεμάτους ενθουσιασμό προφήτες της πριν την Επανάσταση. δεν υπολείπεται καθόλου σε βάθος. αν και διατυπώθηκε με ένα πνεύμα ολότελα γαλλικό.κατά συνέπεια η «κατάργηση του κράτους». για την οποία τόσος θόρυβος έγινε τώρα τελευταία. Αποκαλύπτει πως παντού η πιο αξιοθρήνητη πραγματικότητα αντιστοιχεί στην πιο πομπώδη φρασεολογία και ειρωνεύεται όλο αυτό το φιάσκο με φοβερό σαρκασμό. όσο και για τα όμορφα χρωματισμένα λόγια των συγχρόνων του αστών ιδεολόγων. Ο Φουριέ δεν είναι μόνο κριτικός. κι ακόμη το 1815.Σοσιαλισμός. 6 Χρειαζόταν πραγματικά θάρρος. σαν τη μοναδική εγγύηση για την ευδόκιμη ανάπτυξη και την ειρήνη στην Ευρώπη. Με την ίδια υπεροχή σε σχέση με τους συγχρόνους του. Ξεσκεπάζει αμείλικτα την υλική και ηθική αθλιότητα του αστικού κόσμου. Την αντιπαραθέτει τόσο στις φανταχτερές υποσχέσεις των φιλοσόφων του Διαφωτισμού για μια κοινωνία όπου θα βασίλευε μόνο η λογική. τη συμμαχία ανάμεσα στη Γαλλία και την Αγγλία και. είναι η μετάβαση από την πολιτική κυβέρνηση των ανθρώπων στη διαχείριση πραγμάτων και τη διεύθυνση των παραγωγικών λειτουργιών . για έναν πολιτισμό που θα έφερνε την παγκόσμια ευτυχία. η παντοτινά χαρούμενη φύση [ 96 ] . που περιέχει σε εμβρυακή μορφή όλες σχεδόν τις μη αυστηρά οικονομικές ιδέες των μετέπειτα σοσιαλιστών. όσο και πνευματική οξυδέρκεια. και τους συμφεροντολόγους κόλακές της ύστερα. Ο Φουριέ πιάνεται από τα λόγια της αστικής τάξης. αυτό που πολύ καθαρά διατυπώνεται. των δύο αυτών χωρών με τη Γερμανία. Αν στον Σεν-Σιμόν βρίσκουμε μια γεμάτη μεγαλοφυία ευρύτητα αντίληψης. στον Φουριέ ανακαλύπτουμε μια κριτική των σημερινών κοινωνικών συνθηκών που. για να κηρύξει κανείς στους Γάλλους του 1815 συμμαχία με τους νικητές του Βατερλώ.
Πιο αριστοτεχνική ακόμα είναι η κριτική του για τη μορφή που έδωσε η αστική τάξη στις σεξουαλικές σχέσεις και τη θέση της γυναίκας στην αστική κοινωνία. Χωρίζει ολόκληρη την προηγούμενη ιστορία σε τέσσερις φάσεις εξέλιξης: άγρια κατάσταση.10 Όπως ο Κάντ εγκαινίασε στη φυσική επιστήμη την ιδέα περί τελικής καταστροφής της γης. και μάλιστα έναν από τους μεγαλύτερους όλων των εποχών. μέσα σε αντιφάσεις που τις αναπαράγει αδιάκοπα. τον οποίον ταυτίζει με αυτό που ονομάζουμε σήμερα αστική κοινωνία. βαρβαρότητα και πολιτισμός. χειρίζεται τη διαλεκτική με την ίδια μαεστρία όπως και ο σύγχρονός του Χέγκελ. σε μια δεδομένη κοινωνία.Φρίντριχ Ένγκελς του τον κάνει σατιρικό. είναι στην αντίληψή του για την εξέλιξη της κοινωνίας. πατριαρχία. χωρίς να μπορεί να τις ξεπεράσει. Είναι ο πρώτος που αποφαίνεται πως. Πως ο πολιτισμός κινείται σ’ ένα «φαύλο κύκλο». κάθε ιστορική περίοδος διακρίνεται στη φάση της ανόδου και στη φάση της παρακμής. ασαφή και διφορούμενη μορφή σε κάθε κακό που επί βαρβαρότητας κυριαρχούσε με απλοϊκό τρόπο». παράλληλα με το γενικά ψιλικατζίδικο πνεύμα που χαρακτήριζε το γαλλικό εμπόριο της εποχής αυτής. αντίθετα από τη φιλολογία για τις απεριόριστες δυνατότητες τελειοποίησης του ανθρώπου. και εφαρμόζει τον τρόπο αυτό αντίληψης και στις προοπτικές της ανθρωπότητας στο σύνολό της.7 Μα εκεί που αποδεικνύεται το μεγαλείο του. όπως βλέπουμε.9 Ο Φουριέ. ο βαθμός χειραφέτησης της γυναίκας αποτελεί το φυσικό μέτρο της γενικής χειραφέτησης αυτής της κοινωνίας. 8 Αποδεικνύει πως «το πολιτισμένο καθεστώς προσδίδει περίπλοκη.χ. Με την ίδια διαλεκτική δείχνει πως. «στον πολιτισμό. τη φτώχεια τη γεννά η ίδια η αφθονία». Περιγράφει αριστοτεχνικά και μαζί διασκεδαστικά την απίστευτη κερδοσκοπία. δηλαδή με το κοινωνικό καθεστώς που εγκαινιάζεται το 16ο αιώνα. έτσι και ο Φουριέ [ 97 ] . Έτσι λ. που άνθισε στο τέλος της Επανάστασης. έτσι ώστε πετυχαίνει συνεχώς το αντίθετο απ' αυτό που θέλει ή που προσποιείται ότι θέλει να πετύχει.
από σταθερές σε αβέβαιες συνθήκες. της οικογένειας. απλότητα που έφτανε ως το μεγαλείο και. όχι όμως λιγότερο ισχυρή. Ουτοπικός και Επιστημονικός εισήγαγε στη μελέτη της ιστορίας τη μελλοντική καταστροφή της ανθρωπότητας. Ο ατμός και οι καινούργιες μηχανικές εγκαταστάσεις μεταμόρφωναν τη χειροτεχνία σε σύγχρονη βιομηχανία μεγάλης κλίμακας και επαναστατικοποιούσαν έτσι ολόκληρη τη βάση της αστικής κοινωνίας. ταυτόχρονα.ο μόνος εφικτός στις συνθήκες αυτές. ένας εικοσιεννιάχρονος εργοστασιάρχης. στη μέση. στην Αγγλία συνέβαινε μια πιο αθόρυβη. Ήταν ακόμα ο φυσιολογικός τρόπος παραγωγής . Ο νωθρός ρυθμός ανάπτυξης της εποχής της μανιφακτούρας μετατράπηκε κυριολεκτικά σε μια περίοδο καταιγιστικής έντασης στην παραγωγή. Ενώ στη Γαλλία η καταιγίδα της Επανάστασης σάρωνε τη χώρα.Σοσιαλισμός. που επανδρώνεται από το πιο ρευστό μέρος του πληθυσμού. της πατριαρχικής εξάρτησης. εξέγερση. ιδιαίτερα στις γυναίκες και τα παιδιά σε τρομακτική κλίμακα. Ο νέος τρόπος παραγωγής δεν ήταν ακόμα παρά στην αρχή της ανόδου του. τη θέση της σταθερής μεσαίας τάξης του παλιού καιρού καταλαμβάνει μια ασταθής μάζα από βιοτέχνες και μικρεμπόρους με αβέβαιη ύπαρξη. Με ολοένα αυξανόμενη ταχύτητα επήλθε ο χωρισμός της κοινωνίας σε μεγάλους καπιταλιστές και μη κατέχοντες προλετάριους και. προκαλούσε ήδη χτυπητές κοινωνικές ανωμαλίες: συνωστισμό του ξεριζωμένου πληθυσμού στις χειρότερες συνοικίες των μεγάλων πόλεων. μαζική εξαχρείωση της εργατικής τάξης που βρέθηκε ξαφνικά σε ολότελα καινούργιες συνθήκες. περνώντας από την ύπαιθρο στην πόλη. ένας από τους λίγους ηγέτες που έχουμε δει. προκαλούσε υπερεργασία. διάλυση όλων των πατροπαράδοτων δεσμών καταγωγής. ένας άνθρωπος με παιδική απλότητα στο χαρακτήρα. Εντούτοις. Ο Ρόμπερτ Όουεν είχε αφομοιώσει τη διδασκαλία των υλιστών φιλοσόφων του [ 98 ] . από τη γεωργία στη βιομηχανία. που μεταβάλλονταν κάθε μέρα. Και τότε παρουσιάστηκε σαν μεταρρυθμιστής.
Φρίντριχ Ένγκελς Διαφωτισμού, ότι ο χαρακτήρας του ανθρώπου αποτελεί προϊόν από τη μια μεριά της κατάστασης που κληρονόμησε, και από την άλλη μεριά των περιστατικών που ο ίδιος έζησε, ιδιαίτερα στη διάρκεια της περιόδου της νεότητάς του. Στη βιομηχανική επανάσταση οι περισσότεροι άνθρωποι της τάξης του έβλεπαν μόνο χάος και σύγχυση, καθώς και τη δυνατότητα να ψαρεύουν στα θολά νερά για να πλουτίσουν γρήγορα. Ο Οουεν, όμως, είδε σ' αυτήν την ευκαιρία να κάνει πράξη τις αγαπημένες του θεωρίες και να φέρει έτσι τάξη στο χάος. Το είχε ήδη δοκιμάσει με επιτυχία στο Μάντσεστερ, σαν διευθυντής ενός εργοστασίου με πεντακόσιους εργάτες. Από το 1800 ως το 1829 διεύθυνε το μεγάλο κλωστήριο βαμβακιού στο Νιου Λάναρκ στη Σκωτία, σαν διευθυντής μέτοχος, με το ίδιο πνεύμα, μα με μεγαλύτερη ελευθερία δράσης και με μια επιτυχία, που του χάρισε πανευρωπαϊκή φήμη. Ενας πληθυσμός που σιγά-σιγά έφτασε ως τις 2.500 ψυχές και που αρχικά τον αποτελούσαν τα πιο αποκλίνοντα και στο μεγαλύτερο μέρος τους πολύ διεφθαρμένα στοιχεία, μετατράπηκε σε τέλεια υποδειγματική αποικία, όπου το μεθύσι, η αστυνομία, η ποινική δικαιοσύνη, οι δίκες, η δημόσια πρόνοια και η ανάγκη της φιλανθρωπίας ήταν άγνωστα. Και τα κατόρθωσε αυτά, απλούστατα βάζοντας τους ανθρώπους σε συνθήκες πιο αντάξιες για τον άνθρωπο και, πρώτα απ’όλα, ανατρέφοντας τη νέα γενιά με ιδιαίτερη φροντίδα. Ήταν ο εφευρέτης των νηπιαγωγείων και ο πρώτος που τα εγκαινίασε στο Νιου Λάναρκ. Από την ηλικία των δύο χρόνων, τα παιδιά πήγαιναν στο σχολείο, όπου περνούσαν τόσο καλά, που δύσκολα τα ξανάφερναν σπίτι. Ενώ οι ανταγωνιστές του έβαζαν τους εργάτες τους να εργάζονται 13 και 14 ώρες τη μέρα, στο Νιου Λάναρκ εργάζονταν μόνο 10,5 ώρες. Όταν μια κρίση στα βαμβάκια έκλεισε το εργοστάσιό του για τέσσερις μήνες, οι άνεργοι εργάτες εξακολουθούσαν να παίρνουν ολόκληρο το μισθό τους. Αυτό δεν εμπόδισε την επιχείρηση να διπλασιάσει την αξία της και να δίνει ως το τέλος μεγάλα κέρδη στους ιδιοκτήτες. Παρ’ όλ’ αυτά, ο Όουεν δεν ήταν ευχαριστημένος. Η ζωή που είχε
[ 99 ]
Σοσιαλισμός, Ουτοπικός και Επιστημονικός επινοήσει για τους εργάτες του απείχε πολύ, κατά τη γνώμη του, από αυτό που θεωρούσε αντάξιο για τον άνθρωπο. «Οι άνθρωποι είναι σκλάβοι στο έλεός μου». Οι σχετικά ευνοϊκές συνθήκες που τους είχε εξασφαλίσει, απείχαν πολύ ακόμη από το να επιτρέπουν μια ολόπλευρη και λογική ανάπτυξη του χαρακτήρα και του μυαλού και ακόμα περισσότερο μια ελεύθερη ζωτική δραστηριότητα. «Κι όμως, το εργαζόμενο τμήμα από αυτά τα 7.500 πρόσωπα παρήγε τόσο μεγάλη ποσότητα πραγματικού πλούτου για την κοινωνία, όσο μόλις μισό αιώνα πριν θα απαιτούσε την εργασία ενός πληθυσμού από 600.000 άτομα. Αναρωτήθηκα: τί γίνεται η διαφορά ανάμεσα στον πλούτο που καταναλώνουν 2.500 πρόσωπα και στον πλούτο που θα κατανάλωναν τα 600.000 πρόσωπα;».11 Η απάντηση ήταν ξεκάθαρη. Η διαφορά χρησίμευε για να εξασφαλίσει στους ιδιοκτήτες της επιχείρησης 5% τόκο για το επενδεδυμένο κεφάλαιο και ένα επιπλέον κέρδος που έφτανε τις 300.000 λίρες. Και αυτό που ίσχυε για το Νιου Λάναρκ, ίσχυε σε μεγαλύτερο βαθμό για όλα τα εργοστάσια της Αγγλίας. «Αν αυτός ο νέος πλούτος δεν παραγόταν από μηχανές, ... οι πόλεμοι... κατά του Ναπολέοντα και για τη διατήρηση των αριστοκρατικών αρχών της κοινωνίας, δε θα μπορούσαν να συντηρηθούν. Κι όμως, αυτή η καινούργια δύναμη ήταν δημιούργημα της εργατικής τάξης».12 Γι' αυτό, σ' αυτήν ανήκουν και οι καρποί. Οι νεαρές και ισχυρές παραγωγικές δυνάμεις, που ως τώρα χρησίμευαν μόνο για να κάνουν μερικούς ιδιώτες πλούσιους και να υποδουλώνουν τις μάζες, πρόσφεραν στον Όουεν τα θεμέλια για την αναδιοργάνωση της κοινωνίας και προορίζονταν, σαν κοινή ιδιοκτησία όλων, να λειτουργούν για την κοινή ευημερία όλων. Μ' αυτή την καθαρά επιχειρηματική λογική, σαν προϊόν ας πούμε ενός εμπορικού υπολογισμού, γεννήθηκε ο κομμουνισμός του Όουεν. Από τότε διατηρεί πάντοτε τον ίδιο πρακτικό χαρακτήρα. Έτσι, όταν ο
[ 100 ]
Φρίντριχ Ένγκελς Όουεν πρότεινε στα 1823 να θεραπεύσει με κομμουνιστικές αποικίες την πείνα στην Ιρλανδία, πρόσθεσε στο σχέδιό του έναν ολόκληρο προϋπολογισμό για τα έξοδα εγκατάστασης, τα ετήσια έξοδα και τα προβλεπόμενα έσοδα.13 Με την ίδια λογική, στο οριστικό του σχέδιο για το μέλλον επεξεργάστηκε τις τεχνικές λεπτομέρειες από κάθε οπτική μεριά και με τέτοια ικανότητα, που αν ποτέ γινόταν δεκτή η πρόταση του Όουεν για την κοινωνική μεταρρύθμιση, πολύ λίγα πράγματα θα μπορούσαν να ειπωθούν ενάντια στις λεπτομέρειες της οργάνωσης, ακόμα και από καθαρά τεχνική άποψη. Το πέρασμα στο στόχο του κομμουνισμού ήταν το σημείο καμπής στη ζωή του Όουεν. Όσο καιρό περιοριζόταν στο ρόλο του φιλάνθρωπου, μάζευε μονάχα πλούτη, επιδοκιμασίες, τιμές και δόξα. Ήταν ο πιο δημοφιλής άνθρωπος στην Ευρώπη. Τον άκουγαν με επιδοκιμασία όχι μόνο οι συνάδελφοί του, μα και πολιτικοί και πρίγκιπες. Όταν, όμως, παρουσίασε τις κομμουνιστικές του θεωρίες, όλα άλλαξαν. Τρία μεγάλα εμπόδια, κατά τη γνώμη του, ήταν αυτά που έφραζαν το δρόμο για την κοινωνική μεταρρύθμιση: η ατομική ιδιοκτησία, η θρησκεία και η σύγχρονη μορφή του γάμου. Ήξερε τι τον περίμενε αν τα έβαζε μαζί τους - γενικός εξοστρακισμός από την επίσημη κοινωνία, ολοκληρωτική απώλεια της κοινωνικής του θέσης. Μα αυτό δεν τον εμπόδισε να συγκρουστεί μαζί τους, χωρίς φόβο για τις συνέπειες. Και έγινε αυτό που πρόβλεψε. Αποκλεισμένος από την επίσημη κοινωνία, καταδικασμένος στη συνωμοσία της σιωπής από τον τύπο, οικονομικά κατεστραμμένος από τα αποτυχημένα κομμουνιστικά πειράματά του στην Αμερική, πειράματα που θυσίασε γι' αυτά ολόκληρη την περιουσία του, στράφηκε άμεσα στην εργατική τάξη και εξακολούθησε να δρα μέσα στους κύκλους της για τριάντα ακόμη χρόνια. Όλα τα κοινωνικά κινήματα, όλες οι πραγματικές πρόοδοι που έγιναν στην Αγγλία προς το συμφέρον των εργατών συνδέονται με το όνομα του Όουεν. Έτσι, το 1819, ύστερα από πέντε χρόνων προσπάθειες, πέτυχε να ψηφιστεί ο πρώτος νόμος που περιόριζε την εργασία των γυναικών και των παιδιών
[ 101 ]
Ουτοπικός και Επιστημονικός στα εργοστάσια. Τα ιδρύματα αυτά. τον τόπο και την ιστορική εξέλιξη των ανθρώπων. Επίσης διοργάνωσε το θεσμό των αγορών εργασίας. που για μονάδα του είχε την εργατοώρα.16 Ο τρόπος που έβλεπαν τα πράγματα οι Ουτοπιστές επικράτησε για πολύ καιρό στις σοσιαλιστικές αντιλήψεις του 19ου αιώνα και εξακολουθεί εν μέρει να τις επηρεάζει και σήμερα. Ο πρώιμος Γερμανικός κομμουνισμός. κατ’αρχήν τους συνεταιρισμούς (καταναλωτών και παραγωγών). ήταν πραγματικοί πρόδρομοι της «Τράπεζας Ανταλλαγών». Και καθώς η απόλυτη αλήθεια είναι ανεξάρτητη από το χρόνο. μόνο στο ότι δεν διεκδικούσαν ότι αποτελούν την πανάκεια για κάθε κοινωνικό πρόβλημα. όσο και ο εργοστασιάρχης είναι πρόσωπα περιττά. συμπεριλαμβανόμενου του Βάιτλιγκ. 15 Εισήγαγε σαν μεταβατικό μέτρο. ανήκει σ’αυτή την παράδοση. Ο σοσιαλισμός για όλους αυτούς είναι η εκδήλωση της αλήθειας. με απώτερο στόχο την ολοκληρωτικά κομμουνιστική οργάνωση της κοινωνίας. που ίδρυσε αρκετά αργότερα ο Προυντόν και διέφεραν από αυτή. η λογική και η απόλυτη δικαιοσύνη είναι διαφορετικά πράγματα για τον ιδρυτή της κάθε διαφορετικής σχολής. 14 Ήταν προεδρείο στο πρώτο συνέδριο των συνδικαλιστικών οργανώσεων. κατά το οποίο όλα τα συνδικάτα της Αγγλίας ενώθηκαν σε μια μεγάλη συνδικαλιστική συνομοσπονδία. της λογικής και της απόλυτης δικαιοσύνης και αρκεί μόνο να τον ανακαλύψουμε. που ήταν αναγκαστικά καταδικασμένα σε αποτυχία. η αλήθεια. αλλά απλώς το πρώτο βήμα προς έναν πολύ πιο ριζοσπαστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας. Δεν πάει πολύς καιρός που όλοι οι Γάλλοι και Άγγλοι σοσιαλιστές όφειλαν να αποτίουν φόρο τιμής σ’αυτόν. Κι επειδή οι διαφορετικές αυτές εκδοχές της αλήθειας.Σοσιαλισμός. Ωστόσο. στο πλαίσιο των οποίων τα προϊόντα της εργασίας ανταλλάσσονταν με τη βοήθεια ενός χαρτονομίσματος. για να κατακτήσει τον κόσμο χάρη στη δύναμή του. της λογικής και της [ 102 ] . η χρονολογία και ο τόπος που θα γίνει η ανακάλυψη αυτή είναι ένα εντελώς τυχαίο γεγονός. οι οποίοι αν μη τι άλλο απέδειξαν πρακτικά πως τόσο ο έμπορος.
Και μάλιστα. όσο περισσότερο οι διατυπώσεις των συστατικών του απόψεων έχουν αμβλυνθεί μέσα στην αντιπαράθεση. Από όλα αυτά δεν μπόρεσε να βγει τίποτε άλλο. [ 103 ] . οικονομικές θέσεις και εικόνες μιας μελλοντικής κοινωνίας. από το σημείο που φτάνουν οι γνώσεις του. η μοναδική δυνατή λύση σ’αυτή τη σύγκρουση ανάμεσα στις απόλυτες αλήθειες είναι να αναμειχθούν όλες μαζί στον ίδιο μύλο. Για να γίνει ο σοσιαλισμός επιστήμη. από τις συνθήκες της ζωής του. σαν κι αυτόν που ουσιαστικά επικρατεί ακόμη και σήμερα στα κεφάλια των περισσότερων σοσιαλιστών εργατών στη Γαλλία και την Αγγλία: ένα μίγμα από τις πιο πολλαπλές αποχρώσεις. παρμένες από εκείνες τις κριτικές ερμηνείες. ένα μίγμα που παράγεται τόσο πιο εύκολα. όπως τα χαλίκια ενός ρέματος. θα πρέπει πρώτα να τοποθετηθεί πάνω σε πραγματικά θεμέλια. όπως τις διατυπώνουν οι ιδρυτές των διάφορων αιρέσεων.Φρίντριχ Ένγκελς απόλυτης δικαιοσύνης εξαρτώνται από την υποκειμενική κρίση του καθένα. παρά ένα είδος μέσου εκλεκτικού σοσιαλισμού. καθώς και από τη διαμόρφωση της σκέψης του.
Έξω από την καθ’ αυτό φιλοσοφία. ο Αριστοτέλης.χ. η νεότερη φιλοσοφία. Η μεγαλύτερή της συνεισφορά ήταν πως παραδέχτηκε ξανά τη διαλεκτική σαν την ανώτατη μορφή σκέψης. τον Καρτέσιο και το Σπινόζα). παρ' όλο που η διαλεκτική σκέψη είχε στις γραμμές της λαμπρούς εκπρόσωπους (π.Σοσιαλισμός.τι αφορά τα ειδικά φιλοσοφικά τους έργα. που κατέκτησε όλους σχεδόν τους Γάλλους του 18ου αιώνα. Ουτοπικός και Επιστημονικός ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Στο μεταξύ. τουλάχιστον σ’ ό.1 Εδώ δίνουμε σύντομα την ουσία και από τις δύο αυτές μεθόδους σκέψης. ωστόσο. Αντίθετα.στον λεγόμενο μεταφυσικό τρόπο σκέψης. γεννήθηκε η νεότερη γερμανική φιλοσοφία. που βρήκε την ολοκλήρωσή της στο Χέγκελ. μπόρεσαν να δημιουργήσουν αριστουργήματα διαλεκτικής. βυθιζόταν όλο και περισσότερο ιδιαίτερα κάτω από την αγγλική επίδραση . είχε ήδη μελετήσει τις πιο σημαντικές μορφές της διαλεκτικής σκέψης. Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι ήταν όλοι τους γεννημένοι διαλεκτικοί. παράλληλα με τη γαλλική φιλοσοφία του 18ου αιώνα και σαν συνέχειά της. Όταν βάλουμε κάτω από την έρευνα της σκέψης τη φύση ή την ανθρώπινη ιστορία ή την πνευματική μας δραστηριότητα. και το πιο εγκυκλοπαιδικό μυαλό ανάμεσά τους. αυτό που θα εμφανιστεί πρώτα-πρώτα σε μας είναι η εικόνα ενός ατέλειωτου [ 104 ] . Θυμίζουμε μονάχα τον «Ανιψιό του Ραμό» του Ντιντερό και την «Πραγματεία για την καταγωγή της ανισότητας ανάμεσα στους ανθρώπους» του Ρουσσώ.
Η ανάλυση της [ 105 ] . όλα βρίσκονται σε αδιάκοπη μεταβολή. τα αποτελέσματά της κ. απλοϊκή. και από τότε κι ύστερα προοδεύει με ολοένα αυξανόμενη ταχύτητα. μα όλα κινούνται. Μόνο όταν συγκεντρωθεί σε κάποιο βαθμό το φυσικό και ιστορικό υλικό. η σύγκριση και η κατανομή σε τάξεις.λ. όπου τίποτα δεν παραμένει αυτό που ήταν. δεν είναι ωστόσο αρκετή για να εξηγήσει τις λεπτομέρειες που συνθέτουν τη συνολική αυτή εικόνα. τα ιδιαίτερά της αίτια. Προσέχουμε πιο πολύ την κίνηση. μπορεί να αρχίσει η κριτική θεώρηση. γεννιούνται και εξαφανίζονται.π. για πολύ συγκεκριμένους λόγους. Μα η αντίληψη αυτή. το καθήκον της φυσικής επιστήμης και της ιστορικής έρευνας. αλλάζουν. το Μεσαίωνα. δεν έχουμε καθαρή ιδέα για τη συνολική εικόνα. Αυτή η πρωτόγονη. μεταβάλλεται και συσχετίζεται. παρά αυτό που κινείται.2 Πραγματική ωστόσο φυσική επιστήμη συναντάμε μόνο από το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα. Στην αρχή λοιπόν βλέπουμε τη συνολική εικόνα. Για να κατανοήσουμε τις λεπτομέρειες αυτές. εκεί όπου ήταν και όπως ήταν. Και όσο δεν γνωρίζουμε τις λεπτομέρειες. Αυτό είναι πάνω απ' όλα. γιατί τα πάντα ρει. τις αλληλουχίες. πρέπει να τις αποσπάσουμε από τη φυσική ή ιστορική τους αλληλουχία και να εξετάσουμε την κάθε μια χωριστά. και αργότερα. όσο σωστά και αν αντιλαμβάνεται το γενικό χαρακτήρα της συνολικής εικόνας των φαινομένων. από τους Άραβες. οι οποίοι κατείχαν στους Έλληνες της κλασικής εποχής δευτερεύουσα θέση. μα ουσιαστικά ορθή αντίληψη για τον κόσμο είναι κατάκτηση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και διατυπώθηκε για πρώτη φορά καθαρά από τον Ηράκλειτο: όλα υπάρχουν και δεν υπάρχουν. με τα επιμέρους τμήματά της στο πίσω φόντο. σύμφωνα με την ποιότητά της. δύο κλάδων. κατηγορίες. τα περάσματα από τη μια κατάσταση στην άλλη. είδη.Φρίντριχ Ένγκελς λαβύρινθου από αλληλουχίες και αλληλοεπιδράσεις. όλα γεννιούνται και πεθαίνουν. Γι' αυτό και οι πρώτες αρχές της θετικής επιστήμης αναπτύχθηκαν για πρώτη φορά από τους Έλληνες της Αλεξανδρινής Περιόδου. καθώς έπρεπε να συγκεντρώσουν αρχικά την πρώτη ύλη γι' αυτούς.
στέρεα. ακίνητα. ο τρόπος αυτός αντίληψης πέρασε από τις φυσικές επιστήμες στη φιλοσοφία. απέκτησε την ειδική εκείνη στενότητα πνεύματος που παρατηρούμε στους τελευταίους αιώνες. όχι σαν ουσιαστικά μεταβαλλόμενες οντότητες μα σαν σταθερές. η έρευνα του εσωτερικού των οργανικών σωμάτων. Ο μεταφυσικός σκέφτεται με ολότελα αποκομμένες αντιθέσεις. χάρη στον Μπέικον και τον Λοκ. μια για πάντα δεδομένα. έξω από τις μεγάλες αλληλουχίες του συνόλου. είναι αντικείμενα έρευνας απομονωμένα. που πρέπει να εξεταστούν το ένα ύστερα από το άλλο και χωριστά. αλλά στην αδράνειά τους.Σοσιαλισμός. συναντάει τις πιο καταπληκτικές περιπέτειες μόλις ριψοκινδυνέψει να βγει έξω. όχι στη ζωή τους μα στο θάνατό τους. Ουτοπικός και Επιστημονικός φύσης στα ξεχωριστά της μέρη. Και όταν.τιδήποτε υπάρχει πέρα απ' αυτό είναι εκ του πονηρού. ο διαχωρισμός σε ορισμένες τάξεις που αντιστοιχούν στις διάφορες φυσικές λειτουργίες και τα διάφορα φυσικά αντικείμενα. στον ευρύ κόσμο της έρευνας. Για τον μεταφυσικό διανοούμενο. όμως. το μεταφυσικό τρόπο σκέψης. Η αιτία και το αποτέλεσμα βρίσκονται κι αυτά σε μόνιμη αντίθεση μεταξύ τους. ήταν η βασική προϋπόθεση για τις γιγάντιες προόδους που συντελέστηκαν τα τελευταία τετρακόσια χρόνια σχετικά με τη γνώση της φύσης. Γι' αυτόν. κατά συνέπεια όχι στην κίνησή τους. Το θετικό και το αρνητικό αποκλείονται απόλυτα μεταξύ τους. οι έννοιες. γιατί είναι ο λεγόμενος κοινός νους. Ο μεταφυσικός τρόπος αντίληψης. Η μέθοδος αυτή. ένα πράγμα ή υπάρχει ή δεν υπάρχει. με τις ποικίλες ανατομικές τους μορφές. όσο δικαιολογημένος και όσο [ 106 ] . τα πράγματα και οι αντανακλάσεις τους στη σκέψη. μας άφησε κληρονομιά τη συνήθεια να αντιλαμβανόμαστε τα φυσικά πράγματα και τις φυσικές λειτουργίες απομονωμένες. Ο λόγος του είναι «ναι ναι και όχι – όχι» και ο. Μα όσο αξιοσέβαστος σύντροφος κι αν είναι ο κοινός νους όταν βρίσκεται κλεισμένος στους τέσσερις τοίχους. Ένα πράγμα δεν μπορεί να είναι ο εαυτός του και ταυτόχρονα κάτι άλλο. Ο τρόπος αυτός σκέψης μάς φαίνεται με την πρώτη ματιά ολότελα κανονικός.
Στις καθημερινές περιπτώσεις ξέρουμε λ. κάθε στιγμή είναι και δεν είναι το ίδιο.χ. αλλά μόλις εξετάσουμε την ιδιαίτερη περίπτωση στη γενική της σύνδεση με το [ 107 ] . θα βρούμε ακόμα πως οι δύο πόλοι μιας αντίφασης. θα σκοντάψει αργά η γρήγορα σε κάποιο εμπόδιο. μα ένα μακρόχρονο γεγονός. έτσι που σε ένα χρονικό διάστημα περισσότερο ή λιγότερο μακρύ. Το ίδιο και κάθε οργανικό ον. μπροστά στην ηρεμία τους ξεχνάει την κίνησή τους. Μα με μια ακριβέστερη έρευνα. μπροστά στην ύπαρξή τους ξεχνάει τη γέννηση και το θάνατό τους. και πέρα απ' αυτό θα γίνει μονόπλευρος. Αντίστοιχα. όπως το θετικό και το αρνητικό. στενός. ανακαλύπτουμε πως το πρόβλημα αυτό είναι πολλές φορές εξαιρετικά μπερδεμένο. όπως γνωρίζουν πολύ καλά οι νομικοί. κάθε στιγμή αφομοιώνει ξένες ύλες και αποβάλλει άλλες. περιορισμένος.Φρίντριχ Ένγκελς αναγκαίος κι αν είναι σε περιοχές που η έκτασή τους μεταβάλλεται ανάλογα με τη φύση του αντικειμένου. το υλικό του σώματος αυτού να έχει ολότελα ανανεωθεί και αντικατασταθεί από άλλα υλικά μόρια. γιατί η φυσιολογία δείχνει πως ο θάνατος δεν είναι ένα απλό και στιγμιαίο φαινόμενο. αφηρημένος. Γιατί τα δέντρα τον εμποδίζουν να δει το δάσος. Αν παρατηρήσουμε τα πράγματα κάπως βαθύτερα. και πως παρ'όλη την αντίθεσή τους διαπερνούν ο ένας τον άλλο. όσο και αντίθετοι. πέρα απ’ το οποίο το θανάτωμα ενός παιδιού μέσα στην κοιλιά της μητέρας να θεωρείται φόνος. και μ' αυτόν τον τρόπο κάθε οργανικό ον να είναι πάντα ο εαυτός του και ταυτόχρονα κάτι άλλο. και μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα αν ένα ζώο είναι ζωντανό ή όχι. η αιτία και το αποτέλεσμα είναι έννοιες που έχουν πέραση μόνο όταν χρησιμοποιούνται σε μεμονωμένες περιπτώσεις. όταν μάταια κοπιάζουν να βρουν ένα λογικό όριο. θα περιπλανηθεί μέσα σε αξεδιάλυτες αντιφάσεις. κάθε στιγμή πεθαίνουν κύτταρα στο σώμα του και σχηματίζονται άλλα καινούργια. είναι τόσο αχώριστοι ο ένας από τον άλλον. Εξίσου αδύνατο είναι να διαπιστώσουμε τη στιγμή του θανάτου. γιατί μπροστά στα ξεχωριστά αντικείμενα ξεχνάει το συσχετισμό τους.
οπότε αυτό που εδώ και τώρα είναι αποτέλεσμα. αντίθετα. κατά συνέπεια και ο άνθρωπος. Για τη διαλεκτική. να γίνει παρά μόνο με [ 108 ] . Ουτοπικός και Επιστημονικός σύνολο του κόσμου. Καμιά από αυτές τις διαδικασίες και μεθόδους σκέψης δεν χωρά στο πλαίσιο της μεταφυσικής σκέψης. Μια σωστή εικόνα του σύμπαντος. διαλύονται μέσα στην παγκόσμια δράση και αντίδραση. αποδεικνύοντας έτσι πως στη φύση. Η φύση είναι το πεδίο όπου δοκιμάζεται η διαλεκτική και μπορούμε να πούμε. ο οποίος έδωσε το πιο δυνατό χτύπημα στη μεταφυσική αντίληψη για τη φύση. τα ζώα. καθώς και της αντανάκλασης της εξέλιξης αυτής στο ανθρώπινο μυαλό δεν μπορεί. αποδεικνύοντας πως ολόκληρος ο σημερινός οργανικός κόσμος τα φυτά. είναι προϊόντα μιας εξελικτικής διαδικασίας που κρατάει εκατομμύρια χρόνια τώρα. τα πάντα λειτουργούν διαλεκτικά και όχι μεταφυσικά. συγγραφείς και αναγνώστες. η σύγκρουση αυτή ανάμεσα στα αποτελέσματα της έρευνας και τον πατροπαράδοτο τρόπο σκέψης εξηγεί την τεράστια σύγχυση που επικρατεί σήμερα στη θεωρία των φυσικών επιστημών και φέρνει σε απελπισία δασκάλους και μαθητές. πως εξασφάλισε για τη δοκιμή αυτή μια πλούσια και διαρκώς αυξανόμενη συγκομιδή από περιστατικά. που αντιλαμβάνεται τα πράγματα και τις εννοιακές τους απεικονίσεις ουσιαστικά στην αλληλοσύνδεσή τους. αλλού και ύστερα γίνεται αιτία και αντίστροφα. Επειδή όμως οι φυσικοί επιστήμονες που έμαθαν να σκέπτονται διαλεκτικά είναι ακόμη ελάχιστοι. στην αλληλουχία τους. λοιπόν. συγχωνεύονται. σε τελική ανάλυση. αλλάζουν αδιάκοπα θέση μεταξύ τους. Σ’αυτό το σημείο πρέπει να αναφέρουμε πάνω απ’ όλους το Δαρβίνο. οι διαδικασίες που αναφέραμε πιο πάνω αποτελούν επιβεβαίωση για τη μέθοδό της.Σοσιαλισμός. πως η φύση δεν επαναλαμβάνει διαρκώς έναν μονότονο και αδιάκοπα επαναλαμβανόμενο κύκλο. προς τιμή της σύγχρονης φυσικής επιστήμης. στην κίνησή τους. μα ζει μια αυθεντική ιστορική εξέλιξη. της εξέλιξής του και της εξέλιξης του ανθρώπου. τη γέννηση και το θάνατό τους.
Ο Καντ άρχισε τη σταδιοδρομία του αναλύοντας το σταθερό ηλιακό σύστημα του Νεύτωνα και την αιώνια διάρκειά του. Μ’ αυτό το πνεύμα λειτούργησε από την αρχή η νεότερη γερμανική φιλοσοφία. και έγινε προσπάθεια να αποδειχθεί η εσωτερική αλληλουχία στην κίνηση και την εξέλιξη αυτή. ανασχηματισμό και εξέλιξη. ανάμεσα στις προοδευτικές και τις οπισθοδρομικές μεταβολές. όπου για πρώτη φορά . Η συνεισφορά του. ιστορικός και πνευματικός κόσμος παρουσιάζεται σαν εξελικτική διαδικασία. όλες εξίσου καταδικασμένες από το δικαστήριο του ώριμου πλέον φιλοσοφικού λόγου και τις οποίες προτιμότερο είναι να ξεχάσουμε όσο το δυνατό γρηγορότερα. μα μια εξελικτική κίνηση της ίδιας της ανθρωπότητας. που έμεινε στην ιστορία. [ 109 ] . Απ'αυτό έβγαλε και το συμπέρασμα πως αφού γεννήθηκε. η ιστορία της ανθρωπότητας δεν εμφανίζεται πια σαν ένας στρόβιλος από παράλογες πράξεις βίας. Η άποψη αυτή θεμελιώθηκε μαθηματικά μισό αιώνα αργότερα από τον Λαπλάς. μεταβολή. Ότι ο Χέγκελ δεν έλυσε το πρόβλημα που ο ίδιος είχε θέσει δεν έχει καμιά σημασία εδώ. μετά την περίφημη πρώτη ώθηση σε μια ιστορικά εξελικτική κίνηση: στη γέννηση του ήλιου και όλων των πλανητών από μια περιστρεφόμενη νεφελώδη μάζα.ολόκληρος ο φυσικός.και είναι η μεγάλη του συνεισφορά . Η νεότερη αυτή γερμανική φιλοσοφία βρήκε το επιστέγασμα της στο σύστημα του Χέγκελ. και άλλο μισό αιώνα αργότερα το σπεκτροσκόπιο επιβεβαίωσε την ύπαρξη στο κοσμικό σύμπαν αυτών των διάπυρων και με διαφορετικό βαθμό συμπύκνωσης μαζών αερίου. το ηλιακό σύστημα αναγκαστικά θα πεθάνει κάποια μέρα. λαμβάνοντας πάντα υπόψιν τις γενικές αλληλοεπιδράσεις ανάμεσα στη γέννηση και το θάνατο. Το καθήκον της σκέψης τώρα ήταν να παρακολουθήσει τη βαθμιαία εξελικτική πορεία μέσα σε όλους τους ελιγμούς της και να εντοπίσει την εσωτερική λογική που διέπει όλα τα προφανώς συμπτωματικά φαινόμενα. δηλαδή μέσα σε μια αδιάκοπη κίνηση. Από την άποψη αυτή.Φρίντριχ Ένγκελς διαλεκτικό τρόπο.
σαν ουσιώδες αξίωμα είχε την αντίληψη πως η ιστορία της ανθρωπότητας είναι μια εξελικτική διαδικασία. για τους λόγους που αναφέραμε. όμως. Ένα σύστημα από φυσικές και ιστορικές γνώσεις. πριν από τον κόσμο. φτιαχτοί. γιατί πρόκειται για ένα από εκείνα τα προβλήματα που κανένα άτομο δεν μπορεί να λύσει μόνο του. να καταντούν κακότεχνα μπαλώματα. θεωρούσε αντίστροφα τα αντικείμενα και την εξελικτική τους κίνηση σαν απλές αντανακλάσεις μιας «Ιδέας» που ήδη υπήρχε. η οποία από τη φύση της δεν μπορεί να βρει το νοητικό της τέλος με την ανακάλυψη της λεγόμενης απόλυτης αλήθειας.μα και το τελευταίο στο είδος του. Παρ' όλο που ο Χέγκελ είχε αντιληφθεί πολλούς επιμέρους συσχετισμούς με ορθότητα και μεγαλοφυία. ήταν ωστόσο εγκλωβισμένος. βρίσκεται σε αντίφαση με τους θεμελιώδεις νόμους της διαλεκτικής σκέψης. μια για πάντα. Από την άλλη. ήταν μια κολοσσιαία αποτυχία . Έτσι. Μα πρέπει να λάβουμε υπ' όψιν μας και ένα τρίτο εμπόδιο.μαζί με το Σεν-Σιμόν . και ύστερα από τις αντίστοιχα περιορισμένες σε έκταση και σε βάθος γνώσεις και έννοιες της εποχής του. αντί να βλέπει τις ιδέες που είχε στο κεφάλι του σαν περισσότερο ή λιγότερο αφηρημένες αντανακλάσεις του πραγματικού κόσμου. ισχυριζόταν πως αποτελεί την ανώτατη εκδήλωση αυτής της απόλυτης αλήθειας. όλα στέκονταν με το κεφάλι κάτω και η πραγματική αλληλουχία του κόσμου ήταν γυρισμένη ανάποδα. Δηλαδή. Το σύστημα του Χέγκελ. σαν τέτοιο. Πραγματικά.ήταν το πιο εγκυκλοπαιδικό μυαλό της εποχής του. Παρ' όλο που ο Χέγκελ . μα αντίθετα συνεπάγεται την ιδέα πως η συστηματική γνώση του εξωτερικού κόσμου μπορεί να κάνει γιγάντια βήματα από γενιά σε γενιά. [ 110 ] . ποιός ξέρει πού. γεγονός που δεν αποκλείει με κανένα τρόπο. πρώτα από την αναγκαστικά περιορισμένη έκταση των δικών του γνώσεων. ουσιαστικά με το κεφάλι κάτω. υπέφερε από μια αθεράπευτη εσωτερική αντίφαση. Ο Χέγκελ ήταν ιδεαλιστής. Από τη μια μεριά. που αγκαλιάζει το κάθε τι. Ουτοπικός και Επιστημονικός είναι πως έθεσε το ζήτημα. ήταν ωστόσο αναπόφευκτο.Σοσιαλισμός.
τον αποκλειστικά μηχανιστικό υλισμό του 18ου αιώνα. και ως δικό του καθήκον να ανακαλύψει τους νόμους που την κινούν. μια ξεχωριστή επιστήμη που να ασχολείται με αυτό ειδικά το ζήτημα είναι περιττή. στο βαθμό που μπορούμε να τις παραδεχτούμε. σύμφωνα με τα οποία η φύση έχει κι αυτή τη δική της ιστορία μέσα στο χρόνο. Τα ουράνια σώματα. όπως δίδασκε ο Λιναίος. και οι περιστροφές. παίρνουν απείρως μεγαλύτερες διαστάσεις.η τυπική λογική και η διαλεκτική. ο σύγχρονος υλισμός θεωρεί την ιστορία ως την εξελικτική κίνηση της ανθρωπότητας. με αμετάβλητα είδη από οργανικά όντα. Αντί να απορρίπτει με απόλυτο τρόπο και με απλοϊκή επαναστατικότητα όλη την προηγούμενη ιστορία. Σε αντίθεση μ’αυτή τη σύλληψη. ο σύγχρονος υλισμός αγκαλιάζει τα πρόσφατα βήματα των φυσικών επιστημών. Η αντίληψη που επικρατούσε τόσο στους Γάλλους του 18ου αιώνα. όχι στον καθαρά μεταφυσικό. Και στις δύο περιπτώσεις ο σύγχρονος υλισμός είναι ουσιαστικά διαλεκτικός και δεν έχει ανάγκη από καμιά φιλοσοφία που να στέκεται πάνω από τις άλλες επιστήμες. Μα καθώς η επανάσταση στην αντίληψη για τη φύση δεν μπορούσε να γίνει παρά μόνο στο μέτρο που η έρευνα προμήθευε το αντίστοιχο υλικό από θετικές γνώσεις. όπως και τα είδη των ζωντανών οργανισμών που κατοικούν σ' αυτά. ας σημειωθεί. μα. όταν οι συνθήκες είναι ευνοϊκές. Από τη στιγμή που κάθε ειδική επιστήμη καλείται να ξεκαθαρίσει τη θέση που κατέχει στη γενική αλληλουχία των πραγμάτων και στη δική μας γνώση των πραγμάτων. με αιώνια ουράνια σώματα. γεννιούνται και χάνονται. Όλα τα άλλα περνούν στις θετικές επιστήμες για τη φύση και την ιστορία. όπως δίδασκε ο Νεύτωνας. είχαν ήδη λάβει χώρα διάφορα ιστορικά [ 111 ] . ήταν πως η φύση είναι μια ολότητα που κινείται γύρω από στενούς κύκλους και μένει πάντοτε σταθερή. όσο και στο Χέγκελ. Από ολόκληρη την παλιά φιλοσοφία δεν απομένει πια τίποτε άλλο σε ανεξάρτητη κατάσταση παρά η διδασκαλία για τη νόηση και τους νόμους της .Φρίντριχ Ένγκελς Η αναγνώριση της απόλυτης αδυναμίας τού ως τότε γερμανικού ιδεαλισμού οδήγησε στον υλισμό.
τα οποία οδήγησαν σε μια αποφασιστική στροφή στην αντίληψη για την ιστορία. και γενικά κανένα υλικό συμφέρον. Τα καινούργια περιστατικά μάς υποχρέωσαν να εξετάσουμε ολόκληρη την ιστορία από την αρχή. το πρώτο σε εθνική κλίμακα εργατικό κίνημα. το κίνημα των Άγγλων Χαρτιστών. έφτασε στο ζενίθ του. Μα η παλιά. Η ταξική πάλη ανάμεσα στο προλεταριάτο και την αστική τάξη περνούσε στο πρώτο πλάνο της ιστορίας στις αναπτυγμένες χώρες της Ευρώπης. παρ' όλες τις ατέλειες τους. Οι διδασκαλίες της αστικής οικονομίας για την ταυτότητα των συμφερόντων ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία. καθώς και τις θρησκευτικές. όπως και όλες οι οικονομικές σχέσεις. παρουσιάζονται σ' αυτή σαν τυχαία. είναι ιστορία ταξικών αγώνων και πως οι αντιμαχόμενες αυτές κοινωνικές τάξεις αποτελούν κάθε φορά το προϊόν των σχέσεων παραγωγής και ανταλλαγής. Ανάμεσα στο 1838 και το 1842 στην Αγγλία. ιδεαλιστική αντίληψη για την ιστορία. διαψεύστηκαν με τον πιο βίαιο τρόπο από τα γεγονότα. Κατά συνέπεια. από την οποία μπορούμε να εξηγήσουμε ολόκληρο το εποικοδόμημα από τους νομικούς και πολιτικούς θεσμούς. η οικονομική δομή της κοινωνίας αποτελεί κάθε φορά την πραγματική βάση. με εξαίρεση τα πρωτόγονα στάδια.Σοσιαλισμός. τη θεωρητική τους έκφραση. Ουτοπικός και Επιστημονικός περιστατικά. επουσιώδη στοιχεία μέσα στην «ιστορία του πολιτισμού». για την παγκόσμια αρμονία και ευημερία σαν αποτέλεσμα του ελεύθερου ανταγωνισμού. που δεν είχε ακόμα παραμεριστεί. Και τότε διαπιστώθηκε πως όλη η ως τα τώρα ιστορία. με μια λέξη των οικονομικών σχέσεων κάθε εποχής. στο μέτρο που αναπτυσσόταν σ' αυτές αφ’ενός η μεγάλη βιομηχανία και αφ’ετέρου η πολιτική κυριαρχία της αστικής τάξης. Η παραγωγή. δεν αναγνώριζε καμιά πάλη των τάξεων που να στηρίζεται σε υλικά συμφέροντα. Το 1831 έγινε στη Λυών η πρώτη εργατική εξέγερση. την οποία πρόσφατα μόλις είχε κατακτήσει. φιλοσοφικές και τις διάφορες άλλες ιδέες της [ 112 ] . που αποτελούσαν. Δεν μπορούσαν τώρα πια να αγνοήσουν τα γεγονότα αυτά ούτε και τον γαλλικό και αγγλικό σοσιαλισμό.
που ήταν αξεχώριστη απ’ αυτόν τον τρόπο παραγωγής. ο πρώιμος σοσιαλισμός ασκούσε κριτική στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και τις συνέπειές του. Ο Χέγκελ είχε λυτρώσει την αντίληψη της ιστορίας από τη μεταφυσική . αντί να εξηγούμε το είναι τους από τη συνείδηση τους. Ο πρώιμος σοσιαλισμός ωστόσο ήταν τόσο ασυμβίβαστος με την υλιστική αυτή αντίληψη της ιστορίας. από την αντίληψη για την ιστορία. Το καθήκον του δεν ήταν πια να επινοήσει ένα κοινωνικό σύστημα όσο το δυνατόν πιο τέλειο. Το μόνο που μπορούσε να κάνει ήταν απλά να τον απορρίπτει. όμως δεν μπορούσε να τον ερμηνεύσει. όσο ήταν και η αντίληψη περί φύσης που είχε ο γαλλικός υλισμός απέναντι στη διαλεκτική και τη σύγχρονη φυσική επιστήμη. ο σοσιαλισμός δεν εμφανίζεται τώρα πια σαν τυχαία ανακάλυψη από αυτή ή εκείνη την ιδιοφυία. Το ζήτημα ήταν. Βέβαια. μα σαν το αναγκαίο προϊόν της πάλης δύο τάξεων που γέννησε η ιστορία. οπότε ούτε να τα βγάλει πέρα μαζί του. Όσο πιο έντονα κατάγγελλε την εκμετάλλευση της εργατικής τάξης. Αφ’ετέρου να ξεσκεπάσει τον ουσιαστικό του χαρακτήρα που παρέμενε ακόμη κρυμμένος. τόσο λιγότερο ήταν σε θέση να δείξει σε τι συνίσταται η εκμετάλλευση αυτή και ποιές ήταν οι ρίζες της. τον αναγκαίο ρόλο του σε μια ορισμένη χρονική περίοδο της ιστορίας. αλλά να μελετήσει την ιστορικο-οικονομική διαδικασία απ' όπου αναγκαστικά ξεπήδησαν οι δύο αυτές τάξεις και ο ανταγωνισμός τους.Φρίντριχ Ένγκελς δεδομένης ιστορικής περιόδου. και να ανακαλύψει στην οικονομική συγκυρία που διαμορφώθηκε τα μέσα για να λήξει η σύγκρουση αυτή.την έκανε διαλεκτική. Ο τρόπος ωστόσο που κατανοούσε την ιστορία ήταν ουσιαστικά ιδεαλιστικός. Αυτό πραγματοποιήθηκε με την ανακάλυψη της [ 113 ] . και κατά συνέπεια την αναγκαιότητα της πτώσης του. Κατά συνέπεια. Τώρα όμως ο ιδεαλισμός διώχτηκε και από το τελευταίο του καταφύγιο. του προλεταριάτου και της αστικής τάξης. όπως γινόταν ως τώρα. αφ’ενός να παρουσιάσει τον καπιταλιστικό αυτό τρόπο παραγωγής στην ιστορική του διάσταση. και άνοιξε ο δρόμος για να εξηγήσουμε τη συνείδηση των ανθρώπων από το είναι τους.
Ακόμα κι όταν ο καπιταλιστής πληρώνει την εργατική δύναμη του εργάτη του σε όλη την αξία που αυτή έχει στην αγορά σαν εμπόρευμα. βγάζει από αυτή περισσότερη αξία απ' όση πλήρωσε και η υπεραξία αυτή αποτελεί. Αποδείχτηκε πως η ιδιοποίηση απλήρωτης εργασίας αποτελεί τη θεμελιώδη μορφή του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και της εκμετάλλευσης του εργάτη. Χάρη σ' αυτόν.Σοσιαλισμός. ο σοσιαλισμός έγινε επιστήμη. όσο και της παραγωγής κεφαλαίου. την υλιστική αντίληψη της ιστορίας και την αποκάλυψη του μυστικού της καπιταλιστικής παραγωγής με την υπεραξία. τις χρωστάμε στο Μαρξ. Έτσι ερμηνεύεται τόσο η διαδικασία της καπιταλιστικής παραγωγής. την οποία πρέπει τώρα να επεξεργαστούμε σε όλες της τις λεπτομέρειες. [ 114 ] . Τις δύο αυτές μεγάλες ανακαλύψεις. Ουτοπικός και Επιστημονικός υπεραξίας. το ποσό της αξίας από το οποίο προέρχεται η ολοένα αυξανόμενη μάζα του κεφαλαίου που συσσωρεύεται στα χέρια των ιδιοκτητριών τάξεων. σε τελική ανάλυση.
σε περισσότερο η λιγότερο αναπτυγμένη μορφή . συνακόλουθα. και μαζί με την παραγωγή η ανταλλαγή των προϊόντων. καθορίζεται από τo τι παράγεται. πως τα μέσα για να εξαλειφθούν οι δυσλειτουργίες που βγήκαν στην επιφάνεια. μα στην οικονομία. δεν μπορεί να προσαρμοστεί. στην αυξανόμενη κατανόηση της αιώνιας αλήθειας και δικαιοσύνης. που ήταν δομημένο με βάση παλιότερες οικονομικές συνθήκες.μέσα στις ίδιες τις τροποποιημένες [ 115 ] . αποτελεί τη βάση κάθε κοινωνικού συστήματος. σε κάθε κοινωνία που αναδύεται ιστορικά. πως η λογική έγινε παραλογισμός και η αρετή κακό. πώς παράγεται. πρέπει να υπάρχουν . πως. η κατανομή του πλούτου και μαζί μ' αυτή η διάρθρωση σε τάξεις ή κάστες. μα στις μεταβολές που συντελούνται στον τρόπο παραγωγής και ανταλλαγής. Δεν πρέπει να αναζητηθεί στη φιλοσοφία της εκάστοτε εποχής.Φρίντριχ Ένγκελς ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Η υλιστική αντίληψη της ιστορίας ξεκινάει από τη θέση ότι η παραγωγή. Κατά συνέπεια. με τις οποίες το υπάρχον κοινωνικό σύστημα. Αυτό σημαίνει. 1 αυτό φανερώνει πως αθόρυβα έχουν λάβει χώρα μεταβολές στις μεθόδους παραγωγής και ανταλλαγής. η τελική αιτία όλων των κοινωνικών μεταβολών και όλων των πολιτικών ανατροπών δεν πρέπει να αναζητηθεί στα κεφάλια των ανθρώπων. καθώς και από τον τρόπο με τον οποίο ανταλλάσσονται τα πράγματα που παράγονται. Όταν οι άνθρωποι αρχίζουν να κατανοούν ότι οι υπάρχοντες κοινωνικοί θεσμοι είναι παράλογοι και άδικοι.
Δεν πρέπει λοιπόν να εφεύρουμε τα μέσα αυτά στο κεφάλι μας. την αστική τάξη.χ. όπως λ. της νομικής ισότητας για τους κατόχους εμπορευμάτων και όλων των άλλων αστικών μεγαλείων. και που ονομάζεται από τον καιρό του Μαρξ καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. οι παραγωγικές σχέσεις που δημιουργήθηκαν με την καθοδήγηση της αστικής τάξης αναπτύχθηκαν με ταχύτητα και σε κλίμακα ανήκουστες μέχρι τότε. το ίδιο και η μεγάλης κλίμακας βιομηχανία. μέσα στους οποίους την περιορίζει ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. το βασίλειο του ελεύθερου ανταγωνισμού. Η αστική τάξη γκρέμισε το φεουδαρχικό καθεστώς και στα ερείπιά του οικοδόμησε το αστικό κοινωνικό καθεστώς. Ποια είναι λοιπόν η θέση του σύγχρονου σοσιαλισμού. Είναι πλέον γενικά αποδεκτό ότι το υπάρχον κοινωνικό καθεστώς γεννήθηκε από την κυρίαρχη σήμερα τάξη. ανεξάρτητα από τη θέληση και τις πράξεις [ 116 ] . όσο αναπτύσσεται σε τελειότερο βαθμό.Σοσιαλισμός. το προπατορικό αμάρτημα και η θεία δικαιοσύνη: βρίσκεται στα γεγονότα αντικειμενικά. ακριβώς η χειροτεχνική βιοτεχνία και η βιομηχανία. καθώς και με τους αμοιβαίους προσωπικούς δεσμούς που υπήρχαν στο φεουδαρχικό καθεστώς. μα να τα ανακαλύψουμε με τη βοήθεια του μυαλού μας μέσα στα υλικά δεδομένα της υπάρχουσας παραγωγής. έρχεται κι αυτή σε σύγκρουση με τους φραγμούς. Από τη στιγμή που ο ατμός και τα καινούργια μηχανικά μέσα μεταμόρφωσαν την παλιά μανιφακτούρα σε μεγάλη βιομηχανία. ήρθαν κάποια στιγμή σε σύγκρουση με τα συντεχνιακά φεουδαρχικά δεσμά. έξω από μας. της ελεύθερης μετακίνησης. Ουτοπικός και Επιστημονικός παραγωγικές σχέσεις. Όπως. ήταν ασυμβίβαστος με τα τοπικά και ταξικά προνόμια. Ο τρόπος παραγωγής που ανταποκρίνεται στην αστική τάξη. Οι νέες παραγωγικές δυνάμεις έχουν ήδη ξεπεράσει την καπιταλιστική μορφή ιδιοποίησής τους και η σύγκρουση αυτή ανάμεσα στις παραγωγικές δυνάμεις και τον τρόπο παραγωγής δεν είναι καθόλου μια σύγκρουση που γεννήθηκε στα κεφάλια των ανθρώπων. Ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής μπορούσε τώρα να αναπτυχθεί ελεύθερα. όμως. που είχαν αναπτυχθεί επί φεουδαρχίας.
Φρίντριχ Ένγκελς των ανθρώπων, ακόμα κι εκείνων που την προκάλεσαν. Ο σύγχρονος σοσιαλισμός δεν είναι τίποτε άλλο παρά αντανάκλαση αυτής ακριβώς της πραγματικής σύγκρουσης και, κυρίως, η αντανάκλαση στη σκέψη εκείνης πάνω απ’όλα της τάξης που υποφέρει άμεσα από τη σύγκρουση αυτή, της εργατικής τάξης. Σε τι συνίσταται λοιπόν η σύγκρουση αυτή; Πριν από την καπιταλιστική παραγωγή, στο Μεσαίωνα δηλαδή, βρίσκουμε παντού τη μικρή παραγωγή που βασίζεται στην ατομική ιδιοκτησία του εργάτη πάνω στα παραγωγικά μέσα: γεωργία στους μικρούς, ελεύθερους ή δουλοπάροικους αγρότες, βιοτεχνία στις πόλεις. Τα μέσα της εργασίας - γη, αγροτικά εργαλεία, εργαστήρια, εργαλεία του βιοτέχνη - ήταν ατομικά μέσα εργασίας, υπολογισμένα μόνο για προσωπική χρήση και, κατά συνέπεια, αναγκαστικά ασήμαντα, μικροσκοπικά, περιορισμένα. Μα και γι' αυτόν ίσα-ίσα το λόγο, ανήκαν κατά κανόνα στον ίδιο τον παραγωγό. Η συγκέντρωση, η διεύρυνση των παραγωγικών αυτών μέσων, που ήταν σκορπισμένα και περιορισμένα, και ο μετασχηματισμός τους στους δυνατούς μοχλούς της σύγχρονης παραγωγής, αυτός ήταν ακριβώς ο ιστορικός ρόλος του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και της τάξης που ήταν φορέας του, της αστικής τάξης. Στον τέταρτο τόμο του «Κεφαλαίου», ο Μαρξ περιγράφει λεπτομερειακά με ποιόν τρόπο πραγματοποίησε το έργο αυτό ιστορικά η αστική τάξη από το 15ο αιώνα και μετά σε τρία στάδια: την απλή συνεργασία, τη χειροτεχνική βιομηχανία και τη βιομηχανία μεγάλης κλίμακας. Μα, όπως δείχνει στο ίδιο έργο, η αστική τάξη δεν μπόρεσε να μετατρέψει τα περιορισμένα αυτά μέσα παραγωγής σε ισχυρές παραγωγικές δυνάμεις, χωρίς να μεταβάλει τα ατομικά παραγωγικά μέσα σε κοινωνικά, που να μπορούν δηλαδή να χρησιμοποιηθούν μόνο από ένα σύνολο ανθρώπων. Αντί για το ροδάνι, τον χειροκίνητο αργαλειό, το σφυρί του σιδηρουργού, έχουμε τώρα την κλωστική μηχανή, τον μηχανικό αργαλειό και την ατμόσφυρα. Αντί για το ατομικό εργαστήρι το εργοστάσιο, το οποίο κάνει αναγκαία τη συνεργασία
[ 117 ]
Σοσιαλισμός, Ουτοπικός και Επιστημονικός ανάμεσα σε εκατοντάδες και χιλιάδες ανθρώπους. Και όπως τα μέσα της παραγωγής, έτσι και η ίδια η παραγωγή μεταμορφώνεται από μια σειρά ατομικές ενέργειες σε μια σειρά κοινωνικές ενέργειες και τα προϊόντα από ατομικά προϊόντα σε κοινωνικά. Το νήμα, το ύφασμα, το μεταλλικό αντικείμενο που βγαίνει από το εργοστάσιο είναι τα προϊόντα της συνεργασίας πολλών μαζί εργατών, από τα χέρια των οποίων ήταν αναγκαίο να περάσουν διαδοχικά πριν τελειώσουν. Δεν υπάρχει κανένα άτομο που να μπορεί να πει: «εγώ το έφτιαξα αυτό, αυτό είναι δικό μου προϊόν». Όπου όμως η βασική μορφή της παραγωγής στηρίχτηκε σε έναν αυθόρμητο καταμερισμό εργασίας, ο οποίος σχηματίστηκε σταδιακά και χωρίς μέθοδο μέσα απ’την ίδια την κοινωνία, δίνει στα προϊόντα της εργασίας τη μορφή εμπορευμάτων, των οποίων η αμοιβαία ανταλλαγή, αγορά και πώληση επιτρέπει στους ατομικούς παραγωγούς να ικανοποιούν τις πολλαπλές ανάγκες τους. Αυτό συνέβαινε στη διάρκεια του Μεσαίωνα. Ο χωρικός λ.χ. πουλούσε στο βιοτέχνη αγροτικά προϊόντα και σε αντάλλαγμα αγόραζε τα προϊόντα του βιοτέχνη. Μέσα σ' αυτή λοιπόν την κοινωνία, που την αποτελούσαν ατομικοί παραγωγοί εμπορευμάτων, εισχώρησε ο καινούριος τρόπος παραγωγής. Τον βλέπουμε να εφαρμόζει τον σχεδιασμένο καταμερισμό της εργασίας μέσα σε κάθε ξεχωριστό εργοστάσιο στη θέση της αυθόρμητης, δίχως πλάνο κατανομής εργασίας που επικρατούσε ως τότε σε ολόκληρη την κοινωνία. Πλάι στην ατομική παραγωγή εμφανίστηκε η κοινωνική παραγωγή. Τα προϊόντα και των δύο τα πουλούσαν στην ίδια αγορά και, κατά συνέπεια, στις ίδιες τιμές ή τουλάχιστον πάνω-κάτω στις ίδιες. Όμως η σχεδιασμένη οργάνωση ήταν πιο ισχυρή από τον αυθόρμητο καταμερισμό της εργασίας. Τα εργοστάσια που λειτουργούσαν κοινωνικά παρήγαγαν προϊόντα σε χαμηλότερο κόστος απ’ ό,τι οι απομονωμένοι παραγωγοί. Η ατομική παραγωγή υπέκυψε διαδοχικά σε όλους τους κλάδους. Η κοινωνική παραγωγή επαναστατικοποίησε ολόκληρο τον παλιό τρόπο παραγωγής. Αυτός εντούτοις ο
[ 118 ]
Φρίντριχ Ένγκελς επαναστατικός χαρακτήρας είχε αναγνωριστεί σε τόσο μικρό βαθμό που, αντίθετα, τον χρησιμοποίησαν σαν μέσο για τη μεγέθυνση και την εξάπλωση της εμπορευματικής παραγωγής. Στη γέννησή του εμφανίστηκε άμεσα συνδεδεμένος με ορισμένους μοχλούς που προϋπήρχαν ήδη στην εμπορευματική παραγωγή και ανταλλαγή: εμπορικό κεφάλαιο, βιοτεχνία, μισθωτή εργασία. Κι επειδή η ίδια η κοινωνική παραγωγή εμφανίστηκε σαν μια νέα μορφή εμπορευματικής παραγωγής, εξακολούθησαν να ισχύουν ολοκληρωτικά οι μορφές ιδιοποίησης που χαρακτήριζαν την εμπορευματική παραγωγή. Στην εμπορευματική παραγωγή, όπως είχε αναπτυχθεί το Μεσαίωνα, δεν μπορούσε καν να τεθεί ζήτημα σε ποιόν ανήκε το προϊόν της εργασίας. Κατά γενικό κανόνα, ο ατομικός παραγωγός το είχε ο ίδιος κατασκευάσει με πρώτες ύλες που άνηκαν σ' αυτόν και που, τις περισσότερες φορές, τις έφτιαχνε κι αυτές ο ίδιος με δικά του εργαλεία και με την προσωπική χειρωνακτική εργασία του ίδιου ή της οικογένειάς του. Δεν υπήρχε καμιά ανάγκη να ιδιοποιηθεί αυτός πρώτος το προϊόν, καθώς ανήκε εξαρχής στον ίδιο. Η ιδιοκτησία του προϊόντος βασιζόταν λοιπόν στην προσωπική εργασία. Κι εκεί ακόμα που χρησιμοποιούσαν εξωτερική βοήθεια, αυτή σε γενικές γραμμές ήταν δευτερεύουσας σημασίας και συχνά πληρωνόταν, εκτός από το μισθό, και με άλλες άλλες μορφές αμοιβής: ο μαθητευόμενος στη συντεχνία, ή ο κάλφας εργαζόταν όχι τόσο για την τροφή και το μισθό του, όσο για να μάθει την τέχνη και να γίνει και ο ίδιος τεχνίτης. Και τότε ήρθε η συγκέντρωση των μέσων παραγωγής σε μεγάλα εργαστήρια και μανιφακτούρες, ο μετασχηματισμός τους σε πραγματικά κοινωνικά μέσα παραγωγής. Τα κοινωνικά μέσα παραγωγής όμως, καθώς και τα προϊόντα, τα αντιμετώπιζαν και τώρα όπως στο παρελθόν, σαν να ανήκαν δηλαδή ατομικά στον παραγωγό. Μέχρι τότε, ο κάτοχος των μέσων εργασίας θεωρούταν κύριος των προϊόντων, γιατί επρόκειτο κατά κανόνα για προϊόντα του δικού του κόπου και η βοηθητική εργασία άλλων αποτελούσε εξαίρεση. Τώρα ο κάτοχος των μέσων παραγωγής
[ 119 ]
μεταβατική κατάσταση. παρά να [ 120 ] . καθώς και το προϊόν του μικρού ατομικού παραγωγού. σαν συμπληρωματική. και παραμέριζε έτσι την ατομική παραγωγή ώσπου να απομείνει μόνο ένα ασήμαντο υπόλειμμά της. Μα τη βρήκαν σαν εξαίρεση. οι πρώτοι καπιταλιστές βρήκαν τη μορφή της μισθωτής εργασίας να υπάρχει πριν απ’ αυτούς. βρίσκεται κι όλας εν σπέρματι ολόκληρη η κυρίαρχη σύγκρουση του σήμερα. Όπως έχει προειπωθεί. αν και ο ίδιος αφαιρεί τις προϋποθέσεις στις οποίες βασίζεται η τελευταία. Οι συντεχνιακοί νόμοι εξασφάλιζαν ότι ο σημερινός κάλφας θα γινόταν ο αυριανός μάστορας. Ουτοπικός και Επιστημονικός εξακολουθεί να ιδιοποιείται το προϊόν. σαν βοηθητική απασχόληση. παρόλο που δεν πρόκειται πια για το δικό του προϊόν. Ο εργάτης γης που κατά καιρούς πήγαινε να δουλέψει με μεροκάματο είχε ένα-δυο στρέμματα δική του γη. Και όσο περισσότερο κυριαρχούσε ο καινούριος τρόπος παραγωγής σε όλους τους αποφασιστικούς τομείς της παραγωγής και σε όλες τις οικονομικά κρίσιμες χώρες. μα ο καπιταλιστής. Τα παραγωγικά μέσα και η ίδια η παραγωγή απέκτησαν όντως κοινωνικό χαρακτήρα. έχαναν όλο και πιο πολύ την αξία τους. μα αποκλειστικά για το προϊόν της εργασίας κάποιου άλλου. Ο τρόπος παραγωγής υπακούει σ’αυτή τη μορφή ιδιοποίησης. Μόλις όμως τα μέσα παραγωγής μετατράπηκαν σε κοινωνικά και συγκεντρώθηκαν στα χέρια των καπιταλιστών.2 Μέσα στην αντίφαση αυτή.Σοσιαλισμός. Τα μέσα παραγωγής. βρίσκονται όμως κάτω από μια μορφή ιδιοποίησης που έχει σαν προϋπόθεση την ατομική παραγωγή. που προσδίδει στον νέο τρόπο παραγωγής τον καπιταλιστικό του χαρακτήρα. Δεν του απόμενε πια. Έτσι τα προϊόντα που από ’δω και μπρος παράγονται με την κοινωνική έννοια δεν τα ιδιοποιούνται αυτοί που πραγματικά χρησιμοποιούσαν τα παραγωγικά μέσα και πραγματικά κατασκεύασαν τα προϊόντα. τόσο πιο έντονα βλέπουμε το ασύμβατο της κοινωνικής παραγωγής με την καπιταλιστική παραγωγή. όλα άλλαξαν. από την οποία μπορούσε στην ανάγκη να επιβιώσει. κατά την οποία ο καθένας είναι ιδιοκτήτης των προϊόντων του και τα φέρνει στην αγορά.
Από βοηθητική απασχόληση έγινε η αποκλειστική απασχόληση του εργάτη. Είδαμε ότι ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής εισχώρησε σε μια κοινωνία από παραγωγούς εμπορευμάτων. Η μισθωτή εργασία. ολοκληρώθηκε. έγινε τώρα κανόνας και βασική μορφή για ολόκληρη την παραγωγή. που είναι αδιαχώριστοι από αυτή. αν θα βγάλει τα έξοδά του ή έστω και αν θα φτάσει να πουληθεί. από ατομικούς παραγωγούς που ο μόνος κοινωνικός δεσμός ανάμεσά τους ήταν η ανταλλαγή των προϊόντων τους. που στηρίζεται στην εμπορευματική παραγωγή. Κανείς δεν ξέρει αν το ατομικό του προϊόν θα καλύψει. όπως και κάθε άλλη μορφή παραγωγής. Η εμπορευματική όμως παραγωγή. που πρώτα ήταν εξαίρεση και βοηθητική πηγή.λ. Ο περιστασιακά μισθωτός μετατράπηκε σε ισόβιο μισθωτό εργάτη. και τους παραγωγούς από την άλλη. από την ταυτόχρονη κατάρρευση του φεουδαρχικού καθεστώτος με τη διάλυση της ακολουθίας των φεουδαρχών. όταν φτάσει στην αγορά. όμως. κάποια πραγματική ανάγκη. Η αντίφαση ανάμεσα στην κοινωνική παραγωγή και την καπιταλιστική ιδιοποίηση εκδηλώνεται σαν ανταγωνισμός ανάμεσα στο προλεταριάτο και την αστική τάξη. Ο χωρισμός ανάμεσα στα παραγωγικά μέσα από τη μια. Κάθε κοινωνία. Η αναρχία στην κοινωνική παραγωγή είναι ο κανόνας. την έξωση των χωρικών από τα νοικοκυριά τους κ. το πλήθος των ισόβια μισθωτών αυξήθηκε σε τεράστιο βαθμό. και οι νόμοι αυτοί [ 121 ] . Ο καθένας παράγει για τον εαυτό του με τα μέσα παραγωγής που έτυχε να έχει και για τις δικές του ανταλλακτικές ανάγκες. τα οποία συγκεντρώθηκαν στα χέρια των καπιταλιστών.τ. χαρακτηρίζεται από την ιδιαιτερότητα ότι οι παραγωγοί έχουν χάσει τον έλεγχο πάνω στις ίδιες τις δικές τους κοινωνικές σχέσεις. που κατάντησαν να μην έχουν τίποτε άλλο εκτός από την εργατική τους δύναμη. Επιπλέον. Κανείς δεν ξέρει πόσα από τα αντικείμενα που παράγει θα φτάσουν στην αγορά. ούτε βέβαια πόση ποσότητα χρειάζεται η αγορά. έχει τους ιδιαίτερους εσωτερικούς της νόμους.Φρίντριχ Ένγκελς πάει να εργαστεί με μεροκάματο στον καπιταλιστή.
τρόφιμα. λοιπόν. Δεν γινόταν λοιπόν καμιά ανταλλαγή και. μετατρεπόταν σε εμπόρευμα. ρούχα. βρισκόταν μόλις στην αρχή της. Το Μαρκ 3 στην ύπαιθρο. Είχαν περιβόλια και μικρά χωράφια. Μα κι αυτοί αντίστοιχα ικανοποιούσαν με την εργασία τους κυρίως ένα μεγάλο μέρος από τις ατομικές τους ανάγκες. ιδιαίτερα στους πρώτους αιώνες. Το προϊόν κυριαρχεί πάνω στους παραγωγούς. σαν τυφλοί. Αρχικά. η αγορά το ίδιο. Το πλεόνασμα αυτό που κατέληγε στην κοινοτική ανταλλαγή και προσφερόταν για πώληση. μέσα και χάρη σ' αυτή. Η αγροτική οικογένεια παρήγε σχεδόν όλα όσα είχε ανάγκη. μόνο τις ανάγκες του παραγωγού και της οικογένειάς του. Όπου υπήρχαν σχέσεις προσωπικής εξάρτησης. πάνω απ' όλα. ο τρόπος παραγωγής σταθερός.Σοσιαλισμός. που τους προμήθευε επιπλέον και με ξύλα για οικοδομές και για καύσιμα. Ικανοποιούσε. το μαλλί κ. κατά συνέπεια. σιγά–σιγά και με την εμπειρία. και ενότητα στο εσωτερικό. Στην κοινωνία του Μεσαίωνα. η παραγωγή ήταν ουσιαστικά προσανατολισμένη στην προσωπική κατανάλωση. εργαλεία. η εμπορευματική παραγωγή. η παραγωγή ικανοποιούσε και τις ανάγκες του φεουδάρχη.λ. παρήγαγε και εμπορεύματα. Μόνο όταν κατάφερνε να παραγάγει ένα πλεόνασμα πάνω από τις δικές της ανάγκες και τις οφειλές σε είδος που έπρεπε να δώσει στο φεουδάρχη. τα προϊόντα δεν έπαιζαν το ρόλο εμπορευμάτων. όπως στην ύπαιθρο. [ 122 ] . χωρίς τους παραγωγούς και ενάντια στους παραγωγούς. Ουτοπικός και Επιστημονικός επιβάλλονται παρ' όλη την αναρχία. υπήρχε απομόνωση σχετικά με τον έξω κόσμο. Οι γυναίκες έκλωθαν το λινάρι. Έστελναν τα ζώα τους στο κοινοτικό δάσος για βοσκή. Επιβάλλονται.τ. συνεπώς. Οι βιοτέχνες στην πόλη ήταν βέβαια αναγκασμένοι να παράγουν εξαρχής για ανταλλαγή. οι νόμοι είναι άγνωστοι και στους ίδιους τους παραγωγούς και πρέπει πρώτα να τους ανακαλύψει κανείς. η συντεχνία στην πόλη. φυσικοί νόμοι που χαρακτηρίζουν τη δική τους μορφή παραγωγής. Γι' αυτό η ανταλλαγή ήταν περιορισμένη. Η παραγωγή με σκοπό την ανταλλαγή.
4 Η μεγάλης κλίμακας βιομηχανία. Ο πόλεμος δεν ξέσπασε μόνο ανάμεσα στους ξεχωριστούς τοπικούς παραγωγούς. Οι τοπικοί αγώνες αναπτύχθηκαν ώσπου έγιναν εθνικοί αγώνες. οι γέρικοι φραγμοί της απομόνωσης έσπασαν. Και μ' αυτόν το μοχλό έβαλε τέλος στην παλιά ειρηνική σταθερότητα. Ο ηττημένος εξοντώνεται χωρίς οίκτο. και η δημιουργία της παγκόσμιας αγοράς έκαναν την πάλη οικουμενική και ταυτόχρονα της έδωσαν μια πρωτάκουστη σφοδρότητα. που μεταφέρθηκε από τη φύση στην κοινωνία με πολλαπλάσια μανία. Αυτό που καθορίζει σε σημείο ζωής ή θανάτου το αν θα επιβιώσουν οι ξεχωριστοί καπιταλιστές. Η αναρχία της κοινωνικής παραγωγής έγινε ορατή και οξύνθηκε όλο και πιο πολύ. οι παραγωγοί μετατράπηκαν όλο και πιο πολύ σε ανεξάρτητους. Το πεδίο της εργασίας έγινε πεδίο μάχης. όπως και ολόκληρες βιομηχανίες και ολόκληρες χώρες. οι νόμοι της εμπορευματικής παραγωγής. σάρωσε την παλιά βιοτεχνία εντελώς. οι εμπορικοι πόλεμοι του 17ου και του 18ου αιώνα. Όμως. απομονωμένους παραγωγούς εμπορευμάτων. Αν επρόκειτο για χειροτεχνία.η αυξανόμενη οργάνωση της παραγωγής ως κοινωνική πια παραγωγή μέσα στην κάθε ξεχωριστή παραγωγική επιχείρηση. το κυριότερο όργανο. είναι η πρόοδος στις φυσικές και τεχνητές συνθήκες της παραγωγής. Είναι η δαρβίνεια πάλη για την ατομική επιβίωση. ήταν το αντίθετο ακριβώς της αναρχίας . Κάθε βιομηχανικός κλάδος στον οποίο εφαρμοζόταν. τέλος. δεν ανεχόταν να συνυπάρχει πλάι του καμιά παλιότερη μέθοδος. με το οποίο ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής ενίσχυσε το αναρχικό στοιχείο στην κοινωνική παραγωγή. άρχισαν πια να λειτουργούν ανοιχτά και πιο έντονα. Οι μεγάλες γεωγραφικές ανακαλύψεις και η αποικιοποίηση που τις ακολούθησε πολλαπλασίασαν τις αγορές κατανάλωσης και επιτάχυναν τη μετατροπή τής βιοτεχνίας σε χειροτεχνικά εργοστάσια. Ο βάρβαρος νόμος της [ 123 ] . Οι παλιές συμβάσεις χαλάρωσαν. που ως τότε βρίσκονταν σε κατάσταση ύπνωσης.Φρίντριχ Ένγκελς Με την επέκταση όμως της εμπορευματικής παραγωγής και κυρίως με την εμφάνιση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.
η τελειοποίηση των μηχανικών εγκαταστάσεων σημαίνει τον εκτοπισμό όλο και περισσότερων χειριστών μηχανής και. Ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής κινείται μέσα στις δύο αυτές μορφές αντίφασης. μιας αντίφασης που είναι συνυφασμένη εξαρχής μαζί του. τη δημιουργία ενός αριθμού από διαθέσιμους μισθωτούς που ξεπερνάει το μέσο όρο των αναγκών απασχόλησης του κεφαλαίου.Σοσιαλισμός. Αν η εισαγωγή και ο πολλαπλασιασμός των μηχανών σήμανε τον εκτοπισμό εκατομμυρίων χειρωνακτών και την αντικατάστασή τους από ένα μικρό αριθμό χειριστών της μηχανής. σε τελευταία ανάλυση. τη δημιουργία ενός κυριολεκτικά εφεδρικού βιομηχανικού στρατού.5 ενός [ 124 ] . διαγράφοντας ασταμάτητα το «φαύλο κύκλο» που είχε περιγράψει ο Φουριέ. πως η κίνηση μοιάζει όλο και περισσότερο με μια σπειροειδή γραμμή που. σύμφωνα με τον όρο που χρησιμοποίησα το 1845. που τον εξαναγκάζει να τελειοποιεί όλο και πιο πολύ τις μηχανικές του εγκαταστάσεις κάτω από την απειλή της καταστροφής. Η κινητήρια δύναμη της κοινωνικής αναρχίας στην παραγωγή είναι αυτή που μετατρέπει όλο και περισσότερο τη μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων σε προλετάριους και οι προλεταριακές μάζες με τη σειρά τους είναι αυτές που τελικά θα βάλουν ένα τέλος στην αναρχία της παραγωγής. Η ίδια κινητήρια δύναμη είναι εκείνη που μετατρέπει την απεριόριστη δυνατότητα για τελειοποίηση των μηχανών στη μεγάλη βιομηχανία σε επιτακτικό νόμο για τον κάθε ξεχωριστό βιομήχανο καπιταλιστή. όπως και στους πλανήτες. Ουτοπικός και Επιστημονικός φύσης παρουσιάζεται σαν το απόγειο στην ανάπτυξη της ανθρωπότητας. Τελειοποίηση όμως των μηχανών σημαίνει πως ένα μέρος από το ανθρώπινο εργατικό δυναμικό περισσεύει. Ωστόσο αυτό που δεν μπορούσε ακόμη να αντιληφθεί στον καιρό του ο Φουριέ. είναι πως ο κύκλος αυτός στενεύει σιγά-σιγά. θα καταλήξει να συγκρουστεί με το κέντρο. Η αντίφαση μεταξύ κοινωνικής παραγωγής και καπιταλιστικής ιδιοποίησης αναπαράγεται με τη μορφή του ανταγωνισμού ανάμεσα στην οργάνωση της παραγωγής στο ξεχωριστό εργοστάσιο και την αναρχία της παραγωγής στο σύνολο της κοινωνίας.
για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του Μαρξ. από την αρχή. που η μηχανή. Η συσσώρευση του πλούτου στον ένα πόλο σημαίνει ταυτόχρονα συσσώρευση της [ 125 ] . σε κυριολεκτική καταλήστευση σε σχέση με τις συνθήκες και τους όρους εργασίας. Ο νόμος αυτός καθορίζει μια συσσώρευση αθλιότητας αντίστοιχη με τη συσσώρευση του κεφαλαίου. περιορίζει στη δική της χώρα την κατανάλωση των μαζών σε ένα ελάχιστο όριο πείνας και υποσκάπτει τη δική της εσωτερική αγορά. ένα ρυθμιστή που κρατάει το μισθό στο χαμηλό επίπεδο που εξυπηρετεί τις ανάγκες του κεφαλαίου. «Ο νόμος που κρατάει πάντα την ισορροπία ανάμεσα στην έκταση και ενέργεια της συσσώρευσης από τη μια και τον σχετικό υπερπληθυσμό ή τον εφεδρικό βιομηχανικό στρατό από την άλλη. τη στιγμή που κυνηγάει σ' όλον τον πλανήτη να βρει καινούργιους καταναλωτές. το πιο ισχυρό μέσο για τον περιορισμό του εργάσιμου χρόνου. μετατρέπεται στον πιο αλάνθαστο μηχανισμό για τη μεταβολή ολόκληρης της ζωής του εργάτη και της οικογένειάς του σε διαθέσιμο χρόνο εργασίας για την επέκταση του κεφαλαίου. και που πετιέται στο δρόμο μόλις ακολουθήσει αναγκαστικά το «κραχ». η υπερεργασία μερικών γίνεται προϋπόθεση για την ανεργία των άλλων και η μεγάλη βιομηχανία. όπου το μέσο της εργασίας αρπάζει ξανά και ξανά από τα χέρια του εργάτη τα μέσα της επιβίωσής του. σε τέτοιο βαθμό. όπου αυτό το ίδιο το προϊόν του εργάτη μετατρέπεται σε όργανο για την υποδούλωσή του. ενός στρατού που αποτελεί κάθε στιγμή βαρίδι δεμένο στα πόδια της εργατικής τάξης στον αγώνα που διεξάγει ενάντια στο κεφάλαιο για την ύπαρξή της. η οικονομία στα μέσα της εργασίας μετατρέπεται παράλληλα σε μια χωρίς έλεος σπατάλη της εργατικής δύναμης. Έτσι. οι μηχανές γίνονται το πιο δυνατό όπλο του κεφαλαίου ενάντια στην εργατική τάξη. Μ’αυτόν τον τρόπο.6 Έτσι.Φρίντριχ Ένγκελς στρατού που είναι διαθέσιμος για τις περιόδους που η βιομηχανία εργάζεται σε έντονο ρυθμό. δένει τον εργάτη στο κεφάλαιο πιο στέρεα απ’ όσο κρατούσαν οι σφήνες του Ηφαίστου τον Προμηθέα δεμένο στο βράχο του.
της ηθικής κατάπτωσης στον αντίθετο πόλο. το σύνολο του βιομηχανικού και εμπορικού κόσμου. της αμάθειας. οι αγορές για τα προϊόντα της μεγάλης βιομηχανίας. δηλαδή στην πλευρά της τάξης που παράγει το ίδιο το προϊόν της σαν κεφάλαιο». γίνεται περιοδική. Η τεράστια δυναμική επέκτασης που υπάρχει στη μεγάλης κλίμακας βιομηχανία και που πλάι της η δύναμη επέκτασης των αερίων μοιάζει πραγματικά παιδικό παιχνίδι. της αποκτήνωσης. Η κεφαλαιοκρατική παραγωγή γεννάει έναν καινούργιο «φαύλο κύκλο». Μα η ικανότητα για επέκταση των αγορών. τη στιγμή που βρίσκονται συνδεμένα με τη μπαταρία. εκδηλώνεται τώρα σε μας σαν ανάγκη για ποιοτική και ποσοτική επέκταση. Είδαμε με ποιόν τρόπο η ικανότητα τελειοποίησης των σύγχρονων μηχανών. είναι σαν να περιμένει τα ηλεκτρόδια μιας μπαταρίας να μην αποσυνθέτουν το νερό και να μη δίνουν οξυγόνο στο θετικό πόλο και υδρογόνο στον αρνητικό. της σκλαβιάς. οι πωλήσεις. και μιας που δεν μπορεί να σπάσει τον ίδιο τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. σ’ έναν επιτακτικό νόμο που υποχρεώνει τον κάθε ξεχωριστό βιομήχανο καπιταλιστή να βελτιώνει αδιάκοπα την παραγωγική ισχύ τους. Την αντίθετη πίεση τη δημιουργεί η κατανάλωση. παθαίνουν βλάβη [ 126 ] . λόγω της αναρχίας της κοινωνικής παραγωγής. μετατρέπεται. Η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη. 7 Το να περιμένει κανείς από τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής μια διαφορετική κατανομή των προϊόντων.Σοσιαλισμός. εξίσου επιτακτικό νόμο. η παραγωγή και η ανταλλαγή σε όλους τους πολιτισμένους λαούς και τα περισσότερο ή λιγότερο βάρβαρα παραρτήματα τους. από το 1825 που ξέσπασε η πρώτη γενικευμένη κρίση. της αγωνίας για τη δουλειά. Η απλή δυνατότητα να διευρύνεται το πεδίο της παραγωγής του μετατρέπεται γι' αυτόν σε έναν άλλο. καθορίζεται πρώτα-πρώτα από ολότελα διαφορετικούς νόμους. που ενεργούν πολύ λιγότερο δραστικά. Η εξάπλωση των αγορών δεν μπορεί να συμβαδίζει με την επέκταση της παραγωγής. Και πραγματικά. τόσο σε έκταση όσο και σε βάθος. Ουτοπικός και Επιστημονικός αθλιότητας. που δεν υπολογίζει καμιά αντίθετη πίεση. όταν αναπτύσσεται στον ανώτατο βαθμό.
Όλοι οι νόμοι της εμπορευματικής παραγωγής και κυκλοφορίας αναποδογυρίζονται. η πίστωση εξαφανίζεται. Στις κρίσεις βλέπουμε να ξεσπά βίαια η αντίφαση ανάμεσα στην κοινωνική παραγωγή και την κεφαλαιοκρατική ιδιοποίηση. Σταδιακά ο ρυθμός της κίνησης επιταχύνεται. ο ένας αναγκαστικός πλειστηριασμός ακολουθεί τον άλλο. Το γεγονός ότι η κοινωνική οργάνωση της παραγωγής στο εσωτερικό του εργοστασίου αναπτύχθηκε. Το μέσο κυκλοφορίας. Το εμπόριο σταματάει. γίνεται εμπόδιο στην κυκλοφορία.Φρίντριχ Ένγκελς σχεδόν μια φορά κάθε δέκα χρόνια. Η κυκλοφορία των εμπορευμάτων προσωρινά αναστέλλεται. ώσπου να γίνει ένα αχαλίνωτο τρέξιμο. τα προϊόντα μένουν σε σωρούς απούλητα.. η μια χρεωκοπία διαδέχεται την άλλη. το βήμα γίνεται τροχάδην. που ο Φουριέ έφτασε να τις χαρακτηρίσει όλες τους ονομάζοντας την πρώτη απ'αυτές: crise pl thorique (κρίση υπεραφθονίας). τα εργοστάσια σταματούν. πιστωτικό και κερδοσκοπικό steeple-chase. εμπορικό.. οπότε η παραγωγή και η ανταλλαγή ξαναπαίρνουν σιγά-σιγά μπρος. οι αγορές είναι υπερπλήρεις. ύστερα από μια μικρή ή μεγάλη υποτίμηση. Και ο χαρακτήρας των κρίσεων αυτών εκδηλώνεται τόσο καθαρά. ώσπου να γίνει ασυμβίβαστη [ 127 ] . στο χαντάκι του κραχ. το μετρητό χρήμα γίνεται άφαντο. ένα πραγματικό βιομηχανικό. Η οικονομική σύγκρουση φτάνει στο απώγειό της: ο τρόπος παραγωγής ξεσηκώνεται ενάντια στον τρόπο ανταλλαγής. Να τί ζησαμε από το 1825 όχι λιγότερες από πέντε φορές και το ξαναζούμε κι αυτή τη στιγμή (1877) για έκτη φορά.8 για να καταλήξει και πάλι με ένα από τα πιο επικίνδυνα άλματα. παραγωγικές δυνάμεις και προϊόντα κατασπαταλούνται και καταστρέφονται μαζικά. το χρήμα. ώσπου τελικά να μπορέσουν να διοχετευθούν οι συσσωρευμένες αυτές μάζες των εμπορευμάτων. Η στασιμότητα κρατάει χρόνια. οι εργαζόμενες μάζες στερούνται τα μέσα διαβίωσης γιατί απλά παρήγαγαν πάρα πολλά. το βιομηχανικό τροχάδην μετατρέπεται σε καλπασμό και ο καλπασμός μεγαλώνει με τη σειρά του.. Και ξανά τα ίδια από την αρχή.
από τη μια ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής στέκεται καταδικασμένος από την αδυναμία του να εξακολουθήσει να διευθύνει τις παραγωγικές δυνάμεις. τα μέσα παραγωγής δεν μπορούν να μπουν σε κίνηση. Μέσα παραγωγής. το γεγονός αυτό γίνεται χειροπιαστό και στους ίδιους τους καπιταλιστές από τη βίαιη συγκέντρωση του κεφαλαίου που συντελείται όσο διαρκούν οι κρίσεις. όλα τα στοιχεία της παραγωγής και του γενικού πλούτου πλεονάζουν. πλάι και πάνω απ' αυτήν.Σοσιαλισμός. να απολυτρωθούν οι παραγωγικές δυνάμεις από την ιδιότητα του κεφαλαίου. Δεν μπορεί πια να μετατρέψει σε κεφάλαιο όλη αυτή τη μάζα από μέσα παραγωγής. Μένουν αχρησιμοποίητα και γι' αυτό ακριβώς είναι υποχρεωμένος να μένει αχρησιμοποίητος και ο εφεδρικός βιομηχανικός στρατός. μέσα συντήρησης. Έτσι. αν προηγουμένως δεν μετατραπούν σε κεφάλαιο. καθότι αυτή ακριβώς η αφθονία εμποδίζει τη μετατροπή των μέσων παραγωγής και συντήρησης σε κεφάλαιο. Αυτή η ανάγκη από μόνη της εμποδίζει να ενωθούν οι υλικοί και προσωπικοί μοχλοί της παραγωγής. Από την άλλη. [ 128 ] . Αυτή μονάχα απαγορεύει στα παραγωγικά μέσα να μπουν σε κίνηση και στους εργάτες να εργαστούν και να ζήσουν. με την καταστροφή πολλών από τους μεγάλους και ακόμα περισσότερων από τους μικρούς καπιταλιστές. Ουτοπικός και Επιστημονικός με την αναρχία της παραγωγής που υπάρχει στην κοινωνία. αυτές οι ίδιες οι παραγωγικές δυνάμεις πιέζουν με αυξανόμενη δύναμη να λυθεί η αντίφαση. Γιατί στην κεφαλαιοκρατική κοινωνία. λοιπόν. διαθέσιμοι εργάτες. Ολόκληρος ο μηχανισμός του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής αρνείται να κινηθεί. Όμως «η άφθονία γίνεται η πηγή της δυστυχίας και της στέρησης» (Φουριέ). σε μέσα για την εκμετάλλευση της ανθρώπινης εργατικής δύναμης. Η ανάγκη να πάρουν τα μέσα παραγωγής και συντήρησης την ιδιότητα του κεφαλαίου ορθώνεται σαν φάντασμα ανάμεσα σ' αυτά και τους εργάτες. ώστε να μπορέσει να αναγνωριστεί πραγματικά και ο χαρακτήρας τους σαν κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις. γιατί τον πιέζουν οι παραγωγικές δυνάμεις που δημιούργησε ο ίδιος.
δεν επαρκεί πια ούτε και αυτή η μορφή: οι παραγωγοί μεγάλης κλίμακας ενός συγκεκριμένου κλάδου της βιομηχανίας στο εσωτερικό μιας χώρας συνενώνονται σε «τραστ». που είναι μια ένωση με σκοπό να ρυθμίζει την παραγωγή. σαν κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις. ενάντια στην ιδιότητά τους να είναι κεφάλαιο. Σ’ έναν κάποιο βαθμό. Επειδή όμως τα τραστ αυτά γενικά διαλύονται μόλις αρχίσουν να πηγαίνουν άσχημα οι δουλειές. εξωθούν σημαντικές μάζες παραγωγικών μέσων σ' εκείνη τη μορφή κοινωνικοποίησης που βλέπουμε στα διάφορα είδη των μετοχικών εταιρειών. όπως λ.Φρίντριχ Ένγκελς Η αντίδραση αυτή των παραγωγικών δυνάμεων. αυτή η αυξανόμενη ανάγκη να αναγνωριστεί η κοινωνική τους φύση. είναι το στοιχείο που υποχρεώνει την ίδια την καπιταλιστική τάξη να τις μεταχειρίζεται όλο και πιο πολύ. ακριβώς γι’αυτό προωθούν μια ακόμα πιο συγκεντροποιημένη μορφή κοινωνικοποίησης: ολόκληρος ο βιομηχανικός κλάδος μετατρέπεται σε μια μόνο μεγάλη μετοχική εταιρία και ο εσωτερικός ανταγωνισμός παραχωρεί τη θέση του στο εσωτερικό μονοπώλιο από τη μια και μοναδική αυτή εταιρεία. με την απεριόριστη διόγκωση των πιστώσεων. Αυτό έγινε λ. [ 129 ] . με την κατάρρευση των μεγάλων καπιταλιστικών επιχειρήσεων. που βρίσκονται σε έντονη ανάπτυξη.χ. οι σιδηρόδρομοι. ωστόσο. Καθορίζουν τη συνολική ποσότητα που πρέπει να παραχθεί από το προϊόν τους. τη διανέμουν μεταξύ τους και επιβάλλουν τις τιμές πώλησης που καθόρισαν από πριν. Πολλά από τα παραγωγικά και συγκοινωνιακά αυτά μέσα. ως το σημείο τουλάχιστον που είναι αυτό δυνατό να γίνει μέσα στις καπιταλιστικές σχέσεις. Η περίοδος της βιομηχανικής ανάκαμψης. είναι εξαρχής τόσο κολοσσιαία. το 1890 με την αγγλική παραγωγή αλκαλίου. καθώς και η ίδια η κρίση. βρίσκεται σήμερα στα χέρια μιας μόνο εταιρείας με ενιαία διεύθυνση και με κεφάλαιο 120 εκατομμύρια μάρκα. που αποκλείουν κάθε άλλη μορφή εκμετάλλευσης. Στα τραστ ο ελεύθερος συναγωνισμός μετατρέπεται σε μονοπώλιο. η οποία μετά τη συγχώνευση των 48 μεγαλύτερων μονάδων.χ. της ανάπτυξης.
να κόβει κουπόνια και να τζογάρει στο χρηματιστήριο. Και το σύγχρονο κράτος είναι κι αυτό απλά μια [ 130 ] . Όλες οι κοινωνικές λειτουργίες του καπιταλιστή γίνονται τώρα από μισθωτούς υπαλλήλους. Αυτό είναι φανερό για τις μετοχικές εταιρίες και τα τραστ. όπως τους εργάτες. αν δεν τους στείλει από την πρώτη κι όλας στιγμή στον εφεδρικό βιομηχανικό στρατό. Μα ούτε η μετατροπή σε μετοχικές εταιρίες και τραστ. Εδώ όμως η εκμετάλλευση γίνεται τόσο καταφανής. Ουτοπικός και Επιστημονικός η δίχως σχέδιο παραγωγή της καπιταλιστικής κοινωνίας συνθηκολογεί μπροστά στη σχεδιασμένη παραγωγή της σοσιαλιστικής κοινωνίας που πλησιάζει. εκτός από το να τσεπώνει τα εισοδήματα. που πρέπει να γκρεμιστεί. τους ξαποστέλνει στο πλεόνασμα του πληθυσμού. Ο καπιταλιστής δεν έχει πια καμιά κοινωνική δράση.9 Η αναγκαιότητα της μετατροπης σε κρατική ιδιοκτησία εμφανίζεται πρώτα στους μεγάλους οργανισμούς επικοινωνιών: ταχυδρομεία. η μετατροπή των μεγάλων οργανισμών της παραγωγής και των συγκοινωνιών σε μετοχικές εταιρίες. Φυσικά. που άρχισε εκτοπίζοντας πρώτα τους εργάτες. Όπως κι αν είναι. πρέπει τελικά να αναλάβει τη διεύθυνση της παραγωγής ο επίσημος εκπρόσωπος της καπιταλιστικής κοινωνίας. στην αρχή αυτό γίνεται για το μεγαλύτερο όφελος των καπιταλιστών. Ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. εκτοπίζει τώρα τους καπιταλιστές και. το Κράτος. σιδηροδρόμους. με τραστ η χωρίς τραστ. τραστ και κρατική ιδιοκτησία αποδεικνύει ότι η αστική τάξη δεν είναι καθόλου απαραίτητη για τη δουλειά αυτή. Αν οι κρίσεις αποκαλύπτουν την ανικανότητα της αστικής τάξης να εξακολουθήσει να διαχειρίζεται τις σύγχρονες παραγωγικές δυνάμεις. τηλέγραφους.Σοσιαλισμός. Κανένας λαός δεν θα ανεχόταν μια παραγωγή που θα την διευθύνουν τα τραστ. ούτε η μετατροπή σε κρατική ιδιοκτησία αφαιρεί το χαρακτήρα του κεφαλαίου από τις παραγωγικές δυνάμεις. μια τόσο ωμή εκμετάλλευση της κοινωνίας από μια μικρή συμμορία εκδοτών κουπονιών. όπου οι διάφοροι καπιταλιστές ληστεύουν ο ένας τα κεφάλαια του άλλου.
Κι από τότε και μετά. όπως οι φυσικοί νόμοι που δρουν τυφλά. Οι κοινωνικές δυνάμεις δρουν κυριολεκτικά σαν τις δυνάμεις της φύσης . Το σύγχρονο Κράτος. θα μετατραπεί στον πιο ισχυρό μοχλό της ίδιας της παραγωγής. αντίθετα εξωθούνται στα όρια. τόσο πιο πολύ εκμεταλλεύεται τους πολίτες. οποιαδήποτε και αν είναι η μορφή του. προλετάριοι. Αυτό δεν μπορεί να γίνει παρά μόνο όταν η κοινωνία πάρει ανοιχτά και καθαρά στην κατοχή της τις παραγωγικές δυνάμεις. οι παραγωγοί θα επιβάλουν συνειδητά τον κοινωνικό χαρακτήρα των μέσων παραγωγής και των προϊόντων. Όσο περισσότερες παραγωγικές δυνάμεις αναλαμβάνει στην ιδιοκτησία του. κατά συνέπεια. τόσο από τη μεριά των εργατών. από αιτία ανωμαλίας και καταστροφών που ήταν. η συλλογική έννοια του καπιταλιστή. Η ιδιοκτησία του Κράτους στις παραγωγικές δυνάμεις δεν αποτελεί λύση της σύγκρουσης. Όταν όμως φτάσουν εκεί. οι οποίες έχουν γίνει πολύ μεγάλες για να τις διευθύνει οποιοσδήποτε άλλος εκτός από την κοινωνία την ίδια. κλονίζει κατά περιόδους τον τρόπο της παραγωγής και ανταλλαγής και δεν επιβάλλεται διαφορετικά παρά με τη βία και την καταστροφή. αντιστρέφονται. καταστρεπτικές. ωστόσο περιέχει το τυπικό μέσο.τυφλές. όσο και από τη μεριά των ξεχωριστών καπιταλιστών. τόσο περισσότερο γίνεται πραγματικά συλλογικός καπιταλιστής. Οι εργάτες εξακολουθούν να είναι εργάτες. κράτος των καπιταλιστών. όταν δεν τις κατανοήσουμε και [ 131 ] . το κλειδί για τη λύση. της ιδιοποίησης και της ανταλλαγής έχει εναρμονιστεί με τον κοινωνικό χαρακτήρα των μέσων παραγωγής. Η λύση αυτή μπορεί απλά και μόνο να απαρτίζεται από το στοιχείο ότι αναγνωρίζεται η κοινωνική φύση στις σύγχρονες παραγωγικές δυνάμεις και ότι. ο οποίος σήμερα στρέφεται ενάντια στους ίδιους.Φρίντριχ Ένγκελς οργάνωση που δημιούργησε η αστική τάξη για να διατηρεί τους γενικούς εξωτερικούς όρους του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής απέναντι σε κάθε είδους φθορά. Οι καπιταλιστικές σχέσεις δεν παύουν να υπάρχουν. ουσιαστικά είναι ένας καπιταλιστικός μηχανισμός. Έτσι. ο τρόπος της παραγωγής. βίαιες.
με σεβασμό στη φύση τους. όσο και του ατόμου. σύμφωνα με τις ανάγκες τόσο της κοινότητας. Καθώς ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής μετατρέπει όλο και περισσότερο τη μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού σε προλετάριους. Κι αυτό είναι ιδιαίτερα σωστό με τις σημερινές τεράστιες παραγωγικές δυνάμεις.και ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής και οι υπερασπιστές του είναι εμπόδια σ’αυτή την κατανόηση -. άμεση ατομική ιδιοποίηση σαν μέσο ύπαρξης και απόλαυσης. Έτσι ο καπιταλιστικός τρόπος ιδιοποίησης. Όταν χρησιμοποιήσουμε με τον ίδιον τρόπο τις σύγχρονες παραγωγικές δυνάμεις. στον οποίο το προϊόν υποδουλώνει πρώτα τον παραγωγό και στη συνέχεια κι αυτόν τον ίδιο το σφετεριστή. θα αντικατασταθεί από τον τρόπο ιδιοποίησης των προϊόντων. Ουτοπικός και Επιστημονικός δεν τις λάβουμε υπόψιν. οι δυνάμεις αυτές ενεργούν παρά και ενάντια στη θέλησή μας και κυριαρχούν πάνω μας. Μόλις όμως κατανοήσουμε τη φύση τους. τότε εξαρτάται από μας και μόνο να τις υποτάξουμε όλο και πιο πολύ στη θέλησή μας και χάρη σ' αυτές να πετύχουμε το σκοπό μας. όταν καταλάβουμε με ποιόν τρόπο δρουν. δημιουργεί τη δύναμη εκείνη που. ποιά κατεύθυνση έχουν και ποιά είναι τα αποτελέσματά τους. άμεση κοινωνική ιδιοποίηση σαν το μέσο που διατηρεί και αναπτύσσει την παραγωγή κι από την άλλη.Σοσιαλισμός. Ενόσω αρνούμαστε επίμονα να καταλάβουμε τη φύση και το χαρακτήρα τους . θα δούμε να αντικαθιστά την κοινωνική αναρχία της παραγωγής μια κοινωνικά σχεδιασμένη ρύθμιση της παραγωγής. όπως έχουμε λεπτομερειακά εξηγήσει πιο πριν. ο οποίος θα στηρίζεται στην ίδια τη φύση των σύγχρονων παραγωγικών μέσων: από τη μια. η διαφορά ανάμεσα στην πυρκαγιά και τη φωτιά που εξυπηρετεί τον άνθρωπο. Σ' αυτό βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στην καταστροφική δύναμη του ηλεκτρισμού που υπάρχει στην αστραπή ενός κεραυνού. Μόλις όμως τις αναγνωρίσουμε. μπορούν στα χέρια των συλλογικών παραγωγών να μετατραπούν από διαβολικοί αφέντες σε υπάκουους υπηρέτες. και στον ήμερο ηλεκτρισμό στον τηλέγραφο και το ηλεκτρικό τόξο. κάτω από την απειλή της [ 132 ] .
η σύνθεσή της σ' ένα ορατό σώμα.είναι ταυτόχρονα και η τελευταία ανεξάρτητη πράξη [ 133 ] . Όσο περισσότερο ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής πιέζει να μετατραπούν τα μεγάλα κοινωνικά παραγωγικά μέσα σε ιδιοκτησία του Κράτους. δουλοπαροικία ή φεουδαρχική εξάρτηση. δεν υπάρχει πια τίποτα που θα πρέπει να καταπιεστεί και να κάνει άρα αναγκαία μια κατασταλτική δύναμη. Η πρώτη πράξη που μ’ αυτή εμφανίζεται το Κράτος πραγματικά σαν αντιπρόσωπος ολόκληρης της κοινωνίας . ’Οταν θα κατορθώσει να γίνει πραγματικά ο αντιπρόσωπος ολόκληρης της κοινωνίας. καταργεί τον ίδιο του τον εαυτό σαν προλεταριάτο. μα αυτό μόνο για όσον καιρό ήταν το Κράτος της τάξης. θα γίνει από μόνο του περιττό. που βασίζεται στην προηγούμενη αναρχία της παραγωγής. Το προλεταριάτο κατακτά την κρατική εξουσία και μετατρέπει πρώτα-πρώτα τα παραγωγικά μέσα σε κρατική ιδιοκτησία.η κατοχή των παραγωγικών μέσων στο όνομα της κοινωνίας . ένα Κράτος. Έτσι. μόλις. όμως. τόσο δείχνει ο ίδιος το δρόμο προς την ανατροπή αυτή. στο Μεσαίωνα των φεουδαρχών ευγενών. Το Κράτος ήταν ο επίσημος αντιπρόσωπος ολόκληρης της κοινωνίας. μισθωτή εργασία). δηλαδή από μια οργάνωση τής κάθε φορά εκμεταλλεύτριας τάξης.Φρίντριχ Ένγκελς καταστροφής. και ειδικά και κύρια για να κρατάει την τάξη που εκμεταλλεύεται κάτω από συνθήκες καταπίεσης αντίστοιχες με τον εκάστοτε τρόπο παραγωγής (δουλεία. μαζί με την ταξική κυριαρχία και την πάλη του ατόμου για την ύπαρξη. Μόλις πάψουν πια να υπάρχουν κοινωνικές τάξεις για να τις κρατάει στην καταπίεση. καταργεί όλες τις ταξικές διαφορές και τις ταξικές αντιθέσεις και μ' αυτό και το Κράτος σαν Κράτος. εξαφανιστούν και οι συγκρούσεις και οι υπερβολές που είναι συνέπειά τους. ώστε να μπορεί να διατηρεί τις εξωτερικές συνθήκες παραγωγής. Η κοινωνία που μέχρι σήμερα κινείται μέσα στις ταξικές αντιθέσεις έχει ανάγκη από το Κράτος. η οποία στην εποχή της εκπροσωπούσε ολόκληρη την κοινωνία: στην αρχαιότητα είναι το Κράτος των πολιτών που είναι δουλοκτήτες. στην εποχή μας της αστικής τάξης. είναι υποχρεωμένη να πραγματοποιήσει αυτή την επανάσταση.
σε μια τάξη που κυριαρχεί και μια τάξη που καταπιέζεται. ήταν η αναγκαία συνέπεια της χαμηλής ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων στο παρελθόν. ώστε να εξασφαλίζεται απλά η επιβίωση όλων. διάφορα άτομα και ολόκληρες αιρέσεις. όχι με την απλή θέληση να καταργηθούν οι τάξεις. γίνεται δυνατό. Αυτό. που είναι αποκλειστικά απορροφημένη από την αγγαρεία της δουλειάς. σβήνει. όπως και κάθε άλλη κοινωνική πρόοδος. ελεύθερη από την άμεσα παραγωγική δουλειά. όταν θα εκπληρώνονταν οι υλικοί όροι για την πραγματοποίησή του.λ.Σοσιαλισμός. όχι όταν κατανοηθεί πως η ύπαρξη των τάξεων βρίσκεται σε αντίφαση με τη δικαιοσύνη. [ 134 ] . όσο και από την οριστική της ανεπάρκεια σαν επιστημονική ιδέα. Απ' αυτή τη θέση. Το Κράτος δεν «καταργείται».. την ισότητα κ. Οσον καιρό η συνολική κοινωνική εργασία αποδίδει μόνο ένα εισόδημα που μόλις ξεπερνάει αυτό που είναι αναγκαίο. τόσο από την άποψη της προσωρινής δικαιολόγησής της σαν προπαγανδιστικό μέσο. Ο χωρισμός της κοινωνίας σε μια εκμεταλλεύτρια τάξη και μια τάξη που την εκμεταλλεύονται. Από την ίδια θέση πρέπει να κρίνουμε και τις απαιτήσεις των λεγόμενων αναρχικών. αλλά όταν εμφανιστούν ορισμένοι καινούργιοι οικονομικοί όροι. πως το κράτος πρέπει να καταργηθεί μέσα σε μια νύχτα.10 Από τότε που εμφανίστηκε στην ιστορία ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. Η κυβέρνηση προσώπων παραχωρεί τη θέση της στη διαχείριση πραγμάτων και τη διεύθυνση των παραγωγικών λειτουργιών. Πλάι στη μεγάλη αυτή πλειοψηφία. να γίνει ιστορική αναγκαιότητα. Η παρέμβαση τής κρατικής εξουσίας στις κοινωνικές σχέσεις γίνεται στο ένα πεδίο μετά το άλλο περιττή και τότε απονεκρώνεται μόνο του. η κοινωνία χωρίζεται αναγκαστικά σε τάξεις. Θα μπορούσε όμως να γίνει εφικτό. όσον καιρό λοιπόν η εργασία απαιτεί ολόκληρο ή σχεδόν ολόκληρο το χρόνο της μεγάλης πλειονότητας από τα μέλη της κοινωνίας. ονειρεύτηκαν την κατοχή των παραγωγικών μέσων από την κοινωνία περισσότερο ή λιγότερο θολά.π. διαμορφώνεται μια τάξη. πρέπει να εκτιμήσουμε τη φράση «ελεύθερο λαϊκό Κράτος». σαν μελλοντικό ιδανικό. Ουτοπικός και Επιστημονικός που κάνει σαν Κράτος.
και μόλις η κυρίαρχη τάξη βρεθεί από πάνω. ο χωρισμός της κοινωνίας σε τάξεις έχει μια κάποια ιστορική νομιμότητα. Αυτό όμως. που να έχει γίνει αναχρονισμός και αρχαιολογία όχι μόνο η ύπαρξη αυτής ή της άλλης ορισμένης κυρίαρχης τάξης. η οικονομική της χρεωκοπία επαναλαμβάνεται κανονικά κάθε δέκα χρόνια. Αν όμως. για ορισμένες κοινωνικές συνθήκες. καλές τέχνες κ. να γίνει όχι μόνο περιττή. δεν εμποδίζει καθόλου να γίνει ο διαχωρισμός αυτός σε τάξεις με τη βοήθεια της βίας. που δεν μπορεί να τα χρησιμοποιήσει. της κλοπής. Και πραγματικά. Σε κάθε κρίση η κοινωνία πνίγεται κάτω από το βάρος των δικών της παραγωγικών δυνάμεων και των δικών της προϊόντων. παρά μόνο για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα. Αν η πολιτική και πνευματική χρεωκοπία της αστικής τάξης δεν είναι πια μυστικό ούτε σ' αυτή την ίδια. γι' αυτό το λόγο. του μονοπωλίου της κουλτούρας και της πνευματικής διεύθυνσης από μία ιδιαίτερη κοινωνική τάξη. και σκοντάφτει [ 135 ] . μα από οικονομική. η κατάργηση των κοινωνικών τάξεων προϋποθέτει τέτοιο επίπεδο ιστορικής ανάπτυξης. μα και κάθε κυρίαρχης τάξης γενικά. στον οποίο η ιδιοποίηση των παραγωγικών μέσων και των προϊόντων. δικαιοσύνη. πολιτική και πνευματική άποψη ακόμα και εμπόδιο στην ανάπτυξη αυτή. δεν θα παραλείψει να εδραιώσει την κυριαρχία της σε βάρος της εργαζόμενης τάξης και να μετατρέψει την κοινωνική διεύθυνση σε εκμετάλλευση τών μαζών.λ. πολιτικές υποθέσεις. Σήμερα έχουμε ήδη φτάσει στο σημείο αυτό. Στηρίζεται στην ανεπάρκεια της παραγωγής και θα σαρωθεί ύστερα από την πλατειά ανάπτυξη των σύγχρονων παραγωγικών δυνάμεων. κατά συνέπεια και η διαίρεση της κοινωνίας σε τάξεις.Φρίντριχ Ένγκελς που φροντίζει για τις γενικές υποθέσεις της κοινωνίας: διοίκηση της εργασίας. κατά συνέπεια και της πολιτικής κυριαρχίας. της κατεργαριάς και της απάτης. Ο νόμος της κατανομής της εργασίας αποτελεί λοιπόν τη βάση για το χωρισμό της κοινωνίας σε τάξεις. δεν την έχει ωστόσο. επιστήμη.π. Προϋποθέτει λοιπόν ένα βαθμό στην ανάπτυξη της παραγωγής.
σε όλα τα μέλη της κοινωνίας μια ύπαρξη. Η επεκτατική δύναμη που κλείνουν μέσα τους τα παραγωγικά μέσα σπάει τις αλυσίδες που τα φόρτωσε ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. η οποία θα γίνεται πιο πλούσια μέρα με την ημέρα. οριστικά από το ζωικό βασίλειο και περνάει από τις ζωώδεις [ 136 ] . για πρώτη φορά αποχωρίζεται ό άνθρωπος.11 Με την κατοχή των μέσων παραγωγής από την κοινωνία.για πρώτη φορά. Έτσι. εξαφανίζεται η εμπορευματική παραγωγή και. μα που θα τους εγγυάται και την πιο ελεύθερη ανάπτυξη και ολοκληρωτική εξάσκηση στις φυσικές και πνευματικές ικανότητές τους. Κι αυτό δεν είναι όλο. σχεδιασμένη οργάνωση. η δυνατότητα αυτή είναι σήμερα υπαρκτή.Σοσιαλισμός. η οποία είναι σήμερα αναπόφευκτος συνοδός της παραγωγής και φτάνει στο ανώτατο σημείο της όσο διαρκούν οι κρίσεις. Την αναρχία στο εσωτερικό της κοινωνικής παραγωγής την αντικαθιστά η συνειδητή. Εκτός απ’ αυτό. απελευθερώνει ποσότητα από παραγωγικά μέσα και προϊόντα για χρήση του συνόλου. κατά συνέπεια. Η κοινωνική ιδιοποίηση των παραγωγικών μέσων παραμερίζει όχι μόνο τα τωρινά εμπόδια της παραγωγής. αλλά είναι υπαρκτή. Η πάλη για την ατομική επιβίωση παύει. με την κοινωνική παραγωγή. Η απελευθέρωσή τους από τις αλυσίδες αυτές είναι ο μοναδικός όρος για να αναπτύσσονται αδιάκοπα οι παραγωγικές δυνάμεις και να προοδεύουν με ένα ρυθμό που θα γίνεται όλο και πιο γρήγορος και. από μια κάποια ορισμένη έννοια. για μια απεριόριστη πρακτικά αύξηση της ίδιας της παραγωγής. Ουτοπικός και Επιστημονικός ανίσχυρη πάνω στην εξής παράλογη αντίφαση: οι παραγωγοί δεν έχουν τίποτα να καταναλώσουν. γιατί εξαλείφει την ηλίθια σπατάλη σε είδη πολυτελείας. γιατί λείπουν οι καταναλωτές. κατά συνέπεια. Η δυνατότητα να εξασφαλιστεί. στην οποία επιδίδονται σήμερα οι κυρίαρχες τάξεις και οι πολιτικοί τους εκπρόσωποι. η κυριαρχία του προϊόντος πάνω στον παραγωγό. μα και την πραγματική σπατάλη και καταστροφή στις παραγωγικές δυνάμεις και τα προϊόντα. όχι μόνο εντελώς επαρκής από υλική άποψη.
που ως τώρα εξουσίαζαν την ιστορία. οι άνθρωποι θα δημιουργήσουν συνειδητά οι ίδιοι την ιστορία τους. είναι κύριοι της ίδιας τους της κοινωνικής οργάνωσης. που για πρώτη φορά γίνονται οι πραγματικοί και συνειδητοί κύριοι της φύσης. πριν απ' όλα. Οι νόμοι της δικής τους κοινωνικής δράσης. προσφέρεται αυτό το πλεόνασμα για πώληση και μπαίνει στην ανταλλαγή: εμπορευματική παραγωγή μονάχα στη γέννησή της. χρησιμοποιούνται από τώρα και στο εξής από τους ανθρώπους με ολοκληρωτική επίγνωση των αιτίων και γι' αυτό υποτάσσονται σ' αυτούς. συνοψίζουμε σύντομα την πορεία που ακολούθησε η ανάπτυξή μας: 1. γίνεται τώρα δική τους πράξη ελεύθερη. που ως τώρα στεκόταν μπροστά τους σαν να είχε επιβληθεί αυθαίρετα από τη φύση και την ιστορία. μικροσκοπικά. που όμως περιέχει κι όλας το σπέρμα της αναρχίας στην κοινωνική παραγωγή. με μηδαμινά αποτελέσματα. και στο βαθμό που. είτε του φεουδάρχη του. Μόνο όταν βρίσκουμε ένα πλεόνασμα στην παραγωγή πάνω από την κατανάλωση αυτή.Φρίντριχ Ένγκελς συνθήκες ύπαρξης σε συνθήκες πραγματικά ανθρώπινες. κατά συνέπεια. Είναι το πέρασμα της ανθρωπότητας από το βασίλειο της αναγκαιότητας στο βασίλειο της ελευθερίας. που ως τώρα ορθώνονταν μπροστά τους σαν φυσικοί νόμοι. είτε του ίδιου του παραγωγού. οι αντικειμενικές δυνάμεις. ξένοι και κυρίαρχοι. χοντροφτιαγμένα. Η ίδια η κοινωνική οργάνωση των ανθρώπων. Για να τελειώνουμε. Παραγωγικά μέσα προσαρμοσμένα στην ατομική χρήση. μόνο από τη στιγμή αυτή οι κοινωνικές αιτίες που έβαλαν οι ίδιοι σε κίνηση θα έχουν. πρωτόγονα. Μεσαιωνική κοινωνία: Μικρής κλίμακας ατομική παραγωγή. Παραγωγή για την άμεση κατανάλωση. περνούν πλέον κάτω από τον έλεγχο των ίδιων των ανθρώπων. γιατί. Μόνο από τη στιγμή αυτή. [ 137 ] . και σε όλο και αυξανόμενο βαθμό τα αποτελέσματα που θέλουν οι ίδιοι. Οι ξένες. Ο κύκλος που εξουσίαζε τις συνθήκες ζωής της ανθρωπότητας ως τώρα περνάει στην εξουσία και τον έλεγχο των ανθρώπων.
παραγέμισμα των αγορών. Αχαλίνωτος ανταγωνισμός. των νόμων που κυριαρχούν στην παραγωγή εμπορευμάτων. Χωρισμός του παραγωγού από τα μέσα παραγωγής. Από τη μια. Συγκέντρωση των μέσων παραγωγής. που ως τότε ήταν σκόρπια. Με την ιδιότητα του ιδιοκτήτη των μέσων παραγωγής. που είναι και αυτή εξίσου υποχρεωτικός νόμος του ανταγωνισμού για τον κάθε εργοστασιάρχη. και ένας όλο και μεγαλύτερος παραμερισμός των εργατών: εφεδρικός βιομηχανικός στρατός. Α. αντιφάσεις που τις φέρνει στο φως η μεγάλης κλίμακας βιομηχανία. τελειοποίηση των μηχανικών εγκαταστάσεων. πρωτάκουστη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. πλεόνασμα της προσφοράς στην αγορά. που ο ανταγωνισμός την κάνει επιτακτικό νόμο για τον κάθε ξεχωριστό εργοστασιάρχη. σε μεγάλα εργαστήρια και. ιδιοποιείται τα προϊόντα και τα μετατρέπει σε εμπορεύματα. Καταδίκη του εργάτη να μείνει όλη τη ζωή του μισθωτός. φαύλος κύκλος: εδώ. Αυτή είναι μια βασική αντίφαση. Β. επέκταση δίχως όρια της παραγωγής.Σοσιαλισμός. Από την άλλη. Η ανταλλαγή και μαζί μ' αυτή η ιδιοποίηση παραμένουν ατομικές πράξεις. Αντίθεση ανάμεσα στο προλεταριάτο και την αστική τάξη. πράξεις του ξεχωριστού ανθρώπου: το κοινωνικό προϊόν το ιδιοποιείται ο ατομικός καπιταλιστής. Εκδήλωση όλο και πιο έντονη και με αυξανόμενη αποτελεσματικότητα. Ουτοπικός και Επιστημονικός 2. Γ. Οι παλιές μορφές ιδιοποίησης εξακολουθούν να ισχύουν.μετατροπή που δεν θίγει τη μορφή ανταλλαγής στο σύνολό της. κρίσεις κάθε δέκα χρόνια. Και στις δύο πλευρές. [ 138 ] . Η παραγωγή γίνεται κοινωνική πράξη. Καπιταλιστική επανάσταση: Μετατροπή της βιομηχανίας. μετατροπή τους από ατομικά σε κοινωνικά . κατά συνέπεια. Αντίθεση ανάμεσα στην κοινωνική οργάνωση μέσα στο κάθε ξεχωριστό εργοστάσιο και την κοινωνική αναρχία στο σύνολο της παραγωγής. Εμφανίζεται ο καπιταλιστής. από την οποία ξεπηδούν όλες οι αντιφάσεις της σημερινής κοινωνίας. στην αρχή με την απλή συνεργασία και τη χειροτεχνική φάμπρικα. υπερπαραγωγή.
Φρίντριχ Ένγκελς πλεόνασμα από παραγωγικά μέσα και προϊόντα - εκεί, πλεόνασμα από εργάτες δίχως εργασία και δίχως μέσα συντήρησης. Οι δύο αυτοί μοχλοί της παραγωγής και της κοινωνικής ευημερίας δεν μπορούν να συνενωθούν, γιατί η καπιταλιστική μορφή της παραγωγής απαγορεύει στις παραγωγικές δυνάμεις να μπουν σε κίνηση, στα προϊόντα να κυκλοφορήσουν, αν δεν μετατραπούν προηγουμένως σε κεφάλαιο, πράγμα που εμποδίζει αυτή η ίδια η αφθονία τους. Η αντίφαση έχει φτάσει ως τον παραλογισμό. Ο τρόπος παραγωγής στασιάζει ενάντια στη μορφή ανταλλαγής. Η αστική τάξη πείστηκε και η ίδια πως είναι ανίκανη να διευθύνει άλλο τις δικές της κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις. Δ. Μια μερική αναγνώριση του κοινωνικού χαρακτήρα των παραγωγικών δυνάμεων που επιβάλλεται στους ίδιους τους καπιταλιστές. Ιδιοποίηση των μεγάλων οργανισμών της παραγωγής και των συγκοινωνιών στην αρχή από μετοχικές εταιρείες, ύστερα από τα τραστ και τέλος από το Κράτος. Η αστική τάξη αποδεικνύεται περιττή τάξη. Ολες οι κοινωνικές της λειτουργίες γίνονται τώρα από μισθωτούς υπαλλήλους. 3. Προλεταριακή επανάσταση, διάλυση των αντιφάσεων: Το προλεταριάτο κατακτά τη δημόσια εξουσία και, χάρη στην εξουσία αυτή, μετατρέπει τα κοινωνικά μέσα παραγωγής, που ξέφυγαν από τα χέρια της αστικής τάξης, σε δημόσια ιδιοκτησία. Με την πράξη αυτή, ελευθερώνει τα παραγωγικά μέσα από την προηγούμενη ιδιότητά τους να είναι κεφάλαιο και δίνει πλήρη ελευθερία στον κοινωνικό τους χαρακτήρα να επιβληθεί. Η κοινωνική παραγωγή, σύμφωνα με ένα προκαθορισμένο πλάνο, είναι από τώρα και στο εξής δυνατή. Η ανάπτυξη της παραγωγής κάνει την ύπαρξη στο μέλλον των διάφορων κοινωνικών τάξεων αναχρονισμό. Στο μέτρο που εξαφανίζεται η αναρχία στην κοινωνική παραγωγή, πέφτει σε ύπνο και η πολιτική εξουσία του Κράτους. Οι άνθρωποι, κύριοι επιτέλους της κοινωνικής τους οργάνωσης, γίνονται, ακριβώς γι' αυτό το λόγο, κύριοι της φύσης,
[ 139 ]
Σημειώσεις κύριοι του εαυτού τους, ελεύθεροι.
Να πραγματοποιήσει την απελευθερωτική αυτή πράξη, αυτή είναι η
ιστορική αποστολή του σύγχρονου προλεταριάτου. Να εξακριβώσει τις
ιστορικές συνθήκες και, μ'αυτό, την ίδια τη φύση τους και να δώσει έτσι
στην τάξη που αποστολή της είναι να δράσει, τάξη καταπιεζόμενη
σήμερα, την επίγνωση των όρων και της φύσης της δράσης της, αυτό
είναι το καθήκον του επιστημονικού σοσιαλισμού, που είναι η θεωρητική
έκφραση του προλεταριακού κινήματος.
[ 140 ]
Φρίντριχ Ένγκελς
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
1. G. Mayer, Frederick Engels (London, 1936), σελ. 208. 2. Ό.π., σελ. 56-57. 3. Ό.π., σελ. 15. 4. Παρατίθεται στον F. Engels, The Condition of the Working Class in England (Moscow, 1973), σελ. 313. 5. Παρατίθεται στον G. Mayer, ό.π., σελ. 49. 6. F. Engels, ό.π., σελ. 60. 7. Ό.π., σελ. 111-112. 8. Ό.π., σελ. 120. 9. Ό.π., σελ. 167. 10. Ό.π., σελ. 162. 11. Ό.π., σελ. 312. 12. Ό.π., σελ. 261. 13. Ό.π., σελ. 333-334. 14. Ό.π., σελ. 11. 15. F. Engels, On the History of the Communist League στους K. Marx και F. Engels, Selected Works (London, 1968), σελ. 436. 16. G. Mayer, ό.π., σελ. 59-60. 17. F. Mehring, Karl Marx (Sussex, 1981), σελ. 93. 18. Ό.π., σελ. 95. 19. K. Marx and F. Engels, Correspondence 1844-1851 (London, 1982) σελ. 4. 20. Ό.π., σελ. 20. 21. G. Mayer, ό.π., σελ. 69. [ 141 ]
σελ.. 55-56. ό. 38. 50. 26. παρατίθεται στον G. K. 82. επαναλαμβάνεται στον D. Άρθρο στη Deutsche-Brusseler Zeitung.. 1977). σελ.π.. Ό. Correspondence. 41. σελ. Ό. Ό.).π.. J. 44.. Communist Manifesto.. 3.. σελ. 31. σελ. 29. 60. Engels. Κ. Engels. 39. 29 Ιουνίου 1848. Ό. Mayer. 1981). 40. 45. 46.π. The Age of Revolution (London. 27. 22. 8. Correspondence.π. Marx and F. Hobsbawm. σελ.. 61-62. 36... 30. Hammen. Fernbach. 25. σελ. σελ. Ό. σελ. J.π. 88. K. 23. 43. Κ. 48. 37. Marx and F. 236. Ό. 250.. 34.. Marx and F. Ό. 159-160. K.π. 34. Marx στη Neue Rheinische Zeitung. E. ό. ό..π. σελ. The German Ideology (London. Engels.π. 11. Engels. Engels.π. Principles.Σημειώσεις 22. 187. Communist Manifesto (Tirana. 23 Ιανουαρίου 1848. σελ. σελ. F. F. Marx and F. σελ.π. σελ. ανατύπωση [ 142 ] . 42. 25.π. 131. 32. σελ. 28. 1973). 1977). 165. 24. σελ. 44. ό. Παρατίθεται στον O. Engels. Κ. σελ. Fernbach (επ. 47. 85-86. σελ. σελ. F. σελ. σελ. ό. σελ.π. 37-38. The Revolutions of 1848 (Harmodnsworth. σελ. Ό. 29 Ιουνίου 1848. Engels στη Neue Rheinische Zeitung. σελ. 16 Φεβρουαρίου 1849. ό. Ό. Marx and F. Ό. 35.π. Ό.π. 1965). Ό. 234... Hammen. ό. Engels. Hammen..π. 33.. ό.π.π. 160. 54. σελ. Άρθρο στη Neue Rheinische Zeitung. ανατύπωση στον D. 1969)...π. O. O.. The Red 48ers (New York. J.π. 503. Principles of Communism (Peking.π.
Mayer. ανατύπωση στον D.. Carver. 1962). 55. Mehring. Engels. Τ.. Kapp.π. σελ. ό. 114. 67. Βλ. 61.π. 1983). 51. Carver. ό. 239. Correspondence. Marx and F. Ό.π. 1982). σελ. Marx and F. [ 143 ] 49. σελ.π.. ό. 1986). K. σελ. ό. Engels. 241. 56. (Glasgow. Carver. Fernbach.. 1989). ό. τυπωμένο στον D. 13 Ιανουαρίου 1849. Η πιο λεπτομερής κριτική από μαρξιστική οπτική προέρχεται από το R.Φρίντριχ Ένγκελς στον D. Permanent Revolution (New York. 114. Ό. 153-155 για διαφορετικές ερμηνείες της αλληλογραφίας. Ό. σελ. Τ. Παρατίθεται στον προηγούμενο. ό. 59. 66. G. 216-217. Ό. σελ. Engels στη Neue Rheinische Zeitung. 112. 171-174 και Τ. Marx and F. 54.. Correspondence.π. σελ..π. σελ.π. K. K.π. 64. Engels. 211. 163. 159. ό. K. σελ. 62. Fernbach.. 65. ό. Rosdolsky στον Ένγκελς και το Non-historic Peoples: the National Question in the Revolution of 1848. F. Y.π. σελ.π. Carver. 164. 57.π.π. και The Daughters of Karl Marx (London. ό. 52.. 68. τόμ.π. Collected Works. σελ. σελ. 201. Fernbach. 126-127.. σελ.π. 1984)... "Address of the Central Committee to the Communist League (March 1850)". Kapp. Eleanor Marx. 60. ό. σελ. Carver. 53. σελ.. σελ. Παρατίθεται στον Τ. 50. 125. Marx and F. ό. F. Engels.. σελ. 330. 155. Γράμμα από το Μαρξ στον Ένγκελς στο Selected Correspondence (Moscow. . 1.π. Y. σελ. 63. Τ. Trotsky.π.. σελ. 58. ό... 140. L. 434-435. 39 (Μόσχα. Frederick Engels: His Life and Thought (Basingstoke. 113. σελ. 69. τόμ.
ό. 72. The Origin of the Family. σελ.π. σελ. ό. 309.. σελ. σελ. Ό.. σελ. The First International and After (London.Σημειώσεις 70. II (London. Marx and F. Fernbach. Ό. 429-430.π. σελ...π. σελ. 1981). 285.. 75.π. Στον K. 43. The Civil War in France στο Selected Works.. ό. vol. ό. F. Speech at the Graveside of Karl Marx στο Selected Works. 449-583. σελ. 78. 90. F. Private Property and the State στο Selected Works. Ό. Karl Marx (Sussex. 168. 76. Engels..π. 92. σελ. 82. 422. 19 Σεπτεμβρίου 1879. σελ. 259.π.π. σελ. 410. Γράμμα του Κ. σελ.. 73. σελ.. 180. 1974). 398. International Socialism 65. 71. Mehring. Engels. Ό. Engels. σελ.π.ε. Draper.π. 84. εισαγωγή στον K. σελ. 287. Βλ. 81. 77. Marx. σελ. σελ. 404.π. Ό. Ό.. εισαγωγή. 418-419.π. ό. 209. F. 74. 83.. σελ. 91.π.π. 86. Socialism... σελ. K.π. 1978).π.π. σελ. 88. το άρθρο του John Rees "Engels’ Marxism". ό. Utopian and Scientific στο Selected Works. Ό. 85. Selected Works. σελ. F. 512. 308-309. Karl Marx’s Theory of Revolution.. D. 511. 47 κ. Marx και F. 419. ό. 306. Engels. Ό. 87. Ό.π.. Ό.π. Για μια πληρέστερη εξέταση αυτού και [ 144 ] . H. 340. 79. Engels.π. Ό. Ό. 89. 80. σελ. Μαρξ στον Friedrich Adolph Sorge στο Hoboken.... στο Selected Correspondence.
375. Kapp. 72. Βλ. σελ. Γράμμα του Φ. σελ. Eleanor Marx.π.. 2. στο Selected Works.π. 99. 506-524. L.. "Hidden Treasure". 2 (New York. Η εισαγωγή του Ένγκελς στο έργο του Μαρξ. ό. ό. Tate.. σελ. ό. Κ. 83 κ. Labour’s Turning Point (Brighton. Ένγκελς στον Eduard Bernstein στη Ζυρίχη. Adolph Sorge στο Hoboken. 1990).. σελ. Για την εισαγωγή βλ. Harman. 301. σελ. σελ. Socialism. Morton and G. 106. L. 109. 103. ό. Y. σελ. 107. σελ.π. Y.. 204. 423. σελ. Y. Y.. το κεφάλαιο του Chris Harman "Engels and the origins of human society".. Kapp..Φρίντριχ Ένγκελς άλλων έργων του Ένγκελς σχετικά με την καταγωγή του ανθρώπου βλ. 105. 100. A. Utopian and Scientific στο Selected Works. ό. σελ. σελ.. Ένγκελς στο Σορτζ στο Λονδίνο. The Class Struggles in France συντομεύτηκε για δημοσίευση στη Die Neue Zeit. σελ. 549. τόμ. A. τόμ. Παρατίθεται στον E. στο Socialist Review 149 (London. σελ. 425. ό. σελ. 1974). 101.ε.π. Marx and F. H. Draper. 212-213. 377-380.π. 96.π.π. σελ. 93. 12 Σεπτεμβρίου 1882.. 1976). 162-163. Ό. ό. Engels. 104.π. Engels. 97. January [ 145 ] .π. στο Selected Correspondence. τόμ. Morton and G. F. σελ. 1979). ό. 27 (London. Για λεπτομέρειες βλ. Kapp. 678. στο Selected Correspondence.π. Ένγκελς στον Karl Kautsky στη Βιέννη. C.. 94. Kapp. ό. The British Labour Movement (London.. Γράμμα του Ένγκελς στον J. 17 Ιουνίου 1879. σελ.π. Tate. 421-422.π.π. ό. 95. Hobsbawm. 108. το κεφάλαιο του John Rees. International Socialism 65. Γράμμα του Φ. 102. 98. Collected Works Vol. 385. 446. 120. 7 Δεκεμβρίου 1889. ό. Ό. 2. στο Selected Works.
Ο Munzer (περίπου 1490-1525) ήταν ηγέτης και ιδεολογικός εκπρόσωπος της ριζοσπαστικής αγροτικής – πληβειακής πτέρυγας στη διάρκεια του Πολέμου των Χωρικών. 1840. με τη σκέψη. και να φτιάχνουν την πραγματικότητα σύμφωνα μ’αυτή. Μήπως. 30-31. 285-295. Ο Αναξαγόρας ήταν ο πρώτος που είπε πως ο Νους. ό. Μα να που ο άνθρωπος έφτασε για πρώτη φορά να αναγνωρίσει πως η Ιδέα πρέπει να κυβερνάει την πνευματική πραγματικότητα. 535). Στη σκέψη αυτή του δικαίου υψώθηκε τώρα ένα σύνταγμα και πάνω σ' αυτή τη βάση έπρεπε να στηρίζονται από ’δω και μπρος τα πάντα.π. σελ. Mayer. G. σελ. Φιλοσοφία της Ιστορίας.: οι εμφάσεις στο παραπάνω απόσπασμα είναι του Ένγκελς). Για μια ανάλυση του επιχειρήματος σχετικά με τους σοσιαλιστές και τον πόλεμο βλ. Όλα τα σκεπτόμενα όντα συνενώθηκαν για να πανηγυρίσουν την εποχή εκείνη. και ενάντια σ' αυτή δεν μπορούσε το παλιό σύστημα της αδικίας να φέρει κανενός είδους αντίσταση.Μ.Σημειώσεις 1992). Αυτό ήταν μια υπέροχη ανατολή. επικράτησε από την αρχή.. σελ. δεν ξαναείχαν δει τέτοιο πράγμα. Γερμανική έκδοση. η λογική κυβερνάει τον κόσμο. Από τότε που ο ήλιος βρίσκεται στον ουρανό και γυρίζουν γύρω του οι πλανήτες. Ε Αυτό είναι το απόσπασμα για τη Γαλλική Επανάσταση: «Η σκέψη. 2. Μια εξαιρετική συγκίνηση βασίλεψε τότε. η ιδέα του δικαίου. δηλαδή να στέκονται οι άνθρωποι με το κεφάλι. ένας ενθουσιασμός του πνεύματος έκανε τον κόσμο ολόκληρο να ριγήσει σαν να έγινε τώρα μόλις η συμφιλίωση του θείου με τα εγκόσμια» (Χέγκελ.τ. Οι Ισοπεδωτές (Levellers) αποτελούσαν την άκρα [ 146 ] . (Σ. είναι καιρός να μπει σε εφαρμογή ο Αντισοσιαλιστικός Νόμος ενάντια στο δημόσιο κίνδυνο που εμπεριέχουν οι επαναστατικές ιδέες του μακαρίτη καθηγητή Χέγκελ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 (Η ενδειξη Ε δηλώνει ότι η σημείωση είναι του Ενγκελς) 1. άραγε.
7. 4. και η παρακμή του κοινωνικού συστήματος οφείλεται στην υποχώρηση των δικαιωμάτων των γυναικών». "Lettres d’ un habitant de Gen ve ses contemporains". 153-218 και Τόμος VI. διαμορφώνει το ακόλουθο συμπέρασμα: «Η επέκταση των δικαιωμάτων των γυναικών είναι βασική προϋπόθεση κάθε κοινωνικής προόδου» (Fourier. Από αυτή τη θέση.: F. σελ. σελ.. Armand. 5. Τόμος Ι. Editions Anthropos. Βιβλίο ΙΙ. βιβλίο Ι. 3. τ. Lettres d’ un habitant de Gen ve ses contemporains (Γράμματα ενός κατοίκου της Γενεύης προς τους συγχρόνους του): είναι το πρώτο έργο του Saint-Simon. Ο Babeuf (1760–97) ήταν ένας ουτοπικός κομμουνιστής. 41-2.. Το πρώτο σημαντικό έργο του Charles Fourier ήταν το Th orie des quatre mouvements et des destin es g n rales. Ο Ένγκελς αναφέρεται στις δύο παμφλέτες που γράφτηκαν από τους Saint-Simon και A. Βιβλίο Ι.π. Βλέπε τη δήλωση του Fourier στο πρώτο του βιβλίο Th orie des quatre mouvements: «Σαν γενική αρχή. σελ. Paris [ 147 ] . 353-79. 6. Paris 1966.Φρίντριχ Ένγκελς αριστερά πτέρυγα της Αγγλικής Επανάστασης. Το New Lanark – ένα εργοστάσιο βαμβακιού που περιλάμβανε έναν εποικισμό εργατών στη Σκωτία – ιδρύθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1780. Γράφτηκε το 1802 στη Γενεύη και δημοσιεύτηκε ανώνυμα στο Παρίσι το 1803. Ο. Τόμος Ι. 55. καθώς και ο θεωρητικός και ηγέτης της «Συνωμοσίας των Ίσων». Το όγδοο γράμμα της σειράς "Lettres de Henri Saint-Simon un Am ricain". Editions Sociales. ο. η κοινωνική πρόοδος και οι αλλαγές που σημειώνονται σε μια συγκεκριμένη περίοδο οφείλονται στην πρόοδο της γυναικείας απελευθέρωσης. στο Oeuvres de Claude-Henri de Saint-Simon. που γράφτηκε στις αρχές του 19ου αιώνα και δημοσιεύτηκε ανώνυμα στη Λυών το 1808. Textes Choisis. ed. σελ.π. 186.Ι. Thierry: "De la r organization de la soci t Europ enne…" και "Opinion sur les mesures prendre contre la coalition de 1815".
τους Κομμουνιστές και τους Σοσιαλιστές της Ευρώπης» και στάλθηκε προς την προσωρινή κυβέρνηση της Γαλλίας.. London 1962. σελ. 104. 11. 105. 15.Σημειώσεις 1953. 14. Τον Οκτώβρη του 1833. 70.π. 124). το 1848. Ο Νομος. απαγόρευε την εργασία σε παιδιά κάτω των εννιά χρόνων και περιόριζε την εργάσιμη μέρα στις 12 ώρες για άτομα κάτω των 16. Held in Dublin… on the 18th March. Οι Εργατικές Αγορές (Equitable Labour Exchange Bazaars) ιδρύθηκαν από εργατικούς συνεταιρισμούς σε διάφορες περιοχές της Αγγλίας. 0 Νόμος κατέληξε νεκρό γράμμα. 9. το Φλεβάρη του 1834. Ο. 12th April.. 129-30.. Ο Owen εγκαινίασε την Εργατική Αγορά του Λονδίνου τον Σεπτέμβρη του 1832 και διατηρήθηκε μέχρι τα μέσα του 1834. 16. Ε Από το "The Revolution in the Mind and Practice of the Human Race". Όταν η πρόταση του Owen για έμμισθους ελεγκτές απορρίφθηκε.π. ρυθμίζοντας την εργασία στα εργοστάσια βαμβακιού. 95. 8. 13. ο Owen οργάνωσε ένα συνέδριο συνεταιρισμών και σωματείων στο Λονδίνο. Ο.π. Ο. 80. 10. 66-7. The Life and Ideas of Robert Owen (Η ζωή και οι ιδέες του Ρόμπερτ Όουεν). σελ. "Report of the Proceedings at the Several Public Meetings. Ο Proudhon έκανε μια προσπάθεια να οργανώσει την «Τράπεζα του Λαού» [ 148 ] . 64-5. σελ. καθώς και «προς την Βασίλισσα Βικτωρία και τους υπεύθυνους συμβούλους της». που κατέληξε στην ίδρυση του Grand National Consolidated Trades Union. βλέπε σελ. ένα υπόμνημα που απευθύνθηκε προς όλους τους «κόκκινους Ρεπουμπλικάνους. Robert Owen. 12. Για το «φαύλο κύκλο» του πολιτισμού. Dublin 1823. Βλέπε AL Morton. που παρουσιάστηκε με πρωτοβουλία του Owen τον Ιούνιο του 1815 και πέρασε με περικοπές από το Κοινοβούλιο τον Ιούλιο του 1819. Ένας Νόμος. 19th April and 3rd May". σελ. σελ.
) Για την ελληνική μετάφραση του Le Neveu de Rameau.Μ. συνυπήρχε αιώνες ολόκληρους πλάι στη δουλεία. (Σ.Μ.τ. (Σ. Ο Ένγκελς αναφέρεται στο έργο του «Die Mark». ο χαρακτήρας της ιδιοποίησης δεν επαναστατικοποιείται λιγότερο απ’ ό. Διατηρήθηκε. 2. οι πόλεμοι ξέσπασαν ανάμεσα στη Μεγάλη Βρετανία καί την [ 149 ] 3. Στην αρχή. .Μ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 1. Εδώ μπορεί να προστεθεί παροδικά.Μ. στα χαρτιά. παρότι η μορφή ιδιοποίησης μένει η ίδια. μόνο όταν οι απαιτούμενες ιστορικές προϋποθέσεις είχαν εκπληρωθεί. βλέπε Ντιντερό. (Σ. 4. πως η μισθωτή εργασία.τι η παραγωγή με την πορεία που περιγράψαμε πιο πάνω.) Λόγια του Μεφιστοφελή στον «Φάουστ» του Γκαίτε. και να κατακτήσουν αποικιακές αγορές. σκόρπια.) Die Mark σημαίνει «Κοινότητα».τ. 2. Το όνομά της προέρχεται από το Αιγυπτιακό λιμάνι της Αλεξάνδρειας. (Σ.) Εμπορικοί πόλεμοι του 17ου και 18ου αιώνα: μια σειρά πόλεμοι ανάμεσα στα μεγάλα ευρωπαϊκά κράτη για να εξασφαλίσουν το εμπόριο με τις Ινδίες και την Αμερική. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 1.Χ. φυσικά. Η Αλεξανδρινή περίοδος της επιστήμης χρονολογείται από τον τρίτο αιώνα π. Ε Δεν είναι ανάγκη να εξηγηθεί εδώ πως. Το να ιδιοποιούμαι εγώ το δικό μου προϊόν η το προϊόν ενός άλλου είναι. Το Όνειρο του Νταλαμπέρ. που υπήρξε ένα σημαντικό κέντρο του διεθνούς εμπορίου. είναι πολύ παλιά.τ. που σ' αυτή βρίσκεται εν σπέρματι ολόκληρος ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. δύο διαφορετικά είδη ιδιοποίησης. για δύο περίπου μήνες. Ηριδανός.Φρίντριχ Ένγκελς (Banque du Peuple) στο Παρίσι το Γενάρη του 1849.τ. 1991. Μπόρεσε όμως να αναπτυχθεί μέσα στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Σποραδικά.
μόνο και μόνο για να μπορεί να τις οργανώσει καλύτερα και να τις χρησιμοποιήσει σε καιρό πολέμου και για να κάνει τους σιδηροδρομικούς υπαλλήλους εκλογικό κοπάδι στην υπηρεσία της [ 150 ] . 8. Γιατί μόνο στην περίπτωση που τα μέσα παραγωγής και επικοινωνίας είναι πραγματικά πάρα πολύ μεγάλα για να τα διευθύνουν οι μετοχικές εταιρίες και έχει. ακόμα και όταν την κάνει ο Βίσμαρκ. 408. κατά συνέπεια. ο Ναπολέων και ο Μέτερνιχ θα συμπεριλαμβάνονταν ανάμεσα στούς ιδρυτές του σοσιαλισμού. σελ. αν η κρατικοποίηση του καπνού ήταν σοσιαλιστική. Βλ. (Σ. έστω και αν την διεξάγει το σημερινό κράτος. να παρουσιάζεται ένας ψευτοσοσιαλισμός . από τον καιρό που ο Βίσμαρκ άρχισε τις κρατικοποιήσεις. Είναι φανερό πως. 109 (Γερμανική έκδοση). σελ. η έμφαση είναι του Ένγκελς. Ο. κρατικοποίησε τις κυριότερες σιδηροδρομικές γραμμές της Πρωσίας.και διακηρύσσει χωρίς άλλη διαδικασία. 7. Μόσχα 1961. 6.π. έφτιαξε μόνο του τις κυριότερες σιδηροδρομικές γραμμές. Κεφάλαιο. μόνο τότε η εθνικοποίηση αυτή σημαίνει οικονομική πρόοδο. 1664-1667 καί 1672-1674) και αργότερα ανάμεσα στην Αγγλία και τη Γαλλία. Αν το βελγικό κράτος. η εθνικοποίησή τους γίνει οικονομική ανάγκη. 9. προς το τέλος του 18ου αιώνα. Μαρξ. σελ. Τότε μόνο σημαίνει πως φτάσαμε σε ένα καινούριο στάδιο.Σημειώσεις Ολλανδία (1652-1654. χωρίς καμιά οικονομική ανάγκη. είχε συγκεντρώσει στα χέρια της ολόκληρο σχεδόν το παγκόσμιο εμπόριο. είναι σοσιαλιστική. 462. που προηγείται από την κατοχή όλων των παραγωγικών μέσων από την ίδια την κοινωνία.. Ε Λέω: Πρέπει. Ε Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία. Είδαμε όμως τώρα τελευταία. Τόμος Ι. πως κάθε κρατικοποίηση. για πολιτικούς και οικονομικούς λόγους πολύ-πολύ πεζούς. 435-6. αν ο Βίσμαρκ.Μ.ο οποίος μάλιστα εδώ και ’κει εκφυλίζεται σε κάποια δουλοπρέπεια .) Όρος που χρησιμοποιείται στους αγώνες του ιπποδρόμου και σημαίνει ιπποδρομία μετ’ εμποδίων. 645. 487. Η Αγγλία νίκησε σε όλους αυτούς τους πολέμους καί έτσι. 5.τ.
..... η Βασιλική Χειροτεχνική Βιομηχανία Πορσελάνης... 16. το 1875 .. [ 151 ] .. 10..... «Ελεύθερο λαϊκό κράτος»: αίτημα στο πρόγραμμα καί πλατιά διαδεδομένο σύνθημα των Γερμανών σοσιαλδημοκρατών γύρω στα 1870. άμεσα ή έμμεσα. τ. στο 2ο Συνέδριο των Γερμανών βιομηχάνων που έγινε στο Βερολίνο στις 21 Φλεβάρη 1878.. ανεξάρτητη από τις αποφάσεις της Βουλής. ακόμα και το ραφείο του λόχου στο στρατό. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Γκίφεν (Robert Giffen.... υπολογίστηκε.... αυτά δεν είναι καθόλου σοσιαλιστικά μέτρα. ακόμα και κάτω από το βάρος του καπιταλισμού... Οσο για την καταστροφή των μέσων παραγωγής και των προϊόντων από τις κρίσεις..Φρίντριχ Ένγκελς κυβέρνησης και κυρίως για να δημιουργήσει μια καινούργια πηγή εισοδήματος. συνειδητά ή όχι. London. πως οι συνολικές απώλειες μόνο της γερμανικής βιομηχανίας σιδήρου στην τελευταία κρίση ήταν 455 εκατομμύρια μάρκα.... 11... Διαφορετικά θα αποτελούσαν σοσιαλιστικά ιδρύματα η Βασιλική Εταιρία Θαλάσσιου Εμπορίου....... Recent Accumulations of Capital in the UK.... Ε Μερικοί αριθμοί θα μας δώσουν μια κατά προσέγγιση εικόνα. 8500 εκατoμμύρια λίρες = 170 δισεκατoμμύρια μάρκα..... Journal of the Statistical Society..... για την απίστευτα επεκτατική δυναμική των σύγχρονων παραγωγικών μέσων. Το αίτημα αυτό το κριτικάρισαν ο Μαρξ στην Κριτική του προγράμματος της Γκότα. 2200 εκατoμμύρια λίρες = 44 δισεκατoμμύρια μάρκα. καθώς και ο Λένιν στο Κράτος και Επανάσταση. για να μην αναφέρουμε την κρατικοποίηση των οίκων ανοχής που πρότεινε στα σοβαρά κάποιος κατεργάρης τον καιρό του Φρειδερίκου Γουλιέλμου IΙI... ο συνολικός πλούτος της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας ήταν σε στρογγυλούς αριθμούς: το 1814 ... 1878). το 1865 ... 6100 εκατoμμύρια λίρες = 122 δισεκατoμμύρια μάρκα.... ο Ένγκελς σε μια επιστολή του στον Μπέμπελ (18-28 Μάρτη 1875)....
Σημειώσεις [ 152 ] .
Φρίντριχ Ένγκελς [ 153 ] .
