ΔΙΟΝΥΙΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

ΑΡΗΖ Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ
ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ
Φ ω το γ ρ α φ ί ε s , Χ ά ρ τ ε 5 , Σχεδιαγράμματα
5ΗΔ0Σ 6ΙΣ

;::=ΤΟ Π Ο Σ

«Ήταν η πολεμική μεγαλοφυΐα του ΕΛΑΣ».
Kpis Μόνταγκιου Γούντχαουζ Άγγλοε συνταγματάρχη

«Ένα Tépas με ηγετικά$ και οργανωτικά$ ικανότητα5 αληθινά υπερφυσικά$».
Ναπολέων ZépOas Στρατηγό$( apxnyós του ΕΔΕΣ

«Από όλο us t o u s αρχηγοί^ του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ που γνώρισα, και γνώρισα πολλοί^, μόνον ο Apns μου έκαμε εντύπωση. Ήταν SuvaTÓ s, στοχαστικόδ, είχε λεπτότητα».
Αλφόνσο Ινφάντε
Ito X ó s στρατηγόν

«Autós επέβαλε τη σιδηρό πειθαρχία στα τμήματα του ΕΛΑΣ. (...)Ήταν πανταχού παρών, εμπνέων τον θα υμασμό και τον φόβο, μεταδίδων εμπιστοσύνη και αισιοδοξία o t o u s αντάρτε$ του και απογοήτευση OTOus άλλουΒ».
Kopvnvós Πυρομάγλου Ynapxnyos του ΕΔΕΣ

«Καλού$ έχουμε πολλού$' ο Apns ήταν ο 'Evas που μπορούσε να αξιοποιήσει την προσφορά των πολλών».
Αρχιμανδρίτη Γερμανόε (πάτερ Ανυπόμονοδ)

«Ήταν γεννημένος για αρχηγός. Η αντίληψή του, η διορατικότητά του και η γρήγορη σύλληψη σχεδίου δράσης και αντιπερισπασμού ήταν φαινόμενα που θα τα ζήλευαν και οι καλύτεροι ηγήτορε5 καριέρας, στρατιωτικοί και πολιτικοί».
Avópéas Mcoparrns Αντισμήναρχοί

«Από T as πρώτας στιγμάς διησθάνθην ότι απέναντι μου είχα άνδρα γεννημένον να άρχει. Ηδύνατο τα πάντα να δημιουργήσει εκ του μηδενός. (...) Μ οναδικός λαϊκός ηγέτη$ και έξοχος πολιτικοστρατιωτικός νους».
Νικόλαos Kaoiavós Συνταγματάρχη

«Ούτε εγώ ούτε άλλος είχαμε τα δικά του προσόντα. Χωρίς τον Άρη, αν δεν έπαιρνε την πρωτοβουλία, δε θα γινόταν αντάρτικο. Kavévas δε θα μπορούσε να κάνει τίποτα. Τίποτα! Κανείς, το ξαναλέω, επειδή έζησα t is τεράστιες δυσκολίες».
HabpYOS XouXiópas (Περικλήδ)

«Ήταν ένας άνθρωπος εκρηκτικής ιδιοσυστασίας. Κυριολεκτικά μια φυσική δύναμη. Ήταν έξω από τα ανθρώπινα, τα συνηθισμένα».
Δημητρι^ Δημητρίου (NiKncpópos)

Άρης, ο αρχηγός των ατάκτων

Επιμέλεια κειμένου: Κατερίνα Θανοποόλου Εξώφυλλο: Δημήτρης Αρβανίτης Σελιδοποίηση: ΜΟΤΙΒΟ Α.Ε. Φωτογραφίες: Σπόρος Μελετζής. λτμ ίτρι Κέσελ και προσφορές από οικογένειες ανταρ­ τών.

Copyright © 2009 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΠΟΣ ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΤΛΟΣ (charit@otenct.gr) για την ελληνική γλώσσα σε όλο τον κόσμο

Η πνευματική ιδιοκτησία αποκτάται χωρίς καμία διατύπωση και χωρίς την ανάγκη ρήτρας απαγορευτικής των προσβολών της. Κατά το Ν. 2387/20 (όπως έχει τροποποιηθεί με το Ν. 2121/93 και ισχύει σήμερα) και κατά τη Διε­ θνή Σύμβαση της Βέρνης (που έχει κυρωθεί με το Ν. 100/1975). απαγορεύεται η αναδημοσίευση, η αποθήκευση σε κάποιο σύστημα διάσωσης και γενικά η αναπαραγωγή του παρόντος έργου με οποιονδήποτε τρόπο ή μορφή, τμη­ ματικά ή περιληπτικά, στο πρωτότυπο ή σε μετάφραση ή άλλη διασκευή, χωρίς τη γραπτή άδεια του εκδότη.

Εκδόσεις Τόπος Πλαπούτα 2 και Καλλιδρομίου, 11473. Αθήνα. Τηλ.: 210 8222835-856 - Fax: 210 8222684

Βιβλιοπωλείο Γενναδίου 6,10678, Αθήνα. Τηλ.: 210 3221580 - Fax: 210 3211246

www.toposbooks.gr

ISBN 978-960-6863-23-3

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΤΛΟΣ

ΑΡΗΣ Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ
Ιστορική βιογραφία

Φωτογραφίες Χ άρτες Σ χεδιαγράμματα

ν\' 1! !
ζ~Λ

τοπο

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ζ

^ ιι* '

ΑΘΗΝΑ 2009

TOT ΙΔΙΟΥ

Δανεικιά γραβάτα (διηγήματα). 1976 525 τάγμα πεζικού (μυθιστόρημα), 1981 Τα παιδιά της Χε/^δόνας (μυθιστόρημα). 1983 Δέσποινα (νουβέλα). 1984 Τη νύχτα που έφυγε ο Μπούκοβι (διηγήματα), 1989 Εναντίον του Marlboro (νουβέλα). 1991 Από εδώ πέρασε ο Κιλρόι (νουβέλα). 1992 Αυγά μαύρα (θέατρο). 1995 Αρης. ο αρχηγός των ατάκτων (ιστορική βιογραφία), A τόμος, 1997· Β τόμος. 2001 Λίστα γάμου (θέατρο). 1998 ΙΙμών των Ιδίων (κείμενα). 2003 0 άνεμος κουβάρι (μυθιστόρημα), 2005 Εγχειρίδιο βλακείας. 2008

στους Αντάρτες

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Όπου πήγε. πήγα. Έπρεπε να δω τους τόπους που έδρασε και να ακούσω τους αν­ θρώπους που τον γνώρισαν και έζησαν μαζί του. Το ευτύχημα είναι, ότι στις αρχές της δεκαετίας του 1970, που άρ­ χισα την έρευνα , πρόλαβα εν ζωή τους περισσότερους από εκείνους που τον λάτρεψαν ή τον μίσησαν, που τον πολέμησαν ή υπήρξαν συ­ ναγωνιστές του. Έ τσι . διασώθηκαν πολλά χαρακτηριστικά του γνω­ ρίσματα, συμπεριφορές και ατόφιες φράσεις του, που αναπαράγονταν από στόμα σε στόμα. όπως το δημοτικό τραγούδι. Και είχα την τύχη να έχω σπουδαίους οδηγούς σε κάθε τόπο. Άλλο είναι να πη­ γαίνεις ψάχνοντας και άλλο να σε ξεναγούν στο πρώτο αντάρτικο ?^.ημέρι του Παρνασσού οι καπετάνιοι Περικλής και Νικηφόρος. Άλλο να χαζεύεις το βουνό από μακριά και άλλο να σου δείχνει ο μαυροσκούφης Κατσαντώνης τα περάσματα της Χελιδόνας. Στην αρχή διένυσα ανυποψίαστος εκατοντάδες χιλιόμετρα για να μιλήσω με κάποιον που δήθεν ήταν «πολύ κοντά στον Άρη » και να δια­ πιστώσω από τα λεγόμενά του ότι απλώς τον είχε δει να περνάει με το άλογο από την πλατεία του χωριού του. Ή συνάντησα τόσα πρωτοπαλίκαρα , τόσους αγ'(ελιαφόρους, γραμματικούς και επιτελείς του αρ­ χηγού που ο αριθμός γίνεται εξωφρενικός. Δεν το καταλογίζω, το κα­ τανοώ. Ο μύθος έλκει. Στα περισσότερα ελληνικά χωριά, ιδίως τα ορει­ νά, πάντα κάποιος είχε να μου αφηγηθεί τουλάχιστον μία συγκλονι­ στική ιστορία με τον αρχηγό του ΕΛΑΣ στην οποία υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας. Όμως τίποτα δεν έχει περιληφθεί σε αυτό το βιβλίο χωρίς να είναι απολύτως διασταυρωμένο. Αν κάποιος μου ανέφερε ένα επεισόδιο, τον ρωτούσα ποιοι άλλοι ήσαν παρόντες, τους αναζητούσα και. μό-

10

Δ ΙΟ Ν Υ Σ ΙΙΣ ΧΑΡ1ΤΟΠΟΥΛΟΣ

νο αν μου το επιβεβαίωναν επακριβώς, μόνο τότε καταχωριζόταν στο υλικό που ίσως περιελάμβανα στο βιβλίο. Αν δεν υπήρχαν άλλοι μάρ­ τυρες στο επεισόδιο, όσο πειστικός και αν ήταν ο συνομιλητής μου, ήταν απλώς σαν να μην το άκουσα ποτέ. Το 1974 μ ε την πτώση της δικτατορίας άνοιξε ο δρόμος της επ ι­ στροφής για εκατοντάδες πρώην πολεμιστές του Βουνού που είχαν καταφύγει στις Ανατολικές Χώρες για να επιβιώσουν. Νέος ποταμός συνεντεύξεων, πληροφοριών και γραπτών αναμνήσεων. Το 1990 είχα πλέον συγκεντρώσει ένα τεράστιο υλικό, που έπρεπε να διευθετηθεί- να απομαγνητοφωνηθούν οι συνομιλίες, να επιλεγούν τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία και επιτέλους να γραφτεί το βιβλίο. Εγκατέλειφα κάθε επαγγελματική ή άλλη δραστηριότητα και αφοσιώθηκα σε αυτήν την προσπάθεια. Στην παρουσίαση των αγωνιστών δεν έλα­ βα υπόψη μου τη μεταπελευθερωτική πορεία τους · αν συνέχισαν με κοινωνικούς αγώνες ή ιδιώτευσαν. Τα πρόσωπα παρουσιάζονται και εν πολλοίς κρίνονται για την προσφορά τους στα ζέοντα χρόνια 1940-1944. Πρέπει να συνάντησα και να μίλησα με αρκετές εκατοντάδες αντάρ­ τες. αξιωματικούς. πολιτικούς και χωρικούς όλων των παρατάξεων. εκ των οποίων ελάχιστοι ζουν πια. Οι πολλοί ήσαν άνθρωποι καθημε­ ρινοί που είχαν κάνει το καθήκον τους στην πατρίδα · ορισμένοι ήσαν πραγματικά ξεχωριστοί και άλ'Αοι στον κόσμο τους. Μα δε ν θα ξεχάσω ποτέ: Τον Περικλή, τον πιο γενναίο, συνετό και αξιοπρεπή άνθρωπο που συνάντησα στη ζωή μου. Ο πρώτος καπετάνιος του Άρη και μέλος του πρώτου Τριμελούς Αρχηγείου του ΕΛΑΣ ζούσε αποτραβηγμένος σε ένα διαμερισματάκι στις Εργατικές Κατοικίες έξω από τη Λαμία, χω­ ρίς ποτέ να ζητήσει τίποτα από κανέναν. Συναντιόμαστε ή μιλάγαμε στο τηλέφωνο επ ί χρόνια, γίναμε φ ίλοι. μου εμπιστεύτηκε τις ανα­ μνήσεις του. με φιλοξένησε και τον φιλοξένησα, και κάθε φορά με εντυ­ πώσιαζε με τη λεπτότητα, την αυστηρότητα και την αυτογνωσία του. Τον γιγαντόσωμο μαυροσκούφη Παρούση, χτυπημένο από την αρ­ ρώστια και κατάκοιτο. μέσα στην απόλυτη ένδεια σε ένα δωμάτιοπαράπηγμα στον Νέο Κόσμο, με χώμα για πάτωμα, να μου λέει με σαθρή άρθρωση πως είμαι «ο πρώτος που μπαίνει σπίτι το υ » μετά από σαράντα χρόνια. Τον πάτερ Ανυπόμονο στο αρχονταρίκι του μο­ ναστηριού της Υπάτης, να παρατάμε τα πολλά λόγια και να με πη­ γαίνει συνωμοτικά στο μικροσκοπικό κελί του, όπου οι τοίχοι είναι κα­ λυμμένοι από εικόνες Αγίων. αλ7<ά πάνω από όλους είναι η φωτο­ γραφία του αρχηγού του. Τον χαρισματικό και απαρηγόρητο «εθνικό μας εύε?\.πι» Νικηφό­

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

11

ρο. που μου εμπιστεύτηκε κειμήλια του αγώνα και περάσαμε α τελεί­ ωτες ώρες μιλώντας στην Αθήνα, στο Μικρό Χωριό και στην Αγόριανη. Τη γυναίκα στα Τρόπαια Αρκαδίας, που είχε στήσει ο Άρης το Στρατηγείο της Πελοποννήσου, η οποία μου εξομολογήθηκε πως αυ­ τή και οι φίλες της είχαν ερω τευτεί τους Ρουμελιώτες μαυροσκούφηδες. αλλά . παρόλο που έδειχναν άγριοι και α φ είς , ήσαν πιο ντροπα­ λοί και από κορίτσια. Την ακατάβλητη, τελευταία αντάρτισσα Δέσπω, που γύρισε μετά είκοσι χρόνια από την Κίνα, όπου έζησε φιλοξενού­ μενη του Τσου Εν-λάι, και έφερνε βόλτα καθημερινά μ ε ζωντάνια ει­ κοσάχρονης το ιατρείο και τους ασθενείς της κόρης της. Τον μυθιστορηματικό ανθυπολοχαγό του ΕΛΑΣ Γαβριά, ο οποίος αμέσως μετά το αντάρτικο έκανε τον κομπέρ σε πασίγνωστο καμπα­ ρέ της πλατείας Συντάγματος. όπου τραγούδησε και η Εντίθ Πιαφ , ενώ ματαίως τον ψάχνανε στο Βουνό · και στις 21.4.1967, για να αποφύγει τη σύλληψη, μπήκε λαθρεπιβάτης σε ένα καράβι και βρέθηκε για χρόνια στο Μπουένος Άιρες. Τον μικροσκοπικό Μήλιο Ξεκάρφω­ το (πραγματικό όνομα), που μου έλεγε με καμάρι πως, όταν παρου­ σιάστηκε στον Άρη να καταταγεί, εκείνος είπε δώστε του την «κου­ τά λα » και διορίστηκε μάγειρος, αλλά πάντως αντάρτης. Τον τελευταίο από μια ξεκληρισμένη αντάρτικη οικογένεια. που, επειδή ήταν δικτατορία και τον επιτηρούσαν. συναντιόμαστε και μ ι­ λάγαμε σε μια ρεματιά έξω από το χωριό του τρεις νύχτες συνέχεια. Τον χωροφύλακα στο χωριό της Ηπείρου που με ειδοποίησε να φύγω για τί ξεκίνησε από τα Γιάννενα αυτοκίνητο της υπηρεσίας να με συλ/ίάβει. Τα δύο μέλη της φοβερής ληστοσυμμορίας των Αγοριδαίων , που μου άνοιξαν την καρδιά τους για τον Αρη, ο οποίος δικαίως τους διέλυσε και εκτέλεσε τους επικεφαλής τους. Τον μοναχικό τσοπάνο στα Αγραφα που μου ανέφερε τον Ιππο­ κράτη. τον Πυθαγόρα και τον Αριστοτέλη, που τους μάθαινε ο αρ­ χηγός. και τον άλλον που θυμόταν κατά λέξη κάποιες αρχαίες φρά­ σεις, όπως το «Α μμες δε γ ’ εσόμεθα πολλώ κάρρονες». με το οποίο είχε ξεκινήσει ο Νικηφόρος μια ομιλία στο χωριό του. Την κιτρινισμένη φωτογραφία του Άρη, κομμένη από εφημερίδα, ανάμεσα στα εικονίσματα φτωχόσπιτων και κάποιους αλαφρόίσκιωτους στα βουνά της Ρούμελης που με διαβεβαιωναν ότι ο Άρης δεν σκοτώθηκε. είναι ζωντανός και θα εμφανιστεί ξανά όταν αυτός κρίνει. Σ ε αυτήν τη χώρα, που δεν υπάρχουν τίτλοι ευγενείας. ο ύψιστος τίτλος τιμής για τον Έλληνα είναι αυτός του αντάρτη. Του πατριώτη που παίρνει το όπλο και βγαίνει εθελοντικά στο Βουνό να πολεμήσει τον κατακτητή. Όπου και αν ανήκε, είτε στον ΕΛΑΣ και στον Άρη εί­

12

ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

τε στον ΕΔΕΣ και στον Ζερβά είτε στο 5/42 και στον Ψαρρό. ο αντάρ­ της είναι, άκριτος. Αυτός έδινε τη ζωή του και όχι οι ά/νλοι που εκ του ασφαλούς τους έκαναν και τους κάνουν ακόμη κριτική. Όσο για τον Βελουχιώτη. το αρχαϊκό τέλος του είναι ακόμη μια απόδειξη ότι η ζωή, σε όλα τα σημεία του πλανήτη , ανταμείβει με τον ίδιο ακριβώς τρόπο τους χαρισματικούς που Οα εκφράσουν το όρα­ μα μιας ελευθερίας χωρίς όρια. Ή. όπως έγραψε ο επίγονός του Τσε Γκεβάρα, «όλοι εμείς οι απροσάρμοστοι είμαστε καταδικασμένοι να σκοτωθούμε. καταρώμενοι μια εξουσία που τελικά στηρίζουμε με το θάνατό μ α ς » .*

Διονύσης Χαρί,τόπουλος

* Ε.Τ. Γκεβάρα, Λατινοαμερικάνοι. Εκδοτικός Οίκος Λ.Α. Λιβάνης.

1. Γ ια

την

Ι σ τ ο ρ ία

Προφητεία Η Ελλάδα έκανε μαζί του, για πρώτη φορά, ασκήσεις ελεύθερων αναπνοών στα βουνά, μα αυτός συνήθιζε να λέει στους αποχωρισμούς του «Καλή αντάμωση στα γουναράδικα».1 Πίστευε όλο και λιγότερο σε ένα διαφορετικό φινάλε για την Αντίσταση και τον ίδιο. Μπροστά στο κομμένο του κεφάλι οι ηγεσίες Δεξιάς και Αριστεράς ομονόησαν ανακουφισμένες. Και οι κατοπινοί αγιογράφοι και σπιλωτές του πασχίζουν να τον ερμηνεύσουν με κάτι που ο Αυτόχειρας της Μεσούντας είχε προ πολλού υπερβεί: την κομματική του ταυτό­ τητα. Για την ιστορία και για να τον εννοήσουμε, είναι αναγκαίο να ει­ πωθούν, συνοπτικά, όσα προηγούνται της εποχής του. Τι είναι η Ελλάδα; Είναι μια κατεχόμενη χώρα που αγωνίζεται για να διώξει τους κατακτητές· αλλά όχι μόνο. Η χώρα μοιάζει με ξεπεσμένο σόι που όλα τα ένδοξα ανήκουν στο παρελθόν και ζει με θελήματα. Όπως γράφει ο Σταυριανός, στους τέσσερις αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας η Ελλάδα έχει σβηστεί εντελώς από τη συνείδηση των Δυτικών· δεν υπάρχει. Το ελληνικό πνεύμα ζει, οι Έλληνες όχι. Σαν να βυθίστηκε η χώρα στη Μεσόγειο. Το συμβάν στον Αδαμάντιο Κοραή είναι χαρακτηριστικό· την περίο­ δο της Γαλλικής Επανάστασης ήταν στο Παρίσι και έκανε αίτηση στις
1. Εννοούσε εκεί που Οα μας σκοτώσουν, εκεί που θα μας πάρουν το τομάρι, όπως των λύ­ κων και το)ν αλεπούδων.

14

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ ΧΛ ΡΙΤΟΠ ΟΥΛ ΟΣ

γαλλικές αρχές για carte de sécurité. Όταν δήλωσε Έλληνας, τα μάτια όλων καρφώθηκαν πάνω του και μερικοί τον πλησίασαν για να βεβαι­ ωθούν ότι ένας Έλληνας δεν διαφέρει από τους άλλους ανθρώπους. Η Επανάσταση του 1821 αφυπνίζει τη Δύση. «Ο ι δυτικοί θιασώτες ενός εξιδανικευμένου αρχαιοελληνικού πα­ ρελθόντος, που μέχρι τότε είχε προκαλέσει τον οίκτο, την περιφρόνη­ ση και τη συγκατάβαση για τους Νεοέλληνες ως εκφυλισμένους απο­ γόνους ενδόξων προγόνων, τώρα είδαν στην Επανάσταση μια ηρωική πράξη που απεδείκνυε ότι οι Νεοέλληνες ήσαν άξιοι απόγονοι των αρχαίο>ν Ελλήνων προγόνων τους». (Toynbee) Οι αντιθέσεις των τριών Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής -Αγγλίας, Γαλλίας, Ρωσίας- στην ανατολική Λεκάνη της Μεσογείου και η προϊούσα αποσύνθεση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εμποδίζουν, αλλά και ευνοούν τον ελληνικό αγώνα. II Ρωσία είναι ορκισμένος εχθρός της Αυτοκρατορίας του σουλτά­ νου, την οποία θεωρεί το βασικό εμπόδιο στην εξάπλωσή της. Στα Βαλκάνια έχουν διεισδύσει Ρώσοι πράκτορες για να υποδαυλίσουν ή να ενθαρρύνουν κάθε επαναστατική κίνηση που θα επέσπευδε την κα­ τάρρευση του «μεγάλου ασθενή». Η ρητή δήλωση του τσάρου Αλε­ ξάνδρου Λ' στο Συνέδριο της Βιένης. μετά τις ναπολεόντειες περιπέ­ τειες, πίος η Ρωσία είναι «ο φυσικός προστάτης των χριστιανών ορθό­ δοξων Ελλήνων, που -ήταν υπό οθωμανική κυριαρχία» φουντώνει τις ελπίδες των ντόπιων επαναστατών· αδημονούν πότε «να ’ρθει ο Μόσκοβος, να φέρει το σεφέρι [στράτευμα]». Αντίπαλος στα ελληνικά όνειρα παρουσιάζεται αρχικά η Μεγάλη Βρετανία και το κυρίαρχο δόγμα της εξωτερικής της πολιτικής «δεν πρέπει να επιτρέψουμε στη Ρωσία να μεγαλώσει και παράλληλα δεν πρέπει να αφήσουμε την Τουρκία να αδυνατίσει». Το αγγλόφιλο τμή­ μα των Ελλήνων επαναστατών μετέρχεται κάθε μέσο για να εξευμε­ νίσει τους Βρετανούς· στέλνουν γραπτή αναφορά στην αγγλική κυ­ βέρνηση, όπου δηλώνουν την απόφασή τους να θέσουν «υπό την από­ λυτον υπεράσπισιν της Μεγάλης Βρετανίας την ιεράν παρακαταθήκην της ελευθερίας, της εθνικής ανεξαρτησίας και της πολιτικής υπάρξεως του ελληνικού έθνους». Η επικίνδυνα αυξανόμενη ρωσική επιρροή στα Βαλκάνια, το ισχυρό ρεύμα φιλελληνισμού που αναπτύσσεται στη Δύ­ ση. οι τουρκικές βαρβαρότητες και ο αγώνας ενός αρχαίου έθνους για ελευθερία μεταστρέφουν την αγγλική πολιτική· «πάνω απ’ όλα έπρε­ πε να αποφευχθεί η δημιουργία μιας ανεξάρτητης Ελλάδας υπό την προστασία της Ρωσίας». (Καστελάν) Οι Βρετανοί παρεμβάλλονται αριστοτεχνικά στο κυοφορούμενο ελ-

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ Ί ΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

15

ληνορωσικό ειδύλλιο, ενθαρρύνουν τις ελληνικές προσδοκίες, και το 1823 εγκρίνουν το πρα>το δάνειο 2,4 εκατομμυρίων λιρών για τους εξεγερμένους. Η συμβολή τους στον ελληνικό εθνικοαπελευθερωτικό αγώ­ να αποβαίνει καθοριστική το 1827, που η Ελληνική Επανάσταση δεί­ χνει να υποχίυρεί. Με αγγλική προτροπή ο ενωμένος στόλος των τριών Μεγάλων Δυνάμεων βυθίζει τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο στο Ναυαρίνο και οι Έλληνες ανασαίνουν. Βεβαίως οι ελισσόμενοι Άγγλοι πο­ λιτικοί σπεύδουν να αποποιηθούν την ευθύνη και να δηλώσουν δημο­ σίως τη λύπη τους για το «θλιβερό συμβάν» εις βάρος μιας τόσο φι­ λικής χοίρας όπως η Τουρκία. 0 Άγγλος βασιλέας Γεώργιος Δ' αποδί­ δει τη σύγκρουση σε «αξιοθρήνητη παρεξήγηση» και απειλεί με τ ι­ μωρία τον επικεφαλής Άγγλο ναύαρχο Κόδριγκτον. Τελικά το 1830 με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου η Ελλάδα κερδίζει την ανεξαρτησία της. Στα χαρτιά. Γιατί οι τρεις Μεγάλες Δυνάμεις αυτοανακηρύσσονται προστάτιδες του νεοσύστατου ελληνικού κρατιδίου και δηλώνουν: «Δεν έχου­ με μόνο το δικαίωμα, αλλά και το καθήκον να επεμβαίνουμε για τη διατήρηση της ησυχίας και της τάξης στη χώρα». Η προφητεία του Λαόνικου Χαλκοκονδύλη, που έζησε την πτώση της Βυζαντινής Αυτο­ κρατορίας. για το μέλλον των υποδουλωθέντων ομοεθνών του ήταν πως «τα τέκνα των Ελλήνων θα συγκεντρωθούν και θα συστήσουν κράτος δικό τους· και θα ζουν τη ζωή τους με τρόπο που θα αρέσει στους ίδιους και θα θαυμάζουν οι ξένοι». (Toynbee) Θα επαληθευτεί μόνο κατά το πρώτο μέρος.

Προτεκτοράτο Σύμφωνα με τα λεξικά, προτεκτοράτο είναι το κράτος που τις εξω­ τερικές του υποθέσεις τις διαχειρίζεται κάποιο άλλο. Αυτός είναι ένας σχετικά ακριβής και ήπιος ορισμός του νέου Ελληνικού Κράτους· υπό αναγκαστική διαχείριση. Η μεγάλη δύναμη της Αρχαιότητας ξύπνησε μετά από αιώνες σε μια ασφυκτικά περιορισμένη επικράτεια, σε έναν κόσμο πολλαπλάσιο αυ­ τού που γνώριζε και απείρως πιο εξελιγμένο σε όλους τους τομείς. Η οικουμενική ελληνική γλώσσα έχει συρρικνωθεί σε τοπική διάλεκτο και η εύθραυστη ασφάλεια της χίύρας απειλείται πανταχόθεν· πιο άμεσα από την Τουρκία, που δεν θα παραιτηθεί ποτέ από την επιδίωξη να μεταβάλει ξανά το ανεξάρτητο Ελληνικό Κράτος σε τουρκική επαρχία.

Καμία ώσμωση με τους γηγενείς. και για να μην αφήσει περιθώρια σε κανέναν άλλον: «Μια πραγματικά ανεξάρτητη Ελλάδα είναι παραλογισμός. ο δεκαεπτάχρονος Όθων του Οίκου Βίτελσμπαχ της Βαυ­ αρίας. (Κορδάτος) Ο Βρετανός πρέσβης στην Αθήνα σερΈντμοντ Λάιονς στερείται και του διπλωματικού τακτ· το 1841 δηλώνει προς αποθάρρυνση των Αυ­ στριακών. παίζει εδώ πρω­ ταρχικό ρόλο. Η ρωσική ή η γαλλική επιρροή στην Ελλάδα δεν είναι παρά παροδικές στιγμές». για να εξασφαλίσει η Αυτο­ κρατορία τον πλήρη έλεγχο αυτού του ατίθασου λαού. που έχουν βλέψεις στη Μεσόγειο. είναι ανάγκη να γίνει αγ­ γλική».16 ΔΙΟΝ ΥΣΗ Σ ΧΛΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ «Α π ’ τις τρεις δυνάμεις που ανέλαβαν την “προστασία" της Ελλά­ δας. (Σβορώνος) Κατά τους Βρετανούς κυβερνώντες. θα κα­ ταχωρίσει σαν επιτύμβιο επίγραμμα ο Τζορτζ Χέρμπερτ Ουέλς στην Παγκόσμιο ιστορία του. Αν αυτά δεν κρίνονταν αρκετά. με διάφορους τρόπους· ο τελικός είναι η εκθρόνιση. απόλυτη πίστη στη μητρό­ πολη. αποκλεισμού. πρέπει οι Έλ­ ληνες να μεταβληθούν «σε λαό μικρόψυχο σαν τις φυλές του Ινδοστάν». Ύβρις για το έθνος που επινόησε τη δημοκρατία.) ότι από του 1828 πάσαι αι κατά την Ελλάδα γενόμεναι συμφοραί δέον ν’ αποδοθώσι εις την πεπλανημένη της Αγγλίας διπλωματία». αφού δεν πρέπει να γίνει ρωσική. Η Ελλάδα μπορεί να γίνει είτε αγγλική είτε ρω­ σική· και. που γράφει στον Βρετανό υπουργό Εξωτερικών: «Ζων μεμαρτύρηκα και αποθνήσκων μαρτυρήσο. κατοχής. από την οποία αντλούν την ισχύ τους. δεν επετράπη όμως εις αυτήν να επανέλθει εις τας αρχαίας αυτής δημοκρατικάς παραδόσεις». Μάσον. «Η Ελλάς ανεκηρύχθη ελευθέρα. οι «προ­ στάτες» δεν διστάζουν καθόλου στη λήψη πιο πειστικών μέτρων: στρατιωτικής επέμβασης. αδιαφιλονίκητη κυρίαρχος στη Μεσόγειο απ’ τον ιθ' αι­ ώνα κι έχοντας στα χέρια της την ελληνική οικονομία. Ο πρώτος μονάρχης που ανέβηκε στον ελ­ ληνικό θρόνο. Οι αγγλικές επεμβάσεις στην Ελλάδα είναι τέτοιας έκτασης και απροκάλυπτης ωμότητας που οι φιλέλληνες Βρετανοί διαμαρτύ­ ρονται έντονα· όπως ο Ε. «απεσύρθη» χωρίς πολλά προσχήματα το 1862 επειδή τόλμησε . Οι βασιλείς που ανέβηκαν κατά καιρούς στον ελληνικό θρόνο έπαι­ ξαν τον ρόλο του σύγχρονου ξένου μάνατζερ σε τοπική θυγατρική εταιρεία. (Clogg) Για πιο σίγουρα.-.λπ. η Αγγλία. Αλλά και οι ίδιοι οι βασιλείς έχουν πότε πότε ανάγκη συνετισμού. και απροκάλυπτη προά­ σπιση των συμφερόντων της. με πρόσχημα την εσωτερική αναρχία -τη δολοφο­ νία του κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια κ. οι ΓΤροστάτιδες Δυνά­ μεις επιβάλλουν στην Ελλάδα τη μοναρχία.

ήταν σχεδόν πάντοτε. γαλλικό. Μετά τον παρεκτραπέντα Όθωνα. επικαλούνται και αυτοί τις ξένες δυνάμεις. λίγο ή πολύ. Όλοι οι βασιλείς του δέντρου «Ο υίλι» ακολούθησαν το παράδειγ­ μά του: Αγγλία υπεράνω όλων. Η βασίλισσα της Αγγλίας Βικτωρία δεν είχε και σε μεγάλη εκτίμη­ ση τον νέο βασιλέα της Ελλάδας. Ο Μακρυγιάννης αγριεύει. Οι ελληνικοί πληθυσμοί των εκτός κρατικών συνόρων περιοχών θα ελευθερώνονταν σταδιακά έναντι οδυνηρών τιμημάτων του ελληνικού έθνους και μόνο αν αυτό συνέπιπτε με τις βλέψεις των Μεγάλων Δυνάμεων. τα βάζει με τους Δυτικοευρωπαίους: «Μπαλαρίνες μάς καταντήσατε». Δίχως να λείψουν οι μικροπειρασμοί και οι δολοπλοκίες. υπάρχουν φίλοι της Αυστρίας κ.ά. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 17 να αναλάβει απελευθερωτικές και άλλες πρωτοβουλίες δίχως την αγ­ γλική έγκριση. υπεύθυνες για τη γέν­ νηση ή την επίλυση tgjv κρίσεων που γνώρισε η Ελλάδα. στον χηρεύοντα ελληνικό θρόνο τοποθετήθηκε ο Γεώργιος από τη Δανία. ο ελληνικός λαός δεν κατάφερε να γίνει ποτέ κύριος των πεπρωμένων του». είτε σαν στήριγμα είτε σαν άλλοθι. Τα πρώτα κόμματα προτάσσουν τη σημαία του προσανατολισμού τους: αγγλικό. Αλλά η ίαση αργεί. (Τσουκαλάς) . όπως τον έλεγε. «το καημένο τρελόπαιδο Ουίλι».ΑΡΗΣ. Ιδεοληψίες Η παιδική ασθένεια της ελληνικής πολιτικής ζωής είναι η εξάρτηση. αντί να αποτελέσουν το αυτόχθον αντίβαρο στον ετερόχθονα μονάρχη. για την ανεπάρκειά τους. Στον νέο βασιλέα παραχωρήθηκαν από την Αγγλία ως προίκα τα Επτάνησα υπό τον όρο -τον οποίο έκανε δεκτό. Οι κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις της χώρας δεν ήταν ποτέ σε θέση να αναπτυ­ χθούν ή να λειτουργήσουν κατά τρόπο αυτόνομο. (Σταυριανός) Ήταν όμως εξαιρετικά υπάκουος και η δυναστεία του μακροημέρευσε. Έκτοτε την κηδεμονία της χώρας την ανέλαβαν οι ΗΠΑ. ρωσικό. Οι Έλληνες πολιτικοί. και τον θεωρούσε «όχι πολύ έξυπνο». «Ε π ί ενάμίση περίπου αιώνα οι ξένες δυνάμεις. του Οίκου Σλέσβιχ-ΧόλσταϊνΓκλίξμπουργκ. η γραμμή τηρήθηκε με θαυμαστή συνέπεια έως το 1948. όπως του Κωνσταντίνου Α' με τη Γερμανία στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο.να πα­ ραιτηθούν οι Έλληνες από κάθε επιδίωξη επέκτασης του Ελληνικού Κράτους εις βάρος της Τουρκίας. με την παρέμβασή τους ή με τη βοήθείά τους.

οι πολιτικές συναλλαγές... την έλλειψη οδικού δι­ κτύου και συγκοινωνιών. μία εκ των οποίων θα θολώσει την ελληνική πολιτική ζωή επί 90 περίπου χρόνια. διανοουμένους. Είναι η ανασύσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατο­ ρίας υπό ελληνική ηγεσία· η αποκληθείσα «Μεγάλη Ιδέα». Η υφιστάμενη ιδεολογική ένδεια οδηγεί μοιραία σε διάφορες ιδεο­ ληψίες. αν και ιδιαίτερα καυστικός. Τα φω­ τεινά διαλείμματα των Χαριλάου Τρικούπη και Ελευθερίου Βενιζέλου βελτιώνουν κάπως την εσωτερική κατάσταση· στο μεγάλο ζητούμενο. «Αυτό το .18 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΛ ΡΙΤΟ ΙΙΟ ΥΛ Ο Σ Καμία ιδεολογία δεν προτείνεται από τα κόμματα και τους πολι­ τικούς αρχηγούς. την πραγματική ανεξαρτησία της χώρας. Οι διαδικασίες ανέλιξης στα ύπατα αξιώματα του κράτους θα είναι σχεδόν πάντα εξωγενείς· στην Ελλά­ δα σπανιότατα θα ισχύσει το λεγόμενο «κάθε λαός έχει την ηγεσία που του αξίζει». γράφει ο Τόινμπι. καλλιτέχνες. Κατά κανόνα οι πολιτικοί ηγέτες της χώρας δεν εί­ ναι αντάξιοι του δυναμικού των πολιτών της. οι επεμβάσεις των ξένων στην Ελλάδα ξεπερνούν κατά πολύ τον συνήθη επηρεασμό των μικρών χωρών από τις Μεγάλες Δυ­ νάμεις και έχουν λάβει χαρακτήρα σχεδόν θεσμικό. αλλά κατά του κόμ­ ματος που δεν του είχε κάνει ρουσφέτι στην προηγούμενη κοινοβου­ λευτική περίοδο». Κανείς δεν ψήφιζε υπέρ ενός κόμματος. Πιο σωστό είναι ότι οι σχέσεις εξάρτησης του νεότερου Ελληνικού Κράτους δεν επέτρεψαν την ανάπτυξη της πολιτικής στον ίδιο βαθμό με τις υπόλοιπες κοινωνικές δραστηριότη­ τες.] Ανάλογη ήταν και η συμπεριφορά των Ελλήνων ψη­ φοφόρων. Τα πάντα συγκεντρώνονται στο πρόσωπο του αρχηγοί) του κόμματος. στρατιωτικούς. [.] Στήριγ­ μά του είναι τα ρουσφέτια. αλλά όχι πολιτικούς. 0 Ρίχτερ. Κατά τον Σβορώνο.. κανένα πειστικό πρόγραμμα αρχών. την εγκληματικότητα. η δη­ μαγωγία και η πολιτική τρομοκρατία. ελάχιστα προσφέρουν. τον αναλφαβητισμό. η διαφθορά. «Η πολιτική δεν υπήρξε ένα από τα πεδία στα οποία σημείωσαν επιτυχία οι Έλληνες μετά την ανάκτηση της πολιτικής τους ανεξαρτη­ σίας». με δυο λόγια η “πολιτική εκπόρνευση” . Η νεότερη Ελλάδα το)ν λίγων εκατομμυρίων κατοίκων ευτύχησε να αναδείξει σημαντικούς επιστήμονες. χωρίς κανένα κοινωνικό πρόγραμμα για την έλλειψη στέγης. Ο δίκαιος πόθος των Ελλήνων για την απελευθέρωση των υπόδουλων ομοεθνών τους χρησιμοποιείται ως μέσο αποπροσανατολισμού τους.. Κόμματα πελατείας δηλαδή. που ανάλογα με την “ επιτυχία” του μπορούσε να μαζέψει γύρω του έναν μεγαλύτερο ή μικρότερο αριθμό οπαδών. [. δεν απέχει πολύ από την πραγματικότητα: «Τα δημιουργούμενα κόμματα ήταν ταυτόσημα με τους πολιτικούς αρχη­ γούς τους. την εξαθλίωση.

μόνο μεταξύ . έχουν πάρει τα άρματα». Αυτός ποο εισήγαγε τη Μεγάλη Ιδέα στο νέο Ελληνικό Κράτος εί­ ναι ο Ιωάννης Κωλέττης. ιδρυτής του γαλλικού κόμματος και πρωταθλητής του πολιτικού αμοραλισμού. επιβάλλουν τις προσωπικές τους δικτατορίες και φτάνουν στο σημείο να επηρεά­ ζουν τις τιμές του Χρηματιστηρίου προς όφελος συγκεκριμένων επ ι­ χειρηματιών. προκαλώντας την οργή Σέρβων και Βουλγάρων. με σκοπό να εκτρέφουν τη γενική προσοχή από το γεγονός ότι οι ομάδες που κα­ τείχαν την εξουσία είτε ήταν ανίκανες είτε απέφευγαν να λάβουν τα μέτρα που απαιτούσε η κακή εσωτερική κατάσταση». Με βάση τα στοιχεία του υπουργείου Εξωτερικών. «Δυό­ μισι χιλιάδες χρόνια ελληνικής Μικράς Ασίας είχαν τελειώ σει». που ονειρεύονταν τη δική τους επανάσταση εναντίον των Οθωμανών. (Richter) Σίγουρα αυτός ο εθνικός δυναμισμός έδωσε μεγάλη ώθηση στον δι­ πλασιασμό της ελληνικής επικράτειας. με μία λέξη όλη η Ελλάδα. Στις 24 Φεβρουάριου 1821 ο Αλέξανδρος Υφηλάντης γράφει από το Ιάσιο σε προκήρυξή του: « 0 Μοριάς. καταστροφές (1922) και έναν ολέθριο Εθνικό Διχασμό (1925-1940). η Θεσσαλία. (Τσουκαλάς) Η Μεγάλη Ιδέα δεν ήταν καινούργια. Στην ελληνική πολιτική σκηνή έχει εμφανιστεί με απαιτήσεις και ο στρατός· από το 1824 έως το 1935 εκδηλώνονται 38 επαναστάσεις και κινήματα. η Ήπειρος.ΑΡΗΣ. άγριες εσωτερικές συγκρούσεις. η Σερβία. εσωτερική κατοχή (1854-1857). και μάλιστα με επιτυχία. (Βρατσάνος) Οι στρατιωτικοί σε συνεννόηση είτε με πολι­ τικούς είτε κατευθείαν με ξένες μυστικές υπηρεσίες επεμβαίνουν και αλλάζουν κυβερνήσεις. διώχνουν ή επαναφέρουν βασιλείς. αποκλεισμούς. Ήταν και ο πρώτος Έλληνας πολιτικός που πλούτισε διαχειριζόμενος τις υποθέσεις της χώρας και δυστυχώς δεν θα παραμείνει ο μόνος. πρώην γιατρός του Αλή πασά. πάντα σε συσχετισμό με τις επιδιώξεις των Μεγάλων Δυνάμεων. Κόστισε όμως στη χώρα επώδυνες ήττες (1897). διασυρμούς. που διέλυσε κάθε ίχνος κρατικού θεσμού. Σε αυτήν τη χαοίδη κατάσταση πολιτικής ασυναρτησίας και υπανάπτυξης η μόνη ενεργός άμυνα του πληθυσμού της υπαίθρου απέναντι στο αυτιστικό κράτος της Αθήνας είναι η μαζική εγκατάλει­ ψη της χώρας· κατά χιλιάδες μεταναστεύουν στις Ηνο^μένες Πολιτείες και στη Δυτική Ευρώπη. τα νησιά του Αιγαίου. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 19 όνειρο ταχτικά το επικαλούνταν. Συνεχιστές του απατηλού ονείρου για την «Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών» ήσαν εναλλάξ βασιλείς και πρωθυπυυργοί έως το 1922 που η Μεγάλη Ιδέα αυτοκτόνησε στη Μικρά Ασία. η Βουλγαρία.

Τάξη Οι πληγές του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. καθώς και οι συντηρητικοί. Το ναζιστικό κράτοςτέρας. πο­ λύ μικρή απήχηση έχει σε εργάτες και αγρότες. αριθμός που αντι­ στοιχεί στο 1/6 του πληθυσμού· όλοι άνδρες. και προσφέρει ιδεολογικό ένδυμα στις γυμνές επιχειρημά­ των αυθαιρεσίες πολιτικών και στρατιωτικών. Δίνει όμως επιχειρή­ ματα για να κατασκευαστεί ακόμη μια ιδεοληψία.20 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ 1890 και 1920 φεύγουν 400. που συγκρίνεται μόνο με το 1. σχολείων. που φεύγει το 12% του πλη­ θυσμού. Όμως οι απελπισμένοι της Διασποράς δεν ρίχνουν μαύρη πέτρα πίσω τους· «όπου κι αν εγκαταστάθηκαν οι Έλληνες. Η φασιστική πανούκλα που θα αιματοκυ­ λίσει ξανά τον κόσμο σε έναν Β' Παγκόσμιο Πόλεμο εμφανίζεται αρ­ χικά στην Ιταλία με την άνοδο του Μουσολίνι και θεριεύει επικίνδυ­ να στη Γερμανία με την επικράτηση του Χίτλερ. παρόλο που ευαγγελίζεται μια ριζο­ σπαστική αλλαγή της κοινωνίας υπέρ των ασθενέστερων τάξεων. βα­ σισμένων στον τόπο καταγωγής τους». επιδίωξαν με επιμονή να διατηρήσουν την εθνική ταυτότητά τους με την ίδρυση εκκλησιών.000 Έλληνες στις ΗΠΑ. βρίσκει θιασώτες σε όλες σχεδόν τις χώρες του κόσμου. αλλά από την ευρωπαϊκή άκρα Δεξιά.000. η επικράτηση της Οκτω­ βριανής Επανάστασης στην τσαρική Ρωσία και ιδίως η Μεγάλη Ύφε­ ση της παγκόσμιας οικονομίας προκάλεσαν στην Ευρώπη ένα παλιρροϊκό κύμα κοινωνικών αναταραχών. καφενείων και συλλόγων. από την εξαγωγή της Ρωσικής Επανάστασης. (Clogg) Η ίδρυση του ΣΕΚΕ (Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλά­ δας) στις 17 Νοεμβρίου 1918. Για πρώτη φορά αμφισβητείται τόσο έντονα το αστικό κράτος και η πολιτεία του. Οι περιοχές που κυριολεκτικά αποψιλώνονται είναι οι εθνικά πιο ευαίσθητες: η Ανατολική Μακεδονία -μεταναστεύει ο ένας στους τρεις-. Ευτυχώς η αλλαγή νομο­ θεσίας των ΗΠΑ για τη μετανάστευση ανακόπτει αυτό το απελπισμέ­ νο σάλτο διαφυγής. που αμφισβητεί ανοιχτά τους ευρωπαϊκούς δημοκρατικούς θε­ σμούς και τις ανθρώπινες ελευθερίες. το οποίο το 1924 μετονομάζεται σε ΚΚΕ (Κομουνιστικό Κόμμα Ελλάδας). Όχι. όπως φοβόντουσαν πολλοί. η Θράκη και η Ήπειρος. οι εγχώριοι πλούσιοι και άλλοι που . ο «κομουνιστικός κίνδυνος».000 μεταναστών κατά τη μεταπολεμική περίοδο 1950-1980. που κ ι­ νείται δυναμικά και επιβάλλει στις περισσότερες χώρες δικτατορικά και αυταρχικά καθεστώτα. « Σ ε κάθε χώρα η φασιστική και ριζοσπαστική Δεξιά.

ΑΡΗΣ. αποποιείται κάθε ομοιότητα μαζί τους. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 21 ο κυρτότερος φόβος τους ήταν η κοινωνική επανάσταση έτειναν να συ­ μπαθούν τους Γερμανούς ή τουλάχιστον να μην αντιτίθενται σ' αυ­ τούς». με δεύτερο το γαλλικό· η επιρροή της μεταλλαγμένης Ρωσίας σε Σοβιετική Ένωση περιορίζεται κυρίως στα μέλη του ΚΚΕ. Όταν βρίσκεται μεταξύ των ξένων φίλων του. Από την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία και μετά. Ημερολόγιο ) Με βασιλική εντολή ο στρατηγός Ιωάννης Μεταξάς στις 4 Αυγούστου 1936 επιβάλλει το αυταρχικό καθεστώς του με πρόσχημα τον κομουνιστι­ κό κίνδυνο. Η ελληνική άρχουσα τάξη διασπάται σε αγγλόφιλους και γερμανόφιλους. (Hobsbawm) Το ίδιο συνέβη και στην Ελλάδα. μετά την αφαίρεση χιλιάδων ψήφων για να κατέλθει του 105%. (Σεφέρης. για τους οποίους δεν τρέφει την παραμικρή συμπάθεια. Στην πραγματικότητα η δικτατορία «θεωρήθηκε από τις ηγετικές ομάδες της ελληνικής αστικής τάξης σαν ο κατάλληλος συ­ ντελεστής ασφαλείας για την εξασφάλιση των συμφερόντο^ν τους». Από τα ξένα λόμπι το αγγλικό είναι το ισχυρότερο. η δύναμη του γερμανικού λόμπι στη χώρα αυ­ ξάνεται θεαματικά* οικονομικοί παράγοντες. μεθοδεύουν την επιστροφή στη χώρα του έμπιστου βασιλέα Γεωργίου Β \ που βρίσκεται εξόριστος στην Αγ­ γλία. (Φλάισερ) Ο Γεώργιος επιστρέφει αποφασισμένος να χειραγωγήσει τους Έ λ­ ληνες. διανοούμενοι. Είναι ανόητοι οι Έλληνες. όπως μαρτυρούν αρκετά έγγραφα του Φόρειν Όφις και ο τότε διπλωμάτης Γιώργος Σεφέρης. (Σβορώνος) Η ισχνή δύναμη του ΚΚΕ. Ακριβώς για να προλάβουν ενδεχόμενη διολίσθηση της Ελλάδας προς το γερμανικό στρατόπεδο. Δεν τους αρέσουν». στρατιω­ τικοί προσβλέπουν στη Γερμανία. Η τερατώδης στρατιωτική δύ­ ναμη της Γερμανίας για τους πρώτους είναι απειλή των παραδοσια­ κών οικονομικών και άλλων δεσμών τους με την Αγγλία και για τους δεύτερους είναι η πρέπουσα απάντηση στους κάθε λογής κοινοτικούς επαναστάτες και ταραξίες του κόσμου. δεν μπορεί να αποσοβή­ . το οποίο σε συνεργασία με ορισμένες σοσιαλίζουσες ομάδες έχει 15 έδρες στη Βουλή. Το επίσημο αποτέλεσμα από το δημοψήφισμα-παρωδία είναι 98% υπέρ της μοναρχίας. που μεταφέρει την ατμόσφαιρα των Ανακτόρων: «Κοροϊδεύουν και σνομπάρουν τους Έλληνες. Οι Άγγλοι όμως ελέγχουν πάντα τις εξελίξεις. Σε κάποιες περιοχές η αχρειότητα των εκλογικών υπευθύνων το είχε ανεβάσει έως και 130%. Για το διεθνές ρεζίλεμα της χώρας αρκεί η δήλωση του Δανού πρέσβη πως «ήταν αναμφίβολα η μεγαλύτερη κωμωδία που έχει παιχθεί».

Η Τάξη που επιβάλλει στην Ελλάδα η μεταξική δικτατορία έχει όλα τα φασιστικά γνωρίσματα* από την οργάνωση του αστυνομικού κρά­ τους και της νεολαίας έως τον χαιρετισμό. [. αφού πολλοί από αυτούς γνωρίσουν την περιποίηση της Ασφάλειας -ρετσινόλαδο. Κράτος ολοκληρωτικό». Αν υπερισχύσουν οι Αγγλοι. περισσότερο απ' οποιαδήποτε άλλη τέχνη. 0 εντολοδόχος δικτάτορας αναλύει τη φύση του καθεστώτος στο Ημερολόγιό του: «Η Ελλάς έγι­ νε από της 4ης Αυγούστου κράτος αντικομουνιστικό. Είναι προφανές ότι ο Μεταξάς ελίσσεται· στην αγγλική εφημερί­ δα Daily Telegraph δηλώνει την πραγματική αποστολή του καθεστώ­ τος του: «Ό. Θα έπρεπε καλύτε­ ρα να τον συγκρίνουμε. κι είναι μόνο σ’ αυτό που διαφέρει από τις άλλες συγκρούσεις.22 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ ΠΟ ΥΛ ΟΣ σει το μοιραίο.. Στο Ημερολόγιό του. δεν έχει αμφιβολία για την τύχη της χώρας: «Αν υπερισχύσουν οι Γερμανοί. Οι πραγματικές αιτίες των πολέμων σπάνια ομολογούνται δημόσια. Από τον 19ο αιώνα ο Κλαούζεβιτς έχει κυριολεκτικά ξεγυμνώσει την πραγματική φύση τους. Χιλιάδες κομουνιστές ή απλώς αντιμοναρχικοί συλλαμβάνονται και.. Στις 5 Ιουνίου 1940 η Γαλλία δέχεται τον γερμανικό Blitzkrieg (κε­ 2. «Άξονας» αποκλήθηκε η συμμαχία Γερμανίας . που είναι επίσης σύγκρουση συμφερόντων». . ενόψει του επερχόμενου πολέμου. Η Ελλάς είναι ζωτικό τμήμα της αγγλικής αυτοκρατορικής αμύνης». θα γίνωμεν δούλοι αυτωνών». επειδή φοβάται επίθεση του φασιστικού Άξονα. που καλύπτεται πίσω από μεγαλόστομες πατριωτικές ή θεόπνευστες εξάρσεις και «τρελούς» ηγέτες: «Ο πόλε­ μος είναι μια μορφή των ανθρωπίνων σχέσεων. εμείς θα γίνωμεν δούλοι των. πάγος.κλείνονται στις φυλακές ή εξορίζονται.Ιαπωνίας.2 συμπληρώνει με νόημα: «Αν ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι αγωνιζόντανε πραγματικά για την ιδεολογία που υψώσανε για σημαία. Και. στην οποία προσχώρησε στη συνέχεια και η Ιταλία. Κράτος αντικοινοβουλευτικό. με το εμπόριο. έπρεπε να υποστηρίζουν παντού την Ελλάδα με όλη τους τη δύναμη».] Είναι μια σύ­ γκρουση μεγάλων συμφερόντων ρυθμισμένη με το αίμα. καυτή πιπεριά στον πρωκτό και αλύπητο ξύλο.τι κάνομε γίνεται κατά σύστασιν ή παράκλησιν της Αγγλίας.

βε­ βαιώνει πως «η ηγεσία δεν επίστευεν εις την νίκην. προλέγει την τύχη τους. Αλλά αυτοί οι μι­ κρόσωμοι Έλληνες. δεν φαίνονταν 3. που γνωρίζουν καλά την κατάσταση του Ελληνικού Στρατού. πα­ ρακολουθώντας τους Έλληνες στρατιώτες να βαδίζουν προς το Μέτω­ πο. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 23 ραυνοβόλο πόλεμο) και συνθλίβεται σε ελάχιστες ημέρες· από τα νώ­ τα της εισέρχονται για μερίδιο στη λεία και τα ιταλικά στρατεύματα.1959. . Στις 28 Οκτωβρίου 1940 η Ιταλία επιτίθεται στην Ελλάδα. (Hobsbawm) Οι Ιταλοί μπαίνουν στο ελληνικό έδα­ φος από τα αλβανικά σύνορα.3 Ο Αμερικανός ανταποκριτής των New York Times στην Ελλάδα.ΑΡΗΣ. διευ­ θυντής του Γραφείου Επιχειρήσεων της 8ης Μεραρχίας Ηπείρου. Οι Βρετανοί. η Νορβηγία.10. η Πολωνία. η Ολλανδία. τι πιθανότητες έχουν μπροστά στον ιταλι­ κό στρατό. Ο κόσμος περιμένει την επα­ νάληψη του δράματος. Οι κακόμοιροι. Ο αρ­ χιστράτηγος των ελληνικών δυνάμεων Αλέξανδρος Παπάγος μεταθέτει τις ευθύνες στον Μεταξά· «την απρόκλητον ιταλικήν επίθεσιν της 28ης Οκτωβρίου υπέστη η Ελλάς ούσα σχεδόν ανεπιστράτευτος». αλλά ήθελε να ρίψωμεν μερικούς πυροβολισμούς διά την τιμήν των όπλων». Όχι εντε­ λώς αναίτια όπως συνήθως παρουσιάζεται. δεν δίνουν καμία πιθανότητα σε ελληνική νίκη. «Ήταν νευρώδεις άντρες με λαμπερά μά­ τια.ο στα Βαλκάνια». Δεν ήρθαν να αφήσουν τα κόκαλά τους στην Πίνδο* είναι πάνοπλοι. Ο στρατιω­ τικός ακόλουθος της βρετανικής πρεσβείας προβλέπει «ελληνική συ­ ντριβή» και ο Άγγλος στρατάρχης Μέτλαντ Ουίλσον γράφει: «Η ελλη­ νική κυβέρνηση δεν είχε κάνει κανενός είδους προετοιμασία στην Ήπειρο για να μπορέσει να αντιμετωπίσει αυτή την επίθεση». Με συντονισμένες κινήσεις αντιπερισπασμού «ο ι Βρετανοί επιδιώξανε και επεκτείνανε τον πόλεμ. είπαμε. πολεμούν σκληρά και αρχικά έχουν ορισμένες επιτυχίες. Μόνο κάποια τάγματα Αλβα­ νών που είχαν συγκροτήσει έδειξαν απροθυμία να πολεμήσουν τους Έλληνες και τελικά αυτοδιαλύθηκαν. 28. Ακρόπο?ας. Η χιτλερική Νέα Τάξη εγκαθίσταται θλιβερά στην Ευρώπη. το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο. Προηγουμένως έχουν υποταχθεί στους Γερμανούς η Τσεχοσλοβακία. Οι εισβολείς δεν έχουν καμία σχέση με τις γ ε­ λοιογραφίες των ελληνικών εφημερίδων της εποχής. μισή ώρα πριν από την εκπνοή του τε­ λεσιγράφου που επέδωσαν στον Μεταξά. Ίσως οι μηχανοκίνητες δυνάμεις των φασιστών να έχουν διανύσει ήδη το 1/3 του δρόμου προς την Αθήνα. όπως κι ο πληθυσμός των χωριών. Και από την πρώτη γραμμή άμυνας ο υποστράτηγος Πετρουτσόπουλος.

Καθενιώτης. που πήρε τον πόλεμο στα χέρια του.ο Παπάγος ούτε το στρατη­ γείο του δεν είχε προο^θήσει στο Μέτωπο και η πρώτη του επίσκεψη εκεί έγινε μόλις στις 2 Δεκεμβρίου. είναι γελοίο. αλλά και ανεπαρκέστατα ντυμένες. Ο πόλεμος μεταφέρεται στην Αλβανία· οι πόλεις καταλαμβάνονται η μία μετά την άλ­ λη. Μοιάζει με θαύμα. οπλισμό και αεροπλάνα καταδιώκονται από 15 ελληνικές μεραρχίες όχι μόνο ανεπαρκέστατα οπλισμένες. Ημερολόγιο Τσιάνο.5 4. αλ­ λά ένδοξου τέλους». που περίμεναν στην Αθήνα την είδηση της παράδοσης . Η θέση των Ιταλών γίνεται όλο και πιο δύσκολη. που ενεργεί παρά τις εντολές του αρχιστρατήγου Παπάγου και δίνει την κρίσιμη μάχη στο Καλπάκι. γράφει στην Ιστορία του ο Ρε'ιμόν Καρτιέ. όλο και βορειότε­ ρα». Μετά το πρώτο ξάφνιασμα οι Έλληνες αντεπιτίθενται και από τις 22 Νοεμβρί­ ου απωθούν τον εχθρό εκτός των συνόρων τους. αλλά δεν βρήκε γιατί «το ελληνικό Γενικό Επιτελείο είχε καταλήξει στην ιδέα μιας ηρωικής αντίστασης και ενός γρήγορου. 0 κόσμος αναθαρρεί. καταχώριση 4.1940. Α χυριότζραι στρατηγιχαί φάσεις του Πολέμου 1940-1941 . 27 ιταλικές μεραρχίες με συντριπτική υπεροχή σε εφόδια. Οι Έλληνες υπερβαίνουν τα παραδεκτά με τον πιο φυσικό τρόπο. Είναι ηλίθιο. «Ο ι Έλληνες είναι γυμνοί».ο στρατηγός Δημήτριος Καθενιώτης ερεύνησε αργότερα να ανακαλύψει μία έστω διαταγή επιθετικού περιεχομένου «να την καρ­ φιτσώσει». αλλά πρέπει να ζητήσουμε ανακωχή με τη μεσολάβηση του Χ ίτλ ερ ». Ερήμην του στρατηγικού σχεδιασμού .12. έως απελπιστι­ κή.24 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ να ανησυχούν. και χιλιάδες στρατιώτες με ακρωτηριασμούς από κρυοπαγήματα. που σημαίνει. Δ. που έχει να δει τόσο βαρύ χειμώνα τουλάχιστον 50 χρό­ νια. Τον Δεκέμβριο ο Μουσολίνι ομολογεί την ήττα του: «Τίποτα πια δεν μπορούμε να κάνουμε.4 Απίστευτο. Σε μια παγωμέ­ νη Αλβανία. Το πρώτο βάρος της ιταλικής επίθεσης το σηκώνει το μικρό Απόσπασμα Πίνδου υπό τον συνταγματάρχη Κωνσταντίνο Δαβάκη και την πλάστιγγα κλίνει υπέρ του Ελληνικού Στρατού η 8η Μεραρχία υπό τον στρατηγό Χαράλα­ μπο Κατσιμήτρο. Συνέχιζαν το βάδισμα προς Βορρά. (Σταυριανός) Όλοι αυτοί δεν υπολόγισαν κάτι. εκτός από τις πολεμικές απώλειες. 5. . Είναι η πρώτη ήττα του Άξονα μετά την αποτυχία της γερμανικής αεροπορίας πάνω από τη Μάγχη. Ερήμην της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας. Τον ελληνικό λαό.

(Λάμψας) Στη Γερμανία έχουν μείνει έκπληκτοι με το ελληνικό φαινόμενο.Μεταξάς σαν αλλοεθνής που δεν ενδιαφέρθηκε για την άμυνα της χώρας. Στις φλέβες των Ελλήνων έρεε ινδογερμανικό αίμα και οι Δωριείς ήσαν οι θεμελιωτές του γερμανικού πολιτισμού». τους έλεγε κομπάζοντας ότι οι σημερινοί Έ λ­ ληνες είναι απόγονοι των Δωριέων. και ο Χίτλερ. όλη η ιστορία του κόσμου κοιτάζει την Ελλάδα. «Όλη η γης. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 25 Για πρώτη φορά μετά το 1821 η Ελλάδα βρίσκεται και πάλι στο επίκεντρο του παγκόσμιου ενδιαφέροντος· «το θέαμα του Έλληνα Δα­ βίδ να καταβάλλει τον Ιταλό Γολιάθ προκάλεσε τον παγκόσμιο θαυ­ μασμό». (Clogg) Στη Δύση φουντώνει ξανά ο φιλελληνισμός του περασμένου αιώνα. που δεν διστάζει να μετατρέψει σε τέλμα τη νικηφόρα προέλαση του Ελληνικού Στρα­ τού στην Αλβανία για να μην προκαλέσει τη χιτλερική μήνιν. κατά τον Χίτλερ πάντα. αλτ! Εδώ αρχίζουν τα γαλ­ λικά σύνορα». Η αιωρούμενη καταγγελία ότι οι μόνιμοι αξιωματικοί δεν πολέμη­ σαν στην Αλβανία είναι παντελώς ανυπόστατη. οι οποίοι. λέει ο χιτλερικός υπουργός Άλμπερτ Σπέερ. Αντίσταση) 0 στρατάρχης Ουίλσον δίνει τη δική του εξήγηση: «Εσχημάτισα τό­ τε την εντύπωσιν ότι ο πόλεμος που διεξήγετο εις την Αλβανίαν ήτο πόλεμος του λαού». 0 στρατηγός Σαρλ ντε Γκολ και οι Ελεύθεροι Γάλλοι του κυριολεκτικά παραληρούν: «Ποτέ από την εποχή της Σαλαμίνας η Ελλάδα δεν βρέ­ θηκε σε τέτοιο ύψος». «Προσπα­ θούσαν μόνο να βρουν την ερμηνεία. Ανεπαρκή μέτρα από έναν ανεπαρκή κυβερνήτη. έκανε ορισμένες προσπάθειες αποφυγής του πολέμου και ορισμένες κινήσεις προετοιμασίας. ήταν Άρειοι και ινδογερμανική φυλή. «Τόσο ο Χίτλερ όσο και οι στρατιωτικοί του κατελήφθησαν από θαυμασμό». Αντίθετα με τα κορυ­ φαία στρατιωτικά κλιμάκια. τουλάχιστον όσο και οι έφεδροι· και μάλιστα είχε αναλογι­ κά τις μεγαλύτερες απώλειες. αυτό τον ξερό βραχότοπο». Επίσης είναι παράλογο να αντιμετωπί­ ζεται ο . αυτή τη μικρή γωνιά. στηριζόμενος στις ρατσιστικές του θεωρίες. η πλειονότητα των μόνιμων αξιωματικών πολέμησε. (Σεφέρης. Ακόμη και αν του άξιζε δημόσιος στραγγαλισμός για το πνίξιμο των ελευθεριών του Έλληνα πολίτη και το γελοίο καθεστώς που επέβαλε.ΑΡΗΣ. Μ έρες ) Στις ΗΠΑ οι σύγχρονοι Έλληνες παρομοιάζονται με αρχαίους θεούς. (Μαθιόπουλος. Σίγουρα δεν ήσαν αυτά που έπρεπε· αλλά ούτε και ο ίδιος ήταν αυτός που έπρεπε. . Στα γαλλοϊταλικά σύνορα αναρτάται μια χιου­ μοριστική επιγραφή: «Έλληνες στρατιώτες.

Η ιδέα αντίστασης στους Γερμανούς τους έχει γονατίσει και ορισμένοι στρατηγοί προβαίνουν στο απίστευτο· υποβάλλουν τις πα­ ραιτήσεις τους.000 άνδρες. 0 Παύλος μόνο κατά την επίσκεψή του στην έδρα του στρατηγού Γεωργίου Τσολάκογλου συναντά κάποιον διατεθειμένο να πολεμήσει* τον στρατηγό που θα παρέδιδε τη χώρα.000 στρατιώτες. Ο Χίτλερ δεν μπορεί να επιτρέψει να τρωθεί άλλο το γόητρο του Άξονα. Οι Γερμανοί επιτίθενται πρώτα στη Γιουγκοσλαβία. και συνταγματάρχες αποφασισμένοι να πολεμήσουν αναλαμβάνουν τη δι­ οίκηση μεραρχιών. Η αναμενόμενη γερμανική επίθεση στην Ελλάδα πανικοβάλλει κυ­ ριολεκτικά τους διοικητές και τα επιτελεία των μεγάλων ελληνικών μονάδο:>ν. δημοσίως για «λόγους υγείας».000 αξιωματικοί και 340.26 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ ΠΟ ΥΛΟΣ Νέα Τάξη (2) Αυτό που επιδίωκαν οι Βρετανοί έγινε* έβα?^αν φωτιά και στα Βαλ­ κάνια. να ταχθούν ανοιχτά με το μέρος του. υπογράφοντας μυστικό πρωτόκολλο. Η Γιουγκοσλαβία είχε προ­ σχωρήσει στον Άξονα. Ταυτόχρονος γερμανικός στόχος στις 6 Απριλίου 1941 η Ελλάδα.000. Άθλος των Βρετανών πρακτόρων είναι το αντικυβερνητικό πραξι­ κόπημα που προκαλούν την τελευταία στιγμή. αδερφού του βασιλέα Γεωργίου. με ελάχιστες λαμπρές εξαιρέσεις. Ο πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας Ουίνστον Τσόρτσιλ δεν επιθυμεί τη στρατιωτική εμπλοκή της χώρας του σε μια χαμένη υπό­ . αν και πλησίαζε το 1. λύ­ γισε αμέσως. Η Γιουγκοσλαβία δεν μπόρεσε να ανταποκριθεί στις συμμαχικές προσδοκίες* ο στρατός της. επαναφέροντας την πα­ λινωδούσα χώρα στο στρατόπεδό τους. οι διοικητές και τα επιτελεία των μεγάλων μονάδων είχαν διαβρωθεί από γερμανοπληξία». με δέλεαρ το διαρκές όνειρο: τη Θεσσαλονίκη. Η Βέρμαχτ ανακοινώνει κομπάζοντας ότι για αυτήν την επιτυχία το τίμημα που πλήρωσε ήταν μόνο 150 νεκροί και 400 περί­ που τραυματίες* Γιουγκοσλάβοι αιχμάλωτοι 6. που καιροσκοπούν. (Ζαούσης) Σε επίσκεψη του διαδόχου πρίγκιπα Παύλου. Η αντίστοιχη υπόσχεση του Χίτλερ προς την Τουρκία να της παραχωρήσει τη Δυτική Θράκη δεν πείθει τους Τούρκους. «Λίγο πολύ. Μετά την καταθλιπτική αυ­ τήν περιοδεία επακολουθούν σαρωτικές αλλαγές ηγετών· στρατηγοί αντικαθίστανται ως ηττοπαθείς. στο Αλβανικό Μέτωπο δημιουργούνται πρωτοφανή επεισόδια μεταξύ του διαδόχου και των ηγετών του στρατού.

000 άνδρες. που είχε αφεθεί ακάλυπτος. Ο νικηφόρος στρατός του Αλβανικού Μετώπου.ΑΡΗΣ.000 άνδρες. Πολύ κομψά ο στρατάρχης Ουίλσον ονομάζει αυτήν την αθλιότητα «αδιακρισία». Η εσωτερική κατάσταση είναι τραγική.] εμφανίζονται αδειούχοι στους δρόμους της Αθήνας και στα γύρω χωριά. Μονάδες σκορπί­ ζονται προτού πάρουν επαφή με τον εχθρό· σχέδια δεν εφαρμόζονται. για να μη δημιουργηθούν αντιζηλίες. Οι Βρετανοί θα μιλήσουν αρκετές φορές για προδοσία· και έχουν δίκιο.υπάρχει πληρο­ φορία πως μερικοί απ’ αυτούς αρνήθηκαν να φύγουν με άδεια μόλις πήραν τις διαταγές και βρίσκονται ακόμη στις θέσεις τους. Ανάστατοι κι αγανακτισμένοι στρατιώτες [.. αλλά στις αρ­ χές Μαρτίου αποβιβάζονται στην Ελλάδα μόλις 53.. Οι περισσότεροι στρατιωτικοί ηγέτες ζητάνε συνθηκολόγηση με τη Γερμανία εκλιπαρώντας ή απειλώντας τους πάντες.. Εκεί υπάρχει ισχυρό ελληνοαμερικανικό λόμπι και ευρύτερο φιλελληνικό αίσθημα γιγαντωμένο από τις ελληνικές επιτυχίες στην Αλβανία· ο αντίκτυπος θα ήταν μεγάλος αν η μικρή σύμμαχος χώρα αφηνόταν στην τύχη της. Το Μέτωπο έχει υπονομευτεί εκ των ένδον.] Αυτό που ο Ουίλσον ονομάζει κατ’ ευφημισμό “ αδιακρισία'* μόνο εσχάτη προδοσία μπορεί να χαρακτη­ ρ ισ τεί». Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 27 θεση. Ενώ η ελληνογερμανική σύγκρουση μαίνεται.. 0 Βρετανός υπουργός Εξωτερικών Άντονι Ίντεν υπό­ σχεται 100. Ένας πρόσθετος λόγος που αναγκάζει τον Τσόρτσιλ να βοηθήσει την Ελλά­ δα -έστω και για τα μάτια. ανακαλεί τη διαταγή και κατηγορεί τον Παπαδήμα για εσχάτη προδοσία. (Richter) . [. ο υφυπουργός Στρατιωτικών Νικόλαος Παπαδήμας πλαστογραφεί μια άσχετη διαταγή της κυβέρνησης και τη μετατρέπει σε διαταγή παροχής αδειών σε αξιωματικούς και στρα­ τιώτες που πολεμάνε. Ο νέος πρωθυπουργός Αλέξανδρος Κορυζής που διεδέχθη τον θανόντα στις 29 Ιανουαρίου 1941 Μεταξά. [.. αλλά δεν αντιλαμβάνονται γιατί τους δόθηκαν άδειες. αντιμετωπίζει άμεσο κίνδυνο κύκλωσης από Ιταλούς και Γερμανούς και υποχωρεί ασύντακτα. Είναι βέ­ βαια ταλαιπωρημένοι. Ο Αμερικανός δημοσιογράφος Λερντ Άρτσερ μιλάει ευθέως για τη συγκεκριμένη ενέργεια: «Υπάρχει κάτι που η κοινή γνώμη δεν κατα­ λαβαίνει.. μα για πολιτικούς λόγους είναι δύσκολο να την αποφύγει. 142 άρματα και 650 πυροβόλα. Τα παιδιά δεν μπορούν να το καταλάβουν . σε πανικόβλητα μπουλούκια.είναι οι σχέσεις της Αγγλίας με τις ΗΠΑ. καίριες θέσεις εγκαταλείπονται.] Αυτή η αισχρή διαταγή περιείχε και την πρόσθετη υπόδειξη ότι οι άντρες έπρεπε να πάνε ήσυχα στα σπίτια τους. χωρίς να πουν τίποτα.

28 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Δυστυχώς το περιστατικό δεν είναι μεμονωμένο. Η Γραμμή δεν κάμπτεται πουθενά».. ε ί­ ναι οι καλύτεροι πολεμιστές όλων των εποχών. Ίσως.Κάτω ο μπογιατζής! Πλήθος πολιτών δηλώνουν εθελοντές για το Ελληνογερμανικό Μέ­ τωπο. Η γερμανική υπεροχή είναι συ­ ντριπτική σε άνδρες και δύναμη πυρός. [. [. τόσο πείσμονες και έντονοι όσο δεν είχαν λάβει μέχρι τούδε χώραν εις κανέν άλλο πολεμικόν θέατρον».. Ένας Γερμα­ νός αξιωματικός ζητάει να δει τον επικεφαλής αξιωματικό ενός πολυ­ βολείου που του θέρισε πάνω από 200 άνδρες και παραδόθηκε μόνο αφού εξαντλήθηκαν τα πυρομαχικά του. όπως παραδέχονται. (Λάμψας) Οι Γερμανοί δεν πιστεύουν αυτό που τους συμβαίνει. όπου αυτοκτονεί. με αυτούς τους ακατάβλητους στρα­ τιώτες να τους κυνηγούν ακόμη και μέσα στις στοές των οχυρών που εισχωρούν· να πετάγονται και να τους επιτίθενται με τη λόγχη ακόμη και τραυματίες από τα φορεία. Ο πρωθυπουργός Κορυζής εκθέτει τα γεγονότα στον βασιλέα.. αλλά. που τον κατηγορεί ότι έχασε τον έλεγχο της κατάστασης· ο Κορυζής του φιλάει το χέρι και φεύγει για το σπίτι του. Είναι φανερό πως εκτός των καμφθέντων και μια πέμπτη φάλαγ­ γα της Νέας Τάξης ενεργεί υπέρ των Γερμανών στα στρατιωτικά και πολιτικά κλιμάκια. «χρειάστηκε να πολεμήσουμε σκληρά για κάθε μέτρο εδάφους. Αντιθέτως. ενώ εργατικά σωματεία απευθύνονται στην κυβέρνηση και ζη­ τούν την άδεια να φτιάξουν οδοφράγματα για να υπερασπιστούν την Αθήνα. ο λαός δεν λυγίζει· στην πρωτεύουσα οργανώνονται διαδηλο^σεις με αντιγερμανικά συνθήματα..] Προεκλήθησαν ως εκ τούτου συγκρούσεις εξ εγγυτάτης αποστάσεως.] Οι Έλληνες αμύνθηκαν με λύσσα και το ηθικό τους ήταν ακλόνητο. Αλλά πόσο λίγοι ε ί­ να ι!». Οδηγούν μπροστά του έναν . Οι Γερμανοί μπορεί να έχουν διαβρώσει και να έχουν τρομοκρατή­ σει την ηγεσία. από τα οποία δεν λείπει και το χιούμορ: .. Άγριες μάχες σώμα με σώμα. όμως οι πολεμιστές στα οχυρά του Μακεδονικού Με­ τώπου σώζουν την τιμή της χώρας. [.] Άγριες κατά ξηράν και αέρα έφοδοι δια­ δέχονται η μία την άλλη πάνο:> στη Γραμμή Μεταξά.. Οι απώλειες των Γερμανών είναι με­ γάλες και τους οδηγούν σε ωμότητες ή σε ιπποτισμούς. με το εκπληκτικό θάρρος που δείχνουν. 0 Αμερικανός πρέσβης στην Ελλάδα Μακβί με­ ταδίδει ενθουσιασμένος στις ΗΠΑ: «Ο ι Έλληνες αποδείχτηκαν μεγάλοι μαχητές και ξεπερνούν στη Γραμμή Μεταξά εκείνα που ήδη έκαναν εναντίον των Ιταλών. (Richter) 0 Καρτιέ γράφει πως «ο ι Έλληνες είναι αλλιώτικοι πολεμιστές από τους Γιουγκοσλάβους.

Φώναζαν ζήτω. και ο στρατηγός Τσολάκογλου εξουσιοδοτείται να υπο­ γράψει την παράδοση. Παραμερίζουν τον αρ­ χιστράτηγο Παπάγο και την αξιοθρήνητη παθητικότητα στην οποία έχει περιέλθει. βάσει μυ­ στικής συμφωνίας. που θα στιγμάτιζε την Ελλάδα. αφού η ηγεσία της. και υψώνει τη γερμανική σημαία μόνο μετά την αποχώρηση του ελληνικού τμήματος. μας έραιναν με λουλούδια φωνάζοντας να ξαναρθείτε γρήγορα και ευχαριστούμε για τη βοήθειά σας». Όταν αρχίζει η επική Μά­ χη της Κρήτης. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 29 απλό λοχία. Η Κρήτη καταλαμβάνεται με βαρύτατο γερμανικό τίμημα. τη Συρία και ίσως την Περσία. το Ισραήλ. Σ ε συγχαίρω». το ηθικό του ελληνικού λαού ποτέ δεν κλονίστηκε. [. Η ευφυΐα του στρατάρχη Ουίλσον αποτρέπει μια παραλίγο κα­ ταστροφή. Βασιλική οικογένεια και κυβέρνηση καταφεύγουν στην Κρήτη. προτού συνθηκολογήσει. Λίγο πιο μακριά ένας άλλος Γερμανός επικεφαλής παρατάσσει για τους ίδιους λόγους τους άνδρες του. Οι νικητές των Ιταλών και οι ήρωες του Γερ­ μανικού Μετώπου. Είναι όμως πέραν πάσης αμφιβολίας ότι εκτός από την Κύπρο προ­ σφέρουν στην Τουρκία και τα Δωδεκάνησα με τη συγκατάθεση του Στάλιν· οι Έλληνες θεο^ρούνται δεδομένοι. οι βασιλείς μεταφέρονται στο Κάιρο· οι Βρετανοί αρνούνται την επίσημη εγκατάστασή τους στην Κύπρο. αν βγουν στον Πόλεμο. δεν είχε φροντίσει για τους ξένους που πολεμούσαν στο έδαφος της. όπου λίγο έλειψ ε να τους πάρουν με τις πέτρες.] Σαν περνούσα μέσα από την πόλη. που αργότερα θα επιχειρήσουν να τη διαψεύσουν. Οι στρατιώτες αντέχουν. 0 Τσόρτσιλ θεωρεί πως. εγκαταλελειμμένοι από την ηγεσία τους. την οποία προο­ ρίζουν για δώρο στους Τούρκους. Οι στρατηγοί όχι. . θα μπορούσαν να έχουν κατακτήσει την Κύπρο. Και διατάσσει να τον εκτελέσουν.. Γράφει ο στρατάρχης Ουίλσον: «Αν η πολιτική κατάσταση κατέρρευσε στην Αθήνα. τον Δημήτρη Ίντζο. έχουν επιδοθεί σε έναν πανικόβλητο αγώνα φυγής στα μετόπισθεν. Οι Βρετανοί και οι Γερμανοί είναι μάλλον οι μόνοι που εκτίμησαν το φρόνημα λαού και στρατού. 0 Γερμανός του δείχνει τους νεκρούς λέγοντας: «Τούτο το μακελειό είναι δικό σου έργο. με χαιρετούσαν σαν ήρωα νικητή κι όχι σαν τον διοικητή ενός στρατού που εγκαταλείπει. Μου σκότωσες τους καλύτερους στρατιώτες μου..ΑΡΗΣ. με τις δυνάμεις που έχασαν οι Γερμανοί στο ελληνικό νησί. να τους επιθεω­ ρήσει τιμητικά ο Έλληνας αξιωματικός του οχυρού που εκάμφθη. Μια νέα μ ι­ κρή Δουνκέρκη επαναλαμβάνεται επί ελληνικού εδάφους για το βρε­ τανικό εκστρατευτικό σώμα που ήρθε να βοηθήσει και έμεινε ακάλυ­ πτο.

Κάνει και μια σημαντική εξαίρεση. Τα χρόνια της κρίσης. Hein. από το βιβλίο του Αντρ. Οι άνδρες τον παρακολουθούν με δυσπιστία να τους αναπτύσσει τον έναν και μοναδικό τρόπο αντίστα­ σης που βλέπει* τον ένοπλο αγώνα. Κέδρου Η Ελληνική Αντίστα­ ση 1940-’44. οι Έλληνες αιχμάλωτοι αφέθηκαν και αφήνονται αμέσως ελεύθεροι». 6. στην οδό 3ης Σεπτεμβρίου κοντά στην Ομόνοια. . από εκτίμηση για την ανδρεία στάση αυτών των στρατιωτοί>ν. Μέσα στη φασαρία ένας άνδρας με πολιτικά ανεβαίνει σε κάτι σκαλιά και αρχίζει να τους μιλάει. Τους λέει να κρατήσουν τα όπλα τους γιατί ο πόλεμος δεν τελείωσε· μόλις τώρα αρχίζει. άλλοι δεν έχουν καν πού να πάνε. και από εκεί να συνεχίσουν τον αγώνα. “Der Sieg im Sudosten”. Λίγες ημέρες μετά την είσοδο των Γερμανών. Τα λόγια του όμως ηχούν τιαράδοξα. που μόλις έχει γυρίσει και αυτός από το Μέτωπο. F.6 Η συνθηκολόγηση στέλνει χιλιάδες απελπισμένους Έλληνες στρα­ τιώτες στην Αθήνα· άλλοι δεν έχουν τρόπο να γυρίσουν στον τόπο τους. Σε ένα από αυτά. / Επίσημα κείμενα υπουργείου Εξωτερικών V Ράιχ. Κόκ­ κινου 1942-1945. Σίγουρα πολλοί τον θεωρούν παράφρονα. συνεχίζει να τους παροτρύνει να επιστρέφουν στα χωριά τους. από το βιβλίο του Κ. που εξοργίζει τους ταπεινωμένους Ιταλούς: « Γ ι ’ αυτό. Τα επεισόδια δεν λείπουν. Το επεισόδιο παίρνει δια­ στάσεις καθώς μαζεύονται όλο και περισσότεροι στρατιώτες για συ­ μπαράσταση. ο φλογερός κήρυκας. Η εξωτερική του εμφάνιση δεν τους κάνει καμιά εντύπωση. λέει τα ίδια σε μια ομάδα πολιτών που συγκεντρώνει τη νύχτα της 15ης Μαΐου σε ένα αλσύλλιο της Καισαριανής.30 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Και ο Χίτλερ στις 4 Μαΐου 1941 σε λόγο του στο Ράιχσταγκ: «Η ιστορική αμεροληψία με υποχρεώνει να διαπιστώσω πως απ’ όλους τους αντιπάλους που μας αντιτάχθηκαν ως αυτή τη μέρα μόνο ο Έ λ­ ληνας στρατιώτης μπόρεσε να πολεμήσει με ανδρεία και περιφρόνη­ ση προς τον θάνατο ίση με τη δική μας». μια μεγάλη ομάδα στρατιωτών διαμαρτύρεται για τον ξυλοδαρμό ενός συναδέλφου τους από κάποιον αστυνομικό. Τριγυρνούν ανέστιοι και ρακένδυ­ τοι στους δρόμους μιας πρωτεύουσας που περιμένει με αγωνία την είσοδο του κατακτητή. Ούτε ρωμαλέος είναι ούτε καλοντυ­ μένος* ένας απλός δεκανέας. Θανάσης Κλάρας. Αλλά ο κ.

Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 31 Το αντάρτικο. στη χρήση ασυρμάτου και εκρηκτικών για την περίπτωση κατοχής της χώρας. αν και συχνά επανέρχεται. ότι απόλυτο μ ’ άλλα λόγια ήταν το χάος που άφηνε πίσω». Η ψυχοτονωτική ιστορία του στρατιώτη που πέφτει τυλιγμένος με τη σημαία δεν αποδείχτηκε ποτέ. Εκείνος υπάκουσε. (Hammond) Ο θρύλος της αδούλοοτης πόλης αρχίζει από τους φλεγματικούς Άγ­ γλους. επαληθεύεται πλήρως και στην Ελλάδα. τυλίχτηκε με την ελληνική σημαία και αυτοκτόνησε πέφτοντας από τον βράχο». «σ ε κάθε χώρα θα βρούμε αρκετά ιδιοτελή καθάρματα». μπήκαν στην πόλη και πρόσταξαν τον φρουρό της Ακρόπολης να κατεβάσει την ελληνική σημαία. απο­ κλειστικά αντιπάλους της δικτατορίας. Ψυχική αποστράτευση Οι Γερμανοί καταλαμβάνουν μια χώρα που έχει εγκαταλειφθεί στην τύχη της. αλλά τους αρέσει να τον ακούνε. αργότερα την ίδια εκείνη μέρα.. ιδεολογικού πρωθιερέα του ναζισμού. Η όλη επιχείρηση παρέμεινε άγνωστη στο γερμανόφιλο επιτελείο της κυβέρνησης Μεταξά για ευνόητους λόγους. η επί τέσσερα χρόνια παροπλισμένη πολιτική ηγεσία της χώρας δη­ . Οι ίδιοι άνθρωποι που υπηρέτησαν τη βασιλική δικτατορία της 4ης Αυ­ γούστου γίνονται πρόθυμοι υπηρέτες και των κατακτητών. Το νέο ’21 όπως επαναλαμβάνει κάθε λίγο. (Κανελλόπουλος) Οι Αγγλοι έχουν και πάλι προνοήσει.. Ο στρατηγός Τσολάκογλου σχηματίζει κυβέρνηση επιλέγοντας στελέχη από ένα πλήθος στρατιω­ τικών και πανεπιστημιακών που συνωστίζονται προς υπουργοποίηση. «Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου δεν είχε προετοιμάσει τ ί­ ποτα για το ενδεχόμενο της κατοχής. Η Αθήνα και ολόκληρη η Ελλάδα έχουν πλημμυρίσει από πάνοπλες στρατιές και ο κ. Ένας από τους Άγγλους εκπαιδευτές π ε­ ριγράφει την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα: «Ο ι δρόμοι ήταν έρη­ μοι και τα παραθυρόφυλλα κλειστά. [. Σύσσωμη. Τα λόγια του δεν φαίνεται να έχουν λογική. Δεν τον πιστεύουν. Κλάρας τούς μιλάει για αντάρτικο στα βουνά. Έμειναν κλειστά κι όταν οι Γερμανοί. Η πρόβλεψη του Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ.ΑΡΗΣ. Η γερμανική πολεμι­ κή μηχανή έχει ισοπεδώσει την Ευρώπη.] δεν είχε οργανώσει στην Αθήνα ούτε έναν πυρήνα που να χρησιμεύσει σαν σύνδεσμος με το ελεύθερο κράτος που θα ’φεύγε. Με την έναρξη του Πολέμου ένα βρετανικό τμήμα ειδικών αποστο­ λών ήρθε στην Ελλάδα και εκπαίδευσε πάνω από 300 Έλληνες.

29. Ευτυχώς το σχέδιο δεν προωθήθηκε. «Σ το εξής δεν πρέπει να σκέπτεται κανείς την Ελλάδα χωρίς να φέρει πρώτα στον νου του εκείνες τις γυναίκες που πήραν τις σκούπες απ’ τα χέρια των Βρετανών αιχμαλώτων που σκούπιζαν τους δρόμους για να κάνουν στο πόδι τους αυτήν τη δουλειά* τα χαμίνια των δρόμων. αγνοεί τις κυβερνητικές νουθεσίες και απειλές και προ­ σπαθεί να βοηθήσει τους Βρετανούς στρατιώτες που δεν πρόλαβαν να διαφύγουν. Ο πρώτος Στρατιωτικός Διοικητής της Ελλάδας στρατηγός Γκέοργκ φον Στούμε επισκέπτεται τον αρχιεπίσκοπο Χρύσανθο και του ζητάει να τελέσει δοξολογία στη Μητρόπολη για την είσοδο των Γερμανών στη χώρα. Μολονότι μουδια­ σμένος αρχικά. 30 Απριλίου 1941) κ. 0 Χρύσανθος αντικαθίσταται σε λίγο από τον ευπροσάρμοστο Δαμα­ σκηνό. [. Η Ελλά­ δα θα πληρώσει με αιματηρούς αγώνες το -απίστευτο για την εποχή- . Όταν ο απλός λαός κάνει τέτοιες πράξεις.. που έριχναν τα τσιγάρα.32 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ λώνει την ικανοποίησή της για το νέο κυβερνητικό σχήμα και καλεί τους Έλληνες να υπακούσουν λες και το πρώτο ζητούμενο είναι η παθητικότητά τους.κ.ο.] χρειάζεται και η ψυχική αποστράτευσις των Ελλήνων». επειδή βοήθησαν Βρετανούς αιχμαλώτους να δραπετεύσουν. 0 λαός όχι μόνο «είνα ι πενήντα χρόνια μπροστά» (Λένιν) από την κυβέρνησή του. (Η Καθημερινή .λπ.] Με την ψυχικήν αποστράτευσιν θα αισθανθώμεν την λύτρωσιν». που ορκίζει τους πάντες και συνδιαλέγεται με τους πάντες. η γερμανόφιλη πλευρά με τον υπουργό Στρατιω τι­ κών στρατηγό Γεώργιο Μπάκο σχεδιάζει τη συγκρότηση ελληνικής λε­ γεώνας που θα πολεμήσει στο πλευρό των χιτλερικών κατά της Σο­ βιετικής Ένωσης. (Woodhouse) Στο άλλο άκρο. επηρεάζει κι αυτός την ιστο­ ρία των ανθρωπίνων σχέσεων* όχι όμως με τον ίδιο τρόπο όπως οι πο­ λιτικοί ούτε για τους ίδιους λόγους».1940 «Ο πό­ λεμος ετελείο^σε. μέσα στα φορτωμένα με Βρετανούς αιχμαλώτους καμιόνια κα­ θώς περνούσαν* τις οικογένειες που πέθαναν στο στρατόπεδο του Χα'ιδαρίου. όπως είχε αρνηθεί να τους υποδεχτεί μαζί με τον στρατηγό Χρήστο Καβράκο και τον δήμαρχο Αμβρόσιο Πλυτά· ούτε δέχεται στη συνέχεια να ορκίσει την κυβέρνηση Τσολάκογλου. Η ευχάριστη έκπληξη έρχεται από τη θρησκευτική ηγεσία. Οι λογοκρινόμενες εφημερίδες πλειοδοτούν σε πα­ ρόμοιες παραινέσεις. αλλά έχει και άλλο ήθος..].. ( Εστία . εξαιτίας της έντονης ιταλικής αντίδρασης και της δυναμικής απάντησης των Ελλή­ νων αντιστασιακών [ανατίναξη των γραφείων της γερμανόδουλης ΕΣΠΟ (Εθνικο-Σοσιαλιστικής Πατριωτικής Οργάνωσης) κ.. Στην Κατοχή το προϋπάρχον σχίσμα λαού και ηγεσίας γίνεται άβυσσος.4. απ’ τα οποία κέρδιζαν το ψωμί τους. Ο αρχιεπίσκοπος αρνείται. «Διά την πραγματικήν ειρήνευσιν [.

ΑΡΗΣ. τα φρικαλέα εγκλή­ ματα και οι δηώσεις της υπαίθρου δικαιώνουν εκείνους που θεωρούν τη Βέρμαχτ τον ειδεχθέστερο στρατό που συγκροτήθηκε ποτέ στην Ευρώπη. Αλλά τα ολοκαυτώματα των ελληνικών χωριών.Ελληνικό Τμήμα της ΚΔ. Μόνο που όλα αυτά ήσαν ένας ρητορικός υπερεπαναστατισμός της Κομιντέρν αφού «στην πράξη το κίνημα ούτε ανέμενε ούτε ήταν προ­ ετοιμασμένο να καταλάβει την εξουσία οπουδήποτε». Προηγουμένως κάθε κόμμα έχει αποδεχτεί 21 σκληρούς όρουςο 16ος επιτάσσει: «Όλες οι αποφάσεις των συνεδρίων της ΚΔ. και δημιούργησαν κατά τα πρότυπα του λενινιστικού κόμματος μια ελίτ «επαγγελματιώ ν επαναστατών» πλήρους απασχόλησης γιατί «στην επικείμενη μάχη. απομακρύνοντας σοσιαλιστικά και εργατικά κόμματα. Όπως γράφει ο Έρικ Χόμπσμπαουμ. (Clausewitz) Επαναστάτες Το ελληνικό Κομουνιστικό Κόμμα διαθέτει αυτό που στερούνται τα άλλα κόμματα· την ιδεολογία. Η Κομουνιστική Διεθνής (ΚΔ. Η πρόσδεση και η άκριτη υποταγή του στην Κομουνιστική Διεθνή. Κομιντέρν ή Γ' Διεθνής). «Ο ι υψηλά πολιτισμένοι λαοί διεξάγουν και μπορούν να διεξάγουν πολέμους εξίσου θηριώδεις με κείνους που ονομάζονται βάρβαροι». που ιδρύθη­ κε το 1919 από τον Λένιν. οι ομαδικές εκτελέσεις αθώων. δηλαδή τη Σοβιετική Ένωση. Τα κομουνιστικά κόμματα που γίνονται δεκτά θεωρούνται «τμ ή ­ ματα» της Κομουνιστικής Διεθνούς και αυτό συνοδεύει υποχρεωτικά τον τίτλο τους· π. μετατρέπουν τον διεθνισμό σε βρόχο.χ. θέση δεν υπήρχε παρά μόνο για στρατιώτες». Ένας μύθος που έντεχνα προώθησε η γερμανόφιλη αστική τάξη για αντίβαρο στην αγγλική καταδυνάστευση είναι ο σεβασμός των «π ο λι­ τισμένων» Γερμανών προς την Ελλάδα. 0 καίριος ιστορικός και κοινωνικός ρόλος του ελληνικού ΚΚ ευτελίστηκε σε σοβιετικού ακολούθου. Οι όροι εισδοχής στην Κομιντέρν είναι άτεγκτοι. οι Σοβιετικοί διέσπασαν το διεθνές ερ­ γατικό κίνημα. Κομουνιστικό Κόμμα Ελλάδας . Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 33 προνόμιο να είναι η μόνη χώρα που ούτε ένας στρατιώτης της δεν πο­ λέμησε στο πλευρό του Άξονα και οι πολίτες της εξαιρέθηκαν από την υποχρεωτική εργασία στη Γερμανία. Αλλά πάσχει από την ίδια ασθένεια με τα υπόλοιπα· την εξάρτηση. είναι η πολυεθνική της επανάστασης. καθώς .

πολύ περισ­ σότερο από στρατιωτική πειθαρχία και συνοχή. Έδωσε ακόμη και σε μικρές οργανώσεις δυσανάλογη αποτελεσματικότητα. δεν λαμβάνεται υπόψη . (Hobsbawm) Με υπαγόρευση της Κομιντέρν οι Κούτβηδες αναγκάζουν το ΚΚΕ να δεχτεί θέσεις που συγκρούονται με την ελληνική πραγματικότητα και την εθνική συνείδηση. οι λεγόμενοι και «Κούτβηδες». εξορίες ούτε καν το εκτελεστικό απόσπασμα. καταδιώκονται από τους συντρόφους τους και μερικοί πληρώνουν τη διαφοροποίηση με τη ζωή τους. φυλακίσεις. κάπως αόριστα είναι η αλήθεια. αν δεν δεχθεί μια σιδερένια πειθο:ρχία. Εννοείται πως η μαρξιστική προϋπόθεση του διεθνισμού. επειδή το Κόμμα μπορούσε να εμπνέει (και να επιβάλ­ λει) εκπληκτική αφοσίωση και αυτοθυσία στα μέλη του. και ολοκληρωτική συ­ γκέντρωση στην εκτέλεση των κομματικών αποφάσεων με κάθε τίμη­ μα». Το ελληνι­ κό Κομουνιστικό Κόμμα μετατρέπεται σε καθαρά λενινιστικό* ένα συ­ μπαγές σώμα ολοκληρωτικά αφοσιωμένων και πειθαρχημένων ακτιβιστών.συγκρίνεται με την ανακάλυ­ ψη των χριστιανικών μοναστικών και άλλων ταγμάτων στον Μεσαίω­ να. η πολιτική γραμμή του ΚΚΕ να απορρέει από την ελληνική πραγματι­ κότητα.34 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ και της Εκτελεστικής Επιτροπής είναι υποχρεωτικές για όλα τα κόμ­ ματα που ανήκουν στην Κομουνιστική Διεθνή». που δεν υπολογίζουν βασανιστήρια. Το 1924 έρχονται από τη Μόσχα στην Ελλάδα οι πρώτοι απόφοιτοι του ΚΟΥΤΒ (Κομουνιτσέσκαγια Ουνιβερσιτά Τραβαγέρων Βαστόκ Κομουνιστικό Πανεπιστήμιο Εργαζομένων Ανατολής). Υπάρχουν στο Κόμμα αυτοί που πιστεύουν στην αντιγραφή του σοβιετικού επαναστατικού μοντέλου και αυτοί που το αντιμετωπίζουν κριτικά και θέλουν. εξουδετερώνοντας κάθε εσωτερική αντίσταση. «Το “ κόμμα νέου τύπου'" του Λένιν -τρομερή καινοτομία της κοι­ νωνικής μηχανικής του εικοστού αιώνα. Η χειραγώγηση του Κομουνιστικού Κόμματος Ελλάδας δεν ήταν απλή ούτε αναίμακτη. Νέοι αγώνες αρχίζουν μεταξύ των στελεχών που αναδείχτηκαν εδώ και εκείνων που ήρθαν από τη Μόσχα. δεν ασκεί αναμφισβήτητη επιβολή». και αν ο κεντρικός οργανισμός του δεν έχει πλατιά δικαιοδοσία. ότι «μπορεί να γίνει πραγματικότητα όταν το κάθε έθνος είναι απόλυτα κυρίαρχο στο σπίτι του». Αποστολή τους είναι να μπολσεβικοποιήσουν το ΚΚΕ. ότι το Κόμμα δεν θα μπορέσει να εκπλη­ ρώσει τον επαναστατικό ρόλο του «αν δεν είναι οργανωμένο κατά τον πιο συγκεντρωτικό τρόπο. Όσοι αμφισβητούν το σοβιετι­ κό μοντέλο απομονώνονται. πα­ ρόμοια με τη στρατιωτική πειθαρχία. και να το συμμορφώ­ σουν με τον 12ο όρο της ΚΔ.

ά. εθνική υποχώρηση. Μιχαηλίδη. Α. πρόκειται για μια απα­ ράδεκτη. Ζαχαριάδη. κρατούνται εκεί και θα εκτελεστούν την εποχή των με­ γάλων σταλινικών εκκαθαρίσεων. Αποστολίδης κ. από κάθε άποψη. αφού έχουν προβεί σε εξευτελιστική αυτοκριτική για να επιζήσουν. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 35 από τους ενδιαφερόμενους. την πραγματική δύναμη μέσα στο ΚΚΕ την είχε πάντα μια κλειστή . Είναι όμως γνοοστό πως άσχετα από το πρόσωπο του Γραμματέα. Αργότερα δια­ φοροποιούνται για το ίδιο θέμα οι ηγετικοί Π. αφού το τέλος της ΕΣΣΔ προηγήθηκε του δικού του. Μόλις φτάνουν στη σοβιετική πρωτεύουσα. Στο τέλος του ίδιου χρόνου η Κομιντέρν. Θ. Πουλιόπουλος. Το ΚΚΕ γίνεται εύκολη λεία για τους πολιτικούς αντιπάλους του και κλονίζεται σοβαρά. τους αφαιρούνται τα διαβατήρια. εκ των οποίων αρ­ κετοί δραπετεύουν από τις φυλακές για να ανταποκριθούν στην πρό­ σκληση. Σ. Εκατοντάδες μέλη του οδηγούνται στις φυλα­ κές με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας* πολλά σημαντικά στε­ λέχη αποχωρούν . Κωνσταντινίδη (ή Ασημίδη ή Ευσταθίου) και Γ.Γ. Αν και η απόφαση παρέμεινε νεκρό γράμμα έως την επίσημη αλλαγή της το 1935. Δύο μόνο διασώζονται και επιστρέ­ φουν αργότερα στην Ελλάδα. με βάση μια λίστα ονομάτων που συνέταξε το έμπιστο στέλεχος Γιάννης Ιωαννίδης και ενέκρινε ο φυγόδικος τότε στη Μόσχα Νίκος Ζαχαριάδης. που υποχρεώθηκε από την Κομιντέρν να συναινέσει στην αυτονόμηση της Μακεδονίας και της Θράκης εν ονόματι των μειονοτήτων που κα­ τοικούσαν στις δύο περιοχές. καλούνται στη Σοβιετική Ένωση οι ηγέτες των ανταγωνιζόμενων πλευρών γύρω στα 38 στελέχη. έχοντας εκκαθαρίσει το κομματικό πεδίο. Η Κομιντέρν επεμβαίνει με ανατριχιαστική ωμότητα. 0 Ζαχαριάδης σύντομα εκτοπίζει τους άλλους δύο και χρίεται έξω­ θεν Γενικός Γραμματέας του ελληνικού Κόμματος. Κορδάτος. Γ. Έναν αριστερίστικο εξτρεμισμό. ο οποίος σε έκτακτες περιπτώσεις θα μπορούσε να εκλεγεί και από τον εδώ κομματικό μηχανισμό. Το τραγικό λάθος του ΚΚΕ έγινε το 1924. Οι πάντες πειθαρχούν. διορίζει στην καθοδήγηση του ελληνικού ΚΚ μια μυ­ στική τριμελή γραμματεία εκ των Ν. Χαϊτάς και οι εσο^τερικές αντιθέσεις εξακολουθούν. Μάξιμος.ΑΡΗΣ. που έδωσε το πρόσχημα στη δεξιά προπαγάνδα να ταυτί­ σει τον διεθνισμό με την εθνική μειοδοσία. και τον κοινωνικό επανα­ στάτη με υποψήφιο προδότη. Τσίπας και 1". Από τότε και έως τις ημέρες μας όλοι οι γραμματείς του ΚΚΕ διορίζονταν απευθείας από τη Σοβιετική Ένωση και όλοι είχαν άδοξο τέλος πλην του Χαρίλαου Φλωράκη. Το 1931. ο Γιώργης Σιάντος και ο Κώστας Θέος. Σιάντος στην Κατοχή. όπως οι Α.

το “ Κόμμα”. Η διαλεκτική υποτάχθηκε στη μονολιθικότητα· η εσωκομματική δημοκρατία στην προσωπολατρία· κάθε άλλη γνώμη πέρα από τη δική του και της έμπιστης σέχτας που τον περιβάλλει ισοδυναμεί με προδοσία. με ασύγκριτες οργανωτικές ικα­ νότητες και άμετρο τυχοδιωκτισμό. ενώ εκείνοι είναι οι πρώτοι διδάξαντες· η δι­ κή τους «δεύτερη πατρίδα».οικογενειακός. Για την κατοχική περίοδο που εξε­ τάζεται εδώ. Ο νέος Γραμματέας οργάνωσε τους συντρόφους του και εξόντωσε τη συντροφικότητα. για το δικό της μέλλον». Ευφυής. Το ΚΚΕ εισέρχεται σε ολισθηρό δρόμο.ερωτικός ή φιλικός. Πέτρος Ρούσος και ίσως ένας δύο ακόμη. για τη δική της επανάσταση. η διεθνής εργατική τάξη παλεύει για τη δική της λευτεριά. το ΚΚΕ είχε αποκτήσει το ακριβές σταλινικό του αντίγραφο. Φοβόντουσαν περισσό­ τερο την καθοδήγηση. όπως λέγανε τότε οι κομουνιστές. (Χατζής. τη «δεύτερη πατρίδα». Κα­ τακεραυνώθηκαν για αυτό από τους πολιτικούς τους αντιπάλους ως απάτριδες και προδότες. το ΚΚΕ μεταβάλλεται σε κόμμα τόσο πρωτόγονο όσο και οι εισαχθείσες άγριες σταλινικές μέθοδοι π ει­ θάρχησης των μελών του. από τον ταξικό εχθρό». σε αυτήν την ομάδα ανήκουν οι Ζαχαριάδης. Το Κόμμα θα αποκτήσει μεταφυσική υπόσταση· στον βωμό της κομματικότητας πρέπει να θυσιάζεται κάθε άλλος δεσμός . Για την ελληνική παράδοση με τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα και το έντονο πνεύμα ανεξαρτησίας. Στο πρόσωπο του Ζαχαριάδη. Είναι συγκλονιστική η δήλωση του Θανάση Χατζή. «παλεύοντας για την υπεράσπιση της Σοβιετικής Ρωσίας.36 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ομάδα. Γραμ­ ματέα της ΟΚΝΕ (Ομοσπονδίας Κομουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας) και αργότερα Γραμματέα του ΕΑΜ: «Μέσα στο ΚΚΕ και στην ΟΚΝΕ εξαπλώθηκε ένας χωρίς προηγούμενο φόβος. επιβάλλει το μοντέλο του αφοσιωμένου κομματάνθρωπου. παράτολμος. Ιωαννίδης. δυναμικός. σημείο ιδεολογικής ταύτισης και ολο­ κληρωτικής εξάρτησης από το 1830. όπως διατυπώνεται στη διάσημη φράση του Γκράμσι. Υπήρξε ο δαίμων του Κόμματος. Το δόγμα που καθορίζει τη δράση των Ελλήνων επαναστατών. το οποίο θα επικρατήσει από τότε. Η τυφλή υπακοή των μελών του ΚΚΕ στη Σοβιετική Ένωση. που διατηρούσε ιδιαίτερη σύνδεση με τη Μόσχα και αποτελούσε την πραγματική καθοδήγηση. Κάποιες φορές τα όρια της κομματικής π ει­ θαρχίας συγχέονται με τον νόμο του ισχυροτέρου και την προσωπική εκδίκηση. είναι η Μεγάλη Βρετανία. είναι ότι. του μόνου που έμεινε ζωντανός από την πρώτη αποστολή Κούτβηδων. Ρίζες) . είναι πλέον δεδομένη.

Αντί η καθοδήγηση να απαλλάξει τα απλά έστω μέλη από το «αμάρτημα» της υπογραφής. η παρουσία των Μικράσιατών προσφύγων. Το ΚΚΕ κυριολεκτικά συντρίβεται. πεθαμένοι».7%). χαφιέδες. Αυ­ τό που απομένει είναι μόνο 2. αλλά εκείνοι προσπαθούσαν να κατευνάσουν με συνεχείς παραχωρήσεις τη γερμανική επιθετικότητα και να τη στρέψουν εναντίον της ΕΣΣΔ.) . Ύψιστο κομματικό προσόν ανεδείχθη η αντοχή στο ξύλο. (Από το 1934 ο Στάλιν επιδίο^κε με μεγάλη επιμονή την αντιχιτλερική συμμαχία με τους Αγγλογάλλους. υπέγραψε το Σύμφωνο μη Επίθεσης με τη Γερμανία με την ελπίδα να κρατήσει τη χώρα του έξω από τον Πόλεμο. η σχετική ευκολία με την οποία το αποδιοργάνωσε ο υφυπουργός Ασφαλείας Κωνσταντίνος Μανιαδάκης. υποστηρίζουν το σταμάτημα του Πολέμου. Οι λιγοστοί ελεύθεροι κομουνιστές. Χιλιάδες δεν αντέχουν· υπογράφουν και γυρίζουν στα σπίτια τους σωματικά και ψυχικά ερείπια.000 ανυποχώρητοι άνθρωποι στη φυλα­ κή ή την εξορία. που τον θεωρούν εσωτερική ιμπεριαλιστική υπόθεση. Με την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου ο κρατούμενος από τη δικτατορία Ζαχαριάδης γράφει μια «ανοιχτή επιστολή» προς τον ελ­ ληνικό λαό και τον καλεί να πολεμήσει τον εχθρό με κάθε μέσο. άφησε τους πάντες στον κανιβαλισμό της Ασφάλειας. Η Ασφάλεια χρη­ σιμοποιεί τη βενιζελικής έμπνευσης δήλωση μετανοίας και αποκήρυ­ ξης των κομουνιστικών ιδεο3ν και βασανίζει απάνθρωπα τους συλληφθέντες για να υπογράψουν. φοβούμενος πλέον ότι θα μείνει μόνος απέναντι στον Χίτλερ. Η διαβολικότητα του Μανιαδάκη και η δογματική ακαμψία της ηγεσίας στέρησαν από το Κόμμα πιστά και ικανά στελέχη με ανθρώπινα όρια στον σωματικό πόνο.ΑΡΗΣ. συνεπείς σε αυτήν τη γραμμή. και την ανατροπή της δι­ κτατορίας Μεταξά. Με τίποτα όμως το ΚΚΕ δεν συνιστά κίνδυνο για το καθεστώς όπως ισχυρίστηκε ο Μεταξάς· απόδειξη. η «διόρθωση» της θέσης του ΚΚΕ στο Μακεδονι­ κό και η εκλογική συνεργασία με ομάδες σοσιαλιστών προκαλούν μια κάπως μεγαλύτερη προσέλευση ψηφοφόρων (5. Οι δηλωσίες είναι «προδότες. έχοντας το στίγμα του δηλωσία και την περιφρόνηση των παλιών τους συντρόφων. αλλά οι περισσότεροι σύντροφοί του το καταγγέλλουν για χαλκευμένο. Ο Μα­ νιαδάκης δημοσιεύει το γράμμα του. Ο Στάλιν.Σοβιετικής Ένωσης και η γνωστή θέ­ ση της Κομιντέρν «ο πόλεμος είναι καθαρά ιμπεριαλιστικός» άλλη γραμμή υπαγορεύουν. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 37 Το 1935 η συνεχιζόμενη Μεγάλη Ύφεση. Το Σύμφωνο μη Επίθεσης της 23ης Αυγούστου 1939 Γερμανίας .

εκείνοι θα τους ελευθέρωναν. Δεν τους αφήνει ο Μουστάκιας. ο κυρίως υπεύθυνος του δράματος Ιωαννίδης έτρεφε την ψευδαίσθηση ότι. Θανάσης Κλάρας (2) Μπορούσε να γίνει δικηγόρος όπως ο πατέρας του και ο μεγαλύ­ τερος αδερφός του. Αρκετοί φυλακισμένοι και εξόριστοι κομουνιστές. και τον Ζαχαριάδη. Να ακο­ λουθήσει την μποέμικη ζωή των διανοούμενων φίλων του στην Αθήνα. όπου πλεονάζουν οι αγράμμα­ τοι εργάτες. όταν ήρθε η σειρά της Σοβιετικής Ένω­ σης να υποστεί τη γερμανική επίθεση. Όπως στην Ακροναυπλία. η συμπεριφορά των στελεχών της δικτατορίας δεν αλλάζει έναντι των κομουνιστών. μυθικό πρόσωπο για κάθε κομουνιστή της εποχής.. Να γίνει συνεπής κομματικός και να ανέλθει γρήγορα στην ιεραρχία του Κόμματος. έχει πει ότι εκεί πέρα είναι κομουνι­ στές». . [. Εννοείται πως ο «Μουστάκιας» είναι ο Στάλιν. Μια έμμεση επιβεβαί­ ωση παρέχει και ο ίδιος: «Το Γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο δεν το ε ί­ δαμε με κακό μάτι. Μεγαλοκτηματίας στην πατρική περιουσία που του προσφέρθηκε. Με ελάχιστες φω­ τεινές εξαιρέσεις οι φρουρές των φυλακών παραδίδουν τους Έλληνες πολιτικούς κρατουμένους στους ξένους κατακτητές» ανάμεσά τους. αφού οι Σοβιετικοί είχαν συμμαχήσει με τους Γερμανούς. (Hobsbawm) κ. έλεγε: Δε θα ρίξουνε εδώ μπόμπες οι Γερμανοί. αναλαμβάνοντας πρωτοβου­ λία. Όπως προκύπτει. αιφνιδιάστηκε τόσο που τρύ­ πωσε στο προσωπικό του καταφύγιο και κρύφτηκε εκεί για ημέρες φοβούμενος λαϊκή εξέγερση εναντίον της μονοκρατορίας του. «Υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι για λίγες ημέρες ο ίδιος ο Στάλιν είχε χάσει τόσο πολύ το ηθικό του ώστε ετοιμαζόταν να συν­ θηκολογήσει». κατορθώνουν να αποδράσουν· άλλοι. όταν μας πέφταν οι μπόμπες αποπάνω. αδρανούν..] Αφού ο γερο-Μάγγος. που οι Γερμανοί τον στέλνουν στο Νταχάου. όπου οι κρατούμενοι κομουνιστές είχαν την τραγικότερη μοί­ ρα όλων* παραδόθηκαν από την ίδια την κομματική καθοδήγηση στους Γερμανούς με συνέπεια οι περισσότεροι αργότερα να εκτελεστούν. Να παραμείνει ως γεωπόνος στο Δημόσιο. Να δει πιο σοβαρά τη δημοσιογραφία και να κάνει καριέρα σαν τον μικρότερο αδερφό του. υπακούοντας σε ένα αναι­ τιολόγητο και παράλογο κομματικό δέον. Δεν φανταζόταν τότε ο γερο-Μάγγος ότι το πρόσωπο του μύθου του.38 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ ΠΟ ΥΛΟΣ Όταν υποδουλώνεται η Ελλάδα.

κατάσταση φτώχειας». νοοτροπία και πρόσωπα και δεν μένει για πολύ. Βουτυρά. της Αγγλίας 560 και της Αμερικής 690. Ιστορία) Έχει σημασία ότι ο κ. που ετοίμαζε προνοητικά για αυτόν ο πατέρας του. Ταγκόπουλου κ. Ευρώπης είναι 300 με 400 δο­ λάρια. για να γίνει κα­ λά. όσο θελ­ κτική και αν παρουσιάζεται. Στο Δημόσιο. (Ψυρούκης. Ήρθε στον κόσμο στις 27 Αυγούστου 1905 στη Λαμία και γίνεται διαρκής πονοκέφαλος για τους γύρω του. Το 35% του πληθυσμού βρίσκεται σε κατάσταση πείνας. στην οποία σχεδόν αμέσως προσχωρεί. Και το μεγάλο ρίσκο της εποχής είναι η ιδέα της κοινωνι­ κής επανάστασης. έρχεται σε σύ­ γκρουση με κανονισμούς. ρίχνεται άρρωστος στο παγωμένο ποτάμι. Μαζί με άλλους κοινωνικά απροσάρ­ μοστους ή ύποπτων πολιτικών φρονημάτων ποτίζει τηλεγραφόξυλα να ανθήσουν. όταν των χωρών της Δ. Άλλωστε όλη η κατάσταση την εγκυμονεί.ΑΡΗΣ. Αρνείται να δεχτεί μια σοβαρής έκτασης γεωργική επιχείρηση.τι δουλειά τύχει και συνδέεται με τον συ­ μπατριώτη του και πολιτικό του μέντορα Τάκη Φίτσιο. καταλήγει σχεδόν φυσιολογικά στον πειθαρχικό ουλαμό Καλπακίου. «Το ετήσιο κατά κεφαλήν εισόδημα των Ελλήνων την εποχή του ’40 είναι 61 δολάρια. που τον μυεί στις ιδέες της Οκτωβριανής Επανάστασης. Η άναρχη συμπεριφορά του και οι νεανικές παρέες του είναι όνειδος για την εύπορη και ευυπό­ ληπτη οικογένειά του.ά. Το 1925 καλείται για τη στρατιωτική του θητεία* αν και έχει επιλεγεί για τη Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών. γυρίζει για λίγο στη Λαμία και μετά φεύγει πάλι για την Αθήνα* κυνηγάει πάντα τη μεγάλη περιπέ­ τεια. Κλάρας δεν είναι ούτε προλετάριος ούτε άν­ θρωπος χωρίς στον ήλιο μοίρα. κάνει ό. για να επιβιώσει. Στο σχολείο τον ανέχονται έως το σχολαρχείο. Μετά από μια περίοδο έντονου διαβάσματος και θεωρητικών συζητήσεων συνεχίζει να αισθάνεται ανικανοποίητος. Εκεί. το 37% μόλις που καλύπτει τις βασι­ κές ανάγκες . Δεν τον ενδιαφέρει μια προδιαγεγραμμένη. που διορίζεται το 1922 ως γεωπόνος. Κατηφόρη. Όταν απολύεται από τον στρατό. και εξοικειώνεται με το ξύλο και το πειθαρχείο. Επιδιώκει την επαναστατική ανατρο­ . άνετη ζωή.ξέρει πως χωρίς ρίσκο θα είναι χωρίς εν­ διαφέρον. Με τον Φίτσιο συχνάζουν στους κύκλους των νέων διανοουμένων με παρόμοιες κοινωνικές ανησυχίες* Βάρναλη. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 39 Όμως ο κ. και λόγω διαγωγής τον αποκλείουν από το γυμνάσιο* μόλις που κα­ τορθώνει να αποφοιτήσει από την Αβερώφειο Γεωργική Σχολή της Λάρισας. Θανάσης Κλάρας δεν χωράει πουθενά. και εγκαταλείπει τη Λαμία προκειμένου να γνωρίσει την περιπέτεια της Αθήνας.

Κλάρας θέλει να αλλάξει τον κόσμο και δεν ορρωδεί προ ουδενός. τις εξορίες και το ανελέητο ξύλο που γεμίζουν τιμητικά τον κομματικό φάκελό του.α.40 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ πή από περίσσευμα συνείδησης για την κοινωνική ανισότητα και την εξαθλίωση που είναι βυθισμένη η χο5ρα. στην περίοδο της Κατοχής. θα τους προστατεύσει από τη δολοφονική μανία της στα­ λινικής ηγεσίας του Κόμματος. Γνο^ρίζεται προσωπικά με τον Ζαχαριάδη. που του προσφέρει ακό­ μη περισσότερη δράση. [. στα τυπογραφεία. Μιζέρια. Μόνο τον Ζαχαριάδη δ εί­ . και σώζει τον Γραμματέα του Κόμματος αρπάζοντάς τον μέσα από τα χέρια της Ασφάλειας· ήταν κατηγορούμενος για τον φόνο του αρχειομαρξιστή Ηλία Γεωργοπαπαδάκου και αντιμετώπιζε πολύ βαριά καταδίκη. Σχεδιάζει και πραγματοποιεί κομματικές απο­ στολές που απαιτούν τόλμη και ψυχραιμία. Ε ί­ ναι παντελώς απροσάρμοστος και προκαλεί την αποστροφή το^ν ζη­ λωτών* καπνίζει. είναι αθυρόστομος και καβγατζής. δεν ανεβαίνει στην ιεραρχία. Δουλεύει στις οικοδομές. Γράφει δυναμικά ρεπορ­ τάζ στον Ριζοσπάστη . πιο ώριμος και αυτονομημένος πολιτικά. δεν θα το θυμηθεί. Δεν σέβεται κανένα από τα θέσφα­ τα.. Η συνεχής αναφορά του στη μιζέρια που μαστί­ ζει τους ανθρώπους θα του φορτώσει το προσωνύμιο «Μ ιζέριας».. ερωτεύεται. του υπόσχεται ο Ζαχαριάδης. αστειεύεται με όλα. παρ' όλες τις φυλακίσεις. Παρόλο που είναι χρόνια στο Κόμμα. Κατά τον γκουρού της κομματικής ορθοδοξίας Ιωαννίδη. Αίγινας κ. Κλάρα. Από τις τάξεις του ΚΚΕ πέρασαν ιδεολόγοι και τυχοδιώκτες. (Αργότερα. Το 1929 προσχωρεί στο ΚΚΕ και ρίχνεται στην περιπέτεια της επα­ ναστατικής δράσης. αυτό δεν θα το ξεχάσω ποτέ.] Πάντα είχε το αλήτικο στοιχείο πάνω του». Οι δυναμικές λύσεις που προκρίνει στις περισσότερες των π ερι­ πτώσεων. τότε που πρέπει. θα υπερασπι­ στεί τους αιρετικούς συντρόφους και. πίνει. όπως γράφει ο τροτσκιστής ηγέ­ της Πάμπλο. προκαλεί επικίνδυνους αντιπερισπασμούς στην Αστυνομία. για να ξεφύγουν καταδιωκόμενοι. που θα χρησιμοποιεί συνθηματικά και ο ίδιος σε κομματικές συναντήσεις και αποστολές.) Ο κ. πα­ τριώτες και ξενόδουλοι. στους υπονόμους. τραγουδάει. αλλά. μα ποτέ τέτοιος μπελάς σαν τον κ. οργανώνει αποδράσεις από τις φυλακές Συγγρού. η αδιαθεσία του να δεχτεί χωρίς ανταπόδοση τη βία των αστυνομικών καταγράφονται ως αρνητικά. αγωνιστές και δικτατορίσκοι. γράφει άρθρα για την εφημερίδα του Κόμματος και παίρ­ νει δυναμικά μέρος στην πάλη για ιδεολογική καθαρότητα εναντίον των τροτσκιστών και των αρχειομαρξιστών. «είχ ε μια τάση στην αλητεία.

Χρειάζεται ασφαλώς τεράστια ψυχική δύναμη για να συνεχίζει κά­ ποιος τα καλαμπούρια όταν οι βασανιστές τού έχουν ευνουχίσει άγρια την ερωτική ικανότητα. από την Ιστορία της Αντίστασης 19ά0-’45. το θάρρος και η ψυχραιμία του. Αυτήν τη φο­ ρά τον βρήκα διαφορετικόν απ’ ό. Αντιθέτως. Απηυδισμένοι. έως τη δακρύβρεχτη. ενώ για τον κ. όμως παρ" όλα αυτά είχε κάποια αλλαγή. Μερικές φορές η δολοφονία με τη συνηθισμέ­ νη εκπαραθύρωση είναι προτιμότερη από τα βασανιστήρια.. πληροφορίες κ.ΑΡΗΣ.7 διηγείται ένας συγκρατούμενός του. όπου κρατείται και ο Ζαχαριάδης. Αυτό φαινόταν και από το γεγο­ νός ότι είχε σοβαροποιηθεί. που φτά­ νουν έως το πετάλωμα των ποδιών (περίπτωση Χρήστου Μαλτέζου) και σε ακόμη χειρότερα. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 41 χνει να υπολογίζει· κατά κάποιον τρόπο ο αναμφισβήτητος δυναμι­ σμός τους εφάπτεται. Όταν συλλαμβάνεται για τελευταία φορά το 1938 από τη μεταξική δικτατορία.. Συνέντευξη Ηλ.μα ότι εκτός της υπογραφής δεν έκανε καμία άλλη υποχώρηση* κατάδοση συντρόφων. Κλάρας τα υπομένει αλύγιστος.] Στην παλικαριά ήταν δοκιμασμένος. «Τον ξαναντάμωσα στις φυλακές της Αίγινας το 1938. που τον θέλει να υπογράφει επειδή βασάνιζαν μπροστά 7. Για την υπογραφή της Κέρκυρας έχει αναπτυχθεί έκτοτε ολόκληρη μυθολογία· από την ηρωική εκδοχή πως υπέγραψε με εντολή Ζαχαριάδη.τι τον ήξερα. Σε λίγο στην «ησυχία» της φυλακής και εν03 καμία ορατή απειλή δεν φαίνεται να υπάρχει. Βέβαια για τον Γραμματέα καταγράφεται ως αρχηγικό γνώρισμα. τον στέλνουν στην Αίγινα. Δεν υπάρχει τίποτα που να τον φοβίζει. Τον Ιούνιο του 1939 ο κ. [. η Ασφάλεια εφαρμόζει ξανά πάνω του όλες τις βάναυσες μεθόδους της. με την ίδια πάντα φιλοσοφία: «Αυτοί κάνουν τη δουλειά τους κι εγώ τη δική μου». τα καλαμπούρια του ήταν μετρημένα». Ακόμη και τα βασανιστήρια της Ασφάλειας τα αντιμετωπίζει δίχως εκείνο τον βου­ βό. . Κλάρας μεταφέρεται στην Κέρκυρα. Καρρά (Ηρακλή).ά. «καρτερικό ηρωισμό» του μάρτυρα μιας πίστης. Είναι απολύτως εξακριβωμένο από το Κόμ. κάνει το απίστευτο* υπογράφει δήλωση αποκήρυξης του ΚΚΕ και αποφυλακίζεται. οι σύντροφοί του στην καθημερινή κομματική δουλειά τον θαυμάζουν και τους εντυπο^σιάζουν το χιούμορ. Οι επαναστάτες καταδικάζουν την επαναστατικότητα. Φαίνεται ότι είχε πάθει κάποια αλλαγή. Κλάρα θεωρείται εξτρεμισμός και στοιχείο λούμπεν. αλλά με χλευασμό και ειρωνεία για τους βασανιστές του· στάση εντελώς ασυνήθιστη για κομουνιστή. για να μπορέσει να εκτελέσει κάποια σοβαρή αποστολή. 0 κ.

σε άλλα μέτωπα. βουλγαρική. απομονωμένος από τον κό­ σμο που του ταίριαζε* τους επαναστάτες. Ερυθρός Σταυρός: 1941-1943. Το πιθανότερο είναι πως ο κ. όπως οποιοσδήποτε αποκηρύσσει το Κόμμα. μαζί με άλλους συντρόφους του. προτιμάει τον ελιγμό. 0 πληθυσμός των πόλεων καταδικάστηκε σε θάνατο από πείνα* μό­ νο στην Αθήνα τον χειμώνα του 1941 οι νεκροί υπερβαίνουν τις 150.42 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΑΟΣ του την υποτιθέμενη αρραβωνιαστικιά του. Χωρίς δράση δεν αναπνέει. 250. Δεν είναι καθολική εξέγερση. BBC: 1941. Η Ελλάδα χωρίστηκε σε τρεις ζώνες κατοχής: γερμανική. Κλάρας δεν ανήκει στη χορεία των χριστιανοκομουνιστών μαρ­ τυρούν για να αφήσει να τον φάνε τα λιοντάρια ή η φυματίωση στα μπουντρούμια. Αντίσταση Κάθε αντίσταση είναι ανεπαρκής. Οι Βούλγαροι ενέσκηψαν ακολουθώντας τους Γερμανούς και διεκδικώντας πάλι τη Μακεδονία. τα τρόφιμα εξαφανίστηκαν. . Καταρρέει και καταφεύγει στο ποτό· βυθίζεται τόσο που μόνο η κήρυξη του πολέμου θα τον συνεφέρει και θα ξαναγυρίσει στον παλιό εαυτό του. Επιστρέφει στην Αθήνα «δηλωσίας». Αλλά για αυτό είναι υπέροχη. επανάσταση που θα φέρει την ποθούμενη ελευθερία. πιο δίκαιου κόσμου. Οι κατακτητές φέρθηκαν ως κατακτητές· επέβαλαν τρομοκρατικά την παρουσία τους και στράγγισαν κάθε δυνατότητα ανθρώπινης διαβίωσης. ιταλική. Από τον ζωντανό εντα­ φιασμό με τις ιδέες του. Και για αυτούς είναι πια πεθαμένος. Οι Έλληνες ξέρουν ότι η ελευθερία τους διακυβεύεται μακριά. ωστόσο ανοίγουν και αυτοί το δικό τους. με όλα τα λάθη και τις μικρότητες. Ο Μουσολίνι σαρκάζει: 8. Άλλωστε μια τέτοια θέ­ ση υποστήριζε από καιρό. χωρίς όμως να κατορθώσουν να πείσουν την άκαμπτη κομματική ηγεσία. είναι οι μόνοι που έχει κάτι κοινό μαζί τους· το όραμα ενός νέου. Με όλα τα στραβά.000.8 Η κατάσταση εξελίσσεται τόσο τραγική ώστε «τον Δεκέμ­ βριο συζητήθηκε ένα σχέδιο για απομάκρυνση των παιδιών από τη χώ­ ρα» (Woodhouse) για τη συνέχιση της φυλής. Η ζωή έγινε εφιάλτης· το νό­ μισμα εξευτελίστηκε. Αλλά την πρωτοβουλία του θα την πληρώσει ακριβά.000. 0 ψυχισμός του δεν αντέχει και δεύτερο τραύμα. Είναι μόνο αντίσταση· ένας λαός υπό κατοχή που συνεχίζει να μάχεται. 500.000.

και αντιστασιακές οργανώσεις ξεφυτρώνουν ακατάπαυτα. Τον δεύτερο χρόνο. (Φλάισερ) Η απόφασή τους είναι προφανής* εγκατέλειψαν τους Έλληνες στο μεγαλύτερο θανατικό από πείνα που γνώρισε κατεχόμενη ευρωπαϊκή χώρα. ή να αποδεχθούμε τη μείωση του ελληνικού πλη­ θυσμού από την πείνα. με την υφαρπαγή της γερ­ μανικής σημαίας στην Ακρόπολη από τους Μανόλη Γλέζο και Λάκη Σάντα. τη Μακεδονία.. Απλοί πολίτες και χαμηλόβαθμοι αξιωματικοί αναλαμβάνουν πρω­ τοβουλία. οι συνεχείς ληστρικές επιδρομές των ξέ­ νων στρατιωτών απειλούν καθημερινά τα εναπομείναντα. Και η ύπαιθρος υποφέρει. τη Ρούμελη. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 43 «Ο ι Γερμανοί πήραν από τους Έλληνες ακόμη και τα κορδόνια των παπουτσιών τους». . Η χαλύβδινη πλάκα τρόμου με την οποία οι κατακτητές σκέπασαν τη χώρα ραγίζει από τις πρώτες κιόλα ημέρες στην Κρήτη. η σίτιση του πληθυσμού βελτκύθηκε αισθητά. 0 αποκλεισμός που επέβαλαν στην Ελλάδα τον πρώτο χρόνο της Κατοχής τής στέρησε τα τρόφιμα που ανέκαθεν εισήγε και της απέκλεισε κάθε δυνατότητα να πάρει βοήθεια από άλλες χ<ύρες. καθώς και τη μεταστροφή των διαθέσεών του.] Πρέπει να ζυγισθούν πολύ αποφασιστικά τα υπέρ και τα κατά πριν αποφασί­ σουμε να εγκαταλείψουμε τους Έλληνες σε λιμοκτονία». « Ε ί­ ναι σημαντικό να έχουμε έναν υγιή πληθυσμό 7 1/2 εκατομμυρίων αγ­ γλόφιλων Ελλήνων. Οι Βρετανοί ζυγίζουν ψυχρά τα δεδομένα σύμφωνα με επίσημο έγγραφο του Ουόρνερ στις 11 Ιουλίου 1941. για να ενισχύσουμε τη μεταπολεμική θέση μας στην Ανατολική Μεσόγειο. (Sekendorf) Αυτό που συνήθως παραλείπεται να αναφερθεί είναι η τεράστια ευ­ θύνη και των Βρετανών για τον λιμό. Κάποιοι ψυχωμένοι άνδρες φροντίζουν να κρύψουν τα όπλα που εγκατέλειψε ο Ελληνικός Στρατός* άλλοι παίρνουν από νωρίς τα βου­ νά. ενώ η ντό­ πια «παράδοση» ζωοκλοπής και ληστοτροφίας αναβίωσε θεαματικά. την καταστροφή της υγείας του -κυρίως ra v παιδιών-. τη Θεσσαλία. Ένας λαός που θέλει ψωμί και ανε­ ξαρτησία δεν μπορεί να συμβιβαστεί με μια πιο γενναιόδωρη μερίδα ψω μιού». (Hobsbawm) Πόσο μάλλον ένας λαός με την αγάπη στην ελευθερία και τις αγωνιστικές παραδόσεις των Ελλήνων. Δεν υπάρχει πιο εκρηκτικό μείγμα από την υποδούλωση και την ανέχεια* «ο ι πιο φοβερές εξεγέρσεις είναι εκείνες που συνδυάζουν εθνικά και κοινωνικά στοιχεία. [. μέσα στην ίδια την Αθήνα.. όταν θα αρθεί ο βρετανικός αποκλεισμός.ΑΡΗΣ. Επιπλέον. Το επιβληθέν από τα στρατεύματα κατοχής παρακράτημα στην αγροτική παραγωγή μειώνει απελπιστικά την ήδη ανεπαρκή διατρο­ φή των χωρικα>ν.

που για την εξωνημένη πολιτικοστρατιωτική ηγεσία είναι εγκληματικές πράξεις και για τη λουφάζουσα επιπολαιότητες. σε μια χώρα διχασμένη. που είχε επαναπαυτεί στο Σύμφωνο μη Επίθεσης Γερμανίας . μετάδοση πληροφοριών με ασυρ­ μάτους. προκηρύξεις. όλες οι αντιστασιακές οργανώσεις που δημιουργήθηκαν είχαν δι­ πλό στόχο: απελευθερωτικό και κοινωνικό. άλλες έχουν να παρουσιάσουν κάποια μικρή ή μεγαλύτερη δράση: αναμετάδοση ειδήσεων. E A Μ Η πρωτοβουλία για τη δημιουργία του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου ανήκει στους κομουνιστές* αυτές τις δυο τρεις εκατοντάδες που κατορθώνουν να δραπετεύσουν από τις φυλακές και τα ξερονήσια. με τις αλληλοαναιρούμενες θέσεις του.ΕΣΣΔ. σαμποτάζ.44 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Άλλες περιορίζονται έως το τέλος της Κατοχής στην καρδιά των ιδρυ­ τών τους. ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ. Στις καταστατικές διακη­ ρύξεις τους εμφανίζουν τα ίδια σχεδόν μεταπολεμικά κοινωνικά ορά­ ματα* η εν συνεχεία θανάσιμη αντιπαλότητά τους αλλού θα πρέπει να αναζητηθεί. φυγάδευση ξένων ατρατιωτών. κινήθηκε για αντίσταση μόνο μετά τις 22 Ιουνίου 1941. τον χαρα­ κτήρισε «πατριω τικό». Το ελληνικό ΚΚ παράλληλα με τις προσπάθειες ανασυγκρότησής του αρχίζει επαφές με ηγέτες και προσωπικότητες των άλλων κομμά­ των στο πλαίσιο του κοινού αντιφασιστικού και πατριωτικού αγώνα. συνθήματα στους τοί­ χους. Οι τρεις μεγαλύτερες. αλλά και τα μεταπολεμικά χρόνια ήσαν το ΕΑΜ. όταν η Γερμανία επιτέθηκε στη Σοβιετική Ένωση. Αυτό δεν είναι τό­ σο παράδοξο. . που. τουλάχιστον όσο παρουσιάζεται στην αριστερή βιβλιο­ γραφία. Το παράδειγμα το έδωσε ο Στάλιν. με διαλυμένους θε­ σμούς επί μία 15ετία (1925-1940) και παντελούς ανίκανη πολιτική ηγε­ σία. Η διάθεση των παλαιών αστικών κομμάτων για συνεργασία με το Κο­ μουνιστικό Κόμμα είναι μηδαμινή έως ανύπαρκτη. για να κινητοποιήσει τους αδρανούντες λαούς της ΕΣΣΔ. Οι Έ λ­ ληνες κομουνιστές εγκατέλειψαν τις αυταπάτες τους και ο πόλεμος από «εσωτερική υπόθεση» των ιμπεριαλιστικών δυνάμεοον έγινε αντι­ φασιστικός και πατριωτικός. Όπως ήταν επόμενο. αυ­ τές που σημάδεψαν την κατοχική περίοδο. Δεκάδες οι ευγενικές απόπειρες. Η καθοδήγηση του ΚΚΕ. Το ΚΚΕ έχει καταφέρει να γίνει αναξιόπιστος πολιτικός συ­ νομιλητής. ενώ μια ολόκληρη εποχή πριν για κάθε κο­ μουνιστή η λέξη «πατριο^της» ήταν συνώνυμο του «προδότης». την ταξική αδιαλ­ λαξία και το καθημερινό σχεδόν χυδαίο υβρεολόγιο κατά πάντων.

παράγραφος 2. η οποία είχε συνθηκολογήσει με τους Γερμανούς. αμέσως μετά την εκδίωξιν των ξένων κατακτητών. Στις περισσότερες δυτικές κοι­ νωνίες η άρχουσα τάξη θεώρησε όχι μόνο καθήκον. σχεδόν κόμματασφραγίδες. ούτε τον μυστικό πόλεμο στις πόλεις ήθελαν ν’ αναγνωρίσουν ως σημείο επαφής και συνεργασίας μεταξύ όλων μας». Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 45 Έτσι. ο μοιραίος Ιωαννίδης. πίσα) από αυτόν.χ. με βά- . αλλά αναφαίρετο δικαίωμα και θέμα τιμής να ηγηθεί του πολέμου ή της αντίστασης της χώρας της. (Clogg) Η μόνη ίσως εξαίρε­ ση αστού πολιτικού που αναμείχθηκε στην Αντίσταση είναι ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Σύμφωνα με το ιδρυτικό του ΕΑΜ. και εξασφάλισαν απο­ φασιστικό προβάδισμα στην Αντίσταση. και στις 27 Σεπτεμβρίου 1941 υπογράφε­ ται το ιδρυτικό του ΕΑΜ από τους Λεύτερη Αποστόλου του ΚΚΕ. οι αστοί ακολούθησαν τον άγνωστο μέχρι τότε στρατηγό Ντε Γκολ εναντίον της νόμιμης κυβέρνησής τους. αν δεν τον έπαιρναν αυτοί.. Αντιθέτως. που έπρεπε να ξέρουν ότι. Απόστολο Βογιατζή του ΑΚΕ (Αγροτικού Κόμματος Ελλάδας) και Χρήστο Χωμενίδη του ΣΚΕ (Σοσιαλιστικού Κόμματος Ελλάδας). οι αστοί πολιτικοί τού ανταποδίδουν τα ίσα.] ούτε τη Μέση Ανατολή ήθελαν ν’ ακούσουν οι περισσό­ τεροι ούτε των βουνο^ν τον αγο^να να πάρουν στα χέρια τους. αλλά πολύ σύντομα συλλαμβάνεται από τους κατακτητές και θα τον διαδεχτεί ο Θανάσης Χατζής του Κ Κ Ε. Μόνο ορισμένα μικρά κόμματα προσωπικοτήτων. Στη Γαλλία π. σκοπός του Με­ τώπου είναι: «α ) Η απελευθέρωσις του Έθνους μας από τον σημερινόν ξένον ζυγόν και η απόκτησις της πλήρους ανεξαρτησίας της χώρας μας και β) Ο σχηματισμός προσωρινής κυβερνήσεως του ΕΑΜ. κινητοποιούνται. θα τον έπαιρναν άλ­ λοι. Ουσιαστικός καθοδηγητής της οργάνωσης θα είναι όλη την κατοχι­ κή περίοδο ο Γραμματέας του Κόμματος Σιάντος και βεβαίως. στην Ελλάδα ήταν πρόδηλη «η ανικανότητα και η απροθυμία του παραδοσιακού πολιτι­ κού κόσμου να προσφέρει καθοδήγηση».. ο οποίος δεν κρύβει την απογοήτευσή του για τη στάση των συναδέλφων του: «Μ ε είχε οδυνηρότατα ξενίσει το γ ε­ γονός ότι [. μοναδικός σκοπός της οποίας θα είναι η προκήρυξις εκλογοόν διά συντακτικήν εθνοσυνέλευσιν. Πρώτος Γραμματέας του ΕΑΜ θα αναλάβει ο Λεύτερης Αποστόλου.ΑΡΗΣ. Ηλία Τσιριμώκο της ΕΛΔ (Ένωσης Λαϊκής Δημοκρατίας). Το απογοητευτικό είναι πως δεν αναλαμβάνουν ούτε μόνοι τους κάποια αντιστασιακή πρωτοβουλία. είτε αρνούμενοι κά­ θε επαφή με το Κομουνιστικό Κόμμα είτε κωλυσιεργώντας στις απα­ ντήσεις τους.

Έχει υπό σύσταση μια αντιμοναρχική οργάνωση που την ονομάζει «Ε Δ Ε Σ » (Εθνικό Δημοκρατικό Ελληνικό Σύνδεσμο) και παράλληλα διατηρεί σύνδεση με το ΣΜΑ (Στρατηγείο Μέσης Ανατο­ λής) με σκοπό να ηγηθεί ενός ένοπλου απελευθερωτικού αγώνα. μα πολιτικά ε ί­ . ενώ οι Αγγλοι θα αναλάβουν τον εξοπλισμό και τη χρηματοδότηση της οργάνωσης. ένας σπουδαίος άνδρας· ο αντιμοναρχικός φιλόλογος Κομνηνός Πυρομάγλου. καθώς θεωρούσαν τον Γιάν­ νη Ζέβγο (δάσκαλο Γιάννη Ταλαγάνη) τον πιο ακραίο του ΚΚΕ. Είναι το μαζικότερο λαϊκό κίνημα από την ίδρυση του νέου Ελλη­ νικού Κράτους μέχρι σήμερα. Πραγματικός αρχηγός του ΕΔΕΣ θα εί­ ναι πάντα ο Ζέρβας. Το ΕΑΜ ξεπέρασε κατά πολύ τις προσδοκίες των εμπνευστών του· γιγα­ ντώθηκε σε ένα μαζικό πατριωτικό κίνημα. συναντιέται με πολιτικούς και στρατιωτικούς ηγέτες. 0 Ζέρβας κρύβει το αφερέγγυο όνομά του σε μια πενταμελή Διοικούσα του ΕΔΕΣ. και καταλήγει σε αυτόν που του έχουν συ­ στήσει να αποφύγει· τον στρατηγό Ναπολέοντα Ζέρβα. πανούργος και ριψοκίνδυνος. Είναι απεσταλμένος του εξόριστου στρατηγού Νικολάου Πλαστήρα για να οργανώσει μια δημοκρατική κίνηση στην Ελλάδα με σκοπό την αποτροπή της επανόδου του βασι­ λέα μετά την απελευθέρωση. Προτάσσοντας το όνομα του δημοφιλούς Πλαστήρα. αφού διέσχισε όλη την κατεχόμενη Ευρώπη. χαρτοπαίχτης και καλοπερασάκιας. που αρνούνται κάθε ανάμειξη σε αντιστασιακές ενέργειες. ο οποί­ ος μετατρέπεται σε αντιστασιακή οργάνο^ση με υποτιθέμενο αρχηγό τον καθ' όλα ανίδεο Πλαστήρα. iva ο λαός αποφανθεί κυριαρχικώς επί του τρό­ που της διακυβερνήσεώς του». ο στρατηγός στερείται πα­ ντελώς της έξωθεν καλής μαρτυρίας. Το καταστατικό του ΕΔΕΣ. όπως συχνά διατυπωνόταν. Το ΕΑΜ διακηρύσσει ότι δέχεται στις τάξεις του ισότιμα όλους τους Έλληνες που θέλουν να αγωνιστούν εναντίον των καταχτητών. ανε­ ξαρτήτως της πολιτικής τους τοποθέτησης· «ενότητα από τον Ζέβγο ως τον Βασιλιά». Για άλλα τον στέλνει ο στρατηγός και άλλα ο Πυρομάγλου κάνει. Γνωστός κινη­ ματίας.46 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑΡΓΓΟΠΟ ΥΛΟ Σ σιν την αναλογικήν. που είχε ήδη ετοιμαστεί από τον Ζέρ­ βα. δεν αναφέρει τίποτα για απελευθερωτικό αγώνα. Είναι όμως ικανός. Μια ολονύχτια συζήτηση μεταξύ Πυρομάγλου και Ζέρβα ήταν αρ­ κετή για να συνεννοηθούν και να συμφωνήσουν. με υπαρχηγό τον Πυρομάγλου. στο οποίο βρήκαν στέγη όλοι οι Έλληνες που φλέγονταν από το όραμα της ελευθερίας. Ε ΔΕ Σ Στις 23 Σεπτεμβρίου 1941 φτάνει από τη Γαλλία.

σε στενή συνεργασία με τους Άγγλους συγκροτεί το φθινόπωρο του 1942 την αντιστασιακή οργάνωση ΕΚΚΑ (Εθνική Και Κοινωνική Απελευθέρο^σι) με τον νεαρό πολιτικό και πρώην βουλευ­ τή Γεώργιο Καρτάλη και τους δικηγόρους Δ. Στην 1η παράγραφο θέτει σκο­ πό «να εγκαθιδρύσει εις την Ελλάδα το δημοκρατικό πολίτευμα. δεν θα καταφέρει να προσελκύσει αξιόλογο αριθμό οπαδών. το οποίο νωρίς θα εγκαταλείψει για να ακολουθή­ σει άλλους. Και στις τρεις οργανώσεις αναμειγνύεται. ο συνταγματάρχης Δημήτριος Ψαρρός είναι εξαρχής προσανατολισμένος σε αυτήν τη μορφή αντίστασης. αρχηγός παράλληλα του πρώτου βρετανικού δικτύου κατασκοπείας στην Ελλά­ δα «Προμηθέας». πληροφορίες και μαχητές για να αισθάνονται «σαν τα ψάρια στο νερό» κατά τη διατύπωση του Μάο Τσε-τουνγκ. σο­ σιαλιστικής μορφής» και αποκλείει οποιαδήποτε συνεργασία με τους βασιλόφρονες. σε κάποια κρησφύγετα. θα εξα­ σφαλίσει στους αντάρτες τροφοδοσία. που θεωρού­ σαν ανέφικτο τον ανταρτοπόλεμο. κατάλληλα οργανωμένος. Οι εδαφικές πτυχές θα τους δώσουν τη δυνατότητα να αναδιπλώνονται. Ου παντός Οι δύο βασικές προϋποθέσεις για την ανάπτυξη ένοπλου αγώνα στην ύπαιθρο είναι ο «φίλιος πληθυσμός» και το «βάθος πεδίου». λίγο πολύ. αμετάκλητα και μοιραία για τον ίδιο. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 47 ναι εξαιρετικά τολμηρό για την εποχή. Η οργανωμένη βάση και η απήχηση του ΕΔΕΣ στους πολίτες δεν θα φτάσει ποτέ σε μεγάλους αριθμούς. πιο περίπλοκους δρόμους. Έτσι. 0 φιλικά διακείμενος πληθυσμός. ότι χωρίς την αγγλική συνδρομή κάθε αυτόβουλη κίνηση είναι κατα­ δικασμένη. Κατάβολο και Α. Όταν η προ5τη προσπάθειά του στη Μακεδονία αποτυγχάνει. Καψαλόπουλο. . δεν πτοείται· μόνο που πείθεται. αν και το πολιτικό της πρόγραμμα ελάχιστα διαφέρει από το πρόγραμμα του ΕΑΜ. δη­ λαδή η ευνοϊκή μορφολογία του εδάφους. E Κ Κ A Σε αντίθεση με τους περισσότερους στρατιωτικούς. απρό­ σβλητα κατά το δυνατόν από τον τακτικό στρατό. Η ΕΚΚΑ. ο πολυπράγμων δημοκρατικός συνταγματάρχης Ευριπίδης Μπακιρτζής. όποτε χρειάζεται.ΑΡΗΣ.

Μόνο άντρες με ακραίο. δεν δημιούργησαν ούτε τότε ούτε αργότερα αντιστασιακά κινήματα στα βουνά».. αλλά χτυπήθηκαν άγρια από τους κατακτητές και δεν κατόρ­ θωσαν να σταθούν· εξοντώθηκαν ή αναγκάστηκαν σε αυτοδιάλυση. όποος η Γαλλία. και οι μη εξοικειωμένοι Αμερικα­ νοί στρατιώτες χάνονταν οι ίδιοι. Η δοκιμασμένη ορθόδοξη γραμμή για το Κόμμα είναι οι μαζικοί αγώνες στις πόλεις.] Κρύψε τα όπλα και τον οπλισμό σου κι ετοιμάσου να αποδείξεις στα πέρατα του κόσμου [. φα­ νατικό ενθουσιασμό επιχειρούν την οργάνωση μιας τέτοιας μορφής αντίστασης».000 προκηρύξεις δηλώνει τους σκοπούς του: «Από σήμερα αρχίζει ο νέος αγώνας μας στα βουνά και στα φαράγγια. που με 2. έχει προλάβει να χτυπήσει τους Ιταλούς στη Στυλίδα. και η ηγεσία αποδοκιμάζει σαν εξτρεμιστές αυ­ τούς που ζητάνε πιο δυναμικές ενέργειες. γράφει ο έμπειρος Νίκολας Χάμοντ για τους Έλληνες αντάρτες· «σκοπός τους ήταν κυρίως να πολεμήσουν μέχρι θανάτου τις κατοχικές δυνάμεις.] ότι είσαι άξιος των προγόνων σου». Τον ίδιο μήνα συγκροτείται στη Ρούμελη το Μέτο^πο Εθνικής Σωτηρίας. Και δεν μένει στις προκηρύξεις· προτού ενσωματωθεί στο νεοϊδρυμένο ΕΑΜ. και τα ηττημένα έθνη... την Ήπειρο και την Πελοπόννησο. Κάτι ανάλογο πρόσφεραν στους Έλληνες αντάρτες τα δυσπρόσιτα βουνά της Μακεδονίας και η ραχοκοκαλιά της Πίνδου. Το ΚΚΕ δεν ευνοεί τέτοιες αγροτικές εκρήξεις. [. Και άλλοι ανυπότακτοι άνδρες πήραν τα βουνά.. «Η ένοπλη αντίσταση στην ανοιχτή ύπαιθρο είναι κάτι που γίνεται σπάνια. Για αυτό έστειλε εσπευ­ σμένα στη Μακεδονία το μέλος της ΚΕ Χρύσα Χατζηβασιλείου να συ­ νετίσει τους ενθουσιώδεις τοπικούς κομματικούς. Από τον Μάιο του 1941 ο συνταγματάρχης Ψαρρός σε συνεργασία με κομουνιστές της Θεσσαλονίκης σύστησαν την οργάνο^ση «Ε λευθε­ ρ ία » με σκοπό τον ένοπλο αγιύνα.. Οι συνεχόμενοι ορεινοί όγκοι της Γιουγκοσλαβίας στάθηκαν ιδανικά ορμητήρια και ταυτόχρονα οδοί διαφυγής για τους παρτιζάνους του Τίτο. όπως η ομάδα Τσαρδάκα στον Αλμυρό Βόλου και η ομάδα Περαχο5ρας . Οι πρώτες μακεδο­ νικές ανταρτοομάδες «Αθανάσιος Διάκος» και «Οδυσσέας Αντρού- . όπου χάνονταν τα ίχνη τους.48 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ ΠΟ ΥΛ ΟΣ Ιδανικό «βάθος πεδίου» υπήρξε για τους Βιετκόνγκ η αχανής ζού­ γκλα. που δεν πραγματοποιήθηκε.Λουτρακίου. Αντίστοιχα προεαμικά μέτωπα δημιουργήθηκαν στη Θεσσαλία.] Άλλες χώρες έπαιζαν τον ρόλο του θεατή.. [. που διατρέχει τη χώρα και καταλήγει στη Ρούμελη. Προσπάθειες για τη δημιουργία αντάρτικων ομάδων έγιναν αρκε­ τές από την αρχή της Κατοχής.

Ο Α ΡΧΗΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 49 τσος» παίρνουν εντολή να σκορπίσουν και να κρυφτούν. Στις 19 Νοεμβρίου 1941 ο κ. Τότε κάνει ξανά την κρούση για αντάρτικο στον Κεντρικό Επίτρο­ πο. Ο Τζήμας. δέχεται ψυχρολουσία· τόσο για την πρόταση όσο και για το πρόσο^πο που την κάνει. Παπαχόγκου Γράμματα για τον Άρη. Έτσι. μορφωμένος. απολύτως αφοσιωμένος στο Κόμμα.ΑΡΗΣ. Ακόμη πιο πολύτι­ μο είναι το μικρό τυπογραφείο που προσφέρει στο Κόμμα. χλευάζουν και αρνούνται κατηγορη­ ματικά οποιαδήποτε επαφή επικαλούμενοι τη δήλωση μετανοίας. Θανάση Κλά­ ρα να οργανώσει αντάρτικο στη Ρούμελη. είχαμε έρθει σε αντίθεση μαζί του για διάφορους λόγους». που τον έχει θέσει εκτός Κόμματος. Τζήμα (Σαμαρινιώτη). όταν ο Ανδρέας Τζήμας μεταφέρει στην ΚΕ την πρόταση του κ. Μαζί του παίρνει ως σύν­ δεσμο τον Γιάννη Χατζηπαναγιώτου. Στην πραγματικότητα δεν θέλουν μπλεξίματα μαζί του* τινάζουν κυριολεκτικά τον γιακά τους και στην αναφορά του ονόματος. και στο πρόσωπό του βρίσκει έναν ισχυρό σύμμαχο. και οι πληροφορίες που δίνει στον Τζήμα για πρόσωπα και πράγματα αποδεικνύονται ιδιαιτέρως πολύτιμες για τους νεοαπελευθερο^μένους της ΚΕ. 0 δρόμος φαίνεται να ανοίγει. Κλάρας. Κλάρας δεν βιάζεται να ανοιχτεί. Ιδεωδέστερο πρώτο συνομιλητή δεν θα μπορούσε να περιμένει ο κ. όχι χωρίς κάποιον φόβο για αυτόν τον δύσκολο άνθρωπο. παίρνει την προύτοβουλία και αναθέτει στον κ. 0 Τζήμας είναι μια εξαίρεση κομουνιστή ηγέτη· νέος. με πρόφαση την πείνα που θερίζει τους συντρόφους του. «Όλοι μας. Ο κ. από το βιβλίο του Κ. Κλάρας.το έχει «σηκώσει» κομμάτι κομμάτι από την προηγούμενη δουλειά του. αλλά καθόλου στενόμυαλος· ένας ευπατρίδης ακό­ μη και στην εμφάνιση. Κλάρα να προμηθευτεί τρόφιμα από την ύπαιθρο· στην πραγματικότητα να διερευνήσει επιτόπου τις δυνατό­ τητες υλοποίησης των σχεδίων του. κατά τη διάρκεια της κομματικής ζωής και δράσης.9 Παρ' όλα αυτά ο Τζή­ μας επιμένει να τον ακούσουν και προσφέρεται να συνεννοηθεί εκεί­ νος μαζί του. φεύγει για τη Λαμία. μεταμφιεσμένος σε ζωέμπορο Mai (i£ ΊΖλαατά χαρτιά. Τα νταηλίκια του Θανάση. . έναν παλιό φίλο του κομουνιστή 9. Επιστολή Ανδρ. Μιλάνε κυρίως για τα κομματικά. Σε αυτό το τυπογραφείο με δική του προσωπική απασχόληση και ευθύ­ νη του Τζήμα θα τυπωθεί προς το τέλος Αυγούστου του 1941 το προ> το φύλλο του κατοχικού Ριζοσπάστη. από εύ­ πορη οικογένεια. πρώην βουλευτής.

Συντάσσει μια έκθεση προς την Αθήνα.50 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΪΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ από την Καισαριανή. Ο κ. Κλάρας συναντιέται με τον Γιώργο Γιαταγάνα. Δεν υπάρχει σπίτι χωρίς όπλο και οι σκληροτράχηλοι άνδρες ξέρουν από πάππου προς πάππου τον δρόμο για το Βουνό. Η κάθε περιοχή έχει τα δικά της πλεονεκτήματα. Κλάρα θα του υποδείξει να περιοριστεί στη Ρούμελη. που ιστορικά πένεται. θεω­ ρείται απαραίτητη για τον ένοπλο αγώνα. Η Θεσσαλία θα μπορούσε εύκολα να συντη­ ρήσει ένοπλες ομάδες στα δικά της βουνά και να βοηθήσει επισιτιστι­ κά τις ανταρτοομάδες της διπλανής Ρούμελης. και παράδοση στους μαζι­ κούς κοινωνικούς αγώνες. Κλάρας. που αρνείται πεισματικά κάθε επαφή μαζί του. ως πανελλήνια επιθετική ιαχή και σύνθημα εφόδου. σχεδιάζει την ταυ­ τόχρονη έκρηξη ένοπλου αγο^να στη Θεσσαλία και τη Ρούμελη. που τον στήριξε πολύ τις μαύρες ημέρες μετά τη δήλωση. Στη Λαμία ο κ. που καθιερώθηκαν. σε συνεννόηση με τον Τζήμα. Θεσσαλίας και Ρούμελης. Τα χωριά και οι στάνες είναι γεμάτα εμπ ει­ ροπόλεμους ιταλομάχους· εύζωνοι οι περισσότεροι στα ρουμελιώτικα συντάγματα. που ανταποκρίνεται πρόθυμα και τον εφοδιάζει με συνδέσεις για τις επαφές του. ιδίως το δεύτερο. κυρίως στις «κόκκινες πόλεις». έτσι θα σταθεί και το αντάρτικο και ακόμη καλύτερα αφού θα το στη­ ρίζουν οι εαμικές οργανώσεις. Η Ρούμελη (ρουμ-ιλί: Χώρα των Ρωμιών). η απόπειρα διερεύνησης στη Θεσσαλία μα­ ταιώνεται από τον καχύποπτο γραμματέα της περιοχής Γιάννη Γουλιμάρη. κομ­ ματικό γραμματέα της Ρούμελης· άνδρα με σοβαρότητα και κύρος. είναι αυτοί που πέτυχαν το πρώτο ρήγμα στην πολεμική μηχανή των Ιταλών και ανέκοψαν την εχθρική προέλαση. Τα βουνά είναι γεμάτα κλαρίτες και ληστές* όπως στάθηκαν αυτοί. Διαθέτει όμως μεγάλη πα­ ράδοση στην κλεφτουριά και στο αρματολίκι. Στις 3 Δεκεμβρίου ο Χατζηπαναγιώτου επιστρέφει στην πρωτεύουσα με την έκθεση και ο κ. Σε λίγο ένα μή­ νυμα του Τζήμα προς τον κ. Ο θεσσαλικός κάμπος ήταν ανέκαθεν ο σιτοβολώνας της Ελλάδας. Η συνεργασία των δύο περιοχών. σχεδόν ανύπαρκτη. Αυτοί μετέ­ φεραν στο Αλβανικό Μέτωπο και τα τοπικά προγκήματα από τις πλα­ τείες της Λαμίας «Φούσκωσ’ τον» και «Α έρα ». και στην Κατοχή εξακολουθεί να είναι η πιο πλούσια περιοχή σε πα­ ραγωγή και αποθέματα τροφίμων. Αντιθέτως. Επίσης έχει κάποιες κομματικές ορ­ γανώσεις. Κλάρας κατευθύνεται στην περίκλειστη Ευρυτανία με τους ορεινούς όγκους και τους . ιδιαίτερα στα ορεινά. Αυτός δεν απογοητεύεται* όσα είδε του φτάνουν. ε ί­ ναι από τις φτωχότερες περιοχές της χώρας και η κομματική επιρροή εκεί είναι πολύ μικρή. που η λογική της είναι απλή.

πότε σαν μαυ­ ραγορίτης με μια βαλίτσα σαπούνια για καμουφλάζ. ένα είδος κομματικής «κλαδικής». Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 51 ατίθασους ορεσίβιους. Υπέστη την πιο συ­ νηθισμένη μορφή σπίλωσης* χωρίς να του απαγγελθεί καμιά συγκε­ κριμένη κατηγορία. το νέο ’21. Τον Ιανουάριο του 1942 στην 8η Ολομέλεια του Κόμματος εξελέγη και τυπικά Γραμματέας ο Σιάντος. Στην περίπτωση Σιάντου το ζήτημα λύθηκε με προσωπικό σημείωμα του έγκλειστου στην Ακροναυπλία Ιωαννίδη. Κλάρας αναγκά­ ζεται να αφήσει τη Ρούμελη και να επιστρέφει στην πρωτεύουσα για να πιέσει τους κομματικούς εγκεφάλους. η αόρατη λάσπη. Λάσπη (Άγιο Νικόλαο) και Μικρό Χο^ριό έχουν ει­ δοποιηθεί και έρχονται τρεις τέσσερις μυημένοι. Πολιτικός κα­ θοδηγητής της Στρατιωτικής Επιτροπής ανέλαβε ένα ικανότατο στέ­ λεχος. Ο κ. Στο Καρπενήσι. την «πρωτεύουσα των βουνο5ν» οργανο^νει μια συγκέντρωση στην ταβέρνα του Κοντοπάνου. Με άμεσο επακόλουθο την κομματική απομόνωση και την αδρανοποίηση του υποδεικνυόμενου. Το ΚΚΕ ανάμεσα στις άλλες οργανώσεις έχει συστήσει και την ΚΣΕ (Κεντρική Στρατιωτική Επιτροπή). Κατά τη διάρκεια της απουσίας του πολλά έχουν αλλάξει. χωρίς την προσκόμιση κανενός ενοχοποιητικού στοιχείου. ο Πολύδωρος Δανιηλίδης» Στην πρώτη κιόλα συνάντησή του με . και ο κ.ΑΡΗΣ.) Όμως η έγκριση της Αθήνας δεν έρχεται. εκπορευόταν από κάπου ο «ψίθυρος». πότε σαν ζωέμπορος. σε κομματική καραντίνα από τους συ­ ντρόφους του με την αόριστη υποψία του χαφιέ. Χωρίς να έχει κομ­ ματική εξουσιοδότηση. Προηγουμένως είχε μείνει επί δύο μήνες. στην οποία προσπαθεί να εντάξει τους αξιωματικούς. μετά τη δραπέτευσή του. Οργώνει κυριο­ λεκτικά την περιοχή μιλώντας απλά και πειστικά και φτάνοντας κα­ τευθείαν στην ουσία όπως μόνο αυτός ξέρει. Κόκκινη φρουρά Το ΚΚΕ ανασυγκροτείται. να τους αναλύει με πάθος την κατάσταση της χώρας και να τους καλεί για τον νέο ξεσηκωμό. τους βάζει όριο την άνοιξη να έχει ετοιμαστεί η πρώτη ένοπλη ομάδα. Από τα γύρω χωριά Κλαψί. «βροχοτραγιάσκα» τη λέ­ γανε. (Οι επιζώντες τον θυ­ μούνται με μια μαύρη πέτσινη τραγιάσκα. που δεν είχε καμιά δυνατότητα να ανασκευάσει τις κατηγορίες αφού τίποτα δεν είχε διατυπωθεί εναντίον του. που τον αποκαθιστούσε και ταυτόχρονα τον «διόριζε» Γραμματέα. Κλάρας γυρνάει παντού.

Απλούς στα πρακτικά της 8ης Ολομέ­ λειας είχε συμπεριληφθεί μία παράγραφος για τις μορφές πάλης. . Δανιηλίδη προς την ΚΕ του ΚΚΕ.. ικανή για δυναμική κατάληψη της εξουσίας μετά την απελευθέ­ ρωση. όπως «η οργάνωση ειδικών μαχητικοί τμημάτων». «η αντίληψη ήταν τότε να δημιουργηθεί δίπλα στις κομματικές οργανώσεις μια στρατιωτική οργάνωση με σκοπό να χρησιμοποιηθεί σε κατάλληλη στιγμή από το Κόμμα. Παράλληλα οι Βρετανοί πα­ ροτρύνουν και το ΚΚΕ να βγάλει στο Βουνό μαχητικές ομάδες· αυτήν 10. αυτοί του θέτουν το ερώ­ τημα: Πείτε μας ποιον σκοπό βάζετε μπροστά σας για να σας πούμε τι οργάνωση χρειάζεται.1 0 Την ίδια εποχή οι Βρετανοί επιδιο:>κουν τη δημιουργία. Έκθεση Π. [. όταν θα έμπαι­ νε το πρόβλημα της εξουσίας. είχε δώσει τις κατευθύνσεις: «Σ τις κατεχόμενες από τον εχθρό περιοχές οφείλουν να συγκροτηθούν σχη­ ματισμοί ανταρτών.] Πρέπει να δημιουργηθεί μια κατάσταση αφόρητη για τον εχθρό και τους συνεργάτες του». Ο Δανιηλίδης δεν είναι έτοιμος να απαντήσει· ούτε ο Σιάντος. από το βιβλίο του Θ. Το ελληνικό ΚΚ προσα­ νατολίζεται κυρίως σε μια στρατιωτική δύναμη. [. και το Κόμμα θα ξέρει σίγουρα τι δύναμη δ ια θ έτει». Είχαν περάσει εφτά μήνες από την «έκκληση Στά λιν» και στο ελ­ ληνικό ΚΚ τίποτα δεν είχε γίνει για τη μαχητική αντίσταση που υπο­ δείκνυε ο ανο3τατος ηγέτης του. Χατζή Η νικηφό­ ρα επανάσταση που χάθηκε. υπό τον έλεγχό τους.] ομάδες σαμποτέρ. στην ουσία «εντολή» για κά­ θε κομουνιστή απανταχού της γης. αλλά πρέπει να ριχτεί στον πόλεμο. όπως ακριβώς τα προπολεμικά αστικά κινήματα.. Τον Ιανουάριο του 1942 συναντιούνται ξα­ νά. μια «κόκκινη φρου­ ρά». ταγματάρχη Θόδωρο Μακρίδη και συνταγματάρχη Νίκο Παπασταματιάδη.52 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ τους δύο επικεφαλής στρατιωτικούς. Μόνο έτσι θα δοκιμαστεί. με τον οποίο βρίσκονται σε συνεχή επαφή. μικρών ένοπλων ελληνικοον τμημάτο^ν στην ύπαιθρο για να εκτελούν διατεταγμένα σαμποτάζ ή να προστατεύουν και να διευ­ κολύνουν τους δικούς τους πράκτορες στις αποστολές τους. αλλά τίποτα δεν έχει ξεκαθαριστεί. Για αυτό πιέζουν τον ΕΔΕΣ. θα αναπτυχθεί και θα μαχητικοποιηθεί. Οι στρατιωτικοί μας διαφωνούσαν πά­ νω σ' αυτό και επέμεναν ότι δεν μπορεί να ’ναι αξιόλογη καμιά δύ­ ναμη όταν κρατιέται στο ράφι. να επ ι­ σπεύσει την έξοδο του Ζέρβα στο Βουνό. όταν του μεταφέρει το ερώτημα. Όπο^ς γράφει σε έκθεσή του ο πολιτικός καθοδηγητής της Στρα­ τιωτικής Επιτροπής.. αν και από τις 3 Ιουλίου 1941 η περίφημη ραδιοφωνική «έκκληση Στάλιν»..

οι αγγλικές πιέσεις. 0 Σιάντος όμως θέλει το αντάρτικο να ξεκινήσει με επικεφαλής αξιωματικό. όταν οι συζητή­ σεις φθάσαν έως αυτόν. ώσπου έρχεται το όνομα που αξίζει χρυσάφι. Ιστορία της Αντίστασης 1940-’45. Αλλά εκείνος βρίσκεται στα βουνά της Κρήτης και δεν μπορεί να εγκαταλείψει ακόμη τους συμπατριοττες του. για πλατύτερη λαϊ­ κή αποδοχή. Μοναδικός προσφερόμενος απομένει ο φορτικός κ. Η «έκκληση Στάλιν». και μάλιστα γνωστό* η προτίμησή του είναι ο δημοκρατι­ κός στρατηγός Εμμανουήλ Μάντακας. ύστερα σε ΕΛΣ (Ελληνικό Λαϊκό Στρατό). Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 53 την εποχή έχουν τόση ανάγκη για πόλεμο στα μετόπισθεν του εχθρού ώστε παραβλέπουν τις πολιτικές σκοπιμότητες. που είχε κάνει όνομα κατά την Κρητική Εξέγερση το 1938 εναντίον της μεταξικής δικτατορίας. τον οποίο ο Σιάντος έχει όλους τους λόγους που έχουν και οι υπόλοιποι πουρίτανοί του Κόμματος να αντιπαθεί* αλλά υπό τη συνεχή πίεση του Τζή­ μα θα συμφωνήσει να τον δοκιμάσουν. Απλώς «δοκιμάζουν». Η ΚΣΕ μετονομάζεται για τις περιστάσεις. πιο κοντά από κάθε άλλον στις ζυμώ­ σεις. «Η επιλογή από την ΚΕ του ΚΚΕ του Θανάση Κλάρα γ ι’ αυτήν την τόσο σοβαρή και υπεύθυ­ νη αποστολή δεν έγινε τυχαία». Για την προσθήκη του καθοριστικού « Α » στην ονομασία ερίζουν περισσότεροι από 10 κομματικοί στα γραπτά τους. Αυτός πιστεύει ότι δεν ήρθε η ώρα για το Βουνό· πρώτα θα γονιμοποιήσουν το έδαφος οι «κλέφ τες» και μετά θα έρθει η σειρά των αξιωματικοί. Αλλ’ ο Θανάσης Κλάρας. Ούτε ο στρατιο^τικός εγκέφαλος του Κόμματος ταγματάρχης Μακρίδης φεύγει από την Αθήνα. Ο δημοσιογράφος και μέλος του Κόμματος Σόλων Γρηγοριάδης. Στην ουσία δεν ρισκάρει τίποτα. Κλάρας. Κλάρα: «Ε ίχε επικρατήσει η εποονυμία ΕΛΣ: Ελληνικός Λαϊκός Στρατός.1 1 Όταν μετά από δυο τρεις μήνες ο Σιάντος θεώρησε πως η δοκιμή απέτυχε.ΑΡΗΣ. Και ας υμνεί­ ται εκ των υστέρων η σοφία του Κόμματος. η οποία απαι­ τούσε δράση κατά των κατακτητών. δεν διστάζει να καταγγείλει τον κ. είχε μια έμπνευση: 11. Κλάρα και να αποποιηθεί τις ευθύνες. το πιστώνει στον κ. . αρχικά σε ΑΣ (Λαϊκό Στρατό). οι εισηγήσεις των αξιω­ ματικών της ΚΣΕ και η επιμονή του Τζήμα για ένοπλο αγώνα δεν ήταν δυνατόν να παρακαμφθούν από τον Σιάντο. Άλλωστε αντιμετώπιζε και εσωτερικές πιέσεις* η αποκλειστική ενασχόληση με τους οικονομι­ κούς αγώνες σε συνθήκες ξένης κατοχής δημιούργησε ένα άνοιγμα ψαλίδας ανάμεσα στην ηγεσία και τη βάση του Κόμματος. Τίποτα επίσημο δεν έχει γίνει.

. Η ζωή θα τους ξεπεράσει.000 ανδρών. Ελλάς και ΕΑΑΣ. επειδή ούτε αυτός πιστεύει ότι μπο­ ρεί να δημιουργηθεί αντάρτικο.. Την είδηση του τη φέρνει ο Παντελής Καραγκίτσης. Θα πιάσει ως σύνθημα. Κλάρας στην Αθήνα. Με την κουμπούρα δεν τρώει ο λαός ψωμί. [. Ση­ μαντική προεργασία οργάνωσης και στρατολόγησης στη Ρούμελη έχει κάνει για λογαριασμό του τοπικού Μετώπου Εθνικής Σωτηρίας και στη συνέχεια του ΕΑΜ ο ηλεκτροτεχνίτης Γιώργος Χουλιάρας από το Καστέλλι (Καστέλλια) Φθιώτιδας. (Σ. πάλι με τον Χατζηπαναγιώτου... κάτοικος Λαμίας. ας υπάρχει να ακούγεται. συνήθιζε να επανα­ λαμβάνει ο Γραμματέας και ρίχνει το βάρος στις εργατικές διεκδι­ κήσεις. ο οποίος από τα νεανικά του χρό­ νια είχε ενταχθεί στην Κομουνιστική Νεολαία και αμέσως μετά την ε ί­ σοδο το^ν κατακτητών αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στην Αντίσταση. . θα μπορούσαν ίσως να κα­ ταλάβουν την εξουσία προλαβαίνοντας την επάνοδο των Άγγλων. Επιτέλους ο δρόμος είναι ανοιχτός.54 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ » .] το Αντάρτικος το αντικατέστησε με το Απε­ λευθερωτικός». Ιστορία) Και εγένετο ΕΛΑΣ. Ο Γιαταγάνας στη Λαμία πασχίζει να ενεργοποιήσει όποιον μπορεί. Δη­ λαδή ΕΑΑΣ. κ. Αλλά ο Σιάντος και η πλειονότητα των ηγετικών στελεχών δεν υπο­ λογίζουν σοβαρά το αντάρτικο του Βουνού· ας βρίσκεται. Θανάσης Κλάρας (3) Στις αρχές Μαρτίου το εμπύρετο δίμηνο που έζησε ο κ.Ελληνικός Λαϊκός Αντάρτικος Στρατός πρέπει να λέγεται.. Φεύγει αμέσως για τη Λαμία. όπως τον βάφτισε. Γρηγοριάδης. Ένας ευθύς. παίρνει τέλος. μέλος της ΚΕ του Κόμματος. μα το ΕΑΜ της περιοχής ζήτημα ε ί­ ναι αν διέθετε τότε έναν μυημένο σε κάθε τρία τέσσερα χωριά· το εαμικό κίνημα αναπτύχθηκε χάρη στην εθνική δράση των ελασιτών. δυ­ νατός άνδρας με σύνεση και τόλμη.] Μόνο που ο Θανάσης Χατζής [. και Θωμάς τού έμεινε όταν αργότερα εντάχθηκε και εκείνος στον ΕΛΑΣ.] και εγκρίθηκε με ενθουσιασμό. αγωνιώντας για την έγκριση. 0 πλέον φιλόδοξος στόχος του ΚΚΕ για τον ΕΛΑΣ είναι να δημι­ ουργήσει στην Αθήνα ένοπλα τμήματα που θα προστατεύουν τις μα­ ζικές κινητοποιήσεις· και μετά την απελευθέρωση. τον άπιστο Θωμά. αλλά προέχει ο αγώνας στις πόλεις. »Άρεσε η σκέψις [.. αν έχουν φτάσει στον «μ υ θικ ό» αριθμό των 1.

και θα ιδείς ότι θα πεις ότι δεν κρυώνεις. Ροχάλιζε. λέει. η βιαιότητα. η επιμονή και βέβαια αυτή η αφύσικη αντοχή του σε όλες τις κακουχίες αποκτούν νόημα. Οι αρετές και τα ανάποδα του αποσυνάγωγου κ. δεν κρυώνω. Ταυτόχρο­ να του δίνεται η ευκαιρία να γνωρίσει καλύτερα τον υποψήφιο αρ­ χηγό του αντάρτικου καθώς γυρνάνε σαν δυο φαντάσματα στα χιονι­ σμένα βουνά. [. ακουμπήσαμε τις πλάτες και σε λίγα λεπτά κοιμηθήκαμε . και νυστάζαμε στον δρόμο. ξύπνα. Αυτό δεν είναι καθόλου απλό καθώς καταζητούνται και οι δύο από τη Χω­ ροφυλακή και τους Ιταλούς καραμπινιέρους σαν ανατρεπτικά στοι­ χεία. κυνηγημένοι απ? τους χωροφύλακες. κάτσε εδώ. η πειθώ. Είχε χιόνι. θα πουντιάσουμε. την τάδε ώρα. Ξεχιονίσαμε μια γέρικη ελιά. βρή­ καμε δυο πέτρες. Κλάρα. Κάτσε.. Όταν όμως πέρασε λίγη ώρα.. τις βάλαμε στην ελιά στην άκρη. βροχές. »Μ ια φορά πάλι εκεί στο χωριό Μενδενίτσα της Λοκρίδας. η απρόβλεπτη σκέψη.πείνα. Τον σπρώχνω και του λέω. φτάσαμε νύχτα και δεν θέλαμε να μπούμε στο χωριό γιατί μπορούσε να δημιουργηθεί πρόβλημα. Κλάρα σε ανθρώπους που έχουν κάθε λόγο να είναι επιφυλακτικοί. Με πείσμα. Λέει.] »Μ ια νύχτα. ο κόσμος. βάλ’ το μες στα γόνατα και πες δεν κρυώνω. Ο Χουλιάρας δεν έχει ξαναγνωρίσει τέτοιον άνθροοπο: «Ήταν ένας άνθρωπος που επέμενε πολύ. αποδεικνύονται εκρηκτικός συνδυασμός για τον νέο ρόλο που αναλαμβάνει. κάποιος να μας πάρει είδηση και να . μπορούσε να περπατάει και να κοιμάται. χιόνια. Το κεφάλι σου βάλ' το στα γόνατα. στο τάδε σημείο. πού να πάμε. αν είχαμε σκοπό να φτάσουμε κάπου. κρύο. Άντεχε σ' όλες τις δυσκολίες . πάρα πολύ να γίνει αυ­ τό που έλεγε. Ποτέ δεν έκανε π ί­ σω. πρέπει να φτάσουμε εκεί. το θάρρος.όπως ε ί­ μαστε ζεστοί ακόμη. μου λέει.. Εκείνος κοιμόταν. βγήκαμε απ’ το χωριό το Δαδί [Αμφίκλεια] έξω στον κάμπο κι αναγκαστήκαμε να κοι­ μηθούμε μέσα στις ελιές. Κλάρα θα ξεκινήσουν έναν νέο μεγάλο κύ­ κλο επαφών από χωριό σε χωριό για να «δέσουν» το ξεκίνημα. εγώ άρχισα να τρέμο^ και να τρίζουν τα δόντια μου. [. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 55 0 Χουλιάρας με τον κ. δεν κρυώναμε. που τό­ σα προβλήματα δημιουργούσαν στον ίδιο και στους γύρω του σε συν­ θήκες κανονικής ζωής. Χιόνι γύρω γύρω. δεν κρυώνω. κάπως μεγάλες. Όλο το πείσμα.ΑΡΗΣ. η αποφασιστικότητα. παραδείγματος χάρη. Σήκω να φύγου­ με.] Είχε τεράστια φυσική αντοχή. 0 Χουλιάρας από τις προηγούμενες επαφές του γνωρίζει πρό­ σωπα και πράγματα και έχει αναλάβει να συστήνει τον κ. όμως κοιμόταν όρθιος και έλεγε προχωρείτε..

να μην τη σπάσουμε την πόρτα. όχι. Έτσι γινόταν τότε στα χωριά. να μεταδίδει την πίστη αυ­ τή που είχε στους ανθρώπους που μιλούσε. (Συνέντευξη Χουλιάρα) Οι πρώτες ομιλίες του κ. [. ποιος θα προσφέρει τις περισσότερες υπηρεσίες. χωρίς να αναφέρει φυσικά το όνομά του. και πρέπει σ' αυτόν τον αγο^να να συναγω­ νιστούν όλοι οι Έλληνες. Κλάρας· και του το λέει: « . εκεί κολλούσε πάντοτε. [.Ναι. Δεν είναι αγα>νας ενός κόμματος». έχει αρθεί πά­ νω από κόμματα και μικροπολιτικές σκοπιμότητες. [. που ήταν από νεαρός γαλουχημένος στα διεθνιστικά νάματα. κοιμηθήκαμε μέχρι την ώρα που ξημέρωσε και φύγαμε». μιλούσε πάντοτε για εθνικό αγώ­ να. δεν κά­ νει..56 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ μας ζητήσει. (Χουλιάρας) . Μ’ λέει. μ ’ απαντάει. ποτέ δεν μίλησε για λαϊκή επανάσταση ή για δικτατορία του προλεταριάτου. ένας πολύ καταρτισμένος άνθρω­ πος. να μπούμε μέσα. τι είμαστε. να μας ψάξει. προκειμένου να ελευθερωθεί η χώρα... θα έλεγα ότι εί­ σαι σοβινιστής πρώτης γραμμής.. Κλάρα. Επιπλέον είχε τη δύναμη. Στο έθνος και την πατρίδα. Και θα κάνει τα λόγια πράξη στο Βουνό· θα συνδιαλέγεται με όλους και θα τους καλεί όλους να ενταχθούν στο ΕΑΜ. την τέχνη. Ο κ. είναι το περιεχόμενο των ομιλιών του κ..] Πήραμε λοι­ πόν τα σανίδια.] Ποιοι είμαστε. η πόρτα ήταν κλειδωμένη. να μας δει. να τη σπάσουμε την πόρτα. Και γ ι’ αυτό ακριβώς οι άνθροοποι όλοι τον αγάπησαν και γ ι’ αυτό τον δεχτήκαν και σαν αρ­ χηγό ». λέω. έτσι σου φαίνεται κι εσένα. Κλάρας. «Όπου περνούσαμε. μιλούσε πάντα για το έθνος και για την πατρίδα. πατριωτικός. Κλάρα θα δημιουργήσουν ένα αίσθημα υπερηφάνειας στον Χουλιάρα· οι άνθρωποι στους οποίους τον γνωρί­ ζει. όπο^ς και των άλ­ λων συντρόφων. να μην κρυώνουμε.. συνεπαίρνονται από τα λόγια του και ρωτάνε ιδιαιτέρως τον Χουλιάρα αν είναι κάποιος γνω­ στός διανοούμενος. μέχρι και οι βασιλικοί. «Ήταν ένας πολύ μορφωμένος. αυτό τόνιζε».] Βρήκαμε έναν τάφο που πριν από λίγες μέρες έπρεπε να είχαν ξεχώσει κάποιον άνθρωπο. (Συνέντευξη Χουλιάρα) Όμως αυτό που αφήνει εμβρόντητο τον Χουλιάρα.Ωραία τα ’πες χτες το βράδυ· αν δεν σε ήξερα. Μπήκαμε σ’ ένα νεκροταφείο. όλοι οι Έλληνες «από την άκρα Δε­ ξιά μέχρι την άκρα Αριστερά». Δεν μπορούσε να αντιληφθεί την κομματική υπέρβαση που επιχει­ ρούσε ο κ. Θα μπούμε έτσι μέσα. Μπήκαμε μέσα. τα βάλαμε κάτ\ βάλαμε κι από ένα εδώ πίσω στην πλάτη στο χώμα και καθίσαμε πάλι εκεί. » . γιατί δεν καταλάβατε ακόμα ότι τούτος ο αγώνας ε ί­ ναι εθνικός. και τα σανίδια απ’ την κάσα ήτανε δίπλα ας πούμε.

Δεν μπορεί να καθυστερήσει άλλο. αρχίζουν να μαζεύονται. οι ημέρες χάνονται. Π εριέγραψε όχι μόνο τη μορφή και την αποστολή του ΕΛΑΣ. που έχουν δηλώσει εθελοντές για το αντάρτικο.ΑΡΗΣ. Γιώργος Φράγκος. για τη διοίκηση κ. κάθε εφεύρημα και τόλμημα του κ. Λουκάς Καθούλης κ. Ο Θωμάς. Κλάρας δεν δείχνει τον ανάλογο ενθουσιασμό* τον απασχολεί η κω­ λυσιεργία των υπεύθυνων των οργανώσεων. και μετά ο κ. που όσοι τον άκουγαν ούτε να τα διανοηθούν μπορού­ σαν. που θα έφευγε προς τη δυτική Φθιώτιδα και την Ευρυτανία. Κλάρας πήρε τον λόγο για π ε­ ρισσότερο από τρεις ώρες. επιστρέφουν στη Λαμία και χά­ νονται για λίγο· θα συναντηθούν ξανά στις 14 Μάίου. κάθε έμπνευση. Στη σύσκεψη αποφασίστηκε παράλληλα με τον κ. και με διάφορες προφάσεις οι άνδρες που του έχουν υποσχεθεί οι υπεύθυνοι δεν εμφανίζονται. Κλάρα. Κλάρα θα παρουσιά­ ζεται από τους κομματικούς εγκεφάλους ότι εφαρμόστηκε με δική τους υπόδειξη. που κάτι έχουν αντιληφθεί. (Συνέντευξη Χουλιάρα) Είναι απαραίτητη η διευκρίνιση γιατί αργότερα. . Τους ανέλυσε με κάθε λεπτομέρεια όλα όσα σχεδιάζει να κάνει βγαίνοντας στο Βουνό· «είπ ε ξεκάθαρα για τη δημιουργία του στρα­ τού που θα ξεκινήσουμε.ά. μόλις νύχτωσε. Σε εκείνη τη σύσκεψη ο υπεύθυνος κάθε περιοχής ανέφερε την προ­ εργασία που είχε κάνει. Φώτης Μαστροκώστας. Μυρεσιο3τη λίγο πριν ξεκινήσει το αντάρτικο. Γιώργος Γιαταγάνας. Και οι μισοί να ακολουθήσουν. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 57 Όταν οι περιοδείες παίρνουν τέλος. Τάκης Καρκάνης. καλά θα είναι. Αφού ορίσει το πεδίο ρίψεων στον Θωμά.ά. που δεν πείθεται εύκολα με τα λόγια και τους ενθουσιασμούς. φεύγει για τη Σπερχειάδα. Δημήτρης Μπακόλας. Παρά τις ανανεωθείσες υποσχέσεις στη σύσκεψη της 14ης Μάίου. Γιώργος Χουλιάρας. να πάει και ο Χουλιάρας στην Παρνασσίδα να βγάλει στο Βουνό την ομάδα που ετοιμαζόταν εκεί. αλλά και τα θέματα τοπικής αυτοδιοίκησης που θα προκόψουν στις περιοχές που σταδιακά θα ελευθερώνονται και πολλά ακόμη. Νίκος Λέβας. Κλάρας. στην ιστορική σύ­ σκεψη που έγινε στο σπιτάκι του Μ.έχει εντολή από τον Τζήμα να ορίσουν πεδίο αεροπο­ ρικών ρίψεοον για να τους εφοδιάσουν οι Βρετανοί με πολεμοφόδια. όταν ο ΕΛΑΣ θα γ ί­ νει το μεγάλο πατριωτικό αντάρτικο που έγινε. Τα είχε έτοιμα όλα». Έχουν συνολικά «καταγραμμένους» περί τους 70 άνδρες. οι 15 άνδρες που ορ­ γανώνουν το ξεκίνημα: Θανάσης Κλάρας. λέει ο κ. που είχε φύγει για την Αθήνα. επιστρέφει δρομαίος και γεμάτος χαρά. Ο κ. Με άμεσο τον κίνδυνο των Ιταλών. κάθε καινοτομία.

58 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Από εκεί στις 22 Μαΐου 1942 ο κ. Θανάσης Κλάρας θα αναληφθεί οριστικά. Χωρικοί. κομουνιστές. παπάδες. αξιωματικοί. βασιλόφρονες. χωροφύλακες και ανήλικα θα ενωθούν πίσω του σε μια αγριεμένη για ελευθερία πομπή και θα τον λατρέψουν έως θανάτου με το πραγματικό του όνομα: Άρης Βελουχιώτης. δημοκρατικοί. . ληστές.

Ο Ν ο μ ο ς t o t Αρη Βοονό Όσοι επιπόλαια δήλωσαν πως θα τον ακολουθήσουν. που δεν τον κρατάει σπίτι· περνάει τον περισσότερο καιρό του κυνηγ<ύντας στα βου­ νά της Ρούμελης και τα γνωρίζει πέτρα την πέτρα. με δύο μετάλλια ανδρείας. και κρύβονται κοντά στο ποτάμι· είναι το σημείο συνάντησης με τους άλλους εθελοντές. όπου στρατο:>νίζεται ένας ιταλικός λόχος. όταν ήρθε η ώρα. Ξεκινάνε για το Βου­ νό. τραχύς άνδρας. Τις επόμενες δύο ημέρες αντί για τους 30-40 αναμενόμενους έρχονται μόνο εννέα συν έναν νεαρό. . Στις 22 Μάίου τη νύχτα γλιστράνε οπλισμένοι έξω από τη Σπερ­ χειάδα. ο αδερφός του Βαγγέλης και ο Βασίλης Ξυνοτρούλιας. στην εξαντλητική πεζοπορία και στις στερήσεις. Περασμένα μεσάνυχτα εμφανίζονται οι πρώτοι πιστοί από την περιοχή Δομοκού· ο Νίκος Λέβας. που θα αναλάβει ρόλο συνδέσμου. Ένας νέος. Μερικοί δεν άντεξαν στους κινδύνους. Όλοι μαζί καταφεύγουν στην καλύβα του Σ τε­ φάνή να περιμένουν εκεί τους υπόλοιπους. που πήγε και έφερε ο Μαστροκώστας από τους Κομποτάδες. λοχίας στο Αλβανικό Μέτωπο. δυο τουφέκια και ένα αγγλικό οπλο­ πολυβόλο. Το Βουνό δεν είναι για όλους. έκαναν πίσω. 0 πρώτος που τον ακολουθεί αποφασισμένος είναι ο Φώτης Μαστροκώστας από τη Σπερχειάδα. Και όσοι βγήκαν μαζί του για να εξασφαλίσουν τροφή ή να εξουσιάσουν τον παράτησαν απογοητευμένοι. οπλισμένοι κυρίως με πιστόλια. Οι μόνες προμήθειες που έχουν μαζί τους σε τρόφιμα είναι παξιμάδια και τυρί. Δεν μπο­ ρούν να καθυστερήσουν άλλο· η καλύβα του Στεφάνή απέχει μόλις 500 μέτρα από τα ιταλικά φυ?^άκια της Σπερχειάδας.2 .

Για αυτόν φαίνονται όλα γνωστά και ξεκάθαρα* λες και είχε ξαναζήσει κάποτε αυτό που τώρα ξεκινάνε. Όλοι οι άνδρες έχουν την αγωνία και τα ερωτηματικά του νεοφώτιστου εκτός από τον άνθρωπο που τους οδηγεί. Γρηγοριάδης. αλλά παραχωρεί τη διεύθυνση στον στρα­ τιωτικό. δηλαδή ο αντιπρόσωπος του ΕΑΜ. Ανεβαίνουν. Θα πεινάσουμε. «Η ανοικτή αντίστασις συνίσταται εις εμφανείς ενεργείας ατόμων και ομάδων. χωρίς έλεος. θα πληγωθούμε* κάποιοι από μας θα σκοτωθούνε. Δεν είναι καταδιωκόμενοι.. αποχωριζόμεναι του κανονικού τρόπου ζωής. Όπως τονίζει όμως στους άνδρες του. είναι πάντοτε ο φυσικός ηγέτης του τμήματος· αναδεικνύεται από τους ίδιους τους αντάρτες και είναι υπεύθυνος για όλα. κυβέρνηση (πολιτικός).στρατιωτικό . 0 καπετάνιος. Μόνο η συνέλευση μπορεί να καθαιρέσει ή να προ­ βιβάσει αντάρτη και είναι η μόνη αρμόδια για την επιβολή οποιασδή- . (Φ. δικής του έμπνευσης. Μπαίνει πρώτος στη μάχη. θα ψειριάσουμε. Πόλεμος χωρίς οίκτο. Μην αμφιβάλλετε γΓ αυτό. Αντάρτικο) Την άλλη ημέρα σε μια δασωμένη πλαγιά στη Στάγια (Πλάτανο) Γαρδικίου γίνεται η πρώτη συνέλευση της πρώτης ομάδας του ΕΛΑΣ. χωρίς αιχμαλωσία». 0 πολιτικός. [. αίτινες. Αλλά θα νικήσουμε. στρατός (στρατιο^τικός). τον σύγχρονο ειδικό και μόνο αρμόδιο για τον σχεδιασμό και τη διεξαγωγή των επιχειρήσεων. και οι αποφάσεις που παίρνονται είναι δεσμευ­ τικές για όλους. Εκείνος τους κατατοπίζει λεπτομερούς για τα νέα τους καθήκοντα στο νέο είδος αγώνα που διάλεξαν· κυρίως τους προετοιμάζει για τις δυσκολίες που θα αντιμετωπίσουν. σύμφωνα με την ελληνική παράδοση. προσθέτει με βεβαιότητα.60 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΊΌ Π Ο ΥΛ Ο Σ «Είναι οι πρώτοι πραγματικοί αντάρτες. οργανούνται. εκπαιδεύονται και εξοπλίζονται προς μάχην». Μετά οργανο^νει την πρώτη. το ανώτατο όργανο διοίκησης θα είναι η συνέλευση της ομάδας* σε αυτή συζητούνται ανοιχτά όλα τα θέμα­ τα που ανακύπτουν. τριμελή διοίκη­ ση του τμήματος με καπετάνιο . είναι επιφορτισμένος με την τήρηση και τη διάδοση των σκο­ πών της οργάνωσης στους αντάρτες και στον πληθυσμό του χώρου δράσης. Στο μοντέλο διοίκησης που δημιουργεί ο αρχηγός και θα καθιερωθεί έκτοτε σε ολόκληρο τον ΕΛΑΣ είναι μάλλον επηρεασμένος από το ιδα­ νικό τρίπτυχο του Κλαούζεβιτς για τον ολοκληρωτικό πόλεμο: λαός (καπετάνιος). Ανταρ­ τοπόλεμος). (ΓΕΣ....] Γνωρίζουν ακόμα πως ο δικός τους πόλεμος θα είναι ασύγκριτα πιο σκληρός από τον κανο­ νικό.πολιτικό και τους ανα­ λύει τον ρόλο του καθενός. δεν καταφεύγουν στο Βουνό.

. Στάγια.1 Η πορεία της ομάδας στα υψώματα -Γουλινά. επαναλαμβάνοντας τα λόγια του αρχηγού με τη φοβερής δέσμευσης κατακλείδα: «Κ α ι δέχομαι προκαταβολικά την ποινή του θανάτου αν ατιμάσου την ιδιότητά μου ως πολεμιστή του έθνους». τα τρόφιμα έχουν τελειώσει και η εαμική οργάνο^ση είναι ακόμη πολύ αδύναμη για να τους βοηθήσει. Οι άνδρες με την ημιστρατιωτική εμφάνιση στρέφουν παγανιστικά σχεδόν τον όρκο τους προς την ανατολή. τους λέει. Τα παπούτσια τους έχουν κιόλα διαλυθεί στις κακοτράχαλες πλα­ γιές. μόνοι σας ήρθατε. Έτσι. Δεν μοιάζουν με ληστές ή με τους άλλους κλαρίτες· ούτε στην εμφάνιση ούτε στη συμπεριφορά. Νικολίτσι. Με την εκλογή της πρώτης διοίκησης και ενώ καθυστερούν. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 61 ποτε ποινής. . Περπατάνε συνεχώς και τρέφονται ελάχιστα. ο Βασίλης Ξυνοτρούλιας το Βάσος κ. Την ίδια ποινή προέβλεπε για τους προδότες και ο όρκος της Φιλικής Εταιρείας.ΑΡΗΣ. Ανάμεσα στα πανύψηλα έλατα της Γραμμένης Οξυάς οργανώνεται η προ^τη ορκωμοσία ανταρτών του ΕΛΑΣ. Κα­ λού κακού μερικοί τους καλοπιάνουν με λίγο τυρί ή γάλα* τα δέχονται και χάνονται όπως εμφανίστηκαν.κ. . 0 αρχηγός δεν αιφνιδιάζεται· μετακινεί την ομάδα πιο ψηλά στη Γραμμένη Οξυά για ασφάλεια και κάνει νέα συνέλευση.Κανείς δε σας υποχρέο^σε να γίνετε αντάρτες. μή­ πως εμφανιστεί κάποιος αργοπορημένος εθελοντής. Θα τρώμε ό.τι μας δίνουν.ο. αλλά ανήκει στη δικαιοδοσία του συ­ νόλου. Γ ι’ αυτό όσοι μείνουν από δω και μπρος θα ορκιστούν κι όποιος παραβεί τον όρκο του θα υποστεί τις κυρώσεις. Γραμμένη Οξυά. Οι τσοπάνηδες και οι σκηνίτες των βουνών παρατηρούν περίεργοι αυτούς τους οπλισμένους που περνάνε χωρίς να απλώνουν χέρι στα ζώα τους και χωρίς να ζητάνε τίποτα.Δεν πήραμε τα όπλα για να γεμίσουμε τα στομάχια μας. εκδηλώνεται η πρώτη λιποταξία· ένας πάει να φέρει νερό και δεν ξαναγυρίζει. Βρύση του Γιουσούφ.συνεχίζεται καθημερινά καθώς εφαρμόζουν το αντάρτικο αξίωμα να μην κοιμάσαι ποτέ δύο φορές στο ίδιο λημέρι. όπως στον τακτικό στρατό. Αυτός δηλώνει ότι στο εξής θα είναι ο Άρης· ο Φώτης Μαστροκώστας διαλέγει το Θάνος. επ ιμέ­ νει ο αρχηγός. Για λόγους πρόνοιας συστήνει να αποκτήσουν όλοι από ένα ψευ­ δώνυμο ώστε να αποφευχθούν τα αντίποινα των κατακτητο^ν στις οικογένειές τους. Όμως ο Άρης απορρίπτει κατη­ γορηματικά την πρόταση να ζητήσουν κανένα πρόβατο από τις στάνες 1. στα χέρια του ανωτέρου. η πραγματική εξουσία δεν είναι.

Τάγμα Η είσοδος της Ευρυτανίας. Του έχουν απομείνει μόνο πέ­ ντε άνδρες· στην πορεία λυγίζει ακόμη ένας. Σε αυτό το υψηλότατο σημείο τον 3ο π. . και την άλλη ημέρα άλλοι. Γινόταν ένα είδος φυσικής επιλογής και μόνο άτο­ μα μ ? εξαιρετική φυσική και ηθική αντοχή μπορούσαν να ξεπεράσουν τις δυσκολίες μιας ζωής που έβαζε σε σκληρές δοκιμασίες.Χ. παραδίδοντας τα όπλα τους.τι μπορεί· όπλα. ακόμη και με καλαμπούρια και ιστορίες από την πολυτάραχη ζωή του. εξα­ ντλημένους από τη συνεχή πεζοπορία στα βουνά.Σκοτώστε με. Αλλά η πείνα δεν γιατρεύεται με λόγια και. Του αφαιρούν απλώς τον οπλισμό και συνεχίζουν. αιώνα οι γαλατικές ορ- . τσιγαρόχαρτο και τη χλαίνη του Θάνου. δεν αντέχω άλλο. να ξεχώνουν με τα μαχαίρια ρίζες και βολβούς. τους αποδεσμεύει από τον όρκο τους: . είναι λιποτάχτης και. αφηγείται ο Θάνος. Προβιά. λέει μακάβρια. Βλέπει τους άνδρες του με πληγωμένα πόδια.62 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ που συναντάνε. Κανείς δεν ξέρει τι θα συναντήσουν εκεί που πάνε· «όλοι όμως εί­ χαμε τις ελπίδες μας στον Άρη». δε θα γλιτώσει την ποινή που προβλέπεται για τους λιποτάχτες. η ζωή στο αντάρτικο απαιτούσε ανθρώπους από τη στόφα ενός Άρη. μα δεν υποχωρεί.Η ιστορία θα γράψει περισσότερα γ ι’ αυτούς που πήγανε από πείνα παρά από σφαίρες του εχθρού. λέει εξουθενωμένος. Μερικοί αποχωρούν αμέσως. προτού η απελπισία κάνει κάποιον ανεξέλεγκτο. που το σκάει αρ­ πάζοντας ό. Αν φύγει κρυφά. εί­ ναι στις Ράχες Τυμφρηστού από τη θέση Κοκάλια. Η ποινή του θανάτου που αποφασίζουν οι εναπομείναντες θα τον κα­ ταδιώκει έως την εκτέλεσή της. Μόνο ν? αφήσει το όπλο του. . ο Β. Ήταν αυ­ τονόητο πως μια τέτοια σκληρή ζωή έκανε αυτούς τους ανθρώπους σκληρούς απέναντι στους εαυτούς τους κι απέναντι στους άλλους». η ομάδα έχει σχεδόν διαλυθεί. Όταν ο Άρης παίρνει την απόφαση να κατευθυνθούν προς την Ευ­ ρυτανία. Προσπαθεί να τους εμψυχώσει με κάθε τρό­ πο.720 μ. «Πραγματικά. εκτός από κάποιον Γ.μοιράζει και τη μερίδα του ψωμιού που του αναλογεί. όπου κι αν κρυφτεί.Όποιος θέλει να φύγει ας φύγει τώρα. (Κέδρος) 0 ίδιος λες και τρέφεται με τον αέρα. για να ξεγελάσουν το στομάχι τους. του πιο δυσπρόσιτου ελληνικού νομού. σε υψόμετρο 1. Λαγός.

αλ­ λά και «η πιο άγνωστη φυλή των Ελλήνων καθώς ήταν απομονωμένοι ανάμεσα στα πανύψηλα πυκνά βουνά τους. Οι περισσότεροι Γαλάτες άφησαν εκεί τα κόκαλά τους. Στη σύσκεψη που ακολουθεί με τους δύο πολιτικούς. εκπρόσωπο της ΠΕΦΦΕ (Περιφερειακής Επιτροπής Φθιώτιδας. Στην κατάσταση που βρίσκονται. ο Καπλάνης (Σπύρος Γκούβας) και ο Ιωσήφ (Νί­ κος Ζωγρα φόπουλος).τι εισηγούντο για να δείξει πως δεν τους λογαριάζει.. να προχωρήσουν προς την ανατολική χώρα και την Αττική. είναι γνωστό ότι με τον Μπακόλα τους χωρίζει εξαρ­ χής μια σφοδρή αμοιβαία αντιπάθεια και τον Φράγκο τον περιφρονεί .. που μό­ νο ο ήλιος τους ανακαλύπτει κάποιες λίγες ώρες της ημέρας».ειδοποιούν στη Λάσπη έναν μυημένο και τους φέρνει βρασμένα κάστανα και χαρούπια. είναι αδύνατον να προχωρήσουν άλλο. Φωκίδας. σε χαράδρες ή αδιαπέραστα δάση αποτελούν φυσικούς μυστικούς κρυψώνες. Από τις Ράχες θα κατηφορίσει ο Αρης με τους τέσσερις τελευταί­ ους άνδρες του και θα κρυφτούν έξω από τη Λάσπη. που βρίσκεται συμπτωματικά στο Καρπενήσι· μαζί τους έρχονται και δύο νέοι αντάρτες. το Καρ­ πενήσι (καρ-μπενίσι: χιονοσκεπή). Οι αντιθέσεις ακόμη δεν έχουν εκδηλωθεί και δέχεται πολλές καθησυχαστικές δια­ βεβαιώσεις. (Μηχιώτης) Κατά τον Αριστοτέλη. οι Ευρυτάνες «έζων από Θήρας και λη­ στείας» και για τον Θουκυδίδη ήσαν «μέγα έθνος και μάχιμον».] Η βίαιη διεκδίκηση τροφής για την επιβίωσή τους φαίνεται πως αποτελούσε κανόνα και τρόπο ζωής για τους ορεσίβιους τούτους». [. «Δύσκολα εισχωρούσε εχθρός σ? αυτά τα ορεινά συμπλέγματα της Ευρυτανίας. ο αρχηγός τους πιέζει για στήριξη του αντάρτικου και απαλλαγή από άλλες υπο­ χρεώσεις όσων εαμιτών θέλουν να βγουν στο Βουνό. σε μια τρομαχτικής αγριότητας μάχη.. Μετά από δύο ημέρες ο Λέβας επιστρέφει με τον υπεύθυνο για την Ευρυτανία Δημήτρη Μπακόλα και τον Γιώργο Φράγκο. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 63 δες απέτυχαν. 0 Άρης δίνει εντολή στον Βαγγέλη Λέβα να αφήσει το όπλο του και να μπει σαν χωρικός στην πόλη για να βρει τους υπεύθυνους της εαμικής ορ­ γάνωσης..ΑΡΗΣ. το πρώτο χωριό που συναντάνε στον δρόμο προς την πρωτεύουσα του νομού.] Κώμες και χωριά ανάμεσα σε βουνά. Για τη σχέση του με τους συγκε­ κριμένους δύο. [. που έδωσαν το όνομα στην τοποθεσία και λευκάζουν ως ψιλότατα τρίμματα ακόμη και σήμερα σε ορισμένα σημεία. (Με τους πολιτικούς ο Άρης δεν τα πήγε ποτέ καλά και όχι λίγες φορές έκανε πεισματικά το ακριβώς αντίθετο από ό. Ευρυτανίας).

που δεσπόζει πά­ νω από το Καρπενήσι. Στο συμφωνημένο σημείο συνάντησης εμφανίζε­ ται μόνο ο Ιωσήφ και μετά τις αγκαλιές και τα σταυροφιλήματα ο Τσακνιάς τον ρωτάει: . που υπέφερε. 0 ηγούμενος τον απέπεμψε σκαιότατα και ο Ιωσήφ. Φέρ­ νει και τρεις άλλους από την πρωτεύουσα· ο ένας είναι ο Μανόλης Τσάφος. θυμωμένος. Τέσσερις νέοι εθελοντές από τη Αάσπη και άλλοι τόσοι από τη γύ­ ρω περιοχή ανεβάζουν ξανά την ομάδα στην αρχική της δύναμη. 0 Τσακνιάς συγκινημένος μαζεύει όσα τρόφιμα μπορεί. Η λατρεία που νιώθει για τους ήρωες του ’21 και το δέος από την επιβλητική εικόνα του Βελουχιού. τον Δή­ μο Τσακνιά. 0 ιδιοκτήτης δεν αργεί να εμφανιστεί· τον φέρνει από την Αθήνα ο Θωμάς να καταταγεί αντάρτης μέσα στην καλύβα του. του θρυλικού βουνού των Κλεφτών και του Κατσαντώνη. ευαίσθητος και οξύθυ­ μος μαζί. Όμως το επισιτιστικό δεν έχει λυθεί* οι ρίζες και οι χελώνες συνεχίζουν να αποτελούν το βασικό τους γεύμα. λέει στους άνδρες του. .Τι κάνετε εδώ. ο νεαρός Ιωσήφ. σε έναν κάπως εύπορο πρώην συμμαθητή του. πήρε από το σπίτι του το οικογενειακό τουφέκι να τον σκοτώσει. είναι γιος του πα­ πά της Τατάρνας (Τριπόταμου) και απόφοιτος του Γυμνασίου Καρ­ πενησιού.) Οι πολιτικοί φεύγουν και οι αντάρτες παραμένουν να ξεκουραστούν στην καλύβα του Σαφάκα. Είχε βρεθεί καταζητούμενος γιατί. θα συγκεραστούν ιδανικά. τα φορτώ­ νεται και τα φέρνει. πριν από έναν χρόνο. να φέρει τρόφιμα για το «τά γμα » που ήρθε στην περιο­ χή. ζήτησε από τον ηγούμενο του μοναστηριού της Τατάρνας να διαθέσει λίγο λάδι για τον κόσμο του ορεινού χωριού. παρατσούκλι που υιοθέτησαν και οι αντάρτες του.Από σήμερα. ενός Λασπιώτη που απουσιάζει από το χω­ ριό του. ο αρχηγός θα αποκτήσει το πλήρες αγωνιστικό όνομά του. Όμως ει~ δοποιήθηκε η Χωροφυλακή και έκτοτε τον καταδίωκε ως «επικίνδυνο κομουνιστή» κατά την καλογερίστικη καταγγελία.64 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ τόσο ώστε τον λοιδορεί ανοιχτά σαν «δίφραγκο». Στο διάστημα που μένουν στου Σαφάκα. εκ των ακροατών του Άρη στο δάσος της Καισαριανής στις 15 Μάίου. Τώρα ο Ιωσήφ ανα­ λαμβάνει ξανά να συντρέξει τους «μηδέ εσθίοντες». Ένας από τους καινούργιους αντάρτες. υπερβάλλοντας αισθητά από την εντολή του Άρη να προσπαθούν πάντοτε να φαίνονται περισσότεροι από όσοι είναι. μωρέ Νίκο. . και εκκο­ λαπτόμενος ποιητής με το ψευδώνυμο Δώρος Άνθης. πλάι στο Άρης βάλτε και το Βελουχιώτης. Στέλνει μήνυμα στο Καρπενήσι.

Α. χωρίς να γίνουν αντιληπτοί. φωνές. Θα ελευθερώσουμε την πα­ τρίδα. όπου σκοπεύει να κάνει την πρώτη του εμ­ φάνιση. Πνίγηκε από τη συγκίνηση ο άνθρωπος. ανηφορίζει πάλι προς τις Ράχες. πανστρατιά! Νέο ’21 σου λέω. παραγγέλματα. Ζήτησε από τον δάσκαλο Παπανικολάου να τους δώσει τη σημαία του σχολείου και να οδηγήσει την ομάδα. και από τα Κοκάλια ακολουθεί δεξιά την κορυφογραμμή του Τυμφρηστού. Ολόκληρο τάγμα. Τι όπλα έχουμε.2 0 Άρης δεν έμεινε στα λόγια.. μέχρι τη Δομνίστα· ένα χωριό ακό­ μη πιο βαθιά στο βουνό. Τρεις είμαστε. μωρέ Νίκο. πού πάμε.Άσε. Γυμνάζεται το τάγμα. Αν ο ένοπλος αγώνας δεν αγκαλιαστεί και δεν ενισχυθεί από τους χωρικούς.] Υπο­ στήριζε πως ήρθε ο καιρός να γίνει η πρώτη εμφάνιση της ομάδας. Το μάτι του έπαιζε και έβαλε τα πράγματα στη θέ­ ση τους.. Από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευρυτανία». Ταγματάρχης Η ομάδα φεύγει από τη Λάσπη. Τον πήραν τα δάκρυα. Πίσω από τα δέντρα αχούγεται φασαρία.. Εκεί θα τους επισκεφθεί ο εαμίτης μόνιμος αξιωματικός Αθανά­ σιος Τραχήλης για να δει με τα μάτια του τους αντάρτες. Το επίσημο ξεκίνημα του ένοπλου αγώνα κατά των κατακτητών».όπως διη­ γείται: «Εγώ φοβόμουν toc πάντα κι έλεγα.«ήταν πιστευτός. Και η φασα­ ρία πίσω από τα δέντρα συνεχιζόταν για να πειστεί για το πολυπλη­ θές του αντάρτικου. . Τα πά­ ντα με φόβιζαν». Πώς θα ξεκινήσουμε...ΑΡΗΣ.Τι ?ναι. τίποτα. [. Τι κάνουμε. θα σβήσει. Πού πάμε. Λίγο πριν το Κρίκελλο τους παραλαμβάνει ο μυημένος ντόπιος δά­ σκαλος Βασίλης Παπανικολάου και τους κρύβει σε μια καλύβα που έχει έξω από το χωριό. η αντίστασις θα περιορι2. . . «Άνευ της υποστηρίξεως του πληθυσμού. Μ’ έκανε να πιστέψω ότι τα πάντα είναι ρόδινα. τον ξαναρωτάει εκείνος. Όμως ο αρχηγός τον εγκαρδιώνει. γλυκός ομιλητής. ποδοβολητά. Η περιπέτεια της αυτοδιάλυσης που έζησε τον έχει πείσει ότι το αντάρτικο δεν μπορεί ακόμη να στηριχτεί στις εαμικές οργανώσεις· ούτε για εφοδιασμό ούτε για νέους μαχητές. 0 παλιός του συμμαθητής με φισεκλίκια. Έκανε κάτι έως τότε αδιανόητο. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 65 .

Μετά βλέπουν να μπαίνει ορμητικά.66 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ σθεί εις ενεργείας μικράς και κεκαλυμμένης μορφής και συν τω χρόνω θα εκφυλισθεί». καπετάνιε. ένα τμήμα του Ελληνικού Ααϊκού Απελευθε­ ρωτικού Στρατού.. με την ελληνική σημαία μπρο­ στά. Ο σεβασμός που δείχνει στην τοπική αρχή τού δίνει μερικούς πό­ ντους.Αμήν. τους χαιρετάει εγκάρδια.. απομονωμένο. πανέ­ μορφο. έχουν δει πολλούς τα μά­ τια τους· το ζήτημα είναι τι σκοπούς έχουν αυτοί οι καινούργιοι. ° αρχηγός του υπόσχεται εύθυμα: . συντεταγμένο κατ’ άνδρα. (ΓΕΣ. Του καφετζή Χαράλαμπου Λιάκου. με σκληραγωγημένους κατοίκους και παράδοση στους αγώνες της πατρίδας.Όταν λευτερωθούμε.Είμαστε αντάρτες. αφού η λογοκρισία του Μετώπου δεν επέ­ τρεπε την αναφορά απωλειών στις επιστολές. για τον λόχο του Μπούρα. . . . και ο Θάνος εκτός γραμμής δίνει το βή­ μα. τραγουδώντας. τον χαιρετάει στρατιωτικά και στη συνέχεια σκύβει και του φιλάει το χέρι. Οι κάτοικοι μάλλον δεν αιφνιδιάζονται. . Το απόγευμα της Κυριακής 7 Ιουνίου 1942 όσοι κάτοικοι της Δομνίστας βρίσκονταν στην πλατεία του χωριού το πρώτο που ακούνε εί­ ναι ένα ομαδικό και βροντώδες: Μαύρη είν ’ η νύχτα στα βουνά.Γεια σας. αυτή την παράγκα που έχεις θα σ’ την κά­ νω μέγαρο γιατί θα περάσει στην ιστορία. Δίνει εντολή σε έναν αντάρτη να επιτηρεί το κοινοτικό τη?νέφωνο και αναζητάει τον πρόεδρο της κοινότητας. Ανταρτοπόλεμος) Η Δομνίστα είναι ένα τυπικό χωριό της Ευρυτανίας· φτωχό. Ο Άρης είναι καλά προετοιμασμένος. πατριώτες. και του ζητάει με σο­ βαρότητα την άδεια να μιλήσει στους κατοίκους. και όχι μόνο αυτός. Ο πρόεδρος Χαράλαμπος Παπακωνσταντίνου στέλνει αμέσως να χτυπήσουν την καμπάνα για να μαζευτεί το χωριό. ακούγεται από αρκετούς. Με την εμφά­ νιση του παπά ο Άρης κερδίζει μερικούς πόντους ακόμη· στέκεται προσοχή. γοητεύεται μαζί του.χ. Ο παπάς. οι πανέξυπνοι Δομνιστιάνοι πληροφορούσαν τους δικούς του για τον θάνατο κάποιου συγ­ χωριανού γράφοντας ότι πήρε μετάθεση π. Στον πρόσφατο Ελληνοϊταλικό Πόλεμο το χωριό είχε 10 νεκρούς· και. που φέρνει τσίπουρο να τους κεράσει. του δηλώνει. ένα τμήμα οπλοφόρων. Επικεφαλής είναι ο Άρης. κάποιου που ήταν γνωστό στο χωριό ότι είναι πεθαμένος από χρόνια. μόλις έρχεται.

Με κοφτό και επίσημο τρόπο δηλώνει. Από εκεί και πέρα «τα πάθη που καλούνται να αναφλεγούν στον πόλεμο πρέπει να προϋπάρχουν».ΑΡΗΣ. κατοχύρωση της εθνικής ανεξαρτησίας και της λαϊκής κυ­ ριαρχίας για να μην επαναληφθούν τα παθήματα. Η πρώτη ομιλία του Άρη έχει την ίδια στερεότυπη δομή με εκείνες που θα ακολουθήσουν. στα οποία και δίνει απαντήσεις. Μιλάει αργά. Όντας αδιόρθωτα ασεβής και περιπαικτικός. τον λόγο της παρουσίας του στο Βουνό: . που θα προκαλέσει από πονηρά χαμόγελα έως τρανταχτά γέλια. απελευθερωτικός αγώνας· νέο ’21. Στη Δομνίστα το αποτέλεσμα της ομιλίας του είναι παραπάνω από ενθαρρυντικό. όταν οι άνθρωποι της υπαίθρου θα έχουν πλέον εμπιστευτεί τον ΕΛΑΣ και τον ίδιο. από τον Εθνικοαπελευθερωτικό Αγώνα του 1821 και τις λαϊκές διαψεύσεις που ακολούθησαν επισημαίνει τον ρόλο των Μεγάλων Δυνάμεων και την υποτέλεια των εκάστοτε κυβερνήσεων για να φτάσει στα νέα δεινά της πατρίδας -υπό τους νέους καταχτη­ τές. Πρώτον. θα «παραιτηθεί» του βαθμού του. Το αδίκημα της αντιποίησης αρχής που διαπράττει είναι απλώς ένα εφεύρημα του αρχηγού για να καθησυχάσει τον κόσμο και να δηλώ­ σει τη σοβαρότητα του εγχειρήματος. είμαι ο ταγματάρχης του Πυροβολικού Άρης Βελουχιώτης. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 67 Όταν απευθύνεται στους χωρικούς που έχουν σιγά σιγά συγκε­ ντρωθεί. Επιπλέον αυτό που κατορθώνει εί­ ναι. τελειώνοντας τον λόγο του σε κάθε χωριό που μιλάει. Τι άλλη εγγύηση σε τέτοιες πε­ ριστάσεις από έναν αξιωματικό του Ελληνικού Στρατού· σε λίγο και­ ρό. δεν αποφεύγει ακόμη και στις πιο σοβαρές στιγμές να πετάξει τον πόντο του. Οι κάτοικοι δείχνουν μεγάλη συμμετοχή και οι πιο εν­ θουσιώδεις θεωρούν προσβλητικό για το χωριό τους να φύγουν οι .Κηρύσσω την επανάσταση κατά των κατακτητών και των ντό­ πιων συνεργατών τους. και θέτει ο ίδιος ερωτήματα. Δεύτερον. Όσοι δέχονται την ορθότητα αυτών των στοιχείων και των εκτι­ μήσεων είναι αναμενόμενο να συμφωνήσουν και με αυτά που τους προτείνει. να έχει εφο­ διάσει με επιχειρήματα τους ακροατές του. σαν να κουβεντιάζει. για πρώ­ τη φορά δημοσίως.Πατριώτες. (Clausewitz) Σκιαγραφεί αρχικά το ιστορικό πλαίσιο. που θα τα χρησιμοποιή­ σουν αργότερα σε συζητήσεις με άλλους. όπως δεν κουράζεται να επαναλαμβάνει. συστήνεται λέγοντας: . Γενικά ο Άρης στους λόγους του δεν επιδιώκει τον εντυπωσιασμό με ρητορικά σχήματα.

Το στομάχι των ανδρών διαμαρτύρεται.Αρματωλών. για να μην τους προσβάλουν. αλλά η αντάρτικη αξιοπρέπεια ανθίσταται. Κι ένα τσιγάρο ακόμα να ’χε. Στις πορείες εμείς παιδιά τώρα και κουρα­ ζόμαστε και κείνος άντεχε πιο πολύ απ' όλους μας. ο Στυλιανός Χούτας. ξυπνούσαμε την ύπαιθρο. παρέχοντες άμα εις αυτόν πάσαν ηθικήν και υλικήν ενίσχυσιν». . Όπο^ς λέει ο Γ. Καραδημήτρης. Έτσι. Παρέλαση Η παρέλαση που ξεκίνησε ο Άρης στη Δομνίστα θα συνεχιστεί από χωριό σε χωριό τής περιτυμφρήστιας περιοχής μέχρι το τέλος Ιουνίου και χτυπάει φλέβα. Το τελετουργικό είναι σταθερό. Η μέση λύ­ ση βρίσκεται· δέχονται μόνο μερικά φιλέματα για τον δρόμο. Φεύγουν δύο Αθηναίοι. 0 αρχηγός τούς εξοντοονει έναν έναν στις πορείες. (Μελετζής) Από τα πέριξ του Τυμφρηστού χωριά σπεύδουν κοντά τους και άλ­ λα ψυχωμένα παλικάρια. αφηγείται ο Θάνος. φεύγουν και οι δύο από τους τέσσερις της Λάσπης. «τόσο σκληραγωγημένο άνθρωπο δεν θα ξανακάνει ο κόσμος. «Έτσι. που αγκάλιασε σε λίγο όλη τη Ρούμελη και απλώθηκε σ' όλη την Ελλάδα». στη δίψα και στην κακοπέραση. θα το "δίνε σε μας. στην πείνα τα ίδια. δυναμώναμε το εθνικό αίσθημα και θέσαμε τις πρώτες βάσεις για την οργάνωση της πανεθνικής εξέγερσης. παραλείποντας βέβαια να αναφερθεί στις αφά­ νταστες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν αυτοί οι πρωτοπόροι. Μερικοί δεν αντέχουν αυτόν τον ακραίο συνδυασμό πείνας και ποδαρόδρομου και εγκαταλείπουν. «Παντού εγένετο δεκτός με απερίγραπτον ενθουσιασμόν ως ηγέτης ενός αγνού πατριωτικού κινήματος κατά των κατακτητών. ένας από τους πρώτους άνδρες του Άρη. διατηρούντες ζώσαν την παράδοσιν της λεβεντιάς των Κλεφτών . έσπευδον να ταχθούν υπό την σημαίαν του. Ήταν τόσο σκληρός με τον εαυτό του που πολλές φορές μας τρόμα­ ζε». Οι κάτοι­ κοι των ορεινών εκείνων περιοχών. Περπατάνε οχτώ με δέκα ώρες ημερησίως για να περνάνε συνεχούς από νέα μέρη και να δίνουν την εντύπωση πολλών ομάδων. Πολλές φορές έμεινε νηστικός για να δώσει σε μας. περνο^ντας από τα χωριά όλης της περιοχής. έμπειροι πολεμιστές του Μετώπου η πλειο­ νότητα. θα γράψει ακόμη και ένας θανάσιμος εχθρός του.68 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ αντάρτες χωρίς να φάνε πρώτα μαζί τους. και η ομάδα ενισχύεται σημαντικά.

.Είναι πιότεροι από εκατό.. (Φ.ΑΡΗΣ. κάθε ξαφνικό γάβγισμα σκυλιού το άλλο πρωί εξετάζεται από τους χωρικούς μην έχει σχέση με πέρασμα ανταρτών.. που αδυνατούν να επι­ κοινωνήσουν με τους απλούς ανθρώπους της υπαίθρου στη γλώσσα τους. Εκπληκτική αδυναμία δείχνει από την αρχή ο Άρης στους γέρους και τους παπάδες* «τους παπάδες της Ρούμελης.Είν9 αυτός. . Δεν θίγει ποτέ τις παραδόσεις και το θρησκευτικό αίσθημα των χωρι­ κών. ένα τσίπουρο. μάνα καημένη. ο Άρης φιλάει το χέρι του παπά και ζητάει την άδεια του προέδρου για να μιλήσει στους κατοίκους των χωριών.Διακόσοι λένε. Δεν είναι διακονιάρης ο παπάς. .. . σέβεται την τιμή και την ιδιοκτησία τους. Είναι παπάς! Οι πληροφορίες για την εμφάνιση ανταρτών σε συνδυασμό με μια αποτυχημένη προσπάθεια ρίψης εφοδίων από συμμαχικό αεροπλάνο έχουν κινητοποιήσει τους Ιταλούς* τρομοκρατούν και ανακρίνουν τον πληθυσμό. Οι φήμες και οι υπερβολές οργιάζουν: .Στα Πιτσιωτά ήταν άλλοι. να κατανοήσουν τους τρόπους τους. αλλά χοορίς αποτέλεσμα.Να πληρώνετε τον παπά σας. Οι μόνιμοι αξιωματικοί της περιοχής αχούνε και πασχίζουν να ανακαλύψουν τον συνάδελφό τους ταγματάρχη που κρύβεται πίσω από το όνομα Άρης Βελουχιώτης. Το τραγούδι. Γρηγοριάδης.. .Χτες μπήκε στο Παλιόκαστρο. Με συνέπεια να κατηγορηθεί ως λαϊκιστής από τους κομματικούς. Πώς θέλετε να ’χετε παπά χωρίς πληρωμή. για να αποσπάσουν πληροφορίες.Σαν ποιον μοιάζει. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 69 Η σημαία προηγείται.Φοράει γαλόνια. που γινόταν σαν άτακτο παιδί μπροστά τους». να δεχτούν ένα τσιγάρο.. με τον πανάρχαιο τρόπο των Ελλήνων. . που ο Βελουχιώτης έδειχνε μια παθολογική αδυναμία απέναντι τους. Αντάρτικο) Αν δει κάποιον ρακένδυτο ή σκελετωμένο παπά. . ένα καλαμπούρι. -Έ χ ε ι ένα στόμα!. και στους λόγους του έχει τη διορατικότητα να απορρίψει τον νεωτερισμό της αριστερής γλώσσας παραμένοντας εξαίσια αναχρονιστικός. δεν αργεί να συνοψίσει τη νέα κατάσταση: . θυμώνει* μαλώνει τους χωρικούς: . Το όνομα του Άρη ταξιδεύει από στόμα σε στόμα σε όλη τη Ρούμελη* κάθε ασυνήθιστη κίνηση τις νύχτες.

επειδή ο αρχηγός δεν τους ενημέρωνε προκαταβολικά για τις κινήσεις του. [. Ο αρχηγός θεωρεί ότι οι άνδρες του δεν είναι ακόμη έτοιμοι για συγκρούσεις. και ο Άρης τους αγνοεί επιδεικτικά λέγοντας: Άμα περιμένουμε κάθε φορά άδεια για να ξυστούμε. Ένας από τους κομματικούς επικριτές του. χαθήκαμε. Για να τους προφυλάξει και ταυτόχρονα να αναρρώσουν από τις κακουχίες. που μπαίνει η ομάδα. θα παραδεχτεί αργότερα ότι « κ ι από στρατιωτική άποψη κι από την πλευρά της ασφάλειας των τμημάτων ήτανε απαράδεχτη μια τέ­ τοια αξίωση των οργανώσεων. Οι Ιταλοί και τα αποσπάσματα της Χωροφυλακής χτενίζουν την περιοχή για να ανακαλύψουν την ανταρτοομάδα.. Κι ανεξάρτητα από την όλη διάθεση του Άρη προς τις πολιτικές οργανώσεις. και το πρώτο παλικάρι όλοι το φωνάζουν Άρη.. Κι η ζωή την απόρριψε.η έμπρακτη απόδειξη αγάπης και θυσίας για την πατρίδα. δεν εφαρμόστηκε. Ο Θωμάς τους συναντάει στο αγροτόσπιτο που φιλοξενούνται και σαστίζει: «Νόμισα πως βρέθηκα σε πρόχειρο αναρρωτήριο... σαν στρατιωτικός ηγέτης είχε δίκιο». Μερικοί είχαν συνέρθει από την κούραση των αδιάκοπων μετακινήσεων. πα­ ραβαίνει την εντολή του Κόμματος να περιοριστεί στη Ρούμελη και περνάει στην πλευρά του Δομοκού. Έτσι κι αλλιώς με τους τοπικούς πολιτικούς οι σχέσεις του έχουν κλονιστεί.τι κάνει. τα τρόφιμα είναι περισσότερα και μένει να αναλάβει.70 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Βγήκαν αντάρτες στα βουνά τα Ρουμελιώτικα παιδιά . Κακούργημα έγινε αργότερα. Πολλούς τους βασάνιζε πυρετός και ούτε κουκούτσι κινίνο δεν υπήρχε. που τότε αγανακτούσε.] Και όλοι μαζί είχαν επιδοθεί στην “ψειροκομία” όπως έλεγαν την απασχόλησή τους ν’ απαλλαγούν από τις ψείρες». Οι περισσότεροι όμως γιάτρευαν τα πληγιασμένα πόδια τους. (Μπέικος) Στα χωριά του Δομοκού. Δε γίνεται έτσι αντάρτικο. δεν τηρήθηκε. Αντάρτης είναι ο ύψιστος τίτλος τιμής του Έλληνα πατριώτη. (Λαγδάς) . Εκείνοι επιμένουν φορτικά να έχουν τον πρώτο λόγο σε ό. που τα είχε φάει η ξυπολυσιά.

Ένα σημείωμα που αφήνουν απαιτεί από τη μητέρα Μαραθέα την αποζημίωση των οικογενειών των 11 εκτελεσθέντων χω­ ρικών απειλώντας με τη ζωή των δύο εφήβων. με την αίσθηση της δικαιοσύνης που είχαν οι χωρικοί».. Η ομηρία και κυρίως τα «λύτρα». κατεβάζει τη φο­ βερή του ρομφαία στον κτηματία. και εκείνος. Περ. Κοντά του έχει τον Θεσσαλό αντάρτη Κωσταρά.] Αυτό που καταλάβαιναν οι χωρικοί ήταν η δι­ καιοσύνη. που δια­ τηρεί στενές σχέσεις με τους Ιταλούς. ξεσηκώνουν θύελλα στην εαμική οργάνωση της Ρούμελης. [. για να τον μεταπείσει.3 Μα ο Άρης κάνει και κάτι που θα αποτελέσει τη θρυαλλίδα για τις ήδη κακές σχέσεις του με τις οργανώσεις. Με την υπόθεση Μα3. όπως διέδωσαν οι έχοντες λόγους παραποίησης. Και ο Βελουχιώτης στην κάθε πράξη του 'ήταν δίκαιος. 0 Μαραθέας. δίνει εντο­ λή και παίρνουν μαζί τους τον γιο του Μαραθέα και τον γιο του επι­ στάτη Τράκα. Οι αντάρτες αποφασίζουν να εκδικηθούν. ψηλό και δυνατό σαν ταύρο. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 71 Εκείνες τις ημέρες στο χωριό Τσόμπα (Νέο Μοναστήρι) κάποιοι πεινασμένοι χωρικοί ανοίγουν μια αποθήκη του κτηματία Μαραθέα και παίρνουν τρόφιμα για τις οικογένειές τους. βασανίζουν και εκτελούν 11 χωρικούς. που σέρνει μια τε­ ράστια χαντζάρα πάνω από 10 πόντους φάρδος και 50 μήκος. Ο Φράγκος έρχεται από τη Λαμία. χωρίς αποτέλεσμα· παρά τη σφοδρή λογομαχία τους και τις απειλές του κομ­ ματικού.. Και οι χω­ ρικοί των γύρω περιοχών δεν την είδαν με κακό μάτι· «η τιμωρία του προδότη και η τάξη που απαιτούσε ο αρχηγός του ΕΛΑΣ δημιούργη­ σαν άλλο κλίμα. Ο Άρης δεν υποχωρεί. Ροδάκης. Παρά το τρομαχτικό παρουσιαστικό του είναι αφάνταστα τρυφερός και θεο­ φοβούμενος άνθρωπος.ΑΡΗΣ. 0 Άρης δεν έχει ενδοιασμούς. τους καλεί να πατάξουν την απειλούμενη αναρχία. που απαιτεί την άμεση απελευθέρωση των δύο νεαρών. Σκότωσ’ τον!. Η εκτέλεση του Μαραθέα είναι το πρώτο αίμα και ο πρώτος ισχυ­ ρός συνδετικός κρίκος των ανταρτών με τον αρχηγό τους. ο αρχηγός επιμένει στους όρους του. Οι κατακτητές σε μια επίδειξη σκληρότητας καίνε σπίτια. Τότε. Προκειμένου να αποτρέψει νέα ιταλικά αντίποινα εναντίον των χωρικών της περιοχής. πι­ στεύοντας ακράδαντα ότι επιτελεί θεάρεστη πράξη. . Μετά από αναγνώριση κυκλώνουν μια νύχτα το υποστατικό του Μαραθέα και συλλαμβάνουν τον κτηματία στον ύπνο. πρώην εργάτη του Μαραθέα. διατάζει ο αρχηγός τον Κωσταρά.

Τώρα τη βρήκε έτοιμη. που πολιτευόταν στη Λαμία. διεκδικούσαν το «Πριγκιπάτο της Πίνδου». πραγματικό «άνθος του κακού». τους οποίους ισχυρίζονται πως κρατάει διά της βίας μαζί του. που φροντίζει τους συντρόφους . όπως τον αποκαλούν. υποστηριζόμενοι από τους Ιταλούς. Ενώ είναι γνωστό ότι πλην του λιποτάκτη και κλέφτη Προβιά όσοι αντάρτες έφυγαν δεν υπέστησαν καμιά τιμωρία. ο «κατσαπλιάς». Προτού μπουν στον Δομοκό. Μορφές (1) Η ομάδα του Άρη έχει ενισχυθεί σημαντικά. και ως έφεδρος αξιωματικός αναλαμβάνει στρατιωτικός του τμήμα­ τος στη θέση του Θάνου. τους ακολούθησε ο Άθως Ρουμελιώ­ της (έφεδρος ανθυπολοχαγός Σωκράτης Γκέκας) από το Παλιόκαστρο Φθιώτιδας. 0 Τζήμας υφίσταται ουκ ολίγα από τους συντρόφους του για την επιλογή του αρχηγού. Από καιρό ο Άθο^ς ήθελε να φτιάξει ένοπλη ομάδα για να χτυπήσει τους λεγεωνάριους. αδίστακτος. Ο Ηλίας Τσιριμώκος της ΕΛΔ και συναρχηγός του ΕΑΜ. τους εκθέτει στον κόσμο. Την αδυναμία τους να προσαρμοστούν στην αντάρτικη ζωή την εκθέτουν στην πολιτική ηγεσία αντίστροφα* καταλογίζουν τα πάντα στον Άρη και στην «αρειοφοβία» που έχει εμπνεύσει ακόμη και στους αντάρτες του. που. Η ιδέα αντικατάστασης του αρχηγού συζητείται ήδη στο ΚΚΕ και είναι απλώς θέμα χρόνου. Ο πενηντάχρονος Αχιλλέας (Αναστάσιος Ελευθερίου). μεταξύ το^ν οποίων βρίσκονται και ορισμένοι ξεχωριστοί άνδρες.72 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ ραθέα εκρήγνυται και το εαμικό κέντρο στην Αθήνα· ο «Νταβέλης». ακραίος και σαδίζων. ένας καλότατος πρόωρα γερασμένος άνδρας. Λίγο πριν το επεισόδιο Μαραθέα είχαν εγκαταλείψει τον Άρη οι δύο από τους τέσσερις που έστειλε το Κόμμα από την Αθήνα. Ευρυτάνας πολιτικός με φήμη και ισχύ στην Αθήνα. Στο μεταξύ με εντολή του Σιάντου ο Τζήμας στέλνει επείγον μή­ νυμα στον Γιαταγάνα να ελευθερώσει αμέσως τα παιδιά και να προ­ σπαθήσει να ποδηγετήσει τον «λήσταρχο». μορφές του αγώνα. Από το Δεμερλί (Σταυρό) κατατάσσονται τρεις άνδρες. απαιτεί από τον Σιάντο την απελευθέρωση των παιδιών* θόρυβο προκαλεί και ο Γεώργιος Καφαντάρης. αλλά δεν θα αργήσει να συγκρουστεί με τον αρχηγό. Ο λάτρης των τύπων Μενέλαος (Αναστάσιος Σαρίσαμπλης) και ο γερο-Δυσσέας. Έχει υπερβεί τους 30 αντάρτες.

Νέος.ΑΡΗΣ. παράλογα άφοβος και εντελώς άναρχος. αλβανομάχος. 0 Κίμων (Κώστας Τσιλέκας) από το Μεσοχώρι Υπάτης. διατάζει τον τσοπάνο. καταδιωκόμενο από τις αρχές για σφαίρες που βρέθηκαν στο σπίτι του. όμως είναι ατσάλινος πο­ λεμιστής. από την Ομβριακή Δομοκού. καπετάνιο. απειλώντας χωρίς περιστροφές τους νοικοκύρηδες ότι θα τους κόψει τα «αποτέτοια». φοιτητής της Νομικής και έφε­ δρος ανθυπολοχαγός στην Αλβανία. μόνου μη μι σημαδεύ'ς μ' αυτού του «πυροβόλου». Μια σημαντική κατάκτηση του Άρη είναι ο Νάκος Μπελής. με ακρωτηριασμένα τα δάχτυλα των ποδιών από τα κρυοπαγήματα. Εκπληκτικός σκοπευ­ τής. λέει έντρομος ο τσοπάνος και του φέρνει δύο τουφέκια. Ο Μπελής κρατάει το ένα. Ήρθε κοντά τους ο Αγησίλαος (Αντώνης Τσιαπούρας) από το Καρπενήσι. κρατώντας αυτό το πιστόλι. ένας αγράμματος τσαμπάσης (ζο^έμπορος-χασάπης). Ηλία Ντρούζο. Ο Κωστούλας Αγραφιώτης ή σκέτο Κωστούλας (Κώστας Καβρέντζης) από το Νεοχωράκι Τυμφρηστού. ένας αλλόκοτος άνθρωπος. με πλήρη περιφρόνηση προς όλους και όλα και ιδιαίτερα στον κίνδυνο. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 73 του σαν παιδιά. Έχει μια ροπή προς τις θείορητικές προσεγγίσεις και πληγώνεται εύκολα από τις παρατη­ ρήσεις ή την έλλειψη προσοχής των άλλων. έναν νεαρό από το Σμόκοβο (Λουτροπηγή). ένας βαρύς.Θα σ’ τουν δώκω. που κατετάγη στην καλύβα του Σαφάκα με τους Βασίλη Σιταρά. . Τον χρειάζεται η πατρίδα. Στο εξής ο Ρομπέν των Αασών της Ελλάδας θα λέγεται Νάκος Μπελής. Για λόγους τιμής σκότωσε τον συνεταίρο του και βρέθηκε φυγόδικος στα βουνά με μοναδικό όπλο ένα άδειο πιστόλι φωτοβολίδων. τους αναγκάζει να δίνουν τρόφι­ μα στις φτωχότερες οικογένειες. άφοβος. Το ίδιο αφοσιωμένος θα αποδειχτεί και ο κοκκινογένης Λευτέρης Χρυσιώτης (Σπόρος Τσιλιγιάννης) από τη Χρύσω Ευρυτανίας. από τη διαλυθείσα ανταρτοομάδα Λουτρακίου Περαχ<ύρας. πάει σε μια στάνη που γνωρίζει. Ο Πελοπίδας (Παντελής Λάσκος). για να ξεφύγει από τους χωροφύλακες. που μάζεψε στην υποχώρηση με σκοπό «να το γυρίσει» μόλις ξαναφτιαχνόταν στρατός. αλβανομάχος του 42ου Συντάγματος Ευζώνων.Τράβα να ξεπαραχώσεις τον γκρα. που έχει αναλάβει με ιδιαίτερη σοβαρότητα καθήκοντα υπασπιστή του αρχηγού. Όταν κατέφυγε στο Βουνό. γιγαντόσωμος και λιγομίλητος άνδρας. . που αφοσιώνεται ολόψυχα στον αρχηγό. με πρώτη και πλέον ευνοούμενη τη δι­ . Εμφανίζεται στα εύπορα σπίτια και. περίπου 35 χρονών. Μιλτιάδη Πρίμπα από τη Λάσπη. και με το άλλο οπλίζει τον Κώστα Κέ­ ντρο.

Μετά από λίγο εμφανίζεται στο αντάρτικο λημέρι ακόμη ένας φυγόδικος. Στους εαμίτες που προσπαθούν να τον προσεταιριστούν δεν δίνει σημασία· και. Αλλά και ο Μπελής με τον Βουρλάκη δεν αισθάνονται πολύ άνετα. Στον Μπελή δεν προσφέρεται να παρουσιαστεί σαν αξιωματικός· του μιλάει στη γλώσσα του. (Κέδρος) σχεδόν αδύνατον να αποτύχει.74 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ κή του.Τόκα και μπέσα. Έχω φάει ψωμί στο σπίτι του. να μ' ιδείς». καπετάν Νάκο. Κάποιοι από τους παλιούς δεν εμπιστεύο­ νται και πολύ τους νεοφερμένους· φοβούνται μήπως είναι βαλτοί. Όλες οι προσπάθειες προσέγγισής του αποτυγχάνουν· ούτε στα μηνύματα του Άρη.Μπέσα. Η θέση του Άρη για τους κλαρίτες είναι απλή: «Ή μαζί μας ή αφήνεις τα όπλα και γυρνάς σπίτι σου. του λέει. Αλλιώς έχουν συνηθίσει στο Βουνό· τώρα οι προβατίνες και οι πίτες των χωρικών απαγορεύονται. Καμιά κότα για τους καπεταναίους. Να τον αφήσουν να φύγει δεν είναι τόσο απλό. καπετάν Άρη. Βουρλάκης.Είναι καλός άνθρωπος. καθώς έχει το χάρισμα να «ασκεί ένα είδος σα­ γήνης και μια επιβολή αναντίρρητη». Ούτε ο αρχηγός θέλει να χαθεί ένας τέτοιος άνδρας· και τον ξανα­ . Δεν μπορούν να ξέ­ ρουν πού θα πάει και με ποιους θα καταλήξει. τι τους «κόφ τει» αυτούς. Μαζί σου μπορώ να κουβεντιάσω. την Αφροδίτη. όταν γυρίσει. και τις νύχτες φυλάνε εκ περιτροπής τον αρχηγό. Δε γίνεται. Το Βουνό δεν μας χωράει κι εσάς κι εμάς». Πανούργος o jv . Κάποια στιγμή μετά το επεισόδιο Μαραθέα ο αρχηγός επιτυγχάνει μια συνάντηση μαζί του. να τον εκτελέσουν για να τελειώνουν μαζί του. Τα είδε σε έναν τοίχο και τα έφτιαξε. ο Θ. που έφτασε στα μέρη του Δομοκού.Ωρέ. όταν κάποιοι απαιτούν να αφαιρέσει τα σήματα του ΚΚΕ ή του ΕΑΜ που έχει «ζωγραφίσει» στα ρούχα του. αφήνει αυτό το διαζευ­ κτικό τελευταίο· δοκιμάζει πρώτα το φιλότιμο ή τη ματαιοδοξία του συνομιλητή του. Καμιά πίτα. Μια νύχτα ο Μπελής το σκάει και πά­ ει στη γυναίκα του. Εκείνος τον μετράει λίγο και μετά τη γρήγορη εξέταση ανταποκρίνεται: . Οι έμπιστοι αντάρτες του Άρη προτείνουν. τον ξέρω. δυσανασχετεί ο Μπελής. απλώνοντας πρώτος το χέρι του: . Θα φύγω. αγριεύει. τα λένε ιδιαιτέρως και συμφωνούν. 0 αγαθόψυχος γερο-Δυσσέας έχει αντίρρηση: .. δίνει απάντηση. Το κεφάλι του δεν στέ­ κει πια καλά στους ώμους του. που της έχει μεγάλη αδυναμία και συχνά την αναθυμάται μεγαλόφωνα: «Πού ’σαι. θα φύγω. Και. . γυφτοφάσουλα θα τροομε. Αποσύρονται. Αφροδίτη μ ’.

Αυτός. .Καπετάν Νάκο. όπως επίσημα τον διαβεβαίωσε. αλλά θέλει και θυ­ σίες και πειθαρχία. επειδή. που κάνουν για λίγο στάση. Αφού του εξηγεί ότι πρέπει πλέον να πάψει να φέρεται σαν καπετάν ένας. . Αντλούσαν τις πληροφορίες από χωρικούς και εαμίτες. . Άρη.Σύμφωνοι. μπαίνοντας σε έναν καινούργιο τόπο. Με υπόδειξη των χωρικών εκτελούν αργότερα και έναν πλανόδιο ορ­ γανοπαίχτη. ήρθε η σειρά μας να μας διαβάζουν τα σχολειαρόπαιδα στα βιβλία σαν και αυτούς του ’21. Μπορεί να προσκολλήθηκε στους αντάρτες. Συγκεντρώνει τους άνδρες του ενώπιον όλου του χωριού. ο Βουρλάκης ξαναθυμάται την πα­ λιά του τέχνη και μια ηλικιωμένη γυναίκα πάει στον αρχηγό να διαμαρτυρηθεί. τη ρωτάει μόνο. Οι παριστάμενοι χωρικοί και αντάρτες είναι αδύνατον να φαντα­ στούν αυτό που θα επακολουθήσει. τους βά­ ζει στη σειρά και καλεί τη γυναίκα να πλησιάσει. ως πληροφοριοδότη των Ιταλών. 0 Άρης αφορμή ψάχνει.. ήταν φυσικό να μη γνωρίζουν πρόσωπα και καταστάσεις. κυρίως με την επωδό: . καμάρι της Ομβριακής.ΑΡΗΣ. λέει εκείνη και δείχνει τον κλέφτη. παραδίδεται πλέον εκείνος. Με τον Βουρλάκη είναι διαφορετικά. . Στα Πιτσιωτά. «ο Μπελής δεν είναι παιδί». Χωρίς τον παραμικρό δισταγμό ο αρχηγός τραβάει το πιστόλι του και ξαπλώνει τον Βουρλάκη μπροστά τους. Αυτές οι υποδείξεις κόντεψαν να γίνουν στη συνέχεια καθεστώς· οι αντάρτες. Αυτός ο θεατρικός τρόπος απόδοσης δικαιοσύνης έδωσε άλλο ένα αιματηρό μήνυμα προς κάθε επίδοξο άρπαγα ύστερα από το «μή­ νυμα Μαραθέα» για τους συνεργάτες των καταχτητών.Ποιος. θα κρατήσει διά βίου αυτήν τη δέσμευση· και θα γίνει πασί­ γνωστο το τραγούδι που συνέθεσαν αργότερα οι αντάρτες του τμή­ ματός του προς τιμήν του: Εγώ είμαι ο Νάκος ο Μπελής . Και.. Στα χωριά από όπου περ­ νάνε.. αισθάνεται να τον κερδίζει. η θέα του πλιατσικολόγου που τους είχε καταδυναστεύσει δεν δίνει και τις καλύτερες συστάσεις για το αντάρτικο τμήμα. ότι ο αγώνας θέλει τόλμη. τον Θο^μά Μπέζο. Ο ΑΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 75 παίρνει ιδιαιτέρως. στους οποίους και θα πρέπει να αποδοθεί κάποιο μερί­ διο ευθύνης για τις υπερβολές που έγιναν τον πρώτο καιρό. μα από τους χωρικούς δεν πήρε άφεση· είναι ένοχος για πολλά.

Η Χωροφυ­ λακή παραδίδει τους δύο αντάρτες στους Ιταλούς και ο Λέβας πεθαί­ νει στα βασανιστήρια χωρίς να του αποσπάσουν λέξη* την ίδια στάση θα κρατήσει και ο Ααρίσης. Σε ένα μοναστήρι που διανυκτερεύουν. που εκτελέστηκε αργότερα. μέ­ σα στη σύγχυση που επικρατεί. Την πρώτη σύγκρουση με ένα απόσπασμα της Χωροφυλακής δεν την επιδίωξαν ούτε οι αντάρτες ούτε οι χωροφύλακες. Οι φωνές του Άρη στους άν­ δρες του για σύμπτυξη και κατάπαυση των πυρών δεν ακούγονται. θα εκδηλωθεί κα­ θώς η ομάδα με συνεχείς παραπλανητικές αλλαγές δρομολογίου επι­ στρέφει στη Ρούμελη. Μα πιο επικίνδυνη όλων είναι η σύγκρουση του Άρη και των πολι­ τικών οργανώσεων. Και αν από το ξεκίνημα στο Βου­ νό φυλαγόταν. Ο Άθως συγκλονίζεται από την αποκάλυψη για τον αρχηγό του. που τον θεωρούσε ταγματάρχη και αποδείχτηκε όχι μόνο απλός δεκανέας. Αυτό ο Άρης δεν εννοεί να το δεχτεί και κάνει διαρκώς του κεφαλιού του. γινόταν έγκλημα κα~ θοσιώσεως αν αφορούσε προσωπικό ή πολιτικό αντίπαλο. εσωτερική αυτήν τη φορά. αυθαιρεσίες και έκτροπα και τον απειλούν ξεκάθαρα πως «θα πάρουν τα μέτρα τους». Μόνο που ο Άρης έχει ζήσει πολλά χρόνια ως συνω­ μότης και δεν είναι εύκολος στόχος. Είναι οι πρώτοι νεκροί του ΕΛΑΣ. με αποτέλεσμα να σκοτωθεί ένας χω­ ροφύλακας και να συλληφθούν αιχμάλωτοι ο Νίκος Λέβας και ο νεα­ ρός Νίκος Λαρίσης. ο ηγού­ μενος αναγνωρίζει τον Άρη και πληροφορεί τον Άθω για το πραγμα­ τικό του όνομα και την ιδεολογία του. Όπως λέει. το αντάρτικο θέλει ελευθερία κινήσεων και πρωτοβουλία και όχι για κάθε βήμα «σούρτα φέρτα» με τις οργανώσεις για να βγει απόφαση.76 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Εννοείται πως πολύ συχνά κάτι που ίσως και να απεκρύβετο από τους αντάρτες. που μόλις έχει καταταγεί στην ομάδα. Στην κυριολεξία έπεσαν ξαφνικά το ένα τμήμα πάνω στο άλλο και η συμπλοκή άρχισε από μια παρανόηση. Όμως οι κομματικοί τον πιέζουν. αν αφορούσε ομοϊδεάτη ή φίλο. Μια άλλη σύγκρουση. οι αντάρτικες ομάδες υπάγονται στις τοπικές οργανώσεις* από αυτές πρέπει να κατευθύνονται και σε αυτές οφείλουν να λογοδοτούν. για να μην τον πιάσει στον ύπνο κανένας απελπισμέ­ . αλλά και κομουνιστής* και δεν θα αργήσει να αντιδράσει. Σύμφωνα με την πολιτική γραμμή από την Αθήνα. τον κατηγορούν για βοναπαρτισμό.

ΑΡΗΣ. κυρίως εκείνη την πρώ­ τη περίοδο του αντάρτικου. έγινε επικίνδυνος γιατί είδε και γνώρισε εαμίτες και χω­ ρικούς αρωγούς του αντάρτικου. Κρίση Όταν στα μέσα Αυγούστου ο Γιαταγάνας κατορθώνει επιτέλους να συναντήσει τους διαρκώς μετακινούμενους αντάρτες στην Κολοκυθιά Φθιώτιδας. Μάλλον είναι μια προσπάθεια συγκάλυψης υποκινούμενη από την αγάπη του προς τον Άρη* ουδείς θα διενοείτο. Μάλιστα επικαλούνται τη μαρτυρία του άλλου νεαρού αιχ­ μαλώτου. τώρα φυλάγεται και από τους εξαγριωμένους κομ­ ματικούς. Οι κατήγοροι του Άρη δεν δέχονται άλλη εκδοχή από την προσωπική του ενοχή* ο νεαρός εκτελέστηκε με εντολή του αρχηγού. είναι πια αργά* το κακό έχει γίνει. Η μαρτυρία του Θάνου δεν αφήνει αμφιβολίες: «Ο Άθως κι ο Μπελής ζητήσανε να χωρίσουν από μας. Ένας δυο έμπιστοι μόνο ξέρουν πού ακριβώς βρίσκεται ο αρχηγός. Ο γιος του Μαραθέα δεν ζει πια. να κάνει κάτι τόσο σοβαρό χωρίς τη συ­ γκατάθεση του αρχηγού. Οι υπερασπιστές του Άρη ισχυρίζονται πως ο αρχηγός ήταν αμέτοχος του φόνου* διεπράχθη εν απουσία του με εκτελεστή τον Αχιλλέα. Ο Τράκας δηλώνει ότι «ο Άρης μπροστά μου έδωσε ρητή και κα­ τηγορηματική εντολή στον Άθω και στον Αχιλλέα να μην τυχόν πειρά­ ξουν τον γιο του Μαραθέα». αυτός τραβιέται 30-40 μέτρα πιο μακριά από τους άλλους. Και αυτό κάθε νύχτα* για καιρό. Η εκτέλεση του νεαρού Μαραθέα όχι μόνο δημιούργησε νέα κρίση στη σχέση του Άρη και των οργανώσεων. του Αλέκου Τράκα. αλλά προκάλεσε και τη διά­ σπαση των ανταρτών. Μην μπορώντας να τους .λπ. Το μόνο ελαφρυντικό του Άρη είναι ότι αυτοπαγιδεύτηκε έχοντας όλο αυτό το διάστημα μαζί του τον νεαρό Μα­ ραθέα· έτσι. που αφέθη ελεύθερος και φοίτησε αρ­ γότερα στη Σχολή Αξιωματικών του ΕΛΑΣ. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 77 νος ή τυχοδιώκτης. Ακόμη και σήμερα αυτή η υπόθεση παραμένει ένα από τα «μαύρα κουτιά» της εποχής. Όταν σταματάνε τη νύχτα σε κάποιο δάσος ή πουρναρότοπο να κοι­ μηθούν. Και πάλι δεν ησυχάζει* κάθε τόσο ξυπνάει για να ελέγξει γύρω του. Οι αυτόκλητοι συνήγοροι του αρχηγού και οι κομματικοί ιστοριογράφοι θα προσπαθήσουν να την εξωραΐσουν γρά­ φοντας περί «προϋπάρχοντος σχεδίου για τη δημιουργία νέων αρχη­ γείων» κ.

αυστηρά στρατιωτικό· όχι σαν το «ασκέρι» που έφτιαξε ο Άρης και δεν υπολόγιζε κανέναν. Έτσι. και οι πολιτικοί της Ευρυτανίας ανασαίνουν και αγκαλιάζουν το νέο αρχηγείο· το θεωρούν δικό τους και υπόσχονται να κάνουν τα πάντα για να βοηθήσουν τους αντάρτες τους. ο Ιωσήφ και ορισμένοι άλλοι από τις γύρω περιοχές. Λυκούργος. Τζήμα (Σαμαρινιώτη). τους αφήσαμε να κάνουν ξεχωριστό αρχηγείο». Το ίδιο διάστημα ο Τζήμας αγωνίζεται να σώσει τον αρχηγό από την καθαίρεση· παρά τις προσπάθειες του. αν δεν βιαζό­ ταν να συναντηθούν. Όμο^ς το νέο αρχηγείο δεν θα διατηρηθεί για πολύ· τα χνότα Ρουμελιώτη και Μπελή δεν ταιριά­ 4. 0 Γιαταγάνας του είχε παραδώσει στην Κολοκυθιά ένα αγωνιώδες γρα­ πτό μήνυμα από τον Γιώργο Χουλιάρα· έγραφε πως έχει κατορθώσει να συγκροτήσει μια ανταρτοομάδα στην Γκιώνα. Οι Θάνος. Θέλουν ένα τμήμα πειθαρχημένο. Καπετανάτα Έφυγε ο δαίμονας. Τσάφος και οι υπόλοιποι ακολουθούν τον Άρη προς την Γκιώνα. 0 πρώτος μετά την αποκάλυψη της ταυτότητας του αρχηγού έχει κατορθώσει να προσεταιριστεί ορισμένους αντάρτες και τώρα διεκδικεί καθαρά αυτονομία. Μενέλαος. Πελοπίδας. γεροΔυσσέας. οι νέοι καπετάνιοι θεωρούν εαυτόν πλήρως αυτονομημένο και ισότιμο με τον Άρη· εκείνος θεωρεί πως βρίσκονται πάντα υπό την ηγεσία του. Μπελή και Αχιλλέα· μαζί τους μένουν ο Καπλάνης. οι μισοί περίπου άνδρες του τμήματος μένουν πίσω να συγκροτήσουν το Αρχηγείο Ευρυτανίας Δομοκού με τριμελή διοίκηση τους Ρουμελιώτη. Επιστολή Ανδρ. .78 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ ΠΟ ΥΛΟΣ πείσουμε. Αγησίλαος. Χωρίζοντας. και δεν θέλει να απομακρυνθεί από τον Δομοκό. Παπακόγκου Γράμματα για τον Άρη. Η αφορμή δόθηκε όταν ο Άρης αποφάσισε να κατευθυνθούν προς την Γκιώνα. ο Σιάντος δίνει εντολή να ειδοποιήσουν τον Άρη να αφήσει το αντάρτικο και να επιστρέψει αμέ­ σως στην Αθήνα. το πιθανότερο είναι πως θα αυτοδιαλυθεί.4 Αυτός κωφεύει και συνεχίζει. Τότε ο Άθως και ο Μπελής αρνήθηκαν να τον ακολουθήσουν. Χρυσιώτης. οι οποίες στο πρώτο στάδιο του αντάρτι­ κου είναι ακόμη προσκολλημένες στον τόπο τους. αλλά. από το βιβλίο του Κ. 0 δεύτερος ανήκει ακόμη στις κατά Κλαούζεβιτς «εγχώριες δυνάμεις».

Του ορίζουν μια επίσημη συνάντηση κοντά στη Μονή Τατάρνας και συναντιέται με τους τρεις επικεφαλής της εαμικής οργάνωσης Καρπενησιού. Ουτοπία Η εαμική οργάνωση Ευρυτανίας δεν αυτοσχεδιάζει ούτε κινείται μόνο από προσωπική αντιπαλότητα προς τον Άρη· εφαρμόζει στο ακέ­ ραιο την πολιτική γραμμή της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 79 ζουν. παραμένει στην Ευρυτανία και ο Μπελής με τον Αχιλλέα και τρεις τέσσερις άλλους γυρνάνε στον Δομοκό. αφού η τοπική οργάνωση συνεννοηθεί με την Αθήνα. εμείς θα σε αναδείξουμε.Εγώ δεν είμαι κομουνιστής. ιματισμό. Είναι έφεδρος ανθυπολοχαγός και γιος του ιδιοκτήτη του πολυτελούς για την εποχή ξενοδοχείου «Τυμ­ φρηστός» στο Καρπενήσι. θα έχει και το πρώτο δείγμα της «ανάδειξης» που του υποσχέθηκαν. με τους δικούς του. Ούτε οι εαμίτες είναι. που δεν κρατιέται άλλο στο χωριό και στο σχολείο. Ερμή. . και οι πολιτικοί τηρούν τις υποσχέσεις τους. Στρατό θέλουμε να κάνουμε. Ουσιαστικός αρχηγός θα είναι ο Άθως. Δεν θα δυσκολευ­ τείς από αυτά. Συμφωνούν σε όλα. θα σε ενισχύσουμε. Αν συμ­ φωνείς. που εκδίδεται στην πρω­ τεύουσα. με επιβάλλον. ο Άθως Ρουμελιώτης φιγουράρει ως αρχηγός της Ρούμελης. . Για όσους κατανοούν τα κομματικά μηνύματα ο Άρης έχει τεθεί εκποδών. Ο Άθως δεν στερείται ικανοτήτων· είναι δυναμικός.ΑΡΗΣ. Του στέλνουν και τον Ερμή (Βασίλη Πριόβολο) από τη Χρύσω Ευρυτανίας· έναν φλεγόμενο από πατριωτισμό νεαρό δάσκαλο. Επιτέλους ο Άθως Ρουμελιώτης έχει δικό του τμήμα και ο Νάκος Μπελής θα αρτυθεί με λίγο ψητό. Αν φανείς άξιος αρχηγός. 0 Άθως. Με τη συνδρομή της τοπικής οργάνωσης η δύναμη του Αρ­ χηγείου Ευρυτανίας αυξάνει διαρκώς· οι πολιτικοί πιστεύουν ότι βρή­ καν στον Ρουμελιώτη τον αντικαταστάτη του Βελουχιώτη.Δεν μας ενδιαφέρει η πολιτική σου τοποθέτηση. του λένε.Είσαι έφεδρος αξιωματικός και ξέρεις τι σημαίνει πειθαρχία. Θέλουμε τέτοιο στρατό· υποδειγματικό. Θα σου στείλουμε άρβυλα. τους δηλώνει ο Άθως. . πλην του Μπακόλα. και λίγο αργότερα. φιλόδοξος. . Η τριμελής διοίκηση του Αρχηγείου Ευρυ­ τανίας διαμορφώνεται με Άθω. τρόφιμα και καπνό. Καπλάνη και σύντομα η δύναμή του θα πλησιάσει τους 50 άνδρες. πειθαρχημένο. Στην εφημερίδα Απελευθερωτής.

Δε θα σας μιλήσω στην καρδιά. Δούρείος Ίππος) Επίσης.. Επιτροπής του ΕΔΕΣ στας Αθήνας με μέλη της ΚΕ του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. να σας ενθουσιάσω να με χειρο­ . Οι παπάδες ευλογούν τη σημαία και τα όπλα· οι νέοι μαγεύονται από τους αρματωμένους γενειοφόρους και τα κηρύγματα του αρχηγού. που εκτελεί ένας πολιτικός ή ένας γενικός διοικητής.. [. αλλά έχει και τη διορατικότητα να συλλάβει πώς απαιτείται από τις περιστάσεις να είναι· γιατί «η πρώτη. διεπίστωσα ότι μικρές ομάδες σαμποτάζ ή και ανταρτικές.Σε αυτό τον ιερό πόλεμο που ξεκινήσαμε. εξαρτώμενες από τις τοπικές επι­ τροπές του ΕΑΜ. πάντα πολύ καλά ενημερο^μένος και αποδεδειγ­ μένα αξιόπιστος. ήταν η μόνη στρατιωτική έκφρασις που το ΕΑΜ ήταν διατεθειμένο να δώσει στον αντιστασιακό αγώνα». Η πορεία προς την Γκιώνα είναι απείρως πιο θυελλώδης από αυ­ τήν προς τον Δομοκό. (Πυρομάγλου. Από τις επαφές μου ως Γραμματέως της Κεν. Δεν έχει απλώς τη φιλοδοξία να δημιουργήσει ένα αντάρτικο κί­ νημα. και μαζί μ’ αυτήν η ηγεσία του ΚΚΕ. αντετίθεντο. Κυριολε­ κτικά μια φυσική δύναμη». πρέπει να ξεσηκωθούν και οι πέτρες· κανένας δεν δικαιούται να μείνει αμέτοχος. ανά την Ελλάδα. ο στενότερος συνεργάτης του Ζέρβα στην Αθήνα Ηρακλής Πετιμεζάς (Νικήτας). συνίσταται συνεπώς στην ακριβή εκτίμηση του είδους του πολέμου που αναλαμβάνει.] Η Κεντρική Επιτροπή του ΕΑΜ.τι έγινε στη Ρούμελη την άνοιξη του 1942 έγινε χωρίς τις ευλογίες του ΚΚΕ». που οραματίζεται μια εθνική πανστρατιά. «Ακόμη και τα άψυχα έπαιρναν φωτιά στο πέ­ ρασμά του· ήταν ένας άνθρωπος εκρηκτικής ιδιοσυστασίας. η αποφα­ σιστικότερη πράξη κρίσης.τι η φύση των περιστάσεων του απαγορεύει να είναι». Ο Άρης για άλλη μία φορά δεν χωράει στα καλούπια του Κόμματος. κατά τις συζητή­ σεις μας για συνεργασία μεταξύ ΕΑΜ και ΕΔΕΣ. (Clausewitz) Η νέα πραγματικότητα που δημιουργεί ο Άρης στα βουνά είναι κυ­ ριολεκτικά επαναστατική. είναι κατηγορηματικός: «Ό. και της Αθήνας είναι τόσο εμφανής που την αντιλαμβάνεται και η άλλη όχθη: «Η εξέλιξις απέδειξεν ότι ο Άρης Βελουχιώτης είχε συλλάβει και εμβαθύνει την υπόθεσιν της Αντιστάσεως στην Ελλάδα πιο ρεαλιστικά και πιο ψυχολογημένα. (Συνέντευξη Δημητρίου) Μπαίνει ορμητι­ κά στα χωριά και ξεσηκώνει τους χο^ρικούς. Τα λέει απροκάλυπτα: .80 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Η διάσταση απόψεων μεταξύ του Βελουχιώτη. Μιλάει για νέα εθνεγερσία: . η σημαντικότερη. οάστε να μην τον εκλάβει σαν κάτι που δεν είναι και να μη θέλει να τον κάνει ό.

αιματηρά ρομαντικό και ταυτόχρονα υποβλητικό. Ποτέ ο Αρης δεν πίεσε κανέναν να καταταγεί στον ΕΛΑΣ ή να οργανωθεί στο ΕΑΜ .5 Ο μουδιασμένος λαός που διψούσε να αγωνιστεί είχε βρει τον οδηγητή του· τον άκουσε. γράφει ένας Σουηδός. θα γίνουν καταστροφές. από την Ιστορία της Αντίστασης 1940-’45. από τα λόγια του»..Στήστε φούρκα και παλούκι· φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους. Δεν θα γίνουμε ραγιάδες το^ν ντουβαριών· εμείς ελεύθεροι θα τα ξαναφτιάξουμε καλύτερα από πριν.ΑΡΗΣ. Και προειδοποιεί: . με την ψυχρή λογική. (Φλάισερ) Ο αρχηγός τελειώνει τους λόγους του πάντα με την προτροπή προς όλους να οργανωθούν στη νέα Φιλική Εταιρεία που λέγεται ΕΑΜ. «Δεν μπορώ να φανταστώ τίποτα πιο ηρωικό. Θα σας μιλήσω στο μυαλό. Κεντρίζει το φιλότιμο: . αγρονόμους και φοροεισπράκτορες: . Γρηγοριάδη (Βερμαίου).». Απειλεί τους συνεργάτες του κατακτητή με τα λόγια του Κολοκοτρώνη: .Θα ’ναι ντροπή για ολόκληρο το χωριό αν έστω και ένας συγχω­ ριανός σας πεθάνει από την πείνα. «στο^ν Ψαρών την ολόμαυρη ρά­ χη. Συνέντευξη Φ. Θα σας περιγράψω όλες τις δυσκολίες που θ’ αντιμετωπίσουμε και τις θυσίες που θα χρειαστεί να υποστούμε μέχρι να ελευθερο^θούμε. Να γίνουν στάχτη όλα! Και ο σύγχρονος ποιητής θα γράψει. Και ζητάει σε κάθε χωριό να εκλεγούν συμβούλια που θα φροντί­ ζουν τα κοινά και θα συγκροτούν δικά τους Λαϊκά Δικαστήρια για τις υποθέσεις που δεν μπορούν να διευθετηθούν αλλιώς. τον εμπιστεύτηκε και τον ακο­ λούθησε. Απορρίπτει την υφιστάμενη νομοθεσία και καλεί τους χωρικούς να μην υπακούνε σε χωροφύλακες. 5. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 81 κροτήσετε. Θα ’ναι ντροπή για ολόκληρο το χωριό αν έστω και ένας συγχωριανός σας βγει προδότης.του αρκούσε η φιλική τους διάθεσησυγκρούστηκε δε αρκετές φορές με πολιτικά στελέχη που επέμεναν φορτικά στους χωρικούς να γραφτούν στην οργάνωση. όπο^ς έγραψε ο παλιός για τα Ψαρά. θα καούν σπίτια και θα ξεκληριστούν χωριά ολό­ κληρα. . αναθάρρησε..Δε θα μας στέλνουν στα δικαστήρια όταν καπνίζουμε απ* το δι­ κό μας καπνό με την κατηγορία ότι αυτός ο δικός μας καπνός είναι τάχα λαθραίος. εκπρόσωπος του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού. Αλλά μόνο προτρέπει. θα σκοτωθούν άνθρωποι.Αυτός ο πόλεμος θα είναι σκληρός.

Μιλάει με τους δύο χωρικούς. Οι άνθρωποι εδώ πάνω δε σε χρειάζονται. . Είναι το έναυσμα και η πρώτη πράξη θεμελίοοσης του εαμικού κρά­ τους* το καθεστώς των επί Τουρκοκρατίας αυτόνομων και αυτοδιοικούμενων περιοχ<ύν επιστρέφει στα βουνά. και στον αγρονόμο δεν αφήνει καμιά αμφιβολία για τη νέα κα­ τάσταση: . Ανεβαίνει στην έδρα. λένε με δέος οι Ρουμελιώτες χωρικοί. Και αναρωτιού­ νται «ποιος να 'ναι αυτός ο αρματωμένος».Εγώ νομίζω πως ο κύριος αγρονόμος είναι πιο κερδισμένος απ' όλους. και η αίθουσα τραντάζεται από τα χάχανα. λέει. που συμφιλιώνονται εκεί μπροστά του. 0 κόσμος. 0 αρχηγός. ενώ ο αγρο­ νόμος έχει σαστίσει.Πάρε τα χαρτιά σου και φύγε. Αλλά ο αρχηγός έχει υπερβεέ κατά πολύ τα εσκαμμένα. ρωτάει πονηρά. ποιος από τους δυο χωρια­ νούς σας βγήκε κερδισμένος. απευθυνόμενος στο ακροατήριο. μαθημένος σε αυτά. κουβεντιάζουν για λίγο οι τρεις τους και ξαναμπαίνουν στο σχολείο. δεν απορεί* ικανοποιείται πά­ ντως που κάποιος έχει το θάρρος να τα ξεσκεπάζει. ο οποίος εκδικάζει στο σχο­ λείο τις αντιδικίες των κατοικούν.82 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ . .Είδα τ ’ν Άρην. Βάζει ο κόσμος τα γέλια και περιμένουν το επιμύθιο από το στό­ μα του: . κύριε αγρονόμε. πατριώτες. Και δεν είναι ούτε ρη­ τορικό σχήμα ούτε καμιά εύπεπτη πολιτικάντικη εξαγγελία που θα ξεχαστεί* εφαρμόζονται στην πράξη. φωνάζει τους δύο αντιδίκους και.Αν επιτρέπεις. Η φοβία σπάει και ο πόθος για απελευθερωτικό αγώνα αρχίζει να ανάβει. Εκείνη την ώρα ανακοινώνεται η απόφαση για μια υπόθεση και ο κατηγορούμενος φεύγει από το σχολείο μουρ­ μουρίζοντας εμφανώς δυσαρεστημένος.Τι λέτε. 0 αρχηγός τον ακολουθεί έξω και τον σταματάει· φωνάζει και τον μηνυτή. ρίχνει ως συνήθως τον πόντο του: . 0 Άρης μπαίνει στο κατάμεστο σχο­ λείο να παρακολουθήσει. προκύπτει ότι από τον έναν χωρικό έχει πάρει σιτάρι και από τον άλλον τυρί για να τους βοηθήσει στην υπόθεσή τους. λέει ο Άρης. Η είσοδός του στην Ντρέμισσα (Πανουργιά) συμπίπτει με την πα­ ρουσία ενός περιοδεύοντας αγρονόμου. Να μη σε ξαναβρώ μπροστά μου να κάνεις αυτή τη δουλειά. Με τους παθιασμένους λόγους του εισάγει τη μεγαλύτερη ουτοπία από την ίδρυση του νέου Ελληνικού Κράτους· την ουτοπία της πλήρους εθνικής ανεξαρτησίας και της αυτοδιαχείρισης. να ξανακοιτάξουμε την προηγούμενη υπόθεση.

» . απ’ την κοτρόνα που είναι κρυμμένοι μέχρι την καλύβα. όρμησαν έξω τ ’ αρνιά.τι ήταν να βάλει μέσα: ξύλα για τη φωτιά. »Από μακριά τ ’ αρνιά.Άσ’ τα σκυλιά. κατάλα­ βαν πως έρχονται οι μανάδες τους κι άρχισαν να βελάζουν. νερό.Καλά. που ήταν κλεισμένα στο μαντρί. γιατί. μου λέει. » . σχεδόν τρέχοντας. να 'σαι έτοιμος. γιατί δεν έρχονται.ΑΡΗΣ. μου λέει εκείνος. πού 'ναι αυτοί. έπλυνε τις τσαντίλες κι όλο κάτι έφκιαχνε. γάλα και μπήκαμε στην καλύβα. του λέω. μέχρι που να βρει το καθένα τη μάνα του. έτσι την ώρα που θο: κινούνται μες στη λάκκα. κοντά στα παιδιά τους. συμμάζεψε κι αυτός ό. Είναι στο Βουνό από το καλοκαίρι του 1941 και ούτε οι χωροφύλακες κατορθώνουν να τους συλλάβου ν ούτε οι αντιστασιακές οργανώσεις να τους κερδίσουν· έχουν δικό τους μπαϊράκι. όταν είναι η ώρα τους.Δηλαδή έχουν δική τους ώρα. όταν θα μπούμε μέσα στην καλύβα. του λέω. Εσύ το^ρα ετοιμάσου. Τους Καραλιβαναίους κάπως έδειξε να τους συγκινεί η συ­ νάντηση με τον Γιώργο Χουλιάρα στη στάνη του εξαδέλφου του Νίκου Χουλιάρα· τότε που γύρναγε μόνος στα χωριά για την προετοιμασία του αντάρτικου. λες και κάτι να περίμενε.Καλά. » .τι και να γίνεται μέσα σ' αυτή. γύρω στο μαντρί. του ξανάπα. και τα σκυλιά. πατήματα και βελάσματα. μ ’ απάντησε.Περπάτα ίσια και μην κοιτάς πέρα δώθε. άναψε φωτιά.Ναι. και για κάμποση ο5ρα γινότανε χαλασμός από τρεξίματα. . πρέπει να πέσει η νύχτα. »~ Θα ’ρθουν. με κυριότερη των Καραλιβαναίων. »Στο μαντρί ο Νίκος άνοιξε την αμπάρα. »Μετά ο Νίκος άρμεξε τις προβατίνες. δεν θα ξαναβγείς μέχρι να μας πάρει η μέρα. »Έτσι. Τη συνάντηση περιγράφει ο ίδιος: «Τα πρόβατα σιγά σιγά πάνε βόσκοντας κατά το μαντρί. αριστερά.. Έρχεται κοντά μου ο Νίκος και μου λέει: » . ό. βάλαμε απά­ νω το καζάνι με το γάλα. τόσο. τους γνωρίζουν γιατί τα ταΐζουν. να μην μπορεί ανθρώπινο μάτι να διακρίνει τίποτα. »Κοντεύαμε στο μαντρί. » . πήγαινε κατούρα. Αυτοί ήρθαν και είναι κρυμμένοι εκεί μπροστά μας. πέρα δώθε. » . Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 83 Ληστές Στις κορυφές της Γκιώνας ανθούν δυο τρεις ληστοομάδες. Τα καταφέρνουν αυτοί. ενώ οι προβατίνες που τ 5 άκουγαν σήκωσαν το κεφάλι και πάνε γρήγορα. πίσω απ’ τη μεγάλη κοτρόνα. να κολλή­ σει σαν βεντούζα στο βυζί της και μετά ησυχία.

κι ανέφερε τ όνομα και το επίθετο. πιο αδύνατος και ξανθός ήταν ο άλλος. που απ’ την αριστερή μεριά κρέμονταν από 'να μαχαίρι μέσα σε θ’κάρι. »Κοντός. Το ίδιο. όση ώρα κράτησαν οι γνωριμίες. όπως οι εύζωνοι. Ούτε πολλά ούτε φανταχτερά που είδα να ’χουν άλλοι σαν κι αυτούς που γνώρισα αργότερα. και κάπως διακριτικά. »Η ώρα περνούσε και σε κάποια στιγμή ο ένας απ’ τους δυο είπε. Είχαν κι οι δυο στο πρόσωπο μερι­ κές τούφες εδώ και κει. »Τους είδα όρθιους. Ψηλότερος. Μόνο κατσιλαφιάζονταν από κάνα θόρυβο που κάναν πότε πότε τα πρόβατα όταν ανακατεύονταν από δίπλα στο μαντρί. 0 Νίκος στο μεταξύ μέσα σ’ ένα κούτλα έτριψε ψω­ μί. φάγαμε και μεις. Κι απ’ τη δεξιά είχαν εφαρμοσμένο από ένα πιστόλι. Από μέσα φορού­ σαν ντουλαμάδες. Αυτά ήταν όλα κι όλα τα τσαμπράζια τους.Από δω ο ξάδερφός μου. ας γείρουμε τώρα και συνεχίζουμε την κουβέντα. Στον ώμο. τρίχες που έμοιαζαν σαν γένια. Έχει γεννηθεί στο Καστέλλι. στη μέση της καλύβας. »Είχαν στο στήθος σταυρωτές φυσιγγιοθήκες και στη μέση ήταν ζωσμένοι από μια στρατιωτική ζωστήρα.Τώρα τον κυνηγάνε κι αυτόν οι χωροφύλακες και οι Ιταλοί κι ήρθε εδώ να κρυφτεί κάμποσες μέρες. Αμέσως μόλις πάτησαν μέσα και μας χαιρέτησαν. χωρίς να μιλάνε. που ’χαν μέσα το ρολόι. »Και οι δυο φορούσαν σκούφιες στο κεφάλι. είχαν κρεμασμένη από μια αραβίδα με την κάννη τον κα­ τήφορο και κρατούσαν από μια γκλίτσα στο χέρι. ο Νί­ κος είπε τονίζοντας μια μια τις λέξεις: » . Έριξαν τις χλαίνες απο- . αραιότερα ο ένας απ' τον άλλο. αλλά σε πολύ σκούρο χρώμα. χωρίς να τα ξεκρεμάσουν απ’ τον λαιμό. γεμάτος και μελαχρινός ήταν ο ένας. μέσα σ’ ένα μικρό καρ­ δάρι. και στις πλάτες είχαν ανάριχτα ριγμένες από μια στρατιωτική χλαίνη. μέχρι το τσεπάκι αριστερά. μέσα στο φως που ’δινε ο λαμπρός της φωτιάς. Αυτός ήταν ο Δήμος Καραλίβανος. κάτω από τη χλαίνη. »Μετά τις συστάσεις εκείνοι ρώτησαν γιατί με κυνηγάνε και εγώ άρχισα να εξηγώ. Αυ­ τός ήταν ο Θεοχάρης Πολύχρονος. από την κουμπότρυπα του ντουλαμά. »Δυο τρεις σειρές αλυσίδες κρέμονταν μπροστά στο στήθος τους. »Σηκώθηκαν όρθιοι. Χα­ κί στρατιωτικές κιλότες και τσαρούχια στα ποδάρια. αλλά μένει στη Λαμία. »Ήταν δύο. »Και αμέσως πρόστεσε: » . αυτοί άκουγαν. κάτω από τον λαιμό τους. έριξε και γάλα και έφαγαν εκείνοι. τράβηξαν και έφεραν μπροστά τα ταγάρια τους.84 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ »Σ ε λίγο ήρθαν κι αυτοί. Εγώ έλεγα και μετά το φαί. ντυμένο με λαμαρίνα με πολλά κεντίδια.

τον Φυσέκη. »Το πρωί. τον τρόπο τον ξέρεις τώρα. όταν εξηγούσα τι είναι το ΕΑΜ. Αυτό μπορεί να γίνει.ΑΡΗΣ. Πλάι τους ο Άρης παρακολουθεί μειδιών.Σ τ’ αλήθεια μπορεί να γίνουν αυτά που λες. να ορκίζονται με παπά και με σημαία. ενώ ο ένας απ? τους δυο με τ ’ άλλο χέρι έπιασε τη λαβή του μαχαιριού του. έβριζαν. και ν’ αγω­ νιστούν όλοι μαζί να λευτερώσουν την Ελλάδα και να ζούνε καλά όλοι οι Έλληνες. που. Ρίζωσαν καλά καλά και οι δυο την πλά­ τη τους στον τοίχο της καλύβας και ταίριασαν τα ταγάρια τους κάτω απ' το κεφάλι για προσκέφαλο. τον Μπάφα. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 85 πάνω τους στα μακριά. γεμάτοι άγρια μεγαλοπρέ­ . τότε μαζί σου είμαστε και μεις. όταν μιλούσα για τα παιδιά που πεθαί­ νουν κάθε μέρα από την πείνα και τα δεινά που τραβάει ο κόσμος από τους κατακτητές και τους προδότες. ανε­ ξάρτητα από ό. όταν έπεσαν.τι έκανε ο ένας στον άλλο στο παρελθόν. »Τώρα βρήκα την ευκαιρία να λέω μέχρι που είπαν. όταν ξύπνησα. τον Θεοχάρη. η μια φτερούγα έγινε στρώμα και η άλλη σκέπασμα. αν μας χρειαστείς. έδειξαν ενδιαφέρον. »Ρώτησαν: » . Ναι. είχαν φύγει χωρίς να τους πάρω είδηση». τον Κασούτα. τον Λούκα. είπαν εκείνοι. τους είπα. τον Δήμο. ακούνε το θηρίο τον Δήμο Καραλίβανο να τους ζητάει συγνώμη και να υπόσχεται ότι δεν πρόκειται να αδικήσει ξανά κανέναν. (Χουλιάρας) Μορφές (2) Στην πλατεία της Κουκουβίστας (Καλοσκοπής) έκπληκτοι οι κά­ τοικοι του χωριού παρακολουθούν τους φοβερούς Καραλιβαναίους. 0 μόνιμος υπολοχαγός και συμπολεμιστής τους Γιώργος Κατσίμπας θα γράψει συνεπαρμένος: «Δασωτά πουρνάρια τα μαλλιά. Και. Μετά μάζεψαν τα γόνατα. αλ­ λά πρέπει να έχουμε και κάποια επαφή. τον Σαράντη. όποτε μας χρειαστείς. έτσι. Ενώ. έβαλαν τις αραβίδες ανάμεσα στα σκέλια και τις έπιαναν με το ’να χέρι. »Μ" άκουγαν όμως γιατί. Αυτοί οι τρομεροί πολεμιστές ανήκουν πια στον ΕΛΑΣ και όχι μό­ νο θα τιμήσουν τον όρκο τους. τη στιγμή που άλλοι πλου­ τίζουν. »Αναρωτήθηκα αν μ' ακούνε κι αν πρέπει να συνεχίσω ή όχι. σαν να μην ήταν αρκετό αυτό. από ποιους απαρτίζεται και ότι σκοπό έχει να ενώσει όλους τους Έλληνες. αν έτσι είναι. σπιθαμές τα γενιομούστακα. αλλά θα αποδειχτούν τιμή για τον στρα­ τό που κατετάγησαν.

Τα αποσπάσματα της Χωροφυλακής τον κυνηγούν χωρίς αποτέλε­ σμα· και ο ίδιος είναι πολύ επιφυλακτικός με όσους προσπαθούν να τον εντάξουν σε αντιστασιακές οργανώσεις. . αλλά τον στριμώχνει κιόλα. απογοητευμένος από τις ελληνικές εξελίξεις. ντουφέκια έχουμε κι όποιον πάρει ο χάρος. εξάδερφος του ποιητή Γιώργου Σεφέρη. Μετά την απελευθέ­ ρωση. Κείνος ο Καραλίβανος έτοιμος για πέταμα. Αϊτοί. Δεν λέει όχι. . όταν τη στιγμή της δικής του προσχώρησης στον ΕΛΑΣ είχε πει του αρ­ χηγού ότι μοιάζει περισσότερο με «διευθυντή μηχανοστάσιου». 0 Αλέξανδρος Σεφεριάδης. (Πατατζής) 0 Δήμος.86 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ πεια. Είναι οι πρώτες γυναίκες αντάρτισσες του ΕΛΑΣ· μόνο που οι δύο συγκεκριμένες δεν «γνώριζαν» κανέναν για ανώτερο πέ­ ρα από τον άνδρα τους. ναι για την ελευθερία. θα αποσυρθεί και θα ζήσει το ίδιο αθό­ ρυβα στο Λονδίνο έως το τέλος του. 6. αλλά δεν λέει και ναι. αφού πρό­ κειται για την πατρίδα. Παρόλο που είναι «αξιωματικός». Θα χρειαστεί να του μιλήσει ο Άρης χωρίς περιστροφές· ναι για την πατρίδα. Ίσως είναι πάλι αυτή η παράξενη γοητεία που εκπέμπει και αφοπλίζει τους συνομιλητές του. ήταν ένας ακού­ ραστος πατριώτης με μεγάλη και αθόρυβη προσφορά στην Αντίσταση.Μου πήρε το μπιτόνι με το λάδι. Πρώτη μου φορά έβλεπα άνθρωπο να περπατάει χωρίς ν’ αγγίζει τη γης. και με ματσούκωσε κιόλας. μου πήρε και τα παπούτσια μου ακόμη. Με τη γερ­ μανική εισβολή οργανώνει στάση. Αστρί­ της το μάτι του. όπως με τον δραστήριο Αθηναίο δικηγόρο Σεφεριάδη. κάτι πάνω του έπεισε τον Κα­ ραλίβανο και κάνανε «τόκα». Ένας άτυχος δεσμοφύλακας των φυλακών Λάρισας που πέφτει στον δρόμο του του ξυπνάει άσχημες μνήμες.{ ' που έχει εγκατασταθεί στην Κουκουβίστα και ενεργεί για λογαριασμό των Άγγλων. του ξεκαθάρισε. έλεγε ο δεσμοφύλακας παραπονούμενος. όπως και ο Θεοχάρης κατετάγησαν στον ΕΛΑΣ με τις γυ­ ναίκες τους. 0 Δήμος Καραλίβανος ή Φτεροδήμος από τη Σεγδίτσα (Προσήλιο) της Γκιώνας ήταν κατάδικος στις φυλακές Κασσάνδρας. . δραπετεύει και φεύγει για τα γνώ­ ριμα λημέρια του. «Όσοι γνώρισαν προσωπικά τον Άρη μιλάνε πάντο­ τε με κάποιο δέος για την παράξενη δύναμη που φαινότανε να εκτι­ νάσσεται από το βλέμμα του». Κάθε εκατό χρόνια τα δάσα με τα στοιχειά σκαρώ­ νουν μες στη νύχτα από έναν Καραλίβανο για να τον καμαρώσουν».Ντουφέκια έχετε. Ίσως το ίδιο που έπεισε τον Μπελή.ή με τον τοπικό αντι­ πρόσωπο του ΕΑΜ δικηγόρο Φώτη Τσίγκα.

σε πολύ κρίσιμη στιγ­ μή.Πού πας. Θα αποδειχθεί σύντομα εξίσου άφο­ βος και ικανός πολεμιστής. επειδή τα συμβόλαια υπογράφονται από την πρώτη στιγμή. Με τη διάλυση του στρατού πήρε μια αρο. εκμετρούσε τις ημέρες της· ο πα­ τριωτισμός. η σύμπραξη του αρχηγού με αυτούς δεν θα καταλήξει καλά. και την εξαρχής χαχύποπτη ματιά του Άρη. ένα συνεσταλμένο χωρκχτόπαιδο. Γ.ΑΡΗΣ. ανιψιός του Καραλίβανου. Κώστας Σαράντης. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 87 0 Θεοχάρης Πολύχρονος. θα γίνει αργότερα ο σαλπιγκτής των μαυροσκούφηδων και τη δική του ζωή θα τη σταματήσει μια ελληνική σφαίρα. σκύλε. Αυτοί όλοι έχουν εξασφαλισμένη την περιφρόνηση των Καραλιβαναίων. είχε ενωθεί πρόσφατα με τους άλλους. υπηρετούσε τη θητεία του στο Σχηματάρι. κάπου ανάμεσα στην Ντρέμισσα και τη Στρώμη. Η σφαίρα όμως που σταμάτησε τις προσωπικές επελάσεις του Θεο­ χάρη δεν ήταν γερμανική· ήταν αγγλική. Μια άλλη σκληρή ομάδα ληστών στην Γκιώνα που δηλώνουν ότι προσχωρούν στον ΕΛΑΣ είναι οι Αγοριδαίοι και ακόμη ένα συνονθύ­ λευμα φυγοδίκων με τον Τζιβάρα. Κασούτας και Λούκας ή Πλιατσικολούκας (Λουκάς Τζίτζιρας) δεν έγιναν καπετάνιοι όπως οι δύο πρώτοι· παρέμειναν μοναχικοί. μα πάντα φοβεροί πολεμιστές και πολύτιμοι οδηγοί τμημάτων.βίδα και όσα φυσίγγια μπορούσε και γύρισε στο χωριό του· ενώθηκε με τον θείο του και βγήκαν μαζί στο κλαρί. ακόμη και η ευφυΐα δεν αρκούν στο αντάρ­ τικο. Μορφές (3) Η συνάντηση του Άρη με την ανταρτοομάδα του Χουλιάρα θα πραγματοποιηθεί τις πρώτες ημέρες του Σεπτεμβρίου στην Γκιώνα. τράβαγε ένα φοβε­ ρό γιαταγάνι που έσερνε μαζί του και χυνότανε καταπάνω στους απο­ σβολωμένους Γερμανούς. 0 νεαρός Γιώργος Φυσέκης. παρότι περιλαμβάνει ορισμένες από τις σημαντικότερες μορφές του αγώνα. Οι Θύμιος Μπάφας. Αυτός ο ασυγκράτητος άνδρας δεν μπορούσε στη μάχη να μείνει για πολύ στο ταμπούρι του. για την αρπακτικότητά τους. τον Βλαχοθανάση και τέσσερις πέ­ ντε άλλους. το θάρρος. Και. Κάποια στιγμή δεν άντεχε· παράταγε το τουφέκι. Αυτή η σπουδαία ομάδα. ενώ η καπετάνισσα τον ακολουθούσε επιπλήττοντάς τον άγρια: . . θα σε φάνε τα σκυλιά. πολύ μακριά από τα βουνά που γεννήθηκε.

νηστικοί και ταλαιπωρημέ­ νοι. Επί έναν μήνα περίπου γυ­ ρίζουν άσκοπα από κορυφή σε κορυφή..88 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ 0 Περικλής (όπως ονομάζεται πλέον ο Γιώργος Χουλιάρας). απομονω­ μένοι από τον υπόλοιπο κόσμο.] αλλά το άστρο. την ανάριχτη κάπα και τη φωνάρα που ακούγεται δυο βουνά μακριά θα αναδειχτεί σε μία από τις ηγετικές μορφές του αγώνα. για λόγους εντυπώσεων. θα κρατηθεί στη ζωή μέχρι να συναντηθούμε με την άλλη. ο Άρης. Αυτή η ομάδα δεν διαθέτει την αυτοπεποίθηση των «Αρειανών» ούτε έχει διανοηθεί καν να μπει σε χωριό. Όταν επιτέλους συναντιούνται. πόσο προνοητικός ήταν αυτός ο άνθρωπος». με κάθε θυσία. για μια φορά ακόμα. Σε λίγες ημέρες θα επιστρέφει άπρακτος στη Λαμία. Εκείνος με κοίταξε. που είχε μπρο­ στά στο δίκοχο κεντημένο με χρυσοκλωστή. αλλά εκείνος πιέζεται από συνεχή μηνύματα του Άρη να αρχίσει εμφανίσεις και αυτή η ομάδα. αρχέγονη ευθύτητα. Και έχει διακρίνει έγκαιρα πως μόνο ο Άρης μπορεί να τους οδηγήσει σε αυτό το νέο και άγνωστο είδος πολέμου. που . πώς θα διατηρηθεί αυτή η ομά­ δα. [.. και στα μέσα Αυγούστου επιτυγχάνει να συγκροτήσει την ονομασθείσα αρχικά 1η Ομάδα Παρνασσού και λίγο μετά. στο μέγεθος που φορούσαν οι ανώτεροι αξιωματικοί. χαμογέλασε και είπε. Με την ελπίδα της έλευσης του Άρη προσπαθεί να συγκρατήσει τον νεαρό και αψίκορο Νικηφόρο. αυτό σημαίνει ότι εγώ τώρα ακόμα για τον κόσμο είμαι ο ταγματάρχης Πυροβολι­ κού Άρης Βελουχιώτης και για μεταξύ μας συναγωνιστής. χωρίς να αγγίζουν μια ρώγα σταφύλι από τα αμπέλια. 0 Περικλής ξαναγυρίζει στον Παρνασσό. (Χουλιάρας) Αυτός ο δοκιμασμένος αγωνιστής με τη βαριά. ο Περικλής εκπλήσσεται για πολ­ λοστή φορά με τον αρχηγό: «Αυτό που πρόσεξα στον Άρη δεν ήταν το χιτώνιο και η τριμμένη στρατιωτική κιλότα. με τον Άρη». Αναφέρει στον Γιαταγάνα την απροθυμία και τις δυσκολίες που συνάντησε. Για αυτό του έστειλε το σημείω­ μα να επισπεύσει τη συνάντησή τους. 0 Περικλής βλέπει την επερχόμενη διάλυση και τον «βασα­ νίζει τι θα γίνει από τώρα και πέρα. χωρίς να πω τίποτα. και τον ρώτησα τι ση­ μαίνει αυτό.] Κατάλαβα τη σκοπιμότητα και. που τους κουβεντιάζει με συμπάθεια και τους αποκαλεί με κάποια συγκατάβαση «δασκαλοπαίδια». μόλις βγήκε ο Άρης στο Βουνό με τους πρώτους άνδρες του. Το αδιέξοδο της προσπάθειας είναι εμφανές* οι πρώτες αποχωρήσεις δεν αργούν. [.. σκέφτηκα μόνο.. όπου τον «περίμεναν» οι ντόπιοι εθελοντές. Η έξοδος της ομάδας στο Βουνό παρά τις προσπάθειές του είχε αποτύχει. 8η Ομάδα ΕΑΑΣ Παρνασσού. έφυγε και αυ­ τός για τον Παρνασσό.

Παπαθανασίου. Είναι ένας άνδρας σπάνιας εντιμότητας. από την Κάτω Αγόριανη (Λιλαία) Παρ­ νασσίδας. προσφέρει τον εαυτό του στην προετοιμασία του αγώνα. γεννημένος ηγέτης. όταν συναντιόταν κανείς μαζί του. . με πράξεις δολιοφθοράς. Φροντίζει και προστατεύει με ασυνήθιστη επιμέλεια τους άνδρες του. αλλά δράση δεν βλέπει και ανυπομονεί. Αντάρτικη εφημερίδα Ο Εκδικητής. που πέφτουν στη φωτιά για τον νεαρό διοικητή τους· και.4.τι ασχοληθούν. που έζησε από κοντά τον νεαρό ανθυπίλαρχο. συνδυάζει τη σύνεση με το θάρρος. καταλάβαινε ότι εί­ χε να κάνει με μια φυσική δύναμη ακατανίκητη». όταν θέλουν να δηλώσουν σε ποιο τμή­ μα ανήκουν. μόλις 21 ετών. (Συνέντευξη Δημη­ τρίου) Τον λατρεύει αμέσως. Πολύ νέος. θα το κάνουν υπο­ δειγματικά. άσχετο αν. με ό. από αυτό το σπάνιο είδος ανθρώπων που.ΑΡΗΣ. κυριολεκτικά γοητεύεται· «πριν περάσει μια ώρα. ατρόμητος πολεμιστής. Πρόκειται για έναν πραγματικά χαρισματικό νέο άνδρα. 0 Νικηφόρος είναι ο ανθυπίλαρχος Δημήτριος Δημητρίου από την Αγόριανη (Επτάλοφο) Παρνασσίδας. εντάχθηκε στον ΕΛΑΣ. Και. με ακλόνητη προσήλωση στις αρχές του. 0 πρ<ύτος μόνιμος αξιωματικός του ΕΛΑΣ. και ο Άρης του το ανταποδίδει. Είχε αρχίσει μόνος την αντίσταση. 7. δηλωσίας σαν τον Άρη και αρκετούς ακόμη πρωτοπό­ ρους του Αντάρτικου. απόφοιτος της Νομικής. 0 Αρης θα του δώσει αυτό που ζητάει. «έχει την κρίση σαραντάρη και τη θυελλο^δη ορμή της ηλικίας του. ακολουθεί ο ίδιος τον Περικλή στο Βουνό. όταν τον προ­ σέγγισαν οι εαμίτες. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 89 διψάει για δράση και επιμένει να τον αφήσουν να πάει ο ίδιος να συ­ ναντήσει τον αρχηγό. άριστος ιππέας. Πολεμιστής στην Αλβανία. μέλος της κομματικής οργάνωσης της περιοχής. Όταν συναντάει τον αρχηγό. Τις ημέρες της μεγάλης πείνας ένας νεαρός αντάρτης.1944. Όπως έλεγε αργότερα με θαυμασμό ο συνταγματάρχης του Ιππικού I. όταν διαπιστώνει την κωλυσιεργία των «γραμμένων» για το αντάρτικο. συμφώνησε. με πολεμική δράση στο Γερμανικό Μέτωπο και πρόταση παρασημοφόρησης. αμέσως αρχίζει τις γροθιές με τον Διαμαντή». 9.7 0 θρυλικός Διαμαντής είναι ο ήρεμος και πράος Γιάννης Αλεξάν­ δρου. λένε με υπερηφάνεια ότι είναι «του Νικηφόρου» ή απλώς «Ν ικηφοραίοι». Μαζί του ο Νικηφόρος θα μάθει όσα χρειάζονται για να κάνει όλη την Ελλάδα να μιλάει με δέος για τον ίδιο. αφού σου μιλήσει με αξιοθαύμαστη κρίση για τα πιο σοβαρά ζη­ τήματα.

τώρα μ ’ εσάς θαν τ'ς φάω για να πάρω!. Στην ίδια ομάδα ανήκουν επίσης ο Αριστείδης (Λουκάς Καθούλης. «Α π ’ όλο τον κρατικό μηχανισμό ο κατακτητής κράτησε και διαφύλαξε τη Χωροφυλακή και την Αστυνομία. «Νιώσαμε ότι μας πήρε ένας θυελλώδης άνεμος κι αρχίσαμε να πετάμε κι εμείς σαν κι αυτούς που είχε μαζί του. Ανέλαβε τη διατροφή τους και τους άφησε τα όπλα τους.. που συνεπαίρνει τους πάντες· και πρώτο τον ιερέα του χω­ ριού παπα-Αριστείδη. αλλά επέμειναν τόσο που τον τρόμαξαν: .. δεν θεώρησε προς θάνατον να κόψει μερικά καλαμπό­ κια για τους συναγωνιστές του από ένα χωράφι που περνάνε. Ήταν ο Διαμαντής. Φυσικά θέμα αναγνώρισης του αρχηγού δεν τίθεται· τον ακολου­ θούν λυτρωμένοι. δα! Όλη μ ’ τη ζωή με δέρνανε για να μ ’ παίρνε. στη Στρο^μη. Το άστρο του Διαμαντή θα λάμψει σε ένα πεδίο που κανένας πριν δεν μπορούσε να: υποψιαστεί για τον πράο νομομαθή. Τηλέμαχος.90 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΠ Ό ΓΙΟ ΥΛ Ο Σ ο Σουραβλής. Αχιλλέας. που πήγε και έφερε το ουραίο του τουφεκιού του να γεμίσει και τον σημάδευε ίσια στο κεφάλι. δικηγόρος από το Δαδί) και οι ντόπιοι αντάρτες Νικήτας. Σουραβλής. Άλλα­ ξε ως και η περπατησιά μας». Με την Αστυνομία και κυρίως τη Χω­ . Οι πληροφορίες αναφέρουν ότι αποσπάσματα Χωροφυλακής συγκλίνουν προς τα χωριά της περιοχής για να συλλάβουν τους «αναρ­ χικούς» και να επιβλέψουν την παράδοση των φορτίων με το παρα­ κράτημα της σοδειάς κάθε χωριού. του φώναξε αγριεμένος. Μπήκε ανάμεσα στις καλαμποκιές και άρχισε να γεμίζει τις τσέπες του όταν άκουσε μια φοβερή βλαστήμια. (Δημητρίου. Στη Στρώμη ο αρχηγός δεν παραλείπει να τους ορκίσει σε μια άκρως υποβλητική θρησκευτι­ κή τελετή. Δε βγήκαμε να ληστέψουμε τον ελληνικό λαό! Κοκάλωσε ο άνθρωπος· έβγαζε ένα ένα τα καλαμπόκια από τις τσέ­ πες του και τα άφηνε να πέσουν στο χώμα. που ευλόγησε τα αντάρτικα όπλα και τους δώ­ ρισε τη μεταξωτή σημαία της εκκλησίας. Οι στρατηγικές του ικανότητες και τα ιδιοφυή εφευρήματά του στον ανταρτοπόλεμο θα τον αναδείξουν σε μέγα πολέμαρχο και οι άνδρες του θα τον αποκαλούν «γερο-Διάβολο».Άι. Αντάρτης) Μαζί του μπαί­ νουν για πρώτη φορά σε χωριό. Η συγκέντρωση τόσων ενόπλων δεν ήταν δυνατόν να μη γίνει αντι­ ληπτή. Λίγο πριν ένας γέρος τσοπάνος δεν δεχόταν χρήματα για το τυρί που τους έδωσε. . Βασιλάκης. και τρώνε χωρίς ενοχές το φαγητό που τους προσφέρουν οι κάτοικοι. Αγαμέμνων.Άσ’ τα καλαμπόκια κάτω!. Σάσος και Γάβρος.

Κάποιοι χωρικοί τούς παρακολουθούν αό­ ρατοι και οι πληροφορίες μεταβιβάζονται στον αρχηγό. παραπέμποντας στον ανυπότακτο και τραγικό ήρωα της Ρούμελης. Μαυρολιθάρι. Κατσαντώνια Ίσως το πιο ωραίο προσωνύμιο στους αντάρτες το έδωσαν οι άνδρες της Χωροφυλακής. Γι' αυτό και είχαν αναλάβει τη διατροφή τους. (Τσουπαρόπουλος) Ο Άρης φροντίζει πρώτα για το παρακράτημα. υπηρετώντας τους κατακτητές. Δεν υπηρετούν καμιά εξουσία ούτε πλιατσικολογούν· αγωνίζονται σε έναν άπελπι και μάταιο αγώνα. που είχε παντού σταθμούς στην ελληνική ύπαιθρο και δια­ τήρησε τον οπλισμό της. τι διαφορετικό θα μπορούσαν να σκεφτούν οι απλοί χωροφύλακες. Τους έλεγαν «Κατσαντώνια». Παιδιά χωρικών οι χωροφύλακες. από τα ίδια χώματα με τους αντάρτες. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 91 ροφυλακή. Δεν έχει ακόμη ξημερώσει και άγριες φωνές. . Κουκουβίστα και Γκούρα. Οι περισσότεροι άνδρες της Χω­ ροφυλακής ήσαν πεισμένοι ότι. Δηλαδή το φορτίο της Κουκουβίστας διανέμεται μυστικά σε σπίτια της Ντρέμισσας και αυτό της Ντρέμισσας σε σπί­ τια της Στρώμης και της Στρώμης σε σπίτια της Κουκουβίστας. τους καλούν να παραδοθούν γιατί εί­ ναι από παντού κυκλωμένοι. για να τους ξε­ χωρίσουν από τους άλλους ενόπλους των βουνών. συνέλαβαν ενστικτωδώς το νόημα της παρουσίας αυτών των νέων οπλοφόρων. έξω από τα σπίτια που μένουν. Απαντούν αμέσως με τα όπλα και δέχο­ νται πυκνές ριπές από τους έ ξ θ 3 . οι δυνάμεις κατοχής εξασφάλιζαν τον έλεγχο σε ολόκληρη τη χώρα και εκεί που δεν μπορούσαν οι ίδιες να διατη­ ρούν δικές τους δυνάμεις. Τώρα τέσσερα αποσπάσματα κινούνται στην Γκιώνα για να εγκλω­ βίσουν τα «Κατσαντουνια». Αυτοί που κοιμούνται στην Ντρέμισσα ξυ­ πνάνε από έναν εφιάλτη. Το κάνει αόρατο για τους χωροφύλακες με μια ασύλληπτα ευφυή κίνηση· δίνει εντολή να μεταφέρουν το φορτίο κάθε χωριού και να το κρύψουν στο άλλο. Τους χωροφύλακες τους περιμένουν και άλλες εκπλήξεις. υπη­ ρετούν τη νομιμότητα· όταν οι «μορφωμένοι» στρατηγοί της Αθήνας διακηρύσσουν το γερμανικό αήττητο και το ανέφικτο κάθε προσπά­ θειας αντίστασης. Η Χωροφυλακή αποτελούσε συγχρόνους και τη σκιώδη εξουσία των κατοχικών κυβερνήσεων».ΑΡΗΣ. Τη νύχτα τα αποσπάσματα διανυκτερεύουν στα χωριά Ντρέμισσα.

τον αρπάζει από τα μαλλιά βρίζοντας και. Παίρνει ο Άρης τον επικεφαλής τους και τον πηγαίνει στο κοινοτικό τηλέφοονο. που τρέμει ολόκληρος από τον φόβο. ο Άρης στέλνει τρεις ομάδες ανταρτών να στήσουν ενέδρα στα περάσματα από όπου θα έρχονταν οι ανυποψίαστοι χωροφύλακες. Φωνάζει κοντά του τον Θεοχάρη και κάτι του λέ­ ει· αυτός κουνάει το κεφάλι του και ξαναπάει στον κατακίτρινο ενω­ μοτάρχη. Δεν ακούσατε τι είπα. Να παρουσιαστεί αμέσως! Κάποιοι χωροφύλακες συνεχίζουν τους πυροβολισμούς και δέχο­ νται έναν καταιγισμό από βρισιές: . τραβάει το μαχαίρι του.92 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Μια φωνή παρεμβάλλεται στους ήχους των όπλων: . φωνάζει ο Άρης.Πάρε. Δεν έχει σημειωθεί κανένας τραυματισμός. Οι χωροφύλακες αρχίζουν να ξεπροβάλλουν μουδιασμένοι* οι αντάρ­ τες τους αφοπλίζουν και η μαύρη κωμωδία συνεχίζεται. του λέει. . Ταυτόχρονο: ο γενειοφόρος που φωνάζει εμφανίζεται μόνος και ακάλυπτος μπροστά στις κάννες των όπλων τους. . Το επεισόδιο θα είχε λήξει εκεί και ίσο^ς δεν θα αναφερόταν καν από τους παρευρισκόμενους αν ο Άρης δεν είχε την ικανότητα να κά­ νει το μαύρο άσπρο. . Σε λίγο άλλα τρία αποσπάσματα των εφτά οχτώ ανδρών θα προστεθούν στους αιχ­ μαλώτους.Την Παναγία σας! Το Χριστό σας! Τι ντουφεκάτε. 0 αποσπασματάρχης κάνει ό. τα χωριά και ειδοποίησε τους δικούς σου ότι μας έχετε κυκλώσει· να τρέξουν αμέσως όλοι εδώ. Μόνο ο ανερμάτιστος Τζιβάρας πυροβόλησε χωρίς λόγο. Μόλις κλείνει το τηλέφωνο. ρε. καμιά κακο­ ποίηση.τι ακριβώς του λέει. τραυ­ ματίζοντας ελαφρά στο χέρι έναν χωροφύλακα.Να παρουσιαστεί ο επικεφαλής!. τον διατάζει.Παυσατε πυρ! Παυσατε πυρ! Εδοί> ταγματάρχης Πυροβολικού Άρης Βελουχιώτης. και δέχτηκε τις απο­ δοκιμασίες των υπόλοιπων. Ένα άλλο επεισόδιο παραλίγο να έχει τραγική κατάληξη.Αυτό που έκαμα δεν είναι σωστό κι ήρθα να σου ζητήσω συγνο> μη. Ποιος είναι επικεφαλής. διατάζει.Πιάστε τον!. . Τρόμαξαν να τον ηρεμήσουν. . 0 Θεοχάρης διακρίνει ανάμεσα στους συγκεντρωμένους αιχμαλώ­ τους έναν ενωμοτάρχη που του είχε μαστιγώσει τη γυναίκα για να μαρτυρήσει το κρησφύγετό του. και ο σβέλτος Θάνος ίσα που προ­ φταίνει να του κρατήσει το οπλισμένο χέρι. αφού του αστράφτει δυο χαστούκια. Πηδάει τρελαμένος πάνω από τους καθιστούς χωροφύλακες. ενώ ο Θάνος και οι αντάρτες γύρω το γλεντάνε.

0 ενωμοτάρχης δεν αντέχει άλλο· πετάγεται και τρέχει παραλογι­ σμένος στον Άρη. Από εδώ και πέρα τα βουνά θα περνάνε σταδιακά στον ΕΛΑΣ και ένας νόμος θα ισχύει: Ο νόμος του Άρη. σε παραδέχομαι. που έχει αναλάβει να περισυλλέξει τα εφόδια. Μετά τη δικαστική εξουσία. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 93 Είναι πολύ καλό για να είναι αληθινό.Καλός είσαι κι εσύ. Είχαν μείνει με τους αντάρτες δύο ημέρες. πάρ' το απόφαση. Ένας σκηνίτης θα συλληφθεί ως ύποπτος κλοπής από τον Πελοπί­ δα και θα αποδειχτεί τόσο ανθεκτικός στις αντάρτικες μεθόδους ανά­ κρισης ώστε κάποιοι αρχίζουν να αμφιβάλλουν για την ενοχή του. του λέει. είδαν τα δέματα να πέφτουν από τον ουρανό.Να. Πόσο θα άντεχε ακόμη· ομολόγησε πού είχε κρυμμένα τα δέματα. Κανείς δεν πι­ στεύει στα αυτιά του και περισσότερο ο ενωμοτάρχης.. ανακαλύπτει ελάχιστα. Είσαι αρχηγός. που καταλύθηκε στην Ντρέμισσα. που ήταν συγχωριανός του. αλλά είμαι κι εγώ ένας. 0 Λύκος της Γκιώνας.Σήκω. προκειμένου να φύγουν. που αργότερα θα σφάξει με τα χέρια του σε μια νύχτα 45 Γερμανούς. Τέτοια γίνονταν αρκετά στην αρχή του αντάρτικου. τον φασκέλωσε: .Αρχηγέ. καταλύεται και η αστυνομική. όσο χρειαζόταν για να διαπι­ στώσουν με τα μάτια τους τη βρετανική υποστήριξη στο αντάρτικο. . αφού μπόρεσες να σ’ ακούνε αυτά τα ανήμερα θηρία. «ζουλάπια». και ο Μπάφας. Κάποιοι σκηνίτες. όπως ήθελε ο αρχηγός. Εμείς βάλαμε το κε­ φάλι μας στον ντορβά κι εσύ κοιτάς να κλέψεις. Όμως ο Θεοχάρης συνεχίζει: . οι χωροφύλακες άλλαξαν πρόθυμα τις αρβύλες τους με τα λιωμένα παπούτσια των ανταρτών. 0 Άρης δεν παραιτείται και τον αναλαμβάνει προσωπικά: . Η ομάδα του Πελοπίδα. ζητάει σαν παιδί συγνώμη. ρε. χαμένε! Έπρεπε να μπεις ο μισός στον τάφο για να μιλήσεις. Την ίδια νύχτα βρετανικά αεροπλάνα ρίχνουν δέματα με όπλα και ιματισμό για τους αντάρτες· τη ρίψη την έχει σχεδιάσει ο Σεφεριάδης. Αντίθετα. όπως τους έλεγε ο Άρης. και να το διαδώσουν. . Θα σε βγάλω λουρί­ δες λουρίδες. να μου δώσεις κι εσύ δυο χαστούκια να πατσίσουμε. μά­ ζεψαν όσα μπορούσαν και τα έκρυψαν κάτι καλό θα έχουν μέσα φα­ ντάστηκαν..ΑΡΗΣ.

αντί να περιμένει τους Ιταλούς να εμφανιστούν. Έπειτα. Όταν πλησιάζουν οι αντάρτες. επιχείρημα: τι θα τους κάνουν τους αιχμαλώ­ τους. πού θα τους κρύψουν. γλιστράνε αθόρυβα στο σκοτάδι και πιάνουν θέσεις. προς καταδίωξη των ανταρτών κι­ νούνται και οι Ιταλοί. και ένας όγδοος. Τα λάφυρα είναι πολλά. 0 αιφνιδιασμός των κατακτητών έχει επιτευχθεί χωρίς καμιά αντάρτικη απώλεια. στη χαράδρα της Ρεκάς. και όσα δεν μπο­ ρούν να μεταφέρουν ή να κρύψουν τα καταστρέφουν για την τύχη των εφτά αιχμαλοάτο^ν διαφωνούν.Ωρέ. Ο επικεφαλής των Ιταλών σηκώνει ένα άσπρο μαντίλι για να σώσει όσους απομένουν. ενώ ο Νικηφόρος και ο Διαμαντής τους θεωρούν αιχ­ μαλώτους πολέμου.94 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΓΙΟΥΛΟΣ Πόλεμος Εκτός από τους χωροφύλακες. Το πολυβόλο τους προλαβαίνει ελάχιστα να βάλει. Με το πρώτο φως της ημέρας. καταλυτικό. Είναι το χάραμα της 9ης Σεπτεμβρίου 1942.μεταξύ των ανταρτών υπάρχουν δεινοί σκοπευτές σαν τον Καραλίβανο. Ένα απόσπασμα άνω των 40 ανδρών κατευθύνεται εναντίον τους. . Οι τσοπάνηδες μεταφέρουν συνεχώς πληροφορίες για τις κινήσεις τους. 0 Άρης συστήνει το πρώτο Τριμελές Αρχηγείο του ΕΛΑΣ με καπε­ τάνιο τον ίδιο. Και έχει ένα ακόμη. Ο αγράμματος καπετάνιος δεν έχει διαβάσει πουθενά ότι οι ίδιοι ως άτακτοι δεν προστατεύονται από καμιά συνθήκη σε περίπτωση σύλληψης· ξέρει καλά όμως τι τον περιμένει αν συλληφθεί. κοντά σε έναν παλιό μύλο. βγάζουν τα παπού­ τσια τους. όταν πια διακρίνουν τον μάγειρο να ετοι­ μάζει το καζάνι του πρωινού ροφήματος. Εφτά Ιτα­ λοί έχουν μείνει ζωντανοί. Τον επόμενο μήνα μια γερμανική διαταγή περί ανταρτοπολέμου θα τον δικαιώσει: «Αυτός ο αγώνας αντιβαίνει τις διεθνείς συμβάσεις της . σπεύδει με ολονύχτια πορεία να τους συνα­ ντήσει εκεί όπου έχουν καταυλιστεί. πώς θα τους ταΐσουν. τι χαζά είν’ αυτά. τον Πελοπίδα και τον Αγησίλαο. μήπως αυτοί θα μας τη χάριζαν. Με τα πρώτα πυρά σκοτώνονται ο σκοπός και ο μάγειρος· όσοι Ιταλοί πετιούνται αλαφιασμένοι και μισόγυμνοι έξω από τα αντίσκη­ να έχουν την ίδια τύχη. ο Άρης δίνει το σύνθημα. Η Ελλάδα ξαναμπαί­ νει στον Πόλεμο. 0 Καραλίβανος προτείνει να τους εκτελέσουν επιτόπου. που κατόρθωσε να το σκά­ σει τρέχοντας. πολιτικό τον Περικλή και στρατιωτικό τον Θάνο και αναδιατάσσει κατάλληλα τις ομάδες. Ήρθε η ώρα να δικαιώσουν οι αντάρτες την πα­ ρουσία τους στα βουνά και να τιμήσουν τα όπλα που κρατάνε. 0 Καραλίβανος χλευάζει τα «δασκαλοπαίδια».

ένα τέλειο κενό για να χαθούν τα ίχνη του. εμείς του επιτιθέμεθα. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 95 Γενεύης. μα κρατάει για λίγο ζωντανούς τους αιχμαλώτους γιατί θέλει να τους δουν και οι χωρικοί. Όταν ο εχθρός σταματάει και στρατοπε­ δεύει. εμείς τον παρενοχλούμε. βγήκε στις κορφές της Γραμμένης Οξυάς και. που το ακολούθησε: «Ο κλοιός χιλιάδων Ιταλών γύρω στην Γκιώνα έκλεινε ραγδαία.. τη νύχτα 10 προς 11 Σεπτεμβρίου. αυτοί που διεξάγουν τον πόλεμο αυτό — αδιάφορο πού ανήκουν. τράβηξε στο Κρίκελλο Ευρυτανίας.δεν θεωρούνται στρατιώτες εμπόλε­ μης δύναμης. Η πορεία και ιδιαίτερα η πορεία διαφυγής δεν είναι καθόλου απλή υπόθεση· κατά τον Κλαούζεβιτς. Όταν ο εχθρός υποχο^ρεί. που πρέπει να ξέρεις να το χρησιμοποιείς. Από αυτό προκύπτουν οι ανάλογες συνέπειες. Αυτό που επείγει είναι να απομακρυνθούν από την περιοχή γιατί αναγνωριστικά αερο­ πλάνα των Ιταλών καθοδηγούν ήδη στρατιωτικά τμήματα για να τους βάλουν σε κλοιό. είναι το συμπέρασμα του αρχηγού με τη σπάνια τοπογραφική αντίληψη. εμείς τον κυνηγάμε». «είναι ένα στρατηγικό εργαλείο». [. Αυτό δεν αφορά μόνο σε αυτούς που χρησιμοποιούν όπλα. βαδίζοντας πάνω στην κορυφο­ γραμμή. » 0 Άρης άφησε αμέσως το χωριό Χωμίριανη (Ανατολή). ρίχτηκαν στην Υπάτη. με κατεύθυνση το Μαυρολιθάρι. Σύμφωνα με τα παραπάνω. από 300 ιππείς. μέσα σε μια δυο νύχτες. (Μάο Τσε-τουνγκ) Η Γκιώνα δεν τους σηκώνει άλλο. Όταν ο εχθρός αποφεύγει τη μάχη. Από τα Βαρδούσια και πέρα πατάς σε συνεχή κορυφογραμμή. σκό­ πιμα άλλωστε. Καλό λημέρι η Γκιώνα.ΑΡΗΣ.] Με ταχύτατη πορεία βρέθηκαν πάνο3 από το χωριό Στρώμη και μέσα σε πυκνό σκοτάδι γλίστρησαν έξω από τον κλοιό. Άρχισε αμέ­ σως να κινείται στην περιοχή αυτή. κινήθηκε εναντίον των ανταρτών από τη Σπερχειάδα και το χωριό Μάρμαρα της Φθιώτιδας. Ένα άλλο ιταλικό απόσπασμα. μαέστρος απαράμιλλος στην τα­ . εμείς υποχωρούμε. Τις αριστοτεχνικές κινήσεις του αρχηγού σε αυτό το πρώτο δρομολόγιο θανάτου τις περιγράφει σε τρί­ το πρόσωπο ο Νικηφόρος. Ο αρχηγός δεν μπαίνει στον πειρασμό πρόωρων ηρω­ ισμών· εφαρμόζει την τέχνη του ανταρτοπολέμου: «Όταν ο εχθρός προχοορεί. αφόπλισαν την αστυ­ νομική δύναμη και ανέβηκαν ξανά στα Βαρδούσια. Από το Μαυρολιθάρι. Και πιο ξεκάθαρα: «Κανένας συναισθηματισμός! Είναι πολύ καλύτερο να εξοντώνονται 50 ύποπτοι από το να σκοτώνεται ένας Γερμανός στρατιώτης». αλλά και σε όποιον υποστηρίζει ενεργά αυτόν τον αγώνα». αλλά κυκλώνεται. (Μάγερ) Ο Άρης είναι της λογικής του Καραλίβανου. να πιστέψουν ότι έγινε μάχη και να αναθαρρήσουν.. αφήνοντας πίσω του.

Για αυτό απαγορεύει στα μέλη των κομματικών οργανώσεων να βγουν στο αντάρτικο* «μ ε συνεχείς εγκυ­ κλίους δίνει εντολές στις κομματικές οργανώσεις περιοχών να αφιε­ ρώσουν τις κύριες προσπάθειες και δυνάμεις στη μαζική δουλειά». (Mazower) Μετά την απομάκρυνση του Άρη τη χειραγώγηση των κλαριτών θα επιδιώξει ο εκπρόσωπος του ΣΜΑ Σεφεριάδης. έδινε φτερά στο κίνημα και ανέβαζε ακόμα περισσότερο το κύρος και την επιρροή του ΕΑΜ». που εμποδίζει την αμνηστία που τους προσφέρουν κάθε λίγο οι αρχές κατοχής. ουσιαστικό καθοδηγητή του Κόμματος στην Κατοχή. Επανάσταση) Δεν είναι το αντάρτικο αυτό που πρωτίστως ενδιαφέρει τον άρτι δραπετεύσαντα Ιωαννίδη. Βλέποντας τον εαυτό του σαν μέρος μιας ευρύτερης δύναμης. και οι Αγοριδαίοι την είχαν κάποια στιγμή σχεδόν δεχτεί. την Γκιώνα. Οφείλετε να υπακούτε στις διαταγές του ΣΜΑ. Γραμματέα του ΕΑΜ. Όλες οι αντάρ­ τικες ομάδες ανήκουν στο ΣΜΑ. (Χατζής. Γοργοπόταμος) Τότε ανακύπτει με τους Καραλιβαναίους και τους Αγοριδαίους το ίδιο πρόβλημα με τον Μπελή. που είχε από πριν σχέσεις μαζί τους· σχεδόν θα τους ψέξει για την αφοσίωσή τους στον αρχηγό: Είπαμε να συνεργασθείτε μαζί του. 0 Σιάντος κατακεραυνώνει την όλη συμπερι­ φορά του Άρη και ιδίως τη στάση του απέναντι στις οργανώσεις.96 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ κτική της αστραπιαίας απαγκιστρώσεως από τις κυκλωτικές κινήσεις του εχθρού. Επανάσταση) . Για τη χειραγώγηση του αρχηγού φροντίζουν άλλοι. Ανήκουν και αυτοί στις «εγχώριες δυ­ νάμεις» και πέρα από τον τόπο τους. Δεν θα αργήσει ο καιρός που «ο αντάρτης έπαψε να ταυτίζει τον εαυτό του με το δικό του χωριό ή βουνό. 0 Άρης δεν ανησυχεί* τώρα πια τους έχει δέσει με ιταλικό αίμα. (Χατζής. όχι και να γίνετε υποτακτι­ κοί του. ότι η σκιά του Άρη απλώνεται έως την Αθήνα και τον βοηθάει στο έργο του: «Ο αντίχτυπος του αναπτυσσό­ μενου ανταρτοπολέμου των ελασιτών. η στενή τοπική αντίληψή του κατέρρευσε». ο κόσμος τελειώνει. ορθόδο­ ξη εργατική πάλη στις πόλεις. αποχαιρετιούνται με σταυροφιλήματα. (Δημητρίου. τακτική που αποτελεί βασικότατο χαρακτηριστικό του σω­ στού αντάρτικου αγώνα». κυρίως από τη Ρούμελη. Εκείνες τις ημέρες στην Αθήνα συνέρχεται σύσκεψη της ηγεσίας του ΚΚΕ στο σπίτι του ζωγράφου Βάλια Σεμερτζίδη με κύριο θέμα το αντάρτικο και τον Άρη. Άλλες προτεραιότητες καθορίζει αυτός· την κλασική. Αφού συνεννοηθούν για την εν συνεχεία δράση τους ως τμημάτων του ΕΛΑΣ. Για την καθοδήγηση του Κόμματος δεν σημαίνει τίποτα η διαπίστωση του Χατζή.

Η είδηση της ήττας των Ιταλών τρέχει γρηγορότερα από τους αντάρτες και η κατάταξη νέων ανδρών είναι συνεχής.ΑΡΗΣ. Ο Άρης με τον Περικλή κρατάνε τις συνδέσεις με τους οργανωμένους από τα χωριά που περνάνε και έχουν την τροφοδοσία και τις πληροφορίες που χρει­ άζονται. βγαίνει από το πολιτικό και κοινοτικό του γκέτο. από το οποίο πήρε το όνομά του και ήταν η αφετηρία του. Η επιστροφή είναι θριαμβευτική. αλλά οποιονδήποτε διανοηθεί απόκλιση από τη γραμμή του Κόμματος». Όσο για . το λαϊκό μαζικό κίνημα. στο αγαπημένο βουνό. νέοι εθελοντές έχουν προστεθεί στην αντάρτικη φάλαγγα. Αποκτάει πανελλήνια φήμη και δύναμη ως εθνικοαπελευθερωτικό κόμμα και αυτό τρομάζει τη γραφειοκρατική ηγετική ομάδα. Δεν δεσμεύονται από τη σιδερένια κομματική πειθαρχία ούτε έχουν προκαταβολικά αποδεχτεί τυφλή υπακοή σε οποιαδήποτε απόφαση εκ των άνω. όπου άρχει ο φερόμενος ως αντικαταστάτης του Άθως Ρουμελιώτης. Ο αρχηγός επιστρέφει εκεί. ένα μέρος του παρακρατήματος που διέσωσαν. Υπάρχει μεγά­ λος κίνδυνος το Κόμμα να απολέσει τον έλεγχο των μαζών. Η σχέση ανταρτών και λαού αρχίζει να αποκτάει την αναγκαία ανταποδοτικότητα. Οι αντάρτες προσφέρουν στους χωρικούς ασφά­ λεια από τη ληστεία και απαλλαγή από το κατοχικό παρακράτημα της σοδειάς τους· οι χωρικοί σε αντάλλαγμα δίνουν στους αντάρτες. Φο­ βάται το ίδιο του το δημιούργημα. Για αυτό στη σύσκεψη της Αθήνας ο κομματικός γκουρού «απειλεί όχι μόνο τον καπετάνιο.Αγοριδαίων το τμή­ μα μεγαλώνει διαρκώς και φτάνει τους 60 άνδρες. χάρη στην πατριωτική γραμμή του ΕΑΜ και τον ένοπλο αγώνα του ΕΛΑΣ. Αυτοί που καθημερινά αθροίζονται είτε στις εαμικές οργανώσεις είτε στις ελασίτικες ανταρτοομάδες δεν είναι κομουνιστές. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 97 Αυτό που πραγματικά συμβαίνει είναι ότι για πρώτη φορά στην ιστορία του το ΚΚΕ. για να συντηρηθούν. Κάθε που φεύ­ γουν από ένα χωριό. Δεν είναι διατεθειμένος να εγκαταλείψει την πιο ιδεώδη περιοχή για ένοπλο αγώνα στον Ρου­ μελιώτη και στους πολιτικούς υποστηρικτές του. Επανάσταση) Στο μεταξύ ο κατηγορούμενος αρχηγός βγαίνει από την ιταλική λα­ βίδα που κλείνει την Γκιώνα και επιστρέφει στην Ευρυτανία. Σφαγή Βελούχι σημαίνει πηγή. (Χατζής. Παρά την απουσία Καραλιβαναίων .

Συγκροτεί εκτελεστικό απόσπασμα με μαχαίρια. Το Βήμα . Ο Ιταλός το αποκλείει γιατί ο αντιστράτηγος της περιοχής είναι συγγενής του. Όπως οι νεοσύλ­ λεκτοι στον τακτικό στρατό ασκούνται με την ξιφολόγχη τρυπώντας αχυρένια ομοιώματα εχθρών. Τάκη Μιχόπουλου. και δεν υπάρχει όριο στην εκ δή λο ση αυτής της βίας.1992. που πρότεινε ο επικεφαλής τους και στην οποία συνηγόρησε θερμά ο Νικηφόρος. θυμώνει ο αρχηγός. Θανάση Νάκου και ενός δυο άλλων. και με τον Περικλή γράφουν στην ιταλική διοίκηση ζητώντας την απελευθέρωση των Θανάση Σιάτρα. που προσπαθεί να αποφύγει την ανατριχιαστική άσκηση.98 ΔΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ τους Ιταλούς αιχμαλώτους. .Εγώ νομίζεις μπορώ. Η απάντηση των ιταλικών αρχών είναι έμπρακτη· εξαπολύουν κύμα αντιποίνων με συλ­ λήψεις υπόπτοον. λέει στενο­ χωρημένος.Θα μας σκοτώσουν τους ανθροοπους. που ως έννοια οφείλει να φτάσει στα άκρα». 29. Θα κάνεις αυτό που σου λέω.11. Καθένας από τους δυο αντιπάλους ακολουθεί τον νόμο του άλλου. Η μεταπολεμική ρετσινιά «σφαγείς» από τους άκαπνους και τους μηδίσαντες έχει ήδη θεμε?νΐ£θθεί. κι απ’ αυτό προκύπτει μια αλληλεπίδραση. 0 Άρης αρνήθηκε αρχικά να δώσουν ονόματα: .Δεν μπορώ να την κάνω αυτή τη δουλειά. Σε λίγο και η επίσημη σύσταση των Βρετανών αξιω­ ματικών που θα αναμειχθούν στο ελληνικό αντάρτικο είναι «μην κρατάτε αιχμαλώτους». Μπαίνοντας το τμήμα στην Ευρυτανία. και ο Άρης ειδοποιεί τους εαμίτες πολιτικούς να τον συ­ 8. . είχε τραγική κατάληξη. 0 αρχηγός πείθεται. εμπρησμούς σπιτιών και εκτελέσεις· οι αναφερόμεvoi στο σημείωμα του Άρη θα εκτελεστούν λίγο αργότερα. κατέλυσαν πάλι έξω από τη Αάσπη.8 Μια προσπάθεια ανταλλαγής των Ιταλών αιχμαλώτων της Ρεκάς με Έλληνες κρατουμένους. έχουν την προδιαγεγραμμένη από τον Καραλίβανο τύχη. . Νικηφόρε. καπετάνιε. οι άνδρες του πρέπει να βάψουν κυριο­ λεκτικά τα χέρια τους με εχθρικό αίμα· να μάθουν να είναι αλύπητοι με τους κατακτητές και κυρίως να σκοτώσουν την ψυχή του χωρικού μέσα τους και κάθε σκέψη επιστροφής στην προηγούμενη ζωή τους. «Ο πόλεμος είναι μια πράξη βίας. (Clausewitz) Μεταξύ αυτών που επιλέγει για μέλη του εκτελεστικού αποσπάσματος είναι και ο ήπιος Διαμαντής. Ο Άρης ανταπαντά άγρια. Την ήξερα κι απ’ το σπίτι μου..

Λίγη ώρα έξω από το Καρπενήσι Έλληνας σκοπός. Για αυτό ο αρχηγός ζητάει από τους πολιτικούς να ειδοποιήσουν τον Ρουμελιώτη να προσέλθει το γρηγορότερο σε μια κοινή αντάρτικη σύσκεψη. Στη συζή­ τηση που ακολουθεί. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 99 ναντήσουν. με τοπικιστικούς ανταγωνισμούς των εαμικών επιτροπών ποια θα συγκροτήσει το καλύτερο ένοπλο τμήμα. ελληνικές ση­ μαίες να κυματίζουν ελεύθερα· συγκινήθηκαν οι άνθρωποι. επαναλαμβάνει.. Ούτε είναι δυνατόν να υπάρχουν ξεχωριστά. θα δικαιωθεί. Αργά τη νύχτα φτάνει στο αντάρτικο λημέρι όλη η Περι­ φερειακή Επιτροπή του ΕΑΜ. παρά τις προ­ σπάθειες των πολιτικών να τον απομα:κρύνουν. Φαίνεται σαν όνειρο. Δε θα χωρίσουμε την Ελλά­ δα σε φέουδα. τον δικηγόρο Παπαδογούλα (εκπρόσω­ πο της ΕΛΔ). όπου θα ληφθούν οι αναγκαίες αποφάσεις. αλλά δεν είναι δυνατόν να ελέγ­ χεται ή να εξαρτάται η στρατιωτική του δράση από αυτές. τον απόστρατο ταγματάρχη της Χω­ ροφυλακής Σταύρο Ξανθάκη. Το αντάρτικο είναι ενιαίο και πρέπει να τεθεί υπό μία διοίκηση για συντονισμένη δράση. 0 Άρης με τον Περικλή και τον Θάνο τους κάνουν μια περιγραφή της δράσης του τμήματος· την πρώτη επιτυχή μάχη με τους Ιταλούς. ο δυναμισμός του Άρη και η de facto επιβολή του δεν τους αφήνει περιθώρια αντιρρήσεων. . σταμάτησε τα μέλη της επιτροπής ο σκοπός αντάρ­ της και αυτοί τα έχασαν. τον δικηγόρο Καρακωστή και φυσικά τον Δημήτρη Μπακόλα. ο αρχηγός με ήρεμο και πειστικό τρόπο θα θέσει ξανά τα θέματα συνεργασίας πολιτικών και ανταρτών ναι μεν το αντάρτικο βασίζεται στις οργανώσεις. αγκάλια­ ζαν και φιλούσαν τους αντάρτες και τα μάτια τους τρέχανε. Vinceremos Η αρχική επιλογή του Άρη για έναρξη της ένοπλης Αντίστασης στη Ρούμελη και η επίμονη παρουσία του στην Ευρυτανία. .ΑΡΗΣ. τον διευθυντή του Δημοτικού Σχολείου Καρπενησιού Σ ε­ ραφείμ Στρατίκη.Ο αγώνας είναι ένας. Η γραμμή της Αθήνας αρχίζει να ανατρέπεται. εκπρόσωπο του ΚΚΕ στην εαμική οργάνωση. που αποτελείτο από τον εισαγγελέα Ευ­ ρυτανίας Χρήστο Αρχιμανδρίτη. κατά νομούς αρχηγεία.Αλτ! Τις ει. την ανταπό­ κριση του κόσμου και τις νέες προοπτικές που ανοίγονται. . Η απογοήτευση των Ευρυτάνων πολιτικών από τη μέχρι τότε αδρά­ νεια του Ρουμελιο5τη.

«Αίμα ζητούσε απ’ τους νέους.] Στον πόλεμο. Η ιστορία θα επαναληφθεί. μια αρχή ισχύει. ο θάνατός σου η ζωή μου. λαϊκο5ν οραμά­ των. ψωμί και πληροφορίες απ' τους μεγαλύτερους. (Τσουπαρόπουλος) Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας «Άγραφα». έλεγε. Στα χωριά που μπαίνει ο αρχηγός. Για τους υπερήφανους ορεσίβιους η νέα κατάσταση είναι γοη­ τευτικά φυσική. δηλαδή μη καταγεγραμμένα στους φορολογικούς καταλόγους. δεν ήταν μόνο το ορεινό συγκρότημα. με φιρμάνι της Πύλης στις 10 Μάίου 1525 ο σουλτάνος Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής αναγνώ­ ρισε την αυτονομία των χωριών των Αγράφων και απαγόρευσε την εκεί εγκατάσταση μουσουλμάνων με μόνη προϋπόθεση να μην κατέρ­ χονται οι βουνίσιοι και λεηλατούν τα πεδινά. [. (Χουλιάρας) Η Ευρυτανία ζει σε μια έξαψη. Κι όποιος πεθάνει για τα ιδανικά του.. (Toynbee) Έτσι. πρώτα των Βυζαντι­ νών και μετά των Οθωμανών.το μείγμα είναι εκρηκτικό. Απηχήσεις και βιώματα από την Εθνεγερσία του ’21 είναι ακόμη ζω­ ντανά στην περιοχή».. πεθαίνει περήφανα σαν Έλλη­ νας». Οι νέοι μαγεύονται στην εμφάνιση των ανταρτών και αρπάζουν τα όπλα... για τη λευτεριά της πατρίδας του. δύσβατη και απρόσιτη η Ρούμελη και η Ευρυτανία είναι επιπλέον πλουσιότατες σε αγωνιστικές παραδόσεις. Η χημεία των σκληροτράχηλοι ορεσίβιων και του εθνεγέρτη Άρη δεν αργεί να λειτουργήσει. Αυτή η εξαί­ ρεση από τη φορολογία έγινε «επειδή είχε γίνει κατανοητό το ότι ένας φορολογικός ελεγκτής θα κινδύνευε να χάσει τη ζωή του αν επιχει­ ρούσε να εμφανιστεί εκεί». τα λόγια του πυρπολούν τις ψυχές των ανθρώπων· ένα νέο ιδεολογικό αμάλγαμα εθνικ(ύν παραδόσεο^ν. θα γράψει ο σκληρός οπλαρχηγός του ΕΔΕΣ και μετέπειτα υπουργός Στυλιανός Χούτας. Την εξήγηση τη δίνει μια άλλη μελέτη για την Αντίσταση: «Η Ευρυτανία έγινε το λίκνο των εξε­ λίξεων. αλ­ λά όλη η Ευρυτανία και η περί τον Τυμφρηστό περιοχή.] Ορεινή.100 Δ ΙΟ Ν ΥΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ ΠΟ ΥΛΟΣ «Ε ις την Ευρυτανίαν είχεν επεκταθεί απ’ άκρου εις άκρον το ΕΑΜ και η περιοχή αύτη είχε καταστεί η κυριοτέρα βάσις αναπτύξεως και εξορμήσεως του ΕΛΑΣ».. Οι Οθωμανοί κατακτητές «σκέφτηκαν ότι δεν άξιζε τον κόπο να καθυποτάξουν ορεινές περιοχές που τις κατοι­ κούσαν πολεμοχαρείς πληθυσμοί. [. παρά τα όσα αναληθή τους αποδόθηκαν εκ των υστέ­ . τραχιά.] Αυτή η σκέψη ερμηνεύει τις πα­ ραχωρήσεις που έγιναν στα Άγραφα και στα άλλα αρματολίκια της Ρούμελης». μύθων και φαντασιώσεων συγκροτείται μέσα τους και εκτοπίζει δισταγμούς και φόβους. από πολύ νωρίς. Αισθάνονται άξιοι των πατεράδων και των παππού­ δων τους γιατί. [..

[.. της άρνη­ σης κάθε ιδιοτέλειας εκεί όπου μπαίνουν ζητήματα τιμής. Είχανε σταθεί και μας βλέπαν άφωνοι.Καλώς ήρθες. » . έναν αλλόκοτο εγωισμό.. Αυτός ο γιος που μας χαιρέτησε γύρισε και κάτι έδινε στη μάνα του και στον αδερφό του. συναγωνιστή. μια ιπποτική περηφάνια. Αναπλήρωναν με τη φυσική τους ετοιμολογία και σβελτάδα του νου ό.ΑΡΗΣ.. Οι σταθμοί Χωροφυλακής της Ευρυτανίας αφοπλίζονται από τους αντάρτες και καταργούνται ο ένας μετά τον άλλον. φώναξε. συναγωνιστή!.Συναγωνιστές. (Δημητρίου.] Ανέδιδαν μια κορσικάνικη αγριάδα. δεξιά για το Μεγάλο Xcopió. [.τι τους έλειπε σε μόρφωση. πέρα από το ποτάμι. φώναξε: » . (Mazower) Η ιστορική ανάλυση του ελληνικού φαινομένου καταρρίπτει όλες τις εγχώριες λασπολογίες: «Οι περισσότεροι πολεμιστές του ΕΛΑΣ ήταν ηλικίας μεταξύ 15 και 25 χρονών. αλλού ούτε το διανοούνται. του άσβεστου πατριωτισμού. Ξαφνικά. Αντάρτης) Οι περισσότεροι άνδρες κατατάσσονται οπλισμένοι αφού και το πιο παρακατιανό σπίτι έχει από παράδοση ένα τουλάχιστον οικογενειακό τουφέκι. Είχαν φορτωμένο το αλέτρι τους κι άλλα πράγματά τους και πήγαιναν στο χωράφι. της στωικής αποδοχής φοβερών δοκιμασιών και της θέλησης για κοινή δράση ακό­ μη και κάτω από τους δυσμενέστερους όρους».. «ο σημαντικότερος λόγος που οι άνθρωποι πήγαιναν στον ΕΛΑΣ ήταν ο πατριωτισμός». έρχουμαι κι εγώ μαζί σας..] Η απόφασή τους να πάρουν τα όπλα ήταν εκδήλωση των πιο αξιοθαύμαστων στοιχεί­ ων του ελληνικού πνεύματος. » . και αρκετοί χω­ ροφύλακες προσχωρούν στον αγώνα. »Και κατόπιν βλέπουμε κάτι γινόταν εκεί. (Mazower) Μια ομάδα ανταρτών έρχεται από το Μικρό Χωριό προς τον Γάβρο και ο επικεφαλής Νικηφόρος βιώνει μια εκπληκτικού μεγαλείου σκηνή: «Στο σημείο που χωρίζει ένας δρόμος.Γεια σας. του φώναξαν πολλοί από μας. ολάνοιχτα τα χέρια του σαν φτερούγες.Γεια σου. Ο Α ΡΧΗΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 101 ρων. είχανε σταθεί σύξυλοι μια συντροφιά. Σιδεροκέφαλος.. »Έφτασε κοντά μας λαχανιασμένος. συναγωνιστέεεες! » . Σαν μάνα με δυο γιους της φαίνονταν. Σε λίγο μια διαταγή των κατα- . Αλλού επι­ χειρούν να αντισταθούν.] Οι νεαροί βουνίσιοι που αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά του Κινήματος είχαν ακόμα πιο έντονο το αίσθημα του φιλότιμου. ύστερα σαν να τους αποχαιρετούσε και ροβόλησε κάτω στον όχτο της ρεματιάς. ο ένας γιος σήκωσε ψηλά το χέρι. [. Είδαν που τους βλέπαμε κι εμείς. »Και τον πήραμε μαζί μας τον καινούργιον».

Ο φλογερός εθνι­ .102 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ κτητών θα αποσύρει τους χωροφύλακες στις μεγάλες πόλεις της χώ­ ρας για να μην απαλλοτριώνεται ο οπλισμός τους από τους αντάρτες. (Μπέικος) Η ακλόνητη πίστη του αρχηγού στη νίκη εμπνέει εμπιστοσύνη και αγγίζει τις πιο ευαίσθητες χορδές των ανθρώπων· «όταν η αντίστασις είναι ισχυρά ή δίδει τοιαύτην εντύπωσιν. αυ­ τή είναι «πατριδολάτρης». Σάλπιγγα ετούτη κι αντρίκειος. Κλεφτοσφύριγμα κι από τόπο σε τόπο κλεφτοπάτημα εκεί­ νη. με αποτέλεσμα την προσχώρησιν μέρους τούτου εις το κίνημα αντιστάσεως». Οι Ιταλοί φίλοι του θα τον ξαναδούν μόνο νεκρό· στο μέτωπό του είναι χαραγμένο από αντάρτικο μαχαίρι ένα μήνυμα για αυτούς: «Vinceremos» («Θα νικήσουμε»). Πρότυπα Αν πρέπει κάποιος να χαρακτηρίσει με μία μόνο λέξη τον Άρη. Ανταρτοπόλεμος) Από σήμερα είστε λεύτεροι. Εκτιμούσε πολύ την προσωπική παλικαριά. είναι δυνατόν να δημιουρ­ γήσει εις τον πληθυσμόν το αίσθημα της ασφαλείας. το φύ­ σημα. Για τα αυστηρότατα ήθη της περιοχής η πράξη του είναι διπλά κολάσιμη· οι κάτοικοι τον καταγγέλλουν στους αντάρτες και αυτοί τον συλλαμ­ βάνουν. τον αχό ετούτης εδ<ύ. βασιζόταν στην μπέσα και ήταν δύσπιστος έως παράλογα εχθρικός απέναντι σε οποιονδήποτε ξένο. σκιαγμένα παιδιά μού φαινόντανε τώ­ ρα η άλλη. Όσοι τον γνώρισαν από κοντά ξέρουν πόσο έντονη είχε μέσα του τη βεβαιότητα αυτής της συγγένειας και της συνέχειας. Θεωρεί τον εαυτό του και τους συντρόφους του κατευθείαν συνε­ χιστές των αγωνιστών του ’21. Αυτή η πίστη θα αποτυπωθεί οδυνηρά στο μέτωπο ενός νεαρού ομοφυλόφιλου που δια­ τηρούσε σχέσεις με Ιταλούς στρατιώτες της φρουράς Καρπενησιού. στρατιωτικός βηματισμός στις δη­ μοσιές και τα καταμεσήμερα». Όντως δεν θα ξαναδούν Ιταλούς στρατιώτες ούτε στο δικό τους χω­ ριό ούτε και στα γύρω· η εποχή που οι κατακτητές πλιατσικολογούσαν ασύδοτοι στην ύπαιθρο έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. τον αέρα. λέει ο Άρης στους κατοίκους του Κλειτσού (Κλειστού) και αυτοί τον πιστεύουν. λοιδορούσε τους πολιτικάντηδες. (ΓΕΣ. ε. Η ηφαιστειώδης παρουσία του Άρη στην περιοχή δημιουργεί ανα­ πόφευκτα στους τοπικούς κομματικούς συγκρίσεις με την αντάρτικη ομάδα του Ρουμελιώτη: «Μπροστά στον δυναμισμό.

Όλα τα άλλα οράματα. μοιάζουν χλομές και νεφελώδεις σε σύγκριση μαζί του». αν αυτό ισχύει σε πόλεμο με τακτικό στρατό. πόσο μάλλον στον ανταρτοπόλεμο. και η Αρχαία Ελλάδα είναι το αξεπέραστο πολιτιστικό πρότυπο του σύγχρονου κόσμου. (Clausewitz) Και. που έχουν πάντα την πρώτη θέση στις ομιλίες του. τα σφάλματα που οφείλονται στην καλοσύνη της ψυχής είναι ακριβώς το χειρότερο των πραγμάτων». Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 103 σμός του ξεχύνεται πλέον ασυγκάλυπτος στους δημόσιους λόγους του αδιαφορώντας για την τυχόν παρουσία κάποιου μέλους του Κόμματος στο ακροατήριο. (Τσουπαρόπουλος) Οι πρώτοι που αρχίζουν να αναπνέουν από την εμφάνιση του Άρη είναι οι πλούσιοι νοικοκύρηδες της υπαίθρου· αυτοί που έχουν για να χάσουν. «Υπήρξε μια μικρή περίοδος στην ορεινή ύπαιθρο που η ζωή του λαού ήταν δραματική γιατί. εύπορους δεν έχουν λόγους να φο­ βούνται είναι από ευμενώς ουδέτεροι παρατηρητές έως ένθερμοι υποστηρικτές του αντάρτικου. Καμιά επιείκεια. Η χώρα πρέπει να αντισταθεί στην ασυδοσία των κατακτητών· η ληστεία και η προδοσία πρέπει να ξεριζωθούν οριστικά· όπως και έγινε. εκτός από την πείνα και τη στέ­ ρηση που απλώνονταν παντού. έλειψε και το αίσθημα της ασφάλειας. η ια­ τρική. Και. όλες οι υπό­ λοιπες επιχειρηματολογίες. Άλλωστε το «εθνικό όραμα» παραμένει πάντα το κυρίαρχο· «διαθέτει λαϊκή συναίνεση και προκαλεί τον λαϊκό ενθουσιασμό. η ιστορία. « Σ ε μια υπόθεση τόσο επικίνδυνη όσο ο πόλε­ μος. αλλά και από τις ληστο­ συμμορίες». . Εδώ οι άν­ θρωποι γίνανε άνθρωποι. Από δω ξεκίνησαν όλα. τα μαθηματικά. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς απουσιάζουν παντελώς. τους θυμίζει με πάθος. με κανόνες και στρατιώτες καλυπτόμενους από ένα Διεθνές Δίκαιο. το θέατρο. Η Επανάσταση του 1821 είναι το σταθερό πρότυπο του νέου αγώ­ να. Αναφέρει πλήθος στοιχείων και ονομάτων για να υποστηρίξει του λόγου το αληθές· Θουκυδίδης. Αριστοφάνης είναι οι περισσότερο μνημονευόμενοι μετά τους αγωνιστές του ’21. Πυθαγόρας. Ευ­ ριπίδης. Η πολιτική. Περικλής. (Smith) Με τους κατακτητές. Δεν πρό­ κειται για δολιότητα του αρχηγού· οι κοινωνικοί αγώνες οφείλουν να υποτάσσονται στους εθνικοαπελευθερωτικούς. Ιπποκράτης.ΑΡΗΣ. Αισχύλος. οι τέχνες όλες. Ο λαός ζούσε με τον φόβο της διαρπαγής όχι μόνο από τον κατακτητή που έκανε τις επιδρομές του στα χωριά. καθούς ο αρχηγός δεν κάνει ταξικές διακρίσεις. όσοι από τους. κατά κανόνα συντηρητικούς. τους προδότες και τους ληστές είναι ανελέη­ τος.

για την αντιμετώπιση των ληστών* π. Θάνο. Γ. Τα αποτελέσματα δεν αργούν* «τα χωριά δέθηκαν γρήγορα μετα­ ξύ τους. Το ίδιο έγινε στον Κλειτσό και αλλού και δόθηκε το ερέθισμα για τη σύντα­ ξη και την παρουσίαση στις 4 Δεκεμβρίου 1942 του περίφημου Κώ­ δικα «Ποσειδώνα» από τους κατοίκους της περιοχής Στ. Τραχανή.χ. τους λέει. στα Γρεβενά κ. Μανούκα. Αντάρ­ της ) Όταν καταγγέλλουν στον αρχηγό κάποιον Τζορβαντζή. είναι πολίτης. Η πρακτική του Άρη ταυτίζεται απόλυτα με την αντίληψη των αν­ θρώπων της υπαίθρου. Δ.Εσείς θα τον δικάσετε. έγιναν ένα πατριωτικό στρατόπεδο επί ποδός. χωρίς τίποτα». συ­ γκροτούσαν περιπόλους από δυνατούς οπλισμένους χωριανούς τους με σαφή εντολή: «Βρήκατε ζωοκλέφτη. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευρυτανία». που οπλι­ σμένος ληστεύει και τρομοκρατεί τα χωριά Δομνίστα και Μυρίκη. «Οι θεσμοί της Λαοκρατίας στη λαϊκή μνήμη». R. Ο ΕΛΑΣ δεν έχει λόγο γιατί δεν εί­ ναι αντάρτης να τον περάσουμε ανταρτοδικείο. Βασ. . αλλά ο Άρης επιδιώκει να αποφασίζουν και να ενεργούν μόνοι τους οι χωρικοί. θα τον σκοτώνετε επιτόπου. και υποχρέωση δική μας είναι να εκτελέσουμε την απόφασή σας. είναι μια αφη9. λέγανε [και λένε ακόμη]. Ράγκο. van Boeschoten. χωρίς διαδικα­ σία.Τη χάντρα απ9 τα μάτια σ' παίρναν. Οι άνομοι και οι απάτριδες βρέθηκαν ξαφνικά μέσα σ’ έναν κλοιό που τους ακινητοποιούσε κι ασφυκτιούσαν όλο τρόμο κι αγωνία».104 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ . .9 Μπορεί η ευθύνη για την τήρηση της τάξης να πέρασε στον ΕΛΑΣ. Βεβαίως δεν παραλείπει να διατυπώσει την αιματηρή φιλοσοφία του για το θέμα της κλοπής: .α. (Δημητρίου. Η πρώτη. βάλαν τη νουρά στα σκέλια. στη Φθιώτιδα. στην Ευρυτανία. Μπέικο και Κ. Τους καλεί να διακόψουν κάθε σύνδεση με τον κρατικό μηχανισμό και να διαχειριστούν μόνοι τους τις υποθέσεις τους.Όταν σας λέει κάποιος θα εξαφανίσω την κλεψιά. Είναι ο κώδικας αυτοδιοίκησης που αργότερα ίσχυσε σε όλη την Ελλάδα έως την απε­ λευθέρωση. που σε αρκετές περιοχές της χώρας είχαν ορ­ γανωθεί -προτού ακόμη εμφανιστεί το ΕΑΜ. στέλνει να τον συλλάβουν και παροτρύνει τους κατοίκους των δύο χω­ ριών να συγκροτήσουν Λαϊκό Δικαστήριο. εμβρυώδης πράξη Λαϊκής Αυτοδιοίκησης έγινε με προτροπή του Άρη στη Βράχα Ευρυτανίας* οι κάτοικοι συγκεντρώθηκαν και ψήφισαν με ανάταση χειρός το Κοινοτικό τους Συμβούλιο. Άμαν έπιασε το ματσούκ’ ο Άρης.

Οι αντάρτες φεύγουν από το χωριό και παίρνουν τους υπόπτους μαζί τους επάνω σε ζώα γιατί ήταν αδύνατον να περπατή­ σουν. τη Βράχα. Θα εξαφανίσω τον κλέφτη.Θα πάω στον Άρη. . τα πράγματα αγριεύουν στο έπακρο. όπου οι κάτοικοι τούς καταγγέλλουν την κλοπή σιταριού από την αποθήκη που φύλαγαν το παρακράτημα.Θα το πω στον Άρη. Κάποια σχέση πρέπει να έχει το τραγούδι: £ίνα£ μία. για να εξαφανιστεί η κλε­ ψιά. Το όνομα του Άρη γίνεται σύμβολο προστάτη και τιμωρού· ο κό­ σμος. . δεν θα βρισκόταν άνθρωπος να του τραβήξει ένα αποπάνω του. Δεν είναι μια .Αν το μάθει ο Άρης. Στο επόμενο χο^ριό. όπως είπε ο δάσκαλος του Μικρού Χωριού Αριστείδης Γιουρνάς. πάλι χο:>ρίς αποτέλεσμα. Ή. που τον φέρνουν σε λίγο. είναι η σωστή έκφραση. δεν είναι δυο στον ύπνο μου . Αρνούνται κάθε ανάμειξη παρά τις απειλές και το αλύπητο ξύλο. Ο πρόεδρος και ο αντιπρό­ εδρος. οι χωρικοί λέγανε: . συλλαμβάνονται. που συγκεντρώνουν τις υπόνοιες του χωριού. Αρτ? μ ’.ΑΡΗΣ. έφτασαν στον Κλειτσό. Κακό βόλι Μια άγρια εφαρμογή της αρειανής φιλοσοφίας περί εξάλειψης της κλοπής ξεκίνησε στο χωριό Κλειτσός και συνεχίστηκε στη Βράχα. Με αυτήν τη λογική και την πρακτική εφαρμογή της στον Τζορβαντζή και στους ομοίους του δεν άργησαν οι κάτοικοι το)ν βουνών να φεύγουν από το σπίτι τους αφήνοντας το κλειδί στην πόρτα. Μερικές θαρραλέες γυναίκες του χωριού πηγαίνουν αγριεμέ­ νες στον τόπο του μαρτυρίου: . δεν είναί δυο στον ύπνο μου αντάρτες να μη δω. Τη νύχτα η ανάκριση συνεχίζεται πιο άγρια. Προερχόμενοι οι αντάρτες από τη Φουρνά. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 105 ρημένη έννοια. αν καρφί­ τσωνες όλο χιλιάρικα σε κάποιον που θα πέρναγε ολόκληρα βουνά με τα πόδια. Οι οιμωγές των βασανιζόμενων στο σχολείο αναστατώνουν τους κα­ τοίκους. αλλά αρνούνται την ενοχή τους· το ίδιο και ο γραμματέας. να μη σε ίδώ.

Μπαίνει στην αίθουσα που είχαν δεμένους ανάσκελα τους κρα­ τουμένους στο πάτωμα και καβαλάει πάνω από έναν με το πιστόλι στο χέρι. Και. Στην τήρηση αυτών των εντολών δεν παρουσιάστηκε ιδιαίτερη δυσκολία* τα ήθη ήσαν έτσι κι αλλιώς . [. του λέει και. Παρά την ομολογία της ενοχής τους και παρά την απονομή δικαιο­ σύνης. για να περάσουν τη νύχτα. κραυγάζει έντρομος εκείνος. Ο Άρης φρένιασε και πέρασε στην παραφορά. χωρίς να περιμένει απάντη­ ση. θα γράψει ύστερα από χρόνια: «Όσο περνάει ο καιρός και μου ’ρχονται στη μνήμη τα γεγονότα εκείνα.Το εργαλείο που κουβαλάτε στο παντελόνι σας θα δουλεύει μό­ νο για κατούρημα. όταν αργότερα οι αντάρτες θα πάψουν να λημεριάζουν έξω από τα χωριά και θα μπαίνουν. πότε με ικανοποίηση και πότε με αποστροφή.. Τα γεγονότα του Κλειτσού και της Βράχας θα μεταδίδονται από στόμα σε στόμα. Το πήραμε το στάρι. στα σπί­ τια των χωρικών... Αυτές τις φωνές δεν τις βαστάμε άλλο.Αφήστε τους ή σκοτώστε τους. καθώς και μερικά άλλα τέτοια που έγιναν με πράξεις και με λόγια νωρίτερα ή αργότερα απ5 αυτά που έγιναν στον Κλειτσό και στη Βράχα και έγιναν είτε με τη συναίνεσή μου είτε με την ανοχή μου και πιο πολύ όσα έγιναν με δική μου πρω­ τοβουλία. Ο Περικλής.Θα μαρτυρήσεις ή όχι.Θα χαμηλώνετε το κεφάλι. που ντρόπιαζαν και ξευτέλιζαν την υπόληψη και την αξιο­ πρέπεια των ανθρώπων [.. (Χουλιάρας) Ακόμη πιο απόλυτος είναι ο Άρης για τις σχέσεις των ανταρτών με τον γυναικείο πληθυσμό. Δε θα βλέπετε καν τα κορίτσια στο πρόσωπο. αυτό το καταλογίζουν στον αρχη­ γό. . . . πυροβολεί για εκφοβισμό δύο φορές ξυστά στο πρόσωπό του. Οι χωρικοί έπρεπε να εμπιστεύονται τον αντάρτη και να τον βάζουν δίχως ενδοιασμούς στο σπίτι τους. από τους πιο συνετούς και δίκαιους καπετάνιους του ΕΛΑΣ..] θέλω να πω φωναχτά ότι ντρέπομαι γΓ αυτά. ανεξάρτητα απ’ ό. Το πήραμε. παρά την αγριάδα που εξέπεμπε το παρουσιαστικό του.Μη!. λιγότερο ή περισσότερο ο καθένας.106 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ . τονίζει απειλητικά στους άνδρες του. όσοι πιστεύουν ότι ο σκοπός δεν αγιάζει τα μέσα. και δεν ε ί­ ναι λίγοι ανάμεσα στους αντάρτες. η διαταγή επανέρχεται απειλητική: .τι πιστεύαμε τότε. ότι αυτός ήταν ο μοναδικός μια και δεν υπήρχε άλλος καλύ­ τερος τρόπος για να αναχαιτιστεί ο δρόμος του συμβιβασμού και της υποταγής στον κατακτητή.] αλλά και για να αντιμετωπιστεί η κλο­ πή και η ληστεία».

Ο Άρης με τον Περικλή και τον Θάνο είναι οι «καλλίφωνοι» του τμήματος και συχνά τις νύχτες τραγουδάνε από επαναστατικά και ρε­ μπέτικα έως ελαφρά προπολεμικά σουξέ: «Αν παρήλθον οι χρόνοι εκείνοι. για να βρει γυναίκα. Βγάζουν τις μάλλινες φανέλες που φο­ ράνε κατάσαρκα και εκείνος τις περνάει πάνω από τη φωτιά* ο αη­ διαστικός ήχος των ζωυφίων που σκάνε αποκαλύπτει τον μάστορα. εκτός από μερικούς ξεβγαλμένους.. Ένας νέος αντάρτης αφήνει αηδιασμένος κάτι σκουληκιασμένα κου­ κιά που τρώνε* το μάτι του Θάνου. θα σε βγάλω να μιλήσεις από το « Αχίλλειο». Ο εφοδιασμός σε τρόφιμα έχει βελτιωθεί. ούτε καν πονο­ κέφαλο ένιωσαν οι περισσότεροι.». Απ’ το ίδιο είναι κι αυτά. τους συντρόφους του. που έχει μαυρίσει κατά καιρούς από την πείνα.» ή «Ένα κορίτσι εις το λαιμό του. Ορισμένοι αντάρτες αποδίδουν στις ψείρες που τους έπιναν το αίμα ότι δεν αρρώσταινε κανείς τους* παρά τις κακουχίες. . τους έκοβαν κάθε διάθεση. όσο μπορεί. έπεφτε συνήθως σε κάποια ενέδρα. . Όσο και αν τώρα αυτό ακούγεται εμετικό. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 107 πολύ αυστηρά σε τέτοια θέματα και οι περισσότεροι αντάρτες νεαροί που συστέλλονταν ή κοκκίνιζαν και οι ίδιοι σαν κορίτσια. πριν ακόμη βγουν στο Βουνό. στις βουνοπλαγιές και στα ρέματα* ο γερο-Δυσσέας κατά τη συνήθειά του περιποιείται και φροντίζει.Τι έχουν. Αλλά και σε αυτούς η εντολή του αρχηγού και η παλιά κλέφτικη δεισιδαιμονία που επιζούσε. από τον εξώστη του οποίου εκφωνούσαν τους λόγους τους οι πολιτικοί της εποχής* από τον ίδιο εξώστη είχε μιλήσει και ο Ελευθέριος Βενιζέλος σε επίσκεψή του στην πόλη. τώρα το κακό βόλι ήταν ο ίδιος ο αρχηγός. Ακόμη όμως οι αντάρτες καταλύουν έξω. Ο αρχηγός πειράζει συχνά τον συμπολίτη του Περικλή: — Όταν μπούμε στη Λαμία. αν η πρόληψη δημιουργήθηκε τότε επειδή ο απομακρυνόμε­ νος από το λημέρι. Μια από τις πιο συχνές ασχολίες είναι το ξεψείρισμα. μα δεν είναι ο καλύτερος. τη Λαμία.ΑΡΗΣ. δεν στέκει σε αυτές τις λεπτομέρειες. Στην πλα­ τεία Ελευθερίας της Λαμίας υπάρχει το ξενοδοχείο «Αχίλλειον».. που είχαν το χέρι μακρύ σε όλα... Μάλλον τον εαυτό του φαντάζεται στον εξώστη του ξενοδοχείου. λέει και τα καταβροχθίζει. και ονειρεύεται τη στιγμή που θα μπει σε αυτήν ελευθερωτής. Γιατί. Ο αρχηγός θυμάται με νοσταλγία τη γενέθλια πόλη. ότι κακό βόλι περιμένει όποιον πάει με γυναίκα. ήρθαν ημέρες που προ­ τιμούσαν τα σκουληκιασμένα κεράσια γιατί αυτά είχαν πρωτεΐνη να τους κρατάει.

και τους ανταποδίδει περιφρονητικά τα πυρά ενώ η ομάδα έχει απομακρυνθεί. αναλαμβάνει να μείνει μόνος του οπισθοφυλακή στην υποχώρηση· αλλά πώς. όρθιος πάντα. (Δημητρίου. εξασφαλίζει μερικά ζευγάρια άρβυλα και κάμποσα υλικά από κά­ ποιους εμπόρους. εκ των οποί­ ων αρκετοί αντιλαμβάνονται την παρουσία των ανταρτών και βγαί­ νουν στα παράθυρα και στους δρόμους. . Μετά.‘>(«Ένδοξοι»). απαντάει: .Χέσ’ τους. ξανακρεμάει το όπλο στον ώμο και απομακρύνεται ορθός και ατάραχος με τις ιταλικές σφαίρες να σφυρίζουν γύρω του χωρίς να τον αγγίζουν.. Όταν αρχίζουν οι πυροβολισμοί. κότες.108 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Ξένοι Συμπληρώνεται ένας μήνας που οι ομάδες του Άρη διατρέχουν ανε­ νόχλητα τα χωριά γύρω από το Καρπενήσι και οι Ιταλοί δεν έχουν τολμήσει ούτε μία φορά να βγουν να τους χτυπήσουν. φτάνει στα ύψη· «αντάρτες πάτησαν το Καρπενήσι». Δεν βγαίνουν οι “Gloriosi. Είναι μια κίνηση που υπαγορεύεται από πρακτικούς λόγους· χρειάζο­ νται άρβυλα και υλικά επιδιόρθωσης.. με το όπλο κρεμα­ σμένο στον ώμο. καημένε. αλλά μπαίνουν οι αντάρτες. όρθιος. πρόκες. όταν οι Ιταλοί πλησιάζουν. Πολλοί άνδρες είναι κυριολεκτικά ξυπόλυτοι. Στις παρατηρήσεις που του γίνονται από τον Νικηφόρο. Τις παραμονές της 28ης Οκτωβρίου οι Ιταλοί δίνουν εντολή στους προέδρους των κοινοτήτων να τους πάνε σφάγια. Αυτό πάει πολύ. Οι αντάρτες ενεδρεύουν στα περάσμα­ τα και στέλνουν τα φορτώματα πίσω στα χωριά να μοιραστούν στους κατοίκους. Έχουν και τον Αγησίλαο μαζί τους· αυτόν τον ανοικονόμητο άν­ θρωπο που δεν εννοεί να απομακρυνθεί χωρίς να ξεσηκώσει με τις φωνές του την ιταλική φρουρά. Όμως δεν φεύγουν αθόρυβα όπως μπήκαν. σαν να μετάνιωσε που σπαταλάει για αυτούς πυρομαχικά. οι περισσότεροι φοράνε προχειροφτιαγμένα τσαρούχια και οι αρβύλες των λίγων τυχερών είναι σε τέτοια κατάσταση που πληγώνουν χειρότερα τα πόδια. Και. Αντάρτης) Η πρόκληση προς τους κατακτητές συνεχίζεται. ενώ το ηθικό των κατοίκων της πόλης. κρασί. χωρίς να βιάζεται. πετσιά. αυγά και καυσόξυλα. Ετοιμασίες εορτασμού της επετείου για λόγους που μόνο αυτοί αντιλαμβάνονται. μια ομάδα με τον Νικηφόρο εισδύει τη νύχτα στο Καρπενή­ σι. Έτσι. ξεκρεμάει το όπλο. Σαν να μην υπάρχουν. σπάγκο.

μα­ σημένα. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 109 Ένα τάγμα Ιταλών εκστρατεύει από το Καρπενήσι για να εξοντώ­ σει τους «μαλαντρίνο» («ληστές») και να ανακαλύψει κάποιους που έπεσαν τη νύχτα με αλεξίπτωτα από βρετανικό αεροπλάνο στις πα­ ρυφές της πόλης. . μουρμουρίζει περισσότερο απογοη­ τευμένος παρά θυμωμένος. όπου τους περιμένει μια άλλη ομάδα Βρετανών· πέραν αυτών καμιά άλλη εξήγηση. είναι ο πιο επιφυλακτικός. . Μπορεί να συ­ νεργάζεται. μπορεί στους λόγους του να αναφέρεται συχνά στον συμμαχικό αγώ­ να. Οι άλλοι τρεις έπεσαν σχεδόν πάνω στα ιταλικά φυλάκια της πόλης..Τι μου τους φέρατε εδώ. Ο Φίλιπς προσεδαφίζεται με ασφάλεια ανά­ μεσα σε χωρικούς. Ένας αντάρτης τον ακούει και τα χάνει. που θα μπορούσε να δώσει κάποιες πληροφορίες για τους λόγους της παρουσίας τους εκεί. Θυμηθείτε αυτό που σας λέω. που τους περισυνέλεξαν αστραπιαία και τους προώθησαν στους αντάρτες. Ο Άρης δεν συμμερίζεται καθόλου αυτόν τον ενθουσια­ σμό· στα σχέδιά του δεν περιλαμβάνεται κανείς ξένος. Η ιστορική εμπειρία δεν προμηνύει τίποτα καλό από αυτήν την ξαφνική εμφάνιση.. αλλά δεν διανοείται να ξαναδεί τους Άγγλους στη χώρα. αλλά σώθηκαν χάρη στην κινη­ τοποίηση των κατοίκων. Κούνησε το κεφάλι του περίλυπος: . δεν κά­ νει καμιά προσπάθεια να κρύψει την αντιπάθεια που νιώθει· αποφεύ­ γει και να τους δει μπροστά του. . ο λοχίας ασυρματιστής Φίλιπς και ένας Έλληνας.. Οι λοχαγοί Τζον και Ίντερ.Τι λες.ΑΡΗΣ. Το μόνο που επαναλαμβάνουν μονότονα είναι πως πρέπει να τους στείλουν στην Γκιώνα. . άχρωμοι. κατ’ απονομήν λοχαγός του βρετανικού στρατού. ο Θέμης Μαρίνος. Ο Μαρίνος.. Ο νεαρός Μαρίνος είναι έφεδρος ανθυπολοχαγός του Ελληνικού . όχι να ανοίξει και κουβέντες μαζί τους. Αυτή η απροσδόκητη παρουσία Βρετανο^ν ανάμεσά τους ενθουσιά­ ζει τους περισσότερους* αισθάνονται πως δεν είναι πια μόνοι στον αγώνα τους. όπως έχει εντολή. καπετάνιε.Είναι Άγγλοι.Οι αντικαταστάτες των Γερμανών είναι. που τον κρύβουν.. Η θέα και μόνο του Έλληνα Θέμη Μαρίνου με στολή Βρετανού αξιωματικού ανεβάζει το αίμα στα μάτια του αρχηγού. ψιθυρίζει. Σύμμαχοι.Εγώ τι λέω. Τι να τους κάνα) αυτούς. με λίγα λόγια. Μα και αυτοί δεν είναι περισσότερο εγκάρδιοι. Τις λιγοστές ημέρες που τους έχει κατ’ ανάγκην μαζί του. με τους Έλληνες εκπροσώπους του ΣΜΑ.ψυχροί.

μετά το τέλος της περιοδείας τους θα συναντηθούν στο Παπαρούσι* σε αυτό το χωριό έχει υποσχεθεί και ο Άθως Ρουμελιώτης στον Μπακόλα ότι θα πάει για την επιδιωκόμενη από τον Άρη κοινή σύσκεψη των τμημάτων τους. (Χουλιάρας) Στη διαδρομή τους οι αντάρτες θα ανακαλύψουν τον λιποτάκτη Προβιά και θα εκτελέσουν την ποινή που του είχε επιβάλει η αρχική μικρή ανταρτοομάδα. ο κόσμος συγκινούνταν και έκλαιγε». δυσανασχετούν. που κρύβεται στην περιοχή. ότι ο Άρης «είχε πείρα ανταρτοπολέμου από τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο». που ακολουθούν ανα­ γκαστικά το τμήμα του αρχηγού. . Έχοντας απόλυτη πίστη στη Μεγάλη Βρε­ τανία. Όταν τα παράπονά τους μεταφέρονται στον Άρη. χαρακτηρίζεται από την ίδια τυφλή μονομέρεια με εκείνους. θα προσθέσουν στο τμήμα αρκετούς νέους άνδρες και θα παραλάβουν από τους χω­ ρικούς τον αγνοούμενο από τους συντρόφους του Βρετανό λοχία Φίλιπς.χ. εκείνος θυ­ μώνει και εκστομίζει εις επήκοον όλων το πράγματι εκπληκτικό: . π. Όπο^ς έχουν συνεννοηθεί με τον Άρη. Στην υποχώρηση ακολούθησε τους Βρετανούς στη Μέση Ανατολή. προς την ορεινή Φθιώτιδα. Τα γεγονότα που ακολούθησαν μετέτρεψαν την αρχική αντιπάθεια του Μαρίνου σε παράλογο μένος κατά του ΕΛΑΣ και του Άρη προ­ σωπικά. Αυτοί. για να τονώσουν το ηθικό του πληθυσμού με την παρουσία τους. εκπαιδεύτηκε σε ένα συμμαχικό στρατόπεδο κομάντο και επέστρεψε με την πρώτη βρετα­ νική αποστολή στην πατρίδα του ως λοχαγός για να συνεχίσει τον πό­ λεμο κατά των κατακτητών. όπως ακριβώς οι ζηλωτές του Κόμματος στη Σοβιετική Ένωση.Ποιοι είναι αξιωματικοί. Λίγες ημέρες πριν από την εμφάνιση των αλεξιπτωτιστών ο Άρης είχε στείλει μια μεγάλη ομάδα ανταρτών υπό τους Περικλή και Θάνο να περιοδεύσουν στα χωριά πίσω από το Βελούχι. Δεν έπαψε ποτέ να υποστηρίζει διάφορες ανακρίβειες. για να δικαιολογήσει τη ραγδαία ανάπτυξη του ΕΛΑΣ. Όταν μας έβλεπαν τώρα με την ελληνική σημαία μπροστά να μπαί­ νουμε στο χωριό και με τα τραγούδια που λέγαμε. γράφει ότι «η στρατολόγηση έγινε υποχρεωτική». Βιάζονται να κατευθυνθούν προς την Γκιώνα και δυσφορούν φανερά για την καθυ­ στέρηση.110 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΓΙΟΥΛΟΣ Στρατού και γενναίος πολεμιστής του Μετώπου. Οι φιλοξενούμενοι Βρετανοί αξιωματικοί. «Τότε γύριζαν πολλοί συνεργάτες των Ιταλών με καταστάσεις στα χέρια και έγραφαν εκβιαστικά Ιταλούς υπηκόους τους Έλληνες. ενώ είναι γνωστό τοις πάσι ότι ο αρχηγός δεν βγήκε ποτέ από τη χώρα* και. ενώ οι πάντες γνωρίζουν πως ο ΕΛΑΣ έμεινε μέχρι το τέλος αυστηρώς εθελοντικός στρατός.

Η ιταλική στρατιωτική διοίκηση στο Καρπενήσι. με την αραβίδα του κρεμασμένη ανέμελα στον ώμο.Κατέβα.Κατάσκοποι είναι. απορεί ο νεαρός Νικηφόρος. αλλά κυρίους θα κοιτάξουν να μας ζέψουν ξανά στον ζυ­ γό τους. Θα γκρεμίσουν κάνα γεφύρι. Την παρουσία των Ιταλών αντιλαμβάνονται πρώτοι οι αντάρτες λίγο έξω από το Κρίκελλο. 0 Άρης ούτε διανοείται να αποφύγει τη σύ­ γκρουση* σκορπίζει αμέσως τους άνδρες του σε θέσεις ενέδρας και περιμένει. εμφανίζεται ξαφνικά μπρο­ στά στον Ιταλό. πιάνει το άλογο από τα γκέμια και τον διατάζει σε άπταιστα ελληνικά: . Προυσό. Αρκετά πίσω από τον ιππέα ερχόταν η οπισθοφυλακή του τάγμα­ τος. Στον ίδιο άξονα κινείται και το ιταλικό τάγμα που έχει βγει από το Καρπενήσι σε καταδίωξη των ανταρτών και των ξένων αλεξιπτωτιοτών. Το κυρίως τμήμα υπό τον Άρη κατευθύνεται προς Αντράνοβα. παλιός συμμαθητής και φίλος του αρχηγού. Σαξώνης). Αρχικά εμφανίζεται ένας Ιταλός στρατιώτης πάνω σε μια υπέροχη μαύρη φοράδα να έρχεται μόνος και αμέριμνος από τον δη­ μόσιο δρόμο. αντέδρασε με τρόπο που πέτυχε το ακριβώς αντίθετο. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 111 . αυτός.Δεν είναι αξιωματικοί. Φιδάκια με τελικό προορισμό το Παπαρούσι. για να διασώσει το γόητρό της. Οχτώ Ιταλοί θα σκοτωθούν επιτόπου και οι άλλοι θα παραδοθούν για να εκτελεστούν αργότερα* αυτήν τη φορά κανονικά. οι ξυπόλυτοι ή οι παθιασμένοι για ιππασία.. ρε! Το άλογο ανήκει στον διοικητή του τάγματος και το έχει δώσει στον στρατιώτη να πάει να δει γιατί καθυστερεί η οπισθοφυλακή. με πυροβόλα όπλα. που τους υποδέχονται με πυκνά πυρά και άγριες κραυγές οι ενεδρεύοντες αντάρτες. Φυσικά κατάσχεται υπέρ του αρχηγού. Ενώ οι άλλοι αντάρτες παραμένουν καλυμμένοι στις θέσεις τους. Οι απώλειες των Ελλή­ νων είναι ο νεοκαταταγείς αντάρτης Δασκαλάκης (δάσκαλος Δ. όπως ο Νι­ κηφόρος. Αϊ-Γιώρ γης Είναι 29 Οκτωβρίου. αλλά θα το ιππεύουν οι κουρασμένοι. 0 Αγησίλαος δεν αντέχει τόση γαλήνη. Χελιδόνα. . Συλ­ . που ήρθαν να μας μπλέξουν. που ενταφιάζεται τυλιγμένος στη γαλανόλευκη σημαία της ομάδας του. Είναι η δεύτερη ιταλική ήττα από τους ατάκτους.ΑΡΗΣ. οι τραυματίες. και λιγότερο από όλους ο ίδιος. σχεδόν 30 άνδρες.

Ποιοι θέλουν άδεια. Κι ως τον μάθαινε να διαβαίνει στα χωριά καβάλα στη μαύρη φοράδα. Και. ντύνουν με στολές αεροπόρων δυο τρεις ξαν­ θωπούς Ιταλούς στρατιώτες και τους περνάνε από τον κεντρικό δρό­ μο. είναι η αφορμή να οριοθετηθεί ένα ακόμη ζή­ τημα. περιέγραψε ότι ο αρχηγός τους ήτανε καβάλα σε μια μαύρη φοράδα -του Ιταλού διοικητή—και οδηγού­ σε 700 άνδρες* αριθμός μυθικός τη δεδομένη στιγμή. Και με θαυμασμό. (Μπέικος) Μετά το Κρίκελλο το τμήμα του Άρη σταματάει για λίγο στη Δομνίστα. όπου ένα ατυχές επεισόδιο σκιάζει τη χαρά της νίκης. τον Πελοπίδα και τους άλλους. ο Άρης πετάχτηκε έξαλλος στο μπαλκόνι. Οι αϊτομάτηδες ορεσίβιοι αντιλαμβάνονται αμέσως το ιταλικό θέατρο και κρυφογελάνε κάτω από τις μουστάκες τους* οι γαβριάδες της πόλης όμως αρχίζουν το πρόγκημα στους «Βρετανούς» αιχμαλώτους: . « Τ ’ όνομα του Άρη δίνει και παίρνει στα στόματα των απλών αν­ θρώπων. Τζοβάνι. [. κόμε στα. αφού τους ξυλοφορτώσουν. για να αποδείξουν στους κατοίκους του Καρπενησιού ότι κανείς δεν γλιτώνει.Εμείς.. όταν τηλεγράφησε.] Πολέμαρχό του αναζήταε ο λαός. Την ώρα που κάποιος αντάρτης σκάλιζε το όπλο του. τους περιφέρουν στην πόλη σαν αιχμαλωτισθέντες αντάρτες. στους Ιταλούς για τη διέλευση ανταρτών από το χωριό του. . Και μονομιάς. Μόλις το άκουσε. τον έβλεπε Αϊ-Γιώργη Τροπαιοφόρο. όπως ήταν υποχρεωμένος. Νέα ρίγη συγκίνησης διατρέχουν την Ευρυτανία από την είδηση της μάχης· 0 πρόεδρος του χωριού Στένωμα. Όμως δήλωσε σε όλους ξεκάθαρα ότι για κάθε παρόμοιο συμβάν στο εξής δεν θα υπάρξει καμιά επιείκεια.112 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ λαμβάνουν προσωρινά μερικούς Κρικελλιώτες χωρικούς και.. αυτό εκπυρσοκρότησε και σκότωσε ένα παιδί από το χωριό.Ε. . Ο καπετάνιος που έστειλαν οι αντάρτες να μεσολαβήσει στον αρχηγό για το αίτημα πήγε στο σπίτι που ήταν με τον Νικηφόρο.. για να πάνε λίγες ημέρες στα χωριά τους. Και πολύ. φωνάζει.. Δε μου φτάνουνε τα εκφραστικά μου μέσα πόσο αγάπησε εκείνη τη στιγμή ο λαός εκεί πάνω τον Άρη. Μόνο χάρη στις επίμονες παρακλή­ σεις του πατέρα του προς τον Άρη ο αντάρτης δεν είχε την ίδια τύχη.. μα απολύτως πραγματικός σε ένα δυο μήνες. ούτε κατά τι λιγότερο!». τάχα ότι είναι οι συλληφθέντες Βρετανοί αλεξιπτωτιστές. προκειμένου να τους πικάρει. Δυο τρεις άλλοι αντάρτες που ζήτησαν άδεια. καπετάνιε. . τόνε βρήκε. λένε ανυποψίαστοι αποκάτω οι αντάρτες που περιμένουν.

Ενώ οι πάντες τάσσονται με τις απόψεις του Άρη για συγκρότηση Γενικού Αρχηγείου και υπαγωγή όλων των αντάρτικων τμημάτων σε αυτό.Ναι. Και κανείς πια δεν διανοήθηκε να θέσει παρόμοιο αί­ τημα. Παρά την αναμενόμενη κρίση με το τμήμα του Ρου­ μελιώτη ο Άρης αποχωρίζεται τους Πελοπίδα. Κυρίαρχος Στις 4 Νοεμβρίου ένας χωρικός αναζητάει τον Άρη και του παραδίδει ένα σημείωμα από κάποιον Άγγλο ταγματάρχη. Κάτι που ήδη έχουν αποδεχτεί οι πολιτικές οργανίόσεις και τώρα υποστηρίζεται ακόμη και από τους δικούς του που συμμετέχουν στη σύσκεψη. Θέλετε απολυτήρια. για να αποφύγει τη διάσπαση ή για να εκθέσει περισσότε­ ρο τον Ρουμελιώτη στους υπόλοιπους. Δε δίνουμε άδειες. Στη σύσκεψη λαμβάνουν μέρος η ηγεσία του Γενικού Αρχηγείου Ρούμελης (Άρης. με τον Άθω Ρουμελιώτη.Δεν έχει άδειες.ΑΡΗΣ. η ηγεσία του Αρχηγείου Ευρυτα­ νίας (Άθως. .Αρχηγείου Ευρυ­ τανίας. που ήρθε μόνο κάτω από τη συνεχή πίεση της εαμικής επιτροπής του νομού. Περικλής. Στο μεταξύ έχει έρθει και το τμήμα με τον Περικλή και τον Θάνο και φέρνουν μαζί τους τον τέταρτο της ομάδας των αλεξιπτωτιστών. Καπλάνης) και δυο τρία στελέχη ακόμη από κάθε πλευρά. Νικηφόρο και 30 αντάρ­ τες για να συνοδεύσουν τους τέσσερις Βρετανούς αξιωματικούς στην Γκιώνα και να μείνουν μαζί τους για ασφάλεια. . Στις 6 Νοεμβρίου συνέρχεται στο Παπαρούσι η προγραμματισμένη σύσκεψη με τη συμμετοχή τού -έως τότε άφαντου. Ερμής.Εσείς. Ο Άρης. τον λοχία Φίλιπς. Πολύ γρήγορα διαπιστίόνεται ότι μοναδικός υποστηρικτής της αυτονομίας των τοπικών αρχηγείων έχει απομείνει ο Άθως* αρνείται επίμονα την ενιαία διοίκηση και δράση των ανταρτών. του προτείνει να αναλάβει στρα­ . ο Άθως είναι ανένδοτος: . ο οποίος τον παρακαλεί να προωθήσει τους τέσσερις Βρετανούς αξιωματικούς στην Γκιώνα.Για την περιοχή της Ευρυτανίας δε δέχομαι την επέμβαση κανενός. Θάνος). τουλάχιστον στον αρχηγό. Ακόμη και οι απλοί αντάρ­ τες νιώθουν ότι κάτι δεν πάει καλά με αυτό το τμήμα. Απολυτήρια δίνουμε. Δεν ήθελαν. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 113 .

με καπετάνιο τον Μπελή και πολιτικό τον ίδιο. ιδιαίτερα με τον Θάνο. . . Οι αρχηγοί αναδεικνύονται μέσα από τη φω­ τιά του πολέμου από τους ίδιους τους συμπολεμιστές τους. Απομονωμένο από τις οργανώσεις και τους χωρι­ κούς που το στήριζαν. Δε βλέπει τους άλλους σαν συ­ ναγωνιστές και φίλους· περισσότερο σαν αντίπαλους μας βλέπει. Οι αντιζηλίες με άλλα στελέχη. Μέχρι στρατιωτικό αρχηγό τον έκανες.. Νωρίς την άλλη ημέρα. με πρόταση του Ρουμελιώτη η σύσκεψη διακόπτεται μέχρι το επόμενο πρωί. Κάποια στιγμή. όπου έκτοτε θα ιδιωτεύσει. απορεί εύλογα ο Περικλής. αλλά και με ορισμένους ξεχωριστούς άνδρες. και ο επηρεασμός του από την αντιεαμική προπαγάνδα έκοψαν πρόωρα την ανάδειξή του σε σημαίνοντα καπετάνιο. Υποπτεύεται τους πάντες γύρω του.Οι αρχηγοί δε διορίζονται με κομματικές εντολές ή με το χρίσμα σαν τους μητροπολίτες. λέει ο αρχηγός στον Περικλή. Βέβαια δεν έχει παραλείψει να τονίσει για πολλοστή φορά υπαινισσόμενος τη σχέση του Ρουμελιώτη με την οργάνωση: . . θα διαλυθεί τον Αύγουστο του 1943 από τμήμα του ΕΛΑΣ και ο αρχηγός του θα φύγει στην Αθήνα. παίρνει τους μισούς σχε­ δόν άνδρες του. 0 Άθως θέλει αυτό που του έχουν υποσχεθεί οι πολιτικοί και τώρα το αθετούν· πλήρη ανεξαρτησία δράσης και την αρχηγία όλης της Ρού­ μελης. Στο χρονικό διάστημα της επιστροφής από την Γκιώνα στην Ευρυ­ τανία και στη διάρκεια της εκεί παραμονής τους η αντάρτικη δύναμη δεν ενισχύθηκε μόνο αριθμητικά. Η παρουσία του Άρη είναι εμπόδιο και για τα δύο. Ριψοκίνδυνος πιλότος μαχητικού αεροπλάνου στο Αλβανικό Μέ­ τωπο.Να φύγουμε γιατί θα έρθουν να μας αφοπλίσουν. και φεύγει σαν κυνηγημένος με τη δικαιολογία: .Ο Άθως δεν είναι φιλόδοξος.) Η απώλεια δεν είναι μεγάλη.Γιατί. (Το τμήμα αυτό θα περιπλανηθεί επί μήνες χωρίς καμιά δράση ενα­ ντίον του εχθρού. προτού ξαναρχίσει η σύσκεψη. . που αναλαμβάνουν επικεφαλής των συνεχώς δημιουργούμενων νέων τμημάτων: Ο Γκέκας (αεροπόρος Νίκος Κωστορίζος) από το χωριό Τυμφρη­ στός. και πολύ δυνατός πολεμι­ στής στο αντάρτικο.114 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ τιωτικός στο ενωμένο Γενικό Αρχηγείο. Τι άλλο μπορεί να θέλει ο Άθως.Μακάρι να βγω ψεύτης. Ικανοποιήθηκε η φιλο­ δοξία του. είναι αρχομανής και καχύποπτος. αλλά αυτή η διακοπή δε θα μας βγει σε καλό. αργά το απόγευμα. όπου κυριολεκτικά μεγαλούργησε. χωρίς οι περισσότεροι να ξέρουν τι συμβαίνει.

Γεροδήμος κ. ένας βαρύς. 0 Τζιμ (χωροφύλακας Γρηγόρης Γρηγορίου) από τη Σπερχειάδα. που προ­ σχώρησε με το όνομα Βάρδας και με όλους τους χωροφύλακες της δύ­ ναμής του. 0 Αρης ανασυγκροτεί το Αρχηγείο Ευρυτανίας με τα ντόπια στε­ λέχη Ερμή και Διάκο και τους δίνει ως πολιτικό τον δικό του Αρι­ στείδη. ενθουσιώδης και τολμηρός άνδρας. . 0 υπενωμοτάρχης Κατσίφας από τη Χόχλια Ευρυτανίας. 0 Απόλλων (Γ. Οι δεκαοκτάχρονοι Ντούλας (Κώστας Αθανασίου) από την Μπελοκομίτη Ευρυτανίας (σήμερα υπάγεται στον νομό Καρδίτσας) και Λέ­ ων (Γιάννης Νικολόπουλος) από τη Σπερχειάδα Φθιώτιδας.ά. με αντί­ θετη πορεία από αυτόν. 0 Έκτορας (Γιάννης Μαδωνής). που οι εαμίτες της περιοχής κατόρθωσαν να τον νουθε­ τήσουν προσοορινά και να τον εντάξουν στο τοπικό αρχηγείο τους. Στη Φραγκίστα Ευρυτανίας στις 13 Νοεμβρίου το απόγευμα ο αρ­ χηγός παίρνει ένα δεύτερο γράμμα. λοχίας του Ιππικού στην Αλβανία. που θα τους οδηγήσει σε περιπέτειες. Δυ­ νατοί πολεμιστές. με ανα­ πάντεχο τέλος. 0 Διάκος (Ηλίας Παπαγεωργίου). ένας πανύψηλος άνδρας με μακριά μαλλιά. στο οποίο και πάλι αναφέρεται ο Άγγλος ταγματάρχης. Ο Κεραυνός (Κώστας Πολυχρονόπουλος) από το Στένωμα Ευρυ­ τανίας. ένας διαβολεμένος ληστής της Ευρυτανίας. Μακράκης. ο Ηρακλής (Κο3στας Σκαρμούτσος) από τα Βασιλικά της Υπάτης και αρκετοί ακόμη. μόνιμος υπαξιωματικός της Αεροπορίας) και ο Σαράνταινας (Φώτης Πανάγος) από τη Δομνίστα. κοντοχωριανός και φίλος του Γκέκα. γιγαντόσωμος άνδρας από τον Πειραιά.ΑΡΗΣ. ατρόμητος πολεμιστής. με τα ονόματα Νικηταράς. Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 115 0 Λάμπρος (έφεδρος ανθυπολοχαγός του Μηχανικού Σπύρος Μπέκιος) από το Μαυρίλο. που δικαίωσαν το ψευδώνυμό του. μόνο στη θεωρία. 0 Φίλιππος (Γιώργος Ξηντάρας) από τη Φουρνά Ευρυτανίας. που θα αφοσιωθεί ολόψυχα στον αρχηγό και θα μεί­ νει κοντά του έως τις τελευταίες στιγμές. μα και με στείρο και αναίτια εκδηλούμενο αντικομουνισμό. με ασυνήθιστα παράτολμες ενέργειες. και ο Ψαριανός (Κώστας Παπαθανασίου) από το Βουτύρι Ευρυτανίας είναι οι πιο γνωστοί «ακραίοι» της δύναμης* εννοείται. Κονδύλης. Μετά τις αναγκαίες διευθετήσεις ενωμένη όλη η αντάρτικη δύ­ ναμη εγκαταλείπει το Παπαρούσι για να περιοδεύσει στα χωριά της περιοχής.

κάθε Βρετανός με πίστη στον βασιλέα και στην ανωτερότητα του έθνους του θεωρούσε τιμή να υπηρετήσει περιστασιακά ή σε μόνιμη βάση στη μυστική υπηρεσία της πατρίδας του. πολιτικοί. σε κάθε γωνιά της Γης. γόνοι διακεκριμένων οικογενειών. Οι Ε π ι κ τ ρ ι α ρ χ ο ι Intelligence Η αγγλική λέξη «intelligence» σημαίνει «πληροφορία». διανοούμενοι. Force .χ. αλλά και «ευφυΐα». δια­ φόρων εθνικοτήτο^ν. ότι η SIS βρίσκεται παντού και πίσω από οτιδήποτε συμβαίνει στον πλανήτη. με την πολυπλόκαμη Secret Intel­ ligence Service (SIS) ήσαν συνδεδεμένοι και χιλιάδες άνθρωποι.ο. στην έδρα της SIS στο Λονδίνο προετοιμάζονται για όλα τα πιθανά ενδεχόμενα· π.κ. ιδεολογικούς. Κάποτε πίστευαν. στρατιωτικοί. Αριστοκράτες. Η προσφορά της πανίσχυρης μυστικής υπηρεσίας στον έλεγχο και στην προάσπιση των συμφερόντων της Βρετανικής Αυτοκρατορίας εί­ ναι τεράστια. ως παγκόσμιες αυθεντίες του μυστικού πολέμου των πληροφοριών. Πολύ πριν την έναρξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. διπλωμάτες.3. αριστούχοι κολε­ γίων. Οι Βρετανοί. μα χρησιμοποίησαν σε αυτήν και τα καλύτερα μυαλά της Αυτοκρατορίας. Για λόγους οικονομι­ κούς. όπως σήμερα για την αμερικανική CIA. καλλιτέχνες. ασφαλείας κ. Οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες υπό διάφορες ονομασίες [SIS. SOE (Special Operations Executive). δεν έδωσαν μόνο την εύστοχη ονομασία «Secret Intelli­ gence Service» στην αντίστοιχη υπηρεσία τους. M04 (Military Organisation 4). ορισμένοι από τους ελληνομαθείς Βρετανούς πράκτορες που αφίχθησαν στην Ελλάδα κατά την Κατοχή είχαν στρατολογηθεί από το 1938.

Άλλοι καθοδηγούντο από το υπουργείο Εξωτερικών. Μάλιστα απέρριψαν και λοιδόρη­ σαν τις αντιστασιακές προθέσεις. Διά θαλάσσης Τη νύχτα της 1ης Αυγούστου 1942 ένα συμμαχικό υποβρύχιο αφή­ νει σε απόμερο ορμίσκο της Μάνης μια αποστολή Ελλήνων από τη Μέ­ ση Ανατολή με τη συνθηματική ονομασία «Μίδας 614».κυρίως στη δική τους αρνητική στάση οφείλεται και η ολιγωρία των μόνιμων αξιω­ ματικών για αντίσταση. και τα νήματα στην Ελλάδα εκινούντο απο­ κλειστικά χάριν των πολιτικών σχεδιασμών. Αυτό όμο^ς που κυρίως φέρνει ο Τσιγάντες είναι η εντολή για ολο­ μέτωπη πολιτική επίθεση εναντίον του ΕΑΜ. ακόμη και από παρακλάδια της ίδιας. άλλοι από το υπουργείο Στρατιωτικών και συχνά οι αποστολές τους ήσαν αλληλοσυγκρουόμενες. οι στρα­ τιωτικοί παραμερίστηκαν. όταν ο Πόλεμος έδειξε να έχει κριθεί υπέρ των Συμμάχων. από οπουδήποτε και αν προέρχο­ νταν. κατά την εύστοχη διατύπωση του Σ. Δεν ανήκαν όλοι στην ίδια υπηρε­ σία· κατευθύνονταν από διαφορετικές. Αυτός είναι ο λόγος των διαφορετικών επιδιώξεων και συμπεριφο­ ρών ορισμένων Βρετανών πρακτόροον. που ήσαν το κύριο μέλημα t o j v στρατιωτικών.250 χρυσάς λί­ ρας Αγγλίας » σύμφωνα με το πόρισμα της μεταπολεμικής ανάκρισης για τα αίτια του φόνου του. Όταν πριν από έναν χρόνο είχε ιδρυθεί το ΕΑΜ. για να ανατινάξει τη διώρυγα της Κορίνθου. οι πολιτικοί της Αθή­ νας αρνήθηκαν να συμμετάσχουν.000 Έλληνες· οι περισσότεροι ενθουσιώδεις. Μαζί του φέρνει εκρηκτικά μεγάλης ισχύος. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 117 133] κατόρθωσαν να δουλεύουν για αυτές στη διάρκεια της Κατοχής περίπου 5. Έχει μεσολαβήσει. που ερμηνεύονταν από τους συ­ ναισθηματικούς Έλληνες ως φιλελληνισμός ή ανθελληνισμός. «η αφύπνισις των αστών». και συχνά αγνοούσαν ο ένας την ιδιότητα του άλλου. αλλά και την προδοσία και τον θάνατο υπό μορφή λιρών· έναν αληθινό θησαυρό για την εποχή. δίνοντας ελάχιστη προσοχή στις στρα­ τιωτικές αναγκαιότητες. Επικεφαλής είναι ο δημοκρατικός ταγματάρχης Ιωάννης Τσιγάντες. οι οποίοι με τη σειρά τους σχεδόν αδιαφορούσαν για τα πολιτικά. Οι πολιτικοί επιδίωκαν τη μετά τον Πόλεμο διατήρη­ ση της αγγλικής επικυριαρχίας. Το ίδιο συνέβαινε και με τους Βρετανούς πράκτορες στην Ελλάδα. αρνούμενοι οποιαδήποτε υλική ή ηθική υποστήριξη. Φυσικά. Η θεαματική άνοδος του ΕΑΜ και η διαρκώς .ΑΡΗΣ. ανιδιοτελείς και ξένοι προς τις πολιτικές ίντριγκες. Γρηγοριάδη. «12.

Επιτίθεται σφοδρότατα ενα­ ντίον του ΕΑΜ και επιτυγχάνει την αποχώρηση του Χωμενίδη. Ο Τσιγάντες όμως του δυσκολεύει τη ζωή. πείθει τον δημοκρατικό συνταγματάρχη Στέφανο Σαράφη να του χρηματοδοτήσει ένοπλο αγώνα στη Θεσσαλία.000 χρυσο^ν λιρών· μέλη της είναι ο Κανελλόπουλος. ενός εκ των ιδρυτών του Μετώπου. Αντιλαμβάνεται την αναγκαιότητα να δημιουργηθεί και στο Βουνό ένα αντίπαλο δέος για τον ΕΛΑΣ και. Για αυτόν τον σκοπό ιδρύεται μια α π λ ο ­ ελληνική επιτροπή. Μαλαγάρη και μερικούς άλλους και τους στέλνει στο Κάιρο. Εμφανίζεται ως επί­ σημος εκπρόσωπος της βασιλικής κυβέρνησης και των Βρετανών και σκορπίζει αφειδώς υποσχέσεις και λίρες. Στο Κάι­ ρο ο αντιπρόεδρος της βασιλικής κυβέρνησης Κανελλόπουλος σε συ­ νεργασία με τους Άγγλους αναλαμβάνει να εξουδετερώσει πολιτικά το ΕΑΜ και να ενισχύσει στην Ελλάδα τον μυστικό πόλεμο των πληρο­ φοριών και των σαμποτάζ. Παραβαίνοντας εκ νέου τις εντολές τους. Η Αθήνα γίνεται κέντρο πολιτικοστρατιωτικών συμμαχιών. οι απεργίες στην κατεχόμενη Αθήνα και η δημιουργία του ΕΛΑΣ στην ύπαιθρο λειτούργησαν αφυπνιστικά. Έτσι. Η άφιξη του Τσιγάντε στην Ελλάδα ως απεσταλμένου της Α π λο­ ελληνικής Επιτροπής ανακατεύει την τράπουλα. είναι εύκολος στόχος για να τον εξοντώσουν αυτοί που εποφθαλμιούν τις λίρες και να εξαφανίσουν τα ίχνη τους μέσα στο πλήθος των συνεργατών και συνομιλητών του. ο Χόπκινσον εκ μέρους της βρετανικής κυβέρνησης και οι Μάξγουελ και Γκλένκονερ των μυστικών υπηρεσιών. Την ασφάλεια του Τσιγάντε στην πρωτεύουσα την έχει αναλάβει ο διευθυντής της Αστυνομίας Άγγελος Έβερτ· συχνά τον συνοδεύει ο ίδιος στις συναντήσεις του και του διαθέτει έμπιστους αξιωματικούς για περιφρούρηση.118 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ αυξανόμενη επιρροή του. στην οποία οι Βρετανοί διαθέτουν το μυθικό ποσόν των 150. Οι Βρετανοί και η ελληνική συντηρητική παράταξη θορυβούνται· αναζητούν επειγόντως αντίβαρο. Η προδοσία του Τσιγάντε αποφασίζεται όταν για τις βρετανικές υπηρεσίες και ιδίως τη βασιλική κυβέρνηση θεο^ρείται πλέον καμένο χαρτί. είχε έρθει σε επαφή . τα συλλαλητήρια. που αργότερα θα μετανοήσει και θα επανέλθει· αποσπά τους εαμίτες αξιωματικούς Στεφανάκο. κατά παράβαση των εντολών που έχει. Δεν λαμβάνει τα αναγκαία συνωμοτικά μέτρα και αδιαφορεί για κάθε κανόνα ασφαλείας* σχεδόν οι πάντες γνωρίζουν την παρουσία του στην Αθήνα και υπολογίζεται ότι έχει συναντηθεί περίπου με 300 ανθρώπους. Κλαδάκη. συνωμοσιών και διαβουλεύσεων.

Ού­ τε οι φωτιές που έχουν ανάψει κάποιοι τσοπάνηδες. εσύ που πρόδωσες τον Τσι­ γάντε για τις λίρες. στην κατεχόμενη χώρα ο αρχηγός της αποστολής συνταγματάρχης Έντι Μάγερς· μέσα στη νύχτα ούτε πού . Αυτή που τηλεφώνησε στους Ιταλούς δεν είναι τ<ύρα γυναίκα σου. είναι οι συμφωνημένες. Ο μάρτυς κατηγορίας κλονίζεται και καταρρέει· η δίκη διακόπτε­ ται. όπως τις εκλαμβάνουν οι οχτώ Βρετανοί επιβαίνοντες των δύο πρώτων αεροπλάνων που αποφασίζουν το άλμα στο σκοτάδι. που θα φροντίσει να περιέλθουν σε αυτόν οι επί­ μαχες λίρες. εν στολή.ΑΡΗΣ. για να υποδείξει το κρη­ σφύγετό του στην οδό Πατησίων 86. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 119 με πολιτικούς του δημοκρατικού χώρου και σύναψε κάποιες συμφω­ νίες που στρέφονταν εναντίον του θρόνου. για να ζεσταθούν. και στην επανάληψη ο πρόεδρος του δικαστηρίου αφαιρεί τον λό­ γο από τον κατηγορούμενο. Ένας από τους κατηγορουμένους τον ακούει να καταθέτει και δεν κρατιέται· σηκώνεται οργισμένος και του φωνάζει: Τολμάς εσύ να μιλάς για προδοσία. Μεταξύ των μαρτύρων κατηγορίας είναι και ένας αξιωματικός της Αστυνομίας που συνεργάστηκε με τον Τσιγάντε. Το πόρισμα της μεταπολεμικής ανάκρισης δεν αποκάλυψε τον ένοχο· εκφράστηκαν αόριστα υπόνοιες για την ανάμειξη ξέ­ νης μυστικής υπηρεσίας ή κάποιου προσώπου του στενού του περι­ βάλλοντος. (Συνέντευξη Ροδάκη) Εξ οορανού Τη νύχτα της 30ής Σεπτεμβρίου προς την 1η Οκτωβρίου τρία βρε­ τανικά αεροπλάνα πετάνε πάνω από την Γκιώνα· οι πιλότοι τους αναζητάνε τις φωτιές σε σχήμα σταυρού που έπρεπε να έχει ανάψει ο Σεφεριάδης και οι συνεργάτες του. Το τρίτο αεροπλάνο επιστρέφει στη βάση του· θα ξαναγυρίσει στο τέλος Οκτωβρίου να ρίξει τους υπόλοιπους τέσσερις της αποστολής. που τόλμησε να μιλήσει. Πρώτος πηδάει. Η γυναίκα που τηλεφωνεί στις ιταλικές αρχές στις 14 Ιανουαρίου 1943. Ο Σεφεριάδης όμως δεν βρίσκεται στο συμφωνημένο σημείο· έχει συλληφθεί από τους Ιταλούς και θα αργήσει να αφεθεί ελεύθερος. αρκετά μακριά από το σημείο που είχαν πέσει οι προη­ γούμενοι· σχεδόν μέσα στο Καρπενήσι. είναι Ελληνίδα* πολύ στενή φίλη ενός συνεργάτη του. Το 1960 δικάζεται για προδοσία της χώρας ένα παράνομο κλιμάκιο του ΚΚΕ στην Ελλάδα.

με τον επίσης κατ’ απο­ νομήν λοχαγό Θέμη Μαρίνο και δύο Βρετανούς ασυρματιστές. 0α παραμείνει στην Ελλάδα για να θέσει υπό βρετανικό έλεγχο το ανερχόμενο αντάρτικο. ογκώδη κασόνια και δέματα με δυναμίτες. Για την πραγματοποίηση των βρετανικών στόχων έχει κατ’ αρχάς προκριθεί η συνεργασία με τον στρατηγό Ζέρβα· με την επιφύλαξη εξακρίβωσης των συνεχών καταγγελιών που φτάνουν για το πρόσωπό του στο ΣΜΑ από διάφορες πηγές. στον οποίο ο Τσόρτσιλ έδωσε απερίφραστα την εντο­ λή «τώρα βάλε φωτιά στην Ευρώπη». Εκεί θα οδηγή­ σουν αργότερα και τους τέσσερις αλεξιπτωτιστές του τρίτου αερο­ πλάνου οι Νικηφόρος . Οι άλλοι τον ακολουθούν. Το άλλο τμήμα. που κατευθύνει τον πόλε­ μο στα μετόπισθεν του εχθρού· τον «βρόμικο πόλεμο» όπως τον ονο­ μάζουν οι ίδιοι. μια ειδική υπηρεσία του στρατού. Η πρώτη ομάδα που έπεσε στην Ελλάδα αποτελείτο από δύο τμή­ ματα: Το ένα υπό τον συνταγματάρχη Μάγερς και την ομάδα του. έχει καθαρά στρατιωτική αποστολή. υπό τον κατ’ απονομήν ταγματάρχη Κρις Γούντχαουζ. από τις οποίες διέρχεται η μοναδική σιδηροδρομική γραμμή που συνδέει τη Γερμανία με τον Πειραιά. Ασωπού ή Γοργοπόταμου. έχει δι­ πλό στόχο* αφού συμπράξει στην ανατίναξη της γέφυρας. ενώ γύρω τους ίπτανται. και υπάγονται στη SOE. Η SOE ιδρύθηκε το 1940 και πρώτος αρχηγός της ήταν ο Χιου Ντάλτον. όπου ήδη έχει μετα­ τεθεί. Σαράντα και πλέον συρμοί το 24ωρο έφταναν τότε με πολεμοφόδια για τον Ρόμελ και προωθού­ ντο με μεταγωγικά πλοία στις ακτές της Βόρειας Αφρικής. Μετά το σαμποτάζ τα μέλη αυτού του τμήματος θα επιστρέφουν στις βάσεις της Μέσης Ανατολής και ο Μάγερς στην Αγγλία. όπλα. εκ κα­ ταδρομέων και σαμποτέρ. . Παπαδιάς.Πελοπίδας με τους 30 αντάρτες τους. το περίφημο κέντρο εκπαίδευσης κομάντο της Χάιφας. πράκτορα των μυστικών υπηρεσιών. τρόφιμα και πολεμοφόδια. ένδειξη των αποτελεσμάτων που περίμενε από τη νέα υπηρεσία. Να ανατινάξει μία από τις τρεις γέφυρες.120 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ πέφτει ξέρει ούτε τι θα συναντήσει. δεμένα σε αλεξίπτωτα. ασυρμάτους. Οι οχτώ γενναίοι και παράτολμοι άνδρες που εμφορού­ νται από το όραμα της Αυτοκρατορίας θα περισυλλεγούν τις επόμε­ νες ημέρες από Έλληνες χωρικούς και θα εγκατασταθούν σε μια με­ γάλη σπηλιά της Γκιώνας κοντά στο χωριό Στρώμη. και αυ­ τοί ένστολοι. Οι περισσότεροι Βρετανοί που έπεσαν την Κατοχή στα ελληνικά βουνά έχουν αποφοιτήσει από το 102 STC (Special Training Center).

0 τρόπος που ήταν ντυμένοι και τα γένια τούς έκαναν να φαί­ νονται αγριάνθρωποι και στην αρχή νόμισα πο^ς ήταν όντα κάποιου ονείρου. Επιπλέον οι Βρετα­ νοί ανοίγουν κονσέρβες. τρώνε μαρμελάδες και σοκολάτες μπροστά στους αντάρτες χωρίς να τους προσφέρουν το παραμικρό· το ελληνι­ κό παραδοσιακό φίλεμα τους είναι άγνωστο. ιδίως τον Καραλί­ βανο. πάντα αμίλητος. Είχαν όμως σύγχρο­ να τουφέκια του Ελληνικού Στρατού και ένας είχε οπλοπολυβόλο Τόμσον». Η αρχή γίνεται μεταξύ Βρετανών και Καραλιβαναίων. έβγαλε το αρνί από τη θράκα. το έκοψε με τη σούβλα στον . Η συμπεριφορά τους και οι σοκολάτες ερεθίζουν τους απλοϊκούς κλαρίτες. (Hamson) Παρά το δέος που αισθάνονται. Στα στήθη τους είχαν σταυρωτές ζώνες γεμάτες με φυ­ σίγγια και στη μέση τους πιστόλια και παλιάς κατασκευής εγχειρί­ δια. μόλις το αρνί ψήθηκε. Συνηθισμένοι από άλλες φορές. που δεν υποψιάζεται τη διαφορά νοοτροπίας το^ν δύο λαών. οι Άγγλοι. Φορούσαν περιδέραια από χρυσές και ασημένιες εικόνες και αλυ­ σίδες. υπερβολές και παρε­ ξηγήσεις θολοί>νουν επί χρόνια το μεγαλύτερο ίσο3ς σαμποτάζ στην Ευ­ ρώπη κατά τον ΕΓ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τα μαλλιά τους έφταναν στους ώμους τους αχτένιστα. οι Βρετανοί δεν κατορθώνουν να επικοινωνήσουν ουσιαστικά με τις «ζωντανεμένες εικόνες». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 121 Επένδυση Αλλεπάλληλες διαστρεβλ<ύσεις. φαντάσματα από μια περασμένη εποχή. τα γένια τους σχεδόν ως τη μέση τους. Και τους τιμο3ρεί με τον δικό του τρόπο. 0 Καραλίβανος. συκοφαντίες. Θα μπορούσαν να είχαν αναδυθεί από σε­ λίδες βιβλίων της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Θέλουν τον Καραλίβανο και τους άνδρες του όχι μόνο για βοήθεια στο σαμποτάζ. αλλά και για ψήστες και τραπεζοκόμους· κάτι που δεν μπορούν να διανοηθούν οι υπερήφανοι κλαρίτες.ΑΡΗΣ. μα­ ζεύτηκαν γύρω με τις καραβάνες τους ανυπομονώντας να πάρουν τη μερίδα που θεο^ρούσαν ότι τους αναλογούσε. πέντε σκούρες μορφές βγήκαν από τις σκιές λίγο πιο κάτω και μας κοίταζαν σιωπηλά. Είναι οι πρώτοι αντάρτες που αντικρίζουν οι κρυμμένοι στη σπη­ λιά της Γκιώνας κομάντο και ένας από αυτούς θα γράψει εκστασια­ σμένος: «Καθώς σκαρφαλώναμε πάνω στους βράχους ανάμεσα στα δέντρα. Μια ημέρα εμφανίζεται στη σπηλιά των ξένων με ένα αρνί περα­ σμένο στη σούβλα* ανάβει φωτιά και αρχίζει να το ψήνει αμίλητος. Όλοι φορούσαν ελληνικά εθνικά κοστούμια με τις βράκες από τραχύ σκούρο ύφασμα και κάποιος φορούσε ένα κατακόκκινο φέσι στο κεφάλι.

Στέλ­ νουν στη σπηλιά της Στρώμης τον κατάλληλο άνθρωπο· τον ανοιχτόκαρδο. Φρόντισε για την περισυλλογή των εφοδίων τους. 0 ευερέθιστος και υπερή­ φανος νεαρός αξιωματικός. ο ταγματάρχης περνάει σε απόστα­ . ήταν ο πρώτος που συνέδραμε τους ξένους αλεξιπτωτιστές. ο μόνος ενήμερος. το αντάρτικο του οποίου έχουν χρηματοδοτήσει. που περι­ μένουν στη φωλιά να μεγαλοάσουν τα φτερά τους. τον παπα-Αριστείδη της Στρώμης και τους χωρικούς (η μάχη στη Ρεκά είναι πολύ πρόσφατη). τους εξοικονόμησε τα πρώτα τρό­ φιμα και τους έφερε σε επαφή με τους Καραλιβαναίους· δεν ανέχτη­ κε όμως την υπεροπτική συμπεριφορά τους. έμπιστο και προθυμότατο μάγειρο μπαρμπα-Νίκο Μπέη (Κατσαβούκαρο). 0 Καραλίβανος και οι άνδρες του επίσης αποσύρονται. ανίκανοι να κινη­ θούμε στο ύπαιθρο ή να προστατέψουμε τον εαυτό μας. κρατείται ακόμη από τους Ιταλούς. (Myers) Παρόλο που οι Βρετανοί έχουν πληροφορηθεί την ύπαρξη του Άρη από τους Καροιλιβαναίους. Ολόκληρος ο μήνας Οκτώβριος χάνεται σε βασανιστική αναμονή. 0 Γούντχαουζ. σκέπτεται ακόμη και την αυτοκτονία. «Κάτω από την άγρυπνη φροντίδα του μπαρμπα-Νίκου οι χωρικοί της Στρώμης μας τάιζαν. Αυτός ο γήινος άνθρωπος με τα ακατανόητα αγγλικά του πρώην μετανάστη στην Αμερική θα γίνει η νότα αισιοδοξίας ανά­ μεσα στους σαμποτέρ. και ο Σεφεριάδης. θα ξεκινήσει στις 2 Νοεμβρίου με τα πόδια για να συναντήσει τον Ζέρβα ανατολικά της Άρτας. Η διαταγή της SOE είναι να συνδε­ θούν με τον Ζέρβα. περιμέναμε ανυπόμονα». δηλαδή μέσω του «Προμηθέα II». με συνοδό τον μπαρμπα-Νίκο έως ένα ση­ μείο της διαδρομής. Η ελπίδα να εκτελέσουν την αποστολή τους απομακρύνεται· ο απελπισμένος Μάγερς. αλλά έχουν τη λεπτότητα να μην εγκαταλείψουν τους ξένους στην τύχη τους. που μιλάει άπταιστα ελληνικά. μόνο τότε ο Γούντχαουζ «θα έψαχνε να βρει κάποιον άλλον καπετάνιο». Πηγαίνοντας προς την Ήπειρο. Τελικά ο Ζέρβας θα εντοπιστεί μέσω Αθηνών. δεν κάνουν καμιά προσπάθεια να τον συναντήσουν. σαν τα μικρά πουλιά. σύμφωνα με τον υπαρχηγό του Γούντχαουζ. Για λόγους ευθιξίας εγκαταλείπει θυμωμένος τους Βρετανούς και ο μόνιμος υπολοχαγός Γιώργος Κατσίμπας.122 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ ώμο και έφυγε αφήνοντας τους με την ανάμνηση της λιγωτικής τσί­ κνας. ήρο^ας του Ελληνοϊταλικού Πολέμου. (Myers) Ματαίως όμως αναζητούν τον Ζέρβα στην Γκιώνα· κανείς δεν έχει ακούσει το όνομά του. ενώ εμείς. Αν κάτι δεν πήγαινε καλά με τον Ζέρβα. που το ηθικό τους έχει σχεδόν καταρρεύσει.

τι το ΕΑΜ και δέχεται τακτικές ρίψεις εφοδίων από τα αγγλικά αεροπλάνα. αν δεν απομακρυνθεί από τον Βάλτο. από τις 23 Ιουλίου ως την ώρα του Γοργοπόταμου. Ένας ειδικός σύνδεσμος. που έχουν ήδη δοοσει για αυ­ τόν τον σκοπό 12. Αυτός συνεχίζει προς τον Ζέρβα προκειμένου να διαπιστώσει αν έπιασε τόπο η αγγλική επένδυση. ο Γεράσιμος Αλεξάτος. Μόνο όταν πληροφορείται από τον εαμίτη παπά του χωριού Επισκοπή ότι ο Άρης έχει μαζί του τους τέσσερις αλεξι­ πτωτιστές του τρίτου αεροπλάνου. ο οποίος θα πάρει τελικώς τον δρόμο για τα βουνά της πατρίδας του. της Ηπείρου. Ευαγγελισμός 0 ΕΔΕΣ μέχρι τον Απρίλιο του 1942 δεν είχε κάνει καμιά σοβαρή προετοιμασία για αντάρτικο. Ο ΕΔΕΣ δεν διαθέτει οργάνωση εντός του πληθυσμού αντίστοιχη με αυτήν που δημιουργεί το ΕΑΜ. Άλλοι είναι πιο επιθετικοί. ανυπομονούν και τον πιέζουν. Σε αντιστάθμισμα όμως διαθέτει οι­ κονομική ευρωστία απείρως μεγαλύτερη από ό. μα δεν δείχνει κανένα ενδιαφέρον. Ο Γούντχαουζ δεν θα διστάσει να τον καρφώσει αργό­ τερα με υπερβολικό τρόπο: «Είναι πλέον φανερό ότι ο Ζέρβας εκβιά­ στηκε ουσιαστικά για να βγει στο Βουνό το 1942». Ο Α ΡΧΗ ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 123 ση αναπνοής από το τμήμα του Άρη στην Ευρυτανία. θα τον κα­ ταδώσουν στους Ιταλούς. που οργανώνει ένοπλη ομάδα για να τον χτυπήσει.000 χρυσές λίρες στον Ζέρβα. «Το τετράμηνο εκείνο. Μια ομάδα «ανησυχούντων νοικοκυραίων» με επικεφαλής τον μητροπολίτη Αμφιλο­ χίας τον απειλούν ότι. Οι Άγγλοι. Διάφοροι επιτή­ δειοι με το πρόσχημα της συνωμοτικότητας τον κρατούν απομονωμέ­ νο από τον τοπικό πληθυσμό και του απομυζούν τις λίρες που έχει μαζί του· εξαφανίζουν και εκποιούν για λογαριασμό τους τα είδη των αγγλικών ρίψεων. (Πετιμεζάς) . του στέλνει ένα σημείωμα για να τον παρακαλέσει να τους προωθήσει στην Γκιώνα. όπως ο ταγματάρχης της Χωροφυλακής Μαυρικάκης. στις 23 Ιουλίου 1942. είναι ευάλωτος σε κάθε είδους πιέσεις. όπου λημεριάζει· οι αγ­ γλικές λίρες θα γίνουν η δύναμη και η αδυναμία του. Δίχως πρόσβαση και ερείσματα στους ανθρώπους της περιοχής. ο Ζέρβας τράβηξε τόσα όσα ούτε ο διάβολος θα μπορούσε ν’ ανθέξει».ΑΡΗΣ. φτάνει από το Κάι­ ρο για να προωθήσει την έξοδο του στρατηγού. Στην αρχή ο Ζέρβας θα υποστεί τα πάνδεινα στον Βάλτο.

ά. Φυ­ σικά υπάρχουν και στον ΕΔΕΣ οι λιγοστοί βασιλικοί και αντικομουνι- . όπου στήνει πλέον το στρατηγείο του. Π απακώ στα κ. φεύγει από τον Βάλτο και καταλήγει στη Μεγαλόχαρη Άρτας. Οι ελπίδες του στρατηγού ανα­ πτερώνονται και οι επανακάμψ αντες Βρετανοί θα κάνουν το παν για να αναπτύξουν. Στη Σκουληκαριά σκοτώνει τους αδελφούς Κ. επιτυγχάνει να κερδίσει τον απαιτούμενο χρόνο για να συνδεθεί με τους κατάλληλους ανθρώπους: Χούτα.124 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ 0 Ζέρβας δεν είναι τυχαίος άνθρωπος· μάλλον είναι η καλύτερη επιλογή αξιωματικού για αντάρτικο που θα μπορούσαν να κάνουν οι Άγγλοι. Καραμπίνα. Με τη βοήθειά τους σπάει την απομόνωση. το μόνο ση­ μείο στήριξης που διαθέτουν στα ελληνικά βουνά. θα γλιτώσει τον υ π ό ­ λοιπο δρόμο έως την Ή πειρο. αναφωνεί από την πρώτη στιγμή που τον αντικρίζει ο στρατηγός. επειδή η δύναμή του είναι μικρή. Έτσι. 0 στρατηγός είναι εξί­ σου σκληρός με τον Άρη* και προκειμένου για προδότες και ληστές εξίσου ανελέητος. που τον συναντάει εκεί. ο πεζοπόρος Γούντχαουζ. Κανονικά στις 10 Νοεμβρίου η αγγλόφιλη πλευρά της ελληνικής κοινο^νίας θα έπρεπε να γιορτάζει τον «Ευαγγελισμό» του Ζέρβα με την εμφάνιση του Άγγλου ταγματάρχη στο Αργύρι. Δεν υπολείπεται του Άρη ούτε σε γενναιότητα ούτε σε πονη­ ριά· και μπορεί ο στρατηγός να μην είναι εθνεγέρτης και οργανο^τικός σαν τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. να εξοπλίσουν και να επιβάλουν τον ΕΔΕΣ. Ευάγγελος!. Θα προβάλλουν και με κάθε μέσο τον αρχηγό του. Υ πομένοντας και προσποιούμενος. Οι περισσότεροι αντάρ­ τες είναι χωρικοί χωρίς καμιά ιδιαίτερη πολιτικοποίηση* είναι απλώς Έλληνες πατριώ τες που βγήκαν να πολεμήσουν τους κατακτητές. είναι όμως πολύπειρος κινηματίας. Τριανταφύλλου. Οι ομοιότητες των ένοπλων τμημάτων που δημιουργεί ο ΕΔΕΣ με τα αντίστοιχα τμήματα του ΕΛΑΣ είναι πολλές. (Πετιμεζάς) Προς το τέλος Οκτωβρίου ο Ζέρβας θα συγκρουστεί για προ3τη φο­ ρά με τους Ιταλούς και. παρομοιάζοντας τον Άγγλο με τον άγγελο κομιστή κα­ λών νέων. ριψο­ κίνδυνος και γεννημένος παίχτης. θα αναγκα­ στεί να εγκαταλείψει τη Μεγαλόχαρη· περνάει τον Αχελώο και αρχές Νοεμβρίου καταφεύγει στο ασφαλέστερο Αργύρι Ευρυτανίας. Τα καλά νέα γ ια τον Ζέρβα είναι ότι αυτοί που τον έσπρωξαν στο Βουνό δεν τον έχουν εγκαταλείψει. που συνεργάζονται με τους Ιταλούς· γ ια τον ίδιο λόγο σκοτώνει και τους αδελφούς Κολοβούς στη Μεγαλόχαρη. και Λ. κρατώντας τον πάντα επιμελώς σε κα­ τάσταση εξάρτησης και δρώντας αρκετές φορές ερήμην του.

του αποκαθαρμένου υλικο^ν κινήτρων. Οι ελασίτες αντάρτες. τιμωρούν τους λη­ στές και τους προδότες και σκοτώνουν τους κατακτητές που αιχμα­ λωτίζουν. με την υπεροχή του αγνού πατριώτη. θα έχουν υψηλότερο αγωνιστικό ηθι­ κό και πιο συνειδητή πειθαρχία· ενώ ανάμεσα στους εδεσίτες αντάρ­ τες παρεισέφρησαν και στοιχεία που χωρίς το κίνητρο του μισθού και την αγγλική κάλυψη δεν θα είχαν το σθένος ή τη διάθεση να κρατήσουν όπλο. Κατά τα άλλα οι ανταρτοομάδες συμπεριφέρονται σχεδόν πανομοιότυπα. Και. Επιπλέον οι αγγλικές λίρες θα εξελιχθούν σε μόνιμη αιτία προ ­ στριβών μεταξύ των δύο οργανο^σεων* βοηθούσης και της εαμικής προ­ παγάνδας. Βέβαια οι Άγγλοι δίνουν για να πάρουν. Ο Μάγερς γράφει στο βιβλίο του για 150 άνδρες. Επί χρόνια οι ελληνοβρετανικές σκοπιμότητες θα καταλογίζουν στον Άρη την καθυστέρηση της επιχείρησης «Γοργοπόταμος». Coup de main. θα τον εγκαταλείψουν δίχως πολλές εξηγήσεις και δεν θα διστάσουν να τον διαβάλουν. ενώ οι αντάρτες του ΕΛΑΣ πεινάνε. προς την πλευρά των εδεσιτών. αφοπλίζουν τους χωροφύλακες. Οι ίδιες σκοπιμότητες παρουσίαζαν τον Ζέρβα ήδη στρατιωτικώς αυτάρκη και διαθέτοντα ισχυρή δύναμη ανταρτώ ν όταν μάλιστα τον συνάντησε ο Γούντχαουζ. εμάχετο δήθεν εναντίον πολυάριθμων Ιταλών. Ποτάμια ολόκληρα χρυσο3ν λιρών έρεαν. Δεν υπάρχει σχεδόν ελασίτης που να μη διηγείται ότι «είδε με τα μάτια του» τουλάχιστον ένα κιβώτιο χρυσές λίρες προοριζόμενο για τον Ζέρβα· και αυτό ισοδυναμούσε με προδοσία. Στη δεκαετία του 1960 πρώτος ο Γούντχαουζ αναγκάστηκε να αναι­ ρέσει τον μύθο πως έστελναν στον Άρη μηνύματα από τη σπηλιά της Γκκύνας. Όμως αυτή η διαφορά θα λειτουργήσει τελικά υπέρ του ΕΛΑΣ. στα οποία εκείνος δεν απαντούσε ή πω ς τον αναζητούσαν χωρίς να μπορούν να τον βρουν. υποτίθεται. ο Γούντχαουζ στο . Η σημαντική διαφορά είναι πως οι αντάρτες του ΕΔΕΣ μι­ σθοδοτούνται κανονικά με μία λίρα τον μήνα.πολεμούν τους κατακτητές. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 125 στες. όταν π ια δεν θα χρειάζονται ούτε τον Ζέρβα. όπως και στον ΕΛΑΣ αντίστοιχα οι κομουνιστές. έγιναν σχεδόν μυθικές. Και στον ΕΛΑΣ θα δώσουν κάποια ποσά όταν τον χρειάζονται· μό­ νο τότε.ΑΡΗΣ.

όλοι οπλισμένοι με τουφέκια». όχι για λόγους μυ­ στικότητας. Στις 12 Νοεμβρίου η ένοπλη δύναμη του Ζέρβα με τον Γούντχαουζ ξεκινάνε από το Αργύρι για την Γκιώνα.1949. χάρη και στα γρ α π τά του Ζέρβα. όπως γράφουν οι δύο Βρετανοί αξιωματικοί. Την προηγού­ μενη νύχτα το είχε σκάσει με δύο άλλους ο άναρχος Αγησίλαος και εί­ χε φύγει προς τη Ναυπακτία να στήσει δικό του καπετανάτο· αιτία. Φυσικά ο στρατηγός δεν αναφέρει πουθενά ότι βρισκόταν εν μέσω κάποιας σπουδαίας μάχης με εκατο­ ντάδες Ιταλούς.1 Σήμερα ξέρουμε.12. που τον προ­ ειδοποιεί να προσέξει γιατί ο Βελουχιώτης του έχει στήσει ενέδρα για να τον χτυπήσει. Αχρόπολις . 20. Απόδειξη ότι οι ανεπαρκέστατες δυνάμεις του Ζέρβα θα αναγκά­ σουν τον Γούντχαουζ να ζητήσει τη σύμπραξη του Άρη στην επιχείρη­ ση· παρά την εξόχως αισιόδοξη και κοσμοπολίτικη διαβεβαίωση του στρατηγού: . στα απομνημονεύματά του αναφέρει: «Εις τας 5. Ο ίδιος ο στρατηγός. αλλά γιατί αμφέβαλλε αν θα τον ακολουθούσαν· και π ά ­ λι κάποιοι το έσκασαν στον δρόμο. κρατάει το τμή­ μα του έξω από το χωριό περιμένοντας να ξημερώσει. Στο Κεράσοβο Ευρυτανίας φτάνει στον στρατηγό ένα μήνυμα από τον Ρουμελιώτη. για να απο­ φευχθεί τυχόν παρεξήγηση με τις σκοπιές του ΕΔΕΣ.126 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ δικό του για 120 και από κοντά και ο Μαρίνος του δίνει και δυνατό­ τητα επιλογής: «Ο Ζέρβας επέλεξε περί τους 100 άνδρες για την επιχείρηση και άφησε επιτόπου μια μικρή δύναμη να συνεχίσει το τουφεκίδι». Ο Ζέρβας ευφυώς αγνοεί την προειδοποίηση και στις 13 Νοεμβρίου στέλνει γραπτό μήνυμα στον Άρη. Φτάνει στη Βίνιανη δυο τρεις ώρες προτού χαράξει και. που βρίσκεται στη Φραγκίστα* του ζητάει να συναντηθούν την επομένη στη Βίνιανη «επί ενός ζητήματος εθνικώς σπουδαιοτάτου» αναφέροντας και την π α ­ ρουσία του Άγγλου ταγματάρχη για μεγαλύτερη βαρύτητα. ότι ούτε καν αποκάλυψε στους άνδρες του τον τόπο που κατευθύνονται και τον σκοπό της μετακίνησης. Επιθεώρησα και εμέτρησα ο ίδιος τους συγκεντρωμένους άνδρας: ήσαν 60. όταν συναντήθηκε με τον Άγγλο ταγματάρχη στο Αργύρι. ο Άρης είναι εκεί· εντελώς ανυποψία­ στος για την επιχείρηση που σχεδιάζεται.Αυτό είναι για μένα ένα απλό coup de main.30 το πρωί της 12ης Νοεμβρίου εσήμανε εγερτήριον. Ρίψεις ανέφερε αορίστως. Την επομένη. 14 Νοεμβρίου. . η 1. προφανούς ψευδόμενος κατά τους ανώτεροι.

Και μόνο υπό την ισχυρή πίεση του Ζέρβα αναγκάστηκε να παραβιάσει τις εντολές και να τον ακολουθήσει στον Γοργοπόταμο· αλλά κάθε λί­ γο άλλαζε γνοομη και υπαναχωρούσε ή προσπαθούσε να ματαιώσει την επιχείρηση. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 127 κατσάδα που άκουσε από τον αρχηγό επειδή παραπονέθηκε για τη μικρή μερίδα φαγητού. και έπ ρεπ ε να έχει τη σύμφωνη γνώμη του για οτιδήποτε αποφάσιζαν. Στη Βίνιανη εκτός των τριών συσκεπτόμενων Άρη. και Γού­ ντχαουζ. Ζέρβα. Και μόνο αυτά που επακολούθησαν μεταξύ Άρη και Άγ­ γλων αρκούν για να γελοιοποιήσουν αυτήν την εκδοχή της συμμόρ­ φωσης. Στο ημερολόγιο του Ζέρβα. ήταν ο πολιτι­ κός εκπρόσω πος του ΕΑΜ. Εννοείται ότι πρόκειται για πονηριά του Άρη· να κρατήσει ανοιχτή οδό για να αρνηθεί εύσχημα στην περίπτωση που δεν τον έβρισκαν σύμφωνο όσα επρόκειτο να ακούσει. Εκείνος συμφώνησε. υπάρχει και ένας ακόμη αυτήκοος μάρτυς των διαμειφθέντων. Κ ατά τους «αυτοκρατορικά» σκεπτόμενους Άγγλους. Ο Ζέρβας βρισκόταν εκεί με τους δικούς του ε π ι­ τελείς και τον Γούντχαουζ» Η υποδοχή εκ μέρους του στρατηγού ήταν θερμότατη και διανθισμένη με καλαμπούρια. που ήταν στην Γκιώνα. Όμως ουδείς α π ό την πολιτική οργάνωση του ΕΑΜ μπορούσε να γνωρίζει οτιδήποτε για τα αγγλικά σχέδια έο^ς εκείνη τη στιγμή. Για τη συνάντηση Άρη. άβουλος και εξαρτη­ μένος ανθρο3πάκος που περιγράφ εται εκεί δεν έχει καμιά σχέση με τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. Ζέρβα και Γούντχαουζ στη Βίνιανη. ο δύστρο­ πος Άρης υπάκουσε εν ολίγοις στις εντολές τους για να τα έχει καλά μαζί τους.Α ΡΗΣ. βασιζόμενος ασφαλώς στην ενημέρωση που του έκανε ο υπαρχηγός του. που δημοσιεύτηκε το 1949-1950. αυτός ο αναποφάσιστος. το οποίο του είχε δήθεν απαγορεύσει να συμμετάσχει στη σχεδιαζόμενη επιχείρηση. Καραγιώργου. Και. καθώς και γ ια όσα ειπώθηκαν μεταξύ τους έχουν γράψει πάλι και ο στρατη­ γός και ο Γούντχαουζ· έγραψε και ο Μάγερς. ο Περικλής. όπου συναντήθηκαν. με την πληγή του εμφυλίου πολέμου χαίνουσα. Κωστούλα και Ερμή. Κ άποια στιγμή ο στρατηγός ζήτησε από τον Άρη να μείνουν μόνοι οι δυο τους με τον Άγγλο για να συζητήσουν. Θάνο. ισότιμός του στη διοίκηση. είναι εμφανής η προσπάθεια να παρουσιαστεί ο Άρης ως ανδρείκελο του ΕΑΜ. 0 Άρης προσήλθε στο δο^μάτιο του σπιτιού του Δημ. συνοδευόμενος από τους Περικλή. που δημιούργησαν α μ έ­ σους θετική ατμόσφο:ιρα. ασφαλούς. . εξαιρώντας τον Περικλή· όπως εξήγησε στον στρατηγό.

πολύ καλό. διέλευση από ορισμένα χωριά και τε­ λική συγκέντρωση όλων στο Μαυρολιθάρι στις 19 προς 20 Νοεμβρίου. (Χουλιάρας) Ελευθερωτές Το δρομολόγιο που ορίζεται για τα τμήματα είναι εκκίνηση από Bi­ vi ανη στις 14 προς 15 Νοεμβρίου. χωρίς να ζητήσει ούτε για τα μάτια τη γνώμη του «ισότιμου» πολιτικού του: . Είμαι έτοιμος να πάρω μέρος στην επ ι­ χείρηση διαθέτοντας όσες δυνάμεις χρειάζονται. Ας μην ξεχνάμε ότι..Αλλά. επειδή οι δικές μου δυνάμεις δεν επαρκούν.. που τον περιμένουν εκεί.. δεν είναι ανάγκη να με παρακαλάς ούτε να κουράζεσαι να μου εξηγείς. Άρη. . Αλλά ακούει αυτόν τον παράξενο άνθρωπο να του λέει ήρεμος και χαμογελαστός: Είναι πολύ νωρίς να μιλάμε για τέτοια. 0 Άρης ενημέρωσε τον Άγγλο για τους τέσσερις αλεξιπτωτιστές που είχε ήδη στείλει στην Γκιώνα. 0 Ζέρβας ενθουσιάστηκε και τον άρπαξε εκδηλωτικότατα με τα δυο του χέρια συγχαίροντάς τον. να πολεμήσουμε.Γι' αυτό βγήκαμε στα βουνά. Ο Άγγλος δεν μιλούσε. Οι βρετανικές . υπολογίζοντας το τμήμα των 30 με τους Νικηφόρο .Πελοπίδα. λέει στον Γούντχαουζ. άλλαι μεν βουλαί ανθρώπων άλλα δε θεός κελεύει. Στη Βίνιανη ο Άρης άφησε το Αρχηγείο Ευρυτανίας με τον Ερμή και δύναμη περίπου 60 ανδρών για να διατηρείται η πολεμική φυσιο­ γνωμία του χώρου. Πήρε μαζί του 115 άνδρες και.Αυτό. ενώ ο Ζέρβας μέσα σε έξαψη εν­ θουσιασμού έκανε σχέδια συνεργασίας των δύο αρχηγών και της μελ­ λοντικής τους δόξας. 0 Άρης δέχεται να έρ­ θει μαζί μας. αλλά δεν είχε χάσει λέξη και είπε ευχαρι­ στημένος: ..Συναγωνιστή στρατηγέ. πρόσθεσε: .Άκουσες. όταν οι άλλοι αποχωρούν . Ο Άρης τον έκοψε. σύνολο άνω των 150 ανδρών. ζητάω και τη δική σου βοήθεια. κι όχι να γυρνά­ με στα χωριά να τρώμε τραχανά. συν τους Καραλιβαναίους.128 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ 0 Ζέρβας δεν έχει αντίρρηση για την παρουσία του Περικλή και. ανταποδίδοντας τα καλαμπούρια του στρατηγού. αρχίζει να περιγράφει τον σκοπό της συνά­ ντησης για να καταλήξει: .. Και σε παρακαλώ. Ευάγγελε. Και.

Για αυτό το τελευταίο ζήτημα θα δημιουργηθούν αρκετές προστριβές μεταξύ των τμημάτων. τα λεκτικά σκάγια πήραν και τον ανίδεο στρατηγό. Ο Ζέρβας πάλι τους διαψεύδει. Στην Αγία Τριάδα ο Θάνος. εξασθενημένους από την πεζοπορία ή απρόθυμους να πάνε μακρύτερα για τις «ρίψεις». Η ατμόσφαιρα ανάμεσα στους άνδρες των δύο οργανώσεων δεν εί­ ναι η καλύτερη δυνατή. Οι εδεσίτες θεωρούν ότι υπερέχουν τοον ελασιτών ως προς τον αρ­ χηγό τους. Οι ελασίτες μέμφονται τους εδεσίτες γιατί κρύβουν τα φισεκλίκια και τον οπλισμό τους κάτω από πολιτικά ρούχα και είναι ξυρισμένοι. ενώ αυτός βασιζόταν στην κινη­ τοποίηση των οργανω μένοι. [.. που γνώριζαν την περιοχή και τους ντόπιους εαμίτες. που οι εδεσίτες θεωρούν ότι επαιτεί από τους χωρικούς. γράφει για τμήμα μόλις 12 ενόπλων στην ουσία πρόκειται για έξι εφτά άνδρες. Δεν τους θεωρούν στρατό αφού σε μια δύσκολη στιγμή. Έ νας στρατηγός στο Βουνό δεν είναι μικρό πράγμα· εντυ­ πωσιάζονται και οι κάτοικοι των χωρίον που περνάνε. Εξετάζουν οι μεν τους δε και κάθε σημείο διά­ φορους του άλλου τον κάνει αυτομάτως υποδεέστερο.. πετώντας τα όπλα. μπορούν να υποδυθούν τους χωρικούς. Η συμφωνημένη 24ωρη απόσταση μεταξύ των δύο τμημάτων για λόγους ασφαλείας και για τη διευκόλυνση του επισιτισμού από τα χω ­ ριά παρουσιάζεται από κάποιους καλοθελητές ως κωλυσιεργία του αρχηγού: «Ο Άρης άρχισε να βραδυπορεί. Πήγαιναν οι εαμίτες στους συγχωριανούς τους να ζητήσουν τρόφιμα για τους αντάρτες και είχαν περάσει οι εδε­ σίτες πληρώνοντας. (Ζαούσης) Μάλλον αγνοούν την προηγηθείσα συμφωνία Άρη . Τους αδικούν όμως γιατί όντως οι περισ­ σότεροι είναι χο^ρικοί που κατόρθωσε να επιστρατεύσει ο στρατηγός μόλις την τελευταία στιγμή· ούτε να ορκιστούν δεν έχουν προλάβει.] Στο τέλος η απόσταση πορείας της ομάδας του ΕΛΑΣ από την άλλη του ΕΔΕΣ και του Γού­ ντχαουζ έφτασε τις 24 ώρες!». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 129 αλχημείες θέλουν και τον Ζέρβα να αφήνει οπισθοφυλακή· κατά τον Μάγερς 100 άνδρες· κατά τον Γούντχαουζ 60 και κ α τ’ άλλους ακόμη πιο απίθανους αριθμούς. ο Άγγλος ταγματάρχης είναι εμφανέστατα με το μέρος τους και ο ΕΔΕΣ διαθέτει χρήματα για να αγοράζει τις προμήθειες που του χρειάζο­ νται.ΑΡΗΣ. . οξύθυμος όπως ήταν. θα τσακο^θεί με την εδεσίτικη επιμελητεία που πρόσφερε χρήματα. Αρπάχτηκε ο Θάνος με τους επιμελητές του Ζέρ­ βα και. Επιπλέον. που συμπορεύεται με τον ΕΔΕΣ. σε αντίθεση με τον ΕΛΑΣ.Ζέρβα· αγνοούν επίσης ότι ο Άρης δεν έχει λόγο να «καθυστερεί» αφού με το τμήμα του στρατηγού έστειλε τον Θάνο με 45 άνδρες.

ακόμη και τα παιδιά εγνώριζαν τι σχεδιάζαμε να κάμουμε. Στην Κολοκυθιά. είπε: -Ή ρ θ α μ ε να σας ελευθεριάσουμε. παλιάνθρωπε. [. δεύτερος ο Άρης να τον κρατάει. Ο Άρης δεν το άφησε να περάσει ασχολίαστο* δευτερολόγησε αμέ­ σως διευκρινίζοντας: . Ούτε για τώρα ού­ τε για το μέλλον μετά την απελευθέρωση. Είναι μία ακόμη προσπάθεια του στρατηγού να εμφανιστεί ο ΕΛΑΣ σαν στίφη αιμοδιψών δολοφονούν* οι εκατέρωθεν αγριότητες του Εμφυλίου διευκολύνουν την κηλίδωση και της Αντίστασης. Στο Κυριακοχώρι η αντίθεση μεταξύ των δύο οργανώσεων δείχνει το πραγματικό της πρόσωπο. Ο στρατηγός το διευκρινίζει: «Αρκεί να αναφέρω ένα γεγονός διά να αντιληφθεί ο καθείς όλον το μεγαλείον των Ρουμελιωτών. τον Μπράλον. Δεχόμαστε τη βοήθεια το^ν Συμμάχων στον κοινό αγώνα και τους βοηθάμε κι εμείς. Ωστόσο ούτε ένας ευρέθηκε ο οποίος από επιπολαιότητα έστω να μιλήσει διά την π α ­ . Στο Μαυρολιθάρι δημιουργείται ένα πραγματικό επεισόδιο με τον Ζέρβα όταν κάποιος χωρικός δεν δέχτηκε να φιλοξενήσει αντάρτες στο σπίτι του* ο στρατηγός τράβηξε το μαχαίρι του και του χύθηκε φωνάζοντας: . Δεν σέβεσαι ούτε ιερό ούτε όσιο. την Γραβιάν.. να επέμβει ο ίδιος για την κανονική εκτέλεσή του με τυφεκισμό γιατί όρμησαν πάνω του με μαχαίρια οι ελασέτες. ΓΓ αυτό πήραμε τα όπλα και μας βλέπετε εδώ. εξηγώντας την παρουσία των Άγγλων στη χώρα. που σταθμεύουν. τέταρτος ο Γούντχαουζ και πίσω πιασμέ­ νοι στον χορό αντάρτες και χωρικοί* τραβήχτηκε και μια αναμνηστική φωτογραφία του χορού.Οι Έλληνες θα ελευθερωθούμε μόνοι μας. Χωρικοί ανεβοκατέβαιναν καθη­ μερινώς εις την Λαμίαν. γράφει ο Ζέρβας. ένας προδότης. καταδικάζεται σε θάνατο και χρειάστηκε. αλλά δεν αναλαμβάνουμε κα­ μιά υποχρέωση απέναντι σε κο:νέναν από αυτούς. τσίπουρο και κρασί.130 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Στο Γαρδίκι ο κόσμος περίμενε τους αντάρτες στην πλατεία για να τους περιποιηθεί με μεζέδες. τρίτος ο Περικλής.. Ο κανιβαλισμός που περιγράφει δεν συνέβη ποτέ και το επιβεβαιώνουν οι παρόντες εδεσίτες και ρητά ο Πυρομάγλου. Μέχρι όργανα έφε­ ραν και στήθηκε χορός· μπροστά ο Ζέρβας.] Εις όλα τα χωριό: της περιοχής.Θα σε ξεκοιλιάσω. ο Ζέρ­ βας και μετά ο Γούντχαουζ. που διασώθηκε. Στους κατοίκους μίλησαν ο Άρης. ο Καλαμπούρας. παρά τη μυ­ στικότητα που προσπαθήσαμε να κρατήσωμε. και ο Θάνος του έκοψε τη μύτη με τα δόντια. ο οποίος. Αυτό το μεμονωμένο συμβάν δεν είναι καθόλου χαρακτηριστικό της ανταπόκρισης των ορεσίβιων.

αλλά και η μόνη που θα μπορούσε να βγάλει τους απλούς εκείνους ανθρώπους από τον λήθαργο που τους είχε βυθίσει η φασιστική κατοχή και να βοηθήσει αποτελεσματικά στο δυνάμωμα της ενεργητικής αντίστασης εναντίον του εχθρού».Πελοπίδα. Ο συνταγματάρχης Μάγερς. Ήδη έχουν ενσωματωθεί στο κυρίως τμήμα του αρχηγού οι Καραλιβαναίοι και το τμήμα υπό τους Νικηφόρο . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 131 ρουσία μας. Στην Καστριώτισσα έχει συλληφθεί ο Ν. και αιματηρή. οι ήρωες του Γοργοποτάμου». Μ νήματα 0 Άρης δεν ανέβηκε στη σπηλιά της Στρώμης για να συναντήσει τον Μάγερς όπως έκανε ο Ζέρβας* έμεινε με το τμήμα του και τους περίμενε να κατέβουν στο Μαυρολιθάρι. Οι αρχηγοί συστήνονται μεταξύ τους: Μάγερς . Ό. θεατρική πράξη. Θα μάθουμε να τρέχει το μέλι από τα μουστάκια μας και να μην το γλείφουμε γιατί θα ’ναι ξένο. δεν την επικρίνει* «ήταν μια σκληρή πειθαρχία. Οι χωρικοί της Ρούμε­ λης: αυτοί είναι. τραβώντας το πιστόλι του. 0 πυροβολισμός που γκρεμίζει τον Μασαβέτα είναι ένα μήνυμα με παραλήπτες τους χωρικούς και τους αντάρτες.τι θα πάθει αυτός τώρα θα το παθαίνουν όσοι απλώνουν χέρι σε ξένα πράγματα. Σε αυτές τις αντιθέσεις. που πληροφορήθηκε τη δημόσια εκτέλεση. όπου ήρθαν στις 20 Νοεμ­ βρίου.Ζέρβας (γράφει ο πρώτος): «Εκείνο το απόγευμα. 19 No- . τους ανταγωνισμούς και τις προσπάθειες δημιουργίας εντυπώσεων ότι κάτι άλλαξε με την παρουσία του στρα­ τηγού και των Βρετανών αξιωματικών στο Βουνό δίνει σε λίγες ημέ­ ρες οριστικό τέλος ο Αρης με μια νέα. απευθύνεται στους συγκεντρωμένους χωρικούς και αντάρτες: Ακούστε όλοι. αλλά και τον Ζέρβα και τους Βρετανούς για το ποιος άρχει στα βουνά και ποιος α π ο φ α ­ σίζει. που συνο­ δέυσαν τους αλεξιπτωτιστές στην Γκι<ύνο:. προπαντός. μέγας ζωοκλέ­ φτης και αμετανόητος ληστής π α ρ ά τις προσπάθειες για συνετισμό του. Είναι γνωστό και από τον Γούντχαουζ το περιστατικό της για γιά ς που έστειλε εσπευσμένα τα δύο ανήλικα εγγόνια της να «μάσουν» τα πρόβατα από την πλα γιά γιατί την επόμενη νύχτα οι αντάρτες θα «ρίξ'νι του γ ιφ ύ ρ ’».ΑΡΗΣ. να καταδώσει το μεγάλο μυστικό. 0 Άρης διατάζει να τον στήσουν στον τοίχο του σχολείου και. Μασαβέτας.

Η δ ύ ­ ναμη που θα διαθέσει ο ΕΑΑΣ είναι 150. το οποίο έχει καταστρώσει ο Μάγερς. που ως ανα­ ντικατάστατοι δεν θεωρήθηκε φρόνιμο να διακινδυνεύσουν. μεταφέρονται τα υλικά με ζώα όσο γίνεται πιο κοντά στον στόχο· εκπαιδεύονται βιαστικά οι αντάρτες. Ό.132 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ εμβρίου. θα μετακινηθούν στην Καστριώτισσα· στις 23 του μήνα θα πλη­ σιάσουν περισσότερο στη γέφυρα. ο οποίος τον εχαιρέτησε με πολλή εγκαρδιότητα. συνοδευόμενος από μια μικρή σωματοφυλακή. 0 Άρης όμως έμεινε σοβαρός και αγέλαστος. γίνονται νέες αναγνωρίσεις της τοποθεσίας. Αχρόπολις. Ό μως το τόλμημα είναι μεγάλο. Με φίλησε θερμά κι από τα δυο μου μά­ γουλα. μελετάται και βελτιώνεται συνεχούς. σχεδόν σκυθρο^πός. στις 21 Νοεμ­ βρίου.2 Στο Μαυρολιθάρι ο Ζέρβας βρίσκει χρόνο να ασχοληθεί με τους εσπευσμένα στρατολογηθέντες άνδρες του· «εις τας είκοσι Νοεμβρίου εις το Μαυρολιθάρι παρουσία του Μάγερς και των συντρόφων του. Στο διάστημα που ο Μάγερς περίμενε στη σπηλιά. Δεν είπε ούτε έναν θερ­ μό λόγο εις τον Άγγλον συνταγματάρχην». Μάγερς .1949. βρίσκονται στη θέση Πλακωτό. . που τώρα είχαν γένια.12.π. 50 άνδρες.3 Αυτή είναι η δύναμη του ΕΔΕΣ.Άρης (γράφει ο Ζέρβας): «Τον παρουσίασα εις τονΈ ντι. πρώ τα από μια μεικτή ομάδα στελεχών του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ και στη συνέχεια από τους δύο αρχηγούς· το αρχικό σχέδιο της επιχείρησης. σταθμεύοντας στην τοποθεσία Πριό­ νι του Χονδρογιάννη. και με αυτή θα συμμετάσχει στην επιχείρηση π α ρ ά τα όσα διαφορετικά γράφονται. Η συνολική δύναμή μου ανήρχετο τώρα εις 50 άνδρας ακριβούς». 30. Είναι η πρώτη φορά που οι αντάρτες-χωρικοί θα επιχειρήσουν νυ­ χτερινή προσβολή οχυρο^μένης τοποθεσίας με αντικειμενικό σκοπό την κατάληψη και τη διατήρησή της γ ια περίπου τέσσερις ώρες· τόσο χρό­ νο υπολογίζουν οι σαμποτέρ ότι χρειάζονται για την ανατίναξη. το βράδυ της επίθεσης. και στις 25 Νοεμβρίου. ώρκισα επισήμως τους αντάρτες μου εις τον ΕΔΕΣ. Του ανταπέδωσα άφοβα τα φιλιά του». εξέτασε τις τρεις γέφυρες-στόχους και αποφάσισε να ανατινάξουν τη γέφ υρα του Γοργοπόταμου. Πρό­ κειται για επιχείρηση η οποία στους σύγχρονους στρατούς απαιτού2. με επισκέφθηκε στη σπηλιά μας. που με μι­ κρά διαλείμματα χιονίζει διαρκώς. ο Ζέρβας. Σε αυτές τις πέντε ημέρες. 3. Την επομένη της συνάντησης των αρχηγοόν. Η τελετή έγινε εις ένα από τα καφενεία του χωριού. Από τη Βρετανική Αποστο­ λή θα συμμετάσχουν όλοι πλην των τριών ασυρματιστών.

] Όταν ο Μάγερς και εγοί> τον ενημερώσαμε.. εξοπλισμένοι». Οι άντρες του Ζέρβα. σε αυτό το 7τρώτο δ ιά ­ στημα του αγώνα. δεν θα υπήρχαν π ια αντάρτες: θα σκόρπιζαν στους τέσσερις ανέμους».7. αν η πρώτη επίθεση αποτύχαινε. Υπήρχε άφθονος ενθουσιασμός.. αν αποτυχαίναμε στην πρώτη απόπειρα. αλλά φονικές σφαίρες. αλλά δεν εντυπώσιασε τον Άρη. οι δια τα γές μας ήταν να προσπαθήσουμε πάλι την επομένη νύκτα γιατί ο εχθρός ποτέ δεν θα περίμενε αντάρτες να είναι τόσο ορμητικοί και έτσι θα είχαμε το πλεονέκτημα του αιφνιδιασμού. 0 συνεκτικός ιστός το:>ν απλών ανταρτών. και έφταναν μέχρι το ελληνικό μάνλιχερ. Ακρόπολίς. πολλοί βάδιζαν κυριολεκτικά ξυπόλυτοι. που ανήκαν στον ΕΔΕΣ. τα απερίγραπτα ρούχα τους ήταν στο μεγαλύτερο μέρος τους κουρελιασμένα. όπλα ηλικίας εξήντα χρόνων. 5. Οι δικές μας μπότες ήταν μου­ σκεμένες α π ' το χιόνι και τα πόδια μας βρεγμένα και παγωμένα. (Δημητρίου. ήταν λίγο μεγαλύτεροι σε ηλικία (τουλάχιστον δεν ήταν νε­ αρά παιδιά) και ήταν καλύτερα. [. που έριχναν παμπάλαιες. Η σκέψη ήταν χαρακτηριστικά τυ ­ πική του Κεμπλ.π.4 0 λοχαγός των καταδρομών Ντένις Χάμσον μάλλον δεν χάρηκε όταν αντίκρισε τους αντάρτες του ΕΛΑΣ: « 0 οπλισμός τους προκαλούσε κα­ τάπληξη. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩ Ν ΑΤΑΚΤΩΝ νται ειδικές δυνάμεις (κομάντο) με ειδική ψυχοσωματική προετοιμα­ σία και ανάλογο οπλισμό· και πάλι θεωρείται εξαιρετικά δύσκολη.1982. Ό . τίποτα πια δεν θα είναι όπως πριν* ούτε ο αρχηγός στο βάθρο του. πρά γμα ιδιαί­ τερα σκληρό με τον καιρό που έκανε. Ό ταν οι Βρετανοί αξιωματικοί συζητάνε με τον αρχηγό του ΕΛΑΣ τις ανησυχίες τους. του εξηγή­ σαμε πως. αλλά τουλάχιστον είχαμε μπότες. Ο Γούντχαουζ είναι πολύ ανήσυχος: «Παρατηρούσα με αγωνία τους νεαρούς αντάρτες καθώς γρήγορα προχωρούσαν στις δυο μέρες της εκπαιδεύσεώ ς τους. περνούσαν από τα μαρτίνια και τα μάουζερ όλων των τύπων και διαμετρημάτων. είναι το είδωλο του αρχηγού* «οι αντάρτες και οι χωρικοί ένιωθαν αυτόματα μαζί του ότι δεν υπήρχε λόγος να δισ τά­ σουν για τίποτα». 4. Έ νας δυο είχαν από τα δικά μας Λι-Ένφιλντ. αλλά λίγη εμ π ει­ ρία γ ια να βασιστεί κανείς σε αυτήν».5 0 ρεαλισμός του Άρη αγγίζει το κόκαλο. εκείνος τους προσγειώνει στην πραγματικότητα* όπο^ς γράφει ο Γούντχαουζ: « 0 ρεαλισμός του Άρη ήταν εξαιρετικά πολύτιμος.ΑΡΗΣ. Αντάρτης) Αν όμως τους οδηγήσει σε αποτυχία ή σε μια ήττα με πολλούς νεκρούς. . 17. Τα τουφέκια τους άρχιζαν από γκράδες. Άξεστα απάντησε πως. αν όχι πο?νύ καλύτερα.

και ο Θύμιος Μ πάφας τον σταματάει: . ο Θεός να με βγάλει ψεύτη. Ιταλικά είναι τα μνήματα.134 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Το ρίγος για το επικείμενο εγχείρημα έχει διαπεράσει τους πάντες· ο έμπειρος και φλεγματικός συνταγματάρχης Μάγερς.Στρατηγέ μου. αδερφέ μου Άρη. Ο Μ πάφας κούνησε σκεπτικός την κεφάλα του. λίγες ώρες πριν ξεκινήσουν για τη γέφυρα.Λοιπόν. και η επαναλαμβανόμενη διαβεβαίωση ότι «εμείς δεν θα χωρίσουμε ποτέ». Έ λα και μας έκοψε τη χολή ο Θύμιος. . . «Α δερφέ μου Άρη» ήταν η μόνιμη προσφώνηση του στρατηγού προς τον αρχηγό. Τα λυτρωτικά γέλια των ανταρτών διαλύουν τη φορτισμένη ατμό­ σφαιρα. α π α ν τά ­ ει μελαγχολικά ο συνταγματάρχης. .Αν αποτύχουμε. Νύχτα έπεσε και δε διάβασε καλά. ρωτάει τον Ζέρβα τι δώρο θέλει αν πετύχει η καταδρομή.Τι λες? βρε παιδί μου Θύμιο! Και βγαίνουν αληθινά αυτά. κοροΐδεψε. η πλάτη δεν είναι καλή. λίγα άσπρα λουλούδια στον τάφο μου.Δε λαθεύει ο Θύμιος.Μην ακούς. . ανάσανε ο στρατηγός. ο Ζέρβας κάθεται κοντά σε μια φωτιά με αντάρτες και των δύο οργα­ νώσεων. Η παραδοσια­ κή δεισιδαιμονία των ανθρώπων της υπαίθρου φούντωσε· κανείς δεν μιλούσε περιμένοντας τον χρησμό. Κ άποια στιγμή πάει να πετάξει ένα κόκαλο από το πρόχει­ ρο δείπνο του. στρατηγέ μου. λέει πένθιμα ο Μ πάφας παραλύοντας όσους τον ακούνε. . Κ ατά το σούρουπο.Έλα. στρατηγέ μου. ρώτησε ανυπόμονα ο στρατηγός.Μη. είναι πλάτη. ..Να τηλεγραφήσετε στον Αλεξάντερ να μας στείλει δυο κάσες ου­ ίσκι. συναγωνιστή στρατηγέ. . Κάτι κλαριά σπάσανε πίσω τους και ακούστηκε ειρωνική η φωνή του Άρη: . Δώ’ μου να τη διαβάσω. Θύμιο παιδί μου. πολ­ λά μνήματα δείχνει η πλάτη!. τον Θύμιο. εξορκίζοντας την προσο^πική του αγωνία. . λέει ο στρατηγός και ρωτάει με τη σειρά του τον Μάγερς τι δώ ­ ρο θέλει εκείνος. Θα το δεις! Μνήματα. 0 Μ πάφας πήρε το κόκαλο και το εξέταζε με εμβρίθεια στην ανα­ λαμπή της φωτιάς· αδημονία κυρίευσε τους γύρω του... ιταλικά.

τι αφορά την ανατίναξη.ΑΡΗΣ. που υπαγόρευσε ο ίδιος στον υπασπιστή του Κωστούλα λίγες ο5ρες πριν επιτεθούν. Νικηταρά. εφοδιασμένη με μπιτόνια βενζίνης. Γενική εφεδρεία στη διάθεση της διοίκησης ορίζει 30 άνδρες του ΕΛΑΣ με αρχηγό τον Νικηφόρο. επικοίνα)νούντα ορύγματα και δύο πολυβολεία από μπετόν αρμέ) στέλνει 60 αντάρτες του ΕΛΑΣ με αρχηγό τον Κωστούλα.χ. και επ ιτόπια αναγνώριση του στόχου. Στο βόρειο βάθρο της γέφυρας. αλλά χωρίς συρματοπλέγματα ή άλλη οχύρωση. Δηλαδή τέσσερις ομάδες των 15 ανδρών με επικεφαλής τούς Κεραυνό. Σε ό. την υπονόμευση και την ανατίναξη της γέφυρας. και εν συνε­ χεία να κόψει τον δρόμο υποχώρησης των Ιταλών. π. με φρουρά 80 Ιταλών και πλήρη οχύρωση (ανεπτυγμένα συρματοπλέγματα. φαίνεται σωστό και ούτε είχε άλλος τις γνώσεις να το κρίνει ή να παρέμβει* έχει εκπονηθεί από έναν συ­ νταγματάρχη του Μηχανικού ειδικευμένο στις καταστροφές. Γκέκα. κρυμμένο πολυβολείο. περίπου 40 αντάρτες του ΕΔΕΣ με επικεφαλής τον μό­ νιμο ανθυπολοχαγό Σωτήρη Παπαχρήστου. θα αποκλείσουν την αποστολή ιταλικών ενισχύσεων με τρένο. Το σχέδιο για την επίθεση και για την εξουδετέρωση της ιταλικής άμυνας έχει υποστεί αναπροσαρμογές από τους Άρη και Ζέρβα· αλλά η τελική του μορφή διατυπώθηκε από τον Άρη στη Διαταγή Επιχείρη­ σης. θα αναλάβει την καταστροφή της ξύλινης οδικής γέφυρας του ποταμού αν εμφανιστούν από εκεί ενισχύσεις των Ιταλών. Στο νότιο βάθρο της γέφυρας. Καραλίβανο. το οποίο έφερε μαζί του. με αρχηγούς η μία τον Διαμαντή και η άλλη τον Ηρα­ κλή. Μια άλλη Ιδμελής ομάδα ελασιτών με αρχηγό τον Χρυσιώτη. ένα χιλιόμετρο π ε ­ ρίπου προς Νότον και ένα χιλιόμετρο προς Βορράν· έτσι. με βάση το κατασκευαστικό σχέδιο της γέφυρας. το πλέον επικίνδυνο. Δύο ομάδες του ΕΛΑΣ με 15 ανδρες η καθεμία και από έναν Βρε­ τανό σαμποτέρ. θα . Τους ελασίτες θα: τους ακολουθήσει έως ένα σημείο ο υπασ πισ τή ς του στρατηγού Μιχάλης Μυριδάκης με εφ τά οχτώ αντάρτες του ΕΔΕΣ για να εξουδετερώσει ενδεχόμενη μη επίσημασμένη αντίσταση του εχθρού. Το κυρίως έργο. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑΚΤΩΝ 135 Ώ ρ α μηδέν Το αρχικό σχέδιο της επιχείρησης το κατέστρωσε ο Μάγερς όσο περίμενε στη σπηλιά της Στρώμης. που φυλάσσεται από 30 Ιταλούς και όπου είναι εγκατεστημένα δύο δίκαννα αντιαεροπορικά ικανά να βάλουν και κατά επίγειων στόχων. θα υπονομεύσουν τη σιδηροδρομική γραμμή.

. . με φρόνηση έμπει­ ρου επαγγελματία. όπου κυριαρχούν η ορμητικότητα και ο ενθουσιασμός. αφήνοντας έτσι το περιθώριο μιας ώρας».Ό πω ς θες. «τα παιδιά είναι σκιαγμένα». Γενικός αρχηγός της επιχείρησης ορίστηκε ο στρατηγός. Ο Άρης ξαφνιάστηκε: . Την πρώτη διαμαρτυρήθηκε γιατί τον ανέφερε ως συνταγματάρχη. τον συγχαίρει ο στρατηγός. συμφωνούν και οι Μάγερς .Να το πιστέψω. ο Ζέρβας τον διέ­ κοψε δύο φορές.136 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ το αναλάβουν οι Βρετανοί σαμποτέρ επιχουρούμενοι από λίγους εκ­ παιδευμένους άνδρες του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ. Κατά την υπαγόρευση της διαταγής από τον Άρη. προκαλώντας τη γενική θυμηδία. απάντησε ξερά ο Άρης και συνέχισε χωρίς να το αλλάξει. Ώ ρα μηδέν (έναρξης): 23.Πολύ καλό!. Μόνο ο Νικηφόρος έδειξε δυσαρεστημένος και μετά παραπονέθηκε ιδιαιτέρως στον αρχηγό: . .Μόνο ένα τέταρτο!. Εκτός κι αν έχεις τόση εμπι­ στοσύνη στο τμήμα του στρατηγού. ο αρχηγός έδωσε εντολή στον Κωστούλα να τους τη διαβάσει. υπολογίζει και προβλέπει μεθοδικά.Γούντχαουζ. μειοψηφώντας απέναντι σ’ εμένα και στον Άρη. «αλλά. είπε εκείνος πονηρά. που ήθελε ώρα έναρξης 22. Κανείς δεν είχε να προσθέσει ή να αλ­ λάξει κάτι παρά τις εκ των υστέρων διεκδικήσεις της πατρότητας του σχεδίου. να ρίξει όλες του τις δυνάμεις εναντίον των εχθρικών στόχων στον υπέρ πάντων αγώνα. Όμως ο Άρης ξέρει να ανά­ .00. και ο Άρης το διόρ­ θωσε σε στρατηγό* τη δεύτερη. . Σε αυτό το σημείο υπήρξε μια μικρή διαφωνία με τον Ζέρβα. . απόρησε ο στρατηγός.Κρίμα που είσαι και αξιωματικός. όταν ο Άρης έδωσε προθεσμία εξουδετέρωσης των φρουρών 15 λεπτά. όπως λέει ο Μάγερς. δέχτηκε στις 11. Δεν το ξέρεις πως οι μάχες κερδίζονται με τις εφεδρείες.00. Όταν η διαταγή ολοκληρώθηκε. -Ή σ ο υ ν έξοχος! Μπράβο!.Δεν υπήρχε τίποτα καλύτερο να μου αναθέσεις. Είναι σχεδόν εξωπραγματική η οργάνωση της σκέψης και η ψυ­ χραιμία αυτού του ανθρώπου* αντί για το σύνηθες σε τέτοιες επιδρο­ μές ατάκτων.. ο αρ­ χηγός δεν κρύβει τη δυσκολία της επιχείρησης και ας του έχει ψιθυρί­ σει ο Θάνος..Μετά το τέταρτο αρχίζουμε να χάνουμε. Από τα τμήματα του ΕΛΑΣ που είναι έτοιμα να ξεκινήσουν.

Αντάρτης) Τελειώνοντας.Όποιος θέλει.ΑΡΗΣ. Τον άκουγες κι αισθανό­ σουν να σε πλημμυρίζει άνεση κι ευγνωμοσύνη. κατευθυνόμενες προς τις δικές τους θέσεις. Κι αν ακόμα είναι να ζήσουνε μετά μόνο πέντε άντρες. Τι λέτε. Ελάχιστα λεπτά. Κανένας δεν κουνήθηκε και εκείνος άρχισε ως συνήθως τα καλα­ μπούρια· πολύ είχε κρατηθεί σοβαρός. . πέντε ή έξι. του απαντάνε. Οι άλλες ομάδες τον ακολουθούν για λίγο και μία μία αποκόπτονται. Μια κραυγή από δεκάδες στόματα του απάντησε. πρέπει να αναγνωρίσουμε πως κανένα δεν είναι τόσο ισχυρό και τόσο σταθερό όσο η φιλοδοξία της τιμής και της δόξας».Συναγωνιστές! Έγινε ησυχία. που θ' ανηφορίζουμε ξανά αυτή την πλαγιά. (Clausewitz) . Στον Σταθμό Διοίκησης όλων τα μάτια είναι καρφωμένα στα ρολόγια. . τους ξεκαθαρίζει ο αρχηγός. Ανέλυε την αποστολή της κά­ θε ομάδας κάνοντας εύθυμα σχόλια. τελειοομένη τη δουλειά. Μου δίνετε το λόγο σας. . μπορεί να βγει από τη γραμμή άφοβα.Θα την κάνουμε. Η ανατίναξη όμως είναι για το συμφέρον και του συμμα­ χικού αγώνα και του ελληνικού. ένα χι­ λιόμετρο μπροστά από το νότιο βάθρο της γέφυρας. Προ^τος ξεκινάει ο Διαμαντής με την ομάδα του· έχει να διανύσει τη μεγαλύτερη απόσταση για να είναι στις 11 στη θέση του. Οι οδηγίες του. φώναξε: .Μπορεί να έχουμε θυσίες. (Δημητρίου. Και λίγο αργότερα οι αντάρτες φιλιούνται και αποχαιρετιούνται πριν ακολουθήσουν στο σκοτάδι τους ντόπιους οδηγούς τους. να ’χουμε όλοι το κεφάλι ψηλά. μετά τις 11 αντιβουίζει ο τόπος από τα πρώτα πυρά τοον ανταρτο^ν και τα απαντητικά των Ιταλοον. Μετά . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 137 βει στον καθένα προσωπικά τη φλόγα· « α π ' όλα τα μεγάλα συναι­ σθήματα που γεμίζουν την καρδιά του ανθρο^που στη ζωηρή προσπά­ θεια της μάχης.Θέλω το πρωί. επιμένει ο Άρης. «Τι περίεργο μ* αυτόν τον άν­ θρωπο. σαν να έκοβαν ένα ένα όλα τα εμπόδια και τη θεωρούσες έτοιμη. Τον αποδεσμεύω από τον όρκο του. και θυσίες μεγάλες. πού τις βρίσκει και σου τις ξυπνάει μέσα σου τόσες πηγές δύναμης και ετοιμότητας». η επιχείρηση πρέπει να γίνει.

Και σε λίγο το επιβεβαιώνει ο λαχανιασμένος Θάνος. που. φωνάζει. ταμπουρωμένος στη θέ­ ση του. Η ανταλλαγή πυρών διαρκεί πάνοό από 30 λεπτά και. (Myers) Ο Άρης αναλαμβάνει πρωτοβουλία* «όλες οι καταστροφές και οι απώλειες μπορούν να επανορθωθούν χάρη σε ξεκούραστες εφεδρείες». Ο παλαβός θα τα καταφέρει. (Clausewitz) . εκτινάσσεται η φωτοβολίδα-σινιάλο ότι το δυσκολότερο επετεύχθη. που δεν ήταν συνηθισμένοι σε τέτοιας μορφής επ ι­ χείρηση. που επιτίθεται ο Κωστούλας. τραβάτε τον κατήφορο και κάντε τη δουλειά σας. Το βό­ ρειο βάθρο σε λίγο θα πέσει στα χέρια τους και αμέσως μετά ο Νικη­ φόρος θα στρέψει το τμήμα του εναντίον των ιταλικών ενισχύσεων που έρχονται με τρένο από το Αειανοκλάδι. συνεχίζει να μάχεται.Μη δίνετε σημασία στις ντουφεκιές. εκτέλεση επιτόπου. «Οι αντάρτες.Μην ανησυχείς. εί­ ναι πέρα από κάθε αμφισβήτηση· όμως οι επιστρατευθέντες από τον ΕΔΕΣ χωρικοί τρόμαξαν με τα πρώ τα ιταλικά πυρά και οπισθοχώρη­ σα ν· εκτός του π α π α -Σ π ύ ρ ο υ Ζαφείρη. λέει στα συνεργεία των σαμποτέρ να κατέβουν στη χα ­ ράδρα: .Νικηφόρε. Όποιος κάνει πίσω. βέβαιος για την κατάληψη και του νότιου βάθρου. Περικλή. Η προσω πι­ κή του γενναιότητα. Στον Σταθμό Διοί­ κησης φτάνει ασθμ αίνων ο διοικητής του τμήματος ανθυπολοχαγός Παπαχρήστου να αναφέρει στον στρατηγό την αποτυχία. όσο και του ανθυπολοχαγού Πετροπουλάκη. που τους είχε ακολουθήσει και επέστρεψε στον Σταθμό Διοίκησης. Δεν χρειάζεται να τους το ξαναπεί. Πελοπίδα!. από το νότιο βάθρο. δεν μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν το έντονο πυρ και αναγκά­ στηκαν να υποχωρήσουν σε ένα άλλο σημείο κάλυψης». Ο Άρης στον Σταθμό Διοίκησης. όταν σιγά σιγά αραιώνουν και σταματάνε.. του λέ­ ει δείχνοντας τον ασυγκράτητο Νικηφόρο. θάνο. αλλιώς μη γυρίσετε. Πάρτε την εφ ε­ δρεία και σε είκοσι λεπτά να έχετε τελειώσει με το γεφύρι. καμιά φωτοβο­ λίδα δεν αναγγέλλει την κατάληψη του φυλακίου. Φύγετε! Καθησυχάζει και τον φαρμακωμένο Ζέρβα: . Με την ελασίτικη εφεδρεία ξαναρίχνονται στη μάχη οι δύο εδεσίτες ανθυπολοχαγοί Παπαχρήστου και Πετροπουλάκης και μερικοί από τους οπισθοχο^ρήσαντες εδεσίτες· μαζί τους και ο Πυρομάγλου. στρατηγέ.. Μην περιμένετε τη φωτοβολίδα.138 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ από ένα τέταρτο περίπου. Στο βόρειο βάθρο η αντάρτικη επίθεση εκδηλώθηκε με ένα δυο λε­ π τά καθυστέρηση· η αποτυχία αιφνιδιασμού είναι σημαντικότατο στοι­ χείο υπέρ των αμυνόμενων. .

που ξενύχταγε με τα μάτια καρφωμένα στο ρολόι του. αλλά όρθιος. Εκτός της ερμηνεύσιμης ως έναν βαθμό αντιπαλότητας των πολε­ μιστών των δύο οργανώσεων. επικήρυξαν «αντί 100 εκατομμυρίων δραχμών τον αρχιλήσταρχο πρώην στρατηγό του διαλυθέντος Ελληνι­ κού Στρατού Ναπολέοντα Ζέρβα». που όρμησε μέσα στο ιτα­ λικό φυλάκιο και του έσπασαν με μια κοντακιά τα δόντια. που συνοψίζεται στους απλοϊκούς αφορισμούς: όλοι ανεξαιρέτως οι εδεσίτες δείλιασαν και δεν πολέμησαν . ακούστηκε τίποτα. κολλάνε τις μαγνητικές χελώνες στη βάση της γέφυρας ατάραχοι και ανεπηρέαστοι. Ούτε για τον Θεοχάρη και τον Φυσέκη. (Μαθιόπουλος. Τις άκουσε όλη η Λαμία και ο ειδοποιημένος Γιαταγάνας. Για τον ασυγκράτητο Καραλίβανο. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 139 «Αψηφώντας και αυτήν ακόμη την έκβαση της μάχης που εξελίσ­ σεται στο σημείο αυτό. Τις άκουσαν στο Κ άι­ ρο. Ούτε για τον χεροδύναμο Νικηταρά. με πρώτο και καλύτερο από όλους τον Έντι». να αναφέρει μονάχα τον Ζέρβα».ΑΡΗΣ. Οι δύο εκρήξεις που γκρέμισαν τη γέφυρα του Γοργοπόταμου ακούστηκαν πολύ μακριά. και ο ραδιοφωνικός σταθμός του Λονδίνου εκθείαζε τους Βρετα­ νούς σαμποτέρ και τις «δυνάμεις Ελλήνων ανταρτών υπό τον στρα­ τηγόν Ζέρβα». δεν ακούστηκε τίποτα. «το BBC είχε εντολές. Τις άκουσαν οι κατακτητές στην Αθήνα και. ενημερω­ μένοι από τις ειδήσεις του BBC. αλλά δεν άφησε κανέναν ζωντανό. Ό πω ς παραδέχτηκε αργότερα ο Γούντχαουζ. δείχνοντας -π ρ έ π ε ι να το π ο ύ­ μ ε . που δεν περίμενε τις βρετανικές ψαλίδες. Ούτε για τον Κεραυνό. και από την ελληνική κυβέρνηση. Αντίσταση) Μνημείο Έ ν α σύγχρονο μνημείο κακοήθειας και μισαλλοδοξίας θα αποτελούσε ασφαλώς η συγκέντρωση όσων γράφτηκαν ή ειπώθηκαν δημό­ σια όλα αυτά τα χρόνια για τον Γοργοπόταμο. διηγείται ο Κωστούλας για τους Βρετανούς κομάντο. που μπήκε στο αγριεμένο π ο ­ τάμι βαλλόμενος κατευθείαν από ένα ιταλικό πολυβόλο. χρησιμοποιώντας σαν μοχλό το τουφέκι του. που περάσανε τρέχοντας σαν ακροβάτες πάνω στις βρεγμένες ράγες της γέφυρας με το βάρα­ θρο να χαίνει αποκάτο^ και τους Ιταλούς να γαζώνουν τρελαμένοι τους δαίμονες που χύνονταν άτρωτοι καταπάνω τους. κόντεψε να ξεπατοόσει τα συρματοπλέγματα των Ιταλοόν για να εισχωρήσουν.πραγματικό ηρωισμό.

Με τους περισσότερους ελασίτες στη φυλακή ή πρόσφυγες στις Ανατολικές Χώρες ή φιμωμένους από την κομματική ηγεσία. Στην υψηλή αποτίμηση της επιχείρησης συμ­ φωνούν και οι Γερμανοί ιστορικοί. οι απόντες από τον εθνικό αγώνα. παρουσιάζονται να έχουν λόγο και κάποιοι άλλοι ως τιμητές αυτών που πραγματικά ρι­ σκάρισαν τη ζωή τους.μάλιστα ο Μπόρκεναου αναγο­ ρεύει τον Γοργοπόταμο τη «σημαντικότερη αντάρτικη επιχείρηση σε ολόκληρη την Ευροί>πη και σε ολόκληρο τον κόσμο».6 6. αν μη τι άλλο. Σημαντικό ρόλο στη διάσο3ση της ιστορικής μνήμης έπαιξε η δίκαιη μετακατοχική προσπάθεια υπενθύμισης του γεγονότος από τον στρα­ τηγό Ζέρβα και τα στελέχη του ΕΔΕΣ. από τους δύο ο Άρης ήταν κατά πολύ πιο ψύχραιμος». Οι αγγλικές μαρτυρίες κρατάνε κάποιο μέτρο. Το σχήμα που εμφάνισαν ήταν. προσπάθησαν να μονοπωλήσουν τη δόξα συκοφαντώντας τους συμπολεμιστές τους εκείνης της νύχτας. Δυστυχώς δεν περιορίστηκαν στον ρόλο που διαδραμάτισαν εκείνη τη νύχτα. Την ίδια ακριβώς σιωπή επ έ­ βαλλε και η άλλη πλευρά.140 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ στον Γοργοπόταμο και όλοι οι ελασίτες δεν ήθελαν να πολεμήσουν και προσπαθούσαν να ματαιώσουν την ανατίναξη. «Ο Γοργοπόταμος χωρίς τον Ζέρβα δεν θα γινόταν και χωρίς τον Άρη δεν θα πετύχαινε». . που με­ τά την απελευθέρωση επανέκαμψαν και ανέλαβαν την ηγεσία της χώ­ ρας. Όμως η αναφορά του Γοργοπόταμου στα Απομνημονεύματα του Τσόρτσιλ και η πανευρωπαϊκή φήμη του κατόρθωσε να το διασώσει ο^ς μία από τις δύο σημαντικότερες αντιστασιακές ενέργειες κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Για περισσότερο από 20 χρόνια η καθοδήγηση του ΚΚΕ προσπα­ θούσε να σβήσει ή να υποβαθμίσει την επιχείρηση «Γοργοπόταμος» εξαιτίας του μίσους για τον Βελουχιώτη. (Woodhouse) Όσα δεν αναφέρει στο ευρείας κατανάλωσης βιβλίο του ο συνταγ­ ματάρχης Μάγερς υπάρχουν στο παράρτημα της αδημοσίευτης έκθε­ σής του “Report on SOE Activities in Greece and the Islands of the Aegean Sea”: «Ο Μάγερς δηλώνει σαφέστατα ότι ο ΕΛΑΣ πολέμησε πολύ καλύτερα από τους άνδρες του Ζέρβα και ότι η πειθαρχία του ήταν μεγαλύτερη» και αξιολογεί διαφορετικά από ό. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». μαζί με το σαμποτάζ στο εργοστάσιο βαρέος ύδατος στη Νορβηγία. εντελώς παράλογο. έστω με κάποια ανα­ μενόμενη διόγκωση. Smith. Ο.τι στο βιβλίο του τους Άρη και Ζέρβα* «κατά τη διάρκεια της επιχείρησης. οι 47 εδεσίτες και όχι οι 150 ελασίτες έκαναν το κατόρθωμα.

7 Τα τελευταία χρόνια ορισμένοι σπουδαρχίδες προσπαθούν να μει­ ώσουν τη συμβολή του σαμποτάζ στον συμμαχικό αγώνα· διατείνονται πως έγινε καθυστερημένα. Είχα την ευχαρίστηση να επαναβεβαιώσω δημόσια ότι η συμπεριφορά του στη μάχη του Γορ­ γοπόταμου διατήρησε τα ύψιστα πρότυπα του Ελληνικού Στρατού. Αλλά οι συκοφαντίες δεν σταματάνε και ο Γούντχαουζ αναγκάζε­ ται 40 χρόνια μετά να επαναλάβει: «Ήμουν παρών εκείνη τη νύχτα του Νοεμβρίου του ’42 όταν δόθηκε η διαταγή στον Νικηφόρο να ενισχύσει την επίθεση στο βόρειο άκρο της γέφυρας. Μόνο έτσι δεν συνέβαινε: «Τότε ακριβώς που τα στρατεύμα­ τα του Άξονος με την υποχώρηση και τις απώλειές τους είχαν απόλυ­ 7. . η επίσημη κατάθεση του Μάγερς καταρρίπτει τις άθλιες διαβολές: «Ούτος προσωπικώς ηγήθη της τελικής εφόδου κατά των εχθρικών θέσεων.ΑΡΗΣ. Ακόμη και στη δεκαετία του 1980 ο αλαλιασμένος από τις ποικίλες «μαρτυρίες» Νικηφόρος θα αγωνίζεται με δικαστικούς αγώνες να αποδείξει ότι εκείνη τη νύχτα δεν υπήρξε ρίψασπις. Όμως το 1948. Χωρίς το θάρρος του και χω­ ρίς την αρχηγίαν του η γέφυρα ουδέποτε θα ηδύνατο να καταληφθεί. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 141 Συμπερασματικά η μεγαλύτερη συμβολή του Ζερβά στην επιχείρη­ ση του Γοργοπόταμου είναι η άμεση ανταπόκρισή του στο βρετανικό αίτημα. και συγκεκριμένα η 8η Βρετανική Στρατιά που αντιμετώπιζε τον Ρόμελ. 3. Άκουσα τη διατα­ γή και είδα αυτοπροσώπως την εκτέλεσή της. όταν πλέον οι Βρετανοί. Ανάλογα καταθέτει και ο Γούντχα­ ουζ στον βρετανικό Guardian στις 27 Σεπτεμβρίου 1948: «Ούτος ήτο ο διοικητής του εφεδρικού σώματος το οποίον εξεκίνησεν εις μίαν κρίσιμον στιγμήν να καταλάβει το βόρειον άκρον της γέφυρας. Αχρόπολίς . Το να ισχυρίζεται κανείς το αντίθετο θα σήμαινε ότι ατιμάζει μια μεγάλη εθνική νίκη». Εκτός του Άρη θύμα της εγχώριας κακότητας υπήρξε και ο χαρι­ σματικός Νικηφόρος· δεν μπορούν να του συγχωρήσουν ότι είναι μό­ νιμος αξιωματικός στον ΕΛΑΣ και ότι έγινε θρύλος σε όλη τη χώρα. ότε η επίθεσις πολύ ολίγον έλειψε να αποτύχει. Μοιραία όμως ο πιο πολυάριθμος και κατά τι εμπειρότερος ΕΛΑΣ θα είναι ο πρωταγωνιστής της επιχείρησης. Το έχω πει αυτό και προηγουμένως και δεν θα έπρεπε ποτέ να χρει­ αστεί να το πω και πάλι.11. η σιδηροδρομική γραμμή ουδέποτε θα ηδύνατο να αποκοπεί». αποτέλεσμα της οποίας υπήρξε η κατανίκησις της αντιστάσεως του εχθρού και κατέστη δυνατόν να πραγματοποιη­ θεί η καταστροφή της γέφυρας».1984. που ο Νικηφόρος κρατείται στις φυλακές καταδικα­ σμένος σε θάνατο. δεν το είχαν ανάγκη.

1992. τον μιμήθηκε αμέσους σε ένα άλλο τσουβάλι. διά θα­ λάσσης ή αέρος.1942 ο Γερ­ μανός ναύαρχος Μεσογείου να κάνει την απελπιστική πρόταση κα τα ­ σκευής ενός μικρού σιδηροδρομικού δικτύου που θα περνούσε κυκλι­ κά αποφεύγοντας τις Θερμοπύλες!». από το Παλιόκαστρο Φθιώτιδας). Το Βήμα . ακυρώθηκαν οι διώξεις και απετράπη η παγκόσμια γελοιοποίηση της Ελλάδας. Ευτυχώς.] ώστε στις 17.11..8 Οι Ιταλοί θα εκτελέσουν ως αντίποινα για το σαμποτάζ περισσό­ τερους από 20 Έλληνες· μια ομάδα μπροστά στο κατεστραμμένο βά­ θρο της γέφυρας και τους υπόλοιπους στο Καστέλλι της Γραβιάς. Μάλιστα. σύμφωνα με το ανακοινωθέν τους. Γρηγοριάδης. 29. 8. Έ να ς ανταρτάκος μόλις 16 χρονών. Αντίστασις ) Αυτή η καθοριστική για τις γερμανικές δυνάμεις στη Βόρεια Αφρική διακοπή εφοδιασμού «τό­ σα πολλά προβλήματα είχε προκαλέσει [.12. Πίσω από το δικό του όμως ανακάλυψε κρυμμένο έναν Ιτα­ λό. ο Ατρόμητος (Κώστας Γκέκας. με την προδιαγεγραμμένη μοίρα όλων των αιχμαλώτων. που εξαφανίστηκαν. θερίζοντας όποιον συναντούσε μπροστά του. Συνελήφθη και ένας Ιταλός αιχμάλωτος. τότε κόπηκε η μόνη σιδηροδρομική γραμμή στον βαλ­ κανικό χώρο». βάζει ξαφνικά τις φωνές: Ζάχαρη. Βάδιζε δίπλα του ο μικρός καμαρώνοντας το λάφυρό του και ταυτόχρονα τον μοναδικό αιχμάλωτο. ζάχαρη!. ενώ οι ιταλικές απώλειες εί­ ναι.142 ΔΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τη ανάγκη των εφοδίων που έφθαναν από τον ελληνικό χώρο. Όταν ο Θεοχάρης με τη χαντζάρα στο χέρι όρμησε μέσα στο νότιο ιταλικό φυλάκιο. παιδιά. δεν έλεγε τίποτα. . εκτός των άλλων επεφύλασσε και δικαστικές διώξεις ενα­ ντίον κάποιων ανταρτών για «φθορά κρατικής περιουσίας». (Φ. 0 Ατρόμητος θεο^ρησε καλό να τον συλλάβει για να του μεταφ έ­ ρει το τσουβάλι στην ανηφόρα της επιστροφής. Ε π ιν ίκ ια Θύματα στους αντάρτες δεν υπάρχουν. Το παραλογιζόμενο Ελληνικό Κράτος τους μιμήθηκε μετά την α π ε ­ λευθέρωση καταδιώκοντας ανελέητα τους ήρωες του Γοργοπόταμου.. έκανε σαν παιδί και έπεσε με τα μού­ τρα μέσα σε ένα ανοιχτό τσουβάλι. χάρη σε ορισμένα γενικότερα «μέτρα ειρηνεύσεως». εφτά νεκροί και πέντε βαριά τραυματισμένοι* για τους ωκύποδες.

που ηλε­ κτρίζεται. μετά την απελευθέρωση της χοόρας. . απαντάει στον συνταγματάρχη. Και πρόσθεσε διά ζώσης: .Πες στον συναγωνιστή συνταγματάρχη. Από το Μαυρολιθάρι πρώτος έφυγε ο αρχηγός με το κυρίως τμήμα . προσφέρει στον αρχηγό ένα σακουλάκι με 250 λίρες. Αυτός δίσταζε και ο Μ πάφας ανέλαβε πρόθυμα να τον διδάξει. τον ευχαριστούμε. αλλά εμείς δεν πήραμε τα όπλα για να πάρουμε παράσημα και λίρες. για να μεγαλώσει και η δική μας προσφορά στον συμμαχικό αγώνα. Άρη.Ελπίζω να μη μας τα ζητάτε διπλά και τριπλά αργότερα όπως κάνατε με τα δάνεια. που τους βοήθησε όσο βρίσκονταν απομονωμένοι στη σπηλιά της Στρ<ύμης. Ο Άρης δεν απλώνει το χέρι του να το πάρει. και για την τάξη και την ιστορία να συντάξει μια απόδειξη στον Μάγερς. 0 Άρης δεν δείχνει να συγκινείται για την τιμή· ούτε θέλει να δώ­ σει τα στοιχεία του στον Άγγλο. Ο αρχηγός είχε κατορθώσει να τεντο^σει τα νεύρα ακόμη και των δι­ κών του.ΑΡΗΣ. που εκτελεί χρέη διερμηνέα. Και.Έλα. που σας τα έχουμε ξεπληρώσει έξι φορές κι ακό­ μα τα χρωστάμε. ούτε για σή­ μερα ούτε για αύριο.τι μπορεί. Οι νικητές του Γοργοπόταμου θα συγκεντρωθούν στις 27 Νοεμβρί­ ου στο Μαυρολιθάρι για τους αποχαιρετισμούς. δεν έχουν παρά να μας στείλουν άρβυλα και όπλα. λέει στον Γούντχαουζ. για να αποδείξει τις καλές του προθέσεις.Τι να το κάνω το παράσημο. Έ κπληκτος από την απροκάλυπτη απαρέσκεια. Αν οι σύμμαχοι θέλουν να μας βοηθήσουν. Ο Ζέρβας παρεμβαίνει να διασκεδάσει την ατμόσφαιρα. μόνο για να λευτερώσου­ με την πατρίδα μας. Δώ­ σε μου καλύτερα αρβύλες για τους ξυπόλυτους αντάρτες μου. Μέσα στο σχολείο του χωριού ο πανευτυχής Μάγερς ανακοινώνει επίσημα στον Άρη και τον Ζέρβα ότι θα τους προτείνει για παρασημοφόρηση· επίσης θα προτείνει να δοθεί παράσημο σε ορισμένα στε­ λέχη τους και για ένα ειδικό παράσημο θα προτείνει τον μπαρμπαΝίκο Μπέη. Δίνει εντολή στον Περικλή να πάρει το σακουλάκι. του κάνει. προς αποτροπιασμό των περισσότερων Ελλή­ νων και Βρετανών. . . που να αναφέρει ότι δέχονται το δώρο. Πάρε το δώρο των συμμάχων μας. χωρίς καμιά δέσμευση. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 143 Οι μεγαλύτεροι αντάρτες πρότειναν στον μικρό Ατρόμητο να τον σκο­ τώσει ο ίδιος «για να μάθει». ο Μ άγερς του υπόσχεται να του προμηθεύσει ό.

θα λέει. (Woodhouse) 0 σταθερός άξονας του διχαστικού ρόλου της ΒΣΑ στα ελληνικά βουνά συνοψίζεται στη διατύπωση ενός σπουδαίου Έλληνα πατριώτη.. Τέταρτο όμως όχι. δεν μπορούσαν να την ανακτήσουν με δημοκρατικές μεθόδους». Και. ας στείλουν κι έναν δεύτερο να παίζουνε τάβλι. Οι άλλοι κομάντο υπό τον Μάγερς θα συμπορευτούν μαζί τους μέχρι τον Βάλτο και από εκεί θα κατευθυνθούν σε μια π α ­ ραλία του Ιονίου. Οι «εγχώριες δυνάμεις» Καραλιβαναίων και Αγοριδαίων δεν τον ακολουθούν και παραμένουν στην Γκιώνα. σύμφωνα με το αρχικό βρε­ τανικό σχέδιο. Και. 0 συ­ νταγματάρχης Μάγερς διατάσσεται να μην εγκαταλείψει την Ελλάδα. . Τέταρτος για κανένα λόγο. ο Μαρίνος και δύο ασυρματιστές. Επισήμως 150 Βρετανοί πράκτορες θα δρουν στα ελληνικά βουνά έως το τέλος του Πολέμου. από όπου πρόκειται να τους παραλάβει ένα συμ­ μαχικό υποβρύχιο. για να μη βαριέται μόνος του. Η πραγματικότητα το^ν ελληνικών βουνών. Κι έναν τρίτο να τους κάνει το δι­ αιτητή να μην τσακώνονται.Τι χρειάζονται όλοι αυτοί εδο3. Ας μας στείλουν έναν ασυρματιστή για σύνδεσμο. Φτάνει. Να τους διώξουμε. (Πετιμεζάς) Αυτή η πλημμυρίδα των ξένων αξιωματικών θα εξαγριώνει σε μό­ νιμη βάση τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. Μα τα βρετανικά σχέδια για την Ελλάδα έχουν αλλάξει. Ζημιά μας κά­ νουν και τελικά θα μας κάψουν.Η αλεπού κουτάβι δε γίνεται. μέσα στα πόδια μας. κάποιες φορές που θα εξοργίζεται με τις ενέργειες τους. . θα μεταβάλει και τους αρχικούς στόχους και την αριθμητική δύναμη της αποστολής. έχοντας χάσει την Ελλάδα στο διάστημα του Πολέμου. Με υπαρχηγό τον ταγματάρχη Γούντχαουζ θα παραμείνει για να ηγηθεί της ΒΣΑ (Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής). που ανήκε στον ΕΔΕΣ: «Όλο το ζήτημα ήταν ότι οι Βρετανοί. 0 Ζέρβας θα επιστρέ­ φει με τους δικούς του στην Ήπειρο και. θα μείνουν μαζί του ο Γούντχαουζ. Πρέ­ πει να συνεργαστούμε με το ΣΜΑ.. με το συνεχώς ογκούμενο και εκτός βρετανικού ελέγχου αντάρτικο. θα ξεσπάει: . που ενισχύεται συνεχούς με νέα πρόσοοπα από το εξωτερικό.144 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ αφήνοντας μια ομάδα με τον Περικλή ώσπου να αναχωρήσουν και οι άλλοι.

με πολλές αδυναμίες. αναπληρωματικό μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ... [. [. [. Υποτίθεται ότι τον καλούν στην πρωτεύουσα για να συμμετάσχει στις εργασίες της διάσκεψης και να ενημερώσει τα ηγετικά στε­ λέχη του Κόμματος επί της πορείας του ένοπλου αγώνα. να πας στο Βου­ νό να κάνεις κάτι που από καιρό σχεδιάζουμε.] Μπερδευόταν στα πόδια μας εδώ καθημερινά. γιατί μας εκθέτει. Η Ε λ ε ύ θ ε ρ η Ε λ λ α δ α Εντολή Η απόφαση της ηγεσίας του ΚΚΕ να καθαιρέσει τον Άρη είναι ορι­ στική και αμετάκλητη· μόνο που απλώς αναζητά τρόπο να τον απομακρύνει από το αντάρτικο χωρίς παρενέργειες.] Εί­ ναι ένα στοιχείο εξτρεμιστικό.. σύντροφε. που θα συνέλθει στις αρχές Δεκεμβρίου στην Αθήνα. (Ιωαννίδης) Ο εκλεκτός του Κόμματος που προορίζεται για αντικαταστάτης του Άρη είναι ο Βαγγέλης Παπαδάκης· ένας σκληρός πανύψηλος Κρητι­ κός. για να πειστεί ο αρχηγός να εγκαταλείψει το Βουνό χωρίς αντιδράσεις.. δημιουργούσε προβλή­ ματα στην οργάνωση και. είναι η Β" Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του ΚΚΕ.4. για να τον ξεφορτωθώ.] Έ π ρεπ ε να εκκαθαρί­ σεις την υπόθεση του αντάρτικου από τον άνθρωπο που δεν του είχες εμπιστοσύνη». του είπα. να φύγεις. Να αντικαταστήσεις τον Άρη. Να στείλουμε να πιάσουνε τη δουλειά πριν τη συνδιάσκεψη.. «Η σκέψη μας ήταν ότι ο Άρης δε θα μείνει έξθ3 και έπρεπε να πάρουμε όλα τα μέτρα ώστε η αντικατάστασή του να γίνει ανωδύνως. Στις αρχές Νοεμβρίου ο Σιάντος καλεί τον Παπαδάκη για να του δώσει οδηγίες: Μπαίνει καθήκον σε εσένα. άστατο. Η φόρμουλα που τελικώς επιλέγεται. φύγε από .. να τον στείλεις κάτω στην Αθήνα.

χωρίς ηθικούς φραγμούς. 15-20 το πολύ είναι. Λίγο πριν από την απελευθέρωση η υγεία του επιδεινώθηκε και ο πανί­ σχυρος Μανιάτης θα εγκαταλειφθεί από τους συντρόφους του να πεθάνει στην Αθήνα σαν να μην είχε υπάρξει ποτέ ανάμεσα τους. λέει. Είχε την απαίτηση να βγει στο Βουνό. φιλήδονος. Παπαδάκη (Λευτεριά). Όμως. 1.τι μας χρειαστεί. Ο Καρτσώνης είναι παλιό μέλος του Κόμματος. με το πολύ αισιόδοξο ψευ­ δώνυμο Τάσος Αευτεριάς («τάσσω λευτεριά»).Έ χ ε ι μαζί του μια ομάδα αντάρτες. / Συνέντευξη του ίδιου από την Ιστορία της Αντίστασης 1940-’45. Σκοτεινός. επειδή εκείνος θεωρήθηκε πολύ ελαστικός με τον Άρη· και κυρίως επειδή το αντάρτικο έπρεπε να το χειρίζεται κάποιο υψηλόβαθμο πρόσωπο εμπιστοσύνης. Μαζί του ταξιδεύει ένα ακόμη στέλεχος και μέλος της ΚΕ. και πρέπει να έχουμε μια στενή συνεργασία μαζί τους. όπλα κ. είναι απεσταλμένοι του Στρατηγείου της Μέσης Ανατολής και θα συνεργαστούν μαζί μας. σε ιματισμό.1 Η κατηγορηματική εντολή του Γραμματέα για συνεργασία με τους Άγγλους καταρρίπτει τα περί του αντιθέτου γραφόμενα· ότι δήθεν το ΕΑΜ είχε εξαρχής αντισυμμαχική γραμμή και έστελνε μηνύματα στον Άρη να μη συμμετάσχει στην επιχείρηση «Γοργοπόταμος». ο Ηλίας Καρτσώνης. πήγαινε όπου θέλεις. φεύγει για τη Ααμία. Θα βρεις και Εγγλέζους στην περιοχή. άρβυλα. στην περιοχή της Ρούμελης για να φκιάξει αντάρτικο. τη χειρότερη εικό­ να εξ ό/νων όσοι πέρασαν από εκεί στη διάρκεια της Κατοχής. κάνε αντάρτικο. κά­ νε ό. Στις 26 Νοεμβρίου 1942 ο Παπαδάκης.λπ. Το καθήκον σου είναι ν’ απο­ χτήσεις επαφή μαζί τους και να συνεργαστείτε..τι θέλεις. με κατεστραμμένη υγεία και συνεχείς αιμοπτύσεις από τις φυλακίσεις και τα βασανι­ στήρια.146 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ κοντά μου και πήγαινε όπου θέλεις. δεσποτικός. Του είπα πήγαινε στη Ρούμελη. ο Σιάντος φαίνεται πως αγνοεί τις πραγματικές διαστάσεις του αντάρτικου αφού του λέει: . Θα αναλάβεις εσύ τη δουλειά που έχει κάνει έως τώ ­ ρα εκείνος. Συνέντευξη Β. μονάχα φύγε από την Αθήνα. Αυτός προορίζεται να αναλάβει γραμματέας του Γραφεί­ ου Στερεάς στη θέση του Γιαταγάνα. Και του τονίζει: Το πρώτο καθήκον σου είναι να μου στείλεις αμέσως τον Άρη κά­ τω στην Αθήνα. θα μας εξοπλίσουν με ό. όπου τελικώς εγκαταστάθηκε με το ψευδώνυμο Ηλίας Μανιάτης. .είναι παρ* όλα αυτά ακόμη μία περίπτωση που η ιδεολογία δεν αντανακλάται στον άνθρωπο. θα αφήσει στην Ευρυτανία. σύμφωνα με τον Παπαδάκη.

Δεν είναι όμως τόσο απλό. στη Ααμία και στις άλλες πόλεις. . [. άνδρες. Κατά τη διαδρομή ο Φράγκος στολίζει συνεχώς τον Άρη με διάφορα επίθετα και δείχνει π ρα γμ α τι­ κά ανακουφισμένος αφού επιτέλους το Κόμμα αποφάσισε να τον αντι­ καταστήσει.] Εισπράττανε κέρδη. (Μπέικος) Κ ατά το σούρουπο αυτοί που έχουν δημιουργήσει το πρώτο μικρό κομμάτι της Ελεύθερης Ελλάδας φτάνουν στο Νεοχώρι και το τρ α ­ γούδι τους αντηχεί από μακριά. όπου τον περιμένει ο Φράγκος για να τον οδηγήσει στον αρχηγό. Μετά.. 0 Μανιάτης μένει στην πόλη να παραλάβει από τον Γιαταγάνα και ο Λευτεριάς συνεχίζει έως τη Μακρακώμη. το πολύ 20.] Στους ανθρώπους στέριωσε ένα αίσθημα σιγου­ ριάς». με υποδειγματική τά ­ ξη. Το χωριό και η τοπική οργάνωση βρίσκονται σε πυρετό προετοιμασίας για την υποδοχή των νικητών του Γοργοπόταμου. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 147 Στη Λαμία οι δύο κομματικοί χωρίζουν. Επικρατεί απόλυτη ελευθερία λόγων και εκδηλώσεων· τα αντάρτικα τραγούδια και τα π α ­ τριωτικά συνθήματα δονούν την ατμόσφαιρα σαν να μην υπάρχει ξέ­ νη κατοχή. [. στην ανάταση του εθνικού φρονήματος και στην αγω ­ νιστική διάθεση. Οι αντάρτες μπαίνουν συντεταγμένοι και σοβαροί σαν στρατός στην πλατεία του χωριού και παρατάσσο­ νται· ο Νικηφόρος παίρνει αναφορά από τους επικεφαλής τους και με κάθε επισημότητα αναφέρει στον Άρη.. ο Λευτεριάς αντικρίζει έναν κόσμο που κανείς δεν τον είχε προετοιμάσει για αυτόν. Και στην πύκνωση των γραμμών τους και στη συσπείρωση όλου του κό­ σμου γύρω τους..ΑΡΗΣ. χειροκροτεί φρενιασμένα* χειροκροτεί συνεπαρμένος και ο Αευτεριάς. «Α πό την πρώτη αυτή αίγλη του αντάρτικου οι πολιτικές οργανώ­ σεις εισπράττανε ήδη χρυσό μέρισμα. Εδώ η ζωή των ανθρώπων είναι εντελώς διαφορετική από τη ζωή στην Αθήνα. πλησιάζουν τους 200. οι αντάρτες παίρνουν συσσίτιο και φεύγουν για τα καταλύματα που τους έχουν οριστεί· και δεν είναι 15. ο Λευτεριάς ροοτάει τον υπεύθυνο της οργάνωσης αν γίνεται το ίδιο και στα άλλα χωριά. Εκείνος τον πληροφορεί πως παντού συμ­ βαίνει το ίδιο.. Χωροφυλακή δεν υπάρχει και όλη η περιοχή είναι ελεύ­ θερη. Μ παρμπάδες Όταν φτάνουν στο Νεοχώρι. 0 κόσμος. γυναίκες και παιδιά. Έ κ ­ θαμβος.

Οι σχέσεις αρχηγού και πολιτικού ούτε για μια στιγμή δεν θα είναι καλές· ο κομματικός πατριωτισμός του Λευτεριά βρίσκεται στα ύψη και ο Άρης τού γελοιοποιεί τα είδωλα. Αλήθεια) 0 αρχηγός δεν δίνει πολλή σημασία στον νεοφερμένο κομματικό. αποκαλεί διαρκώς τον Γραμματέα του «Μ παρμπαγιώργο». λογοδοτήσει για το έργο αυτό». Τον συστήνει σε κάποιους καπετάνιους. Αρνείται να υπακούσει στην εντολή «αυτών εκεί κάτω» και. Ούτε που τολμούσα να σκεφτώ να πω στον Άρη να μου παραδώσει αυτό το αντάρτικο κι αυτός να κατέβει στην Αθή­ να να.. ως «εκ­ πρόσωπο του Πολιτικού Γραφείου» και τον παραδίδει στον Περικλή για να τον ορκίσει την άλλη ημέρα μαζί με 15 ακόμη άνδρες που τους περίμεναν στο χωριό να καταταγούν· προηγουμένως τον προειδοποιεί: Οι αντάρτες δεν συμπαθούν τους πολιτικούς. (Συνέντευξη Παπαδάκη) Ο απεσταλμένος του Κόμματος περιορίζεται να ενημερώσει τον αρχηγό ότι τοποθετήθηκε πολιτικός εκπρόσωπος του ΕΑΜ στο Αρχηγείο Ρού­ μελης· στον έμπιστο φίλο του Σπ. ένιωσα κάτι σαν ένα συναίσθημα φόβου. όπο3ς λέει κοροϊδευτικά το δίδυμο της ηγεσίας Σιάντος . και η επιδεικτική σχεδόν αδιαφορία στις εισηγήσεις του. τα ειρωνικά σχόλια για τον ίδιο που συνήθιζε ο Άρης. Ο Λευτεριάς του μεταφέρει εντελώς αθο5α την πρόσκληση του ΠΓ του ΚΚΕ να κατέβει στην Αθήνα για τη Β' Πανελλαδική. Με την παρουσία του στο Βουνό όμως φυτεύτηκαν για τα καλά τα κομματικά μάτια και αυτιά στην πλάτη του αρχηγού. 0 Λευτεριάς τον παρακολουθεί στενά· δεν του διαφεύγει τίποτα από όσα γίνονται. όταν ο Φράγκος τον συστήνει στον Άρη. εύκολα γίνεται αντιληπτό γιατί ο Λευτεριάς εξελίχθηκε σε έναν από τους πλέον οξείς κατηγόρους του. κάνοντας τη χειρότερη εντύπωση στον νεαρό ζηλωτή του Κόμματος. Και σε τακτές μυστικές συναντήσεις με τον Μα­ νιάτη τού μεταφέρει όσα κομματικούς επιζήμια συμβαίνουν στο αντάρ- . Έτσι.. δεν ξέρω γιατί. Ο αρχηγός τού το ξεκόβει αμέσως· δεν είναι τόσο αφελής να πάει να εγκλωβιστεί στην Αθήνα από τους «Μ παρμπάδες».Ιωαννίδης. Μπέκιο (Λάμπρο) θα πει αργότε­ ρα.148 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ 0 Λευτεριάς έχει ανατριχιάσει με αυτά που βλέπει. «όπω ς ίσως καταλαβαίνεις. ούτε καν διανοείται να του αποκαλύψει τον σκοπό της εκεί παρουσίας του· «αυτόματα εκείνη την πρώτη στιγμή έφυγε από το μυαλό μου η ιδέα ότι ήταν δυ­ νατό εγώ ν ’ αντικαταστήσω τον Άρη». Αν συνυπολογιστούν η ευθιξία του νεαρού Κρητικού. Την επομένη έχουν την πρώτη ιδιαίτερη συνομιλία. Μόνο στη μάχη θα κερδίσεις την εμπιστοσύνη τους. μάλλον ειρωνικά. (Μπέκιος. «στείλανε και τον Τασάκο να μας δώσει γραμμή».

ακολουθήστε των ανταρτών τη φωνή.2 0 κόσμος διψάει να δει και να ακούσει τον αρχηγό. Το συνεγερτικό αντάρτικο τραγούδι ξεδιπλώνεται ελεύθερο παντού: Έ λληνες .. Οι αντάρτες αλωνίζουν την περιοχή και οι Ιταλοί δεν εμφανίζονται πουθενά· οχυρο3νονται όλο και πιο βαθιά με συρματοπλέγματα και διπλοσκοπιές. Ιστορία της Εθνικής Αντιστό. που τους υποδέχεται εν συναγερ­ μοί με εκδηλώσεις ενθουσιασμού και συγκινήσεο^ς.. Εκείνα τα αντάρ­ τικα τραγούδια! Και τι δεν κάνουν! Φρούρια έπεφταν με το τραγούδι του ΕΛΑΣ.ΑΡΗΣ.σεως 1941-1944. 0 Μανιάτης με τη σειρά του μεταβιβάζει κατ' επιλογήν και συνήθως ακόμη περισσότε­ ρο στρεβλωμένες τις πληροφορίες στην Αθήνα. 0 αρχηγός σχεδιάζει να κρατήσει μαζί του στο Γενικό Αρχηγείο Ρούμελης μόνο τρεις ομάδες. Αυτό το σχέδιο όμως θα υλοποιηθεί αφού προηγουμένως εμ­ φανιστούν όλοι μαζί στα χο^ριά κατά μήκος του Σπερχειού μέχρι τους πρόποδες της Οίτης για να ανεβάσουν το φρόνημα του κόσμου. με τις οποίες θα περιέρχεται τα τοπικά αρχηγεία για να τα συντονίζει και να τα ελέγχει. του καιροσκοπισμού. αν η δύναμη παραμείνει ενιαία. αλλά ακόμη και της συστηματικής και οργανωμένης αντιδράσεως». 2. φρούρια του δισταγμού. θα δημιουργήσει μεγάλα προβλήματα ευελιξίας και επισιτισμού. Αυτό που ο Μανιάτης δεν θα κρίνει άξιο λόγου να μεταβιβάσει εί­ ναι η γραπτή έκθεση του Άρη για τον Γοργοπόταμο. του φόβου. και τις νύχτες αναστατώνουν τον κόσμο με άσκοπους π υ ­ ροβολισμούς στην παραμικρή κίνηση. Μπαίνουν οι αντάρ­ τες με το τραγούδι σε κάθε χωριό. ανεβάζοντας και άλλο το κομματικό θερμόμετρο εναντίον του αρχηγού. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 149 τιχο γ ια να τα διαβιβάσει στο Πολιτικό Γραφείο.η συνεχής αύξηση του αριθ­ μού των ανταρτών. «κινητές». Ξεσηκωμός Μετά τον Γοργοπόταμο ο Άρης έχει αποφασίσει την κατανομή της αντάρτικης δύναμης σε τοπικά αρχηγεία. όπως τις λέει. Αυτές οι περιοδείες που έχει εγκαινιάσει ο Άρης από την αρχή του αντάρτικου «είναι το πολυθόρυβο. . το πολύβοο μυστικό της επιτυχίας και της διαρκώς αυξανόμενης ισχύος του ΕΛΑΣ.

(Μπέικος) Σε ένα χωριό της κοιλάδας του Σπερχειού ένας σοβαρός. »Να μερικά από τα αιτήματα του πληθυσμού προς τις πολιτικές οργανώσεις. .με την π α ­ ρουσία του Άρη ανάμεσά τους.Καθαρεύουσα. σε καρα­ ούλι δεν ακούγεται. (Φ. Σε χωριό δε φαίνεται. πού πάει. Η «σχολή Άρη».Πού πάει και χάθηκε κι αυτός ο Άρης τέτοιαν ώρα! » . για την οποία θα ακούσει τα μύ­ ρια όσα ο αρχηγός από το Κόμμα. «Εκεί κατά το τέλος του πρώτου μι­ σού του Νοέμβρη.Πρέπει να γυρίσει ο Άρης. » . πολύ κα­ λοντυμένος άνδρας ζητάει τον αρχηγό. αλ­ λά είναι Έλληνας και δικαιούται να πολεμήσει για την πατρίδα. Δεν αποκρυβότανε ότι εδώ οι άνθρωποι δένουνε το σιγούρεμά τους -τη ς ζωής. ο Θάνος. Γρηγοριάδης. είναι υπαρκτή· ο Περικλής. ο Αρης “χάθηκε”. Από πολύ νωρίς θα τους λύσει τη γλώσσα και θα τους βοηθήσει να εξοικειωθούν με τις δημόσιες ομιλίες. ολοφάνε­ ρο! Μια ανησυχία και να ρωτάει τι έγινεν ο Άρης. Και τον κόσμο τον έπιασε εκνευρισμός.Ειδοποιήστε τον Άρη να γυρίσει το ταχύτερο. αυτός είναι βασιλικός. δεν έχει χαρτί από την εαμική οργά­ νωση· εκείνος επιμένει και στο τέλος τα καταφέρνει. ο Χρυσιώτης. πλάι στον Άρη προετοιμάζονται οι μελλοντικοί καπετάνιοι που θα φύγουν στα δικά τους αρχηγεία. Αντάρτικο) Σχολή Παράλληλα με την προσπάθεια αφύπνισης του κόσμου. Επιβλήθηκε μό­ νο με την επιμονή του Άρη να δέχεται οποιονδήποτε ήταν διατεθειμέ­ νος να πολεμήσει.Ναι. Ο αντάρτης σκοπός στην πόρ­ τα του σπιτιού δεν τον αφήνει. της περιουσίας και της λευτεριάς το υ ς. τι δε φ αί­ νεται. Η πολιτική ανεξιθρησκία για όσους ήθελαν να καταταγούν στον ΕΛΑΣ ήταν αδιανόητη για τους τοπικούς πολιτικούς. » .150 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Η εικοσαήμερη απουσία του προς την άλλη πλευρά της Ρούμελης για την επιχείρηση στον Γοργοπόταμο είχε δημιουργήσει ένα σύνδρο­ μο ανασφάλειας στους χωρικούς. ο Διαμαντής. ο Νικη­ φόρος. ο Πελοπίδας και αρκετοί άλλοι θα εφαρμόσουν με διαφορετική ένταση και ύφος ο καθένας τα «αρειανά» διδάγματα. Ο αντάρτης τούς ακούει επί ώρα να μιλάνε κάπως «πρωτευουσιάνικα» και μετά π ει­ ράζει τον Άρη: . . Δεν είναι οργανωμένος στο ΕΑΜ. αρχηγέ. Κι όχι μόνο από απλούς χωρικούς».

αρχηγέ..Όχι!. «Αρειανοί» θα δηλώσουν μετά από μερικούς μήνες ακόμη και αξιωματικοί του στρατού που ανεβαί­ νουν στο Βουνό.Σημείωση. δεν έχει. ο I. ο Γ.δεν πήγε να του πει «φεύγω » όταν άλλαξε γνώμη.Αν έχεις όρεξη για πόλεμο. Είναι στο Βουνό από πατριωτισμό και πίστη στον αρχηγό.Ναι. 0 Αριστείδης την πρώτη φορά δήλωσε αδυναμία: . Σφυρής* είχε ξεκινήσει για να καταταγεί στον διαφημιζόμενο στην πρωτεύουσα στρατηγό Ζέρβα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 151 .Δεν βάζεις τον Περικλή. .Και τι θα είμαι. . Σήμερα θα τα πεις εσύ. του λέει. . μείνε μαζί μου. Δεν κοιμήθηκα καλά τη νύχτα.Και ο Ζέρβας. . τον έκοψε θυμωμένος. Κοντά του υπάρχει και μια μεγάλη κατηγορία καπετάνιων και ανταρτο^ν οι οποίοι δηλώνουν απλώς «Αρειανοί». Αλ­ λά εκείνος δεν τήρησε τη συμφωνία. μα συνάντησε τα τμήματα του Άρη. .ΑΡΗΣ. Το ίδιο δήλωσε και ένας νεαρός έφεδρος ανθυπολοχαγός από το Γαρδίκι. αλλά δεν θέλουν πολιτικές δεσμεύσεις. Πασίγνωστος «τύπος» της Αθήνας. Αριστείδη. Δέχομαι. . επέμεινε ο Αριστείδης. Χο^ρίς σημείωση! Δεν θέλω ομιλητές με χαρτιά. που ζούσε στην Αθήνα. που πήρε το όνομα Γαρδικιώτης. κι αν με δεις να κάνο:> πολιτική. 0 Άρης θα δείξει μεγάλη εμπιστοσύνη στον νεαρό. Όλοι έχουνε. Ενα) άλλοι υποψήφιοι αντάρτες έφτα­ σαν ανεμπόδιστα στον προορισμό τους. Καρβέλης ή γε3. Δεν θα με κάνετε Δελαπατρίδη3 να βγάζω δεκάρικους στα χωριά. απαντάει ο νεα­ ρός. δεν έκαμα ούτε μια σημείωση. πες μου «φεύ­ γω». . Εσύ μείνε αδέ­ σμευτος αφού το θέλεις.Άμμες δε γ ’ εσόμεθα πολλώ κάρρονες. .. Πάμε. .. και θα τον έχει μαζί του σε κρίσιμες στιγμές.Αντάρτης του Άρη..Δεν τα λες εσύ. ρε χαζέ. είχε αρχίσει ενώπιον του πρώτου ακροατηρίου του ο Νικηφόρος στο Μεγάλο Χωριό Ευρυτα­ νίας: εμείς θα γίνουμε πολύ καλύτεροι [εννοεί από τους προγόνους]. αλλά εσείς έχετε και πολιτικούς σκοπούς.«Αρειανός». σχεδόν 80 ετών. Κοι­ μάται ο κόσμος με τα χειρόγραφα. αυτός έχει προσωπικότητα και ο αρχηγός θέλει να τον κερδίσει. που εκφωνούσε λόγους στις πλατείες και υφίστατο τη σχετική καζούρα από τους συγκεντρωμένους. Μ 5 αρέσει.. Ο πιο γραφικός «Αρειανός» είναι πάντως ένας σκελετωμένος φου­ στανελοφόρος από την Υπάτη. .

.και το όνομά του να έχει πάρει κοντά στο όνομα του αρχηγού ε ξ ω π ρ α γ μ α τ ι κ έ ς δ ια σ τά ­ σεις. Κοίταξα καλά μην έκαμα λάθος. Όσο και αν τον διαβεβαιώνουν οι αντάρτες ότι Θα εκδικηθούν α υ­ τοί.Μ ? αρφάνεψαν δυο Θράκες αγγόνια οι αντίχριστοι!. και ο αρχηγός τον τοποθετεί μάλιστα σημαιοφόρο της δύναμης.152 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ρο-Τσεκούρας όπως τον φωνάζουν οι αντάρτες. λέει οργι­ σμένος. ένα πρωί ξύπνησε εν μέσω αγνώστων: «Έτριψα τα μάτια μου. Είναι τόσοι οι νέοι της Ρούμελης που κατατάσσονται καθημερινά στον ΕΛΑΣ ώστε δεν προλαβαίνουν να γνωριστούν μεταξύ τους. (Λαγδάς) Ας μη νομιστεί ότι η κατάταξη στον ΕΛΑΣ πραγματοποιείται αμέ­ σως μόλις εκφράσει την επιθυμία ο προσερχόμενος.] Οι αντάρτες που κοιμόντουσαν δίπλα μου είχαν έρθει τη νύχτα. Ό πω ς διηγείται ένας παλιός αντάρτης. νόμιζα ότι βρισκόμουν σε ξένο τμήμα». Μεταξύ των εκτελεσθέντων από τους Ιταλούς στα αντίποινα για τον Γοργοπόταμο ήσαν και δύο γαμπροί του.του δίνουν ένα τουφέκι. Βγήκα τότε στο προαύλιο του σπιτιού αφού πήρα το ντου­ φέκι στα χέρια μου και το ετοίμασα γ ια καλό και για κακό.. Κανένας γνωστός.. [. χω ­ ρίς να τον ορκίσουν.] Έτσι. «Κανέναν ποτέ α π ’ αυτούς τους εθελοντές από την αρχή ως το τέ­ λος δεν εντάξαμε σε ομάδες πριν ακούσει 3-4 φορές τις δημόσιες ομι­ λίες που κάναμε στα χωριά αναλύοντας το πρόγραμμα του ΕΑΜ και . δανείζεται χωριάτικα ρούχα και φεύγει δρομαίος για τη Λαμία. αυτός είναι ανένδοτος. όταν ξύ­ πνησα. για να μπορεί να φύγει όποτε το θελήσει. Η γνωστή ευαισθησία του Άρη απέναντι σε γέρους και π α π ά δ ε ς δεν του επιτρέπει να τον απογοητεύσει. . Στο Σμόκοβο κατά παράβαση των κανονισμών που ο ίδιος είχε θε­ σπίσει δίνει και στον ερωτοχτυπημένο Νικηφόρο μια «σαρανταοκτάωρη» άδεια να επισκεφθεί την καλή του* εκείνος ξυρίζει τα γένια του. επ ι­ μένει.Θα φάω πρώ τα εκατό και μετά θα γυρίσω στ' αγγόνια μου. 0 γερο-Τσεκούρας έχει αγριέψει και θέλει να καταταγεί στο αντάρ­ τικο. . Έ τσι αγνώριστος θα μπει στην πόλη και θα ακούσει τα κατορθώματα των ανταρτών να διογκώνονται από στόμα σε στόμα.. [. όσο και αν προσπαθούν να τον πείσουν ότι δεν θα αντέξει στις κα­ κουχίες. Δυο τρεις παλιοί που είχαν μείνει εκεί μαζί μου για να κοιμηθούνε είχαν π α ρ α ­ χωρήσει τη θέση τους στους καινουργιοφερμένους.

αλλά πεντακάθαρα στρατιωτικά ρούχα* και. Οι ειδήμονες της άλλης όχθης θα κατηγορήσουν τον μαύρο σκούφο για κοζάκικη μίμηση. (Χουλιάρας).Τι είν’ αυτός. Μαύρο καλπάκι Στις 9 Δεκεμβρίου στην Παλιά Γιαννιτσού τους περιμένει ο Μπελής με το τμήμα του Δομοκού. Κι α π 5 ό. ότι γρή­ γορα θα γεμίσουν τα βουνά αντάρτες και θα φτιάξουμε στρατό. 0 Μπελής έχει αλλάξει πολύ.ΑΡΗΣ. σε μια ευθεία του δρόμου ο Άρης. Σαν τον Μπουντιένι είσαι. Κόντεψε όμως στην αρχή με την υπερβολική ανοχή του στους εξτρεμισμούς του Αχιλλέα να κηλιδώσει τον ένοπλο αγώνα και να τον απο­ ξενώσει από τον κόσμο. το πηγαίο χιούμορ και τις θυμόσοφες προσεγγίσεις κα­ τόρθωσε να δημιουργήσει ένα ισχυρό αντάρτικο τμήμα και να ξεκα­ θαρίσει οριστικά την περιοχή του από τους εφιαλτικούς λεγεωνάριους. Ποιος με πίστευε τότε. Καθώς η αντάρτικη δύναμη. . συνεχίζοντας την περιοδεία της. . Είναι κι αυτά τα μουστάκια σου. απορεί ο Μπελής. κατευθύνεται προς τη Φουρνά. Αυτός ο καπετάνιος με το ρωμαλέο παρουσιαστικό. . έχει την υπευθυνότητα ηγέ­ τη 100 περίπου ανδρών. -Έ τσ ι. κανένας ποτέ υποψήφιος αντάρτης μαχητής ή αξιωματικός δεν αμφι­ σβήτησε το πρόγραμμα του ΕΑΜ ή τον όρκο του ΕΛΑΣ». μοιάζεις με αταμάνο.. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 153 πριν ακούσει σε σύσκεψη υποψηφίων ανταρτών την ανάλυση του όρ­ κου που τους κάναμε πριν τους ορκίσουμε.. Και ο Λευτεριάς δείχνει ενοχλημένος με την εμφάνιση του Μπελή* δεν του έκανε καθόλου καλή εντύπωση ούτε το καλπάκι ούτε οι μουστά­ κες του.τι θυμάμαι -ό ρ ­ κισα την πρώτη εποχή τους περισσότερους αντάρτες στη Ρούμελη-. Με τον Άρη έχουν τρεις μήνες να συναντηθούν και η συγκίνησή τους δεν κρύβεται* αγκαλιάζονται και φιλιούνται σταυρωτά..Κοίταξε μπροστά να δεις αυτό που έλεγα από την αρχή.Σοβιετικός στρατάρχης. έχοντας προφανώς κατά νου και τη δόλια πρόσκληση στην Αθήνα. χωρίς να έχει εγκαταλείψει διόλου τα καλαμπούρια του. Οι στριφτές μουστάκες του δείχνουν τον ου­ ρανό και φοράει ένα μαύρο γούνινο καλπάκι που έχει πάρει από τον αρχηγό των λεγεωνάριων μαζί με το κεφάλι του. δεν φοράει πια τους λερούς ντουλαμάδες. του λέει. λέει του Πε­ ρικλή δείχνοντας τη μεγάλη φάλαγγα των ανταρτών: .

λέει συχνά. . Προσχώρησαν στο αντάρτικο. αλλά κ α ­ λού κακού οι ελασίτες τους χώρισαν· έστειλαν τον Δράκο στο Αρχηγείο Δομοκού και τον Διάκο στο Αρχηγείο Ευρυτανίας. καμάρωσε. ευ φ ά ντα ­ στος και κάθε τόσο θα τινάζει τους κατακτητές στον αέρα. να μ ? ιδείς! Πλάι στον απλοϊκό Μπελή έχουν βρει πρόσφορο έδαφος μερικά από τα ζιζάνια του αντάρτικου. Ο Άρης παίρνει το μέρος του: . έκανε δι­ κό του φούρνο. πήρε ένα σύμβολο προδοσίας από τους ιταλοκίνητους λεγεωνάριους και το έκανε σύμβολο αντίστασης.Άμαν ήξερα γράμματα. Και δεν δίνει δεκάρα στις παρατηρήσεις. είναι τολμηρός. κοιμάται το πολύ τρεις τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο. ωρέ παιδί μου!. Αφροδίτη μ ?. Και εξηγούσε πως κάποιος συγχωριανός του δεν κατάφερε να διο­ ριστεί στο νεκροτο:φείο του Πειραιά επειδή δεν είχε απολυτήριο του Δημοτικού. ωρέ Νάκο. Τι λες. Έτσι. 0 Μπελής έχει μαζί του κατά διαστήματα τα τέσσερα παιδιά του. αλλά λοχαγός με αυτό το όνομα δεν υπάρχει· όμως από εκρηκτικά ξέρει. τα «τσακαλόπουλα».154 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ .Μπράβο. και τη γυναίκα του. ο αγράμματος καπετάνιος. συμπέρανε πο^ς. . την περίφημη Αφροδίτη. όπως και την αγραμματοσύνη του. λοχαγός του Μηχανικού όπως ισχυρίζεται. θαύμασε ο καπετάνιος απτόητος. πλούτισε και βγήκε και βουλευτής. πάντα αναιδής και πάντα αντιπαθής στους περισσότερους. δε θα ’μουνα καπετάνιος. Μό­ νο μπροστά στο στερεότυπο δίλημμα που έθετε ο ΕΛΑΣ «ή μαζί μας εναντίον του κατακτητή ή παραδώ στε τα όπλα και αποσυρθείτε» δεν μπόρεσαν να αντιδράσουν. Σε λίγο θα εμφανιστεί ένα νέο πρόσωπο. που θα συμπληρώσει την «τρόικα»· ο α π ί­ στευτος Βασιλειάδης. μπράβο για όλα! Παρά την απαρέσκεια του Λευτεριά και τα παραμύθια της άλλης όχθης. που δεν παύει κάθε τόσο να την επικαλείται όπως άλλοι επικαλούνται τα θεία: . τις ξεπερνάει με χιούμορ. ασύχαστος. Πρώτος ο Αχιλλέας. αν είχε πάει σχολείο. Δεύτερος ο Δράκος (Σωτήρης Δράκος). Στο Επιτελείο εξαντλούν την επετηρίδα. νεκροθάφτης θα είχε διοριστεί. ανίδεος στις «σοβιετολόγιες».Στρατάρχης!. με εντελώς απροσδόκητη συμπεριφορά σε όλα του. Νε­ κροθάφτης στον Πειραιά θα 5μουνα. Τη δ ια ­ βολική αυτήν τριάδα θα την τινάξει αργότερα ο Άρης σκορπίζοντάς τους όσο πιο μακριά γίνεται τον έναν από τον άλλον. Για αυτό αναγκάστηκε και δούλεψε φούρναρης. που μαζί με τον σύντροφό του Διάκο (Ηλία Παπαγεωργίου) είχαν ρημάξει την περιοχή Ευρυτανίας· πραγματικοί λύκοι και οι δύο. δεν υπολόγιζαν ούτε τη Χωροφυλακή ούτε την οργή των χωρικών. Κι αλήθεια του μοιάζω.Πού ’σαι.

Στο χωριό έχουν φτάσει για τη σύσκεψη. στην οποία προειδοποιεί το ΠΓ του ΚΚΕ ακό­ μη και για πιθανότητα ανταρσίας: «Δεν είναι Λαϊκός Στρατός ούτε κομουνιστικό κίνημα. με γένια. ο παπα-Κ ώστας Τζεβελέκης από την Κολοκυθιά Φθιοάτιδας. Η αποστροφή του Μανιάτη θα αποτυπο^θεί σε μια έκθεση-καταπέλτη για τον αρχηγό. χωρίς καμιά προ­ σπάθεια συνειδητοποίησης του κόσμου. είναι κλέφτικο παλιάς σχολής. στην Παλιά Γιαννιτσού. κάθε καρυδιάς καρύδι· εκτός από λίγους παλιούς κομουνιστές. αλαφροΐσκιωτοι και αγρίμια. ο τέως Γιαταγάνας. Στο κεφάλι του αρχηγού το δίκοχο με το χρυσό άστρο του ταγματάρχη αντικαταστάθηκε με το μαύρο καλπάκι που του δώρισε ο Μπε­ λής και έκτοτε δεν θα το βγάλει. φισεκλίκια. τσα­ ρούχια. Φράγκος του Δομοκού. ο Περικλής. ο Θάνος.ΑΡΗΣ. Αυτοί δεν είναι κομουνιστές· δεν είναι κομματικός στρατός. Άιάσκας της Φθιώτιδας και ορισμένοι άλλοι· το αντάρ­ τικο θα το εκπροσωπήσουν ο Άρης. εκ μέρους των οργανώσεο^ν. Κλέφτικο Η ενωμένη αντάρτικη δύναμη κατευθύνεται στη Νέα Γιαννιτσού για μια προγραμματισμένη σύσκεψη μεταξύ πολιτικών οργανώσεων και ανταρτών. 0 Κεντρικός Επίτροπος του Κόμματος Μανιάτης αντικρίζει για πρώτη φορά αντάρτες και φρίττει· όπο^ς διαπιστώνει με τα μάτια του. ο Μπελής και ο Αευτεριάς. έρχεται να καταταγεί στο αντάρτικο και ο πρώτος ιερωμένος που σήκωσε τα όπλα. σημαίες. οι υπόλοιποι είναι χωρικοί. σταυρούς. ντουλαμάδες. αμούστακα παιδιά. Οι κομουνιστικές οργανώσεις . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 155 Εδώ. Όσο για τους άνδρες του. μετρημένους στα δάχτυλα. χω­ ροφύλακες. Ένας συρφετός αλλοπαρμένων είναι. χαντζάρες. παπάδες. προάην ληστές. φυλαχτά· ακόμη και ο Άρης έχει κρεμασμένο ένα σταυρουδάκι πάνω του. και η πιο κακεντρεχής περιγραφή των κομματικοί ωχριά μπροστά στο ζωντανό θέαμα. Εδώ και ο Άρης θα «παραιτηθεί» οριστικά από τον βαθμό του. Οι αντάρτες τον καμαρώνουν και τον βαφτίζουν αμέσως Παπακουμπούρα· αυτός διόλου δεν ενο­ χλείται. αντίθετα παρομοιάζει την κοντόκαννη αραβίδα του με θυ­ μιατήρι για τους «Φρατέλους». σάλπιγγες. ο νέος Γραμματέας Μανιάτης. οι γραμμα­ τείς των αχτιδικοόν επιτροπών Μπακόλας της Ευρυτανίας.

«Νομίζανε. Μετά περνάει στο πραγματικό αντικείμενο της αποστολής του. μαζί με το απουσιάζον Αρχηγείο Ευρυτανίας. Αφού απαριθμ. (Mazower) Πρώτος ομιλητής στη σύσκεψη είναι ο συγχυσμένος Μανιάτης. αυτό οφείλεται στην αυτοθυσία και την επιμονή των πρώτοον λίγων ανταρτών και στην υποστήριξη κά­ ποιων λίγων οργανωμένων. θα ανακοινώσει το σχέδιό του για την κατανομή της αντάρτικης δύναμης σε τοπικά αρχηγεία. κανείς δεν πίστευε. και το πρώτο Τριμελές Αρχηγείο του ΕΛΑΣ αλ­ λάζει κατά το ένα τρίτο με την επίσημη ανάληψη του ρόλου του π ο ­ λιτικού από τον Λευτεριά· ο Περικλής θα του παραδώσει ένα σακίδιο . και ξεθυμάνει. (Συνέντευξη Χουλιάρα) 0 Μανιάτης τονίζει ωμά πως το αντάρ­ τικο είναι έργο και κτήμα του Κόμματος και οφείλει να λογοδοτεί και να υπακούει στις πολιτικές οργανώσεις. χωροφύλα­ κες και π απάδες. (Τριανταφυλλίδης) Από τη μεριά του δεν έχει άδικο. πο^ς χάνουνε την εξουσία. Όμως οι Έλληνες χωρικοί δεν είναι σκυφτοί μουζίκοι· έχουν πλούσιες πατριωτικές παραδόσεις και ιστορία αγώνων. Ακόμη και ο πιο φτωχός «είχε έντονο το αίσθημα της ανεξαρτησίας και δεν αποκαλούσε κανέναν “αφέντη” ». Θα συμφωνήσουν όλοι. και συναντάει ακόμη. Μετά τους τυπικούς χαιρετισμούς εκ μέρους του Κόμματος κάνει μια ανάλυση της πολιτικής και στρατιωτικής κατάστασης και το σύνηθες ευχολόγιο για καλύτερες σχέσεις ανταρτών . Θα τους παραμερίσουν. που είναι να θέσει υπό έλεγχο τον ένοπλο αγώνα. Ο Άρης έχει φτιάξει στρατό με αυτούς που το Κόμμα παραδοσια­ κά δεν θέλει επ' ουδενί στις τάξεις του γιατί δεν τους εμπιστεύεται· τους χωρικούς. με αφορμή τις διαπραχθείσες ακρότητες των πρώτων ημερών. ότι ένας πεινασμένος και εξαθλιωμένος λαός ήταν δυνατόν να δημιουργήσει αυτόν τον στρατό. αν έφτασε ο ΕΛΑΣ να έχει σήμερα περί τους 500 αντάρτες. 0 αρχηγός απάντησε στον Μανιάτη λέγοντας εν ολίγοις ότι.λαού. όσο ανέβαινε το αντάρτικο. 0 Άρης στηρίζεται σε αντιδραστικά στοιχεία.156 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ φυτοζωούν. Στο ίδιο πνεύμα μίλησαν και οι άλλοι πολιτικοί και τελευταίος πήρε τον λόγο ο Άρης εξαπολύοντας τις πρώτες ανοιχτές ριπές κατά της ηγεσίας. δεν θα εισακούγονται». που θα φτάσουν στην Αθήνα πολλαπλασιασμένες από τον ζήλο του Κεντρικού Επιτρόπου. Για αυτό οι κομματικές οργανώσεις δεν έστειλαν τους άνδρες που είχαν δεσμευ­ τεί να στείλουν.ήσει τις αντιδράσεις που συνάντησε από το ξεκίνη­ μα. Όταν ξεκίνησε τον Μάιο του 1942. ούτε το Κόμμα. Φτιάχνει δικό του προσωπικό καπετανάτο κι όχι κομματικό στρατό».

συμφο^νούσε εκείνος.Ναι. . Πρώ­ τος συνάντησε τον αιχμάλωτο Τολιόπουλο ο Βερμαίος στο γραφείο του διευθυντή της Εθνικής Τράπεζας Αγρίνιου χωρίς να γνωρίζει το παρελθόν του. Στη Νέα Γιαννιτσού εμφανίστηκε και ένας ταγματάρχης Τολιό­ πουλος από τη Σπερχειάδα* δήλωσε απεσταλμένος της οργάνωσης ΕΕΕ (Ενο^σεως Ελευθέρων Ελλήνων) της Αθήνας για να εξετάσει τις δυνατότητες δημιουργίας δικού τους αντάρτικου. Όμα>ς κανένας απολύτως .ΑΡΗΣ. 0 Τολιόπουλος όμως είχε «περάσει» και από τον ΕΔΕΣ. Μόλις ο καπετάνιος είδε τον Τολιόπουλο. ναι.». να συνεννοηθεί με την οργάνωσή του. Σε λίγο εμφανίστηκε ο Περικλής αναζητώντας τον λο­ χαγό του.. ο κύριος Τολιόπουλος!. που τους σκά­ λισαν στη Λάσπη. κρύφτηκε πίσω από τον Βερμαίο και τον αγκάλιασε από τις πλάτες τρέμοντας. Μπελή.. που έτρωγαν μαζί με τους Περικλή. τον παρουσίαζε λέ­ γοντας με τον δικό του χαρακτηριστικό τρόπο: .Ο κύριος ταγματάρχης! Θα έρθει. Στην απελευθέρωση το γερμανοκίνητο τά γμ α του Τολιόπουλου αφοπλίστηκε από το 42ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ με καπετάνιο τον Πε­ ρικλή και στρατιο^τικό τον Βερμαίο (λοχαγό Φοίβο Γρηγοριάδη). (Πετιμεζάς) "Υστερα από καιρό έγινε γνωστό πως ο ταγματάρχης είχε αναλάβει διοικητής του εξοπλισμένου από τους Γερμανούς Τάγματος Ασφαλεί­ ας Αγρίνιου και παρήλαυνε στην πόλη πάνω σε τανκ των κατακτητών. Κωστούλα. σύμφωνα με επ ι­ στολή του Ζέρβα.Βρε. φαίνεται πο3ς χάθηκαν τα ίχνη του και ο στρατηγός αγανακτισμένος γράφει: «Τι διάβολο. Αφού πήρε.. κάποιες λίρες και έδωσε μάλλον τις ίδιες υποσχέ­ σεις. τον θυμήθηκε. Νικηφόρο. Τολιόπουλου». Θάνο. ζήτησε από τον Άρη και τον Περικλή από μία σφαί­ ρα· τις χάραξε σταυρωτά μπροστά τους και τις έβαλε στην τσέπη του λέγοντας πως η σφαίρα με τον σταυρό είναι ο όρκος αγάπης και αδερ­ φοσύνης που έδιναν μεταξύ τους οι κλέφτες του 1821. 0 Άρης δεν πείθεται από τις ενωτικές διαβεβαιώσεις του «κ. Μετά την ενημέρω­ ση που του έγινε. Το βράδυ. Χρυσιώτη. Μη βρίσκοντας άλλη διέξοδο. συμφώνησε ότι δεν χρειάζεται ξεχωριστό αντάρτικο και πρέπει αυτός και οι συνάδελφοί του αξιωματικοί να ενταχθούν στον ΕΛΑΣ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 157 με χάποια χαρτιά και την ξύλινη σφραγίδα του ΕΛΑΣ.. και ο άλλος πανικοβλήθηκε. Πριν ξαναφύγει ο Τολιόπουλος για την Αθήνα. κάνει περιπαιχτικά. Διαμαντή. τόσο αδιάντροπος είναι. μαζί μας! .

Καραφωτιά. Οι περισσότεροι είναι χωροφύλακες που προσχώρησαν στον ΕΛΑΣ . 0 Θάνος. Βάρδα. τη Λευκάδα. Αφέθη ελεύθερος και εμφανίστηκε ξανά στον Εμφύλιο επικεφαλής παρακρατικών ομάδων . Δηλώνει πω ς όσοι κάνουν αβάσιμες καταγγελίες θα υποστούν τις συνέπειες.. Το τέλος του είναι αυτονόητο και έρχεται με κάθε επισημότητα: . Μετά από λίγες ώρες. Λ ιπ ο τά κ τες Αυτές τις πρώτες ημέρες του Δεκεμβρίου η εαμική οργάνωση της Υπάτης θα φέρει στους αντάρτες τρεις συνεργάτες των Ιτα λ ώ ν ενέ­ χονται στην προδοσία των Ελλήνων που συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν σε αντίποινα για τον Γοργοπόταμο. Είκοσι πέντε αντάρτες με επικεφαλής τους Γκέκα. Πυρ! Για δύο κοπέλες που είχαν σχέσεις με Ιταλούς στρατιώτες η τιμω ­ ρία ήταν κούρεμα με την ψιλή και χάραγμα ενός «Π» στο μέτο3πο· το «Π» διαβάζεται κατά βούληση. ο Θάνος επιστρέφει με τον Τουρκοχρήστο δεμένο με ένα σκοι­ νί πίσω από το άλογό του. Στη Φτέρη οι αντάρτες πληροφορούνται ότι σε ένα διπλανό χωριό. σαν σκηνή από γουέστερν..Επί σκοπόν! Στο όνομα του ελληνικού λαού. ο Άρης αγριεύει. που ετοιμάζονται να φύγουν. ο πιο αδίστακτος μαζί με τον Πατακιά συνεργάτης των Ιταλών στη Φθιώτιδα. Θέλει να προλάβει τη διαφαινόμενη ροπή κά­ ποιων να επιδιώκουν τη λύση των προσωπικών τους διαφορο^ν μέσω του ΕΛΑΣ πριν εξελιχθεί σε επιδημία (κάτι που έγινε αργότερα.158 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ταγματασφαλίτης δεν έπαθε τίπο τα στο Αγρίνιο· ούτε ο Τολιόπουλος ξεχρέωσε τη σφαίρα. Στις 12 Δεκεμβρίου το πρωί μπαίνουν στην Τσούκκα και μένουν στο χωριό ολόκληρη την ημέρα· τη νύχτα. βρίσκεται κάποιος που αναζητούσαν από καιρό· ο Τουρκοχρήστος. πόρνη ή προδότις. χωρίς να περιμένει εντολή του αρχη­ γού. και από τις δύο πλευρές). Στο Λιάσκοβο και σε άλλα χωριά. με αφορμή διάφορες κατηγορίες ενάντιον ανθροί>πων που μετά από ανακρίσεις αποδείχτηκαν αθώοι. κάποιοι δεν είναι π ια μαζί τους. Θα έχουν ακριβώς την ίδια τύχη από το αντάρτικο εκτελεστικό απόσπασμα. Νικηταρά και Κονδύλη έχουν χαθεί στο σκοτάδι εξαπατώ ντας τους σκοπούς ότι δήθεν πάνε σε αποστολή κατά διαταγήν του αρχη­ γού. πηδάει σε ένα άλογο και ξεκινάει· δυο τρεις αντάρτες κάνουν το ίδιο και τον ακολουθούν. στον Εμφύλιο.

Στις 14 Δεκεμβρίου συνέρχεται στο Γαρδίκι το ανώτατο όργανο του αντάρτικου. τον Μπελή. που κατοικεί στη Στρ<ύμη και έχει σύνδεση με τον Τσιγάντε στην Αθή­ να. Άλλωστε οι υποσχέσεις του Γκέκα. τον Γαρδικιώτη. Μετά προτείνει να εκλέξουν ένα Ιδμελές συμβουλευτικό αρχηγείο. τον Κωστούλα. Κάνοντας την εισήγηση για το Ιδμελές. αλλά για να προσπαθήσουν να τον πείσουν για κάποιας μορφής συνεργασία. τον Νικηφόρο. Στο πενταμελές εκλέγονται ο ίδιος. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 159 μετά τη διάλυση των κατά τόπους σταθμο3ν· η αντικομουνιστική υστε­ ρία τόσων χρόνων δεν έχει πάει στράφι. τον Θάνο. που θεω­ ρεί το γεγονός απόρροια της αντιεαμικής προπαγάνδας που άρχισαν οι εδεσίτες από τον Γοργοπόταμο. όπως τη διάλυση του ΕΔΕΣ. από το οποίο θα προκόψει ένα πενταμελές εκτελεστικό όργανο. τον Ζήση. τον Βάσο. Στη διάρκεια της παραμονής τους στο Μαυρολιθάρι είχε έρθει σε συνεννόηση με τον απόστρατο ταγματάρχη Χρήστο Παπανικολάου. Η αντίδραση του Άρη δεν αργεί. 0 Γκέκας λέει την αλήθεια. Ο Άρης τους καθιστά προσεκτικούς. Η πορεία προς τον Ζέρβα αποφασίζεται. αν και δεν τους αποκαλύπτει τον τελικό τους προορισμό. Στην αυλή του σχολείου συγκεντρώνονται οι 400 περίπου άνδρες. τον Πελοπίδα. που είναι αντιστασιακή οργάνωση και μάλιστα υποστηρίζεται από μία εκ των τριών Μεγάλων Δυνάμεων της αντιχιτλερικής συμμαχίας. δεν τόλμησαν να γυρίσουν πίσω. τον Νικηφόρο του Δομοκού (δάσκαλο Νίκο Καρκάνη). Άλλο είναι η τιμωρία ενός προδότη ή ενός ληστή και άλλο ο ΕΔΕΣ. Όλοι π ι­ στεύουν το ίδιο· ότι οι λιποτάκτες πηγαίνουν να προσχωρήσουν στον Ζέρβα. ο Λευτεριάς και ο Νικηφόρος. Αυτός τους άνοιξε τον δρόμο προς το νεοδημιουργηθέν αντάρτικο τμήμα του ταγματάρχη Γ. είναι καθησυχαστικές· ισχυρίζεται ότι κινείται βάσει εντο­ λών υψηλών προσοιπων από την Αθήνα. με θέμα τη λιποταξία των 25. Μεταξύ τους είναι και καμιά δεκαριά αντάρτες που ακολούθησαν τους υποκινητές της λιποταξίας πιστεύοντας ότι πράγματι πάνε σε κάποια αποστολή· όταν πληροφορήθηκαν την αλήθεια. Κωστόπουλου στη Θεσσαλία. αλλά αρχίζει άσχημα· μια . προτείνει τον εαυτό του. τον Λάμπρο και τον Κέντρο. ο Κωστούλας. Δεν πρέπει να χρεωθεί ο ΕΛΑΣ την ευθύνη μιας εμφύλιας σύγκρουσης. τον Περικλή. τον Διαμαντή.ΑΡΗΣ. Κάποιοι υπερθεμάτισαν προτείνοντας πιο δ υ ­ ναμικές λύσεις. και προτείνει άμεση συνάντηση με τον Ζέρβα και τους Άγγλους για να λυθούν τα προβλήματα μεταξύ των δύο οργανώσεων. Η γνώμη του είναι να πάνε στον Ζέρβα. Εισηγητής της συνέλευσης έχει οριστεί ο Λευτεριάς. τον Λευτεριά. ο Μπελής. η Γενική Συνέλευση.

Κλέαρχος Στις υπώρειες της Χελιδόνας ανάμεσα σε πυκνά έλατα βρίσκεται το μοναδικής ομορφιάς Μικρό Χωριό. για την αποφυγή κυρώσεων. μόλις . Τώρα η διαταγή του έχει αλλάξει: . που πρώτη έχει θεσπίσει με την έναρξη της Κατο­ χής τα συσσίτια για τα παιδιά και τους απόρους. Από τα πιο ανεπτυγμένα χωριά της Ευρυτανίας. Έ νας σύνδεσμος του Άρη ξυπνάει τη νύχτα τον νεαρό εαμίτη του χωριού Διονύση Ζορμπαλά με μήνυμα να πάει στο ακριβοος απέναντι Μεγάλο Xojpió. . Τη βουβή νύχτα που πέρασαν οι αντάρτες τη διαδέχεται μια ξέ­ φρενη ημέρα* βλέπουν τον αρχηγό να βγαίνει το πρωί από το σπίτι και αρχίζουν σαν τρελοί να πετάνε στον αέρα σκουφιά και δίκοχα. βιβλιοθήκη. ούτε σκοινί να κρεμαστούνε. εξα­ τάξιο σχολείο με μόνιμη θεατρική σκηνή και μια από τις καλύτερες εαμικές οργανώσεις. Τίποτα απολύτως δε θα τους δί­ νουμε. με υψηλό μορ­ φωτικό επίπεδο κατοίκων* έχει ιατρείο. Ο γιατρός που τον εξετάζει δεν μπορεί να ανακαλύψει την αιτία* ορισμένοι θεωρούν ότι οφείλεται σε ένα πρόσφατο πέσιμο από το άλογό του. Είναι οι προπο­ μποί της κυρίως δύναμης. Αυτό τονίζει ο Άρης και στον πρόεδρο του Μεγάλου Χωριού* να μην ενημερώσει τους Ιταλούς. οι πρόεδροι να ειδο­ ποιούν τους Ιταλούς ότι πέρασαν από το χωριό τους χωρίς να δίνουν λεπτομέρειες. Ο Άρης φωνάζει τον πρόεδρο για να μιλήσουν.Καμιά πληροφορίο: στον εχθρό.160 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ αιφνίδια αδιαθεσία του Άρη στα Πουγκάκια. φαρμακείο. χάρη στα εμβάσματα των μεταναστών. που τον ενημερώνουν για την πρόθεση του Άρη να καταυλιστούν στο Μικρό Χωριό. Ο Ζορμπαλάς επιστρέφει για τις προετοιμασίες υποδοχής και το τμήμα με τον αρχηγό μπαίνει στο Μεγάλο Χωριό τα μεσάνυχτα. να σφυρίζουν.Αν δεν σηκωθώ αύριο. να ουρλιάζουν πάνω από τους όχθους και να προσπαθούν όλοι να του δείξουν την αφοσίωση και τη χαρά τους. όπου έφτασαν δυο τρεις αντάρτες. θα συνεχίσετε μοναχοί σας κι εμένα θα με αντικαταστήσει ο Μπελής. τους λέει. Ο Άρης καλεί το αντάρτικο πενταμελές στο σπίτι που νοσηλεύεται. Παλαιότερα ίσχυε η διαταγή του να απομακρύνονται πρώ τα οι αντάρτες και μετά. Εκείνος υπακούει πρόθυμα και. με αιμόπτυση και υψη­ λό πυρετό.

0 Άρης σταθμίζει αστραπιαία την κατάσταση και αποφασίζει να δώσει μάχη.Δε βγήκαμε στο Βουνό για να τρώμε το ψωμί σας. Οι Ιταλοί είναι πολλοί. 18. με όσα από τα υπάρχοντά τους μπορούν να μεταφέρουν. που προσπαθούν να τον αποτρέψουν. . Οι κατηγορίες των εδεσιτών ότι ο ΕΛΑΣ δεν πολέμησε στον Γοργοπόταμο είναι νωπές. Το πρωί η τοπική οργάνωση έχει ετοιμάσει ζεστό τραχανά για συσσίτιο και μάλιστα σε πιάτα· μα δεν χάρηκαν το πρωινό τους.] Για να παρουσιάζεται όμως αυτό το σύνολο ζωντανό στο πνεύμα. τους φωνάζει καθώς φεύγουν τρέχοντας.. Οι κάτοικοι του Μικρού Χο^ριού. λες και παντού α π ’ όπου περνούσε. έκανε αναγνώριση και ζύγιαζε το κάθε μέρος για το πού βολεί και πού όχι να δοθεί μάχη... για να γίνει εικόνα. Είναι 18 Δεκεμβρίου. για να είναι διαρκής η εικόνα και να μην εξαρθρο^νονται συνεχούς οι λεπτομέρειες. Έτσι κι εδώ.Ούτε σφαίρα να μην πάει χαμένη!. απαντά: . Σημαίνει συναγερμός και όλοι συγκεντρώνονται στο σχολείο. ανηφορίζουν προς τις κορυφές της Χελιδό­ νας. τον Αάμπρο και τον Νικηφόρο του Δομοκού τις ακριβείς θέσεις που θα οχυρωθούν. . σαν να ’κανε αναγνώριση τη νύχτα που ερχόμαστε και μας έφερε κατευθείαν σ' αυτές τις θέσεις».Ιταλοί! Ιταλοί!. χρειάζεται μια πνευματική ιδιότητα που ονομάζεται φαντασία».] και κατά συνέπεια της ευχερούς εξεύρεσης του δρόμου που κάθε φορά πρέπει ν' ακολουθηθεί. θυμάται ο Λάμπρος.1981. Οι αντάρτες περνάνε στο Μικρό Xcopió και σκορπίζονται για να κοιμηθούν· οι περισσότεροι βολεύονται στα θρανία του σχολείου. .12. [. τρέχει στο τηλέφωνο να κάνει το ακριβώς αντί­ θετο. Ο Άρης με γρήγορες. τον Πελοπίδα. Στους Μικροχωρίτες. ακούστηκαν οι πρώτες φωνές. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 161 φεύγουν οι αντάρτες. Ελευθεροτυπία .ευκαιρία να τις αποτινάξει πριν βρουν έδαφος. 4. γεω ­ φυσικός χάρτης σχεδιασμένος μέσα στο μυαλό.4 Αυτήν τη σπάνια τοπογραφική αίσθηση που διαθέτει ο Άρης και την επισημαίνουν με θαυμασμό εξέχοντες στρατιωτικοί που πολέμησαν μαζί του. κοφτές διαταγές ορίζει στον Νικηφόρο. ο Κλαούζεβιτς τη θεωρεί «πολύ ιδιαίτερη πνευματική ικα­ νότητα»..ΑΡΗΣ. Και την αναλύει γράφοντας ότι «πρόκειται για την ικανότη­ τα της ταχείας διαμόρφωσης μιας ακριβούς γεωμετρικής α ν α π α ρ ά ­ στασης [. «Τούτος ο άνθρωπος.

Κατσίμπα). Συλλαμβάνουν ομήρους και από τα δύο χωριά. και στήνει πολυβόλα και όλμους* μια εξίσου μεγάλη φ ά ­ λαγγα έρχεται προς το Μικρό Χωριό μέσα από τη ρεματιά. τον δεκαοχτάχρονο Κλέαρχο (Κ ώ στα Μ πίρτσα. Οι αντάρτες θα αποσυρθούν με μία μόνο απώ λεια. εν συγκρίσει προς τας τοιαύτας του αντιπάλου. για την αναδίπλωση των μαχόμενων. στο Μ εγά­ λο Χωριό. μαθητή γυμνασίου από το Περίβλεπτο Φθιώτιδας).τι μπορούσε να καεί. τους μεταφέρουν στο Μικρό Χωριό. οφείλει να αποσύρεται» είναι παμπάλαια αρχή του ανταρτοπολέμου. όπου μετά από άγρια βασανι­ στήρια ρίχνουν ζωντανούς μέσα σε ένα φλεγόμενο σπίτι τους αρωγούς του αντάρτικου* τον ιερωμένο του Μεγάλου Χωριού Παπαβαστάκη και τον ενωμοτάρχη X. Μετά υποχρέωσαν εννέα Μεγαλοχωρίτες και . Η ενέδρα και η μάχη διεξάγονται από ένα μέρος της δύναμης· έχουν προβλεφθεί πλαγιοφυλακές. Παράλληλα ο αρ­ χηγός έχει φροντίσει να στείλει τμήματα προς άλλες πιθανές διαβάσεις των Ιταλών και ένα τμήμα υπό τον Χρυσιώτη ακριβώς πίσω από τους μαχόμενους για να υποστηρίξουν την υποχώρηση. άνευ ή διά μηδαμινών απωλειών του μαχομένου ανταρτικού τμήματος. καθώς και τμήμα υποστήριξης. όπου ενε­ δρεύουν οι 60 αντάρτες που ρίχνει ο Άρης στη μάχη. Έ να μεγάλο τμήμα έχει ήδη ακροβολιστεί απέναντι. Μια λιτή μαρμάρινη π λάκα και ένας σταυρός στο σημείο που σκοτώθηκε θυμίζουν σήμερα τη θυσία του νεαρού μαθητή. (ΓΕΣ. Πρώτος πυροβολεί ο Νικηφόρος και αφήνει στον τόπο τον επ ικ ε­ φαλής της ιταλικής φ άλαγγας. Το δόγμα Άρη «ο αντάρτης δίνει μάχη μόνο εκεί που ο ίδιος κρίνει ότι τον συμφέρει και. «Οι αντάρται μάχονται μόνον όταν αι τακτικαί συνθήκαι εξασφα­ λίζουν την φθοράν του εχθρού. για ενδεχόμενη πλαγιοκόπηση από τον εχθρό. Λεηλάτησαν τα σπίτια. Η μάχη του Μικρού Χωριού είναι υπόδειγμα αντάρτικης τακτικής. σκότωσαν τα ζώα και έβαλαν φωτιά σε ό. Μα η μανία τους δεν κορέστηκε* σε λίγες ημέρες ξαναγυρίζουν αιφνιδιαστικά και βρίσκουν τον κόσμο στα σπίτια του. που είναι ο συνταγματάρχης διοικη­ τής του Σ υντάγματος Καρπενησιού. Και άλλοι Ιταλοί πέφ τουν νε­ κροί γύρω του. πριν ανατραπούν οι ισορροπίες. Η μάχη θα δοθεί στη ρεματιά.162 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Είναι καλά πληροφορημένοι γ ια τη δύναμη και τη θέση των ανταρ­ τών και βγήκαν από το Καρπενήσι αποφασισμένοι να τους εγκλωβί­ σουν. Κατσίμπα (αδερφό του μόνιμου υπολοχαγού στο αντάρτικο Γ. Ευθύς ως εκλείψουν αι ευνοϊκαί αύται συνθήκαι διακό­ πτουν την μάχην». Μικρό και Μεγάλο. Ανταρτοπόλεμος) Οι Ιταλοί ξέσπασαν στο άδειο Μικρό Χωριό.

Στον Εμφύλιο θα ξανακαεί άλλες δύο φορές. πέφτουν ντουφέκια ανάρια .. . τι θα κερδίσουμε τώρα με τις απεργίες και διαδη­ λώσεις μέσα σ' αυτές τις συνθήκες της ξενικής κατοχής! Τώρα είναι còpa της μπόμπας και της κουμπούρας. συμμετείχαν 50 περίπου ανο^τερα καθοδηγητικά στελέχη του Κόμματος.ΑΡΗΣ. ο Άρης κάνει πόλεμο μ ’ αντάρτες παλικάρια. Τον επόμενο χρόνο θα καεί και από τους Γερμανούς. Στα βουνά της Ρούμελης έως το τέλος της Κατοχής θα ακούγεται το αντάρτικο σύνθημα και παρασύνθημα «Κλέαρχος ..Μικρό Χωριό». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 163 δύο Μικροχωρίτες να σκάψουν τους τάφους τους στη θέση Λόγγοβα και τους εκτέλεσαν. το δόλιο το Μικρό Χωριό και πάλι ανταριάζει . Έ να από τα ωραιότερα τραγούδια. μία από τον Εθνικό Στρατό και μία από τον Δημοκρατικό Στρατό. που συνήλθε στο Κουκάκι το τε­ λευταίο δεκαήμερο του Δεκεμβρίου. Στη Β' Πανελλαδική Συνδιάσκεψη.) Παρά το βαρύ τίμημα η απήχηση από τη μάχη του Μικρού Χωριού είναι μεγάλη και το φρόνημα των Ευρυτάνων γιγαντώνεται. Κομουνιστική Επιθεώρηση (1941-1944). (Η μοίρα του Μικρού Χωριού είναι βαριά. Λαμποκοπούν χρυσά σπαθιά . Α πογοήτευση Το ΚΚΕ βρίσκεται ακόμη στον κόσμο του.] Τέτοιες αντιλήψεις είναι αντίθετες α π 5 την πολιτική και ταχτική του κόμματός μας». Οι θεολόγοι της κομουνιστι­ κής ορθοδοξίας επιμένουν σε μια γραμμή εντελώς αντίθετη προς τις κρατούσες συνθήκες. και το 1963 ένα τμήμα του θα χαθεί από την κατολίσθηση μιας ολόκληρης πλαγιάς της Χελιδόνας. μα στο ΚΚΕ παραλείπουν κάτι πολύ καίριο από τον Μαρξ: οι αντικειμενικές συνθήκες προηγούνται της πολιτικής 5. θα ξεπηδήσει μέσα από το φλεγόμενο χωριό και τις καρδιές των κατοίκων του: Βαριά στενάζουν τα βουνά κι ο ήλιος σκοτεινιάζει. ενεργητική αντίσταση κατά των κατακτητών: «Μερικοί λένε. Στην πολύωρη εισήγησή του ο Σιάντος επιτίθεται εναντίον εκείνων των μελών που ζητάνε από το Κόμμα. αφιερωμένο στον Άρη. [.5 Είναι απογοητευτικό.

Το συμπέρασμο: των Σοβιετικών: «Η κεντρική ηγεσία του ΚΚ Ελλάδας είναι εξαιρετικά αδύναμη». Τα αρχεία των μυστικοί σοβιετικών υπηρεσιών. (Χατζής.. Αυτό είναι το κύριο μειονέκτημα». καθώς στο ΚΚΕ επικρατεί η αντίληψη ότι.] και την κομουνιστική αφοσίωση στη δουλειά [. πρέπει να έχουν διαμορφωθεί και οι κατάλληλες συνθήκες.] θα γινόταν κατάλληλος.) απουσιάζει εντελούς από την α π ό ­ φαση.. με «τη βοήθεια του Κόμματος [. Δεν αρκεί να θέλεις να εφαρμόσεις κάτι που θεωρείς σωστό.. «το μέλος του Κόμματος είναι ικανό για όλα». Αντιθέτως... όπως «να αποφεύγονται μάχες με τον εχθρό και εμφανίσεις στα χωριά για την αποτροπή αντιποίνων» κ. οπου­ δήποτε και οποιοιδήποτε είχαν προσπαθήσει να δημιουργήσουν αντάρτικο είχαν όλοι αποτύχει με τραγικές συνέπειες. Ε π α νά ­ σταση) Μόνο που δεν αναφέρει ότι. που ευτυχώς ξεπεράστηκαν από τους ίδι­ ους τους αντάρτες στην πράξη. Ό πω ς γράφ ει απαξιω τικά για τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. Φάκελος Ελλάς.6 Φυσικά στην Αθήνα ακούγονται τα χειρότερα για τον Άρη. αλλά οι αποφάσεις που πάρθηκαν στα ζητή­ ματα αυτά ατελέσφορες. ο Γραμματέας του ΕΑΜ δεν θα διστάσει να κάνει ένα ανατριχιαστικό άλμα ισοπέδωσης κάθε ανθρώπινου χαρακτηριστικού και κάθε ιδιαιτερότητας. Και. που οι μυστικές της υπηρεσίες (NKVD) κατόρθωσαν να προμηθευτούν τα πρακτικά της Β' Πανελλα­ δικής. αναπτύσσονται διάφορες περίεργες θεωρίες.164 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ βούλησης. . Στον ανταρτοπόλεμο δί­ νουν ελάχιστη σημασία. ανεπαρκείς και σε ορισμένα σημεία ακόμα και λαθεμένες. Μιλάνε σχεδόν αποκλειστικά για μαζικές κινητοποιήσεις στις π ό ­ λεις και αγώνες πεζοδρομίων κατά των κατακτητών και των κατοχι­ κών κυβερνήσεων και ψέγουν τους αντιπροσώπους των πόλεων που δεν ακολουθούν το παράδειγμα της Αθήνας. που αγνόησε την πρόσκληση του Κόμματος και δεν εμφανίστηκε. μέχρι να βγει ο Άρης στο Βουνό. Και η Β' Πανελλαδική κολυμπάει σε μια άκρατη βουλησιαρχία. Η εμφάνιση 6. 1931-194-4. Το ζήτημα του ενεργού αγώνα εναντίον των Γερμανών κατακτητών (αντάρτικο κίνημα. παρόλο που μνημονεύεται στην απόφαση. οι εκτιμήσεις τους είναι κόλαφος: «Τα ζητήματα που τέθηκαν ήταν εξαιρετικά σοβαρά. ίσως και καταλληλότερος»...ά. οποιοσδήποτε έπ α ιρ ­ νε το χρίσμα από το Κόμμα αντί για τον Άρη. Τον Μάρτιο του 1943. (Βαφειάδης) Η ψυχρολουσία για αυτές τις ανεδαφικές θέσεις που υποστηρίχτη­ καν στη συνδιάσκεψη από την κομματική ηγεσία έρχεται από τη Σο­ βιετική Ένωση. μεταφυσικοί τω τρόπω.

δεν θα περιοριστούν στη Θεσσαλία.. . διανοούμενος και η λαμπε­ ρή παρουσία του είναι πηγή ενόχλησης για το απαρχαιωμένο ηγετικό δίδυμο. αλλά περιορισμένο ακόμη ένοπλο αγώνα. (ΓΕΣ. στο δε για την οξυδέρκειά του. σ’ αυτόν είναι που χρειάζεται μιο: οξεία και διεισδυτική διάνοια να γνωρίζει να διακρίνει και να διευκρινίζει ενστικτωδώς την αλήθεια. Ανταρτοπόλεμος) Στη Β' Πανελλαδική Συνδιάσκεψη τη μόνη εξαίρεση μεταξύ των συ­ νέδρων αποτελεί ο διορατικός Τζήμας. πολιτικής. κοι­ νωνικής και οικονομικής φύσεως επιβάλλουν την ύπαρξιν καταλλήλου ηγεσίας με πολυσχιδείς ικανότητας». Δεν είχε καμία. όπου και θα πρέπει να βρίσκεται το κέντρο του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα· η πρότασή του απορρίπτεται παμψηφεί καθώς δεν βρέθηκε ούτε ένας να την υπο­ στηρίξει.] Ανάμεσα σε χίλια άκρως αξιόλογα πρόσωπα. όχι διότι είχε ορ­ γανωτικές ικανότητες. Το Βουνό θεωρείται ακόμη τόπος εξορίας. ικανός. όταν βρεθεί στο Βουνό. Προτείνει να μετα­ φερθεί άμεσα η πολιτική ηγεσία στο Βουνό. (Clausewitz) Και ειδικά για το αντάρτικο. στη σταδιοδρομία του στρατηγού. (Ιωαννίδης) Αυτό που συμβαίνει είναι ότι ο Καραγιώργης (γιατρός Κώστας Γυφτοδήμος) είναι νέος. με τις μεγάλες ιδιαιτερότητες. [. που υπερασπίζεται με σθένος τον Άρη και επιπλέον θέτει ένα θέμα που ξενίζει. Οι φιλοδοξίες του δυναμικού Καραγιώργη.Ιωαννίδης. Για αυτό με απόφαση της συνδιάσκεψης. που έχει τις πιο μαζικές οργανώσεις. οι απαιτήσεις σε ό..τι αφορά την ηγεσία του είναι ακόμη περισσότερες: «Η άμεσος σχέσις και αλληλοεξάρτησις ανταρτών και πληθυσμού. φεύγει στο τέλος του χρόνου και το μέ­ λος της ΚΕ Καραγιώργης για να αναλάβει γραμματέας της Θεσσα­ λίας. πάνω από τον μέσο όρο». δηλαδή του ηγετικού δι­ δύμου Σιάντος . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 165 πραγματικά προικισμένου ηγέτη στον. δεν υπάρχει ίσως ούτε ένα που να συγκεντρώνει πάνω του όλες τις απαραίτητες ικανότητες που θα το υψο^σουν. στο άλλο ακόμη για την ανδρεία ή την ενεργητικότητά του. στο μεν για το πνεύμα του.πόλεμο είναι εξαιρετικά σ π ά ­ νια περίπτωση: «Περισσότερο α π ’ όσο σ' οποιοδήποτε άλλο πεδίο. αλλά θα επιδιώξει να αναλάβει την αρχηγία όλου του ΕΛΑΣ.ΑΡΗΣ. «Έφυγε για τη Θεσσαλία. ως και η ανάγκη επιλύσεως προβλημάτων στρατιωτικής. Τον διώξαμε στη Θεσσαλία». Η αποστολή του δεν σημαίνει αναγνώριση των ικανο­ τήτων του· το αντίθετο.

ο Λάμπρος βρέθηκε κατηγορούμενος στο στρατοδικείο γιατί εκτός από τους στρατιώτες του Εθνικού Στρατού διαπεραίωνε και αντάρτες του Δη­ μοκρατικού Στρατού. (Στα παράλογα χρόνια του Εμφυλίου που ακολούθησαν. Τη ζωή του την οφείλει ο άκακος Λά­ μπρος μάλλον στην περιέργεια του Βασιλικού Επιτρόπου να πληροφορηθεί επακριβώς τον «μηχανισμό» παροχής βοήθειας στους αντάρ­ τες. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Δεν ξέρω τι είναι αυτό το πορθμείον. ο δε Λάμπρος να είναι βουνίσιος και να μην έχει ιδέα από νησιά και θάλασσες... οι πολλοί δεν ήταν δυνα­ τόν να περιμένουν· ανακάλυψαν πιο πέρα ένα σχετικά αβαθές σημείο και. Και ακολούθησε ο διάλογος: »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Γιατί δεν απαντάς.. Μετά τη μάχη του Μικρού Χωριού οι αντάρτες θα συγκεντρωθούν λίγο πιο πάνω. Μερικοί μπήκαν στο καρέλι. Η προσαγωγή τότε σε στρατοδικείο ή αντί­ στοιχα σε ανταρτοδικείο με την κατηγορία συνεργασίας με τον εχθρό προεξοφλούσε το χειρότερο. Με την πρώτη ερώτηση της εξέτασης ζήτη­ σε ο Επίτροπος από τον Λάμπρο να του περιγράψει το.166 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ Στο μεταξύ η πορεία του Άρη προς τον Ζέρβα συνεχίζεται. πλεούμενο που μετέφερες τους επιβάτες. πιασμένοι χέρι χέρι... πλωτόν μέσον. »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Είναι το πλωτόν μέσον που χρησιμοποιούσες. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Τι είναι το.. Εκεί ήρθε τη νύχτα και κατετάγη μια οπλισμένη ομάδα από το Κλαψί με τον Μπότσαρη (Ανδρέα Κονδύλη) και εμφανίστηκαν οι τρεις τέσσερις αγνοούμενοι από τη μάχη.. »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Είναι το. . πέρασαν με αρκετή δυσκολία απέναντι. «Έτυχε όμως ο Επίτροπος να είναι νησιώτης και να μην έχει ιδέα από καρέλια. Το προ^ί ξεκίνησαν πάλι. »Έμεινε και τον κοίταζε σαστισμένος ο Λάμπρος γιατί πρώτη φο­ ρά άκουγε τη λέξη πορθμείον. στα Σελά* ένα χωριουδάκι τόσο φτωχό που δεν διανο­ ούνται να απευθυνθούν στους κατοίκους ούτε για λίγο ψωμί· λίγα ξύ­ λα ζήτησαν μόνο για να ανάψουν φωτιά και κοιμήθηκαν νηστικοί.. πέρασαν από τα Φιδάκια και βρέθηκαν μπροστά στον αγριεμένο Μέγδοβα και τον περατάρη Λάμπρο με το καρέλι του· ένα μεγάλο ξύλινο κασόνι που χώραγε μέσα δυο τρεις ανθρώπους και εκινείτο από τη μία όχθη του ποταμού στην άλλη με τροχαλία πάνω σε συρματόσχοινο δεμένο στα πλατάνια. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Τι να πω. σα να λέμε το καΐκι. »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Για το πορθμείον σε ρωτώ. πορθμείον.

του λέει ο Άρης όταν έφτασε κοντά του. τραυμάτισε σοβαρά στην κοι­ λιά τον Ατρόμητο* τον νεαρό που έπιασε τον Ιταλό αιχμάλωτο στον Γοργοπόταμο. αλλά το ’βαλε π εί­ σμα να βρει άκρη. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Όχι. Οι αντάρτες αυτού του τμήματος είχαν αυξηθεί σε 80 και στις 4 Δεκεμβρίου είχαν δώσει μια μάχη έξω από τη Χρύσω εναντίον των Ιταλών. 7.. βρέθηκε ένας γυρολόγος με μια μικρή βιτρίνα κρεμασμένη στον ώμο· τους χαι­ ρέτησε. με τριχιά. που ήταν στην περιοχή με την ομάδα του. Eyoi καρέλι το ξέρω. σκαλί­ ζοντας το όπλο του μέσα στο σχολείο. »Έβράζε α π ’ τον εκνευρισμό του ο Επίτροπος. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Όχι. μετά μπερδεύτηκε ανάμεσα στους άνδρες και άρχισε να ρω­ τάει για τον αρχηγό.Ό π ο ιο ς σκοτώνει συναγωνιστή του θα εκτελείται. για να διατηρηθεί η πολεμική φυ­ σιογνωμία της περιοχής και για αντιπερισπασμό στον Άθω Ρουμελιώ­ τη. Οι τυ ­ χαίες εκπυρσοκροτήσεις είχαν πάρει μορφή επιδημίας. κουπιά. Ο Άρης έκρινε σκόπιμο να μην πάρει μαζί του στην Ή πειρο και αυτό το τμήμα. »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Και πο^ς κινείται. 0 απρόσεκτος δεν θα γλίτωνε μόνο με αφοπλισμό και αποπομπή αν δεν παρακαλούσε τον Άρη ο ίδιος ο τραυματίας. . »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Δηλαδή με. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Έ να μεγάλο κασόνι. Μίκροχωρίτικα Νέα. »ΛΑΜΠΡΟΣ: Τι είναι τα κουπιά. με τα χέρια. Στη φάλαγγα των ανταρτών που συνεχίζουν την πορεία. Τελείωσε. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 167 »ΛΑΜΠΡΟΣ: Τι είναι το πλεούμενο και το καΐκι.Θέλω να έρθω μαζί σας. »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Και όχι με κουπιά. όπου υπήρχε γιατρός για να αναλάβει τη νοσηλεία του.. τον Καπλάνη. Με μηχανικά μέσα. Εκεί τους περίμενε και το Αρχηγείο Ευρυτανίας με τον Ερμή.Τι τρέχει. τον Ιωσήφ.) Στον Μαραθιά. . Μετέφεραν τον Ατρόμητο με φορείο στη Φραγκίστα. που κατέλυσαν οι αντάρτες. ένας εξ αυτών. . τον Διά­ κο και τον Αριστείδη. για αυτό ο αρ­ χηγός δήλωσε εις επήκοον όλων: ..»7 Κάποιο πρόχειρο σκίτσο του καρελιού και κάποιες μαρτυρίες συγ­ χωριανών του Λάμπρου για την εκ των πραγμάτων αδυναμία του να κάνει επιλογή «επιβατών» έδωσαν στον Βασιλικό Επίτροπο να κατα­ λάβει τις διαστάσεις της προδοσίας και τον έστειλε σπίτι του. »ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Και τι είναι αυτό το καρέλι που μου κοπανάς.ΑΡΗΣ.

Κλέβ’. θα πυροβολήσεις θες δε θες. (Toynbee) Για αυτό οι ορεσίβιοι διαφοροποιούνται από τους καμπίσιους. θα ζήσει στη «λάκκα» με κάποιον υποδεέστερο και θα στερηθεί τα σπουδαία του βουνού. είπε ζωηρά ο γυρολόγος. τους οποίους περιφρονούν ανοιχτά. μπήκε. Εδώ δεν είναι πανηγύρι. Τον κοίταξε για λίγο ο αρχηγός και του κάνει ξαφνικά: . Μωρέ. . Η κοπέλα το πρώτο που ρωτάει για τον υποψήφιο γ α μ π ρ ό είναι: . που συνοψίζονται στο κρύο νε­ ρό. «Μ ια εβδομάδα παραμονής στα ελληνικά βουνά είναι αρκετή για να βεβαιώσει τον κάθε παρατηρητή ότι το μεγαλύτερο μέρος του πλη­ θυσμού της Ελλάδος ζει κάτω από συνθήκες που βρίσκονται πολλούς αιώνες πίσω από τη ζωή της Δυτικής Ευρώπης». . και αν είναι αρ­ κετά αρρενωπός ο^στε να έχει τις καπνοσακούλες του με τον λαθραίο .Εμείς σκοτώνουμε άνθρωπο για ένα βελόνι. Και.Δεκτό!. Οι ευφυέστατοι και υπερήφανοι αυτοί άνθρωποι π α ρ ά την ανέχειά τους σε σχέση με τους χωρικούς του κά­ μπου αισθάνονται προνομιούχοι. (Woodhouse) Για τους ορεσίβιους είναι μια π α μ π ά λ α ια επιλογή: «Μπορούσαν να διατηρήσουν την ελευθερία τους με το τίμημα να παραμείνουν φτωχοί. Δεκτό. διαμένοντας σε φυσικά οχυρά όπου η οθωμανι­ κή κυβέρνηση δεν μπορούσε να ασκήσει αποτελεσματικά την εξουσία της. παρόλο που αυτά τα χριστιανικά άσυλα βρίσκονταν μέσα στα όρια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας». άμα φτάσεις στη μάχη. για να τη ζήσει. δυστυχώς για αυτόν. Ναι. - Ορεσίβιοι 0 κόσμος των βουνών είναι για τον αμύητο μια αυλή των θαυμάτων. Δηλαδή αν είναι ικανός να κλέψει. τον δροσερό αέρα και την ανεμπόδιστη θέα.Θ ’ αντέξω.Μπα. Δώσ' μου ντουφέκι και θα δεις. . ξυπολυσιά και κρύο. π ’ να π ά ρ ’ς καμπίσο! Που σημαίνει. Πείνα. Η συνήθης κατάρα της μάνας προς την κόρη είναι: .168 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Θα πετάξεις τη μόστρα σου και θα κρεμάσεις ντουφέκι. θ ’ αντέξεις. Κ απνοσάκ’λα έχ ’.Έ μ π α στη γραμμή. Μέ­ χρι να φτάσεις εκεί.

Όμως υπάρχουν και διαφοροποιήσεις μεταξύ των κοινοτήτων. 0 Μυριδάκης πάλι γράφει ότι. έστειλε έναν ενωμοτάρχη από το τμήμα του να ζητήσει οδηγό από το χωριό Καλεντίνη· οι απρόθυμοι να τον βοηθή­ σουν χωρικοί προσποιήθηκαν όλοι τους μεθυσμένους. ο πατέρας διά το παιδί και το παιδί διά τον πατέρα. Όλοι δηλ. μένει άναυδος με τις διαστάσεις της κλοπής: «Η μάνα να παραπονείται ότι την έκλεψεν η κόρη της. παιδιά. αν και Κρητικός. Ορισμένα χωριά φημίζονται για « r άρματα» και για την υπερβολική τραχύτητα των κατοικούν τους· όπως τα Δυο Βουνά Φθιώτιδας που επισκέφθηκε με δέος ο Νικηφόρος πριν ξεκινή­ σει για το αντάρτικο. γονείς. η θυγατέρα διά την μάνα. ήλθον εις ημάς αλληλοκαταγγελλόμενοι. Με τα πολλά. αδελφοί. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 169 καπνό για να στρίβει «τσιγάρες». δίνουν στον ενωμοτάρχη για οδηγό τον διανοητικά καθυστερημένο του χο^ριού. όποιος και αν είναι· έχουν δεινοπαθήσει με τις φάρσες τους από γ υ ­ ρολόγοι. εις το χωριό αυτό ήσαν ζωοκλέπται χωρίς καμίαν εξαίρεσιν και διάκρισιν. Πάμπολλες είναι οι ιστορίες για τους Τοπολιανίτες και μερικές δύσκολα γίνονται πιστευτές· λένε πως έτρεψαν σε φυγή τον φοροεισπράκτορα. Σε αυτό το απομονωμένο και πάμπτωχο χωριουδάκι είναι έθιμο να «γελάσουν» τον ξένο που θα τους επισκεφθεί. Θα είναι ασφαλούς οι μεγαλύτεροι ζωοκλέπται της υφηλίου. π απά δες και πολιτευόμενοι έως τον δεσπότη της περιοχής. ο αδελφός διά τον αδελφόν κ. συνοδεύ­ οντας τους Άγγλους. Όλοι. ούτε αυτού του π α π ά των ακόμη δεν έκαμνον εξαίρεσιν. Πρωταθλητές του χιούμορ και της φάρσας είναι ασφαλώς τα Τοπόλιανα Ευρυτανίας.ο. Άλλα χωριά για « τ 5 άρματα» και τη ζωοκλεπτική τους δεινότητα· όπως τα Επινιανά Ευρυτανίας. και ο υπασπιστής του Ζέρ­ βα. αλλά πού να εύρισκε κανείς αρχή και τέλος όπου διά την επίλυσιν το^ν υποθέσεών των εχρειάζοντο όλα τα δικα­ στήρια της Ελλάδος και για ένα μήνα τουλάχιστον». Αγώνες) Είναι χοοριά που συνδυάζουν «τ' άρματα» με τα γράμματα. (Μυριδάκης. και για να τον ξεφορτωθούν. Κοινό χαρακτηριστικό όλων των ορεσίβιων είναι η αγάπη τους στα όπλα· και το πιο φτωχό νοικοκυριό έχει ένα τουλάχιστον τουφέκι.ΑΡΗΣ. όποος το Μικρό Χωριό· και άλλα χο^ριά πασίγνωστα για το χιούμορ και την πονηριά των κατοίκων τους.κ. που την απόσταση μιας ώρας κατορθοονει να τους την αυξήσει σε πέντε. χωροφύλακες. από όπου πέρασαν οι εδεσίτες μετά τον Γοργοπόταμο. εμφανισθέντες όλοι στην είσοδο του χο^ριού με χελώνες κρεμασμένες στον λαιμό λόγω μιας «επιδημίας» που είχε ενσκήψει· ή πως περίμεναν κατά σειρά στον δρόμο τον π α π ά του δι­ πλανού χωριού και τον έπεισαν με τα λεγόμενά τους ο ένας μετά τον .

\ Π α λιά υπόθεση Όταν μπήκαν στην Ήπειρο. με το οποίο τον ενημερώνει για την άφιξή του και του ζητάει συ­ νάντηση. παραμονή Χριστουγέννων. τη Βαλαώρα Ε υ­ ρυτανίας.Καλούς όρισες. χαιρετούσανε. θαύμαζαν για τον αρχηγό που τους κα­ τάλαβε. Αλλά ούτε αριστερός ψάλτης υπήρχε και επιστρατεύτηκε ο Περικλής. Είναι 24 Δεκεμβρίου. Πέρασαν κάμποσοι και ξαφνικά ο Άρης φωνάζει σε δύο που έφ ευ­ γαν: . . Έ γινε μια εξαίσια λειτουργία. άλλαζαν σακάκια και τραγιάσκες και εμφ α­ νίζονταν πάλι για νέα «χαιρετούρα». ο Άρης στέλνει ένα γράμμ α στον Ζέρ­ βα. Ο Θάνος και οι γύρω τραντάχτηκαν από τα γέλια όταν κατάλαβαν τι έγινε* έμπαιναν οι Τοπολιανίτες από τη μία πόρτα..Για ελάτε πίσω εσείς! Δε σας ξαναχαιρέτησα. Πότε ο Παπακουμπούρας. Τον συνέλαβε ο Διαμαντής σε ένα κοντινό χωριό. μετά από καταγγελία της οργάνωσης ότι συνεχίζει πάλι τη ληστρική του δραστηριότητα.170 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Α Ο Σ άλλον ότι το βόδι που αγόρασε από το παζάρι είναι γαϊδουράκι. και πολλά άλλα. Το ότι υπήρξε πρώην αντάρτης που είχε ακολουθήσει στη φυγή τον Ρουμελιώτη δεν λειτούργησε υπέρ του· παραδόθηκε στον Δράκο για τα περαιτέρω. Στον Άρη δοκιμάσανε το παλιό κόλπο της «χαιρετούρας». Γέμισε η εκκλησία χωρικούς και αντάρτες. . κ α π ’τάνιο μ ’. ώσπου εκείνος το καβάλησε και τον τίναξε ανάσκελα. Η μεταρσιωτική εκτέλεση των θρησκευτικών τους καθηκόντων δεν γλίτωσε τον πρώην φυγόδικο Κουτσοκώστα από τη δική του εκτέλε­ ση. που θα έκανε τους ζηλωτές του Κόμματος να κόψουν τις φλέβες τους. Τα Τοπόλιανα δεν διαθέτουν π α π ά και ο Π απακουμπούρας προσφέρεται να τελέσει τη λειτουργία. έβγαιναν από την πίσω. Μετά τα καλωσορίσματα κάθισε ο αρχηγός στο καφενείο και κου­ βέντιαζε με δυο τρεις ντόπιους* από την πόρτα εμφανίζονταν τάχα δειλά ένας ένας οι κάτοικοι να τον χαιρετήσουν: . που ήξερε να διαβάζει και να κρατάει στοιχειωδώς το ίσο. πότε ο δεξιός ψάλτης τού ψιθύριζαν τη σε­ λίδα που έπρεπε να γυρίσει* σε λίγο στάθηκε δίπλα στον Περικλή και ο Άρης και έψαλαν σεκόντο.Μ άτ’ μια βολά π ’ το 5 χει!.

. τον ρωτάει ο Άρης. τη θρησκεία και την τιμή t o j v χωρικών οι εδεσίτες απλώς συνέβαλαν στην ενίσχυ­ ση αυτής της φοβίας. δεν θα κατόρθωναν να δημιουργήσουν τέτοια παθολογική φοβία στον κό­ σμο. που διαμαρτυρήθηκε για το συμβάν: . . Θα μας π ά ρ ’νε τ ’ς πιριουσίες οι ά λ λ \ . να σου πάρω κι εγώ ένα κομματάκι α π ’ την περιουσία σου. λένε πως είστε αντίχριστοι. απαντάει εκείνος μη γνωρίζοντας σε ποιον μιλάει. με τις κινδυνολογίες για την περιουσία.Αυτή η υπόθεση είναι παλιά.. πατριώτη.ΑΡΗΣ.Και γιατί. τα χωριά είναι πάμπτω χα και μερικά εντελώς εξαθλιω­ μένα. θα μας ψάξετε και. όπου και το στρατηγείο του ΕΔΕΣ. και εκείνη του απαντάει αφελέστατα. του λέει ο Άρης και.Επειδή εγώ είμαι α π ’ τους «άλλους».Δε μου λες. Θυμίζει τις χειρότερες από τις πρώτες ημέρες του αντάρτικου. δικτατορική ή μη. .Εσύ δεν έφαγες βελανίδι με το Ζέρβα!. που δεν σέβονται τίποτα. πατριώτη. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 171 Δεν παίρνει απάντηση. όπου βρείτε να έχουν ει­ κονίσματα. μέσα σε έναν μήνα που έχει μεσολαβήσει από τον Γοργοπόταμο. με τον Ζέρβα ή με τους άλλους. θα κάψετε τα σπίτια. εσύ με ποιους είσαι. Η θεωρία περί «ψευδούς συνείδησης» σε πλήρη επαλήθευση: Έ νας χιλιομπαλωμένος Ηπειρώτης χωρικός βρέθηκε μπροστά στον αρχηγό. . Όσο και αν προσπαθούσαν. Οι ελασίτες την αποδίδουν αποκλειστικά στον Ζέρβα και στους Άγγλους. Από το Αυλάκι θα περάσουν στη Σωμερού. . του ξηλώνει ένα από τα μπαλώματα του παντελονιού του. Στο Αυλάκι ο κόσμος τούς αντικρίζει με τρόμο· τετρακόσιοι οπλι­ σμένοι μπήκαν στο χωριό τους και οι διαδόσεις λένε ότι πρόκειται π ε ­ ρί κομουνιστών. Έ ω ς το τέλος της Κατοχής οι παλιοί αντάρτες θα επιπλήττουν τους νεότερους ως καλομαθημένους με τη φράση: . Είχε φροντίσει όλα τα προηγούμενα χρόνια η κρατική μηχανή. σκύβοντας. Έ νας ελασίτης βλέπει μια γριά να κρύβει τα εικονίσματα στο κατόπι του σπιτιού της· τη ρωτάει για ποιον λόγο το κάνει. Το άλλο επίσης τραγικό είναι ότι σε αυτούς τους πένητες χωρικούς έχει βρει το πιο πρόσφορο έδαφος η πιο ακραία αντικομουνιστική προ­ παγάνδα. Ό πως είπε στενοχωρημένος ο δάσκαλος του χωριού στον Νικηφό­ ρο. Στο ορεινό δρομολόγιο που ακολουθούν. μα συνεχίζει παρόλο που η επισιτιστική κα­ τάσταση της ελασίτικης δύναμης είναι τραγική. και την άλλη ημέρα θα προχωρήσουν προς τη Μεγαλόχαρη. Είναι μάλλον υπερβολικό.Με τ ’ Ζέρβα.

και την άλλη ημέρα.172 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Πλησιάζοντας προς το χωριό. λαμβάνουσαι μέτρα ασφαλείας καθ' οδόν κατά πιθανής και απροόπτου συναντήσεως». Διανυκτερεύουν στο χωριό. Οι ταλαιπωρημένοι από την κούραση και την πείνα άνδρες του ΕΛΑΣ δείχνουν αξιοθαύμαστη π ει­ θαρχία και συμπεριφορά· όμως η εξάντληση είναι μεγάλη και αδυνα­ τούν να συνεχίσουν την πορεία. όταν η σύγκρουση. Έ χει όμως τη σύνεση να φροντίσει για την πρόληψη επεισοδίων: «Θα παρακολουθήσωμεν όλοι προθέσεις ελθόντων και ε π ’ ουδενί λόγω θα τους κτυπήσωμεν. ακολουθούν τον δρόμο προς Βελεντζικό. πραγματοποιηθεί 10 μήνες αργότερα. γενναίος. που τόσο επιμελώς τώρα την αποφεύγουν. Ο Άρης. Και. στο σχο­ . βλέπουν μεγάλες φωτιές στα γύρω υψώματα. κρίνει ότι δεν εί­ ναι και πολύ φρόνιμο να συζητάει εν μέσω 400 ενόπλων με αρχηγό τον άνθρωπο τον οποίο ομολογεί ότι τον «τρέμει». Και οι δύο αρχηγοί του αντάρτικου έχουν συναίσθηση τι σημαίνει μια μετα­ ξύ τους εμπλοκή. 0 Ζέρβας αντιγράφει τα κολοκοτρωναίικα τεχνάσματα. εκτός αν πρώτοι αρχίσουν αδελφοκτόνον π ό ­ λεμον». Υποχωρεί στο βά­ θος της Ηπείρου και με την υ π ’ αριθμόν 575 διαταγή του αποφασίζει: «Όλαι αι ομάδες να κινηθο^σι ταχέο^ς προς Βελεντζικόν προς συνάντησίν μου. παρόλο που έχει ήδη βεβαιωθεί ότι ο Ζέρβας δεν έχει σχέ­ ση με τους λιποτάκτες. Σταθμεύουν για μία νύχτα σε ένα εν­ διάμεσο χωριό. δεν είναι αυ­ τοί που θα την αποφασίσουν. Στη σημερινή εποχή θα είχε θέση στις Ειδικές Δυνάμεις του Σ τρα­ τού. διακρίνονται καπνοί από πολλές πλευρές· όταν κατά το σούρουπο φτάνουν. Ο Ζέρβας είναι πολύ προσεκτικός. αλλά για τους ίδιους ακριβώς λόγους με τον Άρη. με εκπληκτικό ένστικτο· είτε έχει πληρο­ φορίες περί απειλητικών διαθέσεων του Άρη είτε όχι. Οι ελασίτες συναντούν μόνο τον Γούντχαουζ και τον Μαρίνο. Ψύχραιμος. ρωτώντας τους ντόπιους. οι οποίοι τους πληροφορούν ότι ο στρατηγός έφυγε σε έκτακτη α π ο ­ στολή. όπου θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι ζε­ σταίνονται εκατοντάδες αντάρτες. τον Ξηρόκαμπο. Σ κοπιμότητες Στη Μεγαλόχαρη δεν υπάρχει ίχνος του ΕΔΕΣ. Σκορπίζονται στο ύπαιθρο. Ο Ζέρβας είναι γεννημένος αντάρτης. θέλει οπωσδήποτε να τον συναντήσει. όχι μόνο επειδή υστερεί σε δυνάμεις.

Κανείς δεν περίμενε αυτό που έγινε το πρωί. . ο αδερφός του στρατηγού Περικλής και ο λοχαγός Σταμούλης του ΕΑΜ Ηπείρου. δεν συνάντησε την ίδια ατμόσφαιρα φόβου ή εχθρότητας* μάλ­ λον προθυμία για εξυπηρέτηση και κάποια τάση να τους παρατηρούν σαν κάτι αξιοπερίεργο. που είχαν αποφασιστεί πριν από την επίσημη συνεδρίαση του ανταρτοδικείου. Μερικοί χωρικοί. που λίγες ημέρες μετά προσχο5ρησε στον ΕΔΕΣ. Το ανταρτοδικείο που συγκροτήθηκε δημοσίως με Λαϊκό Επίτροπο τον Νικηφόρο καταδίκασε σε θάνατο τον κλέφτη. Το άλλο πρωί. οι σκοποί ειδοποίησαν τον Άρη ότι έχει αφιχθεί τριμελής αντι­ προσωπεία του Ζέρβα. τους ακολούθησαν· οι υπόλοιποι αρκέστηκαν στους ήχους των πυροβολισμών. Η είδηση για την εκτέλεση του αντάρτη διαδό­ θηκε αστραπιαία στα γύρω χωριά· το τμήμα. σε αφοπλισμό και ισόβια αποπομπή από τον ΕΛΑΣ τον συνδαιτυμόνα του· και σε δύο μήνες αφοπλισμό και δημόσιο στιγματισμό τον τρίτο. Αφού άκουσε από τον Άρη τους λόγους για τους οποίους επιθυ­ μούσε τη συνάντηση με τον Ζέρβα. ανέλαβε να μεταφέρει τα διαμειφθέντα στον στρατηγό και να τους στείλει μήνυμα στο Βελεντζικό. Τον τρίτο τον παρέλαβε το απόσπασμα. Εντελώς παράλογες ποινές. Ξαφνικά εμφανίστηκε στον Ξηρόκαμπο ο Γούντχαουζ σαν μεσολα­ βητής μεταξύ των δύο αντάρτικων στρατών. Ένας αντάρτης. Ο άλλος αντάρτης αφοπλίστη­ κε. όπου κατευθύνονται. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 173 λείο και στον περίβολο της εκκλησίας να κοιμηθούν άλλο ένα βράδυ νηστικοί. Κανείς από τους συγκεντρωμένους χωρικούς του Ξηρόκαμπου δεν π ί­ στεψε ότι αυτές οι ποινές θα εκτελεστούν.ΑΡΗΣ. που απέκρυψε το γεγονός. μπαίνοντας στο Βελε­ ντζικό. Κανείς δεν περίμενε αυτό που έγινε τη νύχτα. έκλεψε μια κότα. Την έψησε και τη μοιράστηκε με κάποιον άλλον· ένας τρίτος που είδε τι σκαρώσανε δεν το ανέφερε. για λόγους σκοπιμότητας. ο νεοκαταταγείς και άμαθος από τόση πείνα και τα ­ λαιπωρία γυρολόγος. ξηλώθηκαν οι επωμίδες του και εκδιώχθηκε ο^ς «ανάξιος να φέρει το όνομα του μαχητή του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρα­ τού». 0 ένας αντάρτης αφοπλίστηκε επισήμως από τον ομαδάρχη του και ξαναγύρισε πελιδνός στη γραμμή του. Και όμοος όλα έγιναν μπροστά στα μάτια τους στις 31 Δεκεμβρίου 1942. με το ξημέρο^μα της πρώτης ημέρας του νέου έτους 1943. δύ­ σπιστοι ακόμη. Είναι ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ Πυρομάγλου.

Η συζήτηση θα διεξαχθεί με την παρουσία του Γούντχαουζ. που επέβαλε ο στρατηγός και απεδέχθη ο Άρης υπό τον όρο να μην αναμειχθεί στη συζήτηση. υπό τον όρο να τις εγκρίνει η Κεντρική Επιτροπή του ΕΔΕΣ στην Αθήνα. που του προσφέρει ο Άρης* ονειρεύεται να κυβερνήσει μεταπο­ λεμικά τη χώρα. διαβεβαιώσεις του Ζέρβα ότι ποτέ δεν θα δεχόταν λιποτάκτες του αδερφού Άρη. παίρνει μαζί του τον Μπελή. καπετάνιο τον Άρη και πολιτικό ένα τρίτο πρόσωπο. Αγκαλιές. αν δέχεται κάποιες από τις προτάσεις. κοινής αποδοχής. φιλιά. Και η εμπειρία τον έχει διδάξει ότι στην πολιτική ζωή της Ελλάδας τον πρώτο λόγο τον έχουν οι Άγγλοι· τα κόμματα και οι πολίτες έπονται. Και. Πάντως τον περιμένει στη Ροβελίστα και ας μην κάνει τον κόπο να ταλαιπω ρεί ολόκληρο τον στρατό του για αυτήν τη συνάντη­ ση· ας πάρει μαζί του τέσσερις πέντε ανθρώπους του. Ο στρατηγός δεν δελεάζεται από την ηγεσία όλου του αντάρ­ τικου. «Ας σημειωθεί ότι η . Οποιοσδήποτε με τις δικές του φιλοδοξίες και τη δική του πρόσδεση στους Άγγλους δεν επρόκειτο να συμφωνήσει με τις προτάσεις του αρχηγού. Κ άποια στελέχη έχουν αντιρρήσεις για τη μετάβαση του Άρη χωρίς φρουρά* εκείνος παρ ακά μ πτει τους φόβους τους. το κάνει για να βγει από το αδιέξοδο μέχρι να κατορθώσει να αποσυρθεί ορι­ στικά από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων. και ένα ολόκληρο μπουκάλι ουίσκι στο τραπέζι για τη χαρά της αντάμωσης. τον Λευτεριά και τον Π απακουμπούρα και φεύγουν για τη Ρο­ βελίστα. 0 Ζέρβας έχει κάνει τις επιλογές του. Το νόημα είναι ολοφάνερο. Η συνάντηση το:>ν δύο αρχηγών είναι θερμότατη. Η πρόταση του Άρη είναι ενοποίηση των αντάρτικων σωμάτων με στρατιωτικό τον Ζέρβα.174 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Το μήνυμα του πολύπειρου στρατηγού είναι ότι θα χαρεί πολύ να συναντηθεί με τον αδερφό Άρη άσχετα αν κάποιες έκτακτες ανάγκες του αγώνα δεν του επέτρεψαν να του ανταποδώσει τη φιλοξενία της Ρούμελης. Ο Ζέρβας δεν απορρίπτει τίποτα· όλα τα εξετάζει και γ ια τίποτα δεν αποφασίζει» Στην πραγματικότητα συζητάει για να συζητάει. υποχρεωμένος από τις συνθήκες. Δοοίν Οάτερον Η συνάντηση Άρη και Ζέρβα είναι καταδικασμένη σε αποτυχία* το περίεργο θα ήταν το αντίθετο.

αλλά με σεμνότητα και ευπρέπεια. για να γελάνε οι ελα­ σίτες στον γυρισμό προς τη Ρούμελη. Το Βήμα . του λέει ποζάτος εκείνος. του α π α ­ ντάει το ίδιο τεντωμένος ο καπετάνιος. Είναι τούτο ζήτημα δεξιάς χειρίσεως. Οι χωρικοί έχουν προσδώσει στον αρχηγό υπερφυσικές ιδιότητες.Στρατηγός Ζέρβας. (Πυρομάγλου. (Πετιμεζάς) Το μόνο που έμεινε από αυτήν τη συνάντηση. Οι φήμες τον θέλουν ταυτόχρονα παντού. γιατί ο Γούντχαουζ το περασμένο βράδυ είχε κάνει ορισμέ­ νες εισηγήσεις στον Ζέρβα με συνέπεια να αρνηθεί την ηγεσία. «κα μπά νια περί το όνομά μου εντατική. 0 τρομπλονιστής ήταν στον προπολεμικό στρατό ο έσχατος των στρατιωτ<ύν· ο δέκατος τρίτος στην ομάδα μάχης. επανα λαμ ­ βάνει για πολλοστή φορά την εντολή του.Νάκος Μπελής. Φυσικά με απουσία του τίπο τα δεν μπορούσε να γίνει». Δέος Δεν είναι μόνο ο Ζέρβας που νιώθει δέος για τον Άρη. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 175 Κεντρική Επιτροπή του ΕΔΕΣ ευρίσκετο στα βουνά και θα μπορούσε να λάβει επιτόπου αποφάσεις». τρομπλονιστής του Ελληνικού Στρατού. τον στρατη­ γό άλλα φαίνεται να τον απασχολούν. «ο Ζέρβας την επομένη ισχυρίστη­ κε ότι είχε κάποια δουλειά να πά ει προς τον Βάλτο και άφησε εμένα να συνεχίσου τις διαπραγματεύσεις. Δούρειος Ί π π ο ς ) Η συνάντηση θα λήξει άδοξα.Α ΡΗ Σ. Και άφησε εμένα να συνεχίσω τις διαπραγματεύσεις.8 Το αξιοσημείωτο είναι ότι ο Ζέρβας και οι περί αυτόν δεν έδωσαν τόση βαρύτητα στο γεγονός της «απειλητικής» παρουσίας του Άρη στην Ήπειρο· τουλάχιστον όση εκ των υστέρων απόκτησε. είναι η στιγμή που σύστησε ο αρ­ χηγός τον Μπελή στον Ζέρβα. . δηλαδή στον Πετιμεζά. . Μόλις στο τέλος της επιστολής αναφέρεται στη συνάντησή του με τον αρχηγό του ΕΛΑΣ και δίνει εντολή: «Το ναυάγιον συνεννοήσεως να αποδοθεί οπωσδήποτε εις εαμιστάς». Κ ατάλαβα ότι η αναχώρηση ήταν πρόφαση. . 13. Ό πω ς αφηγείται ο Πυρομάγλου.1978. Σε μια πολυσέλιδη επιστολή του στις 9. Η εφημερίδα να μη φαίνηται πω ς βγαίνει για μένα και τους ανθρώπους μου».1. τιμο^ρό και εκδικητή· στον 8.5. Ελάχιστες ημέρες μετά τη συνάντησή του με τον Άρη.1943 προς την Αθήνα.

όπως είναι επόμενο.α. 0 Νικηφόρος. τα βράχια πως εδώ υπάρχει μια π α ­ ρουσία. στην Γκιώνα. Δυο τρεις μόνο έχουν το κουράγιο να σταθούν* οι υπόλοιποι πετάνε τρέχοντας την τε­ λευταία τους ευκαιρία. . τις πέτρες. αλλά το καταλάβαινα. άνδρας ψύχραιμος και ώριμος πια. «αυτόπτης» του επεισοδίου. δεν θα διστάσει να πει: «Ήταν έξω από τα ανθρώπινα. τα συνηθισμένα. του Λάμπρου. που ήταν η αιτία της πορείας στην Ήπειρο.σε πιο απομακρυσμένες περιοχές θα του δάγκωσε τον λαιμό ή θα του έβγαλε τα μάτια. Χωρίζαμε κι ύστερα από ένα δυο μήνες ξανανταμώναμε* πήγαινα σε ένα μέρος. στον αρ­ χηγό θα αποδίδονται εφεξής όλα τα καλά και όλα τα στραβά του αγώνα. οι υπερβολές. τον τόπο του συμ­ βάντος. Συμπτωματικά θα βρεθεί σε απόσταση αναπνοής από τον Γκέκα και τους λιποτάκτες. χωρίς να ξέρω ότι εκεί βρίσκεται ο Άρης. στο Βελούχι. του Ψαριανού και του Νι­ κηφόρου να τους συγκρατήσουν και π αρ ά τη διαβεβαίωση εξ ονόμα­ τος του αρχηγού ότι δεν θα υποστούν κυρώσεις. Το συμβάν με τους αντάρτες και το κοτόπουλο θα πάρει μυθικές διαστάσεις· ένας εαμίτης καθοδηγητής στην Ήπειρο. Από δέος για τον Άρη διακατέχονται ακόμη και οι άνδρες του και ας τον έχουν καθημερινά δίπλα τους. για μια κότα έσφαξε άνθρωπο και μάλιστα πεινασμένο. Και. Για μια κότα. έλεγε στους αντάρτες της περιοχής του όταν αγανακτού­ σε με κάποια μικροπαράβαση της πειθαρχίας: Τι να σας κάμω! Έ π ρ επ ε να ’χουμε εδώ τον Άρη. Εύκολα γίνεται αντιληπτό πώ ς ένιω­ σαν εκείνοι όταν ξαφνικά βρίσκουν μπροστά τους τον δαίμονα* δεν έχουν καμιά αμφιβολία ότι έπεσαν σε π α γίδα του. Οι μύθοι. Αυτός ξέρει και τιμωρεί. ακόμη και οι διαβολές ίσως αρχικά λειτούργησαν θετικά στα αγρίμια των βουνών για την εμπέδωση της τάξης* όμως στη συνέχεια υιοθετήθηκαν άκριτα ή υστερόβουλα από φίλους και αντιπάλους του αρχηγού και χρησιμοποιήθηκαν εναντίον του. μωρέ. Του ’κοψε το λαιμό και σπαρταρούσε καταγής μπροστά στους άλλους. Και αυτό το τερατώδες λέγεται στην Ήπειρο. Αυτό ήτανε ο Άρης Βελουχιώτης».. συνταγματάρχης ε. Παρά τις εργώδεις προσπάθειες του Πελοπίδα. (Συνέντευξη Δημητρίου) 0 αρχηγός αποφασίζει να επιστρέψουν στη Ρούμελη μέσω Θεσσα­ λίας για επισιτιστικούς λόγους και για να έρθει σε επαφή με τα τμή­ ματα που δημιουργούνται στην περιοχή. πάλλουσα διαφορετικά από όλους μας.176 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Βάλτο. αυτοί φεύγουν έντρο­ μοι και περιδεείς από τον υπερφυσικό διώκτη τους. Είχα την εντύπωση ότι ένιωθα από τα δέντρα.

το έβλεπες. ο εν συνεχεία θρυλικός Μπουκουβάλας.ΑΡΗΣ. μαυροντυμέ­ νους άνδρες και αρχηγό τον Καραϊσκάκη (Μιλτιάδη Μπακογιάννη). Οι θεσσαλικοί και μακεδονικοί αντάρτικοι ογκόλιθοι δεν έχουν συγκροτηθεί. λέει ο αρχηγός. Αυ­ τοί μέσα στον καινούργιο χρόνο θα δώσουν τη δυνατότητα στον ΕΛΑΣ για τις μεγάλες φονικές μάχες με Ιταλούς και Γερμανούς και την α π ό ­ λυτη υπεροχή έναντι των άλλων αντιστασιακοί οργανώσεων. (Σεβαστάκης) Όμως. Ούτε η μαχητικότητά τους ούτε η συμπεριφορά τους έχουν καμιά σχέση με τον ΕΛΑΣ που δημιουργεί ο αρχηγός. κυνηγάνε γυναίκες και. Αυτοί πλιατσικολογούν. Τότε οι «Καραϊσκάκηδες» και μερικές άλλες τυχοδιωκτικές συναθροίσεις θα διαλυθούν όσοι άνδρες τους θελήσουν να ενσωματωθούν στον ΕΛΑΣ θα κατανεμηθούν σε διαφορετικά τμήματα. με 70 θηριώδεις. κλέβουν ζώα. φαίνονταν στα μάτια τους. που τον εξοργίζει. κρατώντας τουφέκια. ελάχιστα διαφέρουν από τους διάφορους κλαρίτες. Ο Άρης θα τους στριμώξει αμέσως· κάνει αυστηρές συστάσεις στον Καραϊσκάκη για τη συμπε­ ριφορά των ανδρών του. Ο Άρης είχε ανοίξει. στα κινήματά τους. που εκτιμάει την παλικαριά και τους θέ­ λει ξανά κοντά του. και απαγορεύει τις «έρευνες» στα σπίτια των χω­ ριών από όπου διέρχονται. Το μύριζες* ήταν ηγέτης». δεν διστάζουν να λύσουν με αυτά παλιές ή νέες διαφορές. στην πειθαρχία. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 177 Κρίμα. 0 «εξάδερφός» είναι ο Αντρούτσος (δάσκαλος Παπαδόπουλος). Ο ΕΛΑΣ είναι υπό διαμόρφωση. Πρόκειται για ένα αλλόκοτο τμήμα. τους κόβει μαχαίρι την προσφ<ύνηση «φίλε». επιτελάρχης. κατά δήλωσή του. Στην κορυφή των θεσσαλικών Αγραφων περιμένει τον Νικηφόρο ένας «εξάδερφός» του. 0 νεαρός ανθυπίλαρχος αγνοεί παντελώς την ύπαρξή του και μόλις που υπομένει τους θερμούς του εναγκαλισμούς υπό τα σαρκαστικά μειδιάματα του Άρη. Στην αυγή του νέου χρόνου το πιο ανεπτυγμένο και οργανοιμένο αντάρτικο είναι ακόμη της αραιοκατοικημένης Ρούμελης. του θεσσαλικού τμήματος του ΕΛΑΣ Αργιθέας. έχοντας κακή εμπειρία από τους απείθαρχους ντόπιους. Ήταν στρατός. Μαζί με το τμήμα της Αργιθέας είναι συμπτωματικά και ο Δημήτρης Τάσος από τη Λάρισα. Αν και έχουν μαζί τους ως πολιτικό καθοδηγητή του ΕΑΜ τον Κώστα Στούμπο. καπετάνιος της θεσσαλικής Ταξιαρχίας Ιππικού. φο­ - . Έχει ανέβει στα Άγραφα με άλλους Θεσσαλούς για να συναντήσουν τους «Καραϊσκάκηδες»· η σύγκριση που κάνει με τους αντάρτες του Άρη είναι συ­ ντριπτική: «Είμαι εντυπωσιασμένος. το δρόμο της στρατιωτικοποίησης. Ήταν άλλο πράμα αυτό που έβλεπα.

βαθιά. πετάχτηκε ο Αντρούτσος και βρέθηκε μεμιάς στο πόδι. ποδοβολητό στη σκάλα και κάποιοι μπαίνανε στο δω ­ μάτιο. Φοβάμαι για τη ζωή μου». Και βλέπουμε. Αναλαμβάνει αυτός να κινητοποιήσει τις οργανώσεις να τους φέρουν ό.Να πάω να τον φέρω. που ξεφυτρώνουν από παντού. [.178 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ βάται τους πεινασμένους και ξυπόλυτους άνδρες του Άρη και δεν συμ­ φωνεί με την πρόθεσή του να μπει στο Μουζάκι. όπου κατέλυσαν τα ηγετικό: στελέχη για το βράδυ.Δε μ ’ έστειλαν εδώ για ομορφιά!» (Δημητρίου. τα ζητήματα εμφάνισης και δράσης των τμημάτων και μεταγγίζουν την πείρα τους στις νεοεμφανιζόμενες ομάδες.Φύγε. τρεις τέσσερις ώρες δρόμο κι άλλες τό ­ σες να ’ρθει. αυτόν τον κύριο!. εμφανίστηκε ένας κάτοικος του Μουζακίου με σοβαρές κα­ ταγγελίες για κάποιον έμπορο της πόλης. πριν προλάβουμε να κα τα λά ­ βουμε τι συμβαίνει.τι χρειάζονται· για παράδειγμα. είπε στον Αντρούτσο κι ο Αντρούτσος έφυγε. Παρόλο που καπετάνιος και πολιτικός συνεργάζονται απρόσκοπτα. ο Λευτεριάς τρέμει τον Άρη όπως ο Ζέρβας. « . όταν κά ποια στιγμή ακούσαμε θόρυβο απόξω. Η πορεία ε π ι­ στροφής συνεχίζεται και ο Άρης με τον Λευτεριά νουθετούν καθημε­ ρινά τα στελέχη των τοπικών οργανώσεων σε πολύωρες συσκέψεις. αρχηγέ.] Ο Άρης δεν έδωσε σημασία στις αντιρρήσεις του Λευτεριά. » .. Άνοιξαν οι πόρτες με θόρυβο. στεκόταν ορθός μπροστά μας ο . Από τη Θεσσαλία στέλ­ νει με τον κομματικό μηχανισμό την προ^τη προσωπική του έκθεση στο Πολιτικό Γραφείο. Καθορίζουν τους τρόπους συνεργασίας. Και η συνέχεια μετά από κάμποσες ώρες: «Κ οιμούμασταν από ο^ρα. » 0 Λευτεριάς είχε αντιρρήσεις. έκαμε κοφτά ο Άρης. το 90% των ανδρών του είναι ξυπόλυτοι. ληστάρχους και φυγόδικους που τον λατρεύουν σαν Θεό.Να πας. Αντάρτης) Είναι ο Νικηφόρος που περιγράφ ει τα κατορθώματα του «εξαδέρφου» επιτελάρχη. (Συνέντευξη Παπαδάκη) Ε π ιτελά ρχη ς Σε ένα ακατοίκητο σπίτι. »Ξαφνιαστήκαμε! Και δεν αστειευόταν το θηρίο! »Χαρά στο κουράγιο του. που καταλήγει στη δραματική επίκληση: «Έχει επιτελείο από δηλωσίες.. » . » . » 0 Λευτεριάς συγχύστηκε.

.] » . Αντρούτσο!. συναγωνιστή επιτελάρχη. μπήκε γουστόζικα στη μέση κι ο Μπελής. »Επεμβαίνει τότε ο Αντρούτσος· και σαν να τα ’χε χρειαστεί λιγάκι. » . ξέρεις. “Θα γύρισε από τα μισά”.. Αχνός στο μισόφωτο.Γιατί.Θάλασσα! Θάλασσα μου τα ’καμες. » . » .Αρχηγέ!. » . έκαμε ο Άρης και τον είχαν πιάσει οι διαόλοι· με τα σωστά σου το λες. Έ καμε τόπο να μπει ο κρατούμενος. κι εκείνος το καμάρωνε. » . αρχηγέ. »—Δεν εμπορεύομαι εγώ. κι έφε­ ρες τον αδερφό του. είπε με στόμφο στον Αρη. . έκαμε. είπαμε. αυτά είναι. 0 Καραϊσκάκης τα 'χασε κι αυτός ο άνθρωπος. δεν είπαμε κι έτσι! Και χόρευαν οι μουστάκες του.Αρχηγέ. αποκρίθηκε ο κρατούμενος. είναι ο αδερφός του. »Ξαφνιάστηκε ο Αρης* κι όλοι μας ξαφνιαστήκαμε. είπε. πότε πήγε. » . κάνει μια στιγμή και ο κρατούμενος τινάχτηκε.] Ανασηκωθήκαμε όλοι παραξενεμένοι. δε χρωστάω τίποτα εγώ.. Αλλά το ύφος του Αντρούτσου Ναπολέοντας.. το θηρίο!. »Θ Θάνος γελούσε. γ ύ ­ ρισε απότομα στους αντάρτες που ’χε μαζί του· άκουγαν άναυδοι κι αυτοί. »0 Αρης είχε ανασηκωθεί στη θέση του. είπε. ρε..Βρε. [. δεν ηύρες αυτόν που γύρευες. πάμε!.. » .ΑΡΗΣ. [.Καλά. » . μας κοίταζε απορημένος. είπε ο Αευτεριάς αγανακτισμένος.Μπρος. [. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 179 Αντρούτσος. μωρέ. δε βρήκα τον οφειλέτη κι έφερα τούτον. » . Είδαμε έναν ξαφ­ νιασμένο. επιτελάρχα!. δεν πληρώνεις του λόγου σου τον κόσμο. » . ξεφύσηξε.] »Αποσβολωθήκαμε.Να.. ιδρωμένος κι αναψοκοκκινισμένος. ακουμπώντας στον τοίχο. αναφώνησε ο Καραϊσκάκης. μισοζαλισμένον άνθρωπο.Α! α!. κόκκινος να σκάσει απ' το κακό του.Μπράβο. η διαταγή σας εξετελέσθη! »Μείναμε όλοι άναυδοι. »Πίσω του φάνηκαν ένα δυο άλλα κεφάλια. τους είπε κοφτά. Γύρισε ο Άρης στον Καραϊσκάκη.. » .Δε χρωστάς. και πότε ήρθε κιόλας! »Όλο το δωμάτιο γέμισε θαυμασμό για τον Αντρούτσο. »Κοίταξε και τον κρατούμενο. κάναμε εμείς το θάμα μας. είπε μ 5 αποκαρδίο^ση. ανέβασε κάποιος τη λάμπα. »0 Αντρούτσος. Δεν τους χρωστάς τα κρεμμύδια από το καλοκαίρι. ρε Αντρούτσο.Αρχηγέ.

180 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ » . Αντάρτης) Σοσιαλισμός Σ τα Βάτσινά την εξιχνίαση μιας υπόθεσης κλοπής την αναλαμβά­ νει ο ίδιος ο αρχηγός με το μαστίγιο· τέτοια θέματα κυριολεκτικά τον εξαγριώνουν και χάνει τον έλεγχο. »Αφήσαμε τον άνθρο^πο να π ά ει να ησυχάσει. και παρέδω σαν τον κλέφτη στον δίμετρο Τζιμ να τον απαλλάξει από το ξύλο και τα εγκόσμια γενικούς.Πάμε!.Κι εσύ. Οι χωρικοί το καταγγέλλουν στον Άρη και εκείνος συγκροτεί δημοσίως ανταρτοδικείο· 50 όπλα σημαίνουν 50 νέ­ οι αντάρτες. . του λέει κι αυτουνού. .Δηλαδή. Ο Αντρούτσος. έκαμε ο Αρης· πού πάτε. Αυτός τα χάνει· δεν καταλαβαίνει τον λόγο. Ο Άρης καλεί τον αγροφύλακα που κατέθεσε ο:>ς μάρτυρας κατη­ γορίας και του δίνει ένα τουφέκι. Ο κατηγορούμενος καταδικάζεται και το εκτελεστικό απόσπασμα τον συνοδεύει στον χώρο της εκτέλεσης.. (Σεβαστάκης) Αυτό που επίσης τον . » . του εξηγεί ο Άρης. κάτι που είναι υποχρέωση όλων μας. (Δημητρίου. είπε ο Αντρούτσος προσοχή.Λοιπόν.Να φέρουμε τον αδερφό του!.. Στη Βούνιστα οι Ιταλοί με ονομαστικό κατάλογο του ενός εκ τοον δύο αγροφυλάκων του χωριού και με βασανιστήρια στους κατοίκους. του ζητήσαμε συγνώμη. για να καλμάρει. « Ο Άρης έχει φ τιάξει κιόλας λαϊκό στρατό». κανένας δεν ήθελε να τον ξαναφήσει να πάει. Σκοτώνουμε μόνο τους προδότες. είχε γνωστούς στη Βούνιστα [Προσήλιο]. Κι έφυγε να ξαναπάει πάλι. Ο αγροφύλακας διστάζει. »Μείναμε πάλι άναυδοι. θα ’σκαγε όμως. Πρώτος και κύριος μάρτυρας κατηγορίας είναι ο άλλος αγροφύλακας του χωριού.Είναι προδότης.Ποδάρι όμως ο παλαβός!. έλεγε ο Μπελής».Βγήκαμε στο Βουνό όχι για να σκοτώνουμε Έλληνες. . έχουν αποσπάσει 50 όπλα. . με το απόσπασμα. τον ρωτάει ο αρχηγός. . ψελλίζει. Ο θαυμασμός του Μ πουκουβάλα γ ια τον Άρη μεγαλώνει συνεχώς. » .Είναι. » .. Μεσολάβησαν κάποια στελέχη. ήθελε να ε π α ­ νορθώσει την κουτουράδα του. για σταμάτα. Ο αγροφύλακας πήρε θέση ανάμεσα στο απόσ πασμα και πυροβό­ λησε μαζί με τους άλλους όταν δόθηκε το παράγγελμα. πατριώτη. ρε Αντρούτσο!.

Αρχικά τον είχε παραλάβει. Στον Μεσενικόλα με την εμφάνιση το)ν ανταρτών χτυπάνε οι κα­ . τον Ρένο. Του είπα καλό είναι να κατεβείς στην Αθήνα να μιλήσεις με την ΚΕ απευθείας. Καρφώνει την γκλίτσα του στη λάσπη και του δείχνει την κορυφή της: . πρώην ενωμοτάρχη της Χωροφυλακής.Αρχηγέ! Προηγουμένως ο Μπελής. Ό πω ς διηγείται. υπερασπιζόμενος το αστικό καθεστώς. ο νωματάρχης! Εμείς τι θα κάνουμε.Αρχηγέ Αρη! Ο Άρης απαντούσε: . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 181 εντυπωσιάζει είναι οι σχέσεις του με τα στελέχη. ο Αευτεριάς προσπαθεί με τρόπο να προϊδεάσει τον Άρη για το τι τον περιμένει. παρενέβη ο Μπελής μπαίνοντας μπροστά του: . έκανε μάθημα σοσιαλισμού σε έναν παλιό αντάρτη. Εσύ πάλι στη μέση είσαι. τον ρωτάει. 'Ελεγε ο Μπελής: .Καπετάν Νάκο! Και πάλι: . (Μπέκιος. τότε του μίλησα.Καπετάν Νάκο! . «Όταν φτάσαμε στον Μεσενικόλα της Δυτικής Θεσσαλίας.] Ήταν η πιο κατάλλη­ λη (ύρα για να του το πο3». το βράδυ στο Ζερέτσι έφαγαν όλοι μαζί και η αλληλοεκτίμηση είναι φ α ­ νερή. το πειραχτήρι του αρχηγείου. Του δείχνει και τη μέση της γκλίτσας: .ΑΡΗΣ. ο Θάνος. Αλήθεια) Εκείνος τον ακούει δύσθυμα. Αυτό! Γυρνάει την γκλίτσα φέρνοντας το πάνω κάτω: Πάνου ο λαός.Εδώ κάτο^ είναι ο λαός. [. κάτω το κεφάλαιο. Τι φωνάζεις. π ε ρ π α ­ τώντας πλάι του. Όταν ο Ρένος άναψε καλά... στη διάρκεια της πορείας προς το χωριό. Μου είπαν και μένα.Εδώ πάνω είναι το μεγάλο κεφάλαιο. ότι σε εύθετο χρόνο πρέπει να κατεβείς κάτω να κουβεντιάσετε..Και τι σε νοιάζει εσένα αν γίνει σοσιαλισμός. του πρόσθεσα. να συνεννοηθείτε καλύτερα για τα προβλήματα του αντάρτικου. Τ ρ ία λ επ τά Όσο πλησιάζουν στη Ρούμελη. Του δείχνει τη μύτη χωμένη στη λάσπη: .Κι εδώ είσαι συ.

Με αφορμή τους «Κ αραϊσκάκηδες» είχε δώσει εντολή να μη γ ί­ νεται καμιά απολύτως έρευνα σε σπίτια χωρίς δική του διαταγή. ώστε να τους βλέπουν όλοι..Εγώ ήμουν. επαναλαμβάνει. . θα σας σκοτώσω εδώ μπροστά!. των ανατολικών Αγράφοον. καπετάνιο.Μαρτυρήστε!. Κανείς δεν απαντάει.Ό ποιοι ερεύνησαν το σπίτι αυτο^ν t g j v συναγωνιστών να βγουν εδώ!. Στον Μεσενικόλα ήρθε και ο Νικηταράς (δικηγόρος Κώστας Καφαντάρης από την Κ αρδίτσα) με το τμήμα του.Βέβαιος. Ο Άρης έβγαλε το πιστόλι του και το ρολόι του. . Κοιτάζει σταθερά το ρολόι του.Αν σε τρία λεπτά δε μου πείτε πού έχετε κρύψει τα χρυσαφικά. . . Βγήκε διστακτικός ένας αντάρτης και ο Άρης τον ανέβασε στα σκα­ λιά.Ποιος άλλος ήταν μαζί του. καπετάνιε. Ο αρχηγός διατάζει συγκέντρωση όλων των τμημάτων στην εκκλη­ σία. φωνάζουν οι αποκάτω. Ο Άρης αιφνιδιασμένος βάζει τον χωρικό να του επαναλάβει την καταγγελία.επίσης ένα τμήμα του Αρ­ χηγείου Ευρυτανίας για επαφή με τα θεσσαλικά τμήματα. . . Τη δεύτερη ημέρα παραμονής στο χωριό ένας κάτοικος με τον γιο του καταγγέλλουν στον Άρη ότι κάποιοι αντάρτες που έκαναν έρευνα στο σπίτι τους για στρατιωτικά είδη πήραν τα χρυσαφικά τους. Ανοίγεται διάλογος μεταξύ των κατηγορουμένων και των άλλο^ν ανταρτών. ρωτάει. λέει ένας. τους ενημερώνει. .182 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μπάνες και ο κόσμος τρέχει από παντού να αντικρίσει το πρω το φ α ­ νές σε μια κατακτημένη χώρα· να περνάνε ελεύθερα από τόπο σε τό­ πο περισσότεροι από 400 ένοπλοι άνδρες. .Είσαι βέβαιος.Ποιοι πήγαν για έρευνα στο σπίτι αυτών των συναγωνιστών. . και ρωτάει τους συγκεντρωμένους αντάρτες: . απαντούν οι τρεις. τους δηλώνει.Δεν πήραμε τίποτα!. Βγήκαν ακόμη δύο αντάρτες και στάθηκαν κοντά στον πρώτο.Έ λ α δω. . Μετά τον ξαναρωτάει: .Δύο λεπτά σας μένουν. Ούτε το π ά γω μ α της αντάρτικης δύναμης ούτε οι διαμαρτυρίες των τριοόν ανδρών για την αθωότητά τους τον αγγίζουν. Ανε­ βάζει στα σκαλιά της εκκλησίας πατέρα και γιο.

ο Άρης πέταξε με κλοτσιές π α τέ­ ρα και γιο από τις σκάλες βρίζοντας. είναι άγνωστο πώς θα ενεργήσει* ο Άρης δεν είναι ποτέ προβλέψιμος. αλλά και στα θεσσαλικά. 0 αρχηγός αλλάζει πρόσωπο. Εγώ τα ’χω. χειροκροτημάτων και χάχανων δο­ νεί την ατμόσφαιρα. Αν δεν ομολογήσουν. Και.Αρχηγέ. Και βέβαια δεν δίνει εντολές μόνο στα δικά του τμήματα.. φωνάζει από μακριά και ανοίγει δρόμο ανάμε­ σα στους συγκεντρωμένους. 0 Μπουκουβάλας παρακολουθεί αυτήν την κινητοποίηση εκστατι­ κός: «Από πλάγια κοιτάζω τον Άρη.Και σαν άσκηση καλό ήταν. . πάει επίσημα στον Άρη. κλείνει το μάτι στους άλλους. Όταν συνήλθε από την έκπληξη. μάλλον κάποια παρανόηση είχε γίνει. καπετάν Αντρούτσο. 0 ίδιος ο Άρης το διασκεδάζει. η διαταγή σας εξετελέσθη. Αέω μέσα μου: » . απαντάει εκείνος εξίσου επίσημα. όταν ανακαλύπτεται το άσκοπο του συναγερμού. Ίσως και να μην έμενε το θέμα έτσι αν εκείνη τη στιγμή δεν ακούγονταν φωνές για Ιταλούς. Αν ομολογήσουν. Τα ’κρυψα σε άλλο μέρος. Τι βαθμό φέ­ ρεις. Όλοι πειθαρχούν. 0 Καραϊσκάκης και ο Νικηταράς τον αναγνωρίζουν de facto και υπακούουν στις διαταγές του. . δεν θα τους σκοτώσει εκεί· θα τους περάσει από ανταρτοδικείο. Δίνει ψύχραιμα εντολές. -Έ φ ε δ ρ ο ς ανθυπολοχαγός. αρχηγέ. Στην πραγματικότητα δεν υπήρξε ποτέ έφεδρος ανθυπολοχαγός* είχε υπηρετήσει στον στρατό μόνο έξι . λοχαγόν! Έ να πανδαιμόνιο ζητωκραυγών. 0 από μηχανής θεός στην επικρεμάμενη τραγωδία είναι η γυναίκα του καταγγέλλοντος: . ..ΑΡΗΣ.Ευχαριστώ πολύ. Τα τμήματα επιστρέφουν από τις θέσεις τους. λέει.Σε προάγω εις. . χαιρετά­ ει στρατιωτικά και του δίνει αναφορά: . Τελευταίος επ ι­ στρέφει ο επιτελάρχης Αντρούτσος. Όλοι περιμένουν την επόμενη κίνησή του. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 183 0 Άρης βάζει τελεσίδικα το ρολόι του στην τσέπη. καπετάνιε!. λέει. (Σεβαστάκης) Τελικά δεν εμφανίστηκαν Ιταλοί. Σε λίγο ο Αντρούτσος εμφανίζεται με τα ανάλο­ γα άστρα κολλημένα επάνω του.. που εκτελούνται αμέσως με ακρίβεια* οι αντάρτες σκορπίζουν υποδειγματικά προς τις θέσεις στις οποίες τους κατευθύνει.Μισό λεπτό!. ούτε εκνευρισμοί ούτε διαμαρτυρίες.Είναι αρχηγός!».Μη.

Αυτό που δεν έχει ούτε και θα αποκτήσει π ο ­ τέ είναι επίγνωση της δικής του δύναμης. Στον Δομοκό μαζί με τον Μπελή έχει ήδη αναλάβει ο Περικλής. Στην Ευρυτανία. ξέρει ότι με το δίκτυο τα)ν σιδηρο­ δρόμων η ηγεσία εξαφανίζει τους ενοχλητικούς. Έ να ς ακόμη σπουδαίος άνδρας χ ά ­ θηκε στη δίνη των γεγονότων χωρίς ποτέ να δοθεί καμιά πειστική εξήγηση για αυτό. ο Αντρούτσος τοποθετήθηκε βοηθός στην επ ι­ μελητεία ενός άλλου τμήματος. Είχε πάρει άδεια από τον Άρη να παραμείνει στην Ε υ­ ρυτανία. Και. όμως για κάποιον αδιευκρίνιστο λόγο η εαμική οργάνωση είχε διατάξει την εκτέλεσή του. Ούτε φυσικά ήταν γιατρός. Η κομματική εντολή είναι να κατέβει με το τρένο. που θεωρεί ότι ο αρχηγός τού μειο^νει τον ρόλο και ασκεί στους αντάρ­ τες «επιβολή διαβολεμένου φακίρη.184 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑΡΤΤΟΠΟΥΛΟΣ μήνες βοηθητικός. όταν οι «Καραϊσκάκηδες» διαλύ­ θηκαν από τον ΕΛΑΣ. Στην Καλλιθέα περιμένει τον Άρη ο Μανιάτης για να του επαναλάβει επιτακτικά πλέον την πρόσκληση της Αθήνας. στρατιωτι­ . καπετάνιος ο Διάκος. Πριν φύγει για την προ^τεύουσα. όπως κατά διαστήματα του άρεσε να παρουσιάζεται. Έ να τραγικό νέο θα συνταράξει αυτούς που γνώριζαν τον Φίλιπ­ πο (Γιώργο Ξηντάρα). Τον Κεντρικό Ε π ί­ τροπο τον έχει ειδοποιήσει με επείγον σημείωμα ο περιδεής Λευτεριάς. (Τριανταφυλλίδης) Το Κόμμα τον τραβάει από το μανίκι. κατά μία άλλη εκδοχή. θα κατηφορίσει από βουνό σε βουνό. τον ατρόμητο ομαδάρχη της εφεδρείας στον Γοργοπόταμο. τόσο έντονη που ένιωθε να επη­ ρεάζεται και ο ίδιος». 0 Άρης. Οι «Μ παρμπάδες» επιμένουν να τον δουν και ο Άρης υποκύπτει* γνωρίζει τη δύναμη του Κόμματος και δεν ρισκάρει να ξαναβρεθεί μό­ νος και απομονωμένος. είτε για να καθυστερήσει όσο μπορεί εί­ τε γιατί. Το 1945 τα απομνημονεύματα του «θρυλικού καπετάν Αντρούτσου» δημοσιεύτηκαν σε σοβαρή πρωινή εφημερίδα της Αθήνας για να πληροφορηθούν οι αναγνώστες της «εξ εγκύρου» πηγής τα φρικτά εγκλή­ ματα του ΕΛΑΣ. Η αντάρτικη δύναμη ξαναμπαίνει στη Ρούμελη· νέες ομάδες έχουν δημιουργηθεί κατά την απουσία τους και αφομοιώνονται από τους παλιούς. έχει ολοκληρώσει την οργάνωση των τοπικών αρχηγείων.

(Δημητρίου. καπετάνιος ο Θάνος.Πες το στον Διαμαντή και στον Πελοπίδα μη μου φέρουνε αντιρ­ ρήσεις. η / Μπελής πάει στο Δομοκό . Έχει μάθει πως ο πατέρας του είναι φυλακισμένος από τους Ιταλούς στη Λιβαδιά και μια παράτολμη ιδέα έχει γεννηθεί στο μυαλό του: .Αρχηγέ. Στη Φθιο^τιδα. Ραχούτης). είχα πάρει τώρα και την πιο έγκυρη έγκριση! Αι­ σθανόμουν ξαφνικά σάμπως όλα να ’χαν γίνει πιο κατορθωτά και ευ­ κολότερα». λογαριάζω ν' ανοίξω τις φυλακές της Λιβαδιάς να πάρω τον πατέρα μου. του λέει. Μπελής πάει στο Δομοκό. ο Θάνος στη Μερκάδα κι ο Άρης ο περήφανος τραβάει για την Αθήνα. . «Τούτη η ζωηρή του έγκριση μου ’χε δώσει ξαφνικά μια καινούρ­ για απροσδόκητη δύναμη. Αντάρτης) Ο χωρισμός των ανταρτο^ν έχει σκηνές έντονης συγκίνησης. Δεν ήταν πλέον μόνο μια τρελή δική μου ελπίδα η απόφαση.ΑΡΗΣ. 0 Νικηφόρος πετάει από χαρά: . Την ο)ρα που χωρίζονται. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 185 κός ο Ερμής και πολιτικός ο Αριστείδης. πολιτικός ο Κωστούλας και στρατιωτικός ο Αίας (μόνιμος υπολοχαγός Αλ. ανάλογα με την περιοχή: Οι αντάρτες εσκορπίσανε καί γίνανε μπουλούκια.Να πας.Εντάξει. ακούγεται σε διάφορες παραλλα­ γές. ο Άρης στην Αθήνα κι ο Νικηφόρος πέρασε πέρα στην Παρνασσίδα. ξανατρέχει στον Άρη. αλλά και ενθουσιασμού· το τραγούδι των χωρικο^ν για εκείνη τη σημαντική στιγμή που το αντάρτικο διαχέεται. . καπετάνιος ο Πελοπί­ δας. Και στην Παρνασσίδα. . τον εμψυχώνει αμέσως ο Άρης. Κάτι όμως βασανίζει τον νεαρό ανθυπίλαρχο. πήγαινε. πολιτικός ο Διαμαντής και στρατιωτικός ο Νικηφόρος.

θα έρχεται σε συνεχείς προστριβές με τους παλιότερους ηγέτες των ανταρτών. Πελοπίδα. Περικλή. φύσει οξύς και εριστικός. έχει γίνει π ρ α γ ­ ματικότητα. Βέβαια. Γενικά ο εκλεκτός του Κόμματος έχει έναν μειωτικό λόγο για τον καθένα· δεν διστάζει να βγάλει ανεπαρκή όχι μόνο τον Άρη. όπως ήταν αναμενόμενο. Πρόσεξε μη γίνει καμιά ζημιά. παρουσία του αντικαταστάτη του. επειδή το τηλεφωνικό καλώδιο επιμηκυνόταν κατά τό­ πους με αγκαθωτό σύρμα από τους φράχτες. Σε λίγο το αρχηγείο θα αποκτήσει και τηλεφωνικό κέ­ ντρο. Ο Λευτε­ ριάς ξέρει και είναι πανευτυχής που απαλλάσσεται οριστικά. 0 Λευτεριάς. και λόγω κομματικής γραμμής και επειδή έχει τη μόνιμη αίσθηση ότι δεν τον αποδέχονται. δεν ξέρει καν αν θα τους ξαναδεί..τι έκανε ο Άρης ήταν στραβό και πίσω από κάθε στρα­ βό είναι ο Άρης. Το σχεδίασε. ο Άρης αποχαιρε­ τάει τους άνδρες με έκδηλη συγκίνηση και ανησυχία· δεν ξέρει αν θα ξαναγυρίσει στο Βουνό. Και. Στο Γαρδίκι. όπου θα μεταφερθεί με χίλιους κινδύνους ένα μικρό τυπογραφ είο από το Καρπενήσι. και όλο το 1943 και το 1944 οι κατακτητές υπό τη συνεχή πίεση του ΕΛΑΣ θα εκκενώ­ νουν τις περιοχές τη μία μετά την άλλη.λπ. Διαμαντή κ.. Βλέπεις τι σου αφήνω. Η σταθερή επω δός του μέχρι το τέλος της ζωής του είναι πως ό.186 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Έ δ ρ α του Γενικού Αρχηγείου Στερεάς θα οριστεί η Κολοκύθια. 0 πόλεμος με τους κατακτητές θα φουντώσει. αλλά και όποιον τάσσεται με το μέρος του αρχηγού. το προετοίμασε και το οδήγησε ο ίδιος να κάνει τα πρώ τα δύσκολα βήματα· τώρα μπαίνει σε μια διαρκή εφη­ βεία. Αυτοί θα μείνουν έως το τέλος του αγώνα «εξόριστοι» σε περιφερειακές μονάδες της Ρούμελης. (Mazower) . Στη θέση του αρχηγού θα μείνει ο νεοφερμένος Λευτεριάς* το Κόμ­ μα δεν εμπιστεύεται τους έμπειρους Νικηφόρο. «η εμπειρία της “Ελεύθερης Ελλά­ δα ς” προχωρούσε πολύ πέρα από έναν πρόσκαιρο στρατιωτικό έλεγ­ χο από το αντάρτικο». Το ελεύθερο τμήμα της χώ ­ ρας θα μεγαλώνει συνεχώς περιλαμβάνοντας μεγάλες πόλεις και π ρ ω ­ τεύουσες νομών. Τα τοπικά αρχη­ γεία θεωρούν θέμα τιμής τις πολεμικές επιχειρήσεις. η εμβέλεια της τηλεφω­ νικής επικοινωνίας δεν ξεπερνούσε τα δυο τρία χωριά· όμως ήταν η αρχή. Η ώρα και για τον Άρη ήρθε. του λέει ο αρχηγός. Το αντάρτικο δεν είναι π ια μόνο στο μυαλό του.

ενώ ιε­ ρουργούσε. Όπως είναι απόκοτος. Αιφνιδίως ο Άρης. Παραδόξους κάποια είναι αληθινά. Του περιγράφουν την κατάσταση. ο Στάθης Τζιβάρας και μερικοί άλλοι. Τότε σχεδιάζουν τον συνετισμό τους με τα όπλα. Διαμαντής. Πρώτοι έρχονται οι Καραλιβαναίοι με αισθητά αυξημένη δύναμη και κάποιο μούδιασμα από την ξαφνική πρόσκληση. και έχουν γίνει ο εφιάλτης των χωρικών. Ο Κατσίμπας τούς βρίσκει στην Ντρέμισσα πάνο^ σε γλέντι που συνοδεύεται από πυκνούς πυροβολισμούς. Σε αυ­ τόν αποδίδονται όλα· ακόμη και από την ηγεσία του Κόμματος. π ερι­ γράφει λεπτομερώς έναν φόνο που «είχε διαπράξει ο Άρης» στη Ρού­ μελη: «Τον π α π ά του χωριού Παύλιανη που εθεο^ρείτο όργανο των Ιταλών τον άρπαξε από τα γένεια ο Άρης με τα χέρια του. Πελοπίδας) μόλις φτάνει στην περιοχή του. Οι πληροφορίες για το εγκληματικό όργιο αυτής της ομάδας φ τά­ νουν στην Αθήνα ως έργο του ΕΛΑΣ με ηθικό και φυσικό αυτουργό τον Άρη· η λογική είναι απλή: αφού είναι αντάρτες. Στέλνει συνδέσμους προς όλα τα ένοπλα τμήματα της π ε ­ ριοχής να συγκεντρωθούν στο Μαυρολιθάρι για την αναδιάταξη των αρχηγείων. εμφανίζεται στο Μαυρολιθάρι. βίασαν. Προσπαθεί να συναντηθεί με τους Αγοριδαίους. Μόνο που εκείνη ακριβούς την εποχή ο Άρης ήταν στην Ήπειρο. μα δεν προλαβαίνουν. Στους Αγοριδαίους ο αρχηγός στέλνει τον μόνιμο υπολοχαγό Κατσίμπα με λίγους άν­ δρες. αλλά δεν δείχνει και μεγάλο εν­ διαφέρον. έχουν συ­ γκεντρώσει μια δύναμη περίπου 30 ανδρών. αλλά αποτυγχάνει. που βρισκόταν τότε στην πρωτεύουσα. Εμφανιζόμενοι σαν αντάρτες του ΕΛΑΣ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 187 Νέμεσις Το κατοχικό ραδιόφωνο στην Αθήνα τον τελευταίο καιρό μεταδίδει συνεχώς ειδήσεις για τα εγκλήματα των ελασιτών· έκλεψαν. που κατηφορί­ ζει με την ομάδα του προς την Αθήνα. Γρηγοριάδης. Το διαπιστώνει το Αρχηγείο Παρνασσίδας (Νικηφόρος. Η παραπληροφόρηση είναι τέτοια που πολλά χρόνια με­ τά ο Σ. που κυριολεκτικά παραπλανάται από τους εντός και εκτός οργάνωσης κα­ λοθελητές. συ­ στήνει απότομα στον Γιάννη Αγορίδη να μη σπαταλάνε τα πυρομαχι- . δικοί του είναι. Υπεύθυνοι των εγκλημά­ των είναι ο Γιάννης Αγορίδης με τα αδέρφια του. έκαψαν. Το Αρχηγείο Παρνασσίδας δεν μπορεί να ανεχτεί ούτε τα εγκλήμα­ τα ούτε τον διασυρμό του ΕΛΑΣ. πολλούς με υποχρεωτική στρατολόγηση.ΑΡΗΣ. έσφαξαν. τον έσυρε έξω και στο προαύλιο της εκκλησίας τον εκτελέσαν μπροστά στο πλήθος».

Το παιδί μου. Ο Μπάφας. Περιέργως ο Άρης αποσύρεται νωρίς και στέλνει και τους υπόλοι­ πους για ύπνο. μιλάει με όλους το ίδιο και προγραμματίζει τα υπό συ­ γκρότηση υπαρχηγεία Δωρίδας και Αοκρίδας.Μη. δηλαδή. Δεμένους και αφοπλισμένους. Η ατμόσφαιρα ηλεκτρίζεται γιατί δεν πρόκειται για άνδρες που δέχονται συστάσεις.. αφαίρεσαν τα υπάρχοντα τεσσάροον οικογενειών και έπαιρναν λύτρα από τους κατοίκους της πε- ρ^χής. καθισμένος σε ένα καφενείο και τελών εν ευθυμία από το ποτό. φλυαρεί. που ο φόνος του αποδόθηκε στον Άρη· βίασαν ένα δεκαεξάχρονο κορίτσι μπροστά στον δεμένο π ατέρα του· βίασαν ομαδι­ κά και μετά σκότο^σαν μια γυναίκα. αν είσαι συ παλικάρι. Προτού τελειώσει η νύχτα. αλλά η πρόσκληση του Άρη τούς βάζει σε υποψίες* η διαισθητική Όλγα η Τζιβάραινα αρχίζει να χτυπιέται: . κατάμαυρα κοράκια. Γιάννη. είμαστε κι εμείς.Το 9 πε και το Κάιρο. ως συ­ νήθως. Ποια τιμωρία περιμένει αυτούς που μέσα σε έναν μόλις μήνα. Κάποιοι καπετάνιοι προσπαθούν να τον μεταπείσουν και θυ­ μώνει: . ακατάσχετα: .. Ο Ουέιβελ από κει κι εγώ από την Οίτη θα τους σαρώσουμε. (Κατσίμπας) Δεν είναι όμως εύκολο να αρνηθούν.. θα μου κάνει κουμάντο. μην πας στο Μαυρολιθάρι. είναι ακόμη πιο απόκοτος: . 0 Τζιβάρας. Είδα απόψε να μας τρώ­ νε μαύρα. οι φόβοι τους φαίνονται αδικαιο­ λόγητοι* δεν υπάρχει τίποτα ανησυχητικό. έχουν συλληφθεί όλοι οι επικεφα­ λής τους. Οι Αγοριδαίοι σκορπίζονται τεχνηέντως σε διάφορα σπίτια. Δείχνει τα δεκάδες αστέρια που φοράει και εξηγεί ότι ονομάστηκε λοχαγός κατευθείαν από τον αρχιστράτηγο των Συμμάχων: . Κομποτάδες και Παύλιανη σκότωσαν και λήστεψαν τέσσερις ανθρώπους. μεταξύ των οποίων και τον π α π ά της Παύλιανης.188 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ κά.Στον Άρη. μάλιστα! Να έρθοο! Όχι στο Νικηφόρο. Τα πνεύματα καταλαγιάζουν κάπως. 0 Άρης συμπεριφέρεται φυ­ σικότατα. Καστέλλι.. που συνοδεύει τον Κατσίμπα. Για τον Άρη δεν υπάρχει δίλημμα: θάνατος και στους 12 πρω ταί­ τιους.Άκου δα). στα χωριά Μεξιάτες. Η Τζιβάραινα εντυπω­ σιάζει με τα πολλά κοσμήματα που φοράει. τους κλείνουν σε ένα καφε­ νείο. Όταν φτάνουν στο Μαυρολιθάρι. καπετάν Γιάννη.

όχι ληστείες. σκεφτείτε καλά. . αρχηγέ. Σε ένα διπλανό μαγαζί έχουν κλεισμένα τα απλά μέλη της ομάδας· δεν έχουν καν αφοπλιστεί· περιμένουν. Πήγε γυρεύοντας εγγυητές ο μπαρμπα-Νίκος..Είστε όλοι εδ<ύ. και το απόγεμα απαντήστε μ ’ ένα ναι ή μ ’ ένα όχι ποιος θέλει να μείνει και ποιος να φύγει. αλλιώς τώρα θα 'σαστε μαζί τους. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 189 . ρωτή­ στε τους ό.Οι καπεταναίοι σας. Γρηγοριάδης. αυτό το παρελθόν θα το σβήσετε. Και θα τρώμε ό. κατακομματιάζονται». . . τους ζήσατε τι κάνανε και γ ι' αυτό θα τιμωρηθούν.τι μας δί­ νουν τα χο3ριά.Σκοτώσαμε άνθρωπο για μια κότα και θ' αφήσουμε τα θηρία μες στον κόσμο. μιλήστε με τους άλλους αντάρτες. Θα πολεμάμε τον κατακτητή. 0 Άρης το ρισκάρει: . . Εσείς δεν ευθύνεστε. ανυπόστατες κατηγορίες προκύπτουν για τον Άρη. κάνει αθώα ένας. Έ να απλό ναι ή όχι. Άμα δε μας δώσουνε. Δε χρει­ άζεται να πείτε δικαιολογίες. Αντάρτικο ) Η πηγή αυτοόν των πληροφοριών είναι γνωστή. μαζί και η Όλγα Τζιβάραινα. (Κέ­ δρος) «Παρουσία όλου του χωριού οι δεκατρείς “επίορκοι'’. βρες μου τρεις γερόντους να εγγυηθούν γ ι ’ αυτούς και τώρα αμέσως τους αφήνοο. Θα πολεμάμε.Λείπουν οι καπεταναίοι μας.τι θέλετε. αλλά για αυτά τα «σκυλιά που τρώνε και τα παιδιά τους» δεν δέχτηκε κανένας. σας είχανε ν ’ ακολουθάτε για μπούγιο. Νέες. Όσοι μείνουν πρέ­ πει να ξέρουν πως η πειθαρχία σ' εμάς είναι μεγαλύτερη κι α π ' του αστικού στρατού.ΑΡΗΣ. τους ρωτάει. Κι όσοι ζήσουμε θα χαρούμε τη λευτεριά· όσοι σκοτωθούμε.. . Βγείτε έξω με τα όπλα σας. Το βράδυ ένα απόσπασμα πήρε τους 12 επικεφαλής έξω από το Μαυρολιθάρι στο νεκροταφείο και τους εκτέλεσε με ριπές που ακούστηκαν έως το χωριό.. μπαρμπα-Νίκο.Βγες στην πλατεία. ποιος λίγο ποιος πολύ.. Άοιπόν.. (Φ. που δεν υστέρησε από τους άλλους.. αυτά έχει ο πόλεμος.Είναι βαρύ. Ο Άρης μπαίνει στο μαγαζί στρίβοντας ένα τσιγάρο. που προκαλούν σύγχυση και σε καλόπιστους ερευνητές εκείνης της περιόδου: «Ο τρόπος που οι σύντροφοι του Άρη ανάλαβαν και εκτέλεσαν αυτό το έργο ήταν ασυμβίβαστος με τις αρχές του ΚΚΕ και του ΕΑΜ». δε θα φάμε. Ωραίο αγώνα κάνουμε! Στο καφενείο εμφανίζεται ο μπαρμπα-Νίκος Μπέης για τον ίδιο λόγο. του λέει... Το απόγευμα εντάχθηκαν στον ΕΛΑΣ 10 άνδρες και έξι εφτά απο­ χώρησαν αφού προ^τα παρέδωσαν οπλισμό και στρατιωτικά είδη..

Ο νεοαφιχθείς στην Ελλάδα Βρετανός λοχαγός Μπιλ Τζόρνταν με­ ταφέρει στον Μάγερς την εντολή του Κάιρου να έρθει σε επαφή με μια Επιτροπή Συνταγματαρχών. και για ευ­ νόητους λόγους δεν αναγράφονται εδώ τα ονόματά τους. την οποία έχει εξουσιοδοτήσει η Αγγλοελληνική Επιτροπή να αναλάβει την ηγεσία της Αντίστασης. Γραπτά και συνεντεύξεις Δ. Γ. Ο νεαρός Ηλίας Παναγιωτόπουλος κατόρθωσε. Δημητρίου (Νικηφόρου). να δραπετεύσει μες στο σκοτάδι και να σωθεί. Κωτσόβολο για να συναντήσει τους συνταγματάρχες στην πρωτεύουσα. Μετά την απελευθέρο^ση ο Παναγιωτόπουλος εντάχθηκε στις παρακρατικές ομάδες που κυνηγούσαν παλιούς ελασίτες και τον βρή­ κε η σφαίρα που γλίτωσε στο Μαυρολιθάρι. / Συνεντεύξεις δύο μελών της συμμορίας Αγοριδαίων.ά. έγινε κανονικά από απόσπασμα με πυροβόλα όπλα στο νεκροταφείο του χωριού.9 Η «σφαγή» εξυπηρετούσε καλύτερα την προπαγάνδα. διηγείται κά­ νοντας τα μέλη του Κόμματος να ανατριχιάζουν. Ταξιδεύουν φυ­ σικά μεταμφιεσμένοι. Οι Βρετανοί δεν επαναπαύονται στον Ζέρβα. Εκτός από τον Άρη και τον Μανιάτη στην Αθήνα έχει κατέβει από τον προηγούμενο μήνα και ο ταγματάρχης Γούντχαουζ. Σακκά (Μοράβα) κ. Ν. που αθωώθηκαν. αλλά στο Δαδί (Αμφίκλεια) λίγο έλειψε να συλληφθούν από μια ιταλική περίπολο που ερευνούσε τα σπίτια. Έκανε τους Αγοριδαίους κομματάκια κομματάκια. καθώς τους οδη­ γούσαν στον τόπο εκτέλεσης. Το Βουνό μετακομίζει στην πρωτεύουσα. Κατσίμπα. σύμφωνα με τις μαρτυρίες όλα)ν των παρόντων στο Μαυρολιθάρι. ο ένας γλίτωσε. Τους έσωσε η ετοιμότητα της νοικοκυράς που τους φιλοξενούσε* βγήκε στην εξώπορτα και υποδέχτηκε τους Ιταλούς στρατιώτες με μια κανάτα 9. . Είναι η εποχή που οι εκτελεσθέντες Αγοριδαίοι θα βαπτιστούν από τη συντηρητική π α ρ ά ­ ταξη «εθνική ομάδα σφαγιασθείσα υπό των κομουνιστών».190 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Ο Μανιάτης έχει αναλάβει να γκρεμίσει την εικόνα του Άρη που δημιουργήθηκε με τον Γοργοπόταμο και τις άλλες μάχες· για αυτό έχει κατέβει πριν από τον αρχηγό στην Αθήνα. Ασχέτοος αν η εκτέλεσή τους. Από τους 12 καταδικασμένους στο Μαυρολιθάρι. Ο ριψοκίνδυνος Γούντχαουζ ξεκίνησε από τη Μεγαλόχαρη στις 17 προς 18 Ιανουαρίου με τον σύνδεσμο του ΕΔΕΣ Θ.

πολέμησε στον Γοργοπόταμο και είδε με τα μάτια του την αντάρτικη πλημμυρίδα των βουνών βρίσκεται στην αλλόκοτη θέση να πρέπει να πειστεί για το «ακατόρθωτο» αυτών που έζησε.] είναι εντελώς ανίκανη να αντιληφθεί τη σημασία της Αντίστασης και επιπλέον είναι αντίθετη σ* αυτή για καθαρά πολιτι­ κούς λόγους.. Πρ. οι συγκοινω­ νίες. Καφαντάρης και λοιποί δεν δίνουν την παραμικρή σημασία ούτε στις προτάσεις του Γούντχαουζ ούτε και στον ίδιο. τηρούν καθαρά εχθρική στά­ ση προς αυτό. Εν κατακλείδι «αυτά είναι σαχλαμάρες. Η εικόνα τους είναι άκρως απογοητευτική. Οι έξι Έλληνες συνταγματάρχες που δήλωναν έτοιμοι για αντίστα­ ση αποφεύγουν κάθε επαφή με τον Άγγλο ταγματάρχη. βίνο». περπάτησε όλη τη Ρούμελη και την Ήπειρο. αλλά παραμένουν αδιάφοροι και προς τον ΕΔΕΣ».. . όπως του αναλύουν με εμβρίθεια οι αξιο)ματικοί συνομι­ λητές του. 0 Άγγλος που έπεσε με αλεξίπτωτο στην Γκιο^να. η έλλειψη τροφίμων» καθιστούν το αντάρτικο ανέφικτο. «Η πρώτη απόπειρα του Κρις να συναντήσει τους έξι Έλληνες συνταγματάρχες υπήρξε ανεπιτυχής: εκείνοι δεν μπόρεσαν να πάνε στο ραντεβού που τους είχε δο')σει». μετά την αποτυχία των επιφανεια­ κ ο ί διαπραγματεύσεοον τους με το ΕΑΜ. Δεν πιστεύει στην αναγκαιότητά της. Η συνομιλία τους είναι αποκαρδιωτική.. Γιατί.] Φοβούνται ότι ένα δυναμικό και μαζικό αντιστα­ σιακό κίνημα θα αποτελέσει σοβαρή απειλή για την πολιτική τους θέ­ ση κατά την απελευθέρωση. «Η αστική πολιτική ηγεσία τηρεί α π έ­ ναντι στην Αντίσταση απόλυτα αρνητική στάση.1 0 Ούτε οι στρατιθ)τικοί ανταποκρίνονται στις εκκλήσεις.. [. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». Αρνούνται ακόμη. παρουσία του ταγματάρχη Παπαθανασιάδη ως γραμματέα. Έτσι. 0 Γούντχαουζ θα συνομιλήσει με όλους σχεδόν τους πολιτικούς και στρατιωτικούς παράγοντες της πρωτεύουσας. Παπαστράτης. Παπανδρέου. (Myers) γράφει πολύ κομψά ο αρχηγός της ΒΣΑ* Τε­ λικά ο επίμονος Γούντχαουζ θα κατορθώσει να συναντηθεί στις 29 Ια­ νουάριου μόνο με τον επικεφαλής τους συνταγματάρχη Σπηλιωτόπουλο. η αεροπορία. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 191 «βίνο. «τα σύγχρονα πολεμικά μέσα. αλλά και δεν θέλει την ύπαρξη του αντιστασιακού κινήματος [. Οι αρχηγοί των κομμάτων Σοφούλης. Στην Αθήνα παρέλαβε τον Άγ­ γλο ο Ιωάννης Πελτέκης εκ μέρους του «Προμηθέα II» για να τον κρύ­ ψει και να ρυθμίσει τις συναντήσεις με τα πρόσωπα που ήθελε.ΑΡΗΣ. παρά τις πιέσεις 10. Τώρα δεν είναι η εποχή του 1821 ούτε του Λόρενς της Αραβίας». Οι Ιταλοί ήπιαν το κρασί και έφυγαν ικανοποιημένοι δί­ χως να πραγματοποιήσουν την έρευνα.

όπως φοβήθηκε ο ταγματάρχης. 21. και βέβαια δεν του έχει στήσει καμιά π αγίδα να τον σκο­ τώσει. Οι ηγέτες του ΕΑΜ συμφοονούν σε όλα με τον Γούντχαουζ. 0 Γούντχαουζ παραπονείται για την «απροκάλυπτη εχθρότη­ τα » του Άρη προς τους Άγγλους και τον «φόβο που τους προκαλεί».1965. αντίστροφα. Έ ρχεται πρόσωπο με πρόσωπο με τον Άρη. που έχει εγκατασταθεί πλέον στα ελληνικά βουνά. ζητάει από τον Πελ­ τέκη να τον φέρει σε επαφή με την εαμική ηγεσία. οι πολύπειροι συνωμότες του ΕΑΜ τον απάγουν εκουσίως εν μέση οδώ εγκαταλείποντας τον Πελτέκη εμ­ βρόντητο. 11.1 1 Η ατυχία του Άγγλου συνεχίζεται. να συστήσουν σε όσους αξιωματικούς το επιθυμούσαν να βγουν στο Βουνό. Και. Το συμπέρασμα του απογοητευμένου Γούντχαουζ είναι ότι «ούτε στο ελάχιστο δεν σκοπεύουν να μας βοηθήσουν».192 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ του Άγγλου. με το ΕΑΜ θα βγει.4. της θέσης ότι οι αντάρτικες ομάδες χωρικών ήσαν απλούς βοηθητικά στοιχεία για την έκβαση της κρίσιμης σύγκρουσης στην πόλη». ο Γούντχα­ ουζ θα πάθει τη μεγαλύτερη λαχτάρα του επεισοδιακού ταξιδιού του. πλην της ανόδου τους στο Βουνό* «ήσαν αμετακίνητοι οπαδοί της παραδοσιακής μαρξιστικής πεποίθησης για την προτεραιότητα του προλεταριάτου των πόλεο^ν κατά την επαναστατική πάλη και. ο Κουτσογιαννόπουλος συλλαμβάνεται και ο Γούντχαουζ βρίσκεται μετέωρος. . Την προ^τη φορά ο Γούντχαουζ συναντάει τους Τσιριμώκο. Απελπισμένος. Οι εαμίτες θα τον φυγαδεύσουν από την Αθήνα με τον σύνδεσμο Θω­ μά ντυμένους μανάβηδες και φορτωμένους κοφίνια. Ιωαννίδη και Τζήμα· τη δεύτερη. Το απαγορεύουν κατηγορηματικά.τον οδηγούν σε ασφαλές καταφύγιο και του παρέχουν ασύρ­ ματο γ ια να γνωστοποιήσει στο Κάιρο την εξάρθρωση του «Προμηθέα II» και το σπάσιμο από τους Γερμανούς του συνθηματικού κώδικα. με τον συνοδό του Πελτέκη μάλλον επισημασμένο και αυτόν. Οι ηγέτες του ΕΑΜ είναι οι μόνοι συνομιλητές του Γούντχαουζ στην Αθή­ να που συμμερίζονται τα σχέδιά του και υπόσχονται στενή συνεργα­ σία του ΕΛΑΣ με τη ΒΣΑ. να αναλάβουν οι ίδιοι τον αγώ ­ να και να προωθήσουν αξιωματικούς στις ένοπλες ομάδες. που κατεβαίνει στην πρωτεύουσα. όπως πριν από λίγο καιρό ο Τζήμας. έτσι και αυτός πιέζει την π ο ­ λιτική ηγεσία να περάσουν στο Βουνό. Οι Γερμανοί ανακαλύπτουν στις 2 Φεβρουάριου το κρησφύγετο της οργάνωσης «Προμηθέας II». (Σταυριανός) 0 Άγγλος με τον ΕΔΕΣ μπήκε. Στις πλαγιές του Ελικώνα και αφού έχουν περάσει όλα τα εχθρικά μπλόκα. Ακρόπολις. Σιάντο.

τι και αν γίνει. ευτυχώς για αυτόν έγκαιρα. μακριά γένια. Κι άμα με πιάσεις σκάρτο. χοντρή κάλτσα. για να αναζητήσει τον αρχηγό. φοβερό πρόσωπο. Από εκείνη την ημέρα ο αρχηγός βρήκε το alter ego του. η εμφάνιση του φουστανελοφόρου γερο-Τσεκούρα. με τις γενειάδες. για να τον κρατήσει μαζί του· έπεσε στα γόνατα και το κεφάλι του ακούμπησε στο χώμα. αδίστακτος και απάν­ θρωπα σκληρός. δε θα χαλάσεις σφαίρα. όπως επί Τουρκοκρατίας. Μάλ­ λον αυτός του μετέφερε τις πληροφορίες για τη δράση της συμμορίας όταν επιτέλους τον ανακάλυψε στο Γαρδίκι. Δεν σέβεται και δεν υπολογίζει κανέναν. αλλά και των υπόλοιπων. με έναν πρωτόγονο λα­ τρευτικό τρόπο. όχι έως τον θάνατο. μα οι πρώτοι ένοπλοι που συνάντη­ σε ήσαν οι Αγοριδαίοι· έμεινε για λίγο μαζί τους και τους εγκατέλειψε. ο Γαρδικιώτης. Διαβολικός. του υπόσχεται. όποια μέσα και αν χρειαστεί να μετέλθει. Με­ ταξύ των ανταρτών που τον συνοδεύουν είναι οι περισσότεροι άνδρες της μετέπειτα προσωπικής του φρουράς· ο Ντούλας. τσαρούχια με φούντες και έναν μαύρο καλογερίστικο σκούφο­ το στήθος του βρίθει ασημικών. με το μαχαίρι σου να με σφάξεις. ο Λέων. και θα τον ακολουθήσει. φοράει ντουλαμά. Ανέβηκε στο Βου­ νό για να προσχωρήσει στον Άρη. Δεν θέλει να πάει πουθενά αλλού. τα σταυ­ ρωτά φισεκλίκια και τις κάπες θα εντυπωσιάσει τους χωρικούς στα . και θα γίνω καλύτερος από σένα. Οι πληροφορίες για το παρελθόν του δεν είναι οι καλύτερες. ακούραστος. Αργότερα ο Τζαβέλας θα μιμηθεί το στρατιωτικό ντύσιμο του αρ­ χηγού· τοορα η δική του εμφάνιση. Το πραγματικό του όνομα είναι Γιάννης Αγγελέτος και είναι κα­ λαθοπλέκτης από τα Τοπόλια (Ελαιώνα) Φωκίδας. ο Έκτορας. Για τον Τζαβέλα δεν υπάρχουν εμπόδια. αρχηγέ. ό. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 193 Εκδρομή 0 Άρης άφησε τους περισσότερους άνδρες του στο Αρχηγείο Παρνασσίδας και πήρε μαζί του μια μικρή δύναμη με τον Πελοπίδα.η διαταγή του Άρη εκτελείται πάντα. αποφασιστικός.μόνο στον Άρη είναι αφοσιωμένος.ΑΡΗΣ. Το όνομά του θα γίνει συνώνυμο της κόλασης για όσους έχουν λόγους κάτι να κρύψουν. ο Τζαβέλας. Η εμφάνιση του Τζαβέλα εντυπωσιάζει ακόμη και τους παλιούς αντάρτες· έχει μακριά μαλλιά.από το κακό το μάτι έως το κακό το βόλι. καδενών και φυλαχτών για κάθε π ε ­ ρίπτωση.διηγούνται μάλιστα ότι προσκύνησε τον Άρη. σε κανέναν άλλον. Κράτα με κοντά σου. αλλά και σε αυτόν. ο Μοράβας και ένα νέο.

μα ό. . Και ως έναν βαθμό έγινε. Έτσι έγινε το «Ελληνικό».194 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Αρβανιτοχώρια. καταδιώκοντας ως επικεφαλής αποσπάσματος τους τελευταίους λη­ στές. λίγο έξθ3 από την Αθήνα. Πολλές ληστείες. δεν πειράζει. έλα να δεις καπετανάτα του παλιού καιρού! Ροβόλησε η κλεφτουριά της Ρούμελης για τ ’ Αρβανιτοχώρια. . Ορέστης είναι ο Αντρέας Μούντριχας. παριστάνοντας τον μαυραγορίτη. με σχεδόν στρατιωτική περιβολή. Μωρ’ τι 'ναι τούτοι. Από τη Χωροφυλακή αποτάχθηκε για λόγους διαγωγής και δούλεψε για ένα διάστημα στα μεταλλεία. παρά την αντίθεση της τοπικής οργάνωσης. συνάντησε τον τσο­ πάνο με το κοπάδι του και αρχίσανε την κουβέντα. παλιός ενωμοτάρχης της Χω­ ροφυλακής από την Κύμη Εύβοιας. Για να μη θυσιάσει τη γενειάδα του. Αυτή η σύνδεση των Ρουμε­ λιωτών με την παράδοση των Κλεφτών ξαφνιάζει και ενθουσιάζει. Στο χωριό τον υποδέχονται οι κάτοικοι με ενθουσιώδεις περιγραφές: . καταλαβαίνει τη χρησιμότητά τους και επιπλέον τον ενθαρρύνει η «προφητεία» ενός μονόφθαλμου τσοπάνου των βουνών. τον Λέοντα και τον Γαρδικιώτη. απαντάει ο τσοπάνος.Εσύ ξέρεις πιο πολλά γράμματα. διαθέτει ήδη 25 άνδρες.Εδώ είναι. Για καλό είναι. αυτοί θα γίνουνε στρατός.την επομένη ο Άρης θα αφήσει την ομάδα του στη Λιάτανη υπό την αρχηγία του Τζαβέλα και θα συνεχίσει με τον Πελοπίδα. με συνετή και αθόρυβη προσπάθεια κατόρθωσε να δημιουργήσει ένα αντάρτικο τμήμα και να πάρει εκ των υστέρων την έγκριση της Αθή­ νας.. παραπάνω δεν ξέρω να σου πω. όλοι ντυμένοι στο φλουρί».Τι θα γίνει μ ’ αυτό το κακό. Όταν γυρνούσε στην περιοχή. ρωτάει εκείνος. . Σιγά σιγά. Εγώ είμαι αγράμματος και μονόματος. «Εδώ είν' οι κλέφτες οι πολλοί. .Δηλαδή. πολλοί ληστές π α ­ ντού. παρά τις αντιδράσεις των κομματικών της περιοχής. προς συνάντηση του αρχηγού. Στις 10 Φεβρουάριου. Με τον Ορέστη θα μείνουν μία ημέρα στον Ζαγαρά. . του λέει ο Ορέστης. Τον Ιούνιο του 1942..Έλα..Ε. Ως παλιός αποσπασματάρχης. 0 Ορέστης. Όταν υπηρετούσε στον Όλυμπο. ο Ορέστης με δυο άλλους δημι­ ουργεί την ομάδα του στον Κιθαιρώνα και προσπαθεί να προσελκύσει τους αναρίθμητους ληστές της περιοχής. τον μύησε στο Κόμμα ο δάσκαλος της Τσαρίτσανης Νίκος Πλουμπίδης. ρωτάει ξαφνιασμένος.τι σου είπα θα γίνει. που πάει στον Ζαγαρά.. επινοεί το αναπάντεχο· στο . . Αλλιώς έχουν συνηθίσει οι ντόπιοι το δικό τους αντάρτικο τμήμα που συγκρότησε ο Ορέστης.Ή ρ θ ε ο Αρης.

Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 195 Μοναστήρι της Φυλής ντύνεται παπάς . αυτόματα και χειροβομβίδες* οι μεν τα κρύβουν κάτω από τα ράσα. στη Νέα Σμύρνη. Βέ­ βαια δεν αποχωρίζονται τα όπλα τους. 0 ταξιτζής ασφαλώς δεν θα είχε ξαναμεταφέρει ποτέ τόσο ασεβείς ιε­ ρωμένους. να φορέσει πολιτικά και να βγάλει τα δύο χρυσά δόντια που είχε το­ ποθετήσει σε αντικατάσταση αυτών που του σπάσανε στην Ασφάλεια και είναι καταχωρισμένα στον φάκελό του. Μα οι καθηγητές του Κόμματος δεν αστειεύονται. Ήρθε η ώρα να λογοδοτήσει για όλα. κατε­ βαίνοντας να αλλάξουν ταξί για προληπτικούς λόγους. όντες ξυ­ ρισμένοι. οι δε κάτω από τα παλτά τους. θα φορέσουν πολιτικά ρούχα υποδυόμενοι τους ψάλτες. 0 υ π ' αριθμόν ένα καταζητούμενος της χώρας έχει μεταβάλει τη συνωμοτική είσοδό του στην Αθήνα σε σχολική εκδρομή. Σε λί­ γο με εντολή του Κόμματος ο Θωμάς μισθοονει ένα ταξί για να τους πάει από τη Μαγκουφάνα σε ασφαλέστερο σπίτι. ο Λέων ξέχασε στο πίσω κάθισμα ένα δέμα με σφαίρες. Θα αντιληφθούν την α π ώ ­ λεια στο δεύτερο ταξί καθώς πηγαίνουν στη Νέα Σμύρνη. Πριν του επιτρέψουν να τους συναντήσει. Ανακαλύπτει τις ξεχασμένες σφαίρες στο κάθισμα και την άλλη ημέρα όλη η πρωτεύουσα έχει πληροφορηθεί πως «κάποιος καπετάνιος μπήκε στην Αθήνα». Δίδυμο Η αντίφαση του ΚΚΕ στην κατοχική περίοδο είναι ότι πρόκειται για ένα αρχηγικό κόμμα χωρίς αρχηγό. Η Αστυνομία έχει αρχί­ σει έρευνες στις συνοικίες της Αθήνας και ρωτάει για κάποιους π α ­ πάδες. Οι άλλοι δύο συνοδοί του. 0 Άρης δεν κρατιέται να μην επισκεφτεί κρυφά τους δικούς του στην Κυψέλη. 0 αδιαμφισβήτητος ηγέτης του Ζαχαριάδης είναι αιχμάλωτος στο Νταχάου και ο αντικαταστάτης του Σιάντος δεν επαρκεί για τον ρόλο* επιπλέον είναι δέσμιος των τοποτηρητών του έγκλειστου αρχηγού Ιο^αννίδη και Ρούσου. Με τέτοια ατμόσφαιρα δεν είναι περίεργο που στο Μουσείο. 0 Άρης κατάφερε πάλι να τους εξοργίσει. 0 σύνδεσμος Θωμάς τους παραλαμβάνει και τους οδηγεί προσωρι­ νά σε ένα σπίτι της Μαγκουφάνας (Πεύκης) να ξεκουραστούν και να περιμένουν οδηγίες.ΑΡΗΣ. με ανίερα τραγούδια και χοντρά πειράγματα. πάντα μεταμφιεσμένος σε π α πά . απαιτούν να ξυριστεί. . και ο επίσης γενάτος Πελοπίδας τον μιμείται. 0 πρώτος ταξιτζής δεν διέφερε φαίνεται διόλου από αρκετούς σύγχρονους συ­ ναδέλφους του. Λέων και Γαρδικιώτης.

γεννήθηκε στον Πύργο της Βουλγαρίας το 1900 και έκα­ νε διάφορες δουλειές για να καταλήξει κουρέας. [. «βασική. Κομματικά τον Σιάντο τον βαρύνει η συμμετοχή του στη φραξιονι­ στική πάλη 1929-1931.. που λίγο έλειψε να του στοιχίσει τη ζωή στη Σοβιετική Ένωση.] Εί­ ναι μικρού διαμετρήματος προσωπικότητα.λενινιστική κατάρτισή μου. πρωταρχική αιτία όλων των αδυναμιών. διεκδικήσεις και αγώνες. Ο Ιωαννίδης θα κυριαρχήσει στο Κόμμα και ο Σιάντος προς το τέ­ λος του 1943 θα στραφεί στον ΕΛΑΣ αυτοχρισθείς ειδικός στα στρα­ τιωτικά θέματα επειδή είχε λάβει μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους. [. μνησίκακος. ελλείψεων και λαθών που παρουσίασα στη δου­ λειά μου σ’ όλη την κομματική μου σταδιοδρομία και κυρίως των λαθών μου στην περίοδο της πρώτης κατοχής είναι η σοβαρή ανεπάρ­ κειά μου στη θεωρητική. αδιάβαστος.. Σύμφωνα με αυτοβιογραφική του έκθεση το 1951 προς το Κόμμα. Η εμφάνιση του Ιωαννίδη θα περιορίσει τις πρωτοβουλίες του και κάτω από την πίεσή του θα συναινέσει σε αποφάσεις που δεν εγκρίνει. [. κύρια.] Θεούρεί τον εαυτό του τον νόμψ . μαρξιστική . Είναι απλοϊκός στη σκέψη. παρασκηνιακός. καχόποπτος.] Ένας απαράδεκτος πρακτικισμός κυριαρχούσε στη δουλειά μου. Επανάσταση) Το εντελώς αναπάντεχο και οξύμωρο είναι ότι ο Ιωαννίδης... με χυδαίο λεξιλόγιο και σκαιή συμπεριφορά· «η ανάδειξή του δεν οφείλεται στις προσωπικές του ικανότητες. [. τον Ιούλιο του 1942..0 τοποτηρητή του Ζαχαριάδη και εκφραστή της ΚΔ».] Αυτό ήταν και η κύρια αιτία που μ ” εμπόδισε να κάτσω κάτω και να . Δεν δια­ θέτει την απαιτούμενη εμβέλεια ενός ηγέτη πολιτικού σχηματισμού και μάλιστα στις ιδιαίτερες συνθήκες που δημιούργησαν ο Πόλεμος και η Κατοχή. εργατικές ομιλίες. αυτός ο τιμητής του μαρξισμού και του «επιστημονικού σοσιαλισμού» στην Ελλάδα... παντογνώ­ στης και τυραννίσκος. ο νέος Γραμματέας πρωτοστάτησε στην ανασυγκρότηση του Κόμμα­ τος και πήρε αρκετές σωστές αποφάσεις. όπου είχε κληθεί. Είναι κατά 10 χρόνια νεότερος του Σιάντου. και για την οποία θα νιώθει π ά ­ ντα υπόλογος. (Χα­ τζής. Είναι πιο εύστροφος από τον Σιάντο. με δυνατότητες μεσαίου στελέχους· ικανός για απεργίες.. Είναι το σημείο όπου υπερτερεί του Ιωαννίδη.196 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ 0 Σιάντος γεννήθηκε το 1890 στην Καρδίτσα και από 13 ετών ερ­ γαζόταν ως καπνεργάτης. όπως η χρησιμοποίηση των δηλωσιών που δεν βαρύνονταν με προδοτικές ενέργειες. είναι τραγικά αμόρφωτος. αλλά είναι ευθυνόφοβος. αλλά ανίκανος να συλλάβει ευρύτερα πολιτικά νοήματα και συσχετισμούς. Έ ως τη δραπέτευση του Ιωαννίδη. ο οποίος υπηρέτησε στον στρατό βοηθητικός λόγω ύψους.

να αναπτύξουν το Μέτωπο ή να οργανώσουν συσσίτια. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 197 στρωθώ να μελετήσω συστηματικά.ά. η Χρύσα κ.. Στις εν συνεχεία σπόντες ή στην απροκάλυπτη διακωμώδησή τους θα προσθέτει με περιφρόνηση και σκεπτικισμό: . ουμανιστικά ιδανικά.ΑΡΗΣ. ευθυνόφοβος και άβουλος. Και η λιγοστή εκτίμηση που μπορεί να έτρεφε ο Άρης για τους ηγέ­ τες του Κόμματος εξανεμίστηκε στη διάρκεια των προσωπικών επ α ­ φών του μαζί τους.. Δύο άνθρωποι «χωρίς συνείδηση της ανέλπι­ στης.Σιγά!.. και πιο σκοτεινό μέλος της ηγεσίας του ΚΚΕ είναι ο μειλίχιος και πιο διαβασμένος Πέτρος Ρούσος· δύσκολο να εντοπίσει κανείς από πού αλλού μπορεί να έλκει τη δύναμη που προβάλλει ορισμένες φορές αν όχι από κάποια ιδιαίτε­ ρη σύνδεση με τις μυστικές υπηρεσίες της Σοβιετικής Ένωσης. ο Καραγκίτσης. οι οποίοι.λενινισμού που είχαν εκδοθεί στα ελληνικά». απεργίες πίεσης για καλύτερες συνθήκες δια­ βίωσης. με τα ευγενή. ο Γληνός. Γίνανε ηγέτες κι ο Σιάντος με τον Ιωαννίδη! Εδώλιο Το έργο που επιτελείται στην Αθήνα από τα μέλη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ κάτω από τη μύτη των κατακτητών είναι τεράστιο. Σιάντος και Ιωαννίδης είναι εντελώς ανεπαρκείς για τις ηγετικές θέσεις που κατέλαβαν. Το τρίτο. πάντα στο βάθος της σκηνής. να συσκεφθούν. Όσα γνωρίζουν για το αντάρτικο της υπαίθρου είναι λίγα και συ­ γκεχυμένα. εξαπέλυσαν ανηλεείς διωγμούς διατάσσοντας την εκτέλεση εκατοντάδων νυν και πρώην συντρόφων τους και ανυποψίαστων ανθρώπων. μόλις απόκτησαν την απαραίτητη δύναμη. χαρισματικής ιστορικής στιγμής που σαν καταπέλτης τούς εκ­ σφενδονίζει στο προσκήνιο της ιστορίας. (Ράπτης) Είναι δύο σταλινίσκοι. Διανύουν κα­ θημερινώς χιλιόμετρα με τα πόδια από τη μία άκρη της πρωτεύουσας έως την άλλη· εκτίθενται σε άπειρους κινδύνους για να πάρουν ή να δώσουν ένα μήνυμα. ενώ αυτοί με τη μικρότητά τους μεταβάλλουν το δράμα σε απλή κωμωδία φθηνής εξαρτημένης εξουσίας». έστω κι αυτά τα λίγα κλασικά έρ­ γα του μαρξισμού . Όμως είναι αδιανόητο για καλλιεργημένα στελέχη όπως ο Πορφυρογέννης. Ο Ρούσος είναι ο κλασικός τύπος γραφειοκράτη που συναντάται σε όλο το πολιτικό φάσμα* μουλωχτός. συλλαλητήρια για εθνικά θέματα. όταν πρόκει­ ται να παρθεί κάποια απόφαση. να ηγείται του ένοπλου αγο3να ένας γενά­ . σκληρός και άτεγκτος στην εφαρμο­ γή της.

Και πο3ς μιλάς εσύ έτσι π ε ­ ριφρονητικά για τον Γραμματέα του Κόμματος. Οι συσχετισμοί δεν είναι εναντίον του.Για έλα δω. για αυτό έδειρε δυο τρεις· γιατί σπέρνουν την ηττοπάθεια. (Τριανταφυλλίδης) Αν φοβάται ο απεσταλμένος του ΠΓ. με τη διαλε­ κτική δεν φτιάχνεται αντάρτικο. Δεν κάνει προσωπική πολιτική. όταν εμφανιστούν οι κατακτητές. δε θα ’χουμε πού να κρυφτούμε. Παρόντες είναι επίσης ο Ιωαννίδης. Αν νικηθούμε. ποιος ξέρει οι άλλοι κομματικοί τι υφίστανται από τον αγριάνθρωπο είναι το λογικό συμπέρασμα.. Το κατηγορητήριο βάσει πολιτικών εκθέσεων και κα­ ταγγελιών αρχίζει με σκληρή γλώσσα και είναι ατελείωτο. .Κομματάκια κομματάκια τους έκανε. 0 Αρης αντικρούει ήρεμος μία μία τις κατηγορίες. «όταν τον πιάνει το μένος κι ο παροξυσμός του. και άγγελοι να ’μαστέ. Ήδη ο Γούντχαουζ έχει μεταφέρει στην πολιτική ηγεσία εικόνες μιας άγνωστης πραγματικότητας. Στις επικρίσεις για κάποιες σκληρότητες απαντάει με την κυνική αποστροφή: .. χαντζαροφόρος μακελάρης. δεν θέλουν πολιτική ανάμειξη στον αγώνα. Δεν κάνει προσωπικό στρατό. Τι θα πει «ξέρεις το Σιάντο από την εποχή της Καπνικαρέας».Αν νικήσουμε. Και στη γραπτή έκθεση που υποβάλλει στο ΠΓ. Με ιδιαίτερη λεπτότητα. Τι-σημαίνει «Καπνικαρέα». Αντιθέτως. Στην πρώτη του συνάντηση με τον ξυρισμένο αρχηγό η πρώτη κου­ βέντα του αγανακτισμένου Σιάντου είναι επί προσωπικού θέματος: . Δεν αγνοεί το Κόμ­ μα. Υπάρχουν και οι καταγγελίες Λευτεριά. . κλείνει με τα λόγια του Δαντόν. «τόλμη. τόλμη και πάλι τόλμη». Απλώς δεν έχει δημιουργήσει κομματικούς πυρήνες μέσα στον ΕΛΑΣ γιατί οι άνδρες αντιδρούν. όλα τα στραβά θα ξεχαστουν. επαναλαμβάνει σε όλους και μεγαλώνει την αποστροφή τους. Όπως υποστηρίζει. Η τελευταία καταγγελία του Μανιάτη για την εξόντωση των Αγοριδαίων είναι η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι. 0 αρχηγός την ολοκληρώνει πιο π α ­ ραστατικά και κυρίους έχει να επιδείξει μερικές εκατοντάδες ψημέ­ νους και αποφασισμένους άνδρες που τον ακολουθούν.198 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τος. οι πολιτικοί των οργα­ νώσεων το βάζουν πρώτοι στα πόδια. για να μη θιγεί η θεωρία περί ταξικής πάλης στις πόλεις. ο Τζήμας ως υπεύθυνος της ΚΕ για το Αντάρτικο και ο Δανιηλίδης εκ μέρους της ΚΕ του ΕΛΑΣ. ομολογώ πως φοβάμαι ακόμη και για την ίδια τη ζωή μου». Είχε πληροφορηθεί αρκετά από τα καλαμπούρια και τις ασέβειες του Άρη* ευτυχώς όχι όλα. Τα «αγρίμια» που έχει μαζί του π ι­ στεύουν στον αγώνα και πολεμάνε.

τι συμβαίνει στο Βουνό· είναι εντελώς ακατατόπιστοι. γίνονται συσκέψεις και διαβουλεύσεις. Τότε με ρώτησε τι γνώ­ μη είχα για τον Λευτεριά. 0 Άρης ήξερε φυσικά γράμματα. 0 Σιάντος προτείνει τον ταγματάρχη Θύμιο Ζούλα.] Του το έκοψα κατηγορηματικά.. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 199 αναλύει την κατάσταση στο Βουνό και στρέφει την προσοχή στις δυ­ νατότητες ανάπτυξης του αντάρτικου στρατού και τις μεγάλες προο­ πτικές που ανοίγονται για εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα... ποτέ δεν ρώτησαν για το αντάρτικο.1 2 Ο Άρης μετανιώνει που κατέβηκε στην Αθήνα. τον αποκαθιστούν κομματικά. . Και με τον τρόπο που έβλεπε την κατάσταση και την οργάνωση του αντάρτικου και με τον τρόπο που μίλησε. δεν θεωρείται πια δηλωσίας. [. όπως εξομολογείται. μα για αρχηγό δεν τον θέλουν.ΑΡΗΣ. όταν γυρίζει από τις κομματικές συναντήσεις. Η οπτική του αρχηγού για την κατάσταση στην Ελλάδα και την οργάνωση του ένοπλου αγώνα είναι διαυγέστατη και τολμηρή. που βρίσκεται και αυ­ τός στην Αθήνα. Αρχηγοί προτείνονται και απορρίπτονται. Τελικά δεν ήταν ιδιαίτερα δύσκολο στον ευφυέστατο αρχηγό να μεταπείσει τους αγράμματους Διόσκουρους της ηγεσίας. [. «Στη σύσκεψη ο Άρης μάς εντυπώσιασε όλους χωρίς εξαίρεση.1958. 20. 0 Ορέστης. ισχυρίζεται ότι ο Ιωαννίδης «μου έκανε ανοιχτά την πρόταση. Έχει αντιληφθεί ότι ψάχνουν για άλλον αρχηγό.ο Ιωαννίδης δηλώνει πω ς θα αναθέσουν το αντάρτικο σε κάποιον «σοβαρό άνθρωπο». αλ­ λά αυτός θα προτιμήσει το Κάιρο. του είπα μάλιστα τη λέξη “κολο­ κύθια" και αγρίεψε γΓ α υτό». Η ατμόσφαιρα αλλάζει. Η ηγεσία τού δίνει άφεση. μα ο στρα­ τιωτικός εγκέφαλος του Κόμματος Μακρίδης τον απορρίπτει ως ακα­ τάλληλο. στον αδερφό του τον Μπάμπη και στους αντάρτες που τον συνοδέυσαν στην πρωτεύουσα: 12. Τα επιτεύγμ ατά του σημαντικά. Γέ?νασα. Αρχίζει η αναζήτηση όπως ακριβώς πριν από έναν χρόνο. μα δεν κατορθώνουν να συμφωνήσουν σε ένα πρόσω­ πο.] Έ τσι μας εντυπώσιασε όλους».1. Απογευματινή.. Ο Τσιριμώκος προτείνει τον συνταγματάρχη Στεφανάκο. (ίωαννίδης) Το μεγάλο όπλο του Άρη αποδεικνύεται η πασιφανής άγνοια της καθοδήγησης για ό. Το γράφει και ο Μακρίδης πω ς μέχρι τη σύσκεψη με τον Άρη στην Αθήνα «η ΚΕ του ΕΛΑΣ δεν ήξερε τι γινόταν έξω γιατί δεν είχε επαφή με τον ΕΛΑΣ». Οι πολιτικοί ζητούσαν από τους στρατιωτικούς της ΚΕ του ΕΛΑΣ γενικές πληροφορίες ή εκτιμήσεις για την εξέλιξη του Πολέμου στα ξένα μέτωπα.

Μ οτα ρά ς Η κομματική αποκατάσταση του αρχηγού τον επαναφέρει και τυ ­ πικά στη δέσμευση των κομματικών κανόνων. Το καταλαβαίνει και ο ίδιος.και δυστυχούς θα π ε ­ ριορίσει την ανεξαρτησία του σε κρίσιμες στιγμές. Στο μεταξύ ο Θωμάς επισκέπτετα ι την ανταρτοομάδα που περιμένει τον Άρη έξω από την Αθήνα γ ια να τους ενημερώσει ότι ο αρχηγός θα καθυστερήσει. που προορίζονται για το Βουνό. . π α ­ ρεμβαίνει αποφασιστικά στους Σιάντο και Ιωαννίδη για να επ ιτρέ­ ψουν στον Άρη να γυρίσει στο Βουνό. Το δίδυμο δεν τρέφει και μεγάλη συμπάθεια σε αυτόν τον ευ π α ­ τρίδη και.Τότε θα πας κι εσύ μαζί του και είσαι υπεύθυνος. Δεν έπρεπε να έρ­ θω εδώ. που του εί­ χε υποσχεθεί το «ψ υχοπαίδι» του ο Άρης. Ψάχνουν αξιωματικό να στείλουν πάνω. όπο3ς με τον Καραγιώργη. Ο φόβος μιας νέας. όπου γ ια συνωμοτικούς λόγους δεν χρησιμο­ ποιούνται αληθινά ονόματα. και οριστικής αυτήν τη φορά.200 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ . Μακρίδης. αλλά και ο ταγματάρχης Ζουλάς με τον λοχαγό Φ. Δανιηλίδης. Συμμετέχουν οι Σιάντος. αρπάζουν την ευκαιρία να τον απομακρύνουν. κάλτσες. Ο Άρης στην Αθήνα θα λάβει μέρος σε δύο πολιτικοστρατιωτικές συσκέψεις με θέμα το αντάρτικο. άρβυλα. Η καθοδήγηση εξετάζει όλες τις περιπτώ σεις εκτός από εκείνη του δημιουργού του ΕΛΑΣ. Γρηγοριάδη.Δε θα μ" αφήσουν να γυρίσω στη Ρούμελη. ο επιτελικός Μακρίδης ξεδιπλώνει α μ έ­ σως τους χάρτες του και αρχίζει να περιγράφει την κατάσταση στα πολεμικά μέτωπα. Η απάντηση είναι απροσδόκητη: . Ή είναι ανίκανοι να διακρίνουν τον χαρισμα­ τικό ηγέτη που έχουν μπροστά τους ή η κομματική τύφλωση υπερτε­ ρεί των πραγματικώ ν συμφερόντων της ελληνικής Αντίστασης. Σε μια δεύτερη επίσκεψή του θα τους πάει δοί>ρα από την ΚΕ. Μανιάτης. για αυτό λέει διακριτι­ κά πω ς «υπήρχαν και άλλοι λόγοι» που του ανέθεσαν την κηδεμονία του Άρη. αποπομ πής του θα τον κάνει περισσότερο προσεκτικό στις σχέσεις του με τους πολιτικούς. Το κατάλαβα α π ’ τα λόγια τους. φανέλες· και για τον γερο-Τσεκούρα ύφασμα για καινούργια φουστανέλα. Ώ σπου ο Τζήμας. Τζήμας. Στην προ^τη σύσκεψη. ο^ς υπεύθυνος της ΚΕ του Κόμματος για το αντάρτικο.

θαμπώνει τα ηγετικά κομματικά στελέχη. Ο Μακρίδης είναι κυριολεκτικά βίος και πολιτεία: «Σαρανταπεντάρης τοί>ρα. κάνοντας λεπτομερή π ερ ιγρ α ­ φή της έναρξης του αντάρτικου. σύντροφε.δεν τον φθάνει στην μόρφωση. και της κατάστασης στα ελληνικά βουνά. .Και στρατιωτικά... [. .Να.. «αναμεράτε. η πρώτη ερώτηση είναι του Μακρίδη: . δεν του λείπουν ο εγωισμός και η εμπάθεια. Ο Άρης μίλησε επί δύο ώρες σχεδόν. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 201 0 Σιάντος τον διακόπτει: . γι* αυτό σας ζητάω στρατιωτικούς τόσον καιρό. Εσύ είσαι ο Άρης!..ΑΡΗΣ. απορεί. Ο Σιάντος θεώρη­ σε φυσικό να του απαντήσει: . . ερχόμαστε» το ερμήνευσε. Οι στρατηγοί της άλλης όχθης λέγανε. Έ χει λό­ ξες.. Αλλά οι “κρουνοί της δεξαμενής'’ δε λειτουργούν και τόσο κανονικά. ανθυπολοχαγός το ’24. Θόδωρε.. Γνώρισε και έζησε δύο στρατούς (ελληνικό και τουρκικό). [. της τακτικής των Ιτα­ λών να αναγγέλλουν τις επιδρομές τους με κανονιοβολισμούς.Δε μου λες. απότακτος λοχαγός το 1935.Ναι. σήμερα θα ακούσουμε τον σύντροφο από δω. αυτός ο Άρης ξέρει από στρατιωτικά ή μό­ νο δεκανέας έφτασε.Πώς γίνεται αυτό. εύελπις το 1921. τον νομίζουν υπεράνθρωπο στρατιωτικό. έφεδρος ανθυπολοχαγός του τουρκικού στρατού το 1917. Με μια ανάγνωση μπορεί ν’ αποτυπο^σει σελίδα ολόκληρη από αρχαίο κείμενο. . Όταν τελείωσε.Άκου. (Φ.Εσύ τους ζητάς. Μελέτησε συστη­ ματικά. Γρηγοριάδης. ιδεοληψίες. αιχμάλο^τος της αγγλικής στρατιάς Άλεμπι το 1918 στη Συρία..] Με την απόλυτη ενημέρωσή του για τις πολεμικές επιχειρήσεις. Ο Άρης δεν είναι στρατιωτικός. Ο πραγματιστής Μακρίδης αδυνατεί να ενστερνιστεί αυτήν την αντίληψη για τον «κομματικό παντογνώστη».Θόδωρε. τουρκόφοονος. . που έχει να μας κάνει μια εισήγηση. Γνωρίζει άριστα τα γαλλικά. Έ χει τρομακτική μνήμη.] Κανείς στρατιωτικός -κα νείς απολύτ ω ς. πείσματα. επεμβαίνει ο αρχηγός. Αντάρτικο) . όπως τον εννοείς εσύ. ο κομουνισμός μάς πήρε τον καλύτερο αξιωματικό». Το κεφάλι του είναι μια ακένωτη δεξαμενή γνώσεων. κάνει έκπληκτος ο Μακρίδης εν μέσω ακράτητων γέλιων των υπόλοιπων.. δυσανασχετεί ο Μακρίδης. αλλά είναι κομματικό στέλεχος και άρα καταλαβαίνει α π ’ όλα. λίγα γερμανικά και αγγλικά. της δράσης του. Όσοι ήξεραν τον αρχηγό πνίξανε τα γέλια τους.

Από όλους αυτούς που κάθονται και απεραντολογούν. κομ­ ματικούς ή μη.000 άνθρωποι. Η κατάσταση στην πρωτεύουσα ξεφεύγει από κάθε έλεγχο. Ο Γερμανός γκάουλαϊτερ της Ελλάδας Άλτεμπουργκ.000 επιστρατευόμενων και συγκρούονται με τις αρχές κατοχής. Είμαι θεωρητικός. Το μεγάλο συλλαλητήριο της 5ης Μαρτίου έχει οργανο^θεί αριστο­ τεχνικά από το ΕΑΜ. που φανερώνει την αδυνα­ μία τους να δώσουν λύση. Εξουσιοδοτείται ο Τζήμας να αποφασίσει επιτόπου και φυσικά να έχει αυτός την ευθύνη. Στη σύνθεση του Γενικού Αρχηγείου θα είναι δύο στρατιωτικοί. Ζουλάς και Γρηγοριάδης. Μαζί τους θα αναχωρήσει για το Βουνό και ο Τζήμας. Καταλαβαίνει πως είναι ο μό­ νος που έχει κάτι συμπληρωματικό του και λέει ασεβέστατα στον Ιωαννίδη: . στο οποίο θα υπάγονται και οι δυνάμεις Αττι­ κής και Βοιωτίας και αυτές που θα δημιουργηθούν στην Εύβοια. δύο πολιτικοί.Δώσε μου αυτόν το μυταρά μαζί. εισβάλλουν στο υπουργείο Εργασίας. Ο Μακρίδης σε αντίθεση με άλλους στρατιωτικούς. ενώπιον της . δεν δι­ στάζει να δηλ(ύσει ευθαρσώς: . εντυπωσιασμένος από τον αρχηγό. Στην ουσία είναι μη-απόφαση. Αίγο προτού αναχωρήσει το νέο αρχηγείο για το Βουνό.202 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΪΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ Του Άρη δεν του ξεφεύγει τίποτα. Αυτό που σκαρφίστηκαν είναι να συγκροτηθεί ένα πενταμελές Γε­ νικό Αρχηγείο Στερεάς. Στη δεύτερη σύσκεψη ο Σιάντος ανακοινώνει την απόφαση της π ο ­ λιτικής ηγεσίας για τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. κανείς δεν του γεμίζει το μάτι· μόνο ο Μακρίδης. Η πολιτική ηγεσία δεν ξεκαθαρίζει τις σχέσεις μεταξύ των μελών του αρχηγείου· αν τα πέντε μέλη του θα είναι ισότιμα ή κάποιος θα έχει το προβάδισμα. ο Ιωαννίδης. να δεις τι κάνω. και κ α π ε­ τάνιος ο Άρης. έχει μια έμπνευση· να παρου­ σιάσουν τον Άρη με αντάρτικη περιβολή στο συλλαλητήριο εναντίον της πολιτικής επιστράτευσης των Ελλήνων που σχεδιάζουν οι Γερμα­ νοί· ευτυχώς αντιδρούν τα άλλα στελέχη και υπαναχωρεί. υποτίθεται για επιτόπια εξέταση όλων των θεμάτων του ένοπλου αγώ ­ να. Μανιάτης και Λευτεριάς. Στους δρόμους της Αθήνας ξεχύνονται 100. καίνε τις καταστά­ σεις με τα ονόματα των 80.Εγώ δεν κάνω για το Βουνό. που θα εφευρίσκουν διάφορες δικαιολογίες. Ο αρχηγός καίγεται ειλικρινά για αξιωματικούς και υπάρχουν πάμπολλες μαρτυρίες για τεχνάσματα που χρησιμοποίησε να πείσει μό­ νιμους αξιωματικούς που είχαν αποσυρθεί στα χωριά τους να τον ακο­ λουθήσουν.

τα θηρία.. που ακάλυπτοι και άοπλοι αντιδρούν στα σχέδια των κατακτητών: Ωρέ. λένε.ΑΡΗΣ. Ο μεγάλος φόβος των Γερμανών είναι μήπως οι επιστρατευόμενοι καταφυγουν στο Βου­ νό. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 203 απειλούμενης γενικής εξέγερσης επικοινωνεί τηλεφωνικώς με τον Χίτλερ και του εκθέτει την κατάσταση. Ίσ α καταπάνω. . Στην Αθήνα θαυμάζουν τους αντάρτες και οι αντάρτες θαυμάζουν τους διαδηλωτές της Αθήνας. Το βράδυ της ίδιας ημέρας ο Άλτεμπουργκ εξουσιοδοτεί τον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό να ανακοινώσει στον ελληνικό λαό τη ματαίο^ση της επιστράτευσης. Ωρέ. βγήκαν ανοιχτά στους δρόμους. Το τίμημα της ματαίωσης είναι 18 νεκροί διαδηλωτές και περίπου 150 τραυματίες.

Κωστόπουλου από την Πιαλεία Θεσσαλίας. 0 ταγματάρχης Τσιγάντες λίγο πριν από τον θάνατό του είχε κα­ τορθώσει να πείσει ένα γνωστό όνομα των αντιμοναρχικών αξιω ματι­ κών. αντικομουνιστές και τους λιποτάκτες του ΕΛΑΣ με επικεφαλής τον Γκέκα. Ονόμασε το τμήμα του ΕΣΑΠ (Ελληνικό Στρατό Απελευθερο3τικής Προσπάθειας) και δεν δίστασε να εντάξει σε αυτό παθιασμένους βασιλόφρονες. Εξαιτίας αυτής της συμπεριφοράς του οι συμφοιτητές του στη Σχολή Ευελπίδων τον έλεγαν « Α μπλαούμπλα». σε σημείο να προκαλεί τους πάντες. Δεν ανέλαβε κα­ μία πολιτική δέσμευση πλην της στρατιωτικής συνεργασίας. Πρώτο σημείο στήριξης του Σαράφη θα είναι το αντάρτικο τμήμα του επίσης απότακτου ταγματάρχη Γ. να ηγηθεί αντάρτικου στην ιδιαίτερη π α τρ ίδα του. είχε αποσαφηνίσει τη θέση του από την αρχή. ένα ανθρώπινο σκάκι π α ί­ ζεται στην ύπαιθρο με εντολές από μακριά.5. Ο Κωστόπουλος είναι γενναίος αξιωματικός. Στο Βουνό βγήκε με την υποστήριξη του ΕΑΜ ως διοικητής δυτικής Θεσσαλίας και. λίρες. Οι κινήσεις που θα διχά­ σουν οριστικά τις αντιστασιακές οργανώσεις σε δύο αντίπαλα στρα­ τόπ εδα υπαγορεύονται από Αθήνα και Κάιρο. . αλλά απότο­ μος και οξύθυμος. όπλα και εφόδια γ ια να δημι­ ουργήσει το αντίπαλο δέος του ΕΛΑΣ. Επίκεντρο της παρτίδας είναι η Θεσσαλία. π α ρ ά τα όσα ειπώθηκαν εξ αρι­ στερών. που του προώθησε ο ταγματάρχης Τσιγάντες με τις γνωριμίες του. Του διέθεσε 500 χρυ­ σές λίρες και του υποσχέθηκε την αμέριστη υποστήριξη της Αγγλοελληνικής Επιτροπής με άνδρες. τον απότακτο Θεσσαλό συνταγματάρχη Στέφανο Σαράφη. Υ π ο Κ η δ ε μ ο ν ί α ν Π αρτίδα Όσο ο Άρης βρίσκεται στην πρωτεύουσα.

Ο αρχηγός της ΒΣΑ του εξηγεί ότι δεν είναι εξουσιοδοτημένος να δημιουργήσει πανελλήνιο αντάρτικο κίνημα. Μ ατ Από την 1η Ιανουαρίου 1943 στο ΕΑΜ και στον ΕΛΑΣ Θεσσαλίας άρχει ο κομματικός απεσταλμένος Καραγιώργης. τον ιματισμό τους και τη μισθοδο­ σία τους με μία λίρα μηνιαίως για κάθε άνδρα. που έπεσε με την ομάδα του στα Τέμπη για τη διενέργεια σαμποτάζ. Όμως είναι άνθρο^πος επίμονος και αποφασίζει να αναζητήσει υποστήριξη από τη Βρετανική Αποστολή. Ο Χιλς ανήκει σε κάποια από τις πολλές μυστικές υπηρεσίες των Βρετανών και στην αρχή δρα ανεξάρτητα από τη ΒΣΑ και τον Μάγερς. Βλάχος. Όταν επιστρέφει ο Ζέρβας. Στη Θεσσαλία χρειά­ ζεται τρία τέτοια τμήματα των 100 ανδρών. Τον κ α τ ’ απονομήν συνταγματάρχη Χιλς (καθηγητή Αέσλι Ρούφους Σέπαρντ). Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 205 Η ώσμωση Σαράφη . στη Θεσσαλία υπό τον Σαράφη και στη Ρούμελη υπό τον αναμενόμενο να εμφανιστεί συνταγματάρχη Ψαρρό. . Δούρειος Ίπ π ο ς ) Η π αρ τίδα συνεχίζεται. Ξεκινάει από τη Θεσσαλία με έναν αντάρτη συνοδό και φτάνουν στη Σοομερού της Ηπείρου στις 6 Φεβρουάριου· ο Ζέρβας απουσιάζει και ο Σαράφης έχει μια πρώτη κ α τ ’ ιδίαν συζήτηση με τον Μάγερς. (Πυρομάγλου. που και αυτός συγκροτεί δικό του αντάρτικο τμήμα στην περιοχή. Κύριος στόχος της νέας κίνησης είναι η απορρόφηση των ομάδων του ΕΛΑΣ ή «εν ανάγκη διάλυσις αυτών». αλλά μόνο ευέλικτα εκατονταμελή τμήματα υπό τις διαταγές του ΣΜΑ.Α ΡΗ Σ. συσκέπτονται εκ νέου και αποφασίζουν να γίνουν κ α τ ’ αρχάς τρία συγκροτήματα των 300 ανδρών το καθένα· στην Ή πειρο υπό τον Ζέρβα. Με τις στρατιωτικές νουθεσίες του Μακρίδη και με την επιτόπου βοήθεια του επιτελικού του Κ αρατζά (μόνιμου υπολοχαγού Ιερώνυ­ μου Τρωιάνου) μετέφερε τους Θεσσαλούς αντάρτες από τον Όλυμπο στη θεσσαλική Πίνδο και ανέπτυξε τάχιστα τη δύναμή τους βοηθούμενος από τη θαυμάσια οργανωτική υποδομή του προκατόχου του Κώ­ στα Γαμβέτα και κατά παράδοξο τρόπο από έναν Άγγλο. που εδρεύει στο στρατηγείο του ΕΔΕΣ. Με τον θάνατο του Τσιγάντε ο Σαράφης χάνει τον υποστηρικτή του και βρίσκεται μετέωρος.Κωστόπουλου δεν θα ευοδωθεί. των οποίων συμφωνεί να αναλάβει τον εφοδιασμό με όπλα. Ο ταγματάρχης δεν είναι στο βάθος διατεθειμένος να αναγνωρίσει ως γενικό αρχηγό τον Σαράφη· ούτε και ο βασιλόφρων ταγματάρχης Β.

Όμως τότε φτάνει στη Λάρισα ο Καραγιώργης. και ενημερώνει την Αθήνα. την ανταποδίδει με βροχή λιρο^ν. Καρτσιώ- . Αν και αρκετοί εξ αυτών είναι βλάχικης καταγωγής. που αναλαμβάνει να εξοπλίσει το ένοπλο τμήμα που ετοιμάζουν. Επικεφαλής τους είναι σπουδαίοι καπετάνιοι. Μπουκουβάλας (Δημήτριος Τάσος). Χασιώτης (Νίκος Ζαραλής). είχε συ­ γκροτηθεί στη Λάρισα η οργάνωση Φιλική Εταιρεία από τον επιχει­ ρηματία Νίκο Ράπτη και άλλα εξέχοντα μέλη της τοπικής κοινωνίας. Παίρνει την έγκριση του ΠΓ του ΚΚΕ και. για να ξεκινήσει το αντάρτικο. συλλαμβάνεται μαζί με τους συνεργάτες του από τους άνδρες του Καραγιώργη και κρατούνται υπό περιορισμό στον Όλυμπο.000 άνδρες. λέγανε. όπλων και εφοδίο^ν. Γρήγορα ο ΕΛΑΣ Θεσ­ σαλίας θα θέσει τις βάσεις των μεγάλων μονάδων του και στο τέλος Απριλίου του 1943 θα αριθμεί περί τους 3. Δίνει εντολή στους εαμίτες να αρχίσουν συνομιλίες με τον Ράπτη. Κόζιακας (Θωμάς ΠάλλαςΧ Νικηταράς (δι­ κηγόρος Κώστας Καφαντάρης). Στην πραγματικότητα ο Καραγιώργης έχει παγιδεύσει τον Άγγλο «φίλο» του προλαβαίνοντας Έλληνες και Βρετανούς στη θεσσαλική σκακιέρα. Και οι ηγέτες του ΚΚΕ απορούν με αυτήν τη σύμπνοια. τον κατηγορεί στο Κάιρο σαν κρυπτοεαμίτη. προτού ακόμη ιδρυθεί το ΕΑΜ. εντυπω­ σιασμένος από τον «κοσμοπολίτη» του αντάρτικου. Στη δική του επικράτεια δεν ανέχεται την παρουσία άλλο^ν ανταρ­ τών. Βρε. Ο Καραγιώργης παρουσιάζεται ως το μόνο στήριγμα στον Χιλς και εκείνος δέχεται μάλλον ανακου­ φισμένος τη βοήθειά του και την ανταποδίδει. τη νύχτα της 24ης Ιανουαρίου 1943. μέχρι να θέσει τον Χιλς υπό τη διοίκησή του.206 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ ΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Ο Καραγιώργης του προσφέρει τη βοήθεια του και εκείνος. όταν ο Ράπτης φεύγει προς τον Τύρναβο και την Ελασσόνα. που θα πέσουν οι Βρετα­ νοί αλεξιπτωτιστές και θα αναζητήσουν το τμήμα των Φιλικών. Τα μέλη της Φιλικής Εταιρείας αποκτούν επαφή με το ΣΜΑ. τι τους κάνει ο Γύφτος τους Άγγλους. Έτσι. Από τον Μάιο του 1941. Είναι τόσο αρμονική και αγαστή η συνεργασία των δύο ανδρών που ο συνταγματάρχης Μάγερς. βετεράνοι πολεμι­ στές της Πίνδου και των μακεδονικών οχυρών: Αμάρμπεης (μόνιμος υπολοχαγός Θεόδωρος Καλλίνος). αντιδρούν στη Λεγεώνα των Βλάχων και στο ιταλικό σχέδιο για δημιουργία Ανεξαρ­ τήτου Κράτους της Πίνδου. για να τον καθυστερήσουν.. Τους μαγεύ­ ει και τον έχουν στα όπα όπα. αντί αυτών τους υποδέχονται οι ελασίτες.

Ο Καραγιώργης θα ολοκληρώσει την παρτίδα. Κίσσαβος (δ ά ­ σκαλος Γιώργης Μπλάνας). συσσίτιο και παραμονή στο ύπαιθρο. που θεωρείται η μεγάλη εν δυνάμει απειλή για την εαμική πλευρά. Ίταμος (Περικλής Παπαδημητρίου) κ. που ο συνταγματάρχης τον έχει επωμιστεί άθελα του είτε για να διευθε­ τεί τις διαφορές Κωστόπουλου . Ας ληφθεί υπόψη ότι το βιβλίο του Στ. του οποίου είχε γίνει μέλος. Είναι το πρώτο τμήμα του ΕΛΑΣ που θα συναντηθεί με τον Σαράφη και τον Κωστόπουλο. . Πειθαρχία. 2. Καραντάου (μόνιμος ανθυπασπιστής Διονύσης Γκογκούσης). .Βλάχου είτε για να πείθει και τους δύο να μην κακομεταχειρίζονται τους εαμίτες και να επιτρέπουν την ελεύθερη διακίνησή τους. Παράστημα στρατιωτικό και με φανερά σημεία εκ­ παίδευσης». Σειρά έχει το τμήμα του Κο^στόπουλου και ιδίως ο Σαράφης. καθαριότητα. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 207 της (Γιώργος Βόγιας). 1. Αυτό ξέρω εγώ!2 Ο Κόζιακας δεν είναι από εκείνους που πτοούνται ο:πό γαλόνια ή αυταρχισμούς. στολή σχεδόν στο σύνολό τους στρατιω­ τική. με την έγκριση του ΚΚΕ. Σαράφη εκδόθηκε μεταπελευθερωτικά. Ο μονοκόκαλος ταγματάρχης θυμώνει: .ΑΡΗΣ. Ζαχαριάς (Σωτήρης Μίχος).Τι Κόζιακας. 0 Κοοστόπουλος δεν είχε δίκιο. (Σαράφης. Ο Σαράφης κάνει τη σύγκριση των τμημάτων: «Η εντύπωσή μου από την εμφάνιση του τμήματος αυτού του ΕΛΑΣ ήταν πολύ καλή. Για λόγους συνωμοτικούς ή άλλους. Ποιο είναι το πραγματικό όνομά σου. πάμπολλοι αγω ­ νιστές του 1821 χρησιμοποιούσαν ψευδώνυμα. Με κανέναν τρόπο δεν έμπαιναν στα σπίτια των χωρικών όπως τα τμήματα του Κωστόπουλου.Άσε τι ήξερες και κοίτα πώς τα βρήκες!. ΕΛΑΣ)1 Ο Κο^στόπουλος συστήνεται κανονικά με το όνομα και τον βαθμό του και ο καπετάνιος του ΕΛΑΣ απαντάει απλά: Κόζιακας. Ο Κ α­ ραγιώργης ενισχύει τη δύναμη της περιοχής με τη μετακίνηση των ανταρτών του σκληρού Κόζιακα. Είναι ένας άχαρος ρόλος. Θα χρειαστεί η παρέμβαση του Σαράφη για να ηρεμήσουν τα πνεύ­ ματα και να αποφευχθούν τα χειρότερα. Σμόλικας (Νίκος Ξυνός). Καβαλάρης (μόνιμος ίλαρχος Γιο3ργης Ζαρογιάννης). υποτίθεται για να συζητήσουν τις δυνατότητες συνεργασίας· μα ο Κόζιακας ενεργεί ανα­ γνώριση του αντιπάλου. αγριεύει.Εμείς στην οργάνωσή μας έτσι γνωριζόμαστε. .ά.Μόνο οι κακοποιοί κρύβουν τα ονόματά τους. .

Κωστόπουλος. Οι απλοί αντάρτες αφήνονται αμέσως ελεύθεροι να επιστρέφουν στα χωριά τους* σε όσους εκδηλώνουν την επιθυμία να καταταγούν στον ΕΛΑΣ δηλώνεται ότι θα γίνουν δεκτοί μετά την παρέλευση ενός μήνα. αποστέλλονται μαζί με τους λιποτάκτες του ΕΛΑΣ δεμένοι και με ισχυρή συνοδεία στην ελεύθερη περιοχή της Ρούμελης. Οι αξιωματικοί Σαράφης.Βλάχου δεν υπάρχουν πια. Ο Κωστόπουλος ζητάει συνάντηση με τον Κόζιακα. Παρά τον ορατό κίνδυνο από τον εαμικό κλοιό που σχηματίζεται γ ύ ­ ρω τους. Χονδρός κ. Την 1η Μαρτίου μπαίνουν στο χωριό Βούνεσι. αλλά εκείνος την αναβάλλει εύσχημα γιατί είναι «απασχολημένος». Τα τμήματα Κωστόπουλου . οι οποί­ οι οδηγούνται από τους κατοίκους του χωριού στα σπίτια που κοι­ μούνται οι άνδρες του Κίοστόπουλου. Οι κ α π ετά ­ νιοι έστειλαν τους αιχμαλώτους στη Ρούμελη για να μην έχουν τη δ υ ­ . Αφοπλίζονται όλοι χωρίς να χρειαστεί να ανταλλάξουν ούτε έναν πυροβολισμό. Μάγερς. Ο ΕΛΑΣ συνέλαβε τον φίλο του ταγματάρχη Δ. Την ίδια νύχτα αφοπλίζονται σε διάφορα χωριά οι διάσπαρτοι άνδρες του Κωστόπουλου και μόνο ο ταγματάρχης Βλάχος με λιγοστούς πιστούς του κατορθώνει να διαφύγει προς τον Ζέρβα. Με «δόλο» κατά τους μεν. Σαράφης και Κωστόπουλος ξεκινούν με δύναμη 120 ανδρών για να ελευθερώσουν τον αιχμάλωτο Αντωνόπουλο. εξαι­ ρετικά προσηνής και περιποιητικός. Τη νύχτα το χωριό γεμίζει ελασίτες υπό τον Μπουκουβάλα. Αντωνόπουλο. Ο Καραγιώργης έχει προλάβει τις κινήσεις όλων και κάνει ματ στα σχέδια Τσιγάντε.208 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Σε τρεις τέσσερις ημέρες μια είδηση αναστατώνει τον Κωστόπουλο. « αναίμ ακτα» κατά τους δε. Καραμπέκος. Μάλιστα σπεύδει να ανταποκριθεί στο αίτημα του Κωστόπουλου να βγάλει ο ΕΛΑΣ φυλάκια επειδή οι άνδρες του ταγματάρχη είναι κουρασμένοι από την πορεία. Ζέρβα και Σαράφη. Αυτό είναι το δόλωμα. Αντωνόπουλος.ά. Ο Σαράφης με τον Κωστόπουλο και τον Γκέκα (Κωστορίζο) θα κοι­ μηθούν μαζί στο ίδιο σπίτι και μαζί θα συλληφθούν. όπου είναι στημένη η ελασίτικη παγίδα. Ε λεγεία Οι αιχμάλωτοι Θεσσαλοί ξεπερνούν τους 200. Τους υποδέχεται ο Νικηταράς (Καφαντάρης) με λίγους αντάρτες. Είναι μια πρωτοβουλία των καπετάνιω ν Νικηταρά (Καφαντάρη) και Μ πουκουβάλα που θα κάνει έξαλλο τον Καραγιώργη.

Νικηταράς και Αίας (ο Καραφωτιάς καταδικάστηκε με αναστο­ λή) είναι εκείνοι που με τον Κωστούλα και τους Καραλιβαναίους κα­ τέλαβαν το νότιο βάθρο της γέφυρας του Γοργοπόταμου. Κάτι ανάλογο. Η συμπεριφορά των ανταρτών που συνοδεύουν τη φάλαγγα των αιχμαλώτων είναι παραπάνω από καλή· είτε είχαν οδηγίες είτε έτσι το ένιωθαν. Ε. κατηγορία. Αίαντα και Καραφωτιά. και μάλιστα υψηλά ιστάμενο του Κόμματος. Βάρδα. και η αξιοπρεπής στάση του συνταγματάρχη θα αποθαρρύνει τη γενίκευση του φαινομένου. Δεν είναι όμως πολλοί. σε μικρότερη κλίμακα. Παπαντώνης) καταθέτει ενόρκως ότι οι αρχηγοί του που δικάζονται τον εί­ χαν εφοδιάσει με δηλητήριο για να δολοφονήσει τον Άρη. που ζηλεύει αφόρητα τον Άρη. Άφοβοι στη μάχη. «φρόντιζαν περισσότερο για μας παρά για τον εαυτό τους». θα ξα­ ναζήσει στη διαδρομή προς τη Ρούμελη. (Σαράφης. Ο Σαράφης είχε υποστεί διαπόμπευση στην Αθήνα μετά το αποτυ­ χημένο Κίνημα του 1935. μάλλον χαλκευθείσα. . και στις 10 Μαρ­ τίου φτάνουν στη Σπερχειάδα. άφοβοι και μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα των πρώην συναγωνιστών τους. Ευθύνονται εξίσου οι πολιτικοί ηγέτες της Αθήνας και η βασιλική κυβέρνηση του Κάιρου με τα διχα­ στικά τους σχέδια. Μα ο Καραγιώργης. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 209 νατότητα να παρέμβουν υπέρ τους ούτε ο συνταγματάρχης Χιλς ούτε η ΒΣΑ ούτε οι Θεσσαλοί υποστηρικτές τους. Και η υπεραπλούστευση της κοινής γνώμης «όλοι φταίνε» δεν απέχει από την πραγματικότητα. Εκεί κρατούνται οι πρωταίτιοι της λι­ ποταξίας από τον ΕΛΑΣ και οι αξιωματικοί προωθούνται στην Κολοκυθιά. Κάποιες συνεννοήσεις που γίνονται για επανένταξή τους στον ΕΛΑΣ ακυρώνονται αιφνιδίως από μια νέα. φοβάται ότι «αυτός» θα του κλέψει τη δό­ ξα. έδρα του Γενικού Αρχηγείου Ρούμελης. Έ νας από τους λιποτάκτες με το ψευδώνυμο Τρομάρας (Β. Οι στενοί συνεργάτες του ακούνε για πρώτη φορά κάποιον.ίΑΣ) Από τη Ρεντίνα παραλαμβάνουν τους αιχμαλώτους οι Ρουμελιώτες αντάρτες υπό τους Περικλή και Θάνο. Νικηταρά. μάλλον απογοήτευση. να καταφέρεται με τόσο π ά ­ θος και τόσο βαρείς χαρακτηρισμούς εναντίον του αρχηγού. Βάρδας. ενώ η χώρα κατέχεται από ξένους. Οι εκτελεσθέντες στις 19 Μαρτίου στην Άνω Καλλιθέα Γκέκας. λύπη και απορία προκαλεί στους περισσότερους χωρικούς. Στη Σπερχειάδα με διαταγή του Λευτεριά θα συνεδριάσει δημο­ σίως το ανταρτοδικείο με κατηγορουμένους τους πέντε επικεφαλής των λιποτακτών Γκέκα.ΑΡΗΣ. Το θέαμα Ελλή­ νων αιχμαλώτων άλλο^ν Ελλήνων. Ορισμένοι κάτοικοι των χωpicoν τούς στολίζουν με διάφορα επίθετα· το κυρίαρχο είναι «προδό­ τες».

Το πούσι είναι χαμηλά. » . ο Κωστορίζος σήκωσε το αεροπλάνο. Γαρδικιώτης. έλεγε επικρίνοντας την ολέθρια ενέργεια του Λευτεριά.Σ. Επιστροφή Στις 9 Μαρτίου 1943 ο Αρης ξεκινάει πάλι για το Βουνό. έφτασε ως 500 μ. »Τον καρφώνω στον τόπο. » . σπάνιο πράμα. βουτάει.Ιταλός!. Εκτός του Άρη και του Τζήμα. Ορέστης. όπως έλεγε. »Δεν ειδοποιώ πίσω όμως. Πολεμάει. όλο έρχεται. κατακάθεται στις κορυφές. Έ ν α το δικό μας. λέω καθώς ο άνθροοπος φτάνει προς το μέρος μου. Είναι ένας. ο Άρης φαρμακώθηκε. Αυτοί που θα ακολουθήσουν τον αρχηγό συγκεντρώνονται από όλα τα σημεία της πρωτεύουσας στο Περιστέρι. Δεν τους πρόλαβα. σκέφτομαι. Δεν έπαθε τίποτα ο ίδιος.Ο Κωστορίζος! »Αγκαλιαζόμαστε. Θα μείνουν κλεισμένοι σε δυο τρία σπίτια στην ίδια γειτονιά ο5σπου να προχωρήσει η νύχτα.. και ξανάπεσε. Κ άποια μέρα. έτοιμος.Ιταλός θα 'ναι!. Γρηγοριάδης. Δε θ’ άφηνα εγώ να χαθούν τέτοια παλικάρια. χάνει ύψος. πάνω στις στροφές του Τυμ­ φρηστού. [. ήρθαν τεχνίτες. είναι οι Πελοπίδας. γ ί­ νεται αερομαχία. αλλά όχι την εμπιστοσύνη της κομματικής ηγεσίας. Τηλεφώ­ νησε. κάτι να κινείται. είμαι φυλάκιο σ' ένα ύψωμα. Είχε καταφέρει να προσγειώσει το σαράβαλό του. Στην Αθήνα. »Ψάχνω με τα κιάλια. ξεφυσάει και με μια κίνηση του χεριού βγάζει την αεροπορική του κάσκα. Φ. (Ι. Κινείται. όπου έμεινε 40 περίπου ημέρες. (Σεβαστάκης) Η μνήμη του άτρομου Γκέκα (Ν. Κωστορίζου) συντηρείται σε ένα κακοφτιαγμένο μνημείο στο χωριό του.. να φτιαχτεί επιτόπου η ζημιά. Μπορούσε. Του επ ε­ τράπη να επιστρέψει στα λημέρια του μόνο υπό την κηδεμονία του Τζήμα. Λέων.210 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Όταν το έμαθε. Τους έφαγε το παιδαρέλι. » . Μακράκης) Την ελεγεία Γκέκα τη γράφει ύστερα από χρόνια αυτός που τον συνέλαβε* ο Θεσσαλός συμμαθητής του στο γυμνάσιο Μπουκουβάλας: «Στον πόλεμο της Αλβανίας. στο βάθος. πάνω μας. χάνεται πίσω α π ’ το λόφο. κάνει ελιγμούς. έφτιαξαν τις βλάβες.] Παλικάρι». Αυτός ανοίγει τα πόδια. προχωρεί κατά μας. έχει κερδίσει τις εντυ­ πώσεις. Πιάνω. Ζούλας. Θωμάς και μερικοί άνδρες ακόμη* .

Πίσω τους οι τοίχοι της Αθήνας θα βοούν με τεράστια γράμματα «Δολοφόνο ΕΑΜ. Ποιοι είναι αυτοί. Αργά τη νύχτα. Κουβεντιάζοντας το βράδυ δίπλα στο αναμμένο τζάκι. ο Τζήμας και οι άλλοι που είναι μαζί τους δεν γνωρίζουν ακόμη τίποτα· ούτε για τον αφοπλισμό της ομάδας Κωστόπουλου ούτε για την αιχμαλωσία του συνταγματάρχη. .» και άλλα παρόμοια. ρώτησε για τους «δικούς τους». κάποια π α ρ ά ­ θυρα της συνοικίας ανοίγουν* οι κάτοικοι. Τον είχαν πιάσει κάποιοι «δικοί τους» και του πήραν εκτός από τα 50 πρόβατα που μετέφερε όσα χρήματα είχε και ένα ρολόι. Ο Άρης χαμογελάει και ο Τζήμας πέφτει να τους σταματήσει. Την πρώτη νύχτα κοιμήθηκαν στα Κρο^ρα και μετά κατευθύνθηκαν στην Πύλη.Στο καλό! Μόλις βγαίνουν στα χωράφια. καταλαβαίνοντας τον προ­ ορισμό της ομάδας. Απογευματινή. τι έκανες τον Σαράφη. Άρη.ΑΡΗΣ..Πώς δεν πειράζει!. τα ’χει αυτά η δουλειά μου.. Ο Άρης. Τις βγάζω τέτοιες ζημιές. 21. ούτε πεντακόσια μέτρα έξω από το Περιστέρι. Η πορεία προς τη Ρούμελη θα είναι γεμάτη εκπλήξεις για όλους· ιδιαιτέρως για τον Τζήμα. Αντρ. Έστειλε ανιχνευτές μπροστά. ενθύμιο από τον αδερ­ φό του. στις 10 Μαρτίου το πρωί «ο Άρης πέταξε την καμπαρντίνα που φορούσε. εξανέστη ο Τζήμας. ο Τσεβάς διηγήθηκε μια πρόσφατη περιπέτειά του στη Ρούμελη. τους ψιθυρίζουν συγκινημένοι: . βρέ­ θηκε στο στοιχείο του». αφήνιασε κυριολεκτικά.. που εποπτεύει τα πάντα προκειμένου να αποφασίσει για την ηγεσία του αντάρτικου. 3. Στην Πύλη τούς φιλοξέ­ νησε όλους στο άνετο σπίτι του ο ζωέμπορος Σωτήρος Τσεβάς. έβγαλε τον μαύρο του σκούφο και τον φόρεσε.1958. ξεδί­ πλωσε το κοντάκι του αυτομάτου του και.1. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 211 ο Μανιάτης είναι πολύ αδύναμος για πεζοπορία και έχει φύγει νωρί­ τερα με το τρένο. που οι άνδρες βγαίνουν στον δρόμο. . όπου ειδοποιήθηκαν να έρθουν να τους συναντήσουν οι αντάρτες του Άρη και η ομάδα του Ορέστη. και ο Τζήμας δοκιμάζει την πρώτη έκπληξη. άρχισε να σφυρίζει με τα δάχτυλα.3 Οι τρεις αντάρτες που είχε πάρει μαζί του τον μιμούνται· στην Αθήνα στριμώχτηκαν πολύ και τώρα ξεσπάνε με πυροβολισμούς και ριπές αυτομάτων.Δεν πειράζει. Μούντριχας (Ορέστης).αυτή η απώλεια κυρίως τον στενοχώρησε. Έμοιαζε με ατίθασο άλογο που το είχαν δεμένο 40 ολόκληρες ημέρες. Όμως δεν παραπονιόταν γιατί όπως είπε: .

0 Άρης έβαλε το χέρι του στη ζώνη και ακούμπησε μπροστά στον Τσεβά ένα ρολόι.Π άρ’ το. . ωρέ π ’δί μ ’.Καλά.Πού το βρήκες. .. τα έχασε ο Τζήμας. Με ζωγραφισμένες δυο ελληνικές σημαίες σταυρωτά· μια στεριανή και μια θαλασσινή. Στην τσέπη του Αγορίδη. ναι. Ο κατεξοχήν συμβιβαστικός με όλους Τζήμας και έντονα επικριτικός για τις «βιαιότητες» του αρχηγού δεν είπε τίποτα. Τι σ' κάναν ευτούνοι οι τρανοί στην Αθήνα. . κι αυτός δε θα τον βγά­ λει το μήνα. . Είδε για π ρώ ­ τη φορά αντάρτες και είδε τη λατρεία τους στον Άρη. Την άλλη ημέ­ ρα.Έ ν α Ζενίθ που μου είχε στείλει ο αδερφός μου από την Αμερική. ξαφνιάζοντας ευχάριστα τον «ισότιμό» του Άρη. Ώωωρε π 'δ ί μ ’. λέει με νόημα στον πολιτικό. Βέβαια ο Βερμαίος είναι ήρωας του Ελληνογερμανικού Μετώπου και στο αντάρτικο θα γράψει μια νέα λαμπρή ιστορία. εννοώντας αξιωματικό. Σε ξούρ’σαν.Πού αλλού.Πού V τα γένια σ ’. Ο Άρης με τη σειρά του ανέφερε στον Τζήμα. δίνει αναφορά σε εκείνον. . Παίρνει αναφορά από τον ομαδάρχη υπηρεσίας ο λοχαγός Φ. Ο γερο-Τσεκούρας έκλαιγε. . .Πρώτος σε όλα είναι. Αυτό το ρολόι. Στο σχολείο γίνεται η επίσημη υποδοχή των «Αθηναίο^ν». πόσων χρονών είναι αυτός. Παντού μπροστά. 0 Τζαβέλας χοροπήδαγε ακα τά π α υτα γύρω του: -Ή ρ θ ες! Ήρθες! Είπαμε δε θα σε ξαναδούμε. στις 12 Μαρτίου. Λαχτάρησε να δει το « π ’δί» του: . εκπρόσωπο της ΚΕ.Αυτό είναι. καινούργια έκπληξη τον περίμενε.Κοντά ογδόντα. και τον παρουσίασε στους αντάρτες.Έ ν α ν μας δώσανε.Ναι!. 0 σαστισμένος Τζήμας ρωτάει τον Άρη: .ήρθε και η ομάδα του Άρη και πέσανε σαν τρελοί επάνω του. Ούτε ο Βερμαίος είχε γλιτώσει από τον αθυρόστομο Άρη έτσι όπως ήταν αδύνατος και ασθενικός. . Γρηγοριάδης (στο εξής Φώτης Βερμαίος) και.Πώς ήταν αυτό το ρολόι. . Ήρθε το τμήμα του Ορέστη και τον καλωσόρισαν χαρούμενοι. . το ’κλαψα.Και αντέχει. Είναι αυτός που μου κάνατε κριτική. κάνει έκπληκτος εκείνος. Είχε και ο ίδιος .212 ΔΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Αντί για απάντηση ο αρχηγός ρώτησε τον Τσεβά: .

. καπετάνιε. ενθουσιασμένος από την παρουσία των ανταρτο3ν. Καμιά απάντηση. Τι πρέπει να κάνει.Μήπως δεν καταλάβατε. Αντίθετα.Ναι. . . . «Έχει εξουσιοδότηση αυτός ν ’ αποφασίσει οριστικά για τον Άρη: αν θα μείνει αρχηγός ή αν θα βάλει τον Ζούλα.Έ χετε δίκιο. αλλά οι Ρουμελιώτες τον κοιτάνε σιωπηλοί. λέει ο Τζήμας.Συμφωνείτε με αυτά που είπα. Δεν είπαμε είστε ισότιμοι. ο ταγματάρχης Ζουλάς. Να μας τα εξηγήσει ο καπετάνιος. -Ό χ ι.Τι είπε. . Γρηγοριάδης. Στο τέλος τούς ρωτάει: . Άλλη φορά θα προσπαθήσο^ να μην τα μπλέξω. τον οποίο δεν φαίνεται να υπολογίζει ο Άρης. 0 Τζήμας κάποια στιγμή που έμειναν μόνοι με τον Βερμαίο τον ρώτησε: . Θα μας βλέπαν οι αντάρτες σαν παρείσακτους. . έχεις δίκιο.. . ρωτούν και άλλοι. όπως έλεγε. Δεν είδες πώς τον λατρεύουν. ήταν ιδιότροπος άνθρωπος· απαιτούσε να κοιμάται σε καθαρά σεντόνια. για να αντέξει* κοιμόταν σκεπασμένος μόνο με τη χλαίνη του και μοιραζόταν με τους άνδρες του όλες τις κακουχίες.Δεν μπορούσα να τον παρακάμψω. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 213 επίγνωση της ασθενικής κράσης του και φρόντιζε να σκληραγωγείται.Γιατί του έδωσες αναφορά. ήθελε πιάτο και σερβίρισμα.» (Φ. λέει χαμογε?νώντας με νόημα ο αρχηγός. . . σιχαινόταν τα παιδιά το^ν χωρικών και δεν άφηνε τους λερούς και ψειριασμένους αντάρτες να τον πλησιάζουν. Αντάρτικο) 0 νεαρός πολιτικός. .Δηλαδή. Ξαναρωτάει.Στα ίσια. 0 Τζήμας είναι σε δίλημμα. είναι η απάντηση κάποιου. .ΑΡΗ Σ.Να μας τα λες όπως τα λέει ο καπετάνιος. Ή στην ανάγκη ν’ αναλάβει προσωρινά ο ίδιος ώσπου να βρεθεί κατάλληλος ανώτερος αξιω­ ματικός.Αυτό έλεγε τόσες ώρες.Είπε να σφιχτούμε.Το είδα. απαντάει ο λοχαγός. τους συγκεντρώνει και αρχίζει μια ομιλία περί τις τρεις ο:>ρες. Δεν θα χρειαστεί πολύ καιρό ο χαρισματικός Τζήμας για να εννοή­ σει τι έκανε τον Σεφέρη να γράψει ότι μόνο στη Ρούμελη αισθάνθηκε τόση γλωσσική σιγουριά. .

μα ο αρχηγός τον υπερασπίστηκε στους νεοφερμένους: . Ούτε καν υποψιάζεται ότι το Κόμμα είχε δώσει εντολή στον Καραγιώργη να διαλύσει τα άλλα αντάρτικα τμήματα της περιοχής του. σημαία και σύμβολο λεβεντιάς. προκαλώντας ανησυχία στον Ορέστη για το θορυβώδες πέρασμα. Ενθαρρυμένος. Την πρώτη σύγκρουση θα την έχει με τον Τζαβέλα. Ο Τζήμας αδύνατον να το χωνέψει· είναι πολύ νωρίς ακόμη για αυτόν να κατανοήσει τους νόμους του Βουνού. Τίποτα άλλο. αλλά εμπιστοσύνη δείχνει μόνο στον Βέρμαιο λό­ γο. Ο Βάρδας μιλάει με όλους.. Δεν μπορεί όμως να αντιδράσει γιατί τώρα πια υπάγεται και αυτός στο πενταμελές Αρχηγείο. Όσο και αν του λένε ότι και ο Ζούλας είναι ταγματάρχης του στρατού. Στα χωριά της Βοιωτίας μπαίνουν κατά τα ειωθότα του Άρη με σάλπιγγες και σημαίες όπως στη Ρούμελη.214 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΪΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Ιεραπόστολος Το κυρίως μήνυμα που κομίζει στους αντάρτες ο Τζήμας (Βασίλης Σαμαρινιώτης πλέον ή σκέτο Σαμαρινιώτης) είναι απελευθερωτικός αγώνας και μόνο. όπως τον ξέρουν. ο Τζαβέλας δυσφόρησε φανερά. Να τις προικίσει. που δεν θα αργήσει να το χρησιμο­ ποιήσει. Στο χωριό Καραντά (Ελλοπία) κάποιοι τους ζητούν εγγυήσεις για να συναντηθούν με μια νέα ομάδα που έχει εμφανιστεί στην περιοχή υπό κάποιον υπολοχαγό Βαρδουλάκη ή καπετάν Βάρδα. Όσο εκείνοι συνεδρίαζαν στην Αθήνα. αυτός απέδιδε δικαιοσύνη κατά τα αρχηγικά πρότυπα· κρέμασε τρεις κοπέλες από το χωριό Σπαΐδες που είχαν εκπέσει σε πόρνες των Ιταλών. Μπροστά πάει ο αρχηγός με επωμίδες υπολοχαγού και πίσω οι 10 άνδρες του φορτωμένοι με 11 αρνιά.) στολής. ο Τζαβέλας δεν εννοούσε να παραδεχτεί σαν λαν­ θασμένη την ενέργειά του. δεν πολυπείθεται· παρόλο που είχαν προσπαθήσει να τον στρατιωτικοποιήσουν και αυτόν για τη συνάντηση κολλώντας άστρα στην μπλούζα που φόραγε. Ο Τζήμας σπεύδει να συμφωνήσει· σε λίγο η ομάδα εμφανίζεται και ο κομματικός σαστίζει. . Έχει συντάξει και έχει μαζί του ένα «σχέδιο ενοποίησης».Τι θέλατε να τις κάνει. Στις αυστηρότατες επιπλήξεις του Τζήμα. παλιό Μακεδονομάχο.. Αντέταξε μάλιστα στις επικρίσεις του Τζήμα τη στάση του αδερφού της μιας κοπέλας· έμεινε τόσο ικανοποιη­ μένος για τη λύση που δόθηκε στο θέμα τιμής που τον τυραννούσε ο5στε κατετάγη αντάρτης. περασμένα σε σούβλες. Το δεύτερο στο οποίο επιμένει παθια­ σμένα είναι η ενότητα με τις άλλες οργανώσεις. κατάλοιπο των Μακεδονικών Αγώνων.

στον Ζαγαρά και μετά στο Ζερίκι. όπως τονίζει. Όλα θα βαδίσουν επί της «εθνικής οδού». τον οποίο ο «έγκυρος» Βερμαίος συστήνει ως βουλευτή Κοζάνης. μάλιστα. Σε αυτό το χωριό θα τους ζητή­ σει να συναντηθούν ο Γιάννης Αβορίτης με την ομάδα του. Έ νας από τους άνδρες του Βάρ­ δα. . Εμπιστευτικά στον Βερμαίο εξηγεί πως δεν είναι μόνιμος. πλιατσικολόγοι.Είναι μια αρχή. κουβέντιασαν με τον Νικηφόρο και τον Δια­ μαντή. που όλο αναπροσαρμόζεται λό­ γο) πληθωρισμού. Ο Άρης κοροϊδεύει τον «ιεραπόστολο» πολιτικό. Όλοι οι άνδρες μισθοδοτούνται κανονικά από τον αρχηγό τους με μεροκάματο. δικαιολογείτο ο Αβορίτης. δράττεται της ευκαιρίας· ανασύρει το σχέδιο ενοποίησης που έχει συντάξει και αρ­ χίζει ακούραστος να εξηγεί στον Βάρδα τα πλεονεκτήματα της ένωσης τ63ν αντάρτικων τμημάτων. Ο Νικηφόρος δεν εγκατέλειψε τις προσπάθειες προσεταιρισμού και τους ακολούθησε προς τα κάτω. Εκείνος δεν έχει αντίρρηση· το παίρνει και ζητάει λίγες ώρες προθεσμία για να το μελετήσει.ΑΡΗΣ. το έσκασαν. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 215 0 Τζήμας. Τελευταία πήγαν στο Αρχηγείο Παρνασσίδας.Τώρα. υπαινισσόμενος την τύχη των Αγοριδαίων. διαμαρτύρεται ο Τζήμας. α?νλά την άλλη ημέρα φοβισμένοι από την πολυ­ πληθή δύναμη του αρχηγείου. όπως δεν άργησε να τον βαφτίσει: . ερωτύλοι και εν πολλαίς και ποικίλαις αμαρτίαις περιπεσόντες. Παλαιότερα είχε προσπαθήσει να τους προσεταιριστεί ο Ορέστης. μα την πιο κρίσιμη στιγμή τον εγκατέλειψαν.. αλλά έφε­ δρος υπολοχαγός· επίσης έχει χρηματίσει. Είναι περί­ που 30 άνδρες σε πρωτόγονη κατάσταση· ληστοφυγόδικοι. «λαϊκό μέλος» της Ιεράς Συνόδου του Πατριαρχείου. Και ο λοχίας τους παίρνει ένα γενναίο «έξτρα» για να περνάει τον Βάρδα στην πλάτη του όποτε συναντούν ρέμα. του αποκαλύπτει και άλλα. Πρέπει να καταλάβεις ότι σ ’ αυτόν τον δρόμο θα βαδίσουμε. Η ταυτόχρονη άνοδος του Άρη θοού- . πέτυχες από σβέρκο. συμφώνησαν. Από τον Καραντά η αντάρτικη δύναμη θα περάσει στην Παλιοπαναγιά. που είχε υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία υπό τον Βερμαίο. Ο Βάρδας υπογράφει το σχέδιο και τους ακολουθεί.. αποφεύγοντας να αναφέρει ποιου κόμματος. Τ ’ έγιναν τόσα π α λ ’κάρια στου Μαυρολιθάρ'. Επόμενο είναι ο λοχίας να τους πηγαίνει συνεχώς από τα ρέματα.

μπέσα για μπέσα.Πήγαινε φ έρ ’ τον. που άκουγε αμίλητος. Την έχει. γίγαντας με ντουλαμά.. που ζούσε στο Ζερίκι: . 0 ταγματάρχης φέρνει το θέμα του Αβορίτη. όπως φαντάστηκε. τσαρούχια και ένα τρίπατο φέσι στο κεφάλι του με κεντημένο « Αρχηγός Αντάρτικου Σώματος». επειδή ξέρει τις αμαρτίες τους. Τσαγκαρογιώργος. κομπιάζει. καπετάνιε. ρώτησε.Όχι. θηρία πραγματικά. προκειμένου να βρεθεί μεταξύ δύο πυρών. Μεταξύ άλλων ο «ιεραπόστολος» πολιτικός δεν παρέλειψε να του εκθέσει τη γραμμή της ενότητας.Γιάννη. . . Να κατέβουν τα παλικάρια στο χωριό.Κάνε τι θα κάνεις. υπογράμμισε ο Τζήμας. διαλεγμένοι ένας ένας. αλλά. .Δε χρειάζεται άλλος.Απολύτως κανείς!. με ιδίων διαστάσεων φεσάρα και ένα κυλινδρικό καλαμάρι περασμένο στην ειδική θήκη που είχε το σελάχι του* αυθεντικό σελάχι και καλα­ μάρι του 1821. παράγγειλε στον απόστρατο ταγματάρχη Κοτσαδάμ. Φορτώσης. . Πλάι ο γραμματικός του ο Καραλής.. να αντα­ μώσω με τους καπεταναίους. είπε απευθυνό­ μενος περισσότερο στον Άρη.Κανείς. τα παλιά τα ξεχνάω. . του λέει ο Ορέστης. δίνοντάς του έτσι την ευκαιρία που ζητούσε. Το θέαμα της εισόδου τους στο Ζερίκι είναι εξωπραγματικό και αποσβολώνει τον Τζήμα: Τριάντα άνδρες. Σουλτανόγιαννος.Ποιος εξαιρείται από αυτήν την ενότητα. . Μαργαρίτης και οι υπόλοι­ . Μπέσα! Για να πειστεί ο Αβορίτης. . Ορέστη. ξύλιασαν εδώ πάνω. ο αρχηγός στέλνει μαζί με τον Κοτσα­ δάμ και τον Ορέστη· μισή ώρα έξω από το χωριό μες στο χιόνι συνά­ ντησαν το τμήμα. άμα το υπόσχεσαι εσύ. χο^ρίς να φανεί πω ς το ζητάω εγώ. . Φώναξε τους γερόντους α π ’ το χωριό. Προ^τος πάει ο Αβορίτης.Μπέσα θέλει ο Γιάννης. Ρουμελιώτες και Βοιωτοί.216 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ βησε τον Αβορίτη· και.Πρέπει να του εγγυηθώ εγώ ότι δε θα πάθει τίποτα και θα μπο­ ρεί να αποχωρήσει αν δεν καταλήξετε σε συμφωνία. Αλλά δε θα ξαναγίνουν.Κανείς. Εκείνος κατάλαβε: . Καλιακούδας.. Πίσοο ακολουθούν οι Ζούφης. 0 Κοτσαδάμ συναντήθηκε με τον Τζήμα και τον Άρη στο σπίτι που τους φιλοξενούσαν. . φώναξε τον π απά.

άλλος επωμίδες συνταγματάρχη.Άσε με μένα να κουβεντιάσω μ' αυτά τα ζουλάπια. Ήταν ακαταγώνιστος». Εσύ καλά τα κατάφερες μ' αυτόν του Πατριαρχείου. Βουβοί τον ακούνε ο Αβορίτης και ο γραμματικός του. κουνάει τη φεσάρα του εκείνος. Αλλιώς. τρακόσιοι θα γίνετε μαζί μας. Πλάι τους βολεύτηκαν σε πάγκους ελασίτες αντάρτες ισάριθμοι με τους αντάρτες του Αβορίτη. είναι οπλισμένοι έως τα δόντια και φαίνο­ νται άνθρωποι που δεν έχουν για γούστο τα άρματά τους. ο αρχηγός δεν παίρνει απάντηση. Στο σχολείο του χωριού. άλλος μία μόνο επωμίδα πλωτάρχη και όλοι.. ιδίων διαστάσεων και εμφάνισης. έβαλε τον Αβορίτη και τους άνδρες του στα θρανία. Αντρ.Χαραμίζεστε έτσι μόνοι. Έχει απαριθμήσει τα πλεονεκτήματα της ενότητας και συνεχίζει: . Πέρα από αυτά. . θα γράψει: «όχι μόνον ο Τζήμας θα ήταν ακατάλληλος να συνεννοηθεί μ' εκείνους τους “ημιάγριους”. αστέρια και χαϊμαλιά. Αναλαμβάνει ο ίδιος τον προσηλυτισμό τους λέγοντας στον πολιτικό: . . Μόνο κάποια γρυλίσματα από τα πίσω θρανία τού δείχνουν πως βρίσκεται στον σωστό δρόμο. Τριάντα είστε. λέει. Μουντριχας (Ορέστης). αλλά ομολογώ πως κι εγώ. και αυτός με τον Τζήμα κάθισαν στην έδρα του δασκά­ λου. μα όλοι συναγωνίζονται ποιος θα έχει κρε­ μασμένα πάνω του τα περισσότερα στολίδια. να τον κάνουμε στρατη4.1958. Έτσι δεν είναι. 23.4 Όσο μιλάει. Καθένας από σας είναι κι ένας κα πετά­ νιος άξιος να κουμαντάρει πολλούς άλλους. . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 217 ποι.Ακόμα καλύτερα.] δύσκολα θα τα κατάφερνα και π ο ­ τέ δεν θα τον έφθανα τον Άρη σε εκείνην την προσπάθειά του. 0 Άρης δεν τα χάνει. 0 Άρης άρχισε να μιλάει. είμαστε στην οργάνωση του Ψαρρού. όπως τους είπε. γραμματικέ. να 'ρθει κι ο Ψαρρός.ΑΡΗΣ. Τέτοια θεριά δε βρί­ σκονται εύκολα. είμαστε κι εμείς σε οργάνοοση. Άλλος φοράει μεγάλη στολή αξιωματικού. και ο Ορέστης. μ ’ όλη την παλιά και πρόσφατη τριβή μου [.Ξέρεις.. Απογευματινή . θα σας φάνε ξεμοναχιασμένους τα απο­ σπάσματα κι οι Ιταλοί. παρόλο τον ανταγωνισμό του προς τον αρχηγό. 0 Τζήμας έχει πάθει σοκ· μέχρι και ο Άρης έχει μείνει έκθαμβος: .Δεν πρέπει να τους χάσουμε αυτούς!. γαλόνια.Βέβαια.1. Κάποια στιγμή ο Αβορίτης καταλαβαίνει πως κάτι πρέπει να πει και λέει το αναπάντεχο: .

ένας άνθρωπος-βουνό. Εμάς μας φυλάει η οργάνωση.Έ δω κα λόγο.. . . Ο Αβορίτης είναι εκ φύσεως χοντροκέφαλος.τι πει ο αρχηγός του. σηκώνεται από το θρανίο του και πάει και κάθεται με τους ελασίτες στους π ά ­ γκους. Εσάς ποιος θα σας φυλάξει.Να πάμε κι εμείς. Αναφέρεται στους δύο μεταμφιεσμέ­ νους σε γανωτζήδες κατασκόπους των Ιταλών που σκότωσε ο Αβορί­ της· αναφέρεται στον κλαρίτη της περιοχής Καραθανάση που σκότω­ σε τους δύο συντρόφους του και πήγε τα κεφάλια τους «στον ντορβά» στους Ιταλούς για να εξασφαλίσει αμνηστία. του λέει. έμπλεξε και με τον Άρη. Εφεδρικοί 0 Άρης δεν υπερβάλλει όταν υπόσχεται στον Αβορίτη την προστα­ σία των οργανώσεων. 0 Αβορίτης ρωτάει τον μοναδικό που έχει μείνει μαζί του: . καπετάν Γιάννη. που αναπτύσσεται ραγδαία από χωριό σε χωριό. 0 Άρης συνεχίζει πιο έντονα και ένας ένας τα θηρία αλλάζουν θέση και βρίσκονται πλάι με τους αντάρτες του. καπετάν Γιάννη. 0 Άρης όμως διακρίνει κάποια αναταραχή στα πίσω θρανία και συνεχίζει πιο εμφατικά για τους κινδύνους που διατρέχουν εκτός της εαμικής οργάνωσης. εσείς τι θα κάνετε.218 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ γό της Ρούμελης. υπάρχουν . που όλο κουνάει τη φεσάρα του καταφατικά σε ό. Πρέπει να τον αρωτήσω. Εκτός του πολύτιμου εαμικού δικτύου. Η φεσάρα του γραμματικού συμφωνεί πάλι. . Τότε επιτυγχάνει το προ^το ρήγμα. Αλλά Ψαρρό ακούω και Ψαρρό δε βλέπω.Τι αξία έχουν σήμερα τα λεφτά. αρχηγέ. Ποιος θα σας φυλάξει. Ποιος θα σας φέρει ψωμί. Κι αν δεν τ ’ αποφασίσει. τα μπέρδεψε τελείως. Θα σας ζώσουν οι προδότες και θα σας πιάσουν ζωντανούς. 0 Μαργαρίτης από τη Δεσφίνα. επαναλαμβάνει. φέρε τώρα το προικοσύμφωνο. Ώσπου να έρθει. πήρα και δυο εκατομμύρια. ελέγχοντας κάθε εχθρική ή άλλη κίνηση.Εμάς μας φυλάει η οργάνωση. που κρατάει το ενοποιητικό σχέδιο και αδημονεί για το αποτέλεσμα αυτής της ακατανόητης στον ίδιο συ­ νομιλίας. Ζητάει συνεχώς τη βοήθεια του γραμματι­ κού του. 0 Άρης γυρνάει στον Τζήμα. Καπνός γίνονται. γραμματικέ.Άντε. 0 Άρης δεν φανερώνει τη νέα του έκπληξη για τα χρήματα: .

Από τους πρώτους μήνες του 1943 δόθηκε μεγαλύτερη προσοχή στις μαχητικές ομάδες και στον εξοπλισμό τους.ΑΡΗΣ. Έ να ολόκληρο ιταλικό τά γ ­ μα. Συνήθως οι «διστακτικοί» μό­ νιμοι αξιωματικοί δίνουν τις προχτές τους μάχες με τον εφεδρικό ΕΛΑΣ της περιοχής τους ή θα διοικήσουν πρώτα εφεδρικούς ώσπου να περάσουν οι περισσότεροι στον μόνιμο ΕΛΑΣ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 219 και οι εφεδρικοί ελασίτες* αυτοί αναλαμβάνουν να βγάλουν φυλάκια όταν ένα αντάρτικο τμήμα μπει στο χωριό τους ή να το ενισχύσουν σε περίπτωση εμπλοκής. όπου έσπευδαν να βοηθήσουν τους μόνιμους αντάρτες. με αποτέλεσμα να προκόψει σιγά σιγά ο εφεδρικός ΕΛΑΣ. Αρχικά σε κάθε χωριό υπήρχε ένας υπεύθυνος για το αντάρτικο* αυτός ερχόταν σε επαφή με τα τμήματα και φρόντιζε να καλύπτει τις ανάγκες τους. Έχουν όμως κουράγιο. από τα πρώτα εφευρεθέντα. βλέποντας όλο αυτό το πλήθος να κατευθύνεται με πυκνά προπαρασκευαστικά πυρά εναντίον τους. όπου στρατωνιζόταν. ξεκίνησε από τη Γραβιά. Ήταν μια εκστρα­ τεία κανονική. έφιππων και σε μοτοσικλέτες. Ειδοποιούν τα κοντινά χωριά. Αγόριανη και Κάτω Αγό- . αποφασίζουν να υπερασπιστούν τα σπίτια τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις έδωσαν και μάχες μόνοι τους. πολυβόλα και σχηματισμούς προσπέλασης. Το Αρχηγείο Παρνασσίδας απουσιάζει* έχει μετακινηθεί από την περιοχή τους προς τον Ελικώνα ακολουθώντας τον Αβορίτη. Οι μαχητές του εφεδρικού ήσαν συνήθως άνδρες που λόγο3 υπο­ χρεώσεων δεν μπορούσαν να εγκαταλείψουν το χωριό τους και να ακολουθήσουν τα συνεχώς μετακινούμενα τμήματα. αντί να τραπούν σε φυγή. σχηματίστηκε μια ένοπλη ομάδα. πλήρους και εμπολέμου συνθέσεως. για να καταλάβει αυτό το άσημο χωριουδάκι. Σουβάλα. 0 εφεδρικός ΕΛΑΣ γεννήθηκε χωρίς να το προγραμματίσει κανείς και εξελίχθηκε σε πανελλήνια υπολογίσιμη δύναμη. με όλμους. Έ να πλήθος αγγελιαφόρων. η «μαχητική» όπως λεγό­ ταν. που ρίχνει μία μία τις σφαί­ ρες γιατί δεν έχουν γεμιστήρες. Απο^τερος στόχος. Γύρω από τον υπεύθυνο και από εκείνους που τον βοη­ θούσαν. Οι κάτοικοι του χωριού. ο εκφοβισμός των χωρικών της περιοχής και η επίδειξη κάποιας αντιανταρτικής δράσης στους ανωτέρους του διοικητή και κ α τ’ επέκταση στους Γερμανούς συμμάχους τους. Οι εφεδρικοί δια­ θέτουν το πολύ οχτώ ή εννέα παλιούς γκράδες και ένα οπλοπολυβό­ λο του 1915. όπως στο τέλος Μαρτίου του 1943 στη Μαριολάτα. Όμως πρόσφεραν πολλά κατά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του εχθρού ή σε τοπικές μάχες. πήγαινε και ερχόταν μεταφέροντας πληροφορίες για τον « εχθρό ».

Αντάρτικο) Και ένας στρατηγός της ΕΚΚΑ. Αρχίζουν να οπισθοχωρούν.που ξεχύθη­ καν προς πλευροκόπησιν με αλαλαγμούς και χουγιατά. γαβγίσματα σκυλιών και σαλπίσματα. συγκρατημένοι στην αρχή και πανικόβλητοι στη συνέχεια. οι χωρικοί παρατάνε τις δουλειές τους. Όμως βλέπουν πίσω και πλάι από τους αμυνομένους να κατρα­ κυλάει ένα αλλόκοτο πλήθος ενισχύσεων. αφού δεν εί­ χαν κανένα άλλο όπλο». ακούγονται αγριοφωνάρες «Αέρα» και άλλες τρομερές ιαχές. κι ερχόμα­ στε». «βαστάτε. «Τέτοια περίπτο^ση μάχης. που εξεστράτευσεν εναντίον της Μαριολάτας. είναι ζήτη­ μα αν έχει να επιδείξει άλλην η σύγχρονος πολεμική ιστορία». όταν μπήκαν και οχυρώθηκαν πάλι στο στρατόπεδό τους. Καϊμάρας: «Όλη η περιοχή βούιζεν εκείνο τον καιρό για το πάθημα του Τάγ­ ματος της Γραβιάς. τέτοια ήττα πάνοπλου σχηματισμού σε αναπεπταμένο πεδίο συγκρούσεως από αόπλους χο^ρικούς. αδέρφια. Το τρέξιμο το^ν Ιταλών σταμάτησε στη Γραβιά. Ήσαν δε οι ενισχύσεις αυτές άοπλος πανστρατιά των γειτονι­ κών χωριών -Πάνω και Κάτω Αγόριανης και Σουβάλας. που μπερδεύονται εφιαλτικά με κωδωνοκρουσίες. η Ιστορία γραφό­ . Η απουσία του αρχηγού στην Αθήνα έχει ανησυχήσει τους Ρουμε­ λιώτες: «Και χωρίς τον Άρη Βελουχιώτη παρόντα. κραδαίνουν τσάπες και γκλίτσες. οι ίδιοι οι αντάρτες δεν έχουν καμία. των όπλων. (Φ. Γρηγοριάδης. Οι Ιταλοί δέχονται τα πρώτα αραιά πυρά από τους υπερασπιστές του χωριού και σταματάνε για να προετοιμάσουν το επόμενο «άλμα» τους. ώσπου το τάγμα ετράπη εις επαίσχυντον φυγήν με την εμφάνιση ενισχύσεων του ΕΛΑΣ. αρπάζουν ό. Είναι οι άνδρες των τριών χωριών. Οι Ιταλοί σαστίζουν· δεν μπορούν να φα­ νταστούν ότι όλοι αυτοί που τους απειλούν με κάθε τρόπο στερούνται του κυριότερου. ο Γ.220 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ριανη και παίρνουν τη διαβεβαίωση. όπου το καθήλωσαν επί 13 ώρες εφεδρικοί ελασίτες του χωριού. οι εφεδρικοί παίρνουν τα όπλα τους. καθώς ο « εχθρός » δεί­ χνει διαθέσεις αντεπίθεσης. Αν ο Τζήμας διατηρεί ακόμη κάποιες επιφυλάξεις για τον ενδεδειγμένο αρχηγό της Ρούμελης. Ο φυ­ σικός ηγέτης τους είναι ο Άρης και η υποδοχή του στο Κυριάκι από το Αρχηγείο Παρνασσίδας με τα υπαρχηγεία του είναι αποθεωτική.τι βρί­ σκει ο καθένας και τρέχουν με άγριες κραυγές προς τη Μαριολάτα. Χτυπάνε οι καμπάνες στα τρία χωριά. άοπλοι οι περισσότεροι· ανεμίζουν κάπες.

5 Τους αντάρτες και τον Άρη εμπιστεύτηκε και αγάπησε ο λα­ ός και αυτόν τραγούδησε· ακόμη και την απουσία του: Άρη μ \ σε ποια κορφή π α τά ς . 0 Άρης τούς έλειπε. τα τροχιοδεικτικά. Πρώτος θα σηκώσει το αυτόματό του στο μισοσκόταδο και θα ρίξει ο Μπάφας. ό. Σιδέρης. Πέφτει ασθμαίνων πάνω του να τον συγκρατήσει ο Νικηφό­ ρος. διακρίνω να πη­ δάει από μια ξερολιθιά ένα παράξενο ον -α υτή είναι η φευγαλέα μου εντύπωσις-. τα σφυρίγματα. μου λέει ο Τζαβέλας που κατάλαβε την απορία μου». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 221 τανε.τι και αν κάνουν. 5. «Μπαίνουμε πια στα πρώτα σπίτια του χωριού.ΑΡΗ Σ. Σαν να ήταν το σύνθημα. φούντες! »Ξαναφάνηκε το φεγγάρι και διέκρινα τώρα μια μπλε φουστανέλα της Ανακτορικής Φρουράς και κατακόκκινο φέσι με μαύρη φούντα! » . από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευρυτανία».τι και αν πουν οι πολιτικοί. φέσι. σιγουριά. με την παρουσία του Βελουχιώτη». μα την αλήθεια.Ή τανε μ ’ όλα ταύτα ψυχολογικό . Κουδούνιζαν τα ασημικά που φορούσε πάνω του. παράξενη.Ο Καραλίβανος. . οι κωδωνοκρουσίες. τσαρούχια. Κι ανάμεσα στους αντάρτες και στον λαό είχε κιόλας δημιουργηθεί το λιγότερο μια νοσταλ<γία για τον αρχηγό. «η Αντίσταση έχει σαν εμβληματική πεμπτουσ ία της το θρυλικό δίπτυχο αντάρτικο Άρης». δεκάδες όπλα αδειά­ ζουν και ξαναγεμίζουν για να αδειάσουν πάλι προς τιμήν του αρχηγού που γύρισε· ενώ οι ιαχές. Ν. ιδιαίτερα στους αντάρτες. αλλά είναι αργά. έβλεπα αμυδρά φου­ στανέλα.. οι χειρο­ βομβίδες που σκάνε. Όλοι μας νιώ­ θαμε μια. (Μπέικος) Ό. Κ άποια φορά. Συνέχεια κλωθογύριζε γύρω του και τον φιλούσε. να τον αγκαλιάζει και να τον καταφιλάει. Συνεπώς δεν ήτανε αντικειμενικό το κενό από τη μη παρουσία του. διηγείται εκστατικός ο νεοφώτιστος στο αντάρτικο λοχαγός Βερμαίος. σε ποιο λαγκάδι τρέχεις και σε ποιο διαβολόσελο παίρνεις το φύσημά σου. τα τραγούδια και τα χορο­ πηδήματα γύρω από τον Άρη είναι κάτι το ασύλληπτο για το κλιμά­ κιο της Αθήνας. μια στιγμή που το φεγγάρι κρύφτηκε λίγο στα σύννεφα. Βράδιαζε όταν ακούστηκε η είδηση στο Κυριάκι «έρχεται» και οι αντάρτες χύθηκαν αλαλάζοντας στα χωράφια να τον προϋπαντήσουν. να χοροπηδάει γύρω στον Άρη..

χωρίς αυτή δεν γίνεται. γίνονται δεκτοί μόνο όσοι έρχονται με το όπλο τους. δυναμο^νει και ο ταγματάρχης Ζου­ λάς δυσανασχετεί για τα πυρομαχικά που πάνε στο βρόντο. Άντε.τι τους διατάξει αυτός θα κάνουν. του απαντάει εκείνος. είναι το πρώτο που ροοτάει τους νεοπαρουσιασθέντες. να. . .222 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ 0 ορυμαγδός. ότι καλή είναι η εαμική οργάνωση.Μας τα κλειδώνουνε οι Ιταλοί και πήραμε μόνο ένα. αλλά ο Άρης εμπνέει. Είναι φανερό.Γιατί κρυμμένοι. αλλά δεν έχουν εμπι­ στοσύνη στις εαμικές οργανώσεις* ούτε θέλουν να καταταγούν σε οποιονδήποτε. αλλά οι ίδιοι θα τα βρουν πάλι. Φοβόσαστε. Δώδεκα χωροφύλακες με έναν ενωμοτάρχη επικεφαλής είναι κρυμμένοι επί ημέρες περιμένοντας τον αρχηγό.Κράτησε μας. που έχει αρχίσει να μπαίνει στο πνεύμα.. μια άλλη διάσταση της προ­ σωπικότητας του Άρη θα εντυπωσιάσει τον Τζήμα και τους άλλουςαυτή η ακαταμάχητη «σαγήνη» που ασκεί σχεδόν σε όλους. Κάποιος έμπιστος τους ειδοποιεί ότι ο αρχηγός έρχεται και σπεύ­ δουν να τον συναντήσουν: . Από όλους τους οπλαρχηγούς του 1821 μόνο ο Καραϊσκάκης διέθετε αυτήν τη δύναμη του Άρη να επιβάλλεται σε ένοπλα συγκροτήματα ατάκτων. . Είπαμε.. .Τα σπαταλάνε και μας λείπουν. από πλήθος τέτοιων περιπτώσεων.. Αυτό εντυπωσιάζει ακόμη περισσότερο τον ταγματάρχη και δεν θα το ξεχάσει ποτέ.. αρχηγέ! Επιτέλους ήρθες! Δεκαεφτά μέρες σε περιμέ­ νουμε κρυμμένοι. 0 αρχηγός όμως είναι απαιτητικός: ..Σπατάλη.. . .Πού είναι τα τουφέκια σας. .. αρχηγέ.. παρεμβαίνει ο Τζήμας.Καλά.. Θέλουν να μιλήσουν με τον Άρη και ό. . Λίγο προτού φτάσουν στο Κυριάκι. «Πα~ . Του Άρη δεν του ξεφεύγει τίποτα· αντιλαμβάνεται τη δυσφορία του Ζούλα και με μια απλή κίνηση του χεριού σταματάει τους πυροβολι­ σμούς. σιδεροκέφαλοι.Και πού θα βρω τουφέκια εγώ. αντί να ατονεί. θέλαμε τον αρχηγό. γιατί είστε άοπλοι. ψιθυρίζει στον Τζήμα. Κάτι ξέ­ ρουμε κι εμείς.Επιτέλους. αλλά. -Ό χ ι. . Γιατί δεν επικοινωνή­ σατε με την οργάνωση.Δεν είχατε εμπιστοσύνη.Περιμέναμε τον αρχηγό. Έχουν εγκαταλείψει την υπηρεσία τους στην Άμφισσα για να βγουν στο Βουνό.. κι εμείς θα βρούμε μόνοι μας.

τι κι αν ακούσω. Μέσα σε έναν μή­ να αυτός και ο Διαμαντής έχουν διπλασιάσει τη δύναμη του αρχηγεί­ ου τους από 100 σε 200 άνδρες· και. από την Ιστορία της Αντίστασης 1940-'45. γυρισμένος στον τοίχο. » .000 Ιταλοί· άνοιξε τις φυλακές. .. εκτός των άλλων. 6. μα δεν κινήθηκα. Συνέντευξη Φ. μα το προαισθανόμουνα. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 223 ραπάνω από τις πηγαίες στρατιωτικές ικανότητές του. μπροστά στα μάτια του Τζήμα. Ο θόρυβος μεγάλωνε.ΑΡΗ Σ. γνωστότερος στους αντάρτες 03ς Μπαρμπανίκος. ελευθέρωσε τον πατέρα του και μαζί άλλους 60 κρατουμένους. που τους ακολούθησαν. αυτόν εμπιστεύονται και όχι «τας εαμοκομουνιστικάς οργανώσεις». βήματα βιαστικά πλησίαζαν στο κελί μου. μου φάνηκε πω ς κάτι ξεχώριζα. σε κανέναν αρχη­ γό τμήματος δεν παρουσιάστηκαν τόσοι χωροφύλακες όσοι στον Άρη. Π α ιδ ια ρ ίσ μ α τα Την άλλη ημέρα το πρωί στο Κυριάκι με εντολή του Άρη ο ορμη­ τικός Νικηφόρος θα μιλήσει μέσα στην εκκλησία σε αντάρτες και χω ­ ρικούς. Στις φυλακές της Λιβαδιάς ήταν κρατούμενος των κατακτητών ο π α ­ τέρας του. μα πάλι δεν κινήθηκα.. ήταν αξιοθαύ­ μαστος για την ελκτική αρχηγική του δύναμη». Γρηγοριάδη (Βερμαίου).6 Ακόμη και οι χωροφύ­ λακες αυτόν αναζητούν. Σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής. Ο ανθυπίλαρχος επέλεξε 22 άνδρες. Έτσι. όπου στρατωνίζονταν 4. στον τοίχο είδα κάτι ίσκιους. Ο νεότατος στρατιωτικός διοικητής του Αρχηγείου Παρνασσίδας εκ­ φράζει όσο λίγοι τη θυελλ<ύδη τακτική του αρχηγού. 0 Τζήμας μόλις που αρχίζει να καταλαβαίνει ότι η συντριπτική πλειοψηφία των ανδρών που βγήκαν στο Βουνό πιστεύουν μόνο στην πατρίδα και στον αρχηγό. ο Νικηφόρος έχει πραγματοποιήσει μια προσωπική κινηματογραφική καταδρομή. ακυρώνο­ νται οι διαβολές πως ο αρχηγός αφιονίζεται στη θέα των χωροφυλάκων και τους σφάζει. Άκουσα και τα μάνταλα της πόρτας που άνοιγε. Ο Μ παρμπανίκος διηγείται με συγκίνηση την αρχαϊκή σκηνή: «Μου είχαν μηνύσει από νωρίς με κάποιον οργανωμένο φύλακα να μην κουνηθώ από το στρώμα μου ό. Δεν έκλεισα μάτι. ο δάσκαλος Νίκος Δημητρίου. έμενα ξαπλωμένος.Πατέρα. και τη νύχτα της 5ης προς την 6η Μαρτίου μπήκαν στην πόλη. Άκουγα τη φ α ­ σαρία. Δεν ήξερα τίπ ο ­ τα άλλο.

0 οπλισμός είναι ποικίλος. Ο Τζήμας. τον οποίο καταδικάζει. Τσιτσιπής και ο αδερφός του ανθυπολοχαγός Σ. . Δεν τον συνήντησα. επισημαίνει παιδιαρίσματα και επιπολαιότητες* θεωρεί πως πρέπει να υπάρξει περισσότερη σοβαρότητα στον αγώνα. μωρέ.] Ο πολιτικός σκοπός ον επιδιώκουν είναι η απόκτησις της πλήρους και ολικής ελευθερίας άνευ επιδράσεως ξέ­ νων δυνάμεων. εμφορούμενος ακόμη από την κομματική λογική.224 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ »Τινάχτηκα όρθιος σαν άκουσα τη φωνή του. ως λέγουν δε και τας συμπλοκάς. Οι άνθρωποι που είναι έτοιμοι για θυσίες τον ακούνε έκπληκτοι να συνιστά σχεδόν αυτοσυγκράτηση.. 7.. Κατά πληροφορίας μου. το παιδί μου με λευθέρωνε. τον Φεβρουάριο. τούτο συμβαίνει καθημερινώς εις ανάλογον μοίραν. είχαν επισκεφθεί το Αρχη­ γείο Παρνασσίδας στην Αγόριανη δύο μόνιμοι αξιωματικοί για ενημέ­ ρωση* ο λοχαγός Δ. τους καθιστά όλους «προσεκτικούς». Το παιδί μου. άνοιγε τις φυλακές. »0 γενικός αρχηγός (ταγματάρχης Πυροβολικού Άρης Βελουχιώτης. Κομουνιστική Επιθεώρηση (1941-1944). ο λοχαγός Τσιτσιπής γράφει στην έκθεσή του για την κοσμογονία των βουνών: «Κατά τας τρεις ημέρας τής εις το αρχηγείον παραμονής μου. εξ ων 14 χωροφύλα­ κες εξ Αμφικλείας. 6 χωροφύλακες εκ Γραβιάς και 8 πολίται εκ διαφό­ ρων χωρίων. βλέπει τις όμως και γέροντας 70-75 ετών να ακολουθούν πτε­ ρωτοί την ιδέαν και τας πορείας. (Δημητρίου. [0 . Αντάρτης) Ήταν ένα εγχείρημα που καταρράκωσε το ηθικό των Ιταλών και έκανε τον Νικηφόρο πασίγνωστο και πέρα από τη Ρούμελη. Τον διαδέχεται αμέσως στη θέση του ομιλητή και. Τσιτσιπής εκ μέρους της ΕΚΚΑ του συνταγματάρχη Ψαρρού.] Ηλικία ανταρτών από 17-50 ετών. προσήλθον προς κατάταξιν 28 νέοι.7 Τώρα ο λόγος του Νικηφόρου μέσα στην εκκλησία έχει το πάθος και την τόλμη της δράσης του* αντάρτες και χωρικοί ενθουσιάζονται. Ο Τζήμας όμως θεωρεί επιβεβλημένο να προσγειώσει το πολεμοχαρές ακροατήριο. αλλά και συνέχει τους πάντας δι5 ακατανικήτου γοητείας και πείθει ασφαλούς τον ακροώμενον. που ετοί­ μαζαν το δικό τους αντάρτικο. ψευδώνυμον) είναι αντικείμενον λατρείας και εκθειάζεται ως ήρως. μεταφέροντας την άγνοια και την επιφυλακτικότατα του Κόμματος. [.. Τον προηγούμενο μήνα. ελευθερωτής για όλους. αγνοώντας παντελώς τα επι­ τεύγματα του ενθουσιασμού. Καταγοητευμένος. Παντού όμως ομιλούν περί αυτού με ενθουσιασμόν διά την πολυσχιδή μόρφωσιν και την δυ­ ναμικότητα του ανδρός. καπετάνιος. πολέμαρχος!». είτε αύται είναι η Αγγλία είτε η Γερμανία είτε η Ρω­ σία και τα παρόμοια».

τα δυο μάγουλα σμιχτά. Όλοι κάπου βολεύτηκαν.. Κ άποια φορά όμως σταματάει ξαφνια­ σμένος.. Α π ’ το κόκκινο φέσι η μπλε φούντα σκεπάζει τον άλλο του ώμο. ένας καινούργιος αξιωματικός κόβει βόλτες εκεί μπρο­ στά. λεία επιδερμίδα. Όταν ο λοχαγός Βερμαίος αποκάλυψε ότι σκοπεύει να βγει αντάρ­ της στο Βουνό. χώρια τ ’ ασημένια κουμπιά της μπλε φουστανέλας του.. έχουν κοντά μονάχα τα κεφάλια τους. μακριά τσίνουρα. »Είναι ο Καραλίβανος και η γυναίκα του. Με τον Καραλίβανο. όλοι. για τον ληστή που του επέσειαν ως φό­ βητρο. Μονάχα ένας αντάρτης. κρατάει τη δική του ανάσα και κοι­ τάει εκείνο το ζευγάρι που η θέα του τον φέρνει σ ’ άλλους κόσμους. Ξαπλωμένοι ανάσκελα. Ούτε στον ύπνο δεν αφήνει την ασημοκαπλαντισμένη καραμπίνα του. Γραμμένο φρύδι. οι δυο ανάσες μία. που δείχνουν έναν όμορφο γεροδεμένο άντρα. ψυχή δεν φαίνεται μπροστά στο ίσιωμα. Ποια γυναίκα δεν θα ζήλευε . εκστατικός. οι συνάδελφοι και οι φίλοι του προσπάθησαν να τον αποτρέψουν: Βρε. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 0 Άρης ακούει αμίλητος.Α ΡΗ Σ. πού πας. Πλησιάζει και κοιτάζει κατάπληκτος. Θα π α ς να γίνεις λήσταρχος κι εσύ. κοντυλένια μύτη. το ένα κορμί στην αντίθετη κατεύ­ θυνση από το άλλο. μακρινούς και περασμένους. » 0 ύπνος έχει γαληνέψει τα χαρακτηριστικά του. Καθένας τους έχει για προσκέφαλο τον ώμο του αλλουνού. γατζούδια και τζο­ βαϊρικά. πάνω κάτω σκεφτικός. καθώς και για τα άλλα αγρίμια του Άρη: «Σε λιγάκι. Όμως ο λοχαγός θα γράψει στις αναμνήσεις του μερικές εξαιρετι­ κές σελίδες.. ψημέ­ νη. Εκεί μπροστά του βρίσκονται δυο άν­ θρωποι. Πίσω από ένα πουρνά­ ρι ξαπλωμένοι κατάχαμα κοιμούνται ξένοιαστα ένας άντρας και μια γυναίκα. ποιος ξέρει ποιανού καιρού! Τα στήθια του άντρα που αργανασαίνουν είναι φορτωμένα με τοκάδες. σε τρίτο πρόσωπο. εξόν από τα καραούλια που έβγαλε ο ίδιος ο Άρης ψηλά στη σκεπή του καμένου μοναστηριού. κοιμούνται πια. χαϊμαλιά. »Μένει ακίνητος. 0 άνθρωπος που έχει κατορθώσει να βγάλει από τη νάρκη του τον συντηρητικό χωρικό και έχει κηρύξει το ολοκαύτωμα για την ελευθε­ ρία με το συναρπαστικό «δεν θα γίνουμε ραγιάδες των ντουβαριών» δεν μπορεί να αντιδράσει.

».Σκύλε. καπετάνιε. Ύστερα μ ’ έναν πήδο ξέφυγε από τα χέρια της Ασήμως.Γιατί. του λεβεντογέννητου Δήμου. . όταν έριξε τις πέντε σφαί­ ρες της ασημοκαπλαντισμένης καραμπίνας του. . τον οποίο είχε υπό τις διαταγές του ως καπετάνιο τάγματος: «Πεσμένος πίσω από το ταμπούρι του. του Αϊτού της Γκιώνας. θα σε φαν τα σκυλιά! »Μα ο Θεοχάρης ούτε αυτήν ακούει ούτε βλέπει τίποτα άλλο από τον στόχο του. ακούει κάποιον δικό του να πιέζει έναν γιατρό να παραμείνει ακόμη μία ημέρα στο Βουνό.Μαυρολιθάρι για να τα πάρει από τον υπεύθυνο της επιμελητείας. Τι θα πει ο κόσμος. καμπύλωσε το κορμί του κι έστριψε δυο τρεις φορές αριστερά δεξιά πάνω στην κοιλιά του σαν την ανήσυχη σαύρα. και την άφησε πίσω του να ουρλιάζει: » . ώσπου να δια­ λέξει τον στόχο για το γιουρούσι του. Κατάπληκτος.Μην τον αγριεύεις τον άνθρωπο. μα εκείνος δεν κάνει πίσω ούτε βήμα αν δεν εξοντώσει και τον τελευταίο Γερμανό που συνεχίζει την αντίστασή του». περιγράφει τον ακράτητο Θε­ οχάρη. αναφέροντας μια μάχη με μεικτή δύναμη Γερμα­ νών και Ιταλών στην Κάζα της Αττικής.Εγώ. το αίμα τρέχει αυλάκι και κοκκινίζει τον ντουλαμά του. Και αργότερα δεν παίρνει το μερίδιο των τροφίμων που του ανα­ λογούν από την εφοδιοπομπή που πέρασε από το χωριό του· προτιμά να περπατήσει τρεις ώρες δρόμο Ντρέμισσα . εκείνος τον ρώτησε: . Ιστορία της Εβνίκης Αντιστάσεως 1941-1944. Μια σφαίρα παίρνει τον καπετάνιο ψηλά στο χέρι. Αρχείον) Ο παλιός ληστής έχει μεταμορφωθεί.8 8. ανασήκωσε το κεφά­ λι του. Σε λίγο τον βλέπουν να πετάει με τις κλοτσιές κάτω 2-3 Ιταλούς. για να τον εγχειρίσει. που δεν τον παρατούσε από κοντά ούτε στις μάχες. του κόβει ολόκληρο κομ­ μάτι κρέας. και αντιδρά: . της γυναίκας του. Δυο μήνες αργότερα. συναγωνιστή. δεν τα 'παιρνες κι έκανες τόσο δρόμο. Δεύτερο τρίτο αυτοκίνητο κα­ θαρίζονται από τους τρυπωμένους στους τροχούς Γερμανούς. βαριά τραυματισμένος σε μάχη με τους Γερ­ μανούς. (Πυρομάγλου. Πάλι ο Βερμαίος. που φρόντιζαν και στο γκρέ­ μισμά τους να κρατούν ψηλά τα χέρια. Πώς θα το 'κανα αυτό. Πίσω του ξεχύ­ νονται οι περισσότεροι αντάρτες αλαλάζοντας. Με τη βαριά πάλα στο χέρι κουτρουβάλησε τον κατή­ φορο και βρέθηκε μέσα στο κοντινότερο αυτοκίνητο. Δεν ει­ δοποιούσες ότι κρατάς τη μερίδα σου.226 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ εκείνη την ώρα την ευτυχισμένη καπετάνισσα που έπαιρνε οος τα κατάβαθα της ψυχής της την πνοή του άντρα της.

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

227

Έ ξι μήνες μετά, το άλλο αγρίμι, ο Μπάφας, θα διασώσει δυο ελισσόμενα τάγματα του Αρχηγείου Βοιωτίας υπό τον συνταγματάρχη Νί­ κο Παπασταματιάδη, που έχουν εγκλωβιστεί κοντά στην Γκιώνα από μεγάλες γερμανικές δυνάμεις. Ο Μ πάφας δεν έχει δικό του τμήμα, αλλά βλέπει τον κίνδυνο και αναλαμβάνει πρωτοβουλία: « - Εδώ είναι ο καπετάν Μπάφας, αδέρφια. Και στον τόπο του κα­ πετάνιου οι Γερμανοί δεν έχουν πέραση. Εγώ θα σας περάσω όλους, γερούς και τραυματίες. Μόνο να μ ’ ακούτε, ν ’ αλαφροπατάτε και να μη βγάνετε άχνα στο πέρασμα. »0 ντόπιος καπετάνιος δεν διέψευσε την εμπιστοσύνη των ανταρ­ τών και του συνταγματάρχου Παπασταματιάδη, που του έδωσε “το γενικό πρόσταγμα'1 . Τους πέρασε όλους -γερούς και τραυματίες- σώ­ ους και αβλαβείς ανάμεσα από φάλαγγες, θωρακισμένα και ενέδρες». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντίστασίς)

Το κλιμάκιο της Αθήνας με τη συνοδεία των αρχηγείων Παρνασσίδας και Αττικοβοιωτίας συνεχίζει την πορεία του προς τα πάνω. Στις 25 Μαρτίου αντάρτες και χωρικοί θα γιορτάσουν την εθνική επέτειο στη Δεσφίνα με κάθε επισημότητα. Γαλανόλευκες σημαίες ιταντού και ένα πλήθος δακρυσμένο και ενθουσιώδες. Την επίσημη δο­ ξολογία τέλεσε τιμής ένεκεν ο παπα-Μ ίλτος της Κουκουβίστας, που βρέθηκε συμπτωματικά με τους «Αθηναίους». Μετά τη μάχη της Ρεκάς, καταζητούμενος από τους Ιταλούς, είχε ξυριστεί και είχε κρυφτεί στην Αθήνα· τώρα επέστρεφε και αυτός στην περιοχή του, που ελευ­ θερώθηκε. Στην εκκλησία η εικόνα του ξυρισμένου π α π ά να θυμιατίζει τους γενάτους καπετάνιους είναι τουλάχιστον παράδοξη και προκαλεί ψι­ θυριστά σχόλια και πνιχτά γέλια, πρώ τα από την πλευρά των γυναι­ κών. Στην αγριεμένη παρατήρηση του παπα-Μίλτου: Τι πάθατε, βρε γύναια του Σατανά;, τα γέλια γενικεύονται ακρά­ τητα σε όλο το εκκλησίασμα. Τους επίσημους λόγους στην πλατεία της Δεσφίνας, κάτω από την προτομή του αγωνιστή δεσπότη Ησάία των Σαλώνων και μετά τη με­ γαλοπρεπή παρέλαση με σημαιοφόρο τον Δήμο Καραλίβανο, τους π α ­ ρακολούθησαν σύσσωμοι οι κάτοικοι. Όμως η «εθνικόφρων» παράτα­

228

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

ξη έχει αναλάβει εργολαβικά τις εθνικές εκδηλώσεις και δυσανασχε­ τεί* η λάσπη που εκτοξεύει έχει στόχο κατευθείαν τον αρχηγό και τον «λόγο που εξεφώνησε». Μόνο που ο Άρης δεν μίλησε στη Δεσφίνα, όπω ς όλοι οι παρόντες καταθέτουν κατηγορηματικά- «έχω να πω ότι ο Άρης δεν έβγαλε κανένα λόγο στη Δεσφίνα», γράφουν ο Ορέστης, ο Βερμαίος κ.ά.9 για τις τερατολογίες που αποδόθηκαν στον αρχηγό. Μοναδικός ομιλητής εκ μέρους των ανταρτών είναι ο Διαμαντής· είναι η πρώτη επίσημη παρουσίαση του καπετάνιου στην περιοχή του. Άν­ δρας σεμνότατος, χαμηλών τόνων, καλλιεργημένος και εσωστρεφής. Ακόμη δεν έχουν γίνει ευρύτερα γνωστές οι μεγάλες του αρετές· π ό ­ σο πολύτιμος είναι στον αγώνα το ξέρουν μόνο ο συνδιοικητής του Νι­ κηφόρος και οι αντάρτες του Αρχηγείου Παρνασσίδας. Πιο σοβαρή είναι η λάσπη που δέχεται ο Άρης «εξ οικείων». Κατά το διάστημα της απουσίας του ο Μανιάτης και ο Λευτεριάς έχουν αποδυθεί σε μια λυσσαλέα προσπάθεια υποταγής του ΕΛΑΣ στο Κόμμα και εξαπολύουν μύδρους εναντίον του δημιουργού του. Διαδί­ δουν α π ίσ τευ τα π ρά γμ ατα. Σε μια σύσκεψη μάλιστα του ΚΚΕ στα Μ άρμαρα Φθιώτιδας, ακριβώς τις ημέρες που ο Άρης επιστρέφει από την Αθήνα, οι δύο κομματικοί συναγωνίζονται σε ύβρεις για τον αρ­ χηγό. Ούτε που φαντάζονται ότι μπορεί να τον ξαναδούν στο Βουνό. Την ίδια εποχή η κομματική εφημερίδα Απελευθερωτής προβάλλει συ­ στηματικά τον αρχηγό του αντάρτικου Λευτεριά, όπως έκανε μερικούς μήνες πριν με τον Ρουμελιώτη. (0 Άρης γυρίζοντας είδε κάπου την εφημερίδα και έγινε θηρίο· τσαλάκωσε και πέταξε μακριά την « π α ­ τσαβούρα», όπως την είπε.) Από τη Δεσφίνα το κλιμάκιο της Αθήνας θα συνεχίσει προς την έδρα του Γενικού Αρχηγείου Ρούμελης, ενώ το Αρχηγείο Αττικοβοιωτίας θα επιστρέψει στην περιοχή του. 0 Άρης με μια γενναία αναδιά­ ταξη το έχει ενισχύσει με έμπειρα στελέχη των αρχηγείων Παρνασσί­ δας και Αοκρίδας· στη διοίκηση εκτός του Ορέστη συμμετέχουν οι Πε­ λοπίδας, Θεοχάρης, Αβορίτης και Βάρδας. Το σχήμα δεν θα ευδοκιμήσει. Λίγο καιρό μετά ο ατυχής Αβορίτης, παρασυρμένος από τους δύο «μορφοομένους», τον Βάρδα και τον γραμματικό του, θα επιχειρήσει μια διασπαστική κίνηση, που θα καταγγελθεί από τους πρώην άνδρες του, οι οποίοι έχουν αφομοιωθεί απολύτως με τους ελασίτες. - Τρίτη φορά, Γιάννη, του λέει ο Ορέστης.
9. Αντρ. Μουντριχας (Ορέστης), Απογευματινή , 23.1.1958. / Φ. Γρηγοριάδης (Βερμαίος),

Γερμανοί, Κατοχή, Αντίστασις.

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

229

Ναι, Ορέστη, απαντάει περίλυπος ο αγαθός γίγαντας, που ξέρει τι τον περιμένει. Είχε προσπαθήσει να «ξεκόψει» και στο Κυριάκι, θορυβημένος από τόσο κόσμο γύρω του, αλλά ο Άρης έστειλε ανθρώπους και τον έπ ει­ σαν να γυρίσει. Έτσι. θα εκτελεστεί μαζί με τους άλλους δύο με α π ό ­ φαση του αρχηγείου στο οποίο πριν από λίγο μετείχε. Τα ίδια σκληρά μέτρα ισχύουν εν καιρώ πολέμου και στον τακτικό στρατό για τους λιποτάκτες, τους υποκινητές στάσης ή έστω εκείνους που ολιγωρούν στη μάχη. Δύο παραδείγματα: Στο Ελληνοϊταλικό Μέτωπο της Αλβανίας ένας διαπρέψας μέραρ­ χος διατάσσει γραπτούς τους αξιωματικούς του σε περίπτωση εκδή­ λωσης λιποψυχίας «εξουσιοδοτώ υμάς, όπως εκτελείτε επιτόπου π ά ­ ντα φεύγοντα της γραμμής». (Σπηλιωτόπουλος) Στη Μέση Ανατολή, ημερήσια διαταγή του συνταγματάρχη Παυσανία Κατσώτα πριν από τη μάχη στο Ελ Αλαμέιν: «Όταν θ ’ αρχίζει η μάχη απαγορεύω την κίνησιν προς τα οπίσω. Οι ελαφρώς τραυματίαι, αξιωματικοί και οπλίται, επιδένουν τα τραύματά των και συνεχίζουν τον αγο^να. Τραυματίαι δυνάμενοι να κάμουν χρήσιν των όπλων των παραμένουν εις τας θέσεις των και συνεχίζουν τον αγώνα. Από σήμερον και διαρκούσης της μάχης οι τυχόν παραβάται των διαταγών να τιμωρούνται επί τό ­ που και άνευ ουδεμιάς διαδικασίας». (Σεφέρης, Μέρες ) Έ νας άλλος ανώτατος αξιωματικός, με συμμετοχή σε όλους τους πολέμους της εποχής του, εξηγεί πολύ απλά: «Όταν η μονάδα επιτί­ θεται, τελευταίοι ακολουθούν επιλεγμένοι υπαξιωματικοί με αυτόμα­ τα που θερίζουν όσους δεν προχωρούν». Βέβαια οι οικείοι τους θα λά­ βουν μια τιμητική επιστολή που θα αναφέρει ότι το προσφιλές τους πρόσωπο «έπεσε μαχόμενος υπέρ πατρίδος». Και ας τον έχει βρει η σφαίρα στην πλάτη.

Συμφω νητικό Κοντά στο Μαυρολιθάρι ο Άρης και ο Τζήμας συναντούν έναν σύν­ δεσμο του Γενικού Αρχηγείου, τον Τζαμαρία (Ηλία Τζιβελέκη), βαφτι­ σμένο έτσι από τον Άρη επειδή φόραγε γυαλιά οράσεως. 0 Τζαμαρίας τους ενημερώνει για τα διατρέξαντα στη Θεσσαλία με τους Σαράφη Κωστόπουλο και για την εκτέλεση το^ν λιποτακτών. 0 αρχηγός και ο Τζήμας επιταχύνουν την πορεία τους προς την Κολοκυθιά, όπου κρα­ τούνται οι αιχμάλωτοι, για να προλάβουν τυχόν άλλα δυσάρεστα.

230

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

0 Σαράφης, όπως παρατηρεί ο Φ. Γρηγοριάδης, έχει «κατορθώσει» με την έξοδό του στο Βουνό να αντιμετωπίζεται εχθρικά από όλους. Το ΕΑΜ τον θεωρούσε τον υ π ’ αριθμόν ένα κίνδυνο λόγω της κα­ λής του φήμης στον δημοκρατικό χώρο. Οι βασιλόφρονες, σκληρό αντιμοναρχικό. Ο Κωστόπουλος τον υποψιαζόταν, λόγω της διαλλακτικής του στάσης, ως κομουνίζοντα. Και ο Ζέρβας τον θεωρούσε διαλυτικό όργανο του Τσιγάντε. Τώρα όλοι σπεύδουν στο πλευρό του. Για να σώσει τον Σαράφη, αλλά κυρίως τα ματαιω θέντα σχέδιά του, έχει ξεκινήσει και ο Μάγερς από την Ή πειρο. Ο Βρετανός συ­ νταγματάρχης είναι εξοργισμένος με όσα συνέβησαν. Με αλλεπάλλη­ λα τηλεγραφήματα στο Κάιρο στις 8, 10 και 11 Μαρτίου (που δεν τα περιλαμβάνει, όπως και πολλά άλλα στοιχεία, στο βιβλίο του) εισηγείται στο ΣΜΑ οριστική ρήξη με τον ΕΛΑΣ και ολόπλευρη πολιτική και στρατιωτική υποστήριξη του ΕΔΕΣ ώστε να τον διαλύσει. Ό πω ς διαβεβαιώνει τους ανωτέρους του: «Θεούρώ τον Ζέρβα αρκετά δυνατό για να νικήσει το ΕΑΜ».1 0 Το Κάιρο όμως αρνείται πάλι να ταυτιστεί με τον Ζέρβα, επικαλού­ μενο το αντιμοναρχικό παρελθόν του, που δεν εμπνέει εμπιστοσύνη. Η σταθερή επιδίωξη των Βρετανών είναι η επαναφορά στον ελληνικό θρό­ νο του υπάκουου βασιλέα Γεωργίου Β' με οποιοδήποτε τίμημα. Ο Μάγερς με τον Γούντχαουζ επιλέγουν πιο πολιτικό δρόμο. Με την έγκριση του Καΐρου, συντάσσουν ένα αποικιακού τύπου σχέδιο ενοποίησης όλων των αντάρτικων τμημάτων υπό βρετανική ηγε­ σία. Άγνωστο τι τους δίνει το δικαίωμα να ελπίζουν ότι το ΕΑΜ θα υπογράψει ένα τέτοιο απαράδεκτο συμφωνητικό, με το οποίο θα π α ραδίδει άνευ όρων τον ΕΛΑΣ στη ΒΣΑ. Στις 14 Μαρτίου είναι η πρώτη φορά που ο Μάγερς βγαίνει από το ζερβικό κέλυφος· μαζί του έχει για διερμηνέα τον Μαρίνο και το συμ­ φωνητικό για την ενοποίηση των αντάρτικων ομάδων. Πρώτα συνα­ ντιέται με τον Κόζιακα και του το παρουσιάζει* εκείνος φυσικά αρνείται να το υπογράψει, και ο συνταγματάρχης, που αγνοεί την ελασίτικη ιεραρχία, θυμώνει. Ο Θεσσαλός καπετάνιος τον π α ρ α π έ μ π ε ι στον Καραγιώργη, που βρίσκεται στην Καρδίτσα, την πρώτη ευρω­ παϊκή πόλη που ελευθερώθηκε, στις 12 Μαρτίου 1943. Ο Άγγλος μπαίνει στην πόλη και μένει έκθαμβος. «Διασχίζοντας τους δρόμους, μου ήταν δύσκολο να πιστέψω ότι βρισκόμουν στην πόλη μιας κατακτημένης χώρας. Τα μαγαζιά ήταν
10. 0. Smith, από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944».

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

231

ανοιχτά, οι δρόμοι και τα καφενεία γεμάτα. Η ατμόσφαιρα του μη πραγματικού συμπληρώθηκε από τον Θέμη που με ρωτούσε ξαφνικά αν ήταν δυνατό να δει γ ια λίγο κά ποια θεία του. Το σπίτι ήταν μόνο λίγα μέτρα έξό3 από τον δρόμο μας. Βλέποντας τη χαρούμενη κυρία, στην καλόγουστη επιπλωμένη τρα πεζαρία της, χρειάστηκε σχεδόν να τσιμπηθώ για να βεβαιωθώ ότι η σκηνή είναι πραγματική και ότι δεν ονειρευόμουν πω ς έκανα τις διακοπές μου στο εξωτερικό». (Myers) Με τον Καραγιώργη θα συναντηθούν και θα μιλήσουν μόνοι τους στα γαλλικά σε ένα καφενείο. Ό πω ς είχε συμβεί έως τότε με τους άλ­ λους Βρετανούς, έτσι και ο Μ άγερς εντυπωσιάζεται από αυτόν τον « Ε υρω πα ίο» κομουνιστή. 0 Άγγλος δείχνει ενδιαφέρον μόνο για τον Σαράφη, που αποτελεί τμήμα των σχεδίων του και θίγει ελάχιστα το θέμα της διάλυσης της ομάδας Κωστόπουλου. Αφού προειδοποιεί τον Κ αραγιώργη ότι ο συνταγματάρχης Χιλς είναι πλέον υπό τη διοίκησή του, του παρουσιάζει το συμφωνητικό, θέτοντας ως όρο την υ π ογρ α ­ φή του για να συνεχιστεί η αγγλική βοήθεια στον θεσσαλικό ΕΛΑΣ. 0 Καραγιώργης δηλώνει αναρμόδιος να το υπογράψει* μόνο το ΕΑΜ Αθήνας μπορεί να εγκρίνει ή να απορρίψει ένα τόσο σοβαρό έγγραφο. 0 Μάγερς απογοητεύεται, μα συνεχίζει προς τη Ρούμελη, όπου επ ι­ κρατεί πολεμικός οργασμός. Εκείνες τις ημέρες ο ΕΛΑΣ έχει χτυπήσει τους Γερμανούς και έχει ανατινάξει, κατά παράκληση της ΒΣΑ, τα γερμανικά μεταλλεία βωξίτη στον Παρνασσό (Βάργιανη, Κολοβάτες, Τοπόλια). Το ΣΜΑ έδινε προτεραιότητα στην καταστροφή των ορυ­ χείων βωξίτη (είναι το μέταλλο-βάση για την παραγω γή αλουμινίου) και ο ΕΛΑΣ είχε ενεργήσει με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο, όπως προκύπτει από γερμανική έκθεση της 8ης Απριλίου 1943: «Τα ορυχεία και αποθήκες βωξίτου κοντά στη Βάργιαννη καταστράφηκαν ολοκλη­ ρωτικά από συμμορίες. Η δυσμενής κατάσταση που επικρατεί καθι­ στά αδύνατη την προστασία ο" αυτή την περιοχή. [...]. Μ' αυτό τον τρόπο, τα ορυχεία βωξίτου στην κεντρική Ελλάδα είναι στο εξής αχρησιμοποίητα». (Κέδρος) Στην Κολοκυθιά ο Μάγερς, προτού συναντήσει τον κρατούμενο Σ α ­ ράφη, θα μιλήσει με τον Τζήμα, που έχει ήδη φτάσει με τον Άρη στην έδρα του Γενικού Αρχηγείου. Ο Άγγλος εντυπωσιάζεται και από τον νέο κομουνιστή ηγέτη που γνωρίζει. Στην ήρεμη συζήτησή τους ο Τζή­ μας κατηγορεί με τακτ, αλλά ευθέως τη βρετανική πολιτική στο θέμα του βασιλέα. 0 Μάγερς αρκείται να απαντήσει ότι είναι στρατιωτικός και δεν αναμειγνύεται σε πολιτικά θέματα. Του παρουσιάζει το συμ­ φωνητικό και παίρνει ακριβώς την ίδια απάντηση· μόνο η Αθήνα μπο­ ρεί να αποφασίσει για αυτό. Όσο γ ια τον Σαράφη, ο Τζήμας πληρο­

232

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

φορεί τον Άγγλο ότι είναι ήδη ελεύθερος και μπορεί να τον συναντή­ σει οποτεδήποτε θελήσει. Η απογοήτευση του Μάγερς δεν μετριάζεται ούτε από την υπό­ σχεση του Τζήμα ότι θα πάρει το συμφωνητικό στην Αθήνα και σε δυο τρεις εβδομάδες θα του απαντήσει. Κρατάει όμως την ψυχραιμία του γιατί, όπως γράφει, «δεν έπρεπε να ξεχνώ ούτε στιγμή ότι μέσα στους επόμενους δυο τρεις μήνες είχα να εκτελέσω ένα εκτεταμένο σχέδιο σαμποτάζ. Το ΕΑΜ ήταν ήδη μια στιβαρή, αν και ολοκληρα)τική, ορ­ γάνωση που κάλυπτε τα τέσσερα πέμ πτα tov περιοχών που θα επιχειρούνταν τα σαμποτάζ και α π ’ αυτά ο Ζέρβας ήλεγχε μονάχα το ένα πέμπτο». 0 Μάγερς κάνει το ασυγχώρητο λάθος, για τους πολιτικούς κύκλους του Κάιρου, να σκέπτεται και να λειτουργεί κυρίως ως στρατιωτικός. «Σωστά ή λαθεμένα, νόμιζα ότι η με κάθε τρόπο ενίσχυση της πολε­ μικής προσπάθειας ερχόταν σε πρώτη μοίρα». (Myers) Για να δια­ σκεδάσει την καχυποψία των εαμιτών για τις βρετανικές προθέσεις, θα στείλει εκείνο το ίδιο βράδυ από τον ασύρματο του Βρετανού συνδέ­ σμου στη Ρούμελη ένα σήμα στο Κάιρο. Αναφέρεται στις συνομιλίες του με τον Τζήμα και τονίζει ότι είχε μεγάλη σημασία να δεσμευτεί δημοσίως η βρετανική κυβέρνηση πως «εμείς δεν είχαμε καμιά πρό­ θεση να επαναφέρουμε αυθαίρετα τον βασιλιά». (Myers) Έχει κάνει το πρώτο βήμα για την απομάκρυνσή του από την Ελ­ λάδα.

Α νατροπές (1) Ο Σαράφης είναι χαρακτηριστικός τύπος ασκητικού στρατιωτικού αφιερωμένου με τον δικό του τρόπο στην ιδέα της πατρίδας. Τα συμ­ βάντα τον έχουν βαθύτατα προβληματίσει. Όσο περνούν οι ημέρες, διαφοροποιείται από τους συγκρατουμένους του. «Δεν είχα μαζί τους καμιά ψυχική επαφή. Δεν ήμουνα στη θέση μου. Καμιά αλληλεγγύη, μικροσυμφέροντα, εγωισμοί, έλλειψη κάθε πειθαρχίας και σεβασμού. Έ κανα σύγκριση με τους αντάρτες που μας φύλαγαν, με το λαό που βλέπαμε στα χωριά που περνούσα­ με και έβλεπα πως είχαμε άδικο στο να θέλουμε να δημιουργήσουμε αντάρτικο ξεχωριστό, που θα κατέληγε να γίνει όργανο των Άγγλων και ότι έπρεπε να μπούμε στη διάθεση του λαού». (Σαράφης, ΕΛΑΣ) Όταν την 1η Απριλίου φτάνουν στην Κολοκυθιά ο Άρης με τον Τζή­ μα, έχει πάρει τις αποφάσεις του· ο συνταγματάρχης είναι πατριώτης

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

και πολεμιστής, δεν θέλει να ξαναπέσει σε αδράνεια. Στις 2 Απριλί­ ου το πρωί δέχεται την επίσκεψη των Άρη, Τζήμα, Ζούλα και Βερμαίου. Του ζητάνε συγνώμη για τις ταλαιπωρίες που υπέστη και τον διαβεβαιώνουν ότι εντός ολίγου θα είναι ελεύθερος τόσο αυτός όσο και οι άλλοι κρατούμενοι. Τις ευνοϊκές προς το ΕΑΜ διαθέσεις του συνταγματάρχη τις αντι­ λαμβάνεται πρώτος ο Τζήμας και λέει στους Ζούλα και Βερμαίο: - 0 Σαράφης σαν κάτι να θέλει να μας πει. Εσείς που είστε αξιω­ ματικοί και γνωστοί του δεν τον καλείτε να μιλήσετε ιδιαιτέρως; Το απόγευμα της ίδιας ημέρας οι δύο αξιωματικοί του ΕΛΑΣ συ­ ναντιούνται με τον Σαράφη σε ένα σπίτι του χωριού για να μιλήσουν. Έκπληκτοι τον αχούνε να τους αποκαλύπτει τις μύχιες σκέψεις του: - Είστε στρατός. Αυτό που οι άλλοι τώρα πάνε να ξεκινήσουν εσείς το έχετε πραγματοποιήσει. Το μόνο που σας λείπει είναι οι αξιω μα­ τικοί. Εγώ είμαι πρόθυμος να προσφέρω οποιαδήποτε υπηρεσία στον ΕΛΑΣ. Είναι η πρώτη μεγάλη ανατροπή. Ματαίως ο Μάγερς θα προσπαθήσει σε λίγο να μεταπείσει τον Σ α ­ ράφη πλειοδοτών σε υποσχέσεις. Και ματαίως οι αντίπαλοι του ΕΑΜ θα προσπαθούν επί χρόνια να αποδώσουν την προσχώρησή του σε ψυ­ χολογική βία ή απειλές για τη ζωή του· «η προσχώρηση του Σαράφη και μερικών άλλων αξιωματικών στον ΕΛΑΣ πραγματοποιήθηκε μπρο­ στά στην κάννη ενός πιστολιού». (Woodhouse) Η πολυσυζητημένη μεταστροφή του Σαράφη, εκτός από τη θυσία του προσωπιχού του γοήτρου σε έναν γενικότερο σκοπό, είναι κα θ’ όλα ορθολογική. Είχε να διαλέξει μεταξύ της παλινόρθωσης της μο­ ναρχίας (και πιθανότατα μιας νέας βασιλικής δικτατορίας), την οποία πολέμησε σε όλη του τη ζωή, και της γενναίας κοινωνικοπολιτικής αλ­ λαγής, αυτής που επαγγελλόταν το ΕΑΜ. Κυρίως είχε να διαλέξει με­ ταξύ της αδράνειας και της δράσης. «Τις λίγες αυτές μέρες αντιλήφθηκα τη δράση του ΕΛΑΣ. Πλήθος λάφυρα σε σκηνές, φάρμακα, τρό­ φιμα, πολεμικό υλικό και πάνω από όλα καμιά ογδονταριά Γερμανοί αιχμάλωτοι, που κάναν διάφορες εργασίες, καθαριότητα, επισκευή δρόμων κ.λπ. Ποια τύχη για άνδρες του κατακτητή μέσα στη σκλα­ βωμένη χώρα!» (Σαράφης, ΕΛΑΣ ) Ο συνταγματάρχης θέτει μόνο έναν όρο, την απελευθέρωση των αιχ­ μάλωτων αξιωματικών, που γίνεται αμέσως δεκτός. Επίσης, ενώ αρχι­ κά είχε γράψει μια επιστολή για τους συνεργάτες του στην Αθήνα, όπου εξηγούσε τη νέα του θέση, τελικά αποφασίζει να μεταβούν με τον Τζή­ μα στην προοτεύουσα για να διαλύσει κάθε υποψία καταναγκασμού.

234

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

Επιπλέον, να προσπαθήσει να πείσει και άλλους αξιωματικούς και πολιτικούς για την εθνική ανάγκη να υποστηριχτεί ο ΕΛΑΣ.

Α νατροπές (2) Στον ΕΔΕΣ την είδηση της διάλυσης της ομάδας Κωστόπουλου την έχει μεταφέρει ο ταγματάρχης Βλάχος, που ζήτησε καταφύγιο στο ζερβικό στρατόπεδο. Οι ανυπόστατες αφηγήσεις του για φονικές μάχες και επιτόπου εκτελέσεις αιχμαλώτων πανικοβάλλουν τον Ζέρβα, που γράφει στις 6 Μαρτίου στον οπλαρχηγό του Βάλτου Χούτα εν πλήρει συγχύσει: « 0 πόλεμος ΕΑΜ εναντίον Ελλήνων αγωνιστών είναι πλέον γεγονός. Η συμμαχία των με άτιμον κατακτητήν φανερά. Καιρός συνεπώς διά συ­ ζητήσεις δεν υπάρχει. Ετοιμασθείτε». (Χούτας) Στις 16 Μαρτίου υποτίθεται ότι ο στρατηγός θα έπρεπε να είναι πιο ψύχραιμος και καλύτερα πληροφορημένος· ωστόσο γράφει στην Αθή­ να διάφορα ακατανόητα: «Το ΕΑΜ εκήρυξε από 22 Φεβρουάριου Κο­ μουνιστική Επανάστασιν. Διά δόλου και απάτης παρέσυρε ομάδες Κωστοπούλου και συνέλαβε και αφόπλισε πλείστους, μεταξύ αυτών Κωστόπουλον - Σαράφην και αξιωματικούς. Η τύχη των αγνοείται. [...] Εχω στα χέρια μου το Επαναστατικό Μανιφέστο του Κομουνι­ σμού, εντελώς μυστικό και στο οποίο μιλάνε για σφαγές και τρομο­ κρατία, διότι μόνο έτσι μπορούν να επιβληθούν. [...] Έ φυγεν αμέσως ο συνταγματάρχης ο Άγγλος [Μάγερς] προς συνάντησιν των εαμιτών Θεσσαλίας. Ώσπου να λάβη απάντησιν αν δέχονται τους όρους με παρεκάλεσε να μην κτυπήσω. Και το εδέχθην. [...] »Δηλαδή με δυο λόγια έχομε πόλεμο με το ΕΑΜ. Ετοιμάζω την επίθεσίν μου. [...] »Πόλεμος μέχρις εξοντώσεως αφού μας τον κήρυξαν. Αυτό θα γ ί­ νει ανεξάρτητα προς το αν θα συμφωνήσουν ή όχι οι κομουνιστές με τις προτάσεις του Άγγλου συνταγματάρχου. Διότι, αν πειθαρχήσουν, πάλι θα πρέπει να πάμε στη Θεσσαλία για την οργάνωσι και εκκαθάρισι των εκκρεμών λογαριασμών. Θα πιάσωμε όλους τους ληστάς του ΕΑΜ. [...] Διαδόθηκεν ευρύτατα ότι Ιταλοί οργάνωσαν την κομουνιστικήν επανάστασιν». (Πετιμεζάς) Σε νέα επιστολή του στις 28 Μαρτίου ο Ζέρβας έχει ακόμη πιο «έγκυρες» πληροφορίες: «Κωστόπουλος - Σαράφης. Κατεδικάσθησαν εις θάνατον από ΕΑΜ, άγνωστον εάν εξετελέσθησαν. Είναι βέβαιον μόνον ότι εξετελέσθησαν 18 εκ των συλληφθέντων». Και πιο κάτω,

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΌ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

235

στην ίδια επιστολή, γράφει: «Εις τους Άγγλους έστειλα το εν αντι­ γράφω τηλεγράφημα. Κράτησέ το μυστικό». (Πετιμεζάς) Αυτό το «μυστικό» κρύβει τη δεύτερη μεγάλη ανατροπή. Σύμφωνα με το καταστατικό του ΕΔΕΣ, εκτός της δέσμευσης «να εγκαθιδρυσει το δημοκρατικόν πολίτευμα, σοσιαλιστικής μορφής», στη δεύτερη κιόλα π αράγραφ ο σκοπός της οργάνωσης είναι «να α π ο κ α ­ λύψει διά παντός μέσου και κατά σαφή και αναμφισβήτητον τρόπον την προδοσίαν του τέως βασιλέως Γεωργίου του Β' και της περί α υ ­ τόν σπείρας της αυτοκληθείσης δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, επ ι­ βάλει εις πάντας τους στυγνούς εγκληματίας βαρύτατας κυρώσεις, δη­ μεύσει δ" άμα τας περιουσίας τόσον αυτών και των συγγενών των όσον και των μετ' αυτών οπωσδήποτε συναλλαγέντων κατά την διάρ­ κειαν της επαράτου τυραννίας». Ο Ζέρβας υπό την επήρεια των γεγονότων και την έντεχνη καλ­ λιέργεια των φόβων και των φιλοδοξιών του από τον Γούντχαουζ π α ­ ραβιάζει το καταστατικό του ΕΔΕΣ εν αγνοία των δημοκρατικών αξιωματικών και ανταρτών του. Με δύο δουλικά τηλεγραφήματα την 9η Μαρτίου, προς τον βασιλέα και τον Τσόρτσιλ, αναγνωρίζει την α γ ­ γλική επικυριαρχία στην Ελλάδα και συγκατατίθεται σε αποικιακού τύπου λύσεις: «Εάν Α γγλία διά γενικότερους λόγους, ακόμη και χω ­ ρίς εκπεφρασμένην γνώμην λαού, επιθυμεί επιστροφήν βασιλέως, ημείς οι αγωνιζόμενοι διά την απελευθέρωσιν ουδόλο^ς θέλομεν αντισταθεί». 0 ΕΔΕΣ γίνεται το πρώτο αγγλοβασιλικό προγεφύρω μα για τη νέα αποικιοποίηση της χώρας. Την απίστευτη μεταστροφή του στρατηγού θα τη λοιδορήσει ακόμη και ο Άγγλος πολιτικός του μέντωρ: «Για μια δήλωση όπως αυτή, υπάρχουν δύο χαρακτηρισμοί: ο ένας είναι “κυνικός οπορτουνισμός”, ο άλλος “τυφλή υποταγή” ». (Woodhouse) Είναι η αρχή της ηθικής πτώσης ενός δημοκράτη.

ΙΪΣ Η ατμόσφαιρα στο Βουνό αλλάζει. 0 Τζήμας, προτού αναχωρήσει με τον Σαράφη για την Αθήνα, κά ­ νει τη μόνη δυνατή κίνηση* θέτει τον Άρη επικεφαλής του πενταμελούς Γενικού Αρχηγείου Στερεάς. Στην απόφαση αυτήν έχει καταλήξει από ημέρες και την εξηγεί στους συνυποψήφιους αρχηγούς Ζούλα και Βέρ­ μαιο: - Είναι γεννημένος ηγέτης. Είναι λαϊκός αρχηγός. Αυτή είναι η

236

ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

πραγματικότητα, π α ρ ά τα προβλήματα που δημιουργεί. Μόνο ένας τυφλός ή ηλίθιος δεν θα το έβλεπε. Το μόνο που μπορούμε να κάνου­ με είναι να αναπτύξουμε παντού τον κομματικό μηχανισμό για αντί­ βαρο. Οι δύο αξιωματικοί δεν έχουν την παραμικρή αντίρρηση· άλλωστε το ομολογούσαν οι ίδιοι στους υπόλοιπους: - Ποιον θα αντικαταστήσουμε; Αυτός έχει επιβληθεί και στα άψ υ­ χα ακόμα.1 1 Η τελική απόφαση του Τζήμα δεν οφείλεται μόνο στις αναντίρρη­ τα τεράστιες ικανότητες του αρχηγού, αλλά και στη διαπίστωση ότι οι σχεδιασμοί της Αθήνας δεν μπορούν να γίνονται ερήμην των ανταρτών. Οι υπόλοιποι εκλεκτοί του Κόμματος Μανιάτης - Λευτεριάς και Ζούλας - Βερμαίος δεν σημαίνουν ακόμη τίπ ο τα γ ια τους άνδρες του ΕΛΑΣ. Ακόμη και ο Τζήμας, παρόλο που φέρει το κύρος του μέλους της ΚΕ του ΚΚΕ, θα αποδοκιμαστεί για τις «αθηναϊκές» θέσεις που διατυπ(ύνει στην αντάρτικη συνέλευση η οποία γίνεται στην Κολοκυθιά παρουσία των Σαράφη, Κωστόπουλου κ.ά. από 500 και πλέον αντάρτες που συγκεντρώθηκαν εκεί από διάφορες περιοχές της Ρού­ μελης. Για τους αντάρτες ο ΕΛΑΣ δεν είναι απλώς αντιστασιακή οργάνωση, αλλά αντιπροσωπεύει και σε μεγάλο βαθμό τη «χειραφέτηση του χωρι­ ού από την κυριαρχία των “πολιτικών" της πρωτεύουσας». (Mazower) Πρωτοστατούντων του πανύψηλου Τζιμ, του Ψαριανού, του Ό μη­ ρου και άλλων θερμόαιμων, οι άνδρες προβάλλουν αντιρρήσεις γ ια τους ηγέτες που τους στέλνει η Αθήνα για να καπελώσει τον αγώ να τους. Αντιδρούν στις περί ενότητας, σοβαρότητας, σύνεσης κ.λπ. θέ­ σεις του Τζήμα και κυριολεκτικά ξεσηκώνονται όταν αναφέρεται σε αξιω ματικούς που θέλουν να δημιουργήσουν ξεχωριστές εξωεαμικές μονάδες. - Εμείς δε θα τους εμποδίσουμε, δηλώνει ο Τζήμας. Ο Τζιμ πετά γετα ι οργισμένος: - Ό ποιος θέλει να πολεμήσει να έρθει μαζί μας, φωνάζει. Σηκώνονται και άλλοι: - Πού ήταν αυτοί τόσο καιρό; Ο Τζήμας, παρόλο που οι θέσεις του έχουν ήδη ανατραπεί με τον αφοπλισμό Σαράφη - Κωστόπουλου στη Θεσσαλία, εξακολουθεί να πιστεύει ότι εκφράζει τη γραμμή του ΠΓ του Κόμματος και επιμένει: - Δε θα εμποδίσουμε κανέναν.
11. Γ. Χουλιάρας (Περικλής), Ελευθεροτυπία , 9.1.1982.

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

- Στις περιοχές που ελευθερώσαμε εμείς; Να πάνε αλλού!, του φ ω ­ νάζουν. 0 Ψαριανός υπερακοντίζει: - Και τι θα γίνει η επανάσταση... Δε θα γίνει και κοινωνική απελευθέρωση; - Δεν κάνουμε επανάσταση!, αντιδρά ο Τζήμας. Απελευθερωτικό αγώνα κάνουμε και τίποτ' άλλο! Οι αντάρτες έχουν σηκωθεί όρθιοι και ωρύονται όλοι μαζί: - Επανάσταση! Επανάσταση! Δεν είναι κομουνιστές αυτοί που φωνάζουν, είναι οπαδοί όλων των προπολεμικών κομμάτων. Αντίθετα από τον ΕΛΑΣ της Αθήνας, η π ο ­ λιτική ελευθερία στον ΕΛΑΣ της υπαίθρου είναι δεδομένη. Το εκτο­ ξευόμενο σύνθημα «Επανάσταση» για την πλειονότητα των ξεσηκω­ μένων χωρικών δεν σημαίνει τίποτα περισσότερο από μια κοινωνική αλλαγή που θα τους συμπεριλάβει- ένα πιο ανθρώπινο πρόσωπο για το μακρινό και ανάλγητο κράτος των Αθηνών. «Για τους περισσότερους αντάρτες, η επανάσταση αυτή κατευθυνόταν ενάντια σε οποιαδήποτε επιστροφή στον προπολεμικό κόσμο του Μεταξά και της δικτατορίας του, καθώς και ενάντια σε οποιαδή­ ποτε προσπάθεια δυναμικής παλινόρθωσης της μοναρχίας, με τη βοή­ θεια των Βρετανών». (Mazower) Παρά τις αυστηρότατες συστάσεις του Τζήμα, είναι αδύνατον να τους ησυχάσει. Στο Βουνό δεν βγαίνουν οι πράοι, οι εφησυχασμένοι και οι υποτακτικοί. Θα ήταν εντελώς παράλογο αυτοί που αγωνίζονται με τα όπλα να ελευθερώσουν την π α τρίδα τους να αρκούνται απλώς στην επάνοδο στο προπολεμικό καθεστώς των τεράστιων κοινωνικών ανισοτήτων. Ο λαϊκός επαναστατικός χαρακτήρας της Αντίστασης δεν ήταν κάτι που καθορίστηκε από την πολιτική γραμμή του ΚΚΕ, του ΕΑΜ ή οποιασδήποτε άλλης αντιστασιακής οργάνωσης. Οι επ α να σ τα ­ τικές βλέψεις του ΕΛΑΣ «αντανακλούσαν τον αγροτικό χαρακτήρα του αντάρτικου κινήματος και βασίζονταν στη μακρόχρονη αντιπάθεια των αγροτών για το Ελληνικό Κράτος και την τάξη των πολιτικών της Αθή­ νας». (Mazower) Ο Τζήμας δεν μπορεί να επιβληθεί. Ούτε κληρωτοί του τακτικού στρατού είναι οι άνδρες ούτε πειθή­ νια κομματικά μέλη. Μόνο το τεράστιο κύρος του Άρη μπορεί να εξο­ μαλύνει την κατάσταση. Αλλά εκείνος, μισοξαπλωμένος στον ήλιο, π α ­ ρακολουθεί απαθής, χο^ρίς καμιά διάθεση να συνδράμει τον εκπρόσω­ πο του Κόμματος. Μόνο όταν ο Λευτεριάς πάει κοντά του και του ζη­ τά ει να επέμβει, σηκώνεται ράθυμα από τη θέση του και διακόπτει

238

ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

τη συνέλευση με το πρόσχημα ότι πρέπει να πάρουν οι αντάρτες συσ­ σίτιο. Αυτοί υπακούνε αμέσως και ο Άρης δέχεται τις φραστικές επ ι­ θέσεις των υπόλοιπων του αρχηγείου επειδή δεν επενέβη νωρίτερα. Η συνέλευση ξαναρχίζει και ο αρχηγός αναγκάζεται να πάρει τον λόγο για να συστήσει πειθαρχία και εμπιστοσύνη στην πολιτική ηγε­ σία του αγώνα. Αποφεύγει όμως να δεσμευτεί ενώπιον των ανδρών σε μία από τις δύο γραμμές: της αντιπαράθεσης ή της ενότητας. Πιστεύει ακράδαντα ότι ο Καραγιώργης δεν έχει αφοπλίσει την ομάδα Κωστόπουλου με δι­ κή του πρωτοβουλία, όπως λέγεται, αλλά μετά από συνεννόηση με την Αθήνα. Και ότι αυτό έγινε χωρίς καν να ενημερώσουν τον καθ' ύλην αρμόδιο Τζήμα, που προσπαθεί τώρα να καλύψει αυτήν την ανακολου­ θία. Η εμπειρία του αρχηγού από τους δαιδαλώδεις, «υπόγειους δρό­ μους» του Κόμματος τον κάνει επιφυλακτικό και δεν θα αργήσει να δικαιωθεί. Ύστερα από την παρέμβαση του Άρη οι αντάρτες ακούνε δίχως αντιρρήσεις πια τον Τζήμα και στο τέλος της ομιλίας του μερικοί πρωτοστατήσαντες στα συνθήματα του ζητάνε κατ' ιδίαν συγνώμη. Φυσικά στην κομματική ιστοριογραφία για τη Συνέλευση της Κολοκυθιάς, όπως και σε άλλες περιπτώσεις, απαλείφθηκαν οι αντιδράσεις των ανδρών· «η αντάρτικη σύναξη εξέφρασε την εμπιστοσύνη της στην ηγεσία του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος και στη γραμμή του αγώ να».1 2 Ωστόσο από τη μετάβαση του Καραγιώργη στη Θεσσαλία και του Τζήμα στη Στερεά θα αρχίσει με τη βοήθεια των καπετάνιων να ανε­ βαίνει η επιρροή των κομματικών στελεχών στο αντάρτικο. Το Κόμμα έρχεται να διαχειριστεί τη νέα κατάσταση που δημιουργήθηκε στην ύπαιθρο όλο δυσπιστία για τους εξεγερμένους αγρότες και τους φ υ­ σικούς ηγέτες τους. Δεν επιδιώκει καν να συνεργαστεί με τις νέες δυ­ νάμεις που ανέδειξε η Αντίσταση, αλλά κλείνεται αυτιστικά στον προ­ πολεμικό συγκεντρωτισμό του. Κανένας από τους νέους ηγέτες δεν θα προωθηθεί στα ανώτερα όργανα του ΕΑΜ και ούτε ένας δεν θα κλη­ θεί έστω να συμμετάσχει στη λήψη των αποφάσεων. Οι πολιτικοί που είχε κρατήσει από την αρχή σε απόσταση ο Άρης επανέρχονται παντοδύναμοι· ο τελευταίος αχτιδικός γραμματέας θα επιβάλει τις απόψεις του, θα αλλάζει στρατιωτικές ή άλλες αποφάσεις και θα σταματάει τις τυχόν αντιρρήσεις των αντάρτικων συνελεύσεων ή των καπετάνιων με την όλο νόημα φράση: - Πολιτική Σκοπιμότητα!
12. Ιστορία της Αντίστασης 1940-’45.

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

239

Πολλά ανεξήγητα και καταστροφικά θα διαπραχθούν καλυπτόμε­ να πίσω από την «ΠΣ», όπως κατάντησε να λένε χλευαστικά οι αντάρ­ τες μεταξύ τους οτιδήποτε ακατανόητο και γελοίο.

Α να π ό φ ευ κ το Στις 10 Απριλίου ο Σαράφης με τον Τζήμα ξεκινούν για την Αθή­ να, όπου θα φτάσουν μετά από δώδεκα ημέρες. Το συμφωνητικό του συνταγματάρχη Μάγερς που φέρνουν συζητείται σε ευρεία σύσκεψη στην ΚΕ του ΕΑΜ και η απόρριψή του είναι ομόφωνη. 0 Τσιριμώκος το θεωρεί πολιτικά καταστροφικό γιατί στην ουσία αφαιρεί από το ΕΑΜ τη διοίκηση του ΕΑΑΣ. Το ίδιο υποστηρί­ ζουν οι στρατια)τικοί και ο Τζήμας: «Το συμφωνητικό προβλέπει την πλήρη υπαγω γή των α ν τά ρ τικ ο ι δυνάμεων κάθε περιοχής στον Άγγλο αξιωματι κό-σύνδεσμο».1 3 Υπάρχει όμως ο Ιωαννίδης, που, προβάλλοντας λόγους Πολιτικής Σκοπιμότητας, στην προκειμένη περίπτωση τυφλή μίμηση της σοβιετι­ κής γραμμής, επιμένει να αντιπροτείνουν ένα αντισχέδιο για να μην απογοητευτούν οι Βρετανοί «σύμμαχοι». Ο κλήρος για τη σύνταξη αυ­ τού του αντισχεδίου πέφτει στον Μακρίδη, που δεν παύει να επ α να ­ λαμβάνει ότι «το γεγονός και μόνο ότι καταρχήν δεχόμασταν την υπο­ γραφή [...] και προτείναμε αντισχέδιο ήταν σοβαρό λάθος». Οι περιγραφ ές του Τζήμα και του Σαράφη για το αντάρτικο εν­ θουσιάζουν την εαμική ηγεσία. Δεν μπορούν να το πιστέψουν* χιλιά­ δες αντάρτες, Ελεύθερη Ελλάδα, ανοιχτές μάχες με τον εχθρό, χιλιά­ δες χωρικοί οργανωμένοι στο ΕΑΜ, Ιταλοί και Γερμανοί αιχμάλωτοι να δουλεύουν σε έργα που γίνονται στην ύπαιθρο. Η καθοδήγηση του ΕΑΜ θεωρεί π ω ς οοριμάζουν οι συνθήκες γ ια μια κυβέρνηση στην Ελλάδα εμφορούμενη από τις εαμικές αρχές. Ο Σιάντος, συνοδευόμενος από τον 0. Χατζή, επισκέπτεται τον Γεώργιο Παπανδρέου, τον νέο αστέρα της αντιμοναρχικής παράταξης· του αναλύει το εαμικό σχέδιο και του προτείνει την πρω θυπουργία. Εκείνος κολακεύεται και κ α τ ’ αρχάς δέχεται* όπως δέχεται τους προτεινόμενους καθηγητή Αλέξαν­ δρο Σβώλο για αντιπρόεδρο και τον δημοκρατικό στρατηγό Αλέξαν­ δρο Οθο^ναίο για αρχηγό στρατού. Όμως ο Παπανδρέου θα πάρει αντίθετο δρόμο.
13. Επιστολή Ανδρ. Τζήμα (Σαμαρινιώτη), από το βιβλίο του Κ. Παπακόγκου Γράμμα­

τα για τον Άρη.

240

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

Και θα συναντηθούν ξανά με τον Σιάντο υπό συνθήκες θανάσιμης αντιπαλότητας. Ο πολύπειρος Καφαντάρης είχε προειδοποιήσει τους εαμίτες: Μην τον πιστεύετε. Δε θα κάνει τίποτα αν δεν εξασφαλίσει τη συ­ γκατάθεση των Άγγλων. Πουλάει υποσχέσεις για να προσελκύσει την προσοχή στο πρόσωπό του και να εκβιάσει κι εμάς και τους Άγγλους. Είναι φανερό πω ς ούτε ο Παπανδρέου ούτε κάποιος άλλος πολιτι­ κός της αστικής τάξης θα δεχτούν να συμμετάσχουν σε μια κυβέρνηση που δεν έχει την έγκριση των Άγγλων. Ξέρουν καλά πω ς η μεταπολε­ μική τύχη της χώρας αποφασίζεται αλλού. Η εξόριστη ελληνική κυβέρ­ νηση δεν έχει καμιά εξουσία, είναι απλώς «δημοκρατική βιτρίνα». Τις ελληνικές υποθέσεις τις χειρίζονται αποκλειστικά ο βασιλέας Γεώργιος Β' και ο Βρετανός πρεσβευτής για την Ε/Λάδα σερ Ρέτζιναλντ Λίπερ. Και η ειλημμένη απόφαση είναι η εκ νέου επιβολή της μοναρχίας. Το ΕΑΜ, ένα λαϊκό μαζικό κίνημα, μη ελεγχόμενο, δεν είναι ανεκτό. Όταν έρθει η ώρα, ή θα υποταχθεί ή θα διαλυθεί διά της βίας. Για αυ­ τό από τον Απρίλιο του 1943 προετοιμάζουν τον αρχηγό της ΒΣΑ στην Ελλάδα για όσα θα ακολουθήσουν: «Οι αρχές του Κάιρου κρίνουν ότι μετά την απελευθέρωση της Ελλάδος ο εμφύλιος πόλεμος είναι σχεδόν αναπόφευκτος». (Myers)

6. Τ ο Ξ ενο Σ ω μ α

Νέο δ ό γμ α Από τις αρχές του 1943 η έξαρση του αγώνα θα επεκτείνει συνεχώς τον ελεγχόμενο από τους αντάρτες χώρο και θα περιορίζει τις κινήσεις των κατακτητο^ν. Η Ελεύθερη Ελλάδα την άνοιξη του 1943 εκτείνεται ήδη στο 1/3 της ηπειρωτικής χώρας, από την Καστοριά έως τον Κο­ ρινθιακό κόλπο. Στις πολύτομες ιστορίες της Αντίστασης περιγράφονται οι συνεχείς μάχες, τα σαμποτάζ και οι επιδρομές των ανταρτών, που δεν είναι δυ­ νατόν έστω και απλή αναφορά τους να γίνει εδώ. Ο λαός εξυψώνει σε μυθικά όντα τους ενόπλους των βουνών, που τον γεμίζουν υπερηφά­ νεια και ελπίδες. Ο Άγγελος Σικελιανός, συνεπαρμένος, υμνεί τη νέα εποποιία:

Η Ελλάδα σέρνει το χορό , ψηλά , με τους Αντάρτες -χιλιάδες διπλές ο χορός , χιλιάδες τα τραπέζιακι είν’ οι νεκροί , στα ξάγναντα , πρωτοπανηγυριώτες.
Οι Γερμανοί, για να ελέγξουν τη χώρα, αλλάζουν πρωθυπουργούς και κυβερνήσεις· μετά τον στρατηγό Τσολάκογλου διόρισαν πρω θυ­ πουργό τον καθηγητή Αογοθετόπουλο, τον επιλεγόμενο «Γερμανό», αλλά και πάλι είναι σε αναζήτηση πιο δυναμικού προσώπου. Δύο υπο­ ψήφιοι εξολοθρευτές το^ν ανταρτών διαγκωνίζονται για το γερμανικό χρίσμα· ο στρατηγός Θεόδωρος Πάγκαλος και ο συντηρητικός πολιτι­ κός Ιωάννης Ράλλης. Ο πρώτος κόβεται στα γερμανικά τεστ προσωπικότητας· το συ­ μπέρασμα είναι ακριβέστατο: «πανέξυπνος, ανισόρροπος, επικίνδυ­

242

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

νος». Και ο δεύτερος δεν πάει πίσω σε ελαττώματα, αλλά επικρατεί για τί έχει από το παρασκήνιο την υποστήριξη, «την έγκρισι και ενθάρρυνσιν των περισσοτέρων πολιτικών αρχηγών». (Πυρομάγλου, Δού-

ρειος Ίππος)
Οι αρχηγοί το^ν προπολεμικών κομμάτων, μοναρχικοί και αντιμοναρχικοί, έχουν χάσει κάθε επαφή με την πραγματικότητα* αυτοί που θεωρούσαν το αντάρτικο «σαχλαμάρα» τώρα, που εδραιώθηκε, το χ α ­ ρακτηρίζουν «αντεθνικό». Στην πραγματικότητα εκείνο που φοβούνται είναι η λαϊκή εξέγερ­ ση, που απειλεί να τους θέσει οριστικά στο περιθώριο. Και κατά την προσφιλή τους τακτική δεκαετιών αναζητούν ξένα ερείσματα και στα δύο αντίπαλα στρατόπεδα, συμμάχους και κατακτητές· εξού και η αναφορά του Γερμανού στρατηγού Έ ρ ιχ Σμιτ-Ρίχμπεργκ για « α υ ξα ­ νόμενη έφεση των ελληνικών εθνικιστικών κύκλων να υποστηρίξουν θετικά τον γερμανικό στρατό στον αγώ να του εναντίον του μπολσεβικισμού». (Μαθιόπουλος, Αντίσταση) Στις 7 Απριλίου 1943, που ο Ιωάννης Ράλλης ανέλαβε την ηγεσία της τρίτης και αθλιότερης κατοχικής κυβέρνησης, το νέο δόγμα της ελ­ ληνικής άρχουσας τάξης είναι πω ς ο εχθρός δεν είναι οι κατακτητές, αλλά το ΕΑΜ. Ο αιμοσταγής πρω θυπουργός θα εγκαινιάσει ένα πραγματικό θα­ νατικό για να συντρίψει το ογκούμενο λαϊκό κίνημα και να π ρο σ τα ­ τεύσει το «κοινωνικό καθεστώς». Τον Αύγουστο του 1944 θα επιχει­ ρήσει για δεύτερη φορά να στείλει 150.000 Έλληνες εργάτες στην καταρρέουσα χιτλερική βιομηχανία. Το αποτέλεσμα των απεργιοί>ν και των αιματηρών συγκρούσεων που ακολουθούν θα αναγκάσει τους Γερ­ μανούς να αποδεχτούν τελεσίδικα ότι «η α π όπειρα να εισαχθεί η καταναγκαστική εργασία στην Ελλάδα υπήρξε αποτυχία». (Κέδρος) Ο Ράλλης είναι ο πρώτος τη τάξει δωσίλογος της χο5ρας. Όταν οι Γερμανοί εγκατέλειψαν την Ελλάδα, προκειμένου να σω­ θεί από τη λαϊκή οργή, θα τηλεφωνήσει μόνος του στον αστυνομικό διευθυντή Έ βερτ να τον συλλάβει και να τον κλείσει στη φυλακή. Ο δε αντιπρόεδρος της κυβέρνησής του Έ κτορας Τσιρονίκος θα ακολουθή­ σει τους Γερμανούς στη φυγή τους και θα σχηματίσει στη Βιένη μια άθλια «ελληνική κυβέρνηση» με άλλους ομοίους του. Αν οι δύο προηγούμενες κατοχικές κυβερνήσεις ήσαν δουλικές, η τρίτη είναι κυβέρνηση προδοσίας· και ο Ράλλης ο πιο μισητός πρω θυ­ πουργός της ελληνικής ιστορίας.

εμπεριέχουν και μια γνήσια απορία για την επιμονή των μα­ χητών. απευθυνόμενος στους Έλληνες ατάκτους. Σαν να λέει.Ρίξτε! Ρίξτε! Η διορία παράδοσης των ανταρτών λήγει στις 20 Μαΐου. όταν εμφανίζονται. Το χαρτί των προκηρύξεων που ρίχνουν συνεχώς τα εχθρικά αερο­ πλάνα στην ελληνική ύπαιθρο είναι ένα αναπάντεχο δώρο των κατακτητών στους αντάρτες και τους χοορικούς σε εποχή που το τσιγαρό­ χαρτο είναι είδος πολυτελείας* οι πιο πολλοί στρίβουν τσιγάρα με χαρ­ τί εφημερίδας ή λεπτά φύλλα καλαμποκιού.Α ΡΗ Σ. που ξαναζωντανέψατε με τα κατορ­ θώ ματα σας το έπος των Κλεφτοον και τοον αγωνιστών της ανεξαρτη­ σίας! Τα όπλα θα μιλήσουν και πάλι! Η μέρα της απελευθέρωσης πλη­ σιάζει! Η οορα της εκδίκησης έχει σημάνει! Περιμένετε τις οδηγίες μας!».». Και αυτό το χαρτί καλοδεχούμενο. πέρα από τη φαιδρότητα των επιχει­ ρημάτων. με αντίθετο π ε ­ ριεχόμενο: «Αετοί της Ρούμελης. Σε περίπτωση ανυπακοής. αλλά μά­ τα ια θα περιμένουν Ράλλης και κατακτητές να εμφανιστεί κάποιος μεταμελημένος άνδρας του ΕΛΑΣ ή του ΕΔΕΣ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν 243 Α μνηστία Σε μια ύστατη π ρο σ π ά θεια να αποφ ορτιστεί το πολεμικό κλίμα που επικρατεί στη χώρα. Ιταλών και κυβέρνησης για να πείσουν τους αντάρτες να παραδοθούν. Παρόμοια είναι και η ιταλική προκήρυξη του Ιταλού στρατηγού Κάρλο Τζελόζο. Η ΚΕ του ΕΛΑΣ στην Αθήνα είχε από καιρό πληροφορίες για τις προετοιμαζόμενες κυρίως από τους Ιταλούς εκκαθαριστικές επιχειρή­ σεις και ο Μακρίδης έστελνε μηνύματα στα βουνά: . Οι προκηρύξεις Γερμανών. Γιατί πολεμάτε ακόμη. διερωτάται: «Υπήρξε ποτέ ηττημένη χώρα αντι­ κείμενο πιο μεγαλόψυχης μεταχειρίσεως. Προκηρύξεις ρίχνουν και τα συμμαχικά αεροπλάνα. Δεν επέστρεψαν οι στρατιώται σας και οι αξιωματικοί σας αμέσως ελεύθεροι στα σπίτια τους. ενώ ο Ράλλης είναι σκαιός: «Αι δυνάμεις του Άξονος απεφάσισαν την διά συντόνου και μεγάλης ολκής στρατιωτικής δράσεως εκκαθάρισιν της χώρας μας από τας λυμαινομένας αυτήν συμμορίας». Για αυτό περιμένουν τα αεροπλάνα με μεγάλη αδημονία και. ςοωνάζουν εν­ θουσιασμένοι: . απειλούν με μεγάλες εκκαθαριστικές ε π ι­ χειρήσεις στην ύπαιθρο και αιματηρή πάταξη της ανταρσίας. τι άλλο θέλετε. αποφασίζεται από τις αρχές κατοχής να δο­ θεί γενική αμνηστία σε όσους αντάρτες παραδοοσουν τα όπλα τους. 0 Ανώτατος Γερμανός Διοικητής Λέερ.

Εκτός από τη διαταγή. όταν επέστρεψε. που ηττήθηκε σ' όλες τις συγκρούσεις με ελαφρά εξο­ πλισμένες συμμορίες. η ανησυχία του Μακρίδη μεγαλώνει. [. το τονίζει και προφορικά στον σύνδεσμο Θωμά: . Όμως ο Άρης κάνει. μια ομάδα Ιταλών αιχμαλώτων αποψιλωμένων από όπλα και στο­ λές· μόνο με τα εσώρουχα. όπως πάντα.Πολύ μας σκοτίζει αυτός ο μυταράς με τις επιτελικές οδηγίες του. Πρώτα θα δούμε τον εχθρό και μετά θα δούμε τι θα κάνουμε. Θεόρατος «Από την άνοιξη του 1943 τα ντοσιέ στη Βίλχελμ-στράσε (υπουρ­ γείο Εξωτερικών) και στην Μπέντλερ-στράσε (υπουργείο Στρατιωτι­ κών) του Βερολίνου ξεχειλίζουν με δυσοίωνα μηνύματα από την Ελλά­ δα.. την ώρα που ήταν γεμάτη κό­ σμο. που οι στρατιοότες του αναγκάστηκαν. Μετά την πομπώδη αναγγελία της αντιανταρτικής εκστρατείας. που εκδίδει η ΚΕ του ΕΛΑΣ για απόσυρση όλων των μο­ νάδων προς την Πίνδο. 0 Άρης. Να αποσύρεστε σε απρόσιτες κορφές. εξορ­ γίστηκε με την αναίμακτη αποχώρηση των Ιταλών και το καταλογίζει .Πες σ' αυτούς τους παλικαράδες με τα γένια. Αυτός ο δημόσιος εξευτελισμός συνήργησε στην απόφαση της ιταλικής διοίκησης. δικής του έμπνευσης. 0 ΕΛΑΣ είναι ακόμα εύθραυστος.] Οι Gloriosi [Ένδοξοιΐ έχουν ταμπουρωθεί σε πόλεις και οχυρά σημεία. και ανήμερα το Πάσχα. να επιστρέφουν στα καταλύματά τους αφοπλισμένοι και χωρίς αρβύλες.Προσοχή! Μην παρασυρθείτε σε μάχες εκ παρατάξεως. στις 28 Απριλίου. το δικό του: . [.. Πλήρης ιταλική αποτυχία στην αντιμετώπιση των ανταρτών. ενώ σπάνια ξεμυτίζουν στην ύπαιθρο».244 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΊΌ Π Ο Υ Λ Ο Σ . Η «πρωτεύουσα των βουνών» είναι ελεύθερη. (Φλάισερ) Στο Καρπενήσι οι αντάρτες είχαν κατορθώσει να ρίξουν στην κε­ ντρική πλατεία την Κυριακή των Βαΐων.] Έ να στράτευμα.. πολύ συ­ χνά. Πες τους μην το πάρουν παλικαρίστικα και χαθούνε. που απούσιαζε στη Δυτική Στερεά. οι κατακτητές εγκαταλείπουν την πόλη.. Στην επερχόμενη θύελλα δύο είναι οι μονομάχοι για τη λαϊκή συ­ νείδηση και αυτούς αντιπαραβάλλει: Ο Άρης είν ' τριαντάφυλλο και όπου πάει μυρίζει κι ο Ρά/ίλης είναι γάιδαρος και όπου πάει γκαρίζει.

Το Καρπενήσι είναι η πρώτη ελεύθερη πόλη που μπαίνει ο αρχηγός και η υποδοχή του είναι αποθεωτική. Το Καρπενήσι ζει μεγάλες ώρες. Ο καλοκάγαθος Μπελής δεν κουράζεται να βάζει στον χορό τα παιδά κια κάτω από τον πλάτανο της κεντρικής πλατείας.Α ΡΗ Σ. που δεν έφυγε ποτέ από κοντά τους. πίσω οι Κωστούλας. δίπλα του έχει τον Ερμή. Είναι π ά γ ια τακτική του αρχηγού. κοροΐδεψε ο αρχηγός. Εδώ η μνήμη του συντηρείται ακόμη ολο­ ζώντανη και. Σε λίγες ημέρες οι Καρπενησιώτες έχουν γεμίσει πάλι την πλατεία με τα βλέμματα στραμμένα στον δρόμο που έρχεται από τη Λάσπη. Παπακουμπούρας. από το πλήθος των συγκεντρωμένων. Το σχέδιο απέτυχε από κακό συντονισμό με το Αρχηγείο Φθιώτιδας και την έξυπνη κίνηση των Ιταλών. . θα φτάσουν έως το Επαρχείο (Νομαρχία) της πόλης. Μπελής και παραπίσω αντάρτες των αρχηγείων Ε υρυτανίας και Φθιώτιδας. Λευτεριάς. Νωρίς το πρωί οι προύτες φωνές ειδοποιούν: . η Σ περχειάδα είναι η αφετηρία του αγώνα του. μι­ λάνε για τον Άρη όπως για κάποιον πολύ οικείο τους. αλλά η Ευρυτανία τον πίστεψε και τον ακολούθησε* μαζί με την ορεινή Φθιώτιδα είναι το κύ­ ριο θέατρο της δράσης του.Έρχεται! Έρχεται! . όπου μπαίνουν. . Ίσω ς πουθενά αλλού δεν λα­ τρεύτηκε ο Άρης τόσο όσο εδώ. Όμως κάποιοι αντάρτες είναι περίεργα μαζεμένοι. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 245 στον Λευτεριά.Πώς ε ίν \ ωρέ.Λαμίας. από όπου θα μιλήσουν στους Ευρυτάνες ο Άρης και ο Ερμής. Η Λαμία τον διεκδικεί ως γενέτειρα.Μπράβο οι «Φρατέλοι»! Μας κάνουν και ανταρτοπόλεμο τούρα. π α ρ ά τον χρόνο και τα γεγονότα που μεσολάβησαν. και το όνομά του έχει γίνει παρηγοριά τους. Άλλοι αρπάζουν όποιον βρουν μπροστά τους να τον φιλοξενήσουν στο σπίτι τους. Δεν έχει δίκιο* ο Λευτεριάς διέθετε μικρή δύναμη και π α ρ ά τα ύτα προσπάθησε να τους στήσει ενέδρα στον αμαξιτό δρόμο Καρπενησιού . Όλοι θέλουν να δουν από κοντά τον αρχηγό και να του μιλήσουν* κά­ ποιοι Καρπενησιώτες αναγνωρίζουν δικά τους « π α ιδ ιά » κάτω από τις γενειάδες και τα φισεκλίκια των ανταρτών. Με δυσκολία. Από εκεί θα μπει στην πόλη αυτός που επί μήνες τον αχούνε στα γ ύ ­ ρω χωριά. Έ να ξέφρε­ νο πανηγύρι ανάβει στην πλατεία και στους δρόμους. να έχει σε περίοπτη θέση κάποιον γηγενή καπετάνιο και να του δίνει το βήμα για να μιλήσει στους συντοπίτες του. .Θεόρατος! Μπροστά πάει ο Άρης. Λάμπρος.

Ποιος έκανε αυτή την πρόταση. Εκείνος τον αποτρέπει: . πασίγνωστος για την αδυναμία του στο ποτό. Εσένα θα τουφεκίσουνε πρώτο. μες στην πλατεία μας πρόσφεραν να πιούμε. έξυπνε. όταν ξυ­ πνάς. Οι φήμες τούς θέλουν σκληρούς και πολε­ μοχαρείς ιππείς. Βλάχου. βρε. . που έχουν συμφωνήσει να μην πιουν καθόλου· μια και είναι η πρώτη ελεύθερη πόλη που μπαίνουν.Άσ’ τους να γράφουν. Εσύ που το πρωί. Αφηγήσεις Π. Ν.Εσύ. Κοροπουλη. Οι επιλεγμένοι ένας κι ένας άνδρες θα γίνουν γνωστοί στο πανελ­ λήνιο ως μαυροσκούφηδες. πίνεις κρασί αντί για νερό. «Ο λαός του Καρπενησιού με κανάτες κρασί και τσίπουρο. Μ αοροσχούφηδες (1) Τον Απρίλιο στην Κολοκυθιά ο Άρης οργανώνει τον συντονισμό των τοπικών αρχηγείων. γέλασε ο αρχηγός. Για αυτόν που θα πιανόταν να πίνει έχουν αποφασίσει μεταξύ τους την εξο^φρενική ποινή του θανάτου. Για τις αναγκαίες μετακινήσεις του και για λό­ γους πρόνοιας συγκροτεί έναν έφ ιπ π ο ουλαμό ως προσωπική του φρουρά. αλλά εμείς δεν πίναμε λόγω της απόφασής μας. Όταν ο ποιητής Γιώργος Κοτζιούλας συνάντη­ σε προς το τέλος του χρόνου τον Άρη με τους άνδρες του στα βουνά 1. Η εγκράτεια δεν ωφελεί πάντα. .1 Το θέμα φτάνει στον Άρη· αυτός ακούει την αυτοδέσμευση των ανταρτών και ρωτάει πονηρά: .246 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ Είναι οι άνδρες του Αρχηγείου Φθιώτιδας υπό τον Θάνο. Γύρνα εδώ γύρω και θα σε ειδοποιήσω. άγριους σαν Τατάρους και αφοσιωμένους έο^ς θανά­ του στον αρχηγό τους.Εγώ.. »Τότε δημιουργήθηκε ζήτημα στους κατοίκους της πόλης ότι δεν πίνουμε μήπως φοβόμασταν ότι στο κρασί και στο τσίπουρο είχαν βά­ λει δηλητήριο». Στο Καρπενήσι έχει κατέβει από την Όθρυ και ο Περικλής με το Αρχηγείο Δομοκού· έχει πάρει τη διαταγή σύμπτυξης του Μακρίδη από την Αθήνα και συζητάει με τον αρχηγό την εφαρμογή της. δεν θέλουν μες στη ζάλη του ποτού να δημιουργηθεί κανένα επεισόδιο που θα ντροπιάσει τον αγώνα. . λέει μουδιασμένος ο Θάνος.

που τον είχαν προγράψει. λέει ο Νικηφόρος για αυτήν την ανα­ πλαστική ικανότητα του Άρη. τον Αχιλλέα. [. από κάποιους που είχε επ ι­ λέξει ο ίδιος στο Μαυρολιθάρι. υπασπιστή του αρχηγού. Για όποιον έχει ιδέα κα­ λογερικής έμοιαζαν κάπως με κοινοβίτες. Πήρε μαζί του στους μαυροσκούφηδες τον πιο επικίν­ δυνο. με τους μαυροσκούφηδες θα πας. Η συνήθης δύναμη του έφιππου ουλαμού ήταν γύρο) στους 25 άν­ δρες· με τις αλλαγές.. έλεγε. ο Άρης έδωσε τη λύση. Βασιλειάδη). κάναν συνελεύσεις. τους θανάτους και τις αρρώστιες αυτοί που αξιο!)θηκαν τον τίτλο δεν ξεπέρασαν συνολικά τους 35. οι υπόλοιποι ήσαν: . (Κοτζιούλας) 0 θρυλικός ουλαμός συγκροτήθηκε από πιστούς και δοκιμασμένους άνδρες των πρώτων ομάδων του αρχηγού. Και μαζί του κατά κανόνα οι προβληματικοί μεταμορφώνονταν. Όπως γράφει. [. Είχαν αυτοδιοίκηση. Όταν ο έμπειρος Περικλής αντιμετώπισε τη φοβερή τρόικα του Αρ­ χηγείου Δομοκού (Αχιλλέα. Σε ξένους όμως απαγορεύονταν να παρακολουθήσουν. στο Δαρείο με τους αθανάτους. Ένιωθες ντροπή να μη φανείς άξιος σε τέτοιο αρχηγό».. όχι αγριοτρίχηδες σαν τους άλλους». δημιουργημένο μες στη φοοτιά του αγώνα. επειδή προσπάθησε να περιορίσει την ασυδοσία τους.Δοόσ1 τον σ ’ εμένα. Αυτοί είναι θηρία! »Μα εγώ έπαιζα μαζί τους σαν με αρκούδια μερωμένα». ο οποίος μόνο σε αυτόν υπάκουε· τοποθέτησε τον Βασιλειάδη στο Γενικό Αρχηγείο υπό το βλέμμα του και εκείνος με­ γαλούργησε ως μπουρλοτιέρης· και έστειλε τον Δράκο αρχικά σε άλλο αρχηγείο για τον εντάξει αργότερα και αυτόν στους μαυροσκούφηδες.] 0 Άρης τούς πρό­ σεχε όσο ένας ηγούμενος τους καλογέρους..] Όλοι τους είχαν γένια εξόν από το Λέοντα και τον Ξάνθο. σ’ έθιμα αρχαία. μας με­ ταφέρει σε παλιές εποχές. Και ο ποιητικός του οίστρος καλπάζει: «Αυτό το σώμα.. και Λέοντα (Γιάννη Νικολόπουλου). και ορισμένους ακόμη που θα προσθέσει στην Κολοκυθιά. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ της Ηπείρου. ιπποκόμου του. Εκτός των Κωστούλα (Κο!>στα Καβρέντζη). στον Αλέξανδρο με τους επιλέκτους του. κά­ ποιοι θέλησαν να τον αποτρέψουν: «—Τι. έμεινε για ένα διάστημα μαζί τους. Δε φοβάσαι. υπερβολικά σκληρό ή το αντίθετο. Δράκο. Μα δεν περιορίστηκε σε αυτούς· έπαιρνε από τα τοπικά αρχηγεία όποιον υποδείκνυαν οι διοικητές οος απείθαρχο.ΑΡΗΣ. Αυτοί ήτανε παλικαρόπουλα ακόμα. για να τον συνοδεύσουν στην Αθήνα. . «Στα χέρια του και οι νεκροί ανασταίνονταν.

από τα Μεσόγεια Αττικής· «Λυκουργάκος». Κατά περιόδους στενή σχέση με τον έφιππο ουλαμό είχαν δύο από τους παλαιότερους και πιο πιστούς συντρόφους του αρχηγού· ο κοκκινογένης Λευτέρης Χρυσιώτης και ο μετακινούμενος από τμήμα σε τμήμα έμπιστος Πελοπίδας. ένας μικρός ομογενής από τις ΗΠΑ. . που αποκλείστηκε λόγω Πο­ λέμου στην Ελλάδα και τον πήραν μαζί τους· και δύο ή τρεις ακόμη. το π ρα γ­ ματικό μικρό του όνομα ήταν Γιάννης και σκοτώθηκε σε μια αποστο­ λή στην Ήπειρο· «Χρήστος».248 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Τζαβέλας (Γιάννης Αγγελέτος) Ντούλας (Κώστας Αθανασίου) Έκτορας (Γιάννης Μαδωνής) Καραϊσκάκης (Επαμεινώνδας Χαιρόπουλος) Μπαρμπαλιάς (Ηλίας Πριόβολος) Δράκος (Σωτήρης Δράκος) Αχιλλέας (Αναστάσιος Ελευθερίου) Σταυραητός (Γιώργος Καραχάλιος) Κόρακας (Χρηστός Ζυγούρης) Παπαφλέσσας (Κώστας Ζυγουρης) Βούλγαρης (Κώστας Κανέλλος) Κατσαντώνης (Μιχάλης Μουχρίτσας) Τάκης (Σπόρος Γάκης) Μοράβας (Νίκος Σακκάς) Μάρκος (Αντρέας Σκούρας) Φυσέκης (Γιοόργος Φυσέκης) Ξάνθος (Γιώργος Γκίκας) Οκτωβριανός (Γιάννης Δρέγας) Βαρδοόσης (Απόστολος Αμπλιανίτης) Τρομάρας (Χαράλαμπος Κατσοόδας) Γιαννοότσος (Γιάννης Οικονόμου) Παρούσης (Ηλίας Ζιώγας) Αντρούτσος (Παναγιώτης Καρανίκας) Πανουριάς (Θωμάς Λάμπου) Λυκούργος (Αντρέας Καραγιαννόπουλος) Βόλγας (Γιάννης Νάνος) Μπάμπης (Χαράλαμπος Ψαρρός) Μανούσος (Γιάννης Σταθουλόπουλος) Μαυρομιχάλης (Στέργιος Φρίκης) Ατρόμητος (Δήμος Καραδήμος) Επίσης έχουν διασωθεί ελλιπή τα ονόματα «Λεπενιώτης». που δεν κατορθώθηκε να διασταυρωθούν τα ονόματά τους.

που εκτελέστηκε στην Κολοκυθιά μαζί με 33 Γερμανούς αξιωματικούς και στρατιώτες που εί­ χαν συλληφθεί αιχμάλωτοι.ΑΡΗΣ. και στο Μαυρολιθάρι θα αποκτήσουν τα δικά τους* κάτι ατίθασα άλογα αναπαραγωγής. (Τριανταφυλλίδης) 0 Άρης έπινε με τον τρόπο τα)ν χωρικών. κυρίως το δυνατό. Στον Άρη άρεσε το ποτό. εξαντλούσε κάθε όριο αυστηρότητας στις παρεκτροπές τους. η εικόνα ενός με­ θυσμένου άνδρα που παραπαίει του είναι εντελώς απωθητική. το τσίπουρο. σε αυθαιρεσίες ή αυταρχισμούς. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 249 Μ αοροσχούφηδες (2) Οι μαυροσκούφηδες είχαν καπετάνιο τον Τζαβέλα και στρατιωτικόεκπαιδευτή τον Καραϊσκάκη. γράφει με φανερό θαυμασμό ο ακραίος εχθρός τους Κώστας Τριανταφυλλίδης. να γίνονται ένα με το άλο­ γό τους. Προσωρινά θα εξοικονομήσουν κάποια άλογα για τις μετακινήσεις τους. μα δεν τον είδαν ποτέ μεθυσμένο* «ο σιδερένιος οργανισμός του απορροφούσε το οινό­ πνευμα χωρίς να καταβάλλεται». 0 Χρήστος από τα Μεσόγεια Αττικής είχε αδυναμία στο ποτό* όπου βρεθούν. να υπερπηδούν εμπόδια. Η περίοπτη θέση των ανδρών του έφιππου ουλαμού κοντά στον αρ­ χηγό οδηγούσε ορισμένους από αυτούς. όλοι οι άνθρωποι που ζουν στην ύπαιθρο πίνουν για να αντέξουν τη σκληρότητα των συνθηκών ζωής* αλλά όποιος το παρακάνει εξασφαλίζει τη γενική αποδοκιμασία. Εννοείται. Παρά τις ανακρίβειες που λέγονται για τον Άρη και στο θέμα του ποτού.μερικοί είναι κατασκευασμένοι από το μαύ­ ρο γούνινο παλτό της Αυστριακής Τρούντη. κρεμασμένος στη σέλα του αλόγου του. όταν χρειάζεται. Αυτός μοιάζει να γεννήθηκε στη ράχη αλόγου. όμοιους με τον δικό του. Στην Αγία Τριάδα Ευρυτανίας θα φο­ ρέσουν τους μαύρους σκούφους που τους έχει παραγγείλει ο αρχηγός. που δεν ανέχονταν αναβάτη. τρεις τέσσερις ήσαν οι σατα­ νάδες. και κάποιες φορές με δυσκολία ακολουθεί τους άλλους. «Βαρβάτα άτια και αναβάτες ήταν τα πιο ατίθασα και επιθετικά όντα που γνώρισε ποτέ ο τόπος». Τους ασκεί να ιππεύουν σωστά και όχι με τον χωριάτικο τρόπο. αναζητά να πιει. κρυφά από τον Άρη. να μάχονται και να πυροβολούν καλπάζοντας. Με εντολή του Άρη οι μαυροσκούφη­ δες εκπαιδεύονται διαρκώς στην ιππασία από τον μικρόσωμο και στραβοκάνη Καραϊσκάκη. 0 αρχηγός τον έχει επιπλήξει μια δυο φορές και τελικά του απαγόρευσε να δέχεται έστω και τα εθιμικά κεράσματα των χωρικών. μεταφερμένα από το ιπποφορβείο της Λαζαρίνας. που δεν τους αναγνώριζε ιδιαίτερη μεταχείριση ή προνόμια έναντι των άλλων ανταρτών· αντιθέτως. μόνιμο λοχία του Ιππικού. Αν ο . Ως γνωστόν.

φεύγοντας από το χωριό που είχαν διανυκτερεύσει. Ο Άρης ήταν το ίνδαλ­ μά τους. Στις συμβουλές και παρατηρήσεις στους άλλους σαν σοφοί. αλλά ο χωρικός στο σπίτι του οποίου κοιμήθηκε τρέχει και προλαβαίνει τον αρχηγό. τον υποδέχονταν ει­ ρωνικά: . Φτωχός άνθρωπος είμαι. οι μαυροσκούφηδες στον πόλεμο ήσαν και τα δύο: «Τούτα τα παιδιά -όλα του έφιππου ουλαμού. [. σπιρουνάτους και με το μαστίγιο στο χέρι». δεν θα μπορούσε να επιβάλλεται ούτε να επιπλήττει τους άλλους για το ίδιο θέμα.Γιατί το έκανε αυτό. δεν κρύβει τον θαυμασμό του για αυτούς: «Το πρώτο τους στοιχείο ήταν η απο­ φασιστικότητα και η αυτοθυσία ως το θάνατο. Μα δεν παραλείπει να παραπονεθεί: «Όταν τύχαινε να επισκεφτεί τον έφιππο ουλαμό των μαυροσκούφηδοον κανένα άλλο ανώτερο στέλεχος του αγώνα. Και. Συνέβη στα Βραγγιανά Ευρυτανίας. τις καλογερικές γ ε ­ νειάδες. όπως διαδίδουν. ίσως να μην κατήγγελλε τον Χρήστο. Αν ήξερε τι θα επακολουθούσε. Ο αρχηγός χωρίς δισταγμό τον παρέδωσε στον Τζαβέλα και. . Στη στοργικό­ τατα σαν μανάδες.. αλλά άφησε και την κάνουλα του βαρελιού ανοιχτή και το υπόλοιπο χύθηκε στο δάπεδο.Θα είστε άγγελοι και διάβολοι μαζί. Για μία ακόμη φορά ο Χρήστος υπέκυψε στο πάθος του εκθέτοντας όλο τον ουλαμό. όσο μπορούν. καταλήγει ο χωρι­ κός στενοχωρημένος. τη σβέλτη ματιά και κίνηση. αν ήταν ο αρχηγός που μεθούσε και παραφερόταν.] πέφτανε στη φωτιά στο όνομά του.. ήσαν κατά έναν λιγότεροι. Ο Ρούσος. . όπως φαίνεται από δική του γραπτή έκθεση για μια φονική μάχη. ο Χρήστος δεν μπορεί ούτε να κρατηθεί στο άλογο· οι άλ­ λοι μαυροσκούφηδες τον κρύβουν. αν και καταλογίζει στον Άρη ότι στην ομάδα των μαυροσκούφηδων δεν λειτούργησε ποτέ κομματική οργάνωση.] Έχω μπροστά στα μάτια μου τις επικές μορφές των γεροδεμένων καβαλαραίων με τα πέτσινα γιλέκα ή τις τραγόμαλλες μαύρες κάπες. [. Σκληροί μέχρις απανθρωπισμού όταν τους διέταζα. τους έλεγε.ή να εκτελέσει τελικά για αυ­ τόν τον λόγο τον μαυροσκούφη του..στάθηκαν στο ύψος τους.250 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Άρης ξεπερνούσε τα όρια. Ένα πρωί. Στους μαυροσκούφηδες ο Άρης ανέθετε πάντα τις πιο επικίνδυνες αποστολές.. φεύ­ γοντας από τα Βραγγιανά. Ο Άρης τον ακούει να του λέει πως ο Χρήστος κατέβηκε τη νύχτα στο κατώι του σπιτιού και όχι μόνο ήπιε όσο κρασί μπόρεσε. Αποφασιστικοί και θαρραλέοι μέχρις αυτοθυσίας σ’ όλες τις δουλειές».

Ό πω ς δεν τον πρόγραψε τότε. που. Οι προστριβές μεταξύ τους είναι συνεχείς. Στη δυτική Στερεά βρίσκεται και κάποιος που πιστεύει ότι ανήκει δικαιω ματικά στο στενό περιβάλλον του αρχηγού.ίσως διαισθάνονταν ότι. μηχανεύεται τρόπους να επεκταθεί. Ό ποτε θέλει. Όταν φτάνει στην περιοχή. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 251 » . γιατρός και ο πρωτοπόρος της ελασίτικης πλευράς Γεροδήμος (Βασίλης Τσέλιος). 0 π ά ντα άναρχος και άφοβος αντάρτης είναι τώ ρα κρατούμενος του ΕΛΑΣ με τη σοβαρότατη κατηγορία της λιποταξίας.Καλώς την ΠΣ. εντάσσεται στον ΕΛΑΣ και π ο ­ λεμάει και.Α ΡΗ Σ. αυτοί τελικά θα κυριαρχήσουν. που το είχε σκάσει από το τμήμα του μία ημέρα προτού συναντηθούν με τους Άγ­ γλους στη Βίνιανη γ ια να φτιάξει δικό του καπετανάτο. ο Άρης συστήνει στους ελασίτες ψ υ­ χραιμία· όσο για τα όπλα που του ζητάνε. όποτε θέλει. όπου το αντάρτικο είναι στα χέρια των γιατρών. 0 σκληρός του ΕΔΕΣ Χούτας δεν επιτρέπει στα τμήματα του ΕΛΑΣ να περάσουν δυτικά του Αχελώου· το ελασίτικο Αρχηγείο δυτικής Στερεάς υπό τους Γεροδήμο. το σκάει και γυρνάει σαν μοναχόλυκος στα βουνά. Αντάρτες είμαστε. δεν είμαστε ταχτικός στρατός να μας τα δίνουνε έτοιμα. »Εννοούσαν την περιβόητη κομματική Πολιτική Σκοπιμότητα». όπως γίνεται πάντα. Γιατρός είναι ο πρωτοπόρος Χούτας. Γενικά οι αντάρτες και όχι μόνο οι μαυροσκούφηδες δεν συμπα­ θούσαν τους πολιτικούς.γιατρός και ο άρτι εξοπλισθείς από τους Άγγλους Παπαϊωάννου στην Τριχωνίδα. Ο αρχηγός αναγνωρίζει τις ανθρώπινες ιδιαιτερότητες. ενο3 πήγαινε για τον Ζέρβα. αδιαφιλονίκητος άρχων του Βάλτου και βασικό στήριγμα του Ζέρβα. Καπλάνη και Θωμά. 0 Αγησίλαος (Αντώνης Τσιαπούρας) αφήνεται ελεύθερος. γιατρός ο εδεσίτης Κόλιας στο Ξηρόμερο. παρέμεινε στον ΕΛΑΣ δηλώνο­ . Προδοσία Η πρώτη περιοδεία του Άρη με τους μαυροσκούφηδες έγινε στη Δυτική Στερεά. Είναι ο Γαρδικιώτης. μα π α ρ α ­ μένει ο εαυτός του· ο πασίγνωστος στο Καρπενήσι «Αντών’ς τ ’ς Αργυ­ ρής» με τον δικό του θεό. Στη δυτική Στερεά ο Άρης ανακαλύπτει τον Αγησίλαο. έτσι και τώρα παρεμβαίνει υπέρ του. τους το ξεκόβει: Ό πλα έχει ο εχθρός κι α π ' αυτόν να πάρετε. που παρέμεινε στο Βου­ νό.

Τότε ο Χούτας δέχεται ένα ανέλπιστο δώρο. 0 Γαρδικιώτης ξεχώρισε γρήγορα και ο Άρης τον πρότεινε στο δεκαπενταμελές αρχηγείο. Η πρώτη προσπάθεια του ΕΛΑΣ να περάσει στον Βάλτο από τη γέφυρα της Τατάρνας τη νύχτα της 16ης Μάίου αποκρούεται και οι ελασίτες ανασυντάσσονται και προετοιμάζουν νέα επί­ θεση. όταν πήγαιναν προς την Ή πει­ ρο. δικαιώνοντας τελικά τους κατηγόρους του. Στον Βάλτο ο Χούτας θωρακίζεται κηρύσσοντας για πολλοστή φο­ ρά την περιοχή σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης συλλαμβάνοντας και εκτελώντας εαμίτες. και τον πήρε μαζί του όταν μπήκε στην Αθήνα με τον Λέοντα και τον Πελοπίδα. το τμήμα του Παπαϊωάννου αφοπλίζε­ ται από τον ΕΛΑΣ στις 7 Μάίου και ο γιατρός στέλνεται δέσμιος στην έδρα του Γενικού Αρχηγείου Ρούμελης με τη συνηθισμένη φαιδρή κα­ τηγορία «συνεργάτης των κατακτητών».252 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ντας «Αρειανός». εν ανάγκη χτυπώντας τα τμήματα του ΕΛΑΣ από πίσω. Αντάρτες σκοτώνονται εκατέρο^θεν. Πιο βαθιά από όλους αισθάνεται την προδοσία ο Άρης. με τη φόρτιση που είχε. τον ειδοποιεί κρυφά ότι θέλει να προσχωρήσει με τους άνδρες του στον ΕΔΕΣ. Ο αποκλεισμός του Γαρδικιώτη από τους μαυροσκούφηδες οφείλεται στις επιπλήξεις που δέχτηκε ο Άρης από το Κόμμα στην πρω τεύ­ ουσα για τον συγκεκριμένο συνοδό του· θεωρήθηκε ύποπτος επειδή είχε αδερφό υπαξιωματικό στην Αστυνομία της Αθήνας και για μυ­ στικές επαφές με τον ΕΔΕΣ. Κανείς δεν παίρνει στα σο­ βαρά την κατηγορία και σε λίγο ο Παπαϊωάννου θα αφεθεί ελεύθερος. Μετά την αναχ<ύρηση του Άρη από τη δυτική Στερεά η αντιπαλό­ τητα μεταξύ των οργανώσεων οξύνθηκε πάλι. επονομαζόμενος Γαρδικιώτης. Και. αντέδρασε καταστροφικά. με το ένα του μάτι δεμένο με μαντίλι κα­ τά τα συμφωνηθέντα. όπου στρατωνίζεται ένα ελασίτικο τμήμα. που ξεσπάει ανελέητα στον πρώην πιστό του. και αυτοπροδίδεται πάραυτα. 0 Γαρδικιώτης και ορισμένα μέλη της ομά­ δας του συλλαμβάνονται από τους ελασίτες και αποστέλλονται δεμέ­ νοι στο Γενικό Αρχηγείο. Κάποιος ομαδάρχης του ΕΛΑΣ. Αυτή η σιωπηρή απομάκρυνση πλήγωσε τον Γαρδικιώτη· ο Άρης ήταν το ίνδαλμά του. Καμιά δύναμη δεν είναι ικανή να του αποσπάσει τον προδότη για . Ο Άρης αγνόησε τις φωνές που του σύ­ στηναν άλλα μέτρα εναντίον του και τον τοποθέτησε ομαδάρχη σε ένα τοπικό αρχηγείο. 0 Χού­ τας συμφωνεί ασμένως σε όλα και στέλνει στην περιοχή του ΕΑΑΣ έναν γέροντα ως σύνδεσμο. ευτυχώς λιγοστοί. 0 άπειρος στα συνο^μοτικά γέροντας εμφανίζε­ ται στη Βαλαώρα.

Καλλίας.. Θησέας. 0 αρχηγός θα τον παραδώσει στους μαυροσκούφηδες. Θεοχάρη.ά. χωρίς τα τμήματά τους. Εκεί έφτασε και ο Ορέστης οδηγώντας 300 πολε­ μιστές της Αττικοβοιωτίας με τους καπετάνιους τους: Πελοπίδα.ά. τους οποίους θε­ ωρεί εκπροσώπους του λαού στο αντάρτικο.ΑΡΗΣ. Εκεί συγκεντρώθηκαν για πρώτη φορά μαζί όλοι οι στρατιωτικοί και οι καπετάνιοι της Ρούμελης: Διαμαντής. Δυοβουνιώτης. για να γνωρίσει την κόλαση. Τρώγοντας σε ένα σπίτι του χωριού. Ο Άρης αποδίδει πάντα τιμές στους καπετάνιους. Παπαθανασίου. Έ λληνες Το Μαυρολιθάρι ζει μεγάλες ημέρες. στους οποίους παραλίγο θα ανήκε. Γέλασε καλοκάγαθα εκείνος: . Στον Μπελή έχει ιδιαί­ τερη αδυναμία. σ τ “ άρματα. Όμως κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά ποιος πρόδωσε ποιον. Παπούας. για την προετοιμα­ σία του συγκεκριμένου σαμποτάζ.000 αντάρτες και περίπου 300 εφεδρικούς της Ρούμελης υπό την ηγεσία του εξαίρετου συνταγμα­ τάρχη του Ιππικού I. που αμέσως μετά θα αναλάβει υπηρεσία στον μόνιμο ΕΛΑΣ. Κατσίμπας κ. Βερμαίος. Κρόνο. θα του αποκαλύψει πόσο κοντά του πέρασε ο θάνατος τις πρώτες ημέ­ ρες της γνωριμίας τους. Σπάρτακο κ.. Χουαρέζ. Στην περιοχή φτάνει και ο αρχηγός της ΒΣΑ Μάγερς με ορισμένους Βρετανούς επιτελείς του για ένα σχεδιαζόμενο από κοινού με τον ΕΛΑΣ σαμποτάζ στη γέφυρα του Ασωπού· εκεί και ο Μπελής με τον Μπεγνή από τον Δομοκό. Γ. Αστραπόγιαννο. για να τον «κουρντίσει». Τηλέμαχος. που θα εξαπλωθεί σε λίγο σε όλη την Ελλάδα: Στ' άρματα . Η διαταγή της Αθήνας για αντάρτικη σύμπτυξη στον Όλυμπο συ­ γκέντρωσε εκεί περισσότερους από 1. Λοκρός. λίγο πριν πεθάνει. εμπρός στον αγώνα . Οι άνδρες του Ορέστη τραγουδάνε ένα τραγούδι άγνωστο ακόμη στους υπόλοιπους. Τον παίρνει κοντά του σε κάθε ευκαιρία και τον π ει­ ράζει διαρκώς για να ακούει τις θυμόσοφες και γουστόζικες απαντή­ σεις του. στα χέρια του Τζαβέλα και του Αχιλλέα. Νικηφόρος. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 253 να διχαστεί κανονικά από ανταρτοδικείο· ούτε κανείς διανοείται να το επιχειρήσει.

οι άλλοι ζήτημα είναι αν είχαν ξαναδεί θάλασσα στη ζωή τους πριν από το αντάρτικο. την Ντρέμισσα. μ' είχατε για χάλασμα. έστριψε τις καμαρωτές μουστάκες του ο Μπελής. σέρνοντας και μια δεύτερη. Στα μέσα Απριλίου είχε αποπειραθεί να κουρσέψει ένα γερμανικό πλοίο και τραυματίστηκε βαριά. δάνεισε την . Έλεγα. υπερβάλλοντας εαυτόν. Μη γνωρίζοντας ούτε πώς πιάνουν τα κουπιά. 0 τραυματισμένος Καραλίβανος υποβλήθηκε σε δύο εγχειρήσεις και νοσηλεύτηκε επί τρεις μήνες στο χωριό της γυναίκας του. που τον τράβηξε προς τα έξω και. πή­ δησε πάλι πίσω στη βάρκα φωνάζοντας: . Ένας άλλος αντάρτης της ομάδας. για να φορτοοσουν τα λάφυρα. 0 άτυ­ χος αντάρτης περίμενε από στιγμή σε στιγμή το μοιραίο με τη μορφή γερμανικής σφαίρας. Όμως το ρεύμα της θάλασσας κάποια στιγμή άλλαξε απότομα και τον έβγαλε αναπάντε­ χα στην ακτή. . Δε σου πήγαιν’ η καρδιά για μένα. αυτός θα γίνει καλός. γ ι’ αυτό ταιριάξαμε απ' την πρώτη ώρα. άδεια.Ναι. .Εμ. . Ώσπου να ξαναμπεί το ίδιο ατρόμητος στη μάχη.Αλλά εσύ. Η πειρατεία ματαιώνεται και. τους μυαλοκομμένους.Πιάστε με. οορέ Νάκο. 0 πληγωμένος καπετάνιος. πλησίασαν το γερμανικό πλοίο χωρίς να γίνουν αντιληπτοί. ξεκί­ νησαν για το ρεσάλτο.Αλήθεια. Αυτός και άλλοι τέσσερις αντάρτες. με βάρεσαν τα σκυλιά. αφέθηκε στο ρεύμα. άρ­ χισε να περιστρέφει τη βάρκα γύροο από το γερμανικό πλοίο. βρέθηκε μόνος του στη δεύτερη βάρκα.Δε μου πήγαινε. οι σφαίρες των Γερμανών σκότωσαν τον αντάρτη Παρνασ­ σό. αρχηγέ. εκ των οποίων ένας μόνο ήξερε να χειριστεί τα κουπιά. Το ’δα και γω πως εσύ καταλάβαινες πιο πολύ α π ’ τους άλλους. πίσω τους. Το νευρικό του σύστημα είχε καταρρεύσει. εεε. . καθώς η βάρκα απομακρυνόταν από το καράβι. Όσοι έτρεξαν κοντά του τον άκουσαν έκπληκτοι να λέ­ ει πως είναι ίλαρχος και δεν σηκώνει πολλές κουβέντες. αλλά μια γερμανική σφαίρα από τις εκρηγνυόμενες τον βρή­ κε στα νεφρά. Πάντως ο ζαλισμένος Καραλίβανος μετά από κοπιώδεις προσπάθειες κατόρθωσε να σκαρφαλώσει στο κατά­ στρωμα. Το πλοίο είχε αγκυροβο­ λήσει στα ανοιχτά του Αγίου Κωνσταντίνου και ο Φτεροδήμος το θε­ ώρησε ενδιαφέρουσα λεία.. ο Καρανίκας. ανήμπορος να αντιδράσει. αδέρφια. Ένας καπετάνιος μόνο απουσιάζει από τη μεγάλη σύναξη· ο Δήμος Καραλίβανος. παίζοντας με τον ψυχισμό του. μέσα στην ανα­ ταραχή που δημιουργήθηκε.254 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ . Μπήκαν σε μια βάρκα και. Η εικόνα φουστανελάδων κουρσάρων με έντονα συμπτώματα ναυ­ τίας δεν είναι συνηθισμένη.

0 λοχαγός έκθαμβος ξεπέζεψε να δει από κοντά τον γέροντα και φεύγοντας λέει στον συγκινημένο Ορέστη: . πολεμώντας τους Γερ­ μανούς στην αλησμόνητη μάχη της Πύλης. δεν έχεις άλλον. ο Άρης και οι άλ­ . Τον αντάρτη Παρνασσό. Τον Αριστείδη. στο σχολείο του Μαυρολιθαριού. που σκοτώθηκε στην Κάζα και την άλλη ημέρα έφτασε ο μικρός αδερφός του να πάρει τα όπλα και το όνομα του σκοτωμένου.Γιατί εσύ. κουτσό και ανήμπορο. Αγκάθι (1) Στις 20 Απριλίου εμφανίζεται επιτέλους επίσημα στην Γκιώνα ο επί μακρόν αναμενόμενος συνταγματάρχης Δημήτριος Ψ αρρός της ΕΚΚΑ. ένα παιδί 17 χρονών. τον έθαψαν αφού πρώ τα κατέφθασε ο μικρότερος αδερφός του. φίλησε τον σκοτωμένο και φόρεσε τα άρματά του: . να ακολουθεί με δυσκολία το κοπάδι του.ΑΡΗΣ. Στο ένοπλο σώμα του δίνει την ονομασία του θρυλικού το π ι­ κού 5/42 Συντάγματος Ευζώνων. τον ρωτάει ο Ορέστης.Εγώ θα είμαι τώρα ο Παρνασσός. 0 Φ. καθησύχασε τον νεκρό. Δε στέκει να πάρει άλλος το τουφέκι του. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 255 μπλε φουστανέλα του σε έναν άλλον αντάρτη. Σε λίγο και ο γερο-Σταμάτης θα σκοτωθεί. τον Φλόγα. γνησίως ελληνικές. απάντησε με φυσικότητα ο γέρος. που σκοτώθη­ κε στην πειρατεία.. πού βρισκόμαστε. ξέρεις. . Αίγο πιο πέρα. που σκοτώθηκε στη Ρ α­ φή να και τον αντικατέστησε ο δεκαεξάχρονος αδερφός του (Σιδέρης Καμπόλης) ως νέος Μπαράκος. τέτοια ώρα στα πρόβατα.Μωρέ. 0 αδερφός του έπρεπε να πάει. Οι Άγγλοι με γενναίες ρίψεις τον εφο­ διάζουν και αρχίζει η κατάταξη ανταρτών στην ελεύθερη περιοχή της Ρούμελης χωρίς να τον ενοχλεί κανείς· όπως στα κέντρα παρουσιάσεως του τακτικού στρατού. Η έκπληξη όμως παραμονεύει. 0 μικρός είπε να κρατήσει το τουφέκι του ώσπου να γίνει καλά. Στη Σπάρτη ή στο Σούλι. μπαρμπα-Σταμάτη. Μια νύχτα οι έφιπποι Ορέστης και Βερμαίος συναντούν τον γέρο τσοπάνο Γιώργο Σταμάτη από την Πύλη.0 μεγάλος τραυματίστηκε. . Τέτοιες πράξεις μεγαλείου και φιλοπατρίας. που και α υ ­ τός την έβαψε με το αίμα του. Γρηγοριάδης αναφέρει τον αντάρτη Μπαράκο (Γεώργιο Καμπόλη). έγι­ ναν πολλές στην περίοδο της Αντίστασης.

. » .2 Το ίδιο τον ρωτάει ξανά και ξανά και ο Άρης* μψζως η διαταγή ήταν «δυνητική». στη Χίο.Δηλαδή θα τον διαλύσουμε. για να μη δημιουργηθούν εις βάρος μου παρεξηγήσεις. ναι! »Επηρεασμένος από την καθοδήγηση του Τζήμα.] Είναι ο Ψαρρός. Αντίστασις.] 0 Γέρος ήρθε με τον Πολύδωρο Δανιηλίδη και τον Ευθυμιάδη. . όλα πάνε καλά. 2. ρωτάει ο αρχηγός τον Βερμαίο. [. Η απάντησις όμως ήταν κατηγορηματική: “Διάλυσις” ». . Απογευματινή . που αποφάσισε κι αυτός να κάνει αντάρτικο.Αν δεν τα μαζέψει να φύγει από τη Ρούμελη.Το πράγμα είναι φανερό. Φώτη.. Ο Άρης τον ακούει για λίγο σκεπτικός· ξαφνικά ση­ κώνεται και καλεί τον Ορέστη και τον λοχαγό Βερμαίο να μιλήσουν ιδιαιτέρους. Γερμανοί.256 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ ΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ λοι καπετάνιοι υποδέχονται την ώρα του φαγητού τον νεοαφιχθέντα Ορέστη· εκείνος κάθεται κοντά στον αρχηγό και τον ενημερώνει για μια συνάντηση που είχε με τον Γέρο (κομματικό ψευδώνυμο του Σιάντου) στην Αθήνα. / Φ.1. κατά τον Παρνασσό. όταν το πουν οι Άγγλοι. τον ερεθίζει περισσότερο. μην επιτρέποντας καν την είσοδο στα ελασίτικα τμήματα. όπου δεν έχουμε στεριώσει εμείς.Ενώ. την εντελώς αντί­ θετη μ ’ αυτά που άκουγα τώρα από τον ίδιο τον Γραμματέα του Κόμ­ ματος. Είναι η πρώτη διατα­ γή στρατιωτικής δράσης από τους πολιτικούς που τον βρίσκει απολύτως σύμφωνο· το ίδιο εφαρμόζει και ο ΕΔΕΣ στην περιοχή του. Κατάλαβες. να πάει στη Σάμο..1958.. Ότι το 5/42 εί­ ναι συγκροτημένο από τους Άγγλους. Μούντριχας (Ορέστης). 25. 0 Ορέστης επαναλαμβάνει κατά λέξη τη συνομιλία του με τον Γραμματέα του Κόμματος: «Πήρα εντολή να ξανακατεβώ στην Αθήνα για να πάρω ειδικές εντολές από το Κόμμα. Τώρα! Και μάλιστα π ί­ σω από τις πλάτες τις δικές μας για να μας χτυπήσει μαζί με τον Ζέρ­ βα. αν θέλει να κάνει ομάδες και συντάγματα.. Γρηγοριάδης (Βερμοάος). [. όπως σου είπα. ξαναρώτησα για τη “διάλυση” δυο και τρεις φορές. ένα αγκάθι φύτρωσε τώρα τελευταία εκεί που θα πας. μα ο Ορέστης αποκλείει κάθε πιθανότητα παρανόησης. » . Όχι στα δικά μας τα με­ τόπισθεν. »Κατάλαβα πως κάτι σοβαρό είχε να μου πει.Τι λες. . απαντάει ο λοχαγός. » . 0 Άρης καταλαμβάνεται από υπερδιέγερση. Αντρ. αντί να τον κάνει διστακτικό. Κατοχή. Αυτό δε γίνεται όμως! Θα του πείτε πως .

. συνιστά ψυχραιμία: . Νάκο. Σαν κακό όνειρο είναι για τον αγουροξυπνημένο Ψαρρό το τελεσί­ γραφο παράδοσης ή προσχώρησης στον ΕΛΑΣ. τον καθησυχάζει να έχει κοντά του και στη διάθεσή του τους αρχηγούς των ελασίτικων τμημάτων.Μην έχετε τα μούτρα κάτω εκεί που πάμε τώρα. αρχίζει αθόρυβα τη διείσδυση και τον αφοπλισμό των ανδρών του 5/42. χωρίς τα τμήματά τους.Κι εσύ. που βιάζονται για δράση. 0 Ψαρρός. Αντιθέτως. Η απουσία του αθόρυβου Διαμαντή δεν γ ί­ νεται αντιληπτή από κανέναν. π έτα και κάνα χωρατό α π ’ τα δικά σου. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ Στους θερμόαιμους.Πες «τα σέβη μου» και τέτοια που λέτε εσείς. ο Άρης νουθετεί τους επικεφαλής: . Το ίδιο άβολα α ι­ σθάνεται δίπλα στον λοχαγό και ο Νικηφόρος. με την εντολή: . Όντως η βραδιά θα εξελιχθεί πολύ ευχάριστα για όλους. Σε λίγο τα συνθηματικά έχουν φτάσει στον Διαμαντή. Τα επόμενα κιόλα λεπτά καταστρώνει ένα διαολικό σχέδιο αφ ο­ πλισμού χρησιμοποιώντας για δόλωμα τον εαυτό του και τους κ α π ε­ τάνιους του.Σιγά! Το ξέρο:> ότι εύκολα τους τρώμε. που σταθμεύει με το επιτελείο του στη Στρώμη. αφού οι ελασίτες καπετάνιοι θα διανυκτερεύσουν στο σχολείο του χωριού. Μόνο ανησυχία δεν μπορεί να προκαλέσει στον Ψαρρό αυτή η επίσκεψη. Στον στρατιωτικό Βερμαίο συστήνει χλευαστικά: . ως εκπρόσωπο του λαϊ­ κού στοιχείου. . στον αξιωματικό Ψαρρό στέλνει τους αξιω μα­ τικούς Βερμαίο και Νικηφόρο συν τον Μπελή. για την αποφυγή τυχόν επεισοδίων. Το ζήτημα είναι να μην ανοίξει μύτη! Το καταλάβατε... Ταυτόχρονα στο σχολείο ο Άρης ξάγρυπνος ετοιμάζει με προσοχή την επιτροπή που θα επισκεφθεί αμέσως μετά τον συνταγματάρχη στο σπίτι που φιλοξε­ νείται.Να μιλήσει ο Φώτης. ειδοποιείται πως το απόγευμα θα τον επισκεφθούν ο Άρης και οι κα­ πετάνιοι του* εννοείται μόνοι. 0 ίδιος δεν χαμπαριάζει από τίποτα. Και στον Μπελή: . ο ανυποψίαστος Ψαρρός δεν έχει αντίρρηση να τους δώσει τα συνθηματικά. στο σπίτι του απόστρατου ταγματάρχη Χρήστου Παπανικολάου. Έτσι. που καιροφυλακτεί με τους άνδρες του έξω από τη Στρώμη. Ό πω ς επιβάλλεται. που του μεταφέρει εμφανώς μουδιασμένος για το εγχείρημα ο Βερμαίος. κοροΐδευε μετά ο Μπελής για τον Ψαρρό και τους δυο αξιωματικούς του ΕΛΑΣ. Πριν ξημερώσει. Ξεκινώντας.0 ένας πιο κίτρινος α π ’ τον άλλο.Α ΡΗ Σ.

0 συνταγματάρχης δεν είναι αντάρτης. που. Εκεί γνώρισε τον Άρη και είχαν μια πολύωρη φιλική συζήτηση. (Clausewitz) Ο Ψαρρός δεν δείχνει καν να αντιλαμβάνεται τους ποικίλους κρα­ δασμούς που έχει προκαλέσει από την Αθήνα έως την Ήπειρο η π α ­ ρουσία του στην Γκιώνα. «ξεκίνησα χωρίς να κρατοο ούτε έναν σουγιά» και δεν εμπιστεύεται ούτε τον αέρα γύρω του. Τι ανακα­ τώνεστε σ' αυτές τις δουλειές. εξομολογήθηκε στον Ζούλα και τον Βερμαίο ότι αποκόμισε «τας καλυτέρας των εντυπώσεων για τον κύριο Βελουχιώτη». πως κουβεντιάζουν οι αξιωματικοί. σκόπευε να κάνει στην περιοχή «μερικήν κανονικήν επιστράτευσιν με κανονικήν κατάταξιν εφέδρων». Μαζί του μπορεί να επιτύχει κανείς μεγάλα πράγμ α­ τα!». μωρέ. Το Βουνό είναι μια άλλη βαθμίδα δράσης με πολύ υψηλότερες απαιτήσεις· και «τίποτα δεν είναι συνηθέστερο από έναν άνδρα που χάνει τα μέσα της δράσης του από τη στιγμή που καταλαμβάνει μιαν ανώτερη θέση. μα ο Μπελής τούς κατσαδιάζει: . . ο Μπελής απαντάει ξερά: . στην οποία έχουν πάψει να ανταποκρίνονται οι απόψεις του».0 αγώνας σου. κύριε συνταγματάρχη.258 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Στο αγωνιώδες «γιατί» του Ψαρρού. Α γκάθι (2) Ο Ψαρρός είναι έντιμος και αποδεδειγμένης γενναιότητας αξιωμα­ τικός.Δε βλέπετε. Σε αντίθεση με τον Ζέρβα. που δεν μπορεί να καταλάβει τι συμβαίνει ούτε τι άλλαξε στις ελάχιστες ώρες που μεσολάβησαν. (Τριανταφυλλίδης) Φεύγοντας. όπως γράφει. μα πολύ αθώος για το αντάρτικο.. γεννη­ μένος αρχηγός. από την οποία συμπέρανε ότι ο αρχηγός «είναι στρατιωτική ιδιοφυία. Άι καθίστε κει χάμω! Και κάθονται.. Πριν από λίγες ημέρες είχε δεχτεί ευχαρί­ στως την επίσκεψη «φιλοφρόνησης» του ταγματάρχη Ζούλα και την ανταπέδωσε επισκεπτόμενος το ελασίτικο αρχηγείο στην Κολοκυθιά. Τώρα η θέση του είναι τραγική. δε βοηθάει την πατρίδα!. ο Ψαρρός ταυτίζει εξαρχής την ύπαρξή του με τους Άγγλους και συμπεριφέρεται λες και πρόκειται να συγκροτήσει μονάδα του τακτι­ κού στρατού· μάλιστα. για να δουν τι συμβαίνει. Κάποιοι αντάρτες του Ψαρρού επιχειρούν να ανέβουν στο χαγιάτι του σπιτιού. υπονοώντας την αγγλική εξάρτηση του 5/42.

Και κατ' εντολήν της Κεντρικής μας Επιτροπής δεν επιτρέπεται η συγκρότηση άλλων ομά­ δων στις περιοχές μας. 0 Ψαρρός επιλέγει το δεύτερό και ο αφοπλισμός του 5/42 θα ολο­ κληρωθεί χωρίς απρόοπτα. Έξω από το σπίτι έχουν πάρει ήδη θέσεις οι μαυροσκούφηδες.Βεβαίως.Αν προσχωρήσετε στον ΕΛΑΣ. πολεμοχαρής υπολοχαγός Γιώργος Γεωργιάδης και ο λοχαγός Δημήτριος Τσιτσιπής. Έχουν συγκεντρωθεί και πολλοί κάτοικοι του χωριού. όπου τιμήθηκε με Μετάλλιον Εξαίρετων Πράξεων και Πολεμικό Σταυρό. επέτυχε “να πιάσει στον ύπνο’5 κατά κυριολεξίαν τον Ψαρρό». απαντάει ο λοχαγός. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 259 0 Άρης «με δολιότητα λήσταρχου παλαιοίν εποχών. σας ανήκει η θέσις του στρατιωτι­ κού διοικητού όλων των δυνάμεων της Στερεάς και εγώ θα τεθώ υπό τας διαταγάς σας.ΑΡΗΣ. περιμένοντας βρετανικές ρίψεις. 0 συνταγματάρχης ωστόσο εί­ ναι μετριοπαθής άνθρωπος και καθόλου των άκρων και αναζητά συμ­ βιβαστική λύση· προτείνει να προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ με τη μονάδα του ως έχει. Στον ΕΛΑΣ ο λοχαγός πήρε το ψευδώνυμο Αναγνωσταράς· ο αδερφός του μόνιμος ανθυπολοχαγός Σωτήρης Τσιτσιπής διαπρέπει ήδη στον ΕΛΑΣ ως Λοκρός. Ή προσχωρείτε ή διαλύεστε. Εντολές εκτελώ.Μπορώ να τον δω. και ένας σύνδεσμος φεύγει να ει­ δοποιήσει τον αρχηγό στο σχολείο. που παρακο­ λουθούν κατηφείς και προβληματισμένοι. (Ο Σωτήρης Τσιτσιπής υπήρξε σπουδαία φυσιογνωμία του Αντάρτι­ κου. 0 Ψαρρός ζητάει να μιλήσει με τον Άρη: . Εκείνος έρχεται χωρίς να βιάζεται. Στα δίσεκτα χρόνια του Εμφυλίου η γριά μάνα των αδελφών Τσι- . Δούρειος Ίππος) Για έναν στρατιωτικό η αμαχητί παράδοση των ανδρών του είναι αδιανόητη· ύψιστο θέμα τιμής. (Πυρομάγλου. 0 Άρης λέει στον Ψαρρό ακριβώς τα ίδια: . που είχε επισκεφθεί τον Φεβρουάριο τον Νικηφόρο στον Παρνασσό. Μόνο οι αξιωματικοί ενός τμήματος που βρέθηκε εκτός του ελασίτικου κλοιού. Αρκετοί αντάρτες και αξιωματικοί του 5/42 δηλώνουν προσχώρη­ ση στον ΕΛΑΣ. 0 Βερμαίος το αποκλείει δασκαλεμένος από τον αρχηγό του: .Δεν έχω τίποτα μαζί σου. καθώς και φοβερός πολεμιστής στο Ελληνοϊταλικό Μέτωπο. δεν είναι τόσο διαλλακτικοί όσο ο διοικητής τους· αρνούνται να παραδο^σουν τα όπλα τους και καταδιο^κόμενοι χάνονται προς την Γκιώνα. Κάποιων τα παιδιά ανήκουν στον ΕΛΑΣ και κάποιων άλλων στο 5/42. Μεταξύ τους ο ιδιόρρυθμος. .

αν καταλήξετε να συνεννοηθείτε με το ΕΑΜ. Εγώ είμαι πλέον ελεύθερος κα^ ασφαλής. που βρίσκεται στη Χωμίριανη. Πιο κάτω καθορίζει σαφέστατα την περαιτέρω αρνητική στάση του: «Εγώ προσωπικώς. (Πετιμεζάς) Το 5/42 Σύνταγμα διαλύθηκε αναίμακτα. θα ματώσει τα χέρια του ΕΛΑΣ. Το παλιό σχέδιο εγκλωβισμού του ΕΛΑΣ με Ζέρβα.260 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τσιπή είναι κρατούμενη στις φυλακές Λαμίας για την πολεμική δρά­ ση το3ν γιων της. τις οποίες δεν είχε σκοπό να τηρήσει: «Η αόριστος υπόσχεσή μου να προσχωρήσω στο ΕΑΜ μας απήλλαξε από πολλούς κινδύνους μέχρις επεμβάσεω ς των Άγγλων. αφού συνομίλη­ σα με τους Άγγλους». Σε λίγες ώρες καταφθάνει στη Στρούμη κάθιδρος και πνέουν μένεα εναντίον του αρχηγού ο Μάγερς περιστοιχισμένος από αξιωματικούς του. Ή δη πρόκειται ν ’ αρχίσει η δίωξις των ανταρτών. Αλλά ο συνταγματάρχης πρέπει να έδωσε κάποιες υποσχέσεις συ­ νεργασίας στον ΕΛΑΣ. μα οι ακραίοι της άλλης όχθης δεν ικανοποιήθηκαν* κόψανε το κεφάλι του πολεμιστή και το μετέτρεψαν σε μπάλα οι παρακρατικές ύαινες.Άντε που ’στε σεις ικανοί να πιάσετε το Σωτήρο μου. θα αρνηθώ». ένα χωριό σε μικρή σχετικά απόσταση. στο πατρικό του τελευταίου. για να ξεριζωθεί οριστικά. Η πλούσια λεία σε όπλα. Ο Λοκρός συνελήφθη αργότερα από τον στρατό και εκτελέστηκε. τα ξεδιαλέγει και τα εξετάζει προσεκτικά· με­ τά γυρνάει περιφρονητικά στους χωροφύλακες: . υλικά και τρόφιμα μεταφ έρεται από τη Στρώμη στο Μαυρολιθάρι. Ο Ψαρρός αναχώρησε με τον υποδιοικητή του αντισυνταγματάρχη Κώστα Λαγγουράνη για την Ταράτσα της Γκιώνας. Μια ημέρα ακούγεται στη φυλακή πω ς σκοτώσανε τον Λοκρό. Η μάνα πάει κοντά.) Όλοι οι συλληφθέντες άνδρες του 5/42 αφήνονται ελεύθεροι την ίδια ημέρα αφού παραδώσουν τον οπλισμό τους. πολεμοφόδια. Όμως το «αγκάθι Ψαρρός». Σαράφη και . όπως φαίνεται από επιστολή του στην Αθήνα. Τουρισμός Ο Άγγλος σύνδεσμος του 5/42 Τζεφ παρακολούθησε αμέτοχος και απαθής τα διαδραματιζόμενα· το μόνο που έκανε ήταν να ενημερώσει με τον ασύρματό του τον Μάγερς. και οι χωροφύλακες κουβαλάνε και αδειάζουν μπροστά στους φυλακισμένους ένα τσουβάλι γεμάτο κομμένα κεφάλια ανταρ­ τών.

Η στάση του παρερμηνεύεται από τον Άγγλο.Αυτή η ενέργεια είναι αντισυμμαχική. Γιατί δεν έρχεστε τώρα να τους διώξετε. Η αρνητική απάντηση του Κάιρου περιέχει ένα πειστικότατο επιχείρημα που τον επαναφέρει στην πραγματικότητα: «Μόνον οι ομάδες του ΕΛΑΣ θα προβάλουν αντίσταση στον Άξονα». Ειδοποιείται ο Άρης. αλλά η πρότασή του για την ορι­ στική διακοπή κάθε σχέσης με την «άτιμη αυτή οργάνωση» απορρί­ πτεται. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 261 Ψαρρό καταστρέφεται καθώς τα αγγλικά χαρτιά καίγονται το ένα με­ τά το άλλο. θα έρθουν τόσες βρετανικές δυνά­ μεις που δεν το φαντάζεστε! Ο Άρης αρπάζεται από την γκάφ α του: . Μου ζήτησες να σου γκρεμίσω κάνα γεφύρι και δεν το ?κανα.Τι σε νοιάζει τι κάνουμε εμείς μεταξύ μας. Το σύνταγμα Ψαρρού συγκροτήθηκε κ α τ5 εντολήν του ΣΜΑ.Κι αφού θα φύγουν οι Γερμανοί.Μπα. οπισθοχωρεί ο Μάγερς. σε ανοιχτή απειλή: . ο αρχηγός καθισμένος στρίβει ήρεμα ένα τσι­ γάρο. ρε! 0 διερμηνέας δεν προλαβαίνει πια αυτόν: . Μην ανακατεύεσαι στα δικά μας..ΑΡΗΣ. έφτασε κιόλας. τώρα δεν διαθέτω καμιά δύναμη επιβολής. Επικοινωνεί αμέσως με το ΣΜΑ. Άλλωστε η παρουσία του Μάγερς με το επιτελείο του στην περιοχή . . που κάνει το λά­ θος να ορθωθεί αποπάνω του κουνώντας απειλητικά το δάχτυλό του.Να ξέρετε. 0 Άρης δεν εντυπωσιάζεται. (Φλάισερ) Είναι πασιφανές ότι για τις πολεμικές ανάγκες ο ΕΔΕΣ δεν υπολογί­ ζεται σοβαρά· διατηρείται και ενισχύεται μόνο για πολιτικούς λόγους. Ο Άγγλος μπερδεύεται και περνάει. λέει ατάραχος. 0 αρχηγός πετάγεται συνθλίβοντας το τσιγάρο στη χούφτα του: . αλλά. του επιτίθεται ο αρχηγός. γιατί θα ’ρθετε εσείς. . Για του­ ρισμό. Έτσι μ ’ άρεσε και τους διάλυσα. Η συνάντηση των δύο ανδροον είναι επεισοδιακή.Κι εμείς δεν είμαστε σύμμαχοι. 0 Μάγερς φοράει το διακριτικό μπλε-κόκκινο δίκοχο του ταξιάρ­ χου μετά την πρόσφατη προαγωγή του· και ένας Άγγλος ταξίαρχος στα ελληνικά βουνά δεν είναι αμελητέα υπόθεση. Ο Μάγερς δεν περιορίζεται σε απειλές. . για πρώτη φορά. Καθώς ο Μάγερς μιλάει σαν πολυβόλο και ο διερμηνέας του αγω ­ νίζεται να τον προλάβει.Τι φωνάζεις. όταν φύγουν οι Γερμανοί και οι Ιταλοί. Γιατί δε μας δίνετε όπλα να τους πολεμήσουμε εμείς.

Ο διαβολεμένος ηγέτης του ΕΛΑΣ έχει κατά νου να τον δουν πρώ τα οι κάτοικοι της περιοχής περιοδεύοντα σε σύμπνοια με τους Άγγλους την επαύριον της διάλυσης του 5/42 και να συμπεράνουν ότι οι Σύμμαχοι δεν υπολόγιζαν τον συ­ νταγματάρχη* μετά θα το ξεκόψει επιτόπου του «Εβραίου». με μεγάλη μύτη και μακριά ίσια γενειάδα. σε σχέση με αυτήν που παρέχει στον ΕΔΕΣ και στο 5/42. Είναι μάλλον απίθανο να γνωρίζει ότι ο Μάγερς είναι όντως εβραϊκής κα­ ταγωγής. . και με τη μεθοδικότητα που τους χαρακτηρίζει έχουν λάβει όλα τα απαιτούμενα μέτρα ασφαλείας: οχυρώσεις.262 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ οφείλεται σε εντολή του ΣΜΑ. Ο Άρης τα στυλώνει. Οι συνθήκες όμως έχουν αλλάξει. σαν φιγούρα της Βίβλου. «Εβραίο» αποκαλεί τον Μάγερς τόσο για την εμφάνισή του -μακρύ οστεώδες πρόσο^πο. Ο ταξίαρχος Μάγερς έχει φιλοδοξίες για έναν νέο «Γοργοπόταμο». Αλλά είναι και τυχερός. . Όμως οι πρώτες αναγνωρίσεις του στό­ χου από τους στρατιωτικούς Βερμαίο και Αίαντα (Αλέκο Ραχούτη) εί­ ναι αποθαρρυντικές. 0 αρχηγός δεν έχει αρχικά αντίρρηση· άλλωστε για α υ­ τόν τον σκοπό έχει καλέσει τους Μπελή και Μπεγνή. ναρκοπέδια.όσο και για την εξαιρετικά φειδωλή βοήθεια στον ΕΑΑΣ. Ούτε δέκα άντρες δε χαλαλίζω για τα σχέδια του ΣΜΑ και τις φ ι­ λοδοξίες του Εβραίου. Αμέσως μετά τη σκόπιμα φασαριόζικη και επιδεικτική διέλευσή τους από τα γύρω χωριά. που έχει ζητήσει την ανατίναξη της γέ­ φυρας του Ασωπού για την εκ νέου διακοπή της σιδηροδρομικής γραμ­ μής. Η ανάγκη του Μάγερς για την ανατίναξη της γέφυρας είναι τόσο πιεστική <ύστε αναγκάζεται να σταματήσει τις απειλές για το θέμα του Ψαρρού και προσπαθεί να εκμαιεύσει υποσχέσεις συνεργασίας από τον Άρη. Ωστόσο στον ταξίαρχο ο Άρης δεν φανερώνει τις αντιρρήσεις του· δέχεται να συμμετάσχει σε μια νέα αναγνώριση με τον ίδιο και τους επιτελείς του για άλλους λόγους. συρματοπλέγματα. π ο ­ λυβολεία. στων οποίων την περιοχή βρίσκεται η γέφυρα.και οι αναμενόμενες απώλειες είναι επίσης μεγάλες. Πρέπει να διατεθεί μεγάλη αντάρτικη δύναμη. προβολείς και κινητές περιπόλους σε μεγάλη ακτίνα από τον στόχο για να αποτρέψουν την περίπτωση αιφνιδιασμού. λέει στους ελασίτες στρατιωτικούς. Τη φρούρηση των γεφυρών την έχουν τώρα οι Γερμανοί. πάνω από 1. ένα απροσδόκητο νέο θα αναβάλει την ανα­ γνώριση του στόχου γλιτώνοντας τον αρχηγό από τον μπελά: Ο ΕΛΑΣ απόκτησε Γενικό Στρατηγείο.000 άνδρες.

κυριολεκτικά ξένο σώμα. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 263 Μίσος Στις συνεχείς εαμικές συσκέψεις Απριλίου και Μαΐου στην Αθήνα κρίθηκε αναγκαία η ίδρυση Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ. όπου δεν έχει πολλές συμπάθειες. Αλλά ο Τζήμας.. όπως ο στρατηγός Εμμανουήλ Μάντακας. οι δύο Γραμματείς κάμπτονται· «αναγκάστηκαν να δεχτούν τη δημιουργημένη π ια κατάσταση. (Πατατζής) . [. που θα υπαχθούν απευθείας στην ΚΕ του ΕΛΑΣ. Υπό την ευ­ θύνη του ΓΣ θα τεθούν όλα τα τοπικά αρχηγεία και τα διάσπαρτα στη χώρα ένοπλα τμήματα πλην των τμημάτων της Πελοποννήσου. τον οποίο προτείνει ο Τζήμας. το σύνολο σχεδόν της ηγεσίας εξακολουθεί να τον θεωρεί παρείσακτο και ανεπιθύμητο. οφείλεται στη δυσχέρεια εκείνων που είχε επιλέξει το Κόμμα να ανταποκριθούν τη δεδομένη στιγμή. Ε π α νά ­ σταση) Αφού εκφράζεται έτσι και αυτός που θα συνεργαστεί άμεσα μαζί του. (Χατζής. χάνουμε το αντάρτικο! Στην πρότασή του έχει τη συμπαράσταση του Σαράφη. Η καθοδήγηση του ΚΚΕ δεν συμφωνούσε με τίπ ο τα στον Άρη.Χωρίς τον Άρη. Έκπληκτοι. 0 Σαράφης προοριζό­ ταν αρχικά για στρατιωτικός διοικητής Θεσσαλίας ή το πολύ επιτελάρ­ χης του στρατηγείου. τόσο φούντωνε το κομματικό μίσος. Και. Για πρώτη φορά είναι απόλυτος ενώπιον του ηγετικού διδύμου: .] Ο πόλεμος όμως εναντίον του δεν σταμάτησε ποτέ». αλλά και για να παραμείνει μακριά από το ΠΓ του ΚΚΕ. Αν και τον αποκατέστησαν κομματικά. έχει πλήρη επίγνωση πω ς Άρης και αντάρ­ τικο πάνε μαζί. Αν κατέλαβε τη θέση του στρατιωτικού.Α ΡΗ Σ. όσο μεγάλωνε η λα ­ τρεία χωρικών και ανταρτών για τον αρχηγό και η φήμη του α π λ ω ­ νόταν σε όλη την Ελλάδα. Η μεγάλη ανατροπή έγινε με τον καπετάνιο. Ε π ι­ σημαίνει το σπάνιο στρατιωτικό και πολιτικό του αισθητήριο και τους μιλάει για έναν π ρ α γ μ α τικ ά λαογέννητο αρχηγό. που θα αναλάβει τη διοίκηση και τον συντονισμό του αντάρτικου.. με την εμπειρία που έζησε στο Βουνό και ιδίως μετά τη Σ υ ­ νέλευση της Κολοκυθιάς. Σιάντος και Ιωαννίδης ακούνε τον συνταγματάρχη να τους μιλάει για τον Άρη με απεριόριστη εκτίμηση και θαυμασμό. Εξηγεί στους ανίδεους Σιάντο και Ιωαννίδη πω ς π α ­ ραμερισμός του Άρη σημαίνει αυτομάτους απώ λεια κάθε ελέγχου του ένοπλου αγώνα· δεν δίνει καμία πιθανότητα να δεχτούν οι αντάρτες άλλον για αρχηγό τους. Από τα τρία πρόσωπα που τελικά επιλέγονται για το ΓΣ μόνο ο Τζή­ μας είναι κομματικά ανεκτός στη θέση του πολιτικού λόγω της γνώσης που απόκτησε στο Βουνό.

της διά λακτίσματος προς τα άνω απαλλαγής. 0 ταξίαρχος. τρέμει κυριολεκτικά τον Άρη. Το βράδυ της 18ης Μαΐου στο καφενείο του χωριού Καστέλλι ο Άρης και ο Μάγερς πίνουν τσίπουρο με στραγάλια ώσπου να νυχτώ­ σει καλά για την προγραμματισμένη αναγνώριση. .Μα θα ρίξουν μεγάλες δυνάμεις! . θα π ε ­ ριπλέξει και άλλο τα πράγματα. έχει συνεννοηθεί με το Κάιρο πως. που ψάχνουν τρόπο να την κλείσουν. θα υποχωρήσουμε δυτικά. ανάμεσα σε έναν δημοφιλή στρατιωτικό και τον εκπρόσωπο του Κόμματος. .Και θα κρατήσετε. 0 Άρης δεν δείχνει την παραμικρή συγκίνηση για την προαγωγή του. ότι ο ΕΛΑΣ απόκτησε Γενικό Στρατηγείο με καπετάνιο τον Άρη. όπως ο Γούντχαουζ και οι άλλοι Βρε­ τανοί. οπότε θα είναι πιο εύκολο να παραμεριστεί. Αυτός ο γενειοφόρος δεί­ χνει μεγάλη αυτοπεποίθηση· χαράζει με ένα κλαδάκι στο χώμα τα σχέ­ διά του και ο Μάγερς συνεχώς απορεί: . αν στα τηλεγραφήματά του δεν υπάρχει μια συγκεκριμένη κωδική ένδειξη. . Μόνο αν χρησιμοποιήσουν μεραρχία και δ ε­ χτούμε ισχυρή πίεση.Θα πολεμήσουμε. Μάλιστα. Αυτό που προσδοκά το δίδυμο του ΚΚΕ είναι. αυτό θα σημαίνει πω ς έχουν συνταχθεί υπό καθεστώς βίας.Θα το δούμε. Όμως αυτή η μέθοδος. ειδο­ ποιείται να πάει στο τηλέφο^νο του χωριού* τον ζητάνε επειγόντως από τις Κολοβάτες του Παρνασσού.Εμείς θα πολεμήσουμε. στρατιωτικό διοικητή τον Σαράφη και πολιτι­ κό τον ίδιο.Ώ σ τ ε αντιμετο^πίζεις και μεραρχίες τώρα. εγκλωβίζοντας τον Άρη σε ένα καθαρά επιτελικό όργανο. Μακριά από τους αντάρτες θα αποδυναμωθεί και θα ξεχαστεί γρήγορα. επειδή φοβάται ότι μπορεί να εξαναγκαστεί από τον «δαίμονα» σε ακούσιες ενέργειες. που επιστρέφει από την Αθήνα με τον Σαράφη. Εκεί ψηλά στο Καστέλλι. . Κάποια στιγμή ο Βερμαίος. η δική του εικόνα να ξεθωριάσει. Στην άλλη άκρη της γραμμής εί­ ναι ο Τζήμας. που παρακολουθεί τη συζήτηση. Δεν αισθάνεται και πολύ ευχάριστα ο υπεροπτικός Άγγλος στον τό­ πο που βρέθηκε και με τον άνθρωπο που είναι αναγκασμένος να συ­ ζητάει και να πίνει.264 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ 0 Άρης είναι μια ανοιχτή πληγή. σε απόσταση πολλών χιλιομέτρων από . και του ανακοινώνει το μεγάλο νέο. (Φλάισερ) Ωστόσο δεν μπορεί να κρύψει τον θαυμασμό του για την απόφαση του αρχηγού του ΕΛΑΣ να αντιμετωπίσει δυναμικά τις επικείμενες εκ­ καθαριστικές επιχειρήσεις τοον κατακτητών.

διαγράφει συλλήβδην όλους τους Ρουμελιώτες αντάρτες με το μνημειώδες: «Οι αντάρτες της Ρούμελης είναι όλο γένια. στην οποία στηρίζεται το αντάρτικο κίνημα.ττε ο Σιάντος ελέχθησαν ενώπιον και άλλων δύο κομματικών στελε­ χών και αυτοί ουδέποτε τα διέψευσαν. 0 Άρης δέχεται οξύτατη φραστική επίθεση από τον Τζήμα. να διασταυρώσει σχολαστικά τη διαταγή.ΑΡΗΣ. ψείρα. Όσα του ε. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 265 την πρωτεύουσα. λέει στον Βερμαίο. Για δείξε μου έναν. Το ένστικτο του Άρη τον οδήγησε κατευθείαν σε αυτόν που όχι μό­ νο τον μισεί. Αδύνατον να πειστεί ότι υπήρξε διαταγή του Σιάντου. Ευθύνες Το πρωί της 19ης Μαΐου έξω από την Κουκουβίστα ο Άρης με τον Βερμαίο και μια ομάδα μαυροσκούφηδων σπεύδουν έφιπποι να προ­ ϋπαντήσουν τιμητικά τα άλλα δύο μέλη του Γενικού Στρατηγείου Τζήμα και Σαράφη. Για αυτό δεν κερνάει τον λοχαγό «ούτε τρία στραγάλια» για τα συ­ χαρίκια. φισεκλίκια και ιδέα». ο καπετάνιος είχε μεταφέρει επ α ­ κριβώς αυτά που άκουσε από τον Γραμματέα του Κόμματος. αλλά και διεκδικεί μα­ νιασμένα την ηγεσία του ΕΛΑΣ. προκειμένου να σπιλώσει τον Άρη. που όφειλε. Έχουμε άλλον. . Και εκείνος που έδο^σε αιμα- . όπως αποδείχτηκε. περιφρονεί την ελληνική παράδοση. Τη νύχτα δεν μπορεί να κοιμηθεί. Ό πως τα π ε ­ ρισσότερα ηγετικά στελέχη του Κόμματος. Η συνάντηση είναι «θερμή». .. Ανάλογη κατσάδα από τον πολιτικό του ΓΣ θα δεχτεί σε λίγο και ο Ορέστης. . μα. Μάλιστα σε έκθεσή του προς το ΠΓ του ΚΚΕ. το ένστικτο του αρχηγού διαβάζει το σκεπτικό της προαγωγής του αμέσως μόλις την πληροφορείται από τον Βερμαίο. . άπειρος καθώς είναι από τις κομματικές ίντριγκες.Η προαγωγή μου είναι σε ένδειξη αναγνώρισης ή θέλουν να με ξε­ κόψουν α π ’ τη Ρούμελη. που τη διαβίβασε ο Ορέστης. που έχει πληροφορηθεί καθ’ οδόν τη διάλυση του 5/42.Ναι.Δεν ξέροο. και φαντασιώνεται τους χωρικούς μεταλλαγμένους σε κομματικούς στρατιώτες. όπως οι περισσότεροι κομματικοί.. Θεωρεί την ενέργεια παρεκτροπή του Άρη. .. πριν κάνει οτιδήποτε.Φώτη. απορεί εκείνος.Και ποιον θα βάζανε. κάνει νυσταγμένος ο λοχαγός.. Τον Καραγιο^ργη.

. επειδή «όλα τα στραβά κουλούρια η νύφη τα ’π?νασε». Αυτό που θα τον εξοργίσει είναι η άρνηση του Σαράφη για συμμε­ τοχή του ΕΛΑΣ στην επιχείρηση «Ασωπός». ο Διαμαντής και άλλοι έχουν σχηματίσει ένα πηγαδάκι και συ­ ζητούν για αυτήν την εξέλιξη. δεν παραιτείται από την ιδέα σαμποτάζ και στον Ασωπό. ο Βερμαίος. 0 δράστης εντοπίζεται αμέσωςείναι ένας σαστισμένος αντάρτης. ο Νικηφόρος. πλην μιας· στο σημείο του αντισχεδίου που προβλέπεται να συσταθεί Κοινό Γενικό Στρατηγείο όλων των οργανώσεων προκειμένου να τεθεί τέλος στις έριδες και τις συγκρούσεις μεταξύ τους. Όμως. για λόγους που εκείνη τη στιγμή δεν μπορεί να αποκαλύψει στους Έλληνες. ο Σαράφης. Ασωπός. μα. 0 Μάγερς δεν έχει σοβαρές παρατηρήσεις να κάνει. Επίσης παρουσιάζουν στον ταξίαρχο το αντισχέδιο του συμφωνητικού που συντάχθηκε στην πρωτεύουσα με βάση το δικό του. πολύ κοντά στον Σαράφη. και μια σφαίρα περνάει δίπλα τους. 0 Τζήμας και ο Σαράφης του δηλώνουν ότι η διάλυση του Ψαρρού οφείλεται σε «παρεξήγηση» και το ΓΣ είναι πρόθυμο να επιστρέφει τον οπλισμό και τα κατασχεθέντα εφόδια για την εκ νέου συγκρότη­ ση του 5/42. αφού είχε ενημερωθεί εν τω μεταξύ για τις ανυπέρβλητες δυσκολίες του εγχειρήματος από τους αξιωματικούς Αίαντα και Βερμαίο. Στην πλατεία του Μαυρολιθαριού. Ξαφνικά ακούγεται ένας πυροβολισμός. Η εαμική πρόταση ενοποίησης του αντάρτικου είναι κατά τον Άγ­ γλο πρόωρη· στην πραγματικότητα δεν τη θέλει επειδή αφαιρεί τον έλεγχο του αγώνα από τους Άγγλους αναθέτοντας αυτόν τον ρόλο σε ένα κεντρικό ελληνικό όργανο. ο Τζήμας. ο Σιάντος θα απαλλαγεί της ευ­ θύνης και η προύτη διάλυση του 5/42 θα προστεθεί στον φάκελο των παραπτω μάτω ν του Άρη. που πριν από μερικά δευτερόλεπτα σκάλιζε γονατιστός το όπλο του.266 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τηρή συνέχεια στις διενέξεις με τον Ψαρρό δεν ήταν ο Άρης ούτε ο Ορέστης. Η ίδρυση του Γενικού Στρατηγείου είναι φανερό πω ς δίνει στον ΕΛΑΣ μια νέα δυναμική. συμφωνητικό. Σειρά να συναντηθεί με τα δύο μέλη του Γενικού Στρατηγείου που ήρθαν από την Αθήνα έχει ο ταξίαρχος Μάγερς· τα ανοιχτά θέματα εί­ ναι σοβαρά: Ψαρρός. 0 Μάγερς συμφωνεί. ο Άρης. Αντ’ αυτού ο Σαράφης προτείνει στον ταξίαρχο τη διακοπή της σιδηροδρομικής γραμμής σε ένα άλλο σημείο. Τινά­ ζονται όλοι αιφνιδιασμένοι και ο Άρης αγριεμένος βρίσκεται ως διά μαγείας με μια χειροβομβίδα στο χέρι. που σφύζει από τμήματα ανταρ­ τών και χωρικούς. αλλά ο Γραμματέας του Κόμματος. το Κούρνοβο. όπως θα αποδειχτεί.

σπαράζει ο ένοχος. παρά τη βοήθεια που είχαν. .. όπως και ο Ψαρρός δεν είναι γεννημένοι για πρώτοι. 0 Σαράφης. λέει σε κά­ ποιους πονόψυχους. . αιμορραγεί στο κεφάλι. Το απόγευμα ο αντάρτης στήνεται μπροστά στο εκτελεστικό από­ σπασμα. είχε ανανεώσει την εντολή να εκτελούνται όσοι προκαλούν θάνατο συναγωνιστή τους.1958. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 267 Η σφαίρα. παρηγορεί πιο ψύ­ χραιμος τώρα αυτός τους άνδρες του αποσπάσματος. Ο Σαράφης είναι ένας ήπιος και δίκαιος άνθρο^πος με καλή στρατιωτική μόρφω­ ση και μεγάλη προσήλωση στους τύπους.Πάρτε τον! Να εκτελεστεί αμέσως! Δύο ημέρες νωρίτερα.τι έκανε και ο Ζέρβας. Όταν ήταν υποδιοικητής στη 3. ο Βαρδουσάκος. Απέτυχαν και οι δύο. Αντρ. «Το μέτρο του Άρη απεδείχθη αποτελεσματικότατο.Δεν το 'θελα. Παίρνει άτυπα τον βαθμό που του έχει στε­ ρήσει η ταλαιπωρούμενη από τα κινήματα στρατιωτική επετηρίδα* ό. συναγωνιστές. είναι δίκαιη η τιμωρία μου. με αφορμή τον θάνατο ενός αντάρτη από απροσεξία άλλου αντάρτη. ποιος θα μας πίστευε. κατά παράβαση των ισχυόντων στον ΕΛΑΣ. 0 Άρης είναι ανένδοτος. Απογευματινή . περνώντας σχεδόν ξυστά από τον Σαράφη.3 Μετά από έναν χρόνο. ένας τραυματισμένος στο πόδι και ο ακόλουθος του Νικηφόρου. που τον σκο­ πεύουν δακρυσμένοι. . στις προσπάθειές τους να συγκροτήσουν δική τους βιώσιμη δύναμη.Αν σκοτωνόταν ο Σαράφης.Σκοτώστε με. Ο Άρης αφρίζει με τον αίτιο: . Μ ούντριχας (Ορέστης). Τα δυστυχή­ ματα αυτού του είδους κόπηκαν με το μαχαίρι».ΑΡΗΣ.1. διέγραψε μια περίεργη τροχιά και προκάλεσε μεγάλη ζημιά* ένας αντάρτης νεκρός. . Στρατηγός Ο συνταγματάρχης Σαράφης μετά την ανάληψη της στρατιωτικής ηγεσίας του ΕΛΑΣ αναβαθμίζεται σε στρατηγό και έτσι θα αποκαλείται στο εξής από όλους. θα επιτραπεί σε κάποιον αντάρτη να παντρευτεί την αδερφή του εκτελεσθέντος ώστε να μπει ένας άνδρας στο σπίτι. 30. Ούτε αντάρτες εί­ ναι ούτε από τους ιδιοφυείς στρατιωτικούς της εποχής.

Από τους αντάρτες άργησε να γίνει αποδεκτός. ο πανούργος αρχηγός τραβιέται λίγο πίσω του και κάνει κρυφά νοήματα στους αντάρτες πότε πρέπει να τον χει­ ροκροτούν.268 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Σχολή Ευελπίδων. εκπορευόμενες από διάφορους κύκλους. Ό πω ς διηγείται ο Μπουκουβάλας. Τον πρώτο καιρό ο Άρης με τον Σ α ρ ά ­ φη και τους μαυροσκούφηδες συναντάνε στο Μαυρίλο ένα αντάρτικο τμήμα. Το καλό όνομα του στρατηγού θα προσφέρει πολλά στην εικόνα του ΕΛΑΣ και θα αποτελέσει πόλο έλξης δημοκρατικών αξιωματικών.6.1943 την αναμεταδίδει στην Αθήνα: «Ταύτην την στιγμήν. Η συγκρότηση του ΓΣ και η τυπολατρία του Σαράφη επιφέρουν μια αθρόα έκδοση διαταγών. που ξαφνιάζει αρχικά τους άμαθους στη στρατιωτική γραφειοκρατία αντάρτες και τους επικεφαλής τους. Στη συνέχεια η τύχη του χαρτιού των διαταγών δεν θα είναι πάντοτε η πρέπουσα* στην καλύτερη περίπτωση γίνεται τσιγαρόχαρτο. «η συνεργασία του με το στρατηγό Σαράφη αποτελούσε το υπ όδειγ­ μα για όλα τα κλιμάκια του ΕΛΑΣ. ώραν 17 Κάιρου μας τηλεγραφεί . Το πρώτο διάστημα της διοίκησης Σαράφη αλλεπάλληλες φήμες. Μια τέτοια φήμη μάλιστα γίνεται γνωστή στον Ζέρβα μέσω Κάιρου και εκείνος στις 19. (Σεβαστάκης) Εκείνος θα του το ανταποδώσει αργότερα με κάποιες δήθεν «μετριοπαθείς» δηλώσεις. Χρειάστηκε η προσωπική παρέμ βα­ ση του Άρη και ορισμένων καπετάνιων για να σταματήσουν κάποτε οι μπηχτές και τα μουρμουρητά. μα ευθυγραμμισμένες στο πνεύμα των κομματικών επικρίσεων. Υπήρξαν αντιδράσεις από το σύνολο σχεδόν των ανδρών και πέρασε καιρός για να κατασιγάσουν. Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μη θυμάται με πόσο σεβασμό και διακριτικότητα μιλούσε ο Άρης για το στρατηγό». ήθελαν τον στρατηγό να έχει εκτελεστεί από τον ΕΛΑΣ. Μια δια ­ ταγή του στρατηγού προς τα τμήματα να αποστείλουν επειγόντως κα­ τάσταση δυνάμεως και οπλισμού πήρε αρειμάνια απάντηση από τον πλήρως ανταρτοποιηθέντα Βερμαίο: «Εμείς κάνουμε πόλεμο και όχι χαρτοπόλεμο. όταν εκείνος παίρνει τον λόγο να τους μιλήσει. Δεν έχουμε καιρό για χαρτιά και σεντόνια». 0 Άρης παρουσιάζει τον στρατηγό και. Όμως θα φέρει στον ΕΛΑΣ και την εμπάθεια προς τους βασιλόφρονες* στο βιβλίο του στρατηγού είναι εμφανές με πόση δυσκολία συμφω­ νούσε στην ένταξη τέτοιων αξιωματικών. οι μαθητές τον είχαν βαφτίσει «Κ αλαμαριά» γιατί τους ρωτούσε μονίμως αν είναι καθαρή και γεμάτη μελάνι η «καλα­ μαριά» τους. (Γιαννακόπουλος) 0 αρχηγός ξέρει καλά τι σημαίνει για τον ΕΛΑΣ ένας στρατηγός και τον προσέχει σαν τα μάτια του.

έγραψε ένα ελεγχόμενο από το Κόμμα βιβλίο και ήταν το αντίβαρο του Άρη στον ΕΛΑΣ. στην οποία απέβλεπε.. Η αγιοποίηση του Σαράφη από το ΚΚΕ ξεκινάει κυρίως μετά την απελευθέρωση· δεν αποσκίρτησε.. «Οι φήμες οργιάζουν με τις απειλές των Ιταλών στη Λαμία. Αυτή η παθητική στάση του εξόργιζε τον επιτελικό Μακρίδη: . κάτι που θα κρατηθεί τότε μυστικό για ευνόητους λόγους. (Μπαρτζιώτας. γράφονταν από κομματικούς επιτελείς διάφορα π ερ ι­ σπούδαστα. Θεωρούσε την ηγεσία του ΕΛΑΣ σαν ένα ενδιάμεσο σκαλοπάτι για την αναρρίχησή του στην ηγεσία του Εθνικού Στρατού. Σαράφη και τη βοήθεια του Κόμματος. (Πετιμεζάς) 0 Σαράφης δεν απέδιδε μεγάλη σημασία στη νέα θέση του. Στις 20 Μαΐου λήγει η προθεσμία παράδοσης των ανταρτών και οι Ιταλοί έχουν ολοκληρώσει τις προετοιμασίες για εκτεταμένες εκκα­ θαριστικές επιχειρήσεις εναντίον τους. (Πετιμεζάς) Όλοι όσοι με αυτόν τον τρόπο εύχονται κατά βάθος τον θάνατο του στρα­ τηγού αγνοούν ότι ο Σαράφης δεν προσχώρησε μόνο στο ΕΑΜ και στον ΕΑΑΣ. ο ΕΛΑΣ έγινε ένας μεγάλος εθνικός λαϊκός απελευθε­ ρωτικός στρατός». ο Μ παρμπανίκος παίρνει τον γιο του Νικηφόρο στο τηλέφωνο από την Αγόριανη για να του μεταδώσει τις τελευταίες πληροφορίες: . στο Δαδί. ο Ψαρρός τον αποκαλεί «ρουφιάνο» κ. τον τοποθετούν αυτομάτω ς στη χορεία των εχθρών.] Οι λό­ γοι εκτελέσεως του Σαράφη μας είναι άγνωστοι». Ανήσυχος.Τι θέλεις να κάνω. με δυσάρεστες συνέπειες στον ένοπλο αγώνα. στην Άμφισσα. Αν παραιτηθο^. Δεκέμβρης) Ο Άρης δεν υπήρξε ποτέ. Ίσως αυτή η προοπτική σε συνδυασμό με τον ήπιο χαρα­ κτήρα του να τον έκανε εξαιρετικά υποχωρητικό έναντι του «υπερστρατηγού» Σιάντου. . Όταν οι αντίπαλοι του ΕΑΜ πειστούν τελικά ότι ο Σαράφης δεν κινδυνεύει. 0 Ζέρβας γράφει πως έγινε « κα τα ­ γέλαστος μ" αυτό που έκανε για να σώσει το κεφάλι του». απαντούσε ο στρατηγός. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 269 ότι ο Σαράφης εξετελέσθη την 16ην τρέχοντος υπό εαμιτών. κά­ νω μεγαλύτερο κακό.Πώς τον ανέχεσαι. όπως: «Με την ηγεσία του Στ.ΑΡΗΣ. αλλά πολύ γρήγορα ζήτησε και έγινε μέλος του ΚΚΕ. Έτσι. δεν έκανε αποκαλύψεις. [. τον λοιδορούν και τον καθυβρίζουν..λπ.

πίστη. ένοπλοι και άοπλοι. Όταν ακούστηκε πως οι Γερμανοί θα έρχονταν στην π ό ­ λη. Πάνε οι κατσαπλιάδες.Εγώ λέω να μαζέψουμε τις λυκοπαγίδες που ’χουν οι παλιοί τσοπαναραίοι. » . Οι Γερ­ μανοί φέρνουν και σκυλιά γυμνασμένα επιτούτου. του λέει κατάμουτρα. ο Θ. ένα α π ' αυτά τα σκυλιά να το κρατήσεις για τη γυναίκα σου. Αυτή η μετοικεσία δημιούργησε πολλά προβλήματα· επιπλέον δημιούργησε προσδοκίες σε ορισμένους κακεντρεχείς από τις εκκενούμενες περιοχές ότι «πάει. όπου ο καθένας. έχει ελευθερία δράσης. ευφυΐας και αυτοσχεδιασμού των αντιπάλου διοικήσεων». Ο Άρης είναι κλέφτης του παλιού καιρού για να συμμορφωθεί με στρατιοοτικές οδηγίες εξ αποστάσεως. «Ο ανταρτοπόλεμος είναι αγών φαντασίας. (ΓΕΣ. (Φ. Ένας Αγρινιώτης. προτίμησε -α ντί για την Πίνδο. να μας κυνηγάνε τα ζαγάρια. Και μήπως λένε τι ράτσας θα ’ναι τα ζαγάρια τους. γνώμες) ξεδιπλώνεται ουσια­ στικά στον πόλεμο στο Βουνό. δεν άντεξε: . » . Αφού εξαίρεσε εξαρχής από τη σύμπτυξη τους άοπλους εφεδρικούς και τα μέλη των οργανώσεων. ο γιατρός κατευχαριστημένος έλεγε μέσα στο καφενείο «Παλλάδιον»: . Οι εντολές της Αθήνας για σύμπτυξη στην Πίνδο ακολουθούνται επακριβώς στη Θεσσαλία και τη Δυτική Μακεδονία από τον Καραγιώργη. λέει ο αρχηγός και το σκεπτικό του επ ι­ κρατεί στο Γενικό Στρατηγείο. Στη Ρούμε/σ] δεν συμβαίνει το ίδιο. »—Τι μου λες. διαλύθηκε τ ? Αντάρτικο». Πίσω από τα συμπτυσσόμενα αντάρτικα τμήματα ακολουθούν οι εφεδρικοί.Λέω να βάλουμε τους γύφτους να φτιάξουν κι άλλες».τους ορεινούς όγκους της Ρούμελης και να ελιχθεί εκεί με τα τμήματά του.Νικηφόρε. λένε πως θα 'χουνε οι Ιταλοί και ειδικά σκυλιά για την ανακάλυψή μας.Βλέποντας και κάνοντας.Σώπα. Ανταρτοπόλεμος) . Αντάρτικο) Στο Αγρίνιο είναι κοινό μυστικό ότι η γυναίκα του γιατρού Γ. και τα μέλη των εαμικών οργανώ­ σεων.270 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ » . για λαγούς μας πέρασες. συμπεριλαμβανομένου και του απλού στρατιώτη. » .Τ<ύρα θα ιδείτε τι έχει να γίνει. ωρέ πατέρα. «Το εθνικό πνεύμα του στρα­ τού (ενθουσιασμός. Ράφτης. στέλνοντάς τους πίσω στα χωριά τους. Επιπλέον. Σισκου διατηρεί ερωτικές σχέσεις με τον Ιταλό επικεφαλής της Καραμπινιερίας. Γρηγοριάδης.Γιατρέ. οι ορει- . φανατισμός.

Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944 .. άλλους με μπότες. »Από τη μικρή εκείνη λαϊκή στρατιά. δε λείπανε και δυο αρμ ατω ­ μένοι π α π ά δ ε ς κι ένας καλόγερος. »Όσο από οπλισμό. ορισθείσα ημερομηνία έναρξης των εκκαθαριστικών επιχειρήσεο:>ν.. Αυτό που έγραψε ο τυπικός Σαράφης.. ήθελε. Αυτή είναι η αντάρτικη στρατιά η οποία θα αντιμετωπίσει τις σι4. η ίδια ανομοιομορφία χτυπούσε στο μάτι! Αρκετά μάνλιχερ.] που με διάφορα μαστορέματα μπορούσε να κάνει βολή όταν.4 Οι βροντώδεις αναφορές των επικεφαλής από τμήμα σε τμήμα για την καταμέτρηση των ανδρών ποικίλλουν από αυστηρώς στρατιωτικές έως του τύπου: —Όλοι παρόντες. μου λάκισαν δύο. που άφησε το μονα­ στήρι. Οι εφεδρικοί του Δαδιού είχαν ένα π ο ­ λυβόλο αεροπλάνου [.. πρέπει να είναι αποτέλεσμα ή μεγάλης συγκίνησης ή μεγάλης ψυχραιμίας. Από κοντά εκεί­ νοι που ξαναζωντάνευαν το αρματολίκι με τους ντουλαμάδες. ο Σαμουήλ. συντζίρια και τζοβαϊρι­ κά. απλούς χωριάτες με τα τα γά ρ ια τους. .] είχαν περί πολλού ένα αυτόματο Τόμσον. Και οι εφεδρικοί των Κομποτάδων [.] Αξιωματικούς και χωροφύλακες που προσχώρησαν στο αντάρτικο.. μια σπαθάρα του παλαιού οθωνικού Ιππικού! »Από βαρύτερο οπλισμό. θα γίνει η μεγάλη αποχαιρετιστήρια στρατιωτική π α ­ ράταξη στο Μαυρολιθάρι. χωρίς γεμιστήρα όμως. ένα τούρκικο γ ια ­ ταγάνι. μερικές ομάδες είχαν οπλοπολυβόλα ιτα­ λικά.. Φουστανελάδες με ντουλαμάδες. [.. που άφησαν προσωρινά την τσάπα.Α ΡΗ Σ . «η εν γένει εντύπωσή μου από την εμφάνιση και το παράστημα των τμημάτων πολύ καλή». μερικά γερμανικά μάουζερ και πολλοί. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 271 νές περιοχές είναι οι προσφορότερες για τον εξοπλισμό του λαού αρέ­ νες».. πολλούς με τσαρούχια από λάστιχο και όχι λίγους ξυπόλυτους. αντικρίζοντας το θέαμα των υπερχιλίων παρατεταγμένων ανταρτο^ν. κάμποσα ιταλικά τουφέκια. Τέλος οι εφεδρικές ομάδες Λοκρίδος ήσαν εξοπλι­ σμένες και με τρία αντιαρματικά τουφέκια. αλλά. (Clausewitz) Στις 21 Μαΐου. τα φ έ­ σια και τα σελάχια των παππούδω ν τους φρόντιζαν να συμπληροονουν τον οπλισμό τους με μια πάλα της ηρωικής εποχής. οι περισσότερες όμως όχι.. π άρ α πολλοί γκράδες. αμφιβόλου χρησιμότητος». που έκανε βολή κατά βολή.. Υπάρχει πιο ακριβής περιγραφή: «Έβλεπε κανείς ανακατεμένους φανταχτερούς αρειμάνιους οπλο­ φόρους με σεμνούς και αφανείς ανθρώπους. λίγα αυτόματα.

να ξαναγυρίσουν στο 5/42. 0 ταξίαρχος συναντάει τα τρία μέλη του . σε μικρή απόσταση από το Καρ­ πενήσι. Αυτός δεν π εί­ θεται· παραμένει προσκολλημένος στο άρμα της ΒΣΑ και ακολουθεί την προτροπή του Μάγερς να ανασυγκροτήσει το 5/42. όπου το τοποθετεί η γερμανική κατασκοπεία. αν πάνε να σας κυκλώσουν. Στην Αγία Τριάδα έρχεται και ο Μάγερς.272 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ δερόφρακτες μονάδες της 11ης Ιταλικής Στρατιάς του Τζελόζο. (Ενεπεκίδης) Πράγματι ο Άρης διέταξε μερική εκκένωση της ανατολικής Στερεάς. αφήνοντας στον άξονα Καρπενησιού . Ο στρατηγός προσπαθεί να πείσει τον π α ­ λιό του φίλο να προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ ως επιτελάρχης του Γενικού Στρατηγείου ή ως στρατιωτικός αρχηγός της Ρούμελης. αν το θέλουν. Το Γενικό Στρατηγείο μεταφέρθηκε γ ια λόγους ασφαλείας στο χωριό Αγία Τριάδα. Ο Ψαρρός καλείται από τον Σαράφη στη νέα έδρα του ΓΣ και μέ­ νει μαζί τους τρεις ημέρες. μ· ένα κοψίδι γίδα παραμάσχαλα ο καθένας. Το Κάιρο του έχει απαγορεύσει ρητώς την υπογραφή του συμφωνητικού όπως αυτό τροποποιήθηκε στην Αθή­ να· επιμένει στον έλεγχο του ελληνικού αντάρτικου μέσω των Βρετα­ νών αξιωματικών-συνδέσμων. Αυτού Μ εγαλειότης Οι κινήσεις των ανταρτών στη Ρούμελη δεν έχουν διαφύγει της γερ­ μανικής κατασκοπείας· όπως καταγράφονται σε έκθεση της 19ης Ιου­ νίου 1943: «Αι καλούμεναι κομουνιστικαί συμμορίαι υπό τον Άρην Βέ­ λο υχιώτην απεσύρθησαν από την οροσειράν Παρνασσού . εμφανώς αλλαγμένος από την τελευταία τους συνάντηση. πίσω από το Βελούχι.Άμφισσας σαν προφυλακή ορισμένα τμήματα με αρχηγό τον Βερμαίο. έχουσαι σήμερον την κυριαρχίαν εις τον χώρον από της οροσειράς της Γκιώνας μέχρι του Αχελώου. Το ΓΣ του ΕΛΑΣ στέλνει γραπτή διαταγή προς το Αρχηγείο Ρούμελης να επι­ στρέφει στον Ψαρρό όλο τον υλικό εξοπλισμό που είχε κατασχεθεί· επίσης να επιτρέψει στους αντάρτες που είχαν προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ. 0 Άρης έφ ιππος παρουσιάζει στους άνδρες τον Σαράφη και τον Τζήμα με τις νέες τους ιδιότητες και μετά τις σχετικές ομιλίες πολιτικού και στρα­ τιωτικού «εκλαϊκεύει» ο ίδιος τις επίσημες οδηγίες καταλήγοντας: Κι όπως είπαμε. μόνο τότε θα υπο­ χωρήσετε.Ελικώνος προς Δυσμάς. Το Γενικόν Στρατηγείον του Άρη λέγεται ότι ευρίσκεται εις το σχολείον του Καρπενησιού». και μετακίνησε τον κύριο όγκο των ανταρτών δυτικά του Καρπενησιού. προς τα Άγραφα.

ΑΡΗ Σ.. Ό πω ς γράφει αυτάρεσκα: «Στάθηκα προσοχή. Ο Τζήμας αναπαριστά τη σκηνή: «Σηκώθηκα εγώ και ο Σαράφης. έχοντας το ένα πόδι πάνω στο άλλο». καταλήγει σε ένα εξίσου εντυπωσιακό φινάλε: «Μόλις τελείωσα το λόγο μου.5 0 αρχηγός μένει απαθής και για το απειλητικό διάβημα της «Κ υ­ βέρνησης Της Αυτού Μεγαλειότητος» και για την απόρριψη του εαμικού αντισχεδίου. εμφύλιος πόλεμος. που την ανα­ φέρει στο βιβλίο του: 5. από το βιβλίο του Κ. σύμφω­ να με το οποίο προσπαθεί να επιβάλει στη χώρα κυβέρνηση της αρεσκείας του. προτείνει μια μέση λύση και την ανακοινώνει ο ίδιος στον Άγγλο ταξίαρχο. Αντιθέτους. ο διαλ­ λακτικός Τζήμας.. συνόψιζε πικρά: Υποδιαίρεση.] Οι τρεις Έλληνες. πρόσθεση Βρετανο^ν. μα ο εντε­ ταλμένος της Κυβέρνησης Της Αυτού Μεγαλειότητος για να επιδώσει την απειλή της στους Έλληνες. εγκατέλειψα αμέσως το δωμάτιο». Παπακόγκου Γράμματα για τον Άρη. για να μη διαρρηχθούν οι σχέσεις του ΕΑΜ με τη Βρετανική Αποστολή. Αφού τους διαβάζει ένα κατηγορητήριο εναντίον του ΕΑΜ. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 273 στρατηγείου στο σπίτι που χρησιμοποιούν σαν αρχηγείο και με πολύ σοβαρό ύφος τούς ζητάει να σηκωθούν για να τους διαβάσει μια επ ί­ σημη νότα της αγγλικής κυβέρνησης. Αυτή η κυβερνητική νότα που διάβασε στα μέλη του ΓΣ ο ταξίαρχος Μάγερς θα απορριφθεί από το ΕΑΜ ως απαράδεκτη επέμβαση ξέ­ νων στα εσωτερικά ζητήματα της χώρας. αφαίρεση Γερμανών. αφού συνεννοηθεί με την Αθήνα. Επιστολή Ανδρ. Μα η εαμική ηγεσία δεν προσμέτρησε στις εν συνεχεία επιλογές της τη σοβαρότητα της φράσης «η βρετανική κυβέρνηση δεν θα επιτρέψει ποτέ». Τζήμα (Σαμαρινιώτη). [. εντυπωσιασμένοι. . Εκείνη τη στιγμή δεν είναι ο «σύμμαχος» αξιωματικός. (Myers) Δεν έγινε έτσι. με μιμήθηκαν». Ο Άρης έβγαλε την ταμπακιέρα του και άρχισε να στρίβει τσιγάρο. Για την επιμονή τους να είναι το αντάρτικο της Ελλάδας υποδιαιρεμένο κατά περιφέρειες με επικεφαλής Βρετανούς αξιωματικούς. Έτσι κι αλλιώς απεχθάνεται κάθε είδους συμφωνία με τους Βρετανούς. διαίρεση. και τονίζει με έμφαση ότι «η βρετανική κυβέρνηση δεν θα επιτρέψει ποτέ καμιά αλλαγή των προπολεμικών σχέσεων με την Ελλάδα».

.] Του λοιπού η συμπεριφορά υμούν απέναντι των ομάδων άλλων οργανώσεων θέλει διέπεται από το αποστελλόμενον αντισχέδιον συμφωνητικού.274 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ «Με πληροφόρησε ότι. Ο Άρης παραξενεύεται.αναφέρει ονομαστικά έναν έναν όλους τους παλιούς του αντάρτικου και τους ευχαριστεί. [. Ο αντάρτης σκοπός στην είσοδο του στρατηγείου τού π α ­ ρουσιάζει όπλα. το ΓΣ του ΕΛΑΣ. [.5.. Έκτοτε καθιερώθηκε ως τίτλος τιμής να ανήκεις στους πρωτοπόρους. Η δήλωση αυτή με ευχαρίστησε ιδιαίτερα. θα έδινε διαταγή στις ομάδες ολόκληρης της Ελλάδας να τηρούν το τροποποιημένο κείμενο του συμφωνητικού.Ποιος έπρεπε να 'σαι. Είναι ένας αποχαιρε­ τισμός στους παλιούς του συντρόφους αφού ανέλαβε νέα καθήκοντα στο Γενικό Στρατηγείο.Ποιος είμαι εγώ και μου κάνει «παρουσιάστε». Μετά την απελευθέρωση το ΓΣ εδρεύει στη Λαμία. που θα μπορούσαν έτσι να σχηματισθούν οπου­ δήποτε και οποτεδήποτε θα ήθελαν αυτές ή εμείς»..... Μία από τις πρώτες διαταγές που εξέδωσε το ΓΣ στην Αγία Τριά­ δα έχει μόνο την υπογραφή του Άρη και το συγκινητικό περιεχόμενό της διαβάστηκε σε όλα τα αντάρτικα τμήματα.1943 προς όλα τα τμήματα του ΕΛΑΣ επισημοποιεί αυτήν την αυτοδέσμευση του Γενικού Στρατηγεί­ ου: «Του λοιπού ουδεμία ενέργεια εχθρική εναντίον ομάδων άλλων οργανώσεων λαμβάνει χώραν.. Είσαι από τους πρώτους εί­ κοσι αντάρτες του ΕΛΑΣ. γ ια ­ τί το λιγότερο που σήμαινε ήταν ότι ο ΕΛΑΣ δεν θα ξαναχτυπούσε τις άλλες εθνικές ομάδες. (Myers) Η διαταγή που εκδίδεται στις 28. . σαν να είχε υπογράφει κι από τις δυο πλευρές. με ημερομηνία 30. . του απαντάει..] Και εν περιπτώσει μη υπογραφής του συμφωνητικού τούτου θέλομεν εξακολουθήση ενερ­ γού ντε ς συμφώνους προς το πνεύμα αυτού. του λέει μάλλον ενοχλημένος. .1943. [. ανεξάρτητα από το αν ήμουν εξουσιοδοτη­ μένος ή όχι να το υπογράψω εγώ. Δε φτάνει αυτό. ακολουθεί και μια ση­ μαντικότατη συμπληρωματική παράγραφος από το ΓΣ προκειμένου να τεθεί τέλος στις αδερφοκτόνες συγκρούσεις: «Οι Έλληνες υπήρξαν και είναι ελεύθεροι να κατατάσσονται ως αντάρται εις ομάδας της απολύτου προσωπικής εκλογής των». και ένας από τους πρώτους αντάρτες επισκέπτεται τον Άρη αφού πρώτα τον έχει ει­ δοποιήσει. Δύο ημέρες μετά. και αυτός το εκλαμβάνει σαν πείραγμα του αρχηγού.] Διά πάσαν παράβασιν ή αντίθεσιν προς το πνεύμα του συμφωνητικού θέλουσι ληφθή αυ­ στηρά μέτρα». από τη μεριά του.5.

Τη νύχτα της 19ης Ιουνίου οι αντάρτες περνάνε με εφτά βάρκες από το μικρό λιμανάκι του Μαραθιά στην παραλία Λαμπίρι δυτικά του Αίγιου. βλέποντας τον αρχηγό να εξαιρεί από την κατάταξη τους άο­ πλους. αλλά από τις κακουχίες. μα εκείνος εί­ ναι ανένδοτος. λέει ο καπάτσος ιερωμένος. Από την αρχή του ένοπλου αγώνα είχε προσφέρει μεγάλη στήριξη στους αντάρτες της περιοχής του· για αυτό τον Απρίλιο είναι πια καταζη­ τούμενος και αναγκάζεται να φύγει στο Βουνό. Δεν είναι λίγοι οι αντάρτες που δεν χάθηκαν από σφαίρα. Και άλλοι ιεράρχες προσχώρησαν στην εαμική αντίσταση. . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 275 Το τοπίο στην Ελεύθερη Ελλάδα είναι ξεκάθαρο.. που κάνει χρέη στρατολόγου. τον Παπούα (Νίκο Διένη) και τον Ωρίωνα (Γιάννη Μιχαλόπουλο). οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ ξεπερνούν τους 1. που αργότερα η καρδιά του δεν θα αντέξει σε έναν κοπιαστικό ανήφορο. .που έρχεται να συμπληρο^σει τον κύκλο το^ν στενών συντρόφων του αρχηγού και θα γ ί­ νει γνωστός ως «ο π α π ά ς του Άρη». κοντά στην Υπάτη.Γράψε με κι εμένα. Αλλά. Την 1η Ιουνίου ο Άρης συγκροτεί ένα τμήμα 80 επιλεγμένων ανταρ­ τών της Ρούμελης με επικεφαλής τον έμπιστο Πελοπίδα.Θα αντέξεις να μας ακολουθήσεις. Είναι ο αρχιμανδρίτης Γερμανός. μην του δώσει και την εντύπωση πως θα του γίνει βάρος. Μαζί τους και ο μόνιμος λοχαγός Ησάίας. κατά κόσμον Γερμανός Δημάκος. 0 ΕΛΑΣ είναι παντού και παντοδύναμος· ακόμη και στην Ήπειρο. . τον ρωτάει.000 άν­ δρες. με πιο γνωστούς τους μητροπο­ λίτες Κοζάνης Ιωακείμ και Ηλείας Αντώνιο. Εκείνες τις ημέρες εμφανίζεται και ένας ασυνήθιστος ιερωμένος. λέει στον Λευτέρη Χρυσιώτη. Ο Άρης ήταν μάλλον διστακτικός με τον αρχιμανδρίτη που θέλει να κρατήσει τουφέκι· του προτείνει διάφορες άλλες θέσεις. . φοβάται ότι δεν θα τον κρατήσει· πάει κατευθείαν στη γραμ­ μή που κάποιοι ένοπλοι εφεδρικοί γράφονται στον μόνιμο ΕΛΑΣ. ηγούμενος της Μονής Αγάθωνος. Η μόνη περιοχή που χρειάζεται ενίσχυση είναι η Πελοπόννησος. όσο αντέξω.Ε. και ταυτόχρονα επόπτης της Μονής Δαδιού και πρόεδρος της ίδιας κοινότητας.ΑΡΗΣ. περιοχή του Ζέρβα. Ο αρχιμανδρίτης Γερμανός όμως προσχώρησε στον μόνιμο ΕΛΑΣ και πιο συγκεκριμένα κατευθεί­ αν στον Άρη. Είναι το πρόσοοπο -τ ο τελευταίο. Είχαν έρθει στη Ρούμελη δυο τρεις φορές έως τότε σύνδεσμοι από τον Μόριά ζητώντας ενίσχυση.

Νικημένοι παντού. του λέει ο Άρης. Συχνά θα τον πειράζει για τις ικανότητές του: . . να τρέχεις έτσι με το άλογο και να μην πέφτεις. . Ο Άρης διαολίζεται με αυτές τις αριστερίστικες πομφόλυγες: . . στην Πελοπόννησο. το βράδυ που θα πέσει στο κρε­ βάτι.Γράψε με που σου λέω. Όταν μπαίνουν σε χωριό. Κάποια στιγμή ο πάτερ Ανυπόμονος.Θα σε γράψω.Πολύ ανυπόμονος είσαι. θα τρυπώσει κάτω α π ’ τη βελέντζα και θα κάνει το σταυρό του. Δεν π α να απαγορέψεις εσύ. κάνει ο Λευτέρης.Γράψ’ τον «Ανυπόμονο». φοράει το καλημαύχι του και ανοίγει την εκ­ κλησία να λειτουργήσει. (Συνέντευξη αρχιμανδρίτη Γερμανού) Είναι η αρχή μιας μεγάλης φιλίας. στενοχωρημένος από κάποιους ανερμάτιστους κομματικούς που έλεγαν διάφορα για τη θρησκεία. ρώ­ τησε τον αρχηγό τη γνώμη του ενοί>πιον και άλλων.276 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ . Ο ανθρωπάκος..Τι έχεις και βιάζεσαι. Προμαχούντες Η τύχη των Ιταλών δεν αλλάζει από τα βουνά της Αλβανίας στα βουνά της Ρούμελης. επιμένει εκείνος. Ενδεικτικά κάποιες από αυτές: Στις 26 Μαΐου ένα ιταλικό τάγμα που κατευθύνεται προς την Άμ­ φισσα δέχεται αιφνιδιαστική επίθεση στο σημαδιακό 51ο χιλιόμετρο.Παπάς είσαι εσύ ή κατσικοκλέφτης. .Τι χαζά είν’ αυτά.. στην Ήπειρο. ωριμότητας και πατριωτικής φλόγας ιερωμένος πολύ γρήγορα θα κερδίσει την εκτίμηση και τον θαυμασμό του αρχηγού. αλλά στις μάχες βρίσκεται με το όπλο στο χέρι και σταυρωτά φισεκλίκια. παππούλη.. .Τώρα!. Αυτός ο απίστευτης ζωντάνιας.. ξεζώνεται τα άρματα. Και άλλοτε θα αναρωτιέται σκεπτικός: . Να π α ς να αδι­ κηθείς μέσα στα ράσα. έχουν παραιτηθεί των μεγαλεπήβολων σχεδίων τους σε λιγότερο από έναν μήνα εκκαθαριστικών επιχειρήσεο^ν. που έχει πλησιάσει και παρακολουθεί τη σκηνή.Τι σ’ έκανε εσένα να π α ς να γίνεις καλόγερος. Κ αταργείται με διαταγές η θρησκεία. . Ο πάτερ Ανυπόμονος θα ακολουθήσει τον αρχηγό παντού όπου π ά ­ ει* στη Θεσσαλία. Η επίσημη θέση του είναι στρατιωτικός ιερέας του ΓΣ.

Κ α­ ραγκούνη.Μπελή. Αντωνόπουλο) και οπισθοχωρεί με τεράστιες απόκλειες. που έμεινε ανάπηρος διά βίου. με επικεφαλής τον αρχαγγελικό Καλλία (μό­ νιμο ανθυπολοχαγό Χ αράλαμπο Μώκο). πρώην Γραμματέα του ΚΚΕ. «ένα μελαχρινό ηλιοκαμένο Άδωνη του Παρνασσού μέσα σε ντουλαμάδες». . αποκλί­ νει προς την Παύλιανη* εκεί αναμένουν τους Ιταλούς 80 αντάρτες και όσοι χωρικοί έχουν όπλο. Το σ αμποτάζ που υποσχέθηκε το ΓΣ του ΕΛΑΣ στον Μάγερς σχεδιάστηκε και πραγματοποιήθηκε από τον Λά­ μπρο. Κουκουβίστα. γλωσσομαθή. δεν κα­ ταδέχτηκε να το δηλώσει στους κατακτητές γ ια να σωθεί. και με την κάλυψη αντάρτι­ κης δύναμης υπό τους Περικλή . Το ένα τάγμα. μεταξύ των οποίων και τον Παντελή Πουλιόπουλο. Έ να ς από τους χωρικούς.με το αιτιολογικό ότι τραυματίστηκε «ιδία υπαιτιότητι».Α ΡΗ Σ. «τουφ εκάει» και μετά τυλίγει και σφηνώ­ νει την επόμενη. μεταξύ των οποίων και ο μόνιμος υπαξιωματικός Παύλος Γυπαράκης από την Κρήτη. από αντάρτικη δύναμη λόχου υπό τον Κρόνο (μόνιμο ανθυπασ πιστή Κ. Μαυρολιθάρι υπό την κάλυψη όλ­ μων. μία από τις ευγενέστερες μορφές της Αριστεράς· διανοούμενο. αν και είχε αποχωρήσει από το Κόμμα προ πολλών ετών. Σε αντίποινα θα εκτελέσουν 118 κρατούμενους κομουνιστές. τυλίγει κάθε σφαίρα με τουλουπάνι. ο οποί­ ος.6 Η μάχη είναι άγρια και πολύωρη π α ρ ά τη συντριπτική αριθμητική διαφ ορά δυνάμεων και την τερά στια ανισότητα πυρός και μέσων. που προσέτρεξε για βοήθεια. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 277 όπου συναντάται ο Παρνασσός με την Γκιώνα. Το πλήγμα για τους Ιταλούς είναι μεγάλο· οι νεκροί στα ερείπια είναι εκατοντάδες και η σιδηρο­ δρομική γραμμή αχρηστεύεται επί πολλές ημέρες. (Το άθλιο μετακατοχικό κράτος δεν του αναγνώρισε δικαίωμα σύ­ νταξης -α ν και η μάχη ήταν μεταξύ Ελλήνων και Ιταλώ ν.) Στις Ί Ιουνίου με μια καλοστημένη επιχείρηση ανατινάζεται η σή­ ρ αγγα στο Κούρνοβο. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. που θερίζουν στα τυφλά δάση και ρεματιές. Οι αντάρτες έχουν μόνο πέντε τραυματίες. τον ατρόμητο Δήμο Μαλούκο και τον Παναγιώτη Τζιβάρα. με πολύ μικρότερου διαμετρήματος σφαίρες απ ό αυτές που δέχεται το απαρχαιω μένο τουφέκι του. που έως τότε τύλιγε το τυρί. με τη βοήθεια του μόνιμου υπολοχαγού του Μηχανικού Ν. 6. ενισχυμένο με τμήμα Πυροβολικού. πυροβόλοον και αεροπλάνων. την ώρα που τη διασχίζει μια ιταλική αμαξο­ στοιχία γεμάτη στρατό. τη σφηνώνει κ α ­ λά στη θαλάμη του όπλου. Στις 3 Ιουνίου τέσσερα ιταλικά τά γμ α τα κατευθύνονται στα ανταρτοχοορια Παύλιανη.

λαχανιασμένοι. με τον ντουλαμά του στολισμένο όλο καδένες και χαϊμαλιά. Γρηγοριάδης. Δίνοντας την εντύπω ­ ση ότι κατευθύνεται προς το Καρπενήσι. γ ια να τους ακολουθήσουν όλοι. αχά από κοντά” σμίγουν σ’ ένα. [. Κι άλλοι ατρόμητοι αναπηδούν στα ταμπούρια τους δαιμονικά.”. Αντίστασίς) Οι ασυγκράτητοι αντάρτες του Βερμαίου. Αντίστασίς) Είναι οι ενισχύσεις που οδηγεί ο ικανό­ τατος Βερμαίος και καταφθάνουν αλαλάζοντας.] στριφογυρίζοντας δαιμονι­ σμένα μια θεόρατη χαντζάρα πάνω από το κεφάλι του. πραγματοποιεί έναν επιδέξιο ελιγμό. όπου τους ανακαλύπτουν εξουθενωμένους το άλ­ λο πρωί οι εργάτες.. «Μ προστά βαδίζει μ ’ ανοιχτές δρασκελιές ένας πελώριος Αγοριανίτης. θα φονευθούν στην Κουκουβίστα στις 5 Ιανουαρίου 1944 σε γερμανική ενέδρα. Τζιβάρας. αναπηδάει π ά ­ νω από το ταμπούρι του με φοβερά ουρλιαχτά και ομηρικές πολεμι­ κές βλαστήμιες “Αά. Μαλούκος και ένα τμήμα τους. μπροστά από τη ράχη. σαστίζουν. Το “Αέρα. . Έντρομοι οι προ^τοι ακροβολιστές του εχθρού. ο Κομνάς. ακατάσχετη. προερχόμενο από τη Λαμία. Γρηγοριάδης. για να σωθούν. σε άτακτη. Όμως δεν τους βγαί­ νει σε καλό· φορώντας μόνο τα πουκάμισα. ακούγονται άγριες ιαχές. σ' ό. αλαφιασμέ­ νοι. αά . (Φ. πέφτουν όπου βρούνε να καλυ­ φθούν. είναι έξι νεκροί και 23 τραυματίες. πισωπατούν. σύμφωνα με τον επικεφαλής Βερμαίο.278 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Όμως οι αμυνόμενοι δεν έχουν εγκαταλειφθεί στην τύχη τους.. Στα άγρια μετακατοχικά χρό­ νια οι τάφοι των ηρώων επανειλημμένως ανασκάφηκαν και μολύνθηκαν από την παρακρατική μανία. φρενήρη φυγή». η γερμανική φρουρά των σιδηροδρόμων τους υποδέχεται με πυρά* για να γλιτώσουν. (Οι ήρωες της Παύλιανης Καλλίας. Γρηγοριάδης. που από το πρωί τώρα μόνο πλησίασαν τις θέσεις των αμυνομένων. «Αποκάτω.] Οι πρώτοι πανικόβλητοι το βάζουν στα πόδια. (Φ. Αντί­ στασις) Τρέχουν έντρομοι οι κατακτητές.) Στις 26 Ιουνίου ένα μηχανοκίνητο ιταλικό τάγμα. ρεζίληδες. και καμιά πενηνταριά έχουν την έμπνευση να πετάνε τα χιτώνιά τους με την ελπίδα να καθυστερήσουν τους ρακένδυτους αντάρτες. του Νικηφόρου και του Διαμαντή ρίχνονται αμέσως στη μάχη: «Ο Νικηταράς από τη Σουβάλα.. (Φ. Οι απώλειες των Ιταλών σε άνδρες και υλικά είναι μεγάλες· των ανταρτών. [. παραπλανά τους αντάρτες.. σύνολο 32 άνδρες.. τρυπώ ­ νουν στις γαλαρίες. με μια πελώρια πατρογονική πάλα του 1821 στο χέρι». σκόρπιοι.. αέρα” και το “νικηφοραίικο” πολεμικό σύνθημα “Αά. κοντοστέκονται.τι σκεπάζει και τον πάταγο της μάχης».

Οι Γαρδικιώτες δεν δέχονται άλλη εξήγηση· ο θρύλος του πανταχού παρό­ ντος και ανίκητου αρχηγού έχει αποτυπω θεί ανεξίτηλα στις ψυχές τους. Μα­ ζεύει όσους βρίσκει μπροστά του στο αρχηγείο. Οι χωρικοί έχουν άλλη ερμηνεία. γραφιάδες. α π ’ το πρωί πολεμάμε εμείς κι οι Ιταλοί δε μας φοβήθηκαν. καπετάνιος πλέον του Αρχηγείου Στερεάς. μάταια. Στο εξής οι Ιταλοί θα απειλούνται και θα καταδιώκονται από τους αντάρτες. σχεδόν 40 άνδρες. ασθενείς. Μόνο τα αεροπλάνα τους θα συνεχίσουν να πολυβολούν τα βουνά και να ρίχνουν βόμβες στα φ αράγ­ για με την ελπίδα κάποιας επιτυχίας. Μαζί του τρέχει και ο δικηγόρος Σεφεριάδης. βοηθητικούς.ΑΡΗΣ. Επειδή εκείνη την ώρα κατέφθασε και ο Άρης με τους έφιππους μαυροσκούφηδες στο Γαρδίκι. περαστι­ κούς. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 279 που οργανώνουν την άμυνά τους στις Ράχες Τυμφρηστού.γ ια πρώτη φορά στη Ρούμελη. αλλά χωρίς κάποια μάχιμη δύναμη· είναι όμως σκληρός και δεν παραιτείται εύκολα. για να χλευάζουν οι χωρικοί: . που είχε ορ­ γανώσει τις πρώτες αγγλικές αεροπορικές ρίψεις στη Ρούμελη. Μόλις είδαν το Λευτεριά με τους καλαμαράδες και το δικηγόρο. 0 κίνδυνος καταστροφής το^ν χωριών είναι άμεσος. και σπεύδει να τους συνδράμει. Έ να σμήνος της αγγλικής αεροπορίας εμφανίζεται ξαφνικά . σε κάποιες ενισχύσεις. συμπε­ ραίνουν ότι αυτόν είδαν οι Ιταλοί και «το ’βαλαν στα πόδια».και αρχίζει να βομβαρδίζει εχθρικές εγκα­ ταστάσεις στο Λειανοκλάδι. Πιο κοντά είναι ο Λευτεριάς. ο διοικητής τους διατάσσει σύμπτυξη μη γνω ­ ρίζοντας τι αντιμετωπίζει. εκεί που οι Ιταλοί έχουν πλησιάσει στα πρώ ­ τα σπίτια του Δίλοφου. αλ­ λά απέχει πολύ.Αχά. Η ιταλική σύμπτυξη εξελίσσεται σε πανι­ κόβλητη οπισθοχώρηση και ο Θεοχάρης την αποδίδει γελώντας στις ενισχύσεις που ήρθαν: . Δεν μπορεί πλέον να γίνεται λόγος για ιταλική απειλή· κανείς δεν τους παίρνει στα σοβαρά. 0 Θεοχάρης και οι λιγοστοί άνδρες του υπερασπίζονται επί ώρες το Δίλοφο ελπίζοντας. μετά την προαγωγή του Αρη. Σε αυτήν την περιοχή βρίσκεται μόνο το μετακινηθέν υπαρχηγείο Αττικής υπό τον Θεοχάρη. Εκείνο στρί­ βει αιφνιδίως αριστερά πάνω από τη Μακρακώμη προς τα αφύλαχτα χωριά της Οίτης.Μας βομβάρδισαν τις πετρελαιοπηγές της Άνω Μουσουνίτσας. Εναντίον των Ιταλών συμπράττουν και οι συμπτο^σεις. 0 ιαθείς Καραλίβανος ξεκινάει με μια μικρή δύναμη να βοηθήσει τον ανιψιό του. σηκώνοντας φοβερό αχολογητό. Σείεται και μουγκρίζει ο τόπος από τις απανωτές εκρήξεις και. . έγι­ ναν λαγοί.

παρόλο που το ΓΣ του ΕΛΑΣ τον κρίνει ανεπαρκή και ζητάει την απομάκρυνσή του από τη Θεσσαλία. που αποσύρεται με το επιτε­ . Ο Διαμαντής του είπε ότι θα ήταν παράλογο να μη φοβάται· και εκείνου ιδρώνουν τα χέρια του πριν από τη μάχη. ότι «η ενέργεια ήταν όχι μόνο εσφαλμένη. Φασούλα. Καβαλάρη.280 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Ήταν τέτοιο το κλίμα πολεμικής μέθης που συμπαρέσυρε τους πάντες σε άμιλλα παράτολμων εγχειρημάτων. Πηλιορεέτη. Φρούραρχος Οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Ιταλο5ν δεν αποτυγχάνουν μό­ νο στη Στερεά. τους εξομολογείται με συντριβή. (Χατζής. που ζητάει εξηγήσεις. Ένας νεαρός δάσκαλος του Αρχηγείου Παρνασσίδας. εκείνος στέλνει έκθεση στο ΠΓ για τους «κατάπληκτους» με τη δεινότητά του Άγγλους και αναφέρει ότι ήδη έχει περάσει «σε ανώτατη μορφή δράσης. αισθάνθηκε πως υστερούσε σε ανδρεία έναντι των άλλων ανταρτών. ο υπαίτιος Καραγιο^ργης ονομάζει τη σύμπτυξη «άθλο» και. Όταν είναι να π ά ­ με για μάχη. Κάντε με ό. Ζήτησε να μιλήσει στον Διαμα­ ντή και τον Νικηφόρο ιδιαιτέρως. κόβονται τα πόδια μου. φοβάμαι. Είμαι δειλός. αλλά και στη Θεσσαλία και στη Δυτική Μακεδονία και στην Ήπειρο. Επανάσταση) Αντίθετα. (Χα­ τζής. Ο γραμματέας Μακεδο­ νίας Λεωνίδας Στρίγγος αναγνωρίζει με υπερβολικό. γίνεται προσπάθεια να πειστεί ο Καραγιώργης. Αυτοί προσπάθησαν να τον εμψυχώσουν. ο Λαοκράτης. τρόπο το λάθος του γράφοντας στο ΠΓ.ΕΔΕΣ.τι θέλετε. Μετά από τρεις ημέρες ο Λαοκράτης έκανε την πιο θαρραλέα π ρ ά ­ ξη που μπορεί να αποφασίσει άνθρωπος· στερέωσε το τουφέκι στο σαγόνι του και πάτησε τη σκανδάλη. είναι η αλήθεια. Ανάλογα του μίλη­ σε και ο Νικηφόρος και αποφάσισαν από κοινού να μετατεθεί για ένα διάστημα στην επιμελητεία του αρχηγείου ώσπου να συνηθίσει. Επανάσταση) Αυτήν τη μοναδική επιτυχία τους στη Θεσσαλία οι Ιταλοί θα την πληρώσουν πανάκριβα στις 8 Ιουνίου. Με πρωτοβουλία των τοπικών καπετάνιων Μπουκουβάλα. όπου είχε επιτευχθεί μάλιστα και συμπαράταξη των δυ­ νάμεων ΕΛΑΣ . αλλά καθαυτό προδοτική». λόγω Καραγιώργη· ο κομματικός άρχων της Θεσσαλίας παραλίγο να συμπαρασύρει και τις μακεδονικές δυνάμεις. εντελώς στρατιωτι­ κή». Μία επιτυχία έχουν αρχικά οι Ιταλοί στην ανατολική Θεσσαλία.

«η φύση έχει θέσει όρια στις προσδοκίες των άλλων ανθρώπο:>ν. και ο ταγματάρχης Δ.. Ό πω ς φαίνεται. Σε απόσταση αναπνοής. Οι καπετάνιοι επιμένουν.] Το αφηνια­ σμένο ιππικό πέφ τει πάνω στο πεζικό που ακολουθούσε. μια μοίρα Πυροβολικού και το Σύνταγμα Ιππικού της Αόστης -συνολικά 4. τα πυκνά αντάρτικα πυρά ξεσπούν. ιππείς ανατρέπονται.Μ’ αυτές. ας τους αφήσουμε να κά­ μουν όπως τους κόβει.Μ5 αυτές τις τιποτένιες δυνάμεις. υπάρχει ερμηνεία ανάλογων φαινομένων: «Στην πραγματικότητα. Όσοι γλιτώνουν. αυτούς τους αφήνουμε εδώ να πολεμήσουν. φεύγουν πηλάλα μέσα στον κάμπο. [. .Α ΡΗ Σ. Στην αμυντική διάταξη το^ν μόλις 250 ανταρτών επιτίθενται ένα σύ­ νταγμα Πεζικού. μια παρενόχληση. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 2S1 λείο του στην Πίνδο. οι τραυματίες σέρνονται μέσα στα στάρια. μετα­ βάλλοντας την ιταλική επέλαση σε κόλαση: «Άλογα.Αέραα! Αέραα! » . Θα ’χουν ύστερα και τις ευθύνες. Αντί να καθόμαστε και να τους δίνουμε εντολές. Ούτε ο πιο ευφάνταστος άνθρωπος δεν μπορεί να προσδοκά κάτι π ε ­ ρισσότερο από μια θυσία. Μπαλής. .Όχι. καθώς έχουν αυστηρή διαταγή να τους αφήσουν να πλησιάσουν. Μπροστά μας άλο­ γ α σφαδάζουν. στρέφουν. Τα οπλο­ πολυβόλα μας βάζουν συνέχεια. Το δύσκολο είναι να κατανοηθούν οι ηθικές δυνάμεις που εμπλέκονται»..000 άνδρες. οι υλικές σχέσεις είναι πολύ απλές. (Σεβαστάκης) Τα χαράματα της 8ης Ιουνίου η άνιση μάχη αρχίζει. (Clogg) Όσο και αν ηχεί υπερβολικό ή και κάποτε κωμικό να παρουσιάζο­ νται σχεδόν μονίμως οι Έλληνες νικητές πο λλα πλά σ ιο ν δυνάμεων. Θα ρίξετε λίγες ντουφεκιές. . ρίχνονται πίσα). Όλη η νευρικότητα κι η αγωνία των ανταρτών ξεσπάει. (Clausewitz) Την επίθεση αρχίζει το ιταλικό ιππικό με μια επιλαρχία που επελαύνει ανεπτυγμένη· και μόνο οι ιπ πείς είναι τέσσερις φορές περισ ­ σότεροι από τους αντάρτες.Αυτοί θα μας πατήσουν με τ ’ άλογα.Μουζακίου. λένε οι άνδρες στα τ α ­ μπούρια ανήσυχοι. όχι όμως και των Ελλήνων. το π α ρ α ­ σέρνει κι αυτό. » .με διαρκή αεροπορική υποστήριξη. που συ­ νοδεύει τον Καραγιούργη. . Οι Έλληνες ούτε στο παρελθόν ούτε τώ ρα υπόκεινται στους νόμους της φύσης». να τους επιτρέψει να αμυνθούν στα στενά Πόρ­ τας .Ούαα! Χέστες! . παρεμβαίνει υπέρ τους: Εμείς φεύγουμε.

Οι στρατιωτικές επιτυχίες και το ήθος των πολεμι­ στών αλλάζουν τις διαθέσεις και παραμερίζουν τους δισταγμούς. .Ή ταν ήρωες! Μόνη παρηγοριά των Ιταλών είναι ένα ανάλογο πάθημα των Γερ­ μανών στις 8 Ιουλίου στη δυτική Στερεά. 0 διοικητής της ιταλικής μεραρχίας στρατηγός Αλφόνσο Ινφάντε επιθεώρησε ο ίδιος τις θέσεις μάχης των αμυνομένων για να εκτιμή­ σει τον αριθμό τους· το συμπέρασμά του: .Ή ρ θ α να καταταγώ. Μια φ άλαγγα αυτοκινήτων με 120 καθαρόαιμους Τεύτονες πέφ τει σε ενέδρα που τους έχει στήσει τμήμα του Αρχηγείου δυτικής Στερεάς του ΕΑΑΣ υπό τον άφοβο Επαμεινώντα (έφεδρο υπίλαρχο Β. Σ. κοντά στο Αγρίνιο. φέρνοντας και άλλες ενισχύσεις. χωρίς να το κατορθώσουν.Καλώς ήρθατε. . του λένε αμήχανα. Υφαντής. Μετά από λίγες ημέρες εμφανίζεται στην Πόρτα ένας σοβαρός κύ­ ριος προχωρημένης ηλικίας.Από τη δική σας φ άλαγγα δεν έμεινε ούτε ένας! Η οπτική και των πιο δύσπιστων Ελλήνων για τον ΕΛΑΣ αρχίζει να διαφοροποιείται. (Σεβαστάκης) Δύο ημέρες οι Ιταλοί προσπαθούν να διασπάσουν την αντάρτικη άμυνα. ο ακραιφνής βασιλόφρων επιτελικός αξιωματικός και πρώην πρώτος υπασπιστής του βα­ σιλέα Γεωργίου Β' συνταγματάρχης Β. Τέσσερις αντάρτες έδωσαν τη ζωή τους για τη νίκη: X. Δύο π αραδείγμ ατα ενδεικτικά της μεταβολής.». Ο Μπουκουβάλας έχει μια ιδέα: . Συμπαραστάτης των ανταρτών στη μάχη της Πόρτας έχει σπεύσει. συνταγματάρχης της Χωροφυλακής. Ούτε ένας Γερμανός από τους 120 δεν παραδόθηκε· ούτε ένας Γερμανός δεν επέζησε. Γαρδέλης. τον κρατάνε· αλλά δεν ξέρουν τι να τον κάνουν. . Οι αντάρτες θα αποσυρθούν σε πιο ορεινές θέσεις μόνο όταν κινδυνεύ­ σουν από έλλειψη πυρομαχικών. με επιτόπου παρουσία και πολύτιμες οδηγίες. Παπουτσής.Ουστ! Κρεμανταλάδες! »ΓΙετάγονται από τα χαρακώματα. Οι κατακτητές δεν τόλμησαν να τους ακολουθήσουν και επιδόθηκαν σε εμπρησμούς και βανδαλισμούς των κοντινών χωριών προτού επιστρέψουν νικημένοι στις βάσεις τους. Αφού «ήρθε». Σκιαδά). Χαμαμτζής. Πετρουλάκης* στη συνέχεια θα προσχο^ρήσει στον ΕΛΑΣ και θα αναλάβει επιτελάρχης στο Γενικό Στρατηγείο.282 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ » . Σ. Οι Ιταλοί της φρουράς Αγρίνιου πανηγύριζαν επί ημέρες και κο­ ροΐδευαν τους συμμάχους τους: . στη Γουρίτσα. δηλώνει. Μ. ποιος τους βαστάει.Ανδροβιτσανέας.

. χωρίς χει­ ρόγραφο.] 0 Άρης μίλαγε καλά. Κι α π ’ τον ενθουσιασμό του.ΑΡΗΣ. είχε αίσθημα. (Σεβαστάκης) Τότε δεν μπορούσε να φανταστεί τα έκτροπα που θα ακολουθού­ σαν. Κι όχι κοτσάνες και τέτοια του καφενείου. Γείτονες Η συμμαχική ηγεσία μετά τις καθοριστικές για την εξέλιξη του Πο­ λέμου νίκες στη Βόρεια Αφρική θεωρεί πως ήρθε η α>ρα της Ευρώπης. . Γνωρίζω ότι είσαι παλαιός και πιστός κομουνιστής. που ζητάει επίμονα ο Στάλιν για να ανασάνει· αντίθετα. έτσι.] Έρχεται ο Άρης.Μετά χαράς. Δεν τ ’ άφηνε έτσι.Αρχηγέ Άρη.... Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ . «Η φυσιογνωμία της περιοχής». γιατί λά­ μπει ολόκληρος. »0 Άρης του απαντάει με εκείνο το θυμόσοφο ρουμελίίότικο ύφος: » .τι τραβήξατε εσείς οι κομουνισταί θα το υποστούν τώρα οι διώκτες σας. όπως λέει ο Μπουκουβάλας. Όταν όμως ο Μπουκουβάλας πληροφο­ ρείται πως θα τους επισκεφθεί ο Άρης. ανησυχεί: «Περιμέναμε τον Άρη. ενθουσιάζεται. έχω χρηματίσει υποδιοικητής της Σχολής Χωροφυ­ λακής. Καλώ κοντά μου τον φρούραρχο α π ’ την Τύρνα. θέλετε να αναλάβετε προσωρινά φρούραρχος Τύρνης. Σου υπόσχομαι πως ό. Καθίσα­ με να φάμε φρέσκο τυρί. τα βρετανικά συμφέροντα στρέφουν τον Τσόρτσιλ προς την Ανατολική Μεσόγειο και τα Βαλκάνια. Συστήνω στον Άρη τον φρούραρχο. [. Φοβόμουν πως ο Άρης θα με κατσάδιαζε βλέποντας ολόκληρο συνταγματάρχη φρού­ ραρχο Τύρνης. Σ ’ αυτά ο Άρης ήταν σχολαστικός. Μπορούσε να μιλάει ώρες. γενι­ κά. Τον δεχτήκαμε με χαρά και συγκίνηση. 0 αναπόφευκτος συγκερασμός τοον απόψεων οδηγεί τους Συμμάχους στην απόφαση απόβασης στη . 0 Ανδροβιτσανέας ακούει. 0 Ρούζβελτ προσανατολίζεται στο άνοιγμα του Δεύτερου Μετώπου στη Δυτική Ευρώπη. Σε λίγο διάστημα ο Ανδροβιτσανέας γίνεται απαραίτητος σε όλα. Τίποτα δεν γίνεται αν δεν περάσει από τον Ανδροβιτσανέα. ήταν δεινός ρήτορας. Αλλά το Απελευθερωτικό Μέτω­ πο δε σκέφτεται να οργανο^σει τα σώματα ασφαλείας κατά το πρό­ τυπο που τα οργανο^νατε τότε»..Κύριε συνταγματάρχου επειδή δεν έχουμε θέση ανάλογη του βαθ­ μού σας ακόμα. και ας είναι η Τύρνα ένα μικρό χωριουδάκι. Οργανώνει και κινητοποιεί τους πάντες.. απαντάει αυτός και πραγματικά χαίρεται. όλοι το ξέρουν πως. [. Άλλωστε. Σε παρακαλώ να δοάσεις διαταγή να συστήσω μια σχολή Χω­ ροφυλακής. λέει: » .Με συγκινεί η προσφορά σας.

Για την παραπλάνηση τοον Γερμανών ως προς το σημείο της π ρώ ­ της συμμαχικής απόβασης στην κατεχόμενη Ευρώπη έχει εκπονηθεί ένα περίτεχνο σχέδιο. Οι συμμαχικές ανάγκες του σχεδίου «Animals» θα ωθήσουν τον Μά­ γερς να επιχειρήσει προσέγγιση των ΕΛΑΣ . που δεν έχει αντιληφθεί ότι ο αρχηγός περνάει σι­ γ ά σιγά σε δεύτερο πλάνο σε ό. Στη Σύσκεψη του Λιάσκοβου ο ταξίαρχος υποτιμά τη νοημοσύνη των εαμικών: «Υπέδειξα την ίδρυση ενός “Ενωμένου Γενικού Σ τρα­ τηγείου” πάνω στη γραμμή που είχε προτείνει το ΕΑΜ. σαν γενική πρόβα της απόβασης στη Νορμανδία.τι αφορά τις πολιτικές αποφάσεις.ΕΔΕΣ υπό την εποπτεία του. Στο τραπέζι των συσκέψε­ ων έχει αναγκαστεί να έρθει κάτω από την έντονη πίεση του Μάγερς. Οι απώτερες βλέψεις του αποσκοπούν στη μονο­ .ε το ΣΜΑ. Δηλαδή. ο οποίος το «συ­ ζητάει». ΕΔΕΣ και ΒΣΑ στο χοοριό Λιάσκοβο (Πετροοτό) Θεσσαλίας. και του Μάγερς. αλλά ακολουθεί κατά γράμμα τις μυστικές παραινέσεις του Γούντχα­ ουζ και φέρνει συνεχώς προσκόμματα στην επιδιωκόμενη συνεργασία. που το πρότεινε. Κάιρο. ούτε να ακούσουν θέλουν για ενοποίηση των οργανώσεων και Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών. Τον ΕΔΕΣ τον εκπροσωπεί ο ίδιος ο Ζέρβας με τον Πυρομάγλου. από άλλο δρόμο. Αυτήν την εποχή στο Βουνό πρωταγωνιστεί ο Τζήμας. Οι ηγέτες του ΕΛΑΣ αντιπροτείνουν το αυτοκέφαλο του Κοινού Γενι­ κού Στρατηγείου και συνεργασία μ. Ο Ζέρβας δεν δέχεται τί­ π ο τα από όλα αυτά. λίγο έξω από τα σύνορα της επικράτειας του Ζέρβα. Το τμήμα του σχεδίου που αφορά την Ελλάδα έχει την κωδική ονομασία «Animals» και απαιτεί από τους Έλληνες αντάρτες μια σειρά εκτεταμένων σαμποτάζ αντιπερισπασμού σε όλο τον κορμό της ηπειρωτικής χώρας. Η απουσία του Άρη δυσαρέστησε τον Μάγερς. που αρχίζει από τα ελληνικά βουνά και τελειώ­ νει στα παράλια της Ισπανίας. όπως είπε ο Τζήμας σχολιάζοντας το νέο σχέδιο. «Διώχνεις τον κλέφτη από την πόρτα κι αυτός πάει να ξαναμπεί απ'1 το παράθυρο». αλλά με ανά­ θεση του τελικού ελέγχου στο Αρχηγείο Μέσης Ανατολής». όλοι οι άλλοι εμπλεκόμενοι. Στις 5 Ιουνίου προετοιμάζει κοινή σύσκεψη μεταξύ ΕΛΑΣ. Τον ΕΛΑΣ τον αντιπροσωπεύουν ο Τζήμας και ο Σαράφης· ο Άρης παρέμεινε στην έδρα του στρατη­ γείου για να επιβλέπει την πορεία των επιχειρήσεων αφού οι ιταλικές εκκαθαριστικές βρίσκονται σε εξέλιξη.284 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Σικελία. την ολοκληρωτική βρετανική κηδεμονία του αντάρ­ τικου. η οποία θα γίνει τον επόμενο χρόνο. Εκτός του ΕΑΜ. Ζέρβας και Γούντχαουζ. Ο στρατηγός δεν είναι Ψαρρός· φτάνει στο Λιάσκοβο με 200 αντάρτες και παίρνει δρακόντεια μέτρα ασφαλείας.

σε συνεργασία με τους Βρετανούς σαμποτέρ. Δεν ξέρει ακόμη όσα συμβαίνουν στην Αθήνα και πόση σημασία απόκτησε ξαφνικά για το ΚΚΕ η τυπική βρετανική αναγνουριση του Αντάρτικου. Αποφασιστικό ρόλο σε αυτό έπαιξε ο κίνδυνος συ­ νεργασίας του ΕΛΑΣ με τα γειτονικά βαλκανικά κινήματα Αντίστασης εξαιτίας της αδιαλλαξίας του Κάιρου. για να καθησυχάσουν τον κόσμο της υπαίθρου. το οποίο έως τότε εθεωρείτο απαράδεκτο. «κωλυσιεργούσε θορυβωδώς».ΑΡΗΣ. 0 Τζήμας έχει τον Μάγερς στο χέρι και δεν βιάζεται. 0 στρατηγός απέρριπτε το ένα μετά το άλλο κάθε άρθρο του συζητούμενου συμφωνητικού και. όπου έχουν εμφανιστεί αντιπρόσωποι Γιουγκοσλάβο^ν και Αλβανοον ανταρτών. Δεν θέ­ λει με κανέναν τρόπο την εξομοίωση των δύο οργανώσεων έναντι των Συμμάχων. ο ταξίαρχος έχει κατορθο^σει να κάμψει τις αντιρρήσεις του Κάιρου και να πάρει την άδεια υπογραφής του εαμικού αντισχεδίου. Η αποτυχία της σύσκεψης είναι δεδομένη. Αφού εκδίδουν ένα κοινό ανακοινωθέν περί «πλήρους συμπτώσεως απόψεων». ο Ζέρβας επι­ στρέφει στην Ήπειρο και ο Τζήμας με τον Σαράφη κατευθύνονται στο θεσσαλικό στρατηγείο του ΕΛΑΣ στην Αβδέλα. Στη συνέχεια ο Τζήμας αναχωρεί για μια σπουδαία συνάντηση στα σύνορα. Φτάνει μετά από λίγες ημέρες στην Αβδέλα. Πάση θυσία Τον Μάιο του 1943 αναγγέλλεται ξαφνικά από τον ραδιοφωνικό σταθμό της Μόσχας και αναμεταδίδεται σε όλο τον κόσμο η αυτοδιά­ λυση της Κομουνιστικής Διεθνούς. Εκεί θα τοποθετήσουν τον στρατηγό Δημήτριο Φλούλη στρατιωτικό αρχηγό Θεσσαλίας και τον στρα­ τηγό Βασίλειο Τζιότζιο στρατιωτικό αρχηγό Μακεδονίας. 0 Μάγερς τους ακολουθεί ανήσυχος. Ώσπου να επιστρέψει ο Τζήμας στην Αβδέλα. όπου αναγκάζεται επ ι­ τέλους να αποκαλύψει στον Σαράφη την επικείμενη συμμαχική επ ι­ χείρηση «Animals» και επιμένει φορτικά στον στρατηγό να διατάξει τη συμμετοχή του ΕΛΑΣ. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 285 πώληση της αγγλικής εύνοιας και στον εξοβελισμό του ΕΛΑΣ. όπου χρειάζεται. Ο Σαράφης μετά από τηλεφωνική επικοινω­ νία με τον Τζήμα υπογράφει μια δήλωση ότι ο ΕΛΑΣ αποτελεί στρα­ τιωτικό τμήμα του ΣΜΑ και διαβεβαιώνει τον Άγγλο ταξίαρχο ότι οι ελασίτες θα συμμετάσχουν στην εκτέλεση του σχεδίου κατά μόνας ή. κατά τον αγανακτισμένο Μά­ γερς. . δηλαδή η υπογραφή του περίφημου συμφωνητικού.

Το μέλος της ΚΕ Παντελής Καραγκίτσης εξουσιοδοτείται να φύγει αμέσως για το Βουνό με εντολή προς τον Τζήμα να σπεύσει να υπογράψει «πάση θυσία» το περίφημο συμφωνητικό με τους Βρετανούς. Δεκέμβρης) γ ρ ά ­ φει ικανοποιημένος ο γραμμ ατέας της Κομματικής Οργάνωσης Αθή­ νας. όπου επικράτησε η ιδέα της παγκόσμιας συγκυριαρ­ χίας. (Μ παρτζιώτας. Στην ουσία το ΚΚΕ παραιτείται από κάθε επαναστατική προ ο π τι­ κή. «Μ έσα σε λίγους μήνες η απόφαση πραγματοποιήθηκε και ο αριθμός το^ν μελών του ΚΚΕ έφτασε μερικές εκατοντάδες χιλιάδες».Τσόρτσιλ στην Τεχεράνη. το Κόμμα της ελληνι­ κής λαοκρατίας».286 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Είναι μια ευφυέστατη διπλωματική κίνηση του Στάλιν προκειμένου να διασκεδάσει τις υποψίες των Δυτικών συμμάχοον του για τις επεκτατικές βλέψεις της Σοβιετικής Ένωσης και παράλληλα να αφαιρέσει κάθε πρόσχημα από μια πιθανή εναντίον του συσπείρωση των έως τότε εμπόλεμων Αμερικανο-Βρετανών και Γερμανών. (Χατζής. Ανίδεοι αντάρτες και χωρικοί χρίονται άνωθεν μέλη του Κόμματος με μεγάλη ευκολία· με την ίδια που θα φύγουν σε χαλεπούς καιρούς. και για μετά την απελευθέρωση της χώρας επιλέγει τον δρόμο της πολιτικής πάλης. σε ολονύχτια συνεδρίαση στις 2 Ιουνίου. Ο Ιωαννίδης. τα εντός Αττι­ κής μέλη της ΚΕ του ΚΚΕ εξετάζουν τις νέες συνθήκες που διαμορ­ φώνονται μετά την αυτοδιάλυση της Κομιντέρν.Στάλιν . Και για την ΕΣΣΔ σήμαινε ότι «η παγκόσμια επανάσταση δεν αποτελεί πλέον μέρος του προγράμματος της». Με αυτήν την προοπτική η καθοδήγηση ανοίγει τις πύλες του ΚΚΕ σε μαζική στρατολογία ώστε «να μετατραπεί σε πλατύ μαζικό κόμμα του εργαζόμενου λαού. Επανάσταση) Πριν από τον Πόλεμο τα μέ­ λη του Κ όμματος ήσαν μερικές χιλιάδες. [Όσο απίθανη και αν φαντάζει τώ ρα αυτή η εκδοχή. ως «ειδικός» στην ερμηνεία των διεθνών συσχετισμών και των ελιγμών της σοβιετικής πολιτικής. Το ελληνικό Κο­ μουνιστικό Κόμμα δεν πρέπει ε π ’ ουδενί να διαταράξει την Αμερικανο-Βρετανο-Σοβιετική συμμαχία. εξετάστηκε επανειλημμένως από βρετανικής πλευρ ά ς και παράλληλα υπήρξε άσβεστη ελπίδα του Χίτλερ έως το τέλος του. Αυτή η πιθανότητα α π ο ­ μακρύνθηκε οριστικά στη Διάσκεψη των Ρουζβελτ . Ούτε θα επιτραπεί πλέον στο ΕΑΜ και στον ΕΛΑΣ να αντιλέγουν στους συμμάχους της Σοβιετικής Ένωσης. εκλαμβάνει το μήνυμα περί­ που σαν σύνθημα ενδοτικότητας έναντι των Βρετανών. (Hobsbawm)] Στην Αθήνα. Τα π α λιά μέλη του Κ όμματος ειρωνεύονται την ξαφνική πλημμυρίδα νέων «κομουνιστών»: . Τα αποτελέσματα της περίφημης μαζικοποίησης ήσαν πιο ανά­ γλυφ α στην ύπαιθρο. κόμμα μυριάδων μελών.

Εκείνες τις ημέρες οι κομματικοί υπεύθυνοι τους είχαν «κατανείμει» σε οργανώσεις: ΚΚΕ. πατριώτη. Μετά τη συμφωνία του με το ΓΣ του ΕΛΑΣ απαιτεί από τον στρατιωτικό διοικητή Στερεάς λοχαγό Βερμαίο την επιστροφή των όπλων και των εφοδίων που του κατασχέθηκαν στη Στρώμη. [. κι άρχισε πάλι ένας εκνευρισμός στα χο^ριά και στα τμήματά μας. μια ξαφνική π α ­ ράσταση δραστηριότητας από τρεις τέσσερις σαστισμένους χωρικούς.Τους γράφουμε στο Κόμμα με την καμπάνα.. αλλά είναι αδύνατον να ζητήσεις και να πάρεις πίσω από τους αντάρτες το όπλο που ορισμένοι περίμεναν ακόμη και επί μήνες να αποκτήσουν ακολουθώντας άοπλοι τα τμή­ ματα. ΕΑ (Εθνική Αλληλεγγύη) κ. Οι άν­ θρωποι από την άλλη μεριά του 5/42 τη διατυμπάνιζαν αυτή την προ­ τίμηση. Και εκείνος αθώα: .. που πάνε κι έρχονται χωρίς λόγο.. 0 Ψο:ρρός κατανοεί τη δυσκολία και δεν επιμένει* αρκείται στην ανοχή ανασυ­ γκρότησης που έχει εξασφαλίσει. μονολόγησε ο αρχηγός. Αντάρτης ) . 0 Άρης τους παρακολουθεί για λίγο σκε­ πτικός. γράφει ο Φ. πόσο πλούσια ήσαν όλα. ΕΠΟΝ (Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων).Για έλα δω. κάθε είδους εφόδια. Σε ένα απομονωμένο χωριουδάκι μπαίνουν έφιπποι ο Άρης με τους μαυροσκούφηδες και βλέπουν. Οι περισσότεροι ήσαν γεροί νοικοκυραίοι κι άρχισαν να πιάνουν φτωχούς εαμίτες και τους υπόσχονταν το ένα και τ ’ άλλο να φύγουν τα παιδιά τους από μας. «Πρώτο και αγχώδες πρόβλημα για τον ΕΛΑΣ παραμένει ο οπλι­ σμός». «Άρχισαν αμέσως οι ρίψεις στην Ταράτσα. Εν βρασμώ Στο μεταξύ ο συνταγματάρχης Ψαρρός έχει επιστρέφει στην Γκιώνα.λπ. να πάνε στο 5/42..ΑΡΗΣ. Κυ­ κλοφόρησαν μεμιάς τα νέα. Με τα εφόδια κάτι γίνεται. μου 'λαχε τ ’ Κόμμα. μόλις εμφανίζονται. και λέει σε έναν. τον πιο δυ­ στυχή και ταλαίπωρο από όλους: .] Οι δικοί μας τσιτώθηκαν μ Λαυτή την προτίμηση των Άγγλων προς το 5/42. κ α π ’τάνιο μ ’. ειδοποιεί τους πιστούς του αξιωματικούς να τον συ­ ναντήσουν και οι Άγγλοι αναλαμβάνουν τα υπόλοιπα.Τώρα σωθήκαμε. Γρηγοριάδης και δεν είναι δικαιολογία. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 287 . . Ορίζει Σταθμό Διοίκησης την Ταρά­ τσα της Γκιώνας. Πες μου τι είσαι συ. Κακό μπλέξιμο έμοιαζαν όλα αυτά». Τι κάνεις εδώ. (Δημητρίου.Ιμένα.

ο Καραλίβανος. του ζητάει να παραδοθεί εκ νέου στον ΕΛΑΣ. ο Βερμαίος παίρνει ένα απροσδόκητο μήνυμα από τον επιτελάρχη του Αρχηγείου Στερεάς ταγματάρχη Ζούλα. Η προκλητική ευμάρεια του 5/42 διογκώνεται από τις διαδόσεις των κατοίκων της περιοχής και την ανέχεια των ανταρτών του ΕΛΑΣ. Τελικά επικρατεί η γνώμη των σκληρών. Ο Ψαρρός δίνει διαταγή σύμπτυξης των . που ειδοποιείται. 0 Νικηφόρος είναι διστακτικός σε μια νέα πρό­ βα εμφυλίου. Κάποιοι άλλοι υπερθεματίζουν σε επιθετικότητα και ρι­ ζοσπαστικές λύσεις. αρνείται με κάποιο πρόσχημα να συμμετάσχει σε εμφύλια σύγκρουση. (Φ. Ο αναίμακτος αφοπλισμός της Στρώμης δεν μπορεί να επαναληφθεί στην Ταράτσα. Έ να τελε­ σίγραφο του Βερμαίου. Στις 23 Ιουνίου τα χαράματα ο Ψαρρός δέχεται για άλλη μία φο­ ρά το μάθημα ότι η δύναμη δεν παραχωρείται. Πιο ώριμος. Γρηγοριάδης. χάρη στις δικές τους θυσίες.288 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Οι Άγγλοι υφαίνουν με υπομονή τον ιστό τους και οι Έλληνες μπερ­ δεύονται πάνω του. Οι π ε ­ ρισσότεροι άνδρες του εγκαταλείπουν την αδερφοκτόνα σύρραξη και φεύγουν για τα χωριά τους. 0 Βερμαίος είναι σύμφωνος με το πνεύμα του σήματος. γραμμένο πρόχειρα σε ένα χαρτί. Οι «Ψ αρριανοί» υπερτερούν αριθμητικά των ελασιτών και είναι σε πλεονεκτικότερες θέσεις μάχης· όμως οι περισσότεροι είναι νεοσύλλεκτοι και όχι εμπει­ ροπόλεμοι. Ακόμη η ανάσα τους μυρίζει μάχη. αν όχι η κύρια αιτία εχθρότητας των ελασιτών για τους «Ψαρριανούς» είναι ότι εκείνοι έχουν τα πάντα και αυτοί τίποτα. δύνασθε να δια ­ λύσετε 5/42 στοπ. έχουν νεκρούς και τραυματίες από τους Ιταλούς και δίπλα τους. κάποιο «ξένο κατασκεύασμα» συγκροτείται μέσα στη «δική τους» περιοχή με άνεση και ασφάλεια ως αυριανός αντίπαλος. Ε π ι­ πλέον μια καθόλου αμελητέα. Αυτά όμως είναι ψιλά γράμματα για τους τοπικούς ηγέτες και τους αντάρτες του ΕΛΑΣ. Περίπου 10 ώρες μάχης είναι αρκετές για να δει ο συ­ νταγματάρχης τη μονάδα του να διαλύεται για δεύτερη φορά. κερδίζεται. που δίνει ξανά τέλος στην ειρηνική συ­ νύπαρξη με το 5/42: «Γνωστής ούσης της θέσεο^ς ημών απέναντι των μη υπογραψασών το συμφωνητικό μας οργανώσεων. 0 ήπιος Διαμαντής απουσιάζει. Αντίστασις) Πρόκειται για πλήρη ανατροπή της προηγούμενης αυστηρότατης διαταγής του Γενικού Στρατηγείου. που απαγόρευε ρητώς κάθε εχθρι­ κή ενέργεια εναντίον άλλων ομάδων ή οργανώσεων. Προσοχή από ενέδρες Ιταλών και Ψαρριανών στοπ». Λίγο μετά τη μάχη της Παύλιανης με τους Ιταλούς και αφού τα ελασίτικα τμήματα έχουν επιστρέφει στις θέσεις τους.

τον πιο ενωτικό ίσως της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ. Η έντονη αντίθεση στη διάλυση του 5/42 εκδηλώνεται περιέργω ς από την εαμική πλευρά. Η αντίδραση του Μάγερς. Η συνεδρίαση διακόπτεται. Στο Γαρδίκι έχει αφιχθεί από την πρωτεύουσα ο απεσταλμένος του ΠΓ Παντελής Καραγκίτσης. πρώην συμμαθητή του στη Σχολή Ευελπίδων και φίλου του. Έτσι.Αυτός είναι σοσιαλδημοκράτης. Στον Νικηφόρο και στον Διαμαντή γίνεται μια ήπια ανάλυση του «λάθους» τους και επιστρέφουν στο Μαυρολιθάρι· για τον επικεφαλής Βερμαίο συγκροτείται δικαστήριο. . στον οποίο μετα­ φέρει την επείγουσα εντολή της Αθήνας για υπογραφή του συμφωνη­ τικού με τους Βρετανούς. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 289 πιστών που του απόμειναν και εγκαταλείπει τελευταίος την Ταράτσα και τη Ρούμελη. ο Νικηφόρος και ο Διαμαντής καλούνται να παρουσιαστούν στο Γαρδίκι. Οι εξηγήσεις που δίνει ο εκδότης της δ ια τα ­ γής ταγματάρχης Ζούλας είναι ότι. αγανακτισμένος από τη στάση του Ψαρρού. όπου εδρεύει το Αρχηγείο Στερεάς. Αυτήν την εποχή δεν θέλει διαταραχή των σχέσεων με τον ΕΑΑΣ. πηγαίνουν. βγάζει την π ρ ο ­ σεχτικά διπλωμένη διαταγή του Ζούλα και αιφνιδιάζει τους πάντες. Παραμένει στο Αρχηγείο Στερεάς μέχρι να επιστρέψει από τη Μακεδονία ο Τζήμας. με τελικό προορισμό την Ήπειρο. Ταυτόχρονα έχουν φτάσει στο Γαρδίκι ο Σαράφης και ο Άρης με τους μαυροσκούφηδες. θα πάρουν και αυτοί οι δύο μέρος στη συνεδρίαση μαζί με τον Καραγκίτση. τον Ζούλα. δεν είναι μπολσεβίκος. Έκπληκτος. όταν πληροφορείται τη νέα διάλυση του συγκροτήματος που τόσο υποστήριξε και τόσα επένδυσε στην πα ρ ου­ σία του είναι μάλλον χλιαρή. τον Μανιάτη και τον Λευτεριά. απομακρύνει το εν­ δεχόμενο της υπογραφής και έχει κάνει έξαλλο τον Καραγκίτση. Και οι δύο συμπεριφέρονται σαν να ενήργησε ο Βερμαίος αυτοβούλως. στον οποίο στηρίζεται για τη μεγάλη συμ­ μαχική επιχείρηση αντιπερισπασμού. ο Βερμαίος ακούει προ^τα τον Καραγκίτση να κα τα δικά ζει δρ ιμ ύ τα τα τη διάλυση του 5/42 και στη συνέχεια τον Αευτεριά να προτείνει αμείλικτος την παραδειγματική τιμωρία του λοχαγού. όπου θα αναλάβει υπεύθυνος της περιοχής. Η απρόσμενη διάλυση του 5/42 είναι τερά ­ στια ζημιά* ενισχύει τις αντιεαμικές κατηγορίες.ΑΡΗΣ. Έ λεγαν για αυτόν κάποιοι σύντροφοί του: . Εκείνος ανοίγει το καπάκι του ρολογιού του. έκανε ό. Χωρίς να υποψιάζονται τον λόγο.τι έκανε εν βρασμώ ψυχής. Θα περάσει στο Αίγιο της Πελοποννήσου αποφασισμένος να α π ο ­ συρθεί οριστικά από το Αντάρτικο. 0 Βερμαίος.

Γρηγοριάδης. «Τι εμεσολάβησεν. που πίσω από τις α π ο φ ά ­ σεις του Πολιτικού Γραφείου έκανε ό.. Ο έντιμος αυτός πολιτικός δεν εμφορείται από τα ίδια αισθήματα με τους άλλους εναντίον του αρχηγού* μόνο που θα αργήσει πολύ να εντοπίσει τις αιτίες του κακού. πιθανού κομιστή της εντολής. σε όλη τη διάρκεια της συνεδρίασης είναι ενισχυτική αυτής της άποψης.» (Πυρομάγλου. . Καρτάλης ) Το πιθανότερο είναι ότι ο ταγματάρχης κάποιον καλύπτει* κάποιον. Και. αρκετές φορές μεταπολεμικά θα τον δικαιώνει επαναλαμβάνο­ ντας: «Αν ακούγαμε τον Άρη. αποδίδει τις π αρεκτροπ ές στη «νοοτροπία καπεταναίω ν». Την επομένη του δικαστηρίου γ ια τον Βερμαίο ο Καραγκίτσης συγκαλεί τα μέλη του αρχηγείου σε νέα σύσκεψη. Το μέλος της ΚΕ.τι ήθελε. Άλλωστε για τη διάλυση της Φιλικής Εταιρείας στη Θεσσαλία. «Υπήρχε “αόρατη αρχή” μέσα στο ΚΚΕ. στην οποία εντελώς π α ρ ά λ ο γ α ο νέος κατηγορούμενος είναι ο Άρης.» (Σ. για τον αφοπλισμό της ομάδας Κωστόπουλου και για την πρώτη διάλυση του Ψαρρού οι ενδείξεις και πάλι στον Σιάντο οδηγούν. Τελικά πάλι ο Άρης θα βρεθεί χρεωμένος. 0 ταγματάρχης Ζούλας ενήργει από ιδίαν π ρω ­ τοβουλίαν ή κατόπιν διαταγής. επειδή είναι καλόπιστος άνθρω­ πος. Οι υποψίες είναι πολλές. ο ΕΛΑΣ τηρεί τα συμφωνηθέντα με τον Μάγερς για το σχέδιο αντιπε­ ρισπασμού «Animals» και περνάει στην αντεπίθεση. προερχομένης εκ των άνω. αδυνατώ ντας να ερμηνεύσει τα όσα π ερίερ γα συμβαίνουν. που μπόλιασε στο αντάρτικο ο αρχικαπετάνιος. Ο Μανιάτης και ο Λευτεριάς έχουν τη σπάνια ευχαρίστηση να ακούσουν από τον Κ αραγκίτση έναν φ ιλ ιπ ­ πικό εναντίον του αρχηγού και εναντίον της «σχολής» που δημιούρ­ γησε. Η περίεργη σιωπή του Μανιάτη.290 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΧΤΟΠΟΥΛΟΣ Πολύ απλοϊκό για να γίνει πιστευτό. Ιστορία) Αν όντως συνέβαινε αυτό. τότε ο Ζούλας καλύπτει τον έναν εκ των δύο ηγετών του Κόμματος και συγκεκριμένα τον Σιάντο* ο Ιωαννίδης είναι πάντοτε εξαιρετικά προσεχτικός σε όσα άπτονται των σχέσεων με τους Βρετανούς και τους συνεργάτες τους. Θέατρο πολέμ ου Μετά την απόκρουση το:>ν ιταλικών εκκαθαριστικών επιχειρήσεων. όπως εύστοχα σημειώνει ο Πυρομάγλου..». και από ποι­ ον. «ιστάμενον υψηλότερα από τον Καραγκίτση στην ιεραρχία του ΚΚΕ».

με όλμους και ελαφρύ πυροβολικό. δεκαέξι από τους οποίους ανήκαν στους σιδηροδρόμους». «Μ ια μεγάλη ομάδα του ΕΛΑΣ έστησε ενέδρα σε μια εχθρική μηχανοκίνητη φ ά λα γγα στον δρόμο προς το Σ α ρ αντάπ ο ­ ρο. Το γερμανικό στρατηγείο ΝΑ Ευρώπης (Σ τρατιά Ε). Κ αταγράφει τις προοτες γερμανικές αντιδράσεις: « 0 εχθρός έστειλε ενισχύσεις από την Αθήνα [..ΑΡΗ Σ. τη διακοπή των τηλεφωνικών επικοινωνιών και πολλών μικροτέρων εγχειρημάτων. για ν ’ ανοίξει πάλι ο δρόμος δυο βδομάδες αργότερα». (Sekendorf) 0 Άγγλος ταξίαρχος γράφει πανευτυχής: «Άρχισαν να φτάνουν απανω τά νέα για μια σειρά πετυχημένα σαμποτάζ σε ολόκληρη την Ελλάδα. στην ηπειρωτική Ελλάδα είχαν συντελεσθεί σαράντα τέσσερις ανατινάξεις συγκοινωνιακών αγωγών. Χαιρετίζει μια πανωλεθρία των Γερμανών στο Σαραντάπορο. Μόνο από τις επιτόπιες γερμανικές διοικήσεις εκφράζονται φόβοι γ ια μια π ρα γμ ατική συμμαχική απόβαση στην Ελλάδα..] Χρειάστηκε δύναμη δύο γερμανικών τ α γ μ ά ­ των.] και διέταξε δυο ταξιαρχίες του να κινηθούν προς την Ελλάδα από τη Γιουγκοσλαβία».. (Sekendorf) Και στις 5 Ιουλίου ο αντιστράτηγος Κρίγκερ α π α ι­ τεί από τις γερμανικές δυνάμεις στην Ελλάδα: «Να επανορθωθεί η ζημιά που έχει προκληθεί στο κύρος της γερμανικής Βέρμαχτ. Και πιο κάτω: «Εκτός από τις μεγάλες ενέδρες. πριν να δοθεί το σήμα για το σταμάτημα των σαμποτάζ. που εκτελέστηκαν όλοι. Αφού μπλοκάρισαν με εμπόδια το δρόμο. Περιμένουν τη συμμαχική απόβαση στην Ευρώπη και έχουν σωστά προβλέψει τα πιθανά σημεία. με­ ταξύ Ελασσόνας και Κοζάνης. Τα χαρμόσυνα σήματα ακολουθού­ σαν το ένα το άλλο για αρκετές μέρες». με 73 νεκρούς και 82 αιχμαλώτους. Και συμπεραίνει: « 0 Άξονας είχε πιστέψει ότι οι Σύμμαχοι ήταν έτοιμοι να εισβά­ λουν στα Βαλκάνια και οι ενισχύσεις που προορίζονταν για την Ιτα ­ λία είχαν σταλεί στην Ελλάδα».. 0 φύρερ περιμένει ότι τα μέτρα αυτά θα εφαρμοσθούν με άκρα αυστηρό­ τητα». (Myers) Οι Γερμανοί δεν είναι αφελείς. αφού . οι αντάρτες έπιασαν θέ­ σεις στο πέρασμα. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩ Ν ΑΤΑΚΤΩ Ν 291 Από το τελευταίο δεκαήμερο του Ιουνίου οι αντάρτες χτυπάνε τους καταχτητές παντού με τέτοια σφοδρότητα που στο Βερολίνο ο στρα­ τάρχης Κάιτελ ανακοινώνει στις 3 Ιουλίου ότι «ο ελληνικός χώρος σή­ μερα π ρ έπ ει να χαρακτηρισθεί σαν θέατρο πολέμου πρώτης γ ρ α μ ­ μής». Αυτή η αιφνίδια ένταση των σαμποτάζ και των επιθέσεων σοοστά ερμηνεύεται από το Βερολίνο ως επιχείρη­ ση αντιπερισπασμού. [.

οι γερμανικές δυνάμεις δεν αποσύρθηκαν από την Ελλάδα. όταν οι Σύμμαχοι αποβιβάστη­ καν στη Σικελία. Υπήρξαν όντως μετακινήσεις μονάδων. [. συμπεραίνει: «Όλοι οι ανωτέρω λόγοι καθιστούν δυνατήν (ως επικείμενην). που αγωνιούσαν. το οποίο είχε αναλάβει το Αρχηγείο Φθιώτιδας με τους Θάνο. έμειναν ξάγρυπνοι σχολιάζοντας στην π λ α ­ τεία τη μεγάλη επιτυχία. μίαν αποβατικήν επιχείρησιν των Συμμάχο3ν εις τας δυτικάς ακτάς της Ελλάδος τη υπο­ στηρίξει των συμμοριών». αν χρειαστεί. Αίαντα. διατάζει τον διοικητή του Νοτιοανατο­ λικού Τομέα της Βέρμαχτ: «Οι πράξεις σαμποτάζ το)ν τελευταίων ημερών απαιτούν εξαιρετικά αυστηρά αντίποινα.. Πρόκειται για υπερβολή. οι Γερμανοί εξακολουθούν να πιστεύουν ότι πρόκειται περί διπλού συμμαχικού άλματος. αλλά προαποφ ασ ισμένες εξαιτίας του ογκούμενου ένοπλου αγώ να στην Ελλάδα και του διαρ­ κούς φόβου της απόβασης. περιμένοντας το αποτέλεσμα του σαμποτάζ. και στην ιταλική ζώνη κατοχής». Στο Γαρδίκι. ανεμίζοντας το χαρτί ενός σήματος. (Κέδρος) Και όταν ακόμη εκδηλωθεί η απόβαση στη Σικελία. (Ενεπεκίδης) Τελικά οι διιστάμενες γερμανικές απόψεις συγκλίνουν ότι είναι π ι­ θανό ένα διπλό συμμαχικό άλμα προς Σικελία και Ελλάδα.292 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ αναλύσει τη δημιουργηθείσα πολεμική έξαρση.] Ο φύρερ εξουσιοδοτεί την Ανωτάτη Διοίκηση να π α ­ ρεμβαίνει. Μερικά από αυτά ήσαν πετρελαιοφό­ ρα και άλλα φορτωμένα με πυρομαχικά. Μια πύρινη στήλη υψώθηκε έως τα σύννεφα και ήταν ορατή επί ώρες από πολλά χωριά. αλλά έφτασαν και νέα τμήματα ορειν(ύν καταδρομών εκ π α ι­ δευμένα στον αντιανταρτικό πόλεμο. Στις 25 Ιουλίου ο στρατάρχης Κάιτελ. και τους μιμούνται πρόθυμα και κάποιοι Έλληνες ιστοριογράφοι αναφέροντας μετακινήσεις μεραρχιών από το ένα μέτωπο στο άλλο. που περιλαμβάνει και την Ελλάδα· για αυτό δεν ανακαλούν τις ενισχύσεις που κατευθύνονται προς τη χώρα. Η τιμωρία των δραστών που θα συλλαμβάνονται π ρέπ ει να γίνεται με τέτοιο τρόπο που να τρομοκρατεί. Τη νύχτα προς τα χαράματα της 10ης Ιουλίου ο ουρανός έγινε κατακόκκινος από τις φλόγες και την έκρηξη που κατέστρεψε τη γ έφ υ ­ ρα του Δερελή την ώρα που περνούσε μια αμαξοστοιχία με δύο μη­ χανές και 40 περίπου βαγόνια. Παρνασσιώτη. Για αυτό. και πίσω του ο δικηγόρος Σεφεριάδης. Προς το μεσημέρι εμφανίζεται τρεχάτος στην πλατεία ο Βρετανός λοχαγός Τζον Κουκ. Αμέσως περικυκλώνονται από αντάρτες και χωρικούς· ο Βρετανός διαβάζει και ο Σεφ ε­ ριάδης μεταφράζει μέσα σε πανηγυρισμούς του ακροατηρίου: .. Οι Βρετανοί ιστορι­ κοί διογκώνουν υπέρμετρα τη γερμανική παραπλάνηση που πέτυχαν.

Ιστορία) Και δεύτερο τηλεγράφημα του Ουίλσον με την ίδια ημερομηνία και ανάλογο περιεχόμενο: «Επιθυμώ να μεταβιβάσω εις όλους τους βαθμούς του ανταρτικού στρατού της Ελλάδος τα ειλικρινή μου ευχαριστήρια και συγχαρητή­ ρια διά τας προσφάτους μεγάλας επιτυχίας εις ολόκληρον την Ελλά­ δα. Η μόνη πραγματική αξία αυτών των τηλεγραφημάτων θα ήταν να χρησιμοποιηθούν από την ελληνική πολιτική ηγεσία μαζί με άλλα στοιχεία στο τραπέζι της ειρήνης για τις εθνικές διεκδικήσεις. ενώνονται οι φωνές όλων. τα οποία ήσαν διατε­ θειμένα διά την Ιταλίαν. Ενισχύσεις Άξονος ήσαν υποχρεωμέναι και είναι ακόμη να κινηθούν προς τα Βαλκάνια επιτρεπομένοον ούτω των επιχειρήσεων εν Σικελία να προχωρούν συμφώνως τα σχέ­ δια. «Στην Ελλάδα οι μαρτυρίες των Βρετανών αξιωματικοί κατά του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ έγιναν αντικείμενο εκμετάλλευσης για πολιτικούς λόγους. υποτιμούν συστηματικά τη δράση των Ελλήνων και υπερτιμούν τη δική τους. Γρηγοριάδης..Και στα δικά μας!. Ιστορία) Αυτά τα τηλεγραφήματα επισείονται από την ηγεσία του ΕΑΜ προς κάθε κατεύθυνση ως αποδείξεις συμμαχικής «νομιμοποίησης» του αντάρτικου αγώνα. Οι πατριώτες που ρισκάρουν τη ζωή τους ζητούν την αναγνώριση αυτών που παραμένουν κρυμμένοι στην Αθήνα.] 0 Άξων παρασυρθείς υπέθεσεν μίαν επίθεσιν εις τα Βαλκά­ νια. Αρχιστράτηγος εξέφρασε ειλικρινείς ευχαριστίας προς όλους τους ελευθέρους Έλληνας». Γρηγοριάδης. η αξιοπιστία των οποίο^ν έχει καίρια πληγεί ακόμη και από συμπατριώτες τους ιστορι­ κούς. Η προσοχή του εστράφη προς την Ελλάδα και μία μεγάλη νηοπομπή επέρασε ανε­ νόχλητη μέσα εις την Μεσόγειον». [. Αι ενισχύσεις εις άνδρας και αεροπλάνα.. .. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 293 «Εις τας ακτάς της Σικελίας πανίσχυροι συμμαχικαί δυνάμεις ήρχισαν αποβιβαζόμενοι. (Σ. η οποία υποστηρίζει την απόβασιν». Αλλά τότε κυβερνούσαν οι απόντες και όλα αυτά αποσιωπήθηκαν.. Οι Βρετανοί αξιωματικοί στο ελληνικό αντάρτικο. Για αυτό ήταν πάντοτε σημείο αναφοράς των μεταπο­ λεμικών κυβερνήσεων που επιδίωκαν να σπιλώσουν τον αγώνα. Ο αρχιστράτηγος Μέσης Ανατολής στρατηγός Ουίλσον και ο αρχι­ στράτηγος Μεσογείου στρατάρχης Αλεξάντερ στις 18 Ιουλίου 1943 απο­ νέμουν εύσημα στους αντάρτες: «Χάρις εις τας λαμπράς επιχειρήσεις ανταρτών εν Ελλάδι η προ­ σοχή του Άξονος απεστράφη από μεγάλας νηοπομπάς και συγκε­ ντρώσεις στρατευμάτων Μεσογείου. απησχολήθησαν εις τα Βαλκάνια.ΑΡΗΣ. (Σ. [.] Ελληνικά πολεμικά συμμετέχουν της συμ­ μαχικής αρμάδας. Οι μαρτυ- . 0 ΕΛΑΣ δεν έχει ανάγκη βρετανικοί αποδείξεο^ν για την πατριο)τική του δράση.

7 Για παράδειγμα. Οι δύο παράτολμοι Βρετανοί αξιωματικοί μετά από αναγνώριση του στόχου αποφασίζουν να τον καταστρέψουν με δολιοφθορά. απρόθυμοι και ατελέσφοροι και “όλη η δουλειά” έγινε από Βρετανούς αξιωματικούς». Οι 7. (Φλάισερ) Ροκαμβόλ Έχουν και οι Βρετανοί ένα αποκλειστικά δικό τους μεγάλο σα­ μποτάζ. Το κατόρθωμα είναι μεγάλο. με σκοινιά: . . Η αγγλική αεροπορία πετάει πάνω από την κατεστραμμένη γέφ υ ­ ρα. στις 21 Ιουνίου τινάζουν στον αέρα και καταστρέφουν ολοκληρωτικά τη γέφυρα του Ασωπού. Μετά από αρκετές ημέρες προετοιμασίας. Ό πω ς είχε δασκαλέψει τον Μάγερς πριν από λίγες ημέρες ο Νάκος Μπελής ότι πρέπει να γίνει αυτή η «δουλειά». ο α π ε ­ σταλμένος του Φόρεΐν Όφις ταγματάρχης Ντέιβιντ Ουάλας γράφει: «Ομολογουμένως το 95% των ανταρτών ήταν δειλοί. έναν λοχαγό του Μηχανικού και τρεις ακόμη βοηθούς. μεταφοράς εκρηκτικοί και συνεχών αναρριχήσεων και καταρριχήσεων στα φ αράγγια εν μέ­ σω μυρίων κινδύνο^ν. Τώρα μπορούμε ευτυχώς να βάλουμε τα π ρά γμ ατα στη θέση τους». τον λοχαγό Ντόναλντ Στοτ (ή Ντοτ Στοτ.τι αφορά την επιχείρηση «Animals». μεταγενέστερο «άθλο» του) και τον αντισυνταγματάρχη Τζέφρι Γκόρντον-Κριντ ή Τζεφ. ως νέοι Ροκαμβόλ οι δύο καταδρομείς. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». Ο ταξίαρχος Μάγερς δεν έχει ξεχάσει την επιχείρηση «Ασωπός». φωτογραφίζει τα ερείπια και ενημερώνεται προσωπικά ο Τσόρτσιλ. Smith. Ανέθεσε το σαμποτάζ σε δύο Βρετανούς αξιωματικούς το:>ν καταδρο­ μών. στο πλαίσιο της προσπάθειας τους να πλαστογραφήσουν την ελληνική ιστορία. όπως είδα μια φορά στον κινηματογράφο έναν Ροκαμβόλ. όπως τον ξέρουν οι αντάρτες ως σύνδεσμο του Ψαρρού.Να. επικουρούμενοι από έναν ταγματάρχη. όπως εν συντομία αναφερόταν σε έναν άλλον. 0. 0 Χίτλερ εκφράζει τη δυσαρέσκειά του και η γερμανική διοίκηση στην Ελλάδα εκτελεί ολόκληρη τη φρουρά της γέφυρας επειδή προέκυψαν υπόνοιες χρηματισμού τους από τους Βρετανούς αξιωματικούς.294 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ρίες αυτές αποτέλεσαν πολύτιμη βοήθεια στις μετεμφυλιακές κυβερ­ νήσεις. σε ό.

Όχι μόνο θα σας κάψω το χωριό. Η συνηθέστερη μάσκα των υποκριτών είναι η ευαισθησία. Οι θάνατοι από πείνα.Αλίμονο σ5 εκείνον που θα τους πειράξει!. Αυ­ τοί ήρθαν από πέντε χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. οι ληστείες. Και. . Και όσοι ανησυχούσαν λούφαξαν και η ανατίναξη έγινε και το χω ­ ριό έμεινε απείραχτο.se) Απόδειξη ότι πριν από μερικές ημέρες ο Άρης είχε αποπέμψει άγρια μια ομάδα «νοικοκυραίων» οι οποίοι με επικεφαλής έναν σχολάζοντα στο χωριό του υπαξιωματικό της Αεροπορίας τον επισκέφθηκαν παραπονούμενοι πως οι Άγγλοι με τις ύποπτες κινήσεις τους -έκαναν την αναγνώριση στον Α σωπό. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 295 αντάρτες εκδηλώνουν ανυπόκριτο θαυμασμό για τους παράτολμους καταδρομείς: . αν δεν κά­ νει κάτι ο ίδιος. Μόνο που δεν το υοί- . δεν συνδέονταν πάντα με κάποια αντιστασιακή ενέργεια που έγινε στην ίδια περιοχή. για αυτούς λογικό κόστος της ξένης κατοχής.ΑΡΗΣ. Το κόστος της Αντίστασης για τον άμαχο πληθυσμό είναι το α γ α ­ πημένο θέμα των απόντων από την εθνεγερσία πολιτικών και στρα­ τιωτικών. οι βιασμοί και τα άλλα δεινά από τους στρατιώτες του κατακτητή είναι. αυτοί θα καταφύγουν στους Γερμανούς.θέτουν σε κίνδυνο το χωριό τους.. Κι εμείς θα τους βά­ λουμε εμπόδια. Πέτρα πάνω στην πέτρα δε θ ’ αφήσω! Δεν χρειαζόταν να επαναλάβει τα λόγια του. φαίνεται. (Woodhou. αλλά έχουν την προστασία ένο­ πλων τμημάτων και κινούνται ελεύθερα ανάμεσα σε «φίλιο» πληθυ­ σμό* ο φόβος άλλωστε από την παρουσία των ανταρτών είναι αρκετός για να αποτρέψει κάθε διάθεση προδοσίας οποιουδήποτε.. το ρίξανε! Πρέπει να επισημανθεί όμως ότι οι Βρετανοί δεν δρουν μόνοι και ακάλυπτοι σε μια κατεχόμενη χώρα. ο αρχηγός το ξεκαθαρίζει: . τους προειδοποιεί. τα θηρία. εκτελέσεις και πυρπολήσεις χωριών. Ο άνθρωπος που εχθρεύεται περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον κάθε ξένο που βρίσκεται στην Ελλάδα εμφορείται από υψηλό αίσθη­ μα δικαιοσύνης. «Αν και δεν πήραν μέρος δυνάμεις του ΕΛΑΣ στην επίθεση κατά της γέφυρας του Ασωπού.Ωρέ. σε τέτοια περίπτωση. επειδή στα λεγόμενά τους υπέβοσκε η απειλή πως. από την πατρίδα τους. η επιχείρηση δεν θα μπορούσε να γίνει αν δεν υπήρχαν δυ­ νάμεις του ΕΛΑΣ εκεί κοντά». οι φόνοι. να πολεμήσουν για τη δίκιά μας πατρίδα. Τα αντίποινα των κατακτητών.

. έλεγε. ενός δηλαδή υποταγμένου και έρποντος έθνους. αν η πελώρια ηθική πλευρά του ζητήματος. Και.. Όταν ελευ­ θερωθούμε. θα πρέ­ πει να δώσουν μια ικανοποιητική εξήγηση στο ερώτημα πόσα θύματα θα είχε η χώρα αν χιλιάδες Έλληνες οδηγούντο αδιαμαρτύρητα για εργασία στη Γερμανία ή ως συμπολεμιστές των χιτλερικών στο Ανα­ τολικό Μέτωπο. Θα κάψουν τη Μακρακώμη. Να την κάψουν. κα­ λύτερη. δεν τους αγγίζει. Στο ίδιο θέμα η θέση του Άρη ήταν ξεκάθαρη από την αρχή του αγώνα· για να σπάσει τη φοβία και τους δισταγμούς. ήταν φορές φο­ ρές αδυσώπητος. όπως σχέδιαζαν ορισμένοι εκ των διαμαρτυρομένων για τα αντίποινα. θα βάλουμε μια ταμπέλα που θα λέει «Εδώ ήταν κάποτε η Μακρακώμη» και θα πάμε να τη φτιάξουμε σε καλύτερο μέρος.296 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ σταντο οι ίδιοι.

θαυμάσιος πράγματι. όπως και στις μετέπειτα συνεντεύξεις του επιδιώκει να εμφανίζεται αυστηρά υπηρε­ σιακός. να προ­ σπαθεί να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα. Στις επαφές του με τους Έ λ ­ ληνες αντάρτες. Στα σημεία που αποκαλύπτεται η εμπλοκή του. Η Ελλάδα είναι το τελευταίο μέρος του κόσμου που φ α ­ νταζόταν ότι θα βρεθεί. Δεν 1. Από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο». όπως ισχυρίζεται. . αυτό συμβαίνει. «όχι γιατί επιθυμούσα να αναμειχθώ στις πολιτικές υποθέσεις. στο βιβλίο με τις αναμνήσεις του. χωρίς καμιά πολιτική ανάμειξη. Με αυτήν την τακτική και τότε και μεταπολεμικά ο Μάγερς μετέθεσε όλο το βάρος των βρετανικών πολι­ τικών μεθοδεύσεων επί ελληνικού εδάφους στον υπαρχηγο του Γού­ ντχαουζ. και μάλιστα υπό αυτές τις συνθήκες. αλλά γιατί η διατήρηση του στρατιωτικού ελέγχου με έφερ­ νε συνεχώς αντιμέτωπο με αυτά». (Myers) 0 Κρις Μόνταγκιου Γούντχαουζ από τα φοιτητικά του χρόνια ανή­ κει στις μυστικές υπηρεσίες της πατρίδας του και πάντα ο προσανα­ τολισμός της σκέψης του είναι πολιτικός· όπως και η καριέρα του. ήταν ο Κρις». «Δεν διέθετα καμιά προηγούμενη πολιτική αγωγή και ο μόνος πολιτικός μου σύμβουλος.7. Ο ΕΓΚΛΩΒΙΣΜΟΣ Σ ύμ μα χοι (1) Η Αγγλίδα ιστορικός Ελίζαμπεθ Μπάρκερ γράφει ότι η βρετανική κυβέρνηση κατά τη διάρκεια του Πολέμου «εξακολούθησε να συμπεριφέρεται σαν να ήταν η Ελλάδα καμιά ειδική βρετανική ευθύνη ή τσι­ φλίκι».1 0 αρχηγός της ΒΣΑ ταξίαρχος Έντι Μάγερς είναι τυπικός Άγγλος στρατιωτικός που εργάζεται με συνέπεια για τα συμφέροντα της π α ­ τρίδας του.

η σχέση του με την Ελλάδα έχει π ε ­ ρισσότερο τον χαρακτήρα της ειδίκευσης στο «αντικείμενο» λόγω σπουδών. (Myers) Η ευγένεια υποχρεοονει.. Δούρειος Ίπ π ο ς ) Ο Γούντχαουζ. ενώ φανερά συμφωνεί με τους χειρι­ σμούς του. [. Έ χει λάβει κλασική π α ιδεία και. παρότι ο ίδιος αρέσκεται να δηλώνει φιλέλληνας. για την υπεράσπιση και κατοχύρωση των οποί­ ων εκήρυξε. προετοιμάζει και τη μετέπειτα βρετανική επικυριαρχία. Ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ. θαρρείς κι εγοί) δεν θα ήμουν διατεθειμένος να δεχτοο έναν τέτοιο αξιωματικό». «Την ίδρυση και λειτουργία του Κοινού Γενικού Στρατηγείου Ανταρτών [ΚΓΣΑ] ο ταγ/ρχης Ουάλας την έβλεπε σαν βασικό εμπόδιο έναντι της ελευθερίας που ήθελε να κρατήσει το Αονδίνο ως προς τις . (Πυ­ ρομάγλου.298 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΓΙΟΥΛΟΣ σκέφτεται μόνο τον πόλεμο. ο οποίος πέφτει με αλε­ ξίπτωτο στις 11 Ιουλίου στο στρατηγείο του Ζέρβα και αμέσως συ­ μπλέει με τον Γούντχαουζ. ως διεδήλωνε. ο οποίος είναι συγγενής του και μάλλον συνήργησε στην άφιξή του. Για τον Γούντχαουζ καλό για την Ελλάδα είναι το καλό της Αγγλίας. Για τους Βρετανούς στρα­ τιωτικούς του Κάιρου ο Μάγερς κάνει θαυμάσια δουλειά στην Ελλά­ δα. τον πόλεμο εναντίον του φασισμού». γλώσσας και συχνής παρουσίας στη χώρα. λειτουργεί αρκετές φορές αυτόνομα από τον προϊστάμενό του Μάγερς. ο Ντέιβιντ Ουάλας.] Το σήμα ήταν συνταγμένο διστακτικά. κατά τον πιο σκανδαλώδη και αυταρχικό τρόπο. να αναμειγνύεται στα εσωτερικά μας ζητήματα. αποφασίζει να στείλει το καλοκαίρι του 1943 έναν τρίτο π ο ­ λιτικό παρατηρητή. «Στις αρχές Ιουνίου [. για να εκτιμήσει την κατάσταση στην Ελλάδα.. που συνεργάστηκε μαζί του επί μακρόν. και ορισμένες φορές.] το Κάιρο με ροοτούσε αν θα δεχόμουν στο επιτελείο μου έναν ειδικά εκπαιδευμένο αξιωματικό που θα δρούσε σαν εκπρόσωπος του Φόρεϊν Όφις. παραγνοορίζοντας τις θεμελιώδεις δημοκρατικές αρχές. κ α τ? εντολήν της οποίας ενήργει. η βρετανική κυβέρνηση. για τους πολιτικούς όχι. εί­ ναι αποκαλυπτικός: «Η βρετανική κυβέρνησις.. 0 απεσταλμένος του Φόρεϊν Όφις είναι ένας τριαντάχρονος κ α τ ’ απονομήν ταγματάρχης. Οι ρεαλιστικές αναφορές του για το αντιμοναρχικό πνεύμα ανταρτοον και λαού και οι μετριοπαθείς πολιτικές του προτάσεις δεν τους εμπνέουν εμπιστοσύνη. εν κρυπτώ τούς υπονομεύει. 0 Ουάλας αποδοκιμάζει τη συμφιλιοοτική προς το ΕΑΜ «γραμμή Μάγερς» και κυρίως τη συγκρότηση Κοινού Γενικού Στρατηγείου των αντάρτικων οργανώσεων.. Έτσι. δεν έπαυε και στις χαλεπές στιγμές που διήρχετο η χώρα μας. για να είναι αποτελεσματικός στη δική του α π ο ­ στολή.

Smith. Και στους αξιωματικούς του επιτελείου του ανακοινώνει περιχαρής: . μετά τη διάλυση της ΚΔ. ως εκπρόσωπος του Εμβέρ Χότζα. όπως και με τη Σο­ βιετική Ένωση.] Αυτή είναι η γνώμη όλούν των Βρετανών συνδέσμου αξιωματικών που έχουν μείνει για καιρό στη χώ ρα». . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 299 βλέψεις και ενέργειές του στην Ελλάδα». Οι Βερβέρης. Οι διάφορες προσπάθειες επικοινωνίας που έγιναν έκτοτε είχαν αποτύχει. που γράφει: «Εκεί για πρώτη φορά ανταλλάσσουμε. και ο στρα­ τηγός θεωρεί ότι έφτασε η ώρα της ανεπιφύλακτης αναγνώρισής του. πάει να τους συ­ ναντήσει στο τέλος Ιουνίου ο Τζήμας. .Επιτέλους.ΑΡΗΣ.. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944».] Δεν είναι σε θέση να σωθούν από τον ίδιο τους τον εαυτό και ού­ τε το αξίζουν. λέει στον Πυρομάγλου. Το διαλυμένο από τη μεταξική δικτατορία ΚΚΕ είχε χάσει από το καλοκαίρι του 1939 κάθε επαφή με την Κομιντέρν. Δούρειος Ι π ­ πος ) Ο Ουάλας δηλώνει στον Ζέρβα ότι η βρετανική κυβέρνηση είναι ανήσυχη με την εξάπλωση που έχει στην Ελλάδα το ΕΑΜ.Το Λονδίνο έστειλε έναν διπλωμάτη για να έλθει σε απευθείας επαφή μαζί μου και να έχει τις απόψεις μου επί της καταστάσεως. Δια2. την πείρα μας. 0. Πο­ λύ σύντομα η πλάστιγγα θα κλίνει υπέρ ημών. το Λονδίνο αρχίζει να αντι­ λαμβάνεται ότι η πραγματική Εθνική Αντίστασις βρίσκεται εδώ. [. [. Μόλις τον Απρίλιο του 1943 ο απεσταλμένος του ΚΚΕ Τηλέμαχος Βερβέρης συναντιέται έξω από τα ελληνικά σύ­ νορα με τον αρχηγό των κομουνιστών Αλβανών ανταρτών Ταράς (αρ­ γότερα πρόεδρο Εμβέρ Χότζα) και τον Γιουγκοσλάβο Τέμπο (Σβέτοζαρ Βουκμάνοβιτς. (Πυρομάγλου. Αλλά οι μακροσκελείς αναφορές του Ουάλας προς την κυβέρνησή του δεν είναι καθόλου κολακευτικές όχι μόνο για τον ΕΛΑΣ.. μετέπειτα αντιπρόεδρο της κυβέρνησης Τίτο και αρχηγό του γιουγκοσλαβικού στρατού). μα και για το σύνολο των Ελ?^ήνων: «Είναι ένας βασικά αδιόρθωτος και άχρηστος λαός χωρίς μέλλον.2 Οι πολιτικοί ανταγωνιστές των Βρετανών θα εμφανιστούν στα βό­ ρεια σύνορα της Ελλάδας και η παρουσία τους θα άρει αυτομάτως τις αντιρρήσεις του Κάιρου για το συμφωνητικό και το Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών. Τέμπο και ο Κότσι Τζότζι... περνάνε στο ελληνικό έδαφος* ειδοποιημένος.

που θα έμπαινε στην ανανεωμένη ομο­ σπονδιακή Γιουγκοσλαβία μετά τον Πόλεμο».. από το βιβλίο του Κ. Το προσύμφωνο αυτό δεν θα υλοποιηθεί ποτέ. αλλά και για τον Μάρκο Μπότσαρη. Ελλάδας.300 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ φωνούμε σε πολλά σημεία. μια συμφωνία με το Κομουνιστικό Κόμμα της Γιουγκοσλαβίας για τη δημιουργία μιας ενωμένης Μακεδονίας. Ξαφνικά στις εφημερίδες της Αθήνας δημοσιεύεται στις 12. Επιστολή Ανδρ. και μάλιστα στο Πετρίτσι. 1931-1944. .) Η εθνική στάση του Τζήμα έχει πολύ μικρή σημασία για τους κάθε λογής πατριδαμύντορες. Το αντίτιμο που επιδίω καν οι Γιουγκοσλάβοι ήταν απαράδεκτο· άκρως απόρρητο έγγραφο των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιο^ν ανα­ φέρει: «Το 1943 ο Τέμπο ζήτησε από τον Τζήμα να υπογράψει. Τη θεωρούν έγκλημα». τον Όμηρο κ. που ανακαλύπτουν ακόμη μία «προδοσία» του ΚΚΕ. Βουλ­ γαρ ίας και Αλβανίας* έτσι. Τα αρχεία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιών. (Woodhouse) 3.ά. γ ια λογαριασμό του ελληνικού Κομουνιστικού Κόμματος.3 Αντ’ αυτής οι γείτονες αντάρτες προτείνουν στον Τζήμα τη σύστα­ ση Κοινού Βαλκανικού Στρατηγείου. που θα αναλάμβανε αμέσως την ηγεσία των αντάρτικων κινημάτων Γιουγκοσλαβίας.4 Ο Τζήμας κόβει αμέσως κάθε συζήτηση για αυτό το ζήτημα. (Μετά τον Πόλεμο ο Τίτο θα δημιουργήσει στους κόλπους της ενι­ αίας Γιουγκοσλαβίας τη «Δημοκρατία της Μ ακεδονίας» με πρω τεύ­ ουσα τα Σκόπια και θα κρατήσει το ζήτημα ανοιχτό επί 50 χρόνια έως τη σύγχρονη αναζωπύρωσή του. Τζήμα (Σαμαρινιώτη). Σ τα Σκόπια θα βρουν γόνιμο έδαφος και θα επωαστούν θεωρίες όχι μόνο για τον Φίλιππο και τον Αλέξαν­ δρο. θα εξασφάλιζαν και τη μεταπολεμική κυ­ ριαρχία των κομμάτων τους. που υποτί­ θεται ότι ήσαν Σλάβοι. Δέχεται όμως να συνυπογράψει ένα προσύμφωνο για την παράλληλη ίδρυση και του Βαλκανικού Στρατηγείου υπό τον όρο να εγκριθεί από το ελ­ ληνικό Κομουνιστικό Κόμμα. 4. Η πλαστότητα του εγγράφου είναι ολοφάνερη· ακόμη και οι Άγγλοι το χαρακτηρίζουν «εντελώς πλαστό». ενός συμφώνου με στόχο τη «Βαλκανική Ένωση Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας». Φάκελος Ελλάς. Παπακόγκου Γράμματα για τον Άρη.7/1943 η είδηση υπογραφής από τον Ιωαννίδη και κάποιον Βούλγα­ ρο Ντούσαν Δασκάλοφ. Ο Τζήμας είναι άκαμπτος στο θέμα του συμφώνου με τους Βρετανούς· θα υπογράφει οπωσδήποτε. Έ να από αυτά: Αλβανοί και Γιουγκοσλά­ βοι μου κάνουν τρομερή κριτική για τη συμφωνία που ετοιμάζομαι να υπογράψω με τους Άγγλους.

σε μια ώρα βρίσκεσαι εκεί. Την ημέρα που κυκλοφόρησαν οι εφημερίδες με το Σύμφωνο Ιωαννίδη . απαντάει ο Σβώλος. . Σε είδα μεν εγώ.Ε. Ο Ιωαννίδης. Οι διαδηλωτές επιτίθενται στη βουλγαρική πρεσβεία και δέχονται επίθεση τανκς το^ν κατακτητών. Η δυσπιστία δεν εξαλείφεται ούτε με αποδείξεις αίματος. Χθες δεν ήμασταν μαζί. ασθένειες και ψυχολογία. Μια νεαρή επονίτισσα.ΑΡΗΣ. . . ο ηγέτης του ΚΚΕ έχει προγραμ­ ματισμένη συνάντηση με τον σοσιαλιστή καθηγητή Αλέξανδρο Σβώλο.Φυσικά τις διάβασα.Ψέματα. αλλά μετά που χωρίσαμε δεν ξέρω τι έκανες. σκαρφάλο:»σε σε ένα τανκ και επιτέθηκε στον οδηγό με το παπούτσι της στο χέ­ ρι* ένας πυροβολισμός θα ανακόψει για πάντα την ηρωική της έφοδο. Μια λαο­ θάλασσα 300. αλλά δεν υποχωρούν* γίνονται α π α ­ ράμιλλοι ηρωισμοί.Ε..Δασκάλοφ. Μια άλλη επονίτισσα. τι να κάνω. που σχέδιαζαν οι Γερμανοί προκειμένου να εξοικονομήσουν στρατιωτικές δυνάμεις. η Κούλα Λίλη. Το φάντασμα της παλιάς αμαρτίας του ΚΚΕ στο Μα­ κεδονικό θα κυνηγάει για πολλά χρόνια ακόμη ολόκληρο το αριστε­ ρό κίνημα. . Δε χωρίσαμε χθες το βράδυ.Είδες τι κερατάδες είναι. του απαντάει ο Σβώλος. Ο Σβώλος του υποδείκνυε ξεκάθαρα να μη βασίζεται στη δική του μαρτυρία ότι ήσαν μαζί την ημέρα που παρουσιάστηκε ως ημερομη­ νία υπογραφής.Διάβασες τις εφημερίδες. που φέρεται να υπέγραψε αυτό το σύμφωνο με τους Βουλγάρους. υπογράφεις τη συμ­ φωνία και γυρίζεις αμέσως πίσω. Αλλά π α ίρ ­ νεις το αεροπλάνο. δεν έχει μετακινηθεί διόλου από την Αθήνα από τότε που δραπέτευσε* είναι εξαιρετικά δυσκίνητος από κατασκευή. Κόκαλο ο Ιο^αννίδης. . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 301 Όμως τότε τη δουλειά του την έκανε ως έναν βαθμό. του λέει ο Ιωαννίδης. φαίνεται ότι μπορεί να πιάνουν ακόμα και σ ’ εσέ­ να που χθες ήμασταν μαζί εδώ και με είδες. χθες το βράδυ ήσουν εδώ. το οποίο υποτίθεται ότι είχε υπογρά­ φει την προηγουμένη στο Πετρίτσι. συντρίβεται κάτω . τι ψέματα σκαρο^νουν.000 διαδηλωτών πλημμυρίζει το κέντρο της πρωτεύουσας με κεντρικό σύνθημα: «Έξω οι Βούλγαροι α π ’ τη Μακεδονία». η Παναγιώτα Σταθοπούλου. αλλά στον κόσμο μπορεί να πιάσουν. Οι εαμικές κινητοποιήσεις κορυφώνονται στις 22 Ιουλίου 1943 με τη συγκλονιστική μαχητική διαδήλωση στην Αθήνα. ψέματα. Εκείνες τις ημέρες το ΕΑΜ οργανώνει μια σειρά κινητοποιήσεων σε όλη τη χώρα για τη ματαίωση της επέκτασης της βουλγαρικής ζώνης κατοχής από την Ανατολική σε ολόκληρη την ελληνική Μακεδονία. .

(Ιωαννίδης) Τότε ο «δύστροπος» Άρης θα λάβει ένα γράμμα του Σιάντου. Οι Άγγλοι Εργατικοί! Η αντίθεση του Άρη στην υπογραφή είναι έντονη και ανοιχτή. 21.1981. Βέβαια το σύμφωνο δεν υπεγράφη από τον ΕΛΑΣ. Δεν εξυπηρετούσε σε τίποτα τους στρατιωτικούς σχεδιασμούς του· ούτε τους πολιτικούς στόχους του ΕΑΜ εξυπηρετούσε.9. Π αρ’ όλα αυτά το απόγευμ α της 5ης Ιουλίου 1943 στο χωριό Κ α­ στανιά Θεσσαλίας επισημοποιείται η επιλογή «συμμάχου». Όμως η επέκταση τοτν Βουλγάρων περιορίστηκε. στο οποίο ο Γραμματέας του ΚΚΕ προσπαθεί να εξωράίσει τον αγγλικό ρόλο και να τον πείσει ότι οι Άγγλοι δεν είναι μόνο αυτοί που ξέρει* υπάρχουν και τα αγγλικά εργατικά συνδικάτα.»5 Επιλογή Είναι προφανές ότι και οι δύο προτεινόμενες «συμμαχίες» στους Έλληνες από τους Άγγλους και από τους Βαλκάνιους γείτονες έχουν βαρύτατο κόστος. Υπαγορεύθηκε και επιβλήθηκε στο ΓΣ του ΕΛΑΣ από την καθοδήγηση του ΚΚΕ. είτε υπονομεύοντας τη μεταπολεμική ανεξαρ­ τησία της χώρας είτε παραχωρώντας ολόκληρο τμήμα της. Η ριζοσπαστικοποίηση του ελληνικού λαού έπρεπε να διοχετευτεί προς μία και μόνη κατεύθυνση· την άκριτη σύμπλευση με την πολιτική της Σοβιετικής Ένωσης. «Έπρεπε να τους δείξουμε ότι είμαστε ειλικρι­ νείς σύμμαχοι. . Φυσικά μια τέτοια άποψη μόνο ει­ ρωνικά μπορεί να αντιμετωπιστεί από τον αρχηγό: Ορίστε ποιοι θα μας σώσουν. Ο Καραγκίτσης σε επιστολή του δύο ημέρες πριν από την υπογρα5. όπως είναι η Σοβιετική Ένωση». Η στρα­ τιωτική υπαγω γή του ΕΛΑΣ στο ΣΜΑ θα υπογράφει από τον Μάγερς και το τριμελές ΓΣ του ΕΛΑΣ. λέει στον Θωμά δείχνοντάς του το γράμμα.302 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ από τις ερπύστριες. Τα Νέα. «Στη μεγάλη αυτή εθνική επιτυχία οφείλεται άραγε ο χαρακτηρι­ σμός “εαμοβούλγαροι” που φιλοδώρησαν στους εαμίτες οι διώκτες τους μετά τον πόλεμο. Αλλά οι Έλληνες δεν είναι υποχρεωμένοι να επιλέξουν μεταξύ των δύο. Σκοτώνονται συνολικά 30 διαδηλωτές και τραυ­ ματίζονται 200* εκατοντάδες συλλαμβάνονται και θα γνωρίσουν τα γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. που θα αντιδράσουν σε περίπτωση αν<ύμαλων εξελίξεων.

Η καθοδήγηση του ΚΚΕ πιστεύει ότι διαδραματίζει σημαίνοντα ρό­ λο στη διεθνή πολιτική σκηνή και ενισχύει τη σοβιετική πατρίδα.] Του είπα ότι είναι απαράδεκτο αυτός σε ιδιωτικές και δημόσιες κουβέντες να μιλάει κατά της Αγγλίας.1943. για αυτό προχωρεί στην υπογραφή του συμφωνητικού χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις αντίθετες εισηγήσεις. Κ ατά τον στρατηγό Ν.. 3.. [. ως συνήθως.. Στους ενδοιασμούς του Κίσσαβου αντιτείνει: . Η υπογραφή δεν αλ­ λάζει σε τίποτα την πολεμική συνεργασία· και χωρίς το συμφωνητικό θα μπορούσε να εξακολουθήσει. πρόκειται γ ια βρετανική « π α γ ίδ α » και κατά τον Μακρίδη για «ευνουχισμό του αντάρτικου». Το ΠΓ με καλογερίστικη στρεψοδικία βαφτίζει την υπογραφή «υποχώρηση» των Βρετανών και «επ ιτυχία » του Κόμματος.6 Δεν είναι μόνο ο Άρης που δεν μπορεί να χωνέψει την υποταγή του εθνικοαπελευθερωτικού αγοονα στις αγγλικές ορέξεις· το σύνολο σχε­ δόν των κορυφαίων στρατιωτικών του Κόμματος (Μακρίδης. Οι Εγγλέζοι θα μας τα δώσουν.. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 303 φή του συμφωνητικού με τους Βρετανούς ενημερώνει το ΠΓ του ΚΚΕ: «Ο Άρης α π ερ ίφ ρ α σ τα μου δήλωσε ότι δεν είναι σύμφωνος με την κομματική γραμμή στο σημείο που αφορά στη θέση μας απέναντι των Άγγλων.Κι αυτό που είμαστε τώρα στρατός δεν είναι.7.) π α ρ α μ έ ν ο υ ν σ τ α θ ερ ά α ντίθετοι α π ό τό τε π ο υ ετέ- θη το θέμα της υπαγω γής του ΕΛΑΣ στο ΣΜΑ. μια από τις μ εγά ­ λες επιτυχίες του Κόμματος». Χωρίς όπλα πους θα κάνεις στρατό. Γρηγοριάδη. Τα στελέχη του. κατεβάζουν πειθήνια τη γραμμή στη βάση. όπως το άκουσα και με τα αυτιά μου στο χωριό Στένωμα.. Π απασ τ α μ α τ ιά δ η ς κ. Ο Κ αραγιώ ργης καλεί τον καπετάνιο Κίσσαβο (Γιώργη Μπλάνα) για ενημέρωση και χαρακτηρίζει το συμφωνητικό με τους Άγγλους «αναγνώριση μεγάλης σημασίας.. αλλά να τον βοηθήσουν «να χωνέ­ ψει ολοκληρωτικά τη γραμμή του ΚΚΕ». (Μπλάνας) 6. όχι στρατός. επειδή «οι μάζες των χωριών τον λατρεύουν».] Ο ίδιος μισεί την Αγγλία και φυσικά τις φιλικές προς α υ­ τήν οργανώσεις. [. Όμως. απορεί ο καπετάνιος. ο Καραγκίτσης δεν προτείνει μέτρα εναντίον του. [. δεν καταλαβαίνεις πως δεν μπορεί να γίνει αλλιώς στρατός. . . Επιστολή Π.ά. .Γιώργη.] Το μίσος αυτό το εκφράζει ανοιχτά στις ομιλίες του προς τον λαό.ΑΡΗΣ.Αυτό είναι ακόμα κατσαπλιάδικο.. επικεφαλής της ΚΕ του ΕΛΑΣ στην Αθήνα. Καραγκίτση (Ορφέα Βλαχόπουλου) στο ΠΓ του ΚΚΕ. Ότι το γεγονός αυτό αποτελεί βασική αιτία επικίνδυνης παρέκκλισης από τη γραμμή μας». Στενοκεφαλιά και μεγαλομανία πάνε μαζί. Η βρετανική επιδίωξη υπογραφής του είναι μόνο πολιτική.

επικαλούμενη τις επιθετικές επιχειρήσεις τις οποίες προορίζεται να αναλάβει ο ΕΛΑΣ στο προσεχές μέλλον. Όμως με τη στρατιωτικοποίηση του ΕΛΑΣ οι πρώτοι αυτοσχέδιοι Έλληνες καταδρομείς μεταβάλλονται σε πεζικάριους. Στις 16 Ιουνίου μια διαταγή της Αθήνας προς το Γενικό Στρατηγείο. Ανταρτοπόλεμος) Οι λόγοι της μεταβολής είναι μόνο πολιτικοί. Ο ΕΛΑΣ χάνει την ευελιξία και τον αυθορμητισμό του και δρα κάτω από γενικότερα πολεμικά σχέδια. (ΓΕΣ. (Mazower) Έτσι. όσο το δυνατό ταχύτερα και προσφορότερα. Το βλέπει μόνο σαν ένα ευ­ καιριακό εργαλείο. Κυρίως πιστεύει ότι έτσι ο έλεγχος επί των ανταρτών θα είναι αποτελεσματικότερος. που εσφαλμένα το­ ποθετεί εντός του 1943. διατάσσει: «Η διοικητική που υπάρχει σήμερα διάρθρωση των ανταρτικών δυνάμεων του ΕΛΑΣ να προσαρμοσθεί. που θα το παραμερίσει μετά τη χρησιμοποίησή του. Η πολιτική καθοδήγηση δεν έζησε και δεν πόνεσε το αντάρτικο· δεν δέθηκε ούτε καν συναισθηματικά μαζί του. αλλά γ ι ’ αυτό που αποκαλούσε διπλό απελευθερωτικό πόλεμο για την εθνική απελευθέρωση εναντίον ενός εξωτερικού τυράννου και για μια εσωτερική κοινωνική μεταρρύθμιση». Η χαλαρή αντάρτικη δομή του. «Ο ΕΛΑΣ αγωνιζόταν στην ουσία όχι για τον κομουνι­ σμό.304 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Κατσαπλιάδικο Ο ΕΛΑΣ δεν αρέσει στο ΚΚΕ. Ένας Νεοζηλανδός αξιω­ ματικός. η αγροτική και όχι εργατική προέλευση των ανδρών. Οι επιθετικές επιχειρήσεις είναι πρόσχημα· οι πάντες γνωρίζουν ότι «ο ανταρτοπόλεμος είναι κατεξοχήν επιθετι­ κός αγών». αλλά χωρίς τον ανάλογο βαρύ οπλισμό για να ανταποκριθούν στον νέο τους ρόλο. είναι φαρμακερός: «Μιλούσαν για μεραρ­ . το ΚΚΕ παρεμβαίνει. Η κομματική ηγεσία θεωρεί αναβάθμιση του κύρους της να διαθέ­ τει έναν οργανωμένο στρατό ενόψει της επίσημης συνεργασίας με τους Βρετανούς και της επικείμενης απελευθέρωσης. αλλά το σύνολο σχεδόν το^ν ηγετικών στελεχών. που υπαγορεύονται από απομακρυσμέ­ να κλιμάκια και απομακρυσμένες διοικήσεις. Ο ΕΛΑΣ δεν είναι ταξικός όπως φαντασιώνονται ορισμένοι θερμοκέφαλοι κομματικοί και όπως τον κατηγορούν οι αντίπαλοί του. Δεν είναι μόνο ο Καραγιώργης και ο Ιωαννίδης που αποκαλούν το αντάρτικο περιφρονητικά «κατσαπλιάδικο». σε εκείνη του τακτικού στρατού». ο Τζον Μάλγκαν. οι φυσικοί ηγέτες του και η π ο ­ λιτική ανεξιθρησκία στις τάξεις του απέχουν πολύ του ορθόδοξου κο­ μουνιστικού μοντέλου.

που συνεδρίαζε σε κάποιο σπίτι η διοίκηση του τάγματος Παρνασσίδας (Διαμαντής. με γνώσεις και συνήθειες από τη μεθοδολο­ γία και την τακτική του παλιού στρατού. τό­ τε που σ' είχα οπλοπολυβολητή. συνήθως νεόβγαλτοι στο αντάρτικο. άγνωστοι γ ι? αυτούς διοικητές. έμειναν εκτός σχηματισμών.. ανοίγει απότομα την πόρτα.). μωρέ Διαμαντή. Θησέας κ.. Μια ημέρα. (Mazower) Εμπνευστής της διαταγής που έρχεται από την Αθήνα είναι ο Σιά­ ντος και συντάκτης της ο Μακρίδης. Ο Μπάφας. που δεν είχαν την προσαρμοστικότητα να ενταχθούν στη νέα δομή. συντάγματα και.ά. Η αλήθεια είναι ότι οι νέοι αντάρτες έδειχναν στους παλιούς πάντα βαθύ σεβασμό* ήσαν οι πρωτοπόροι. δεν έγινε καπετάνιος και αυτό του κόστισε. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 305 χίες. Η ιδιοσυγκρασία τους δεν συμβιβαζόταν ούτε με πρωινή γυμναστική ούτε με ασκήσεις «πυκνής τάξης» ούτε με υπακοή στα παραγγέλματα κάποιου λοχία. [. (Χατζής. τους αναμετράει με το βλέμμα. Ο νέος στρατός τους έδινε ένα αίσθημα αξιοπρεπείας και κύρους· το γεγονός ότι δεν είχε στρατίίοτική αξία δεν έπεφτε στην αντίληψή τους». τις κάπες. προσωποπαγείς ομάδες με τις οποίες είχε ξεκινήσει το κίνημα ήταν περιφρόνηση. Ο ΕΛΑΣ μετά τον εγκλωβισμό του στο ΣΜΑ υφίσταται και έναν δεύτερο εγκλωβισμό σε μια απρόσφορη στρατιωτική δομή. ανι­ χνευτές. οι «αυθόρμητοι». Ξέχασες. δεύτερο και τρίτο γραφείο. με τις γενειά­ δες.. τάγματα. Νικηφόρος.. ίσοος για να διαπιστώσει τι παραπάνω διαθέτουν αυτοί από τον ίδιο. τους ντουλαμάδες και τις φουστανέλες. Μει­ ώθηκαν οι δημιουργικές πρωτοβουλίες των τμημάτων και η εφευρετικότητα των λαογέννητων καπετάνιων». Επανάσταση) Ιδίως εκείνοι οι πρώτοι αντάρτες. Ορισμένοι από τους παλιούς έγιναν καπετάνιοι μικρών ή μεγαλύτερων τμημάτων οι π ε ­ ρισσότεροι παρέμειναν στις μονάδες οος ελεύθεροι σκοπευτές. γιατί δε με φωνάξατε.] Το μόνο που ένιωθαν για τις μικρές.] Ο ΕΛΑΣ με τους μεγάλους σχηματισμούς έχασε τη σβελτάδα του και τον αυθορμητισμό του. Στη θέση τους στέλνονταν νέοι. για πρώτο. της ομάδας των Καραλιβαναίων. [. «Τα τμήματα έχαναν τους ηγέτες που οι ίδιοι οι αντάρτες ανάδειξαν.ΑΡΗΣ. Στις περισσότερες αντάρτικες συνελεύσεις η διαταγή προκάλεσε αναταραχή και αποκρούστηκε με πείσμα από αντάρτες και καπετάνιους· μόνο κάτω από τις ισχυρές πιέσεις που άσκησαν οι πολιτικοί και αρκετές «αναγκαίες» μετακινήσεις στελεχών κατορθοοθηκε η εφαρμογή της. τις γκλίτσες. ο οποίος μεταπολεμικά θα αποποιηθεί κάθε ανάμειξη. ωρέ. και λέ­ ει με περίσσιο παράπονο και με αθωότητα: Εμένα. . εθελοντές επικίνδυνων αποστολών και φυσικά πάντα σκληροί πολεμιστές στις συγκρούσεις.

χρησιμοποιούσαν τη λέξη «παρτιζάνος». Στο εξής όμως τα κριτήρια ανάδει­ ξης νοθεύονται με πολιτικές σκοπιμότητες· ακόμη και το μέλος του ΚΚΕ Γιάννης Μανούσακας δυσανασχετεί με την εισαχθείσα πρακτική: «Τα στελέχη των μονάδων του ΕΛΑΣ έπρεπε να αναδείχνονται ανάλογα με το θάρρος. Επιτέλους οι Άγγλοι έχουν και μια αληθινή αιτία για να λοιδορή­ σουν τους ελασίτες: «Ενώ οι ερασιτέχνες της στρατηγικής στον ΕΛΑΣ άρχισαν να συγκροτούν στρατιωτικά σώματα και μεραρχίες. την πονηριά και το πείσμα που θα 'δείχνε ο κάθε μα­ χητής πρώτα κατά την ώρα της μάχης κι ύστερα για όλη την άλλη δια­ . ανάπτυξη βοη­ θητικών υπηρεσιών. που ο καλότροπος Διαμαντής κουβαλούσε αδιαμαρτύρητα το οπλοπολυβόλο της ομάδας. Ταυτόχρονα ξεκίνησε μια ανιστόρητη κομματική προσπάθεια να αντικατασταθεί ο όρος «αντάρτης» με τον όρο «μαχητής». Επειδή οι μπολσεβίκοι και τα αριστερά κινήματα έβλεπαν με πολύ σκεπτικισμό την αρχαϊκή ιδεολογία και τους συνειρμούς που προκαλούσε.θεωρεί την αλλαγή εκτός τόπου και χρόνου. την ευφυΐα. δυσκινησία και φυσικά μεγαλύτερα βάρη στα ορεινά χωριά από τις κάθε λογής «υπηρεσίες» που αναπτύχθηκαν. Όσοι είχαν γίνει καπετάνιοι μέχρι τότε έγι­ ναν χάρη στην πολεμική τους δράση. Το χείριστο όλων είναι η απροκάλυπτη σχεδόν κομματική επέμβαση στον θεσμό των καπετάνιων. που προϋποθέτουν μόνιμες αμυντικές οχυρώσεις και υψηλότερου επ ι­ πέδου οπλισμό. Ο ΕΛΑΣ είναι αντάρτικος στρατός που χτυπάει α ιφ ­ νιδιαστικά σε ποικίλα μέτω πα και απομακρύνεται τάχιστα από τον χώρο που έδρασε* στρατός κομάντο. ο Ζέρβας οργάνωσε τις δυνάμεις του σε μικρές ανταρτοομάδες». που ήταν άχρηστα για ανταρτοπόλεμο. Έ τσι κι αλλιώς η λέξη «αντάρτης» δεν αποτελούσε μέρος του μαρ­ ξιστικού λεξιλογίου· υιοθετήθηκε μετά την Επανάσταση της Κούβας το 1959. (Woodhouse) Ο Φ. όχι οι εκ παρατάξεω ς μάχες. Άλλη είναι η πολεμική αποστολή του ΕΛΑΣ. (Hobsbawm) Στην Αθήνα σε νεότερη σύσκεψη της ΚΕ του ΕΛΑΣ επανεξετάζεται το θέμα της στρατιωτικοποίησης και εκφράζονται σοβαρές αντιρρή­ σεις. Ο επιτελάρχης της ΚΕ του ΕΛΑΣ στρατηγός Πτολεμαίος Σαρηγιάννης -σ π ο υδα ίο ς αξιοοματικός της εποχής και στρατιωτικός σύμ­ βουλος του Ελευθερίου Βενιζέλου στις διαπραγματεύσεις για τη Συν­ θήκη της Λοζάνης.306 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Εννοούσε τον πρώτο καιρό. ο οποίος θεω­ ρήθηκε πιο συνεπής με το στρατιωτικό πνεύμα· φυσικά απέτυχε και οι αντάρτες παρέμειναν αντάρτες. Γρηγοριάδης αποδίδει σοβαρές στρατιωτικές ζημιές στη νοο­ τροπία τακτικού στρατού· μεγαλύτερη γραφειοκρατία. αλλά πολύ κατάλληλα για να επιβάλουν στρατιωτικό νόμο στα βουνά. στη μάχη της Ρεκάς.

[.ά.ΑΡΗΣ. Οι πρώτοι είχαν αποδείξει το θάρρος και τα ηγετικά τους προσόντα στο πεδίο της μάχης. «Την αδιάψευστη ύπαρξη “Ελεύθερης Ελλάδας” του Βουνού μαρ­ τυρεί αυτή η εκδήλωση... Ο νεοφερμένος στο Βουνό Μανούσακας τον σκοπεύει και ετοιμάζε­ ται να τον πυροβολήσει. Αντίσταση) Είναι μεγάλη η ποιοτική διαφορά των καπετάνιων που ανέδειξε ο Άρης (Περικλή. Είναι κάτω από τις κάννες των ανταρτών και. με σημαιοστολισμό. μα και σαν πιανότανε λέγανε τη λέξη “σύμπτυξη'’ έπρεπε να τους στέλνουν στα καζάνια. Διαμαντή. δυ­ σκίνητος.] σφίγ­ γοντας τα δε θα πέσει σταγόνα ζουμί». Μ’ άλλα λόγια έπρεπε να βγαίνουνε μέσα από τη φο^τιά της μάχης. κωδωνοκρουσίες. (Μανούσακας. Και παραθέτει ένα παράδειγμα: Σε μια μάχη ένας Γερμανός τραυματίζεται και ο σύντροφός του επι­ στρέφει να τον σώσει. αλλά ένας παλιός αντάρτης τον σταματάει: Άσ’ τους να φύγουν. [. είναι πιστός [. Και τους άφησαν. Χρυσιώτη κ. Και εμπιστεύ­ ονταν εκείνους τους καπετάνιους που τους γνώριζαν και ήσαν σίγου­ ροι ότι δεν θα τους εγκατέλειπαν ποτέ.] Για κείνους πάλι που αποφεύγανε τη σύ­ γκρουση.. Άσ' τους.. Αυτή ήταν μια κοινή ευαισθησία των ανταρτών το μόνο που φοβό­ ντουσαν ήταν να μην εγκαταλειφθούν τραυματισμένοι. μα είναι κατά τ' άλλα καλός. προσφέρει ιδανικό στό­ χο. ενώ η δεύ­ τερη κατηγορία ήσαν στην πλειονότητα πειθήνιοι στις πολιτικές απο­ φάσεις και αμφίβολοί στρατιωτικών δυνατοτήτων. Ο Μανούσακας έχει αντιληφθεί από τη σύντομη θητεία του στο Βουνό ότι οι δεσμοί του εθελοντή αντάρτη με τον ηγέτη του πολύ μι­ κρή σχέση έχουν με την αναγκαστική συνύπαρξη στρατιώτη και αξιω­ ματικού στον τακτικό στρατό. όπως κουβαλάει τον τραυματισμένο. Νικηφόρου. Πελοπίδα. Ο τραυματίας είναι πράγμα ιερό. τελετές. Κι ο σύ­ ντροφός του γύρισε να τον πάρει ξέροντας πο^ς θα σκοτωθεί μαζί του. αρ­ χίζει στο δάσος του χωριού Καστανιά η πανηγυρική συνδιάσκεψη των ανταρτών της Θεσσαλίας. έχει κομματικότητα. . αποφεύγει τη μάχη.] Το να λέγεται: ναι. στις 6 Ιουλίου. Αυτός Την επομένη της υπογραφής του συμφωνητικού... όπου συναντήθηκαν για αρκετές ημέρες εκα­ τοντάδες απεσταλμένοι...) από εκείνους που χρίστηκαν από το Κόμμα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 307 γωγή και συμπεριφορά του.

αμέτρητοι χωρικοί. Ο Κ αραγιώργης π ι­ στεύει ότι «ο Άρης του υπέκλεψε μια θέση που του ανήκε». Ο μόνος ανεπιθύμητος για τον Καραγιώργη είναι ο δημιουργός και αρχηγός του ΕΛΑΣ.Δεν πρέπει να μιλήσει. καπετάνιοι και μι­ κρό κ απετάνιοι. 150 αντιπρόσωποι ανταρτών από άλλες περιοχές της χώρας. . τότε θα τα πούμε για τα καλά. πολιτικά στελέχη. όπως προσπάθησαν διάφοροι κομματικοί να υποβαθμίσουν τη σημασία των συμβάντων. ο μη­ τροπολίτης Κοζάνης Ιωακείμ. που έχουν προσκληθεί για αυτόν τον λόγο. ανί­ δεοι στα κομματικά. αφού είναι παντελώς αδύνατον να τον α π ο­ κλείσει από την εκδήλωση. Οι κομματικοί Γιώργης Μπλάνας και Ρίζος Μπόκοτας σιωπούν· κά­ τι σοβαρό συμβαίνει. δε θα μιλήσει. μα ο Καραγιώργης επαναλαμβά­ νει το παράλογο: . . Σαμαρίδης.Αυτός .Δεν είναι δυνατόν! Είναι ο καπετάνιος του Γενικού Στρατηγείου.ά. ο Γιουγκοσλάβος Τέμπο και ο Αλβανός Τζότζι. Εκείνοι τον κοιτάζουν έκπληκτοι. Ψιάρης κ. Νάσης. Ο Καραγιώργης είναι ανένδοτος· τους υποδεικνύει να σκορπίσουν ανάμεσα στους αντάρτες δικούς τους «μιλημένους» άνδρες που θα προλάβουν τυχόν εκδηλώσεις υπέρ του μισητού αρχηγού. ο Καραγιώργης. Ο ταγματάρχης Δ. Μπαλής και ο λοχαγός Γ. μεταξύ των οποίων η ΒΣΑ με επικεφαλής τον Μάγερς. Όσα ακολούθησαν δεν ήσαν απλούς «μικροπροστριβές ανάμεσα στον Άρη και τον Καραγιώργη». Καταλάβατε. (Φ. . σχεδιάζει μεθοδικά τη δημόσια μείωσή του. Τζιότζιος.. α ρ π ά ­ ζεται κυριολεκτικά από τα μαλλιά με τον τελευταίο».Κι αν αντιδράσει κατά τα συνηθισμένα του. Και. . αλλά δεν έχουν την αρμοδιότητα να το διερευνήσουν. (Φλάισερ) «Αυτός» του είχε πάρει τη θέση. που ετοιμάζουν τη συνδιάσκεψη. διατυπώνουν αντιρρήσεις: . Συμμετέ­ χουν εκατοντάδες Θεσσαλοί αντάρτες. παρελάσεις. χωρίς να την αντιληφθούν οι δυνάμεις κατοχής.308 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ομιλίες. Άλλος παραλίγο να τινάξει τη συνδιάσκεψη στον αέρα* ο ίδιος ο οργανωτής της. το ΓΣ του ΕΛΑΣ και πολλοί καλε­ σμένοι. Αντίστασίς) «Ζηλεύει τη δόξα και τη θέση του Άρη. λέει στους επιτελείς του. (Φλάισερ) Τίποτα τέτοιο δεν έγινε.Θα έχουμε πρόβλημα. ακόμη και ομοβροντίες. που. διαφορετικά. προσθέτει απειλητι­ κά. θα μπορούσαν να επέμβουν δυναμικά». οι στρατηγοί Φλούλης. Είναι η πρώτη επίσημη παρουσίαση του αντάρτικου στον λαό και σε Έλληνες και ξένους στρατιωτικούς και πολιτικούς. Γρηγοριάδης. Είναι το ίνδαλμα των ανδρών.

. βρίσκεται ολόκληρο το Γε­ νικό Στρατηγείο. μέχρι να βρεθεί η κατάλληλη ευκαιρία για να εξοστρακίσει τον Άρη.αντιθέτως. (Πυρομάγλου. Και. ει δυνατόν. να ταπεινωθεί δημοσίως και βέβαια σε καμία περίπτωση να μην προβληθεί ως αρχη­ γός του ΕΛΑΣ ενώπιον τόσων επισήμων. όποτε γ ί­ νεται αυτό. μια τόσο ανοιχτή επίθεση στον αρχηγό.ΕΛΑΣ τον έφερεν ως τον ενδεχόμενο αντίπαλο του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ. αν ο Τζήμας είναι ελεγχόμενος και ο Σ α ­ ράφης αμελητέος. δεν συμβαίνει το ίδιο με τον Άρη. Δεν βρέθηκε ποτέ ούτε μια καλή κουβέντα. Σ α ρ ά ­ φης. Άλλωστε εντολή του ΠΓ του ΚΚΕ επικαλέστηκε στους επιτελείς του για να δικαιολογήσει τον αποκλεισμό του αρχηγού.7 Ο Καραγιώργης δεν θα διακινδύνευε ποτέ. Το αδιαφιλονίκητο γόητρό του στις τάξεις του ΕΑΜ . ακόμη και από τους εξωεαμικούς: «Η πιο ισχυρά και η πιο δυναμική προσωπικότης μεταξύ της τριανδρίας του ΕΛΑΣ (Βελουχιώτης. Δούρειος Ίπ π ο ς ) Για αυτό η ηγεσία του ΚΚΕ. κινούμενος μόνο από τα προσω πικά του αισθήματα. την επιβεβαιώνει ενυπογράφως και το στέλεχος του ΚΚΕ Αντρ. συνοδεύεται με μισόλογα και υποτιμητικούς ψιθύρους. του οποίου δεν ήταν μέλος. Το κύρος του εί­ ναι τόσο υψηλό που θεωρείται επικίνδυνος αντίπαλος για την ηγεσία.M. Πρέπει οι πάντες να γνωρίζουν ότι η πραγματική εξουσία ανήκει αλλού. Ρ. Ενεργεί και σε αυτήν την περίπτωση. Μια παγίδα για τον Άρη. γράφει ο Μπόκοτας. πάντα στα πλαίσια της κομματικής γραμμής. βασικός συνεργάτης του Καραγιώργη στη συνωμοσία και έπειτα βασικός μάρτυς κατηγορίας του. Ούτως ή άλλως ο Άρης δεν εί­ χε ποτέ την παραμικρή υποστήριξη ή προβολή. όπως φάνηκε και στην προσεχτική ομιλία του Καραγιώργη. οργανωτικός γρα μμ α ­ τέας Θεσσαλίας. θέλει να καταστήσει σαφές σε όλους ότι ο αρχηγός δεν έχει καμία δύναμη. Πρέπει. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 309 «Πονούμε για τον Άρη.ΑΡΗΣ. Τη μαρτυρία του P. Εξηρτάτο από αυτόν να αγνοήσει τις αποφάσεις του τελευταίου ή και να το ανατρέψει». Τζήμας) ήταν ο Άρης Βελουχιώτης. Στο στόχαστρο του ΚΚΕ. Μα το φτιάχνουμε μόλο που ντρεπόμαστε τον εαυτό μας! Το περίεργο σύμπλεγμα των καιρών! Να είσαι δικός του και να τον πολεμάς άθελά σου». Σγουρός (Γιάννης Λαϊνάς). 7. π ρ ο σ π α ­ θούν με κάθε τρόπο να περιορίσουν τον ρόλο του ή να τον υποβαθμί­ σουν. από τούτο που γίνεται. Σε ολόκληρη την κατοχική περίοδο δεν υπάρχει ούτε μία κομ­ ματική έκθεση ή απόφαση προς τα τμήματα τιμητική γ ια τον Άρη· αποφεύγουν ακόμη και την αναφορά του ονόματος του και. όπως στην αιχμαλωσία Σαράφη. Μπόκοτας. αμέσως μετά τον Καραγιώργη στη θεσσαλική κομματική ιεραρχία.

. ανασταίνει τον Μαρμαρωμένο Βασιλιά και τη Βυζαντινή Αυτοκρα­ τορία και ονειρεύεται με στεντόρεια φωνή ενσωματώνοντας στη μελλο­ ντική ελεύθερη χώρα οτιδήποτε του θυμίζει Ελλάδα έστω και αμυδρά. Κό~ ζιακας. Ο λόγος του εντυπωσιάζει τους πάντες καθώς ξεχειλίζει από χριστιανική καρ­ τερία και πραότητα. έχουμε και. [. Επανάσταση) Μιλήσανε οι Θεσσαλοί καπετάνιοι Μπουκουβάλας. Κλαίνε». αντάρτες. πασίγνωστος για την παράτολμη πολεμική δράση του. »Μα όλ\ αυτά τού είναι κάπως δυσκολοχώνευτα. «Εκθειάζει την πειθώ.] Πιο πέρα χορεύουν γέροι ασπρομάλληδες. Οι χιλιάδες αντάρτες. αυτά μέχρις εκεί που δύνανται να μας καταλάβουν. όταν ήρ­ θε η σειρά της Εκκλησίας. όλο τούτο το πλήθος σωπαίνει. αλ­ λά και για την ιδιόρρυθμη και δεσποτική συμπεριφορά του. τη δικαιοσύνη. για τις « υ π ερ ­ βολές σχετικά με τη δράση του θεσσαλικού αντάρτικου. σηκώνεται όρθιο. Η καλοδιατυπωμένη εισήγηση του Καραγιώργη από τη μια προκάλεσε ενθουσιασμό και από την άλλη ξένισε. σηκώνουν τέτοιο γέλιο.Κηρύττω το λόγο του Θεού και της Επαναστάσεως! Με αφετηρία τα δικά του παθήματα από τους κατακτητές. »Και ξαφνικά καταλήγει: » . την υποτίμη­ ση του αντάρτικου των άλλο^ν περιοχών και του ρόλου του Γενικού Στρατηγείου».310 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Μαχαιρώματα «Πρωί. τραγουδούν τραγούδια του αγώνα. . την αγάπη και την προστασία του πληθυσμού.. αμούστακα αγόρια με χνούδι. τον καλό. Κίσσαβος. Ανταρτόπουλα. δημιουργείται το πρώτο σκάνδαλο. Καβαλάρης. συμπε­ ραίνει τις ομοιότητες του Χριστού με το κίνημα. Η σάλπιγγα χτυπάει προσοχή! Σαν από μαχαίρι. τρέμουν οι καστανιές!». χωριάτες. (Σεβαστάκης) Απηύθυναν χαιρετισμούς οι επίσημοι προσκεκλημένοι και. ώρα 9... διεκδικεί την Αγιά Σό­ φιά. (Χατζής. γλυκό τρόπο. από γύρω. Ο ανοικονόμητος Ιωακείμ αρχίζει: . μιλάει και ο αρειμάνιος Καραντάου. Εάν και εφόσον δε μας καταλάβουν.Φυσικά. (Σεβαστάκης) Τις εκδηλώσεις άνοιξε ο Καραγιώργης μετά την καθιερωμένη θρη­ σκευτική τελετή στην οποία ο μητροπολίτης Κοζάνης Ιωακείμ ευλόγη­ σε τα όπλα. τη διαφ ύ­ λαξη της περιουσίας του. κιχ! »Με το δάχτυλο κάνει τη γνωστή κίνηση κοπής λαιμού. τσοπάνηδες. »Το δάσος σειέται από τις φωνές. βράζει ο τόπος ζωή και κίνηση. Όλοι μαζί ψάλλουμε τον εθνικό ύμνο. Καρτσιώτης. Νικηταράς. τείχος.

Οι Βρετανοί είναι από τους πρώτους που το αντιλαμβάνονται* οι νοήμονες στα κομματικά επίσης. κάμποσα μαχαίρια. Φορτωμένος φισεκλίκια. αφού έχει γεννηθεί στην Κορυτσά. ο Γιοβάνης.Από λόγια δεσποτάδων ας μην προσπαθούμε να βγάλουμε πολι­ τικά συμπεράσματα.Αγαπητικοί Έλληνα. έγινε το επίκεντρο του θαυμασμού και του ενδιαφέροντος αξιωματικών και ανταρτών. Κ άπου ανακα λύπτετα ι ένας ημιάγριος αντάρτης. Όμως τον μονοποΛούν σχεδόν οι Τέμπο και Τζότζι εξαγριώνο­ ντας ακόμη περισσότερο τον φιλόδοξο Καραγιώργη* «αυτός» του κλέ­ βει την παράσταση. Λες και γινόταν επίτηδες.ΑΡΗΣ. 0 Αλβανός εκπρόσωπος Τζότζι είναι προσεχτικός· γνωρίζει ελ­ ληνικά. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 311 Για να καταλήξει μη δίνοντας σημασία στον Αλβανό φιλοξενούμενο: .. . Πολλά διαδραματίζονται στη μεσημβρινή διακοπή. . .Λόγος δεσπότη. αλλά αυτοί έχουν πλέον το συμφωνητικό και δεν ιδρώνει το αυτί τους. αλλά θέλει να τιμήσει τους συμπατριώτες του Αλβανούς μιλώντας στη γλώσσα του. Μετά οι Βρετανοί θα ζη­ τήσουν εξηγήσεις για τα λεχθέντα από τον Ιωακείμ· αν δηλαδή το ΕΑΜ τα υιοθετεί ο^ς μεταπολεμικές εδαφικές διεκδικήσεις. αλλά και τι να πουν. Η ομιλία του Τέμπο π αρ ά τις συστάσεις του Τζήμα είναι ένα ανοι­ χτό κατηγορώ εναντίον των Βρετανών και του ρόλου τους στη χώρα του. ο διερμηνέας παύεται π ά ρ α υ τα και ο Τζό­ τζι συνεχίζει τον λόγο του στα ελληνικά. τους λένε. Όλοι θέλουν να γνωρίσουν από κοντά τον αρχηγό-θρύλο και φυσικά όλοι περιμένουν να τον ακούσουν.Δηλαδή. Άμα τη εμφανίσει του ακούγονται τα πρώ τα χά ­ χανα από όσους τον ξέρουν* φύση και εμφάνιση ληστή με λυμένο για καβγά το ζωνάρι. πιστό­ λες.. Μιλάνε πολλοί. κοίταζε τους πάντες αγριωπός. Διερμηνέας της αλβανικής δεν υπάρχει. Σεισμός από τα γέλια.Και το αλάνι η Αλβανία να έλθει και αυτή εις τους κόλπους μας! Όλοι δαγκοόνονται. 0 Τζότζι αρχίζει με μια προσφώνηση και ο Γιοβάνης από δίπλα με­ ταφράζει: . . για να ερεθιστεί ο Καραγιώργης. Το μεσημέρι γίνεται διακοπή για το επίσημο γεύμα και ο Άρης δεν έχει ακόμη κληθεί στο βήμα το^ν ομιλητούν. αλλά όχι ο αναμενόμενος με αδημονία από το σύνολο σχεδόν των παρευρισκόμενων αρχηγός του ΕΛΑΣ. από τη στιγμή που έφτασε ο Άρης. Είναι φανερό στους π ε ­ ρισσότερους ότι κάτι αφύσικο συμβαίνει. που ξέρει μεν κάποια αλβανικά. αλλά υποφ έ­ ρουν τα ελληνικά του.

λπ. δεν θα ήταν τόσο κατηγορηματικός. Και αγριόφατσες θα έχουμε. «Στην απογευματινή συνεδρίαση έδειξαν τα πράγματα. Όταν ήρθε η σειρά του Άρη.. με τον συναγοονιστή Κα­ ραγιώργη σε αυτό που είπε. Είναι γνωστή η εμμονή του Καραγιώργη για στρατιωτική εμφάνιση των ανδρών* πίστευε ότι έτσι «θα ανέβαινε» ο αγώνας σε «ανώτερο επίπεδο». Κι όσο για ψείρες. Με αφορμή τη διαταγή της Αθήνας για τη μετατροπή του «κατσαπλιάδικου» σε τακτικό στρατό καταλήγει με νόημα ως προς την εμφάνιση του Άρη: . Τα μαχαίρια έχουν βγει.οι περισσότεροι λόγω των συνθηκών έτρε­ φαν γενειάδα και μαλλιά. Τα γέλια των παρισταμένων δεν αποφορτίζουν καθόλου την ατμό­ σφαιρα. με το σωρό. αλλά ο Άρης δεν καλείται. Ο Άρης γ ι­ νόταν αντικείμενο μιας βουβής επίθεσης». θα πάψει να έχει άγριόφάτσες και γένια και μουστάκες και φισεκλίκια και δεν ξέρω τι. Μεσολαβούν προπόσεις άλλων που προσπαθούν να σκεπάσουν τον σαφέστατο υπαινιγμό του κομματικού. Όμως. από το βιβλίο του Κ.. ότι κάνω απαράδεκτες παραχωρήσεις» κ.312 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ 0 Μάγερς δίνει ένα μήνυμα του αρχιστρατήγου Μέσης Ανατολής.8 Οι προοτες αιχμές ανταλλάσσονται στο τραπέζι των επισήμων. τελειώνει με κατευθείαν πόντο στην πολυσυζητημένη φιλαρέσκεια του κομματικού. Επιστολή Ανδρ. ΕΛΑΣ) Πιο κει οι Βαλκάνιοι γείτονες λού­ ζουν τον Τζήμα για τη στάση του: «Ότι πολύ λυγώ τη μέση μου στους Άγγλους. και γ έ­ νια θα ’χουμε και μουστάκια. . γιατί μας τις δημιουργούν οι συνθήκες της ζωής που κάνουμε στα βουνά. κ. Τζήμα (Σαμαρινιώτη). Αρώματα και κρέμες δε θα ’χουμε.. αυτός σηκώνεται χαμογελαστός με το πο­ τήρι στο χέρι· η αρχική υποψία του έχει γίνει βεβαιότητα: δεν τον θέλουν.. με πρώτα παραδείγματα τους Μάγερς και Γούντχαουζ. Και φισεκλίκια θα ’χουμε γιατί βολεύουν τον πολεμιστή. λέει μετά τα τυπικά.η συνδιάσκεψη κοντεύει να τε­ 8. Παπακόγκου Γράμματα για τον Άρη. ο Πυρομάγλου και πάμπολλοι αξιω­ ματικοί του ΕΔΕΣ.λπ.Δε θα συμφωνήσω. Ζαρογιάννης. που δηλοονει την επίσημη αναγνώριση του ΕΛΑΣ ως συμμαχικού στρα­ τού: «Αρχιστράτηγος Μέσης Ανατολής παρακολουθεί Ελλάδα με μεγίστην προσοχήν και θεοορεί Έλληνας αντάρτας ως μέρος δυνάμεως υπό διαταγάς του».. . αν κοίταζε λίγο τους Ευρωπαίους συμμάχους. θυμάται ο παρευρισκόμενος ίλαρχος Γ. όπως και ο Ζέρβας.δε μας απασχολεί εδώ πάνω η μόστρα. Αρχίζουν πάλι να εναλλάσσονται στο βήμα οι ομιλητές..Και τώρα που ο ΕΛΑΣ γίνεται στρατός. (Σαράφης. Εν μέσω των προπόσεων αυτή που ξεχωρίζει δυσάρεστα είναι του Καραγιώργη.

Ενώνού κι εγώ τη φωνή μου μαζί σας. εντελώς αναίσχυντα κάνει ολοκληρωτική στροφή και πλειοδοτεί: . Επιμένουν μαζί του και όλοι οι σύνεδροι.. που δεν λένε να ησυχάσουν. 0 Καραγιώργης χάνει το χρώμα και τη φωνή του. Μα κανείς δεν τα προσέχει αυτά εκείνη την ώρα. πάει εκεί που κάθε­ ται ο αρχηγός. Ά-ρης!. για να μιλήσει ο καπετάνιος. Ά-ρης!. Μέσα στον δικό του χώρο. Και. φω ­ νάζουν υπέρ του. επειδή εκείνος συνεχίζει να αρνείται. που μόνο ακουστά έχουν τον αρχηγό. αντάρτες δικοί του και στελέχη από τη Μακεδονία και την Ήπειρο. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 313 λειώσει χωρίς να έχει μιλήσει.. όπως λέει..Ά-ρης!.ΑΡΗΣ. λέει αρχίζοντας να χειροκροτάει.Ά-ρης!. κατεβαίνει εν μέσω π ρ α γ ­ ματικού ορυμαγδού φωνών και χειροκροτημάτων. που αψηφούν τις εντολές: . Αυτός δείχνει ανένδοτος· ο Καραγιώργης επιμένει.Συναγωνιστές. Και μόνο αυτή η φράση είναι προσβολή για τον αρχηγό του ΕΛΑΣ.. φωνάζει... . Οι αντάρτες επιμένουν μαζί τους και οι «μιλημένοι» του Καραγιώργη... τα βλέμματα στρέφονται συνεχώς προς τη θέση που κ ά ­ θεται ο αρχηγός και το κλίμα φορτίζεται. Τότε. Παρουσιάζεται να ζητάει την άδεια από τον κατώτερό του στην αντάρ­ τικη ιεραρχία. Οι αντάρτες σηκώνονται όρθιοι. χειροκροτούν και φωνάζουν υπέρ του αρχηγού. Δεν προλαβαίνει να μιλήσει και η φωνή του σκεπάζεται από τις φωνές των συνέδρων: . η φ ω ­ νή του Καραγιώργη σκεπάζεται από τις φωνές των άλλων.. 0 Καραγιώργης αντιλαμβάνεται την επερχόμενη θύελλα και ανε­ βαίνει βιαστικός στο βήμα να επισπεύσει το κλείσιμο της συνδιάσκε­ ψης. Άλλωστε.Ά-ρης!. Όμως οι αντάρτες δεν είναι διατεθει­ μένοι να το δεχτούν. οι προηγούμενοι ομιλητές τον έχουν καλύψει πλήρως και δεν έχει τί­ π οτα να προσθέσει. Μια αναταραχή αρχίζει να δημιουργείται στο ακροατήριο. 0 Άρης δεν μπορεί να αρνείται άλλο. σκύβει και κάτι του λέει σιγά στο αυτί χωρίς να ακούγεται από τους άλλους. Ο Καραγιώργης από το βήμα εκπίπτει σε μικροπαγαποντάκο: . Ά-ρης!. Σύσσωμοι και οι υπόλοιποι σύνεδροι τους μιμούνται μηδέ των Βρετανών εξαιρουμένων: . Ο Άρης σηκώνεται στη θέση του και παρακαλεί τους παρευρισκόμενους να μην επιμείνουν γιατί ο ίδιος ζήτησε από τους οργανωτές να μη μιλήσει· δεν αισθάνεται καλά. από εμένα προσωπικά ζήτησε την άδεια ο καπετάνιος να μη μιλήσει....

και αντικρίζει «αυτόν». αν δεν βρισκόταν κά­ τω α π ’ το τραπέζι ο Καραγιώργης. φωνάζει θο­ λωμένος. ο καθένας στη γλώσσα του. Οι δύο Βαλκάνιοι λένε τα τραγούδια της πατρίδας τους· οι Έλληνες τα δι­ κά τους. δεν θα προλάβαινε με το δικό του σάλτο ο Τέμπο να κρατήσει το υψωμένο χέρι του».314 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Ανεβαίνει στο βήμα.να μεί­ νει μόνος του στο τέλος του Πολέμου και να μην εξαρτάται πλέον από καμιά Μεγάλη Δύναμη». «Μ ’ ένα σάλτο πήδηξε δυο τραπέζια. συνοδευόμενος από πέντε έξι οπλισμένους αντάρτες. «Υπογράμμι­ σε την επιθυμία του ελληνικού λαού -κ α ι την απόφασή το υ. όταν αναφέρεται στην πρόσφατη υπογραφή του συμφωνητικού με τους Άγ­ γλους. Ξαφνικά η πόρτα του μαγαζιού ανοίγει με πάταγο. Εμφανίζεται έξαλλος ο Καραγιώργης. «Την επομένη έμαθα και το επεισόδιο που έγινε στο κέντρο το . (Φ. το συμβάν έγινε αμέσως γνωστό. Αν με το σπρώξιμο δεν έριχνε κάτω τον “στόχο” του. περιστοιχισμένο από τους δικούς του αξιωματικούς και καπετάνιους. Αντίστασις) Παρά την προσπάθεια συγκάλυψης. Κάποια είναι κοινά. .Οι Έλληνες θέλουν τη συμμαχία. Το συνέδριο τελειώνει· το μίσος όχι* Οι περισσότεροι σύνεδροι έχουν αποχωρήσει. σπρώχνοντας άλλα δύο. αμέσως επικρατεί νεκρική σιγή και οι άνδρες ρουφάνε κάθε του λέξη. απορρίπτει τη βία ως μέσο καταναγκασμού και. είναι καθαρός σαν κρύσταλλο· απαιτεί ισότιμη συνεργασία: .Μιζέριας ήσουνα και Μιζέριας θα μείνεις για πάντα. από τους Τέμπο και Τζότζι. Γρηγοριάδης. Κοντεύουν μεσάνυχτα όταν αρχίζουν όλοι μαζί το τραγούδι. Ο λόγος του πάει κατευθείαν στις ψυχές τους· μέχρι και ο Μάγερς τον βρίσκει «πολύ ενδιαφέροντα». αλλά σαν ίσοι προς ίσους. και ο Άρης με αξιω­ ματικούς. ιδιαίτερα τα επαναστατικά. και τα σε­ κοντάρουν όλοι μαζί. Είναι περισσότερο από πολύ» Το ξιφίδιο που έχει στη ζώνη του ο Άρης περνάει αυτόματα στο χέ­ ρι του τη στιγμή ακριβώς που ρίχνεται τρέμοντας από θυμό στον υβρι­ στή. τρώνε σε ένα μαγαζί του χωριού και συζη­ τάνε. Το συσσωρευμένο μίσος του ξεσπάει ενώπιον όλων με πρόσχημα πως με τα τραγούδια του ο Άρης «εκθέτει τον αγώνα». οι οποίοι δεν τον αφήνουν ούτε λεπτό μόνο. (Myers) Ο αρχηγός δηλώνει ότι το ΕΑΜ επιδιώκει να πείσει τον κόσμο με το πρόγραμμά του. αλλά σε αυτόν τον αγώ ­ να προσφέρουμε το αίμα μας. καπετάνιους και τους Τέμπο και Τζότζι. γιατί μπορεί να είμαστε μικρός και φτωχός λαός. να τραγουδάει ξένοιαστα σαν να μην είχε συμβεί τίποτα πριν από λίγες ώρες.

Δούρειος Ιππος) Οι Βρετανοί έχουν ήδη ενημερώσει για το σύμφωνο και τον Ψαρρό στο Αίγιο. Στο Περτούλι φτάνουν πρώτοι ο Άρης. το στρατηγείο της ΒΣΑ. πολιτικός αρχηγός της ΕΚΚΑ: «Να στείλουν 50 αλεξιπτωτιστάς πέριξ των οποίων η ομάς μας θα ανεσυγκροτείτο». (Πυρομάγλου. που ο Καραγιώργης ξεστόμισε εκείνα τα τρομε­ ρά λόγια. Δεν ήθελε όμως και να βρεθεί αντιμέ­ τωπος στις διαταγές του ΣΜΑ». μπροστά στον Τέμπο και τον Τζότζι και την αντίδραση του Άρη με το ξιφάκι. αλλά υποθετικά θα μπορούσε να έχει αποκτήσει εάν δεν μεσολα­ . (Στρογγύλης. Ενότητα Το Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών εγκαθίσταται στο Περτούλι Θεσσαλίας. που προβλέπεται να λειτουργήσει από την 1η Αυγούστου. Μάλιστα ο Ψαρρός ανα­ γνωρίζεται από όλες τις οργανώσεις α)ς στρατιωτικός αρχηγός της Στερεάς Ελλάδας. Του παρέχουν κάθε εγγύηση για να επιστρέψει στη Ρούμελη και να ανασυγκροτήσει το τμήμα του· ασφαλώς οι Βρετανοί δεν μπορούσαν να φανταστούν την αξιοδάκρυτη εγγύηση που ζήτησε κατευθείαν από το Κάιρο ο Γεώργιος Καρτάλης. Ο διοικητής του 5/42 απαιτεί από τους Βρετανούς και επιτυγχάνει άμεση χορήγηση οπλισμού για 1. Τότε πια μου έγινε πεποίθηση πω ς κάτι κακό προ­ οιωνιζόταν». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 315 προηγούμενο βράδυ. « 0 στρατηγός Ζέρβας δεν ήταν καθόλου ευχαριστημένος με το σχηματισμό του Γε­ νικού Στρατηγείου Ανταρτών. Συναντιούνται με τους Άρη και Τζήμα. θα γράψει με θλίψη ο ίλαρχος Ζαρογιάννης.ΑΡΗΣ. ο Τζήμας και ο Σαράφης με τους μαυροσκούφηδες· στη συνέχεια ο Μάγερς. Φυσικά τίποτα τέτοιο δεν έγινε. όπου είχε καταφύγει μετά τη δεύτερη διάλυση του 5/42. Και θα ζήσει για να το δει. Οι ηγέτες της ΕΚΚΑ αρκέστηκαν στις προφορικές εγγυήσεις της ΒΣΑ και αφίχθησαν στην έδρα του ΚΓΣΑ. καθώς και η Σχολή Εφέδρων Αξιωματι­ κών του ΕΛΑΣ. Στο ίδιο χωριό με το πυκνό ελατόδασος και τις εξαίρετες βί­ λες των προπολεμικοί παραθεριστούν μεταφέρεται η έδρα του ΓΣ του ΕΛΑΣ.000 άνδρες* δύναμη που δεν είχε π ο ­ τέ. Μορφές) Αυτό που δεν διευκρίνιζε είναι ποιος θα φύλαγε τους 50 Βρετανούς αλεξιπτωτιστές από τους Γερ­ μανούς· μάλλον στους αντάρτες του ΕΛΑΣ θα υπολόγιζε. ο Πυρομάγλου και τε­ λευταίος στις 28 Ιουλίου ο Ζέρβας θέλοντας και μη. που τους διαβεβαιώνουν ότι είναι πρόθυμοι για συνεργα­ σία στα πλαίσια του Κοινού Στρατηγείου.

0 αρχηγός της ΒΣΑ σαστίζει: «Έβλεπα με αμηχανία να καταφθάνουν ο ένας μετά τον άλλο στο στρατηγείο μου ένας σημαντικός αριθμός από ανώτερους Έλληνες αξιωματικούς και πολιτικούς με ύποπτο ή σαφώς “δωσιλογικό’’ π α ­ ρελθόν. να τους μιλήσει για το πολιτειακό . Τον υποψιάζεται ότι «έχει δική του κλίκα μέσα στο ΓΣ Μ. (Myers) Ό πω ς είναι αναμενόμενο. σύμφωνα με τις οδηγίες των Βρετανών και των συντηρητικών κύκλων της Αθήνας. (Πετιμεζάς) Ακόμη πιο καχύποπτο τον κάνει η προαγωγή του Ψαρρού σε γενικό αρχηγό όλων των δυνάμεων της Στερεάς. η σύσταση του Κοινού Γενικού Στρατηγείου και η συμμαχική απόβαση στη γειτονική Ιταλία δημιουργούν την εντύπωση ότι και η απελευθέρωση της Ελλά­ δας πλησιάζει. Ανατολής».βρίσκονται σε κατάσταση πυρετού. Αθρόα είναι τώρα και η έξοδος το^ν αξιωματικών. «Αντέστην με όλες μου τις δυνάμεις». όπου εκτός από τα τμήματα του ΕΛΑΣ υπάρχει και τμήμα του ΕΔΕΣ υπό τον Χούτα στη δυτική περιο­ χή. εσύ τι φοβάσαι τους πολιτικούς και τους καπεταναίους. οι περισσότεροι αξιω ματι­ κοί κατευθύνονται προς τον ΕΔΕΣ. οι οποίοι εγκατέλειπαν την Αθήνα και έρχονταν στο Βουνό να μου προσφέρουν τις υπηρεσίες τους. (Πετιμεζάς) Η υπογραφή του συμφωνητικού με τους Άγγλους. Ο καθένας βιάζεται ν ’ αναπτύξει στους Άγγλους συντο­ νιστές τις προσωπικές του απόψεις. ακριβώς ότζως εγκαταλείπουν οι ποντικοί ένα καράβι που βυθίζεται». να τους εξηγήσει το ελληνικό πρό­ βλημα. όλων των βαθ­ μών. Μήπως σου είπαν ότι και οι εγχειρήσεις γίνονται με πολι­ τικά κριτήρια. όπου η έδρα του Κοινού Γενικού Στρατηγείου. αξιωματικοί και πολιτικοί εγκαταλείπουν κατά δεκάδες τις πόλεις και ανεβαίνουν στο Βουνό για να καταταγούν στα αντάρτικα σώματα. αλλά και πάλι υποκύπτει στον «βρομο-Έντι». με το όπλο στο χέρι. Έτσι. Ποιος δεν θα ήθελε να τον βρει η επικείμενη α π ε ­ λευθέρωση δαφνοστεφανωμένο αντάρτη. προς το Βουνό. .». 0 έμπειρος παρατηρητής των διεργασιών στην πρωτεύουσα Πετιμεζάς γράφει σκωπτικά: «Στην Αθήνα οι "‘παράγοντες’' -πολιτικοί και σ τρατιω τικοί.και να πάρει κάποιο χρί­ σμα. Ο στρατηγός Φλούλης δεν μπορεί να χωνέψει αυτήν τη συντεταγμένη αγνόηση του ΕΛΑΣ και λέει στον επίατρο Καραποστόλη: Καλά οι άλ?^οι. Ο Ζέρβας δεν βλέπει με καλό μάτι τη συμμετοχή του Ψαρρού στο ΚΓΣΑ· φοβάται ότι πατρονάρεται από τους Βρετανούς ως δική του εναλλακτική λύση. γράφει ο στρατηγός. Κ αραβάνια ολό­ κληρα ξεκινούν για το Περτούλι.316 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ X Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ βούσαν οι δύο βίαιες διαλύσεις.

όχι με τη βία και τους πολιτικούς αποκλεισμούς. Οι οδηγίες του ταξιάρχου Έντι είναι να π ά μ ε όλοι στον ΕΔΕΣ. πολέμησε κατόπιν επί τέσσερα χρόνια στο Ελληνοτουρκικό Μέ­ τωπο. Θα μπορούσε να είναι πολύτιμος για τον Ζέρβα καθώς πέρα από την πολεμική του δεινότητα διαθέτει ευρύτατη πολιτική κουλτούρα. πήρε ενεργό μέρος στους δημοκρατικούς αγώνες κατά τη μεταξική δι­ κτατορία και για τη δράση του υπέστη συλλήψεις και εξορίες. Ιστορία ) Δύο όροι 0 υπαρχηγός και συνιδρυτής του ΕΔΕΣ Πυρομάγλου είναι φ ανατι­ κός υποστηρικτής της ενότητας των αντάρτικων οργανώσεων εναντίον των κατακτητών.Στρατηγέ μου. Πιστεύει ότι οι ιδέες αντιμετοοπίζονται μόνο με ιδέες. (Σ.όνος Βρετανός που δίνει διαφορετική ντιρεκτίβα είναι ο συ­ νταγματάρχης Χιλς στη Θεσσαλία· σε κάποιους αξιωματικούς των Τρι­ κάλων λέει ξεκάθαρα: .ΑΡΗ Σ. 0 Πυρομάγλου. για την ενόψει αναμέτρηση». Γρηγοριάδης. να πάτε στον ΕΛΑΣ που έχει δύναμη και θα διοικήσετε πραγματικές μονάδες. σπάνιο συνδυασμό διανοουμένου και πολεμιστή. μην αχούς τις δικαιολογίες που λένε. που τελικά έβλα­ ψαν και τον στρατηγό προσωπικά. δεν φο­ βάται τους κομουνιστές* έχει τον δικό του πολιτικό λόγο να αντιπαραθέσει στον δικό τους.Αν ήρθατε να πολεμήσετε. έκανε φιλολογική καριέρα στην Ελλάδα. Αν ήρθατε για ν ’ αλλάξετε καφενείο. του α π α ­ ντάει εκείνος. 0 μ. όπου και τρα υμ α τί­ στηκε. Σπούδασε στο Παρίσι. καθώς συχνά υποκύ­ πτει στη βρετανική θέληση και στις κολακείες του περιβάλλοντος του. Ό μως ο στρατηγός τις περισσότερες φορές ενεργεί ερήμην του. χωρίς να του αποκαλύπτει τις ενδόμυχες σκέψεις του. Εθελοντής από 17 ετών στους ελληνικούς αγώνες στη Μικρά Ασία. Για αυτό η σχέση τους θα έχει αρκετές διακυμάνσεις.νέους συσχετισμούς δυνάμεων. Όμως ούτε η απελευθέρωση πλησιάζει ούτε οι σχέσεις μεταξύ των οργανώσεων έγιναν ξαφνικά τόσο ειδυλλιακές όσο δείχνουν. Πρόκειται για έναν μυθιστορηματικό άνδρα 44 ετών. αλλά και γενικότερα τον ΕΔΕΣ και την Αντίσταση. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 317 . πηγαίνετε στον ΕΔΕΣ. «Κ άτω από εκείνον τον επίπλαστο πέπλο της εθνικής ενότητος ο καθένας βέ­ βαια αναζητούσε -ή καραδοκούσε. Μια μ εγά­ λη ελπίδα του για την πραγματική ενότητα μεταξύ των δύο οργανώ­ . σε αντίθεση με κάποια στελέχη του ΕΔΕΣ.

απαντάει ο αρχηγός. μόλις ο Πυρομάγλου φτάνει στην έδρα του ΚΓΣΑ. Δούρειος Ίππος) 0 ευφυής Πυρομάγλου στις λιγοστές συναντήσεις του με τον Άρη έχει σωστά διαγνώσει ότι «ο μαρξισμός δεν είχε γίνει δόγμα στενό γι' αυτόν. ειλικρινά. κι εγώ. τον βεβαιώνει. να είσαι βέβαιος ότι ο Ζέρβας θα τις τηρήσει. ο ίδιος ο λαός θα εκλέξει το πολίτευμά του. του λέει.Εσύ και οι σύντροφοί σου είστε υπέρ μιας δικτατορίας του προ­ λεταριάτου. . Στη μέση του χωριού ένα μεγάλο δίπατο σπίτι εστέγαζε το στρατηγείο του ΕΛΑΣ. Πόσες φορές θα σ' το πω. αυτόν επιδιώκει να συναντήσει. (Πυρομάγ?νου. εγκα­ τεστημένοι στα γύρω του στρατηγείου οικήματα. έδειχναν ότι εκεί δεν ήταν μόνο η έδρα του στρατηγείου του ΕΛΑΣ. (Πυρομάγλου. Οι μαυροσκούφηδες. Ο Πυρομάγλου προχωρεί περισσότερο: . Πρέπει όμως να αποφύγουμε μετά την απελευθέρωση την επιβολή νέας δικτατορίας από τον βασι­ λιά και την ολιγαρχία της Δεξιάς. . Δ ούρειος Ίππος) Ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ ξέρει πως ο μόνος δρόμος για μια ειλικρινή συνομιλία με τον Άρη είναι ο ευθύς και αυτόν ακολουθεί στη συνομιλία που έχει μαζί του στο Περτούλι. αλ­ λά ξέρεις πολύ καλά κι εσύ. γυναίκες και παιδιά. προσωπική φρουρά του Βελουχιώτη. . ανακατεμένοι με αντάρτες. αλλά και η έδρα του Άρη Βελουχιώτη». δεν είναι έτσι.Πάλι το ίδιο βιολί. Συγκεντρώσεις ανταρτών δεξιά κι αριστερά. Είστε αποφασισμένοι να συνεχίσετε την επίδειξη δύναμης εναντίον των άλλων οργανώσεων. . «Στο Περτούλι έφτασα με τη συνοδεία μου. Άλλοι μπορεί ν ’ ανέχονται δικτατορίες. Πιο πέρα διάφορα υποζύγια δεμένα γύρω από τα μεγάλα δένδρα του χωριού.Αν συμφωνήσουμε πάνω σε ορισμένες αρχές. Θα έλεγε κανείς πως στο χωριό ήταν “παζάρι” εκείνη την ημέ­ ρα. ότι οι Έλληνες δεν ανέχονται δι­ κτατορία ούτε της Δεξιάς ούτε της Αριστεράς. Άρη.Μετά την απελευθέρωση.Πες μου. Ο Άρης θέτει μόνο δύο όρους: . Δεν είμαι ούτε με τη μια ούτε με την άλλη. να αποφασίσει το πολίτευμα που θέλει.Βεβαίως όχι. Ο Πυρομάγλου τον πιστεύει και προχωρεί κι άλλο. άνδρες. Τον βοηθούσε απεναντίας να βλέπει καθαρότερα τα πρά γμα­ τα». .Κοινός εθνικός αγώνας μέχρι τέλους και να συμφωνήσουμε από τώρα ότι ο ελληνικός λαός θα αφεθεί ελεύθερος. Και δηλώνει αυτό που πιστεύει και υποστηρίζει πάντα: . το απόγευμα της 16ης Ιουλίου. μετά την απελευθέ­ ρωση.318 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ σεων είναι ο Άρης και. Εδώ χωρικοί.

απαντάει ο Πυρομάγλου και αναλαμβά­ νει να μιλήσει στον στρατηγό για μια ε φ ’ όλης της ύλης συμφωνία με­ ταξύ των δύο ανδρών. να τραβήξωμε μαζί. (Πετιμεζάς) Στις 10 Αυγούστου η νέα επιστολή του στρατηγού δεν περιέχει τό­ ση καχυποψία: «Με τον Άρη καταλήξαμε σε συμφωνία πλήρη επί όλων των ζητημάτων.. προκειμένου να σταματήσουν οι τριβές μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ. αποφασίζει να γίνει μια κοινή περιοδεία Άρη και Ζέρβα στην Ή πειρο για να λύσουν επιτόπου τα προβλήματα μεταξύ των δύο οργανώσεων. Να κάνω τον γενικό αρχηγό και τα τοιαύτα. Το ίδιο νομίζω πιστεύει και το Γενικόν Στρατηγείον Μέσης Ανατολής. [. (Πετιμεζάς) Ιντερμέδιο Το ΚΓΣΑ. . Και γ ι ? αυτό έχει πέσει σε κάποια δυσμένεια. τον Άρη.Τίποτα το ευκολότερο. Τι θέλεις από μένα.Να με πείσεις. τη “Νίνα”. Είναι συζήτηση δύο ρομαντικών. όπως και η βρετανική κυβέρ­ νησις. Εκείνες ακριβώς τις ημέρες προβλέπει σε επιστολή του με μ εγά­ λη διορατικότητα ακόμη και την τύχη του ταξιάρχου Μάγερς.. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 319 0 υπαρχηγός του ΕΔΕΣ δεν μπορεί να έχει αντίρρηση: . . όπως σου είπα..ΑΡΗΣ. (Πετιμεζάς) Η αιτία της μεταστροφής του είναι πως ο Άρης χειρίζεται περίφη­ μα τον Ζέρβα και έχει δημιουργήσει πολύ θερμή ατμόσφαιρα· μάλιστα δεν έχει πάει με άδεια χέρια όπως διηγείται ο στρατηγός: «Μου έφε­ ρε κι ένα πολύτιμο δώρο: μια υπέροχη φοράδα. Κομνηνέ.. για την ειλικρίνεια των προθέσεων του Ζέρβα.Τώρα συμφωνούμε.] Μου δείχνουν μεγάλη διάθεση για φιλίες και ζητάνε να αφομοιώσωμε τις δύο οργανώσεις. 0 ρεαλιστής και παμπόνηρος Ζέρβας οσμίζεται το μάταιο οποιωνδήποτε συμφωνιών έρχονται σε αντίθεση με τα απώ τερα αγγλικά σχέ­ δια. [. Ξέρω καλά τι κρύβεται πίσω α π ' αυτά». Στις 6 Αυγούστου οι δύο πολέμαρχοι συναντιούνται στο Βουργαρέλι και ο Ζέρβας γράφει την επομένη στην Αθήνα: «Από ψες φιλο­ ξενώ. ο οποί­ ος είναι ο πρώτος που θα πληρώσει το αντίτιμο της ενότητας και της ίδρυσης του Κοινού Στρατηγείου: «Έχω την γνώμην πως ο Έντι έχει επηρεασθεί κάπω ς από τους εαμίτες.] Θα τον έχοο κοντά μου ως τες 20 του Αυγούστου». διότι κακώς εχειρίσθη το όλον ζήτημα του κομουνισμού». που την ti- .

χωρικοί από όλες τις γύρω περιοχές και Βρετανοί αξιωματικοί παρακολουθούν τους δύο πρώην αντιπάλους να τους μιλάνε για ομόνοια. είπε: » . Όμως ο Άρης εί­ ναι νέος κι αψύς. παρατηρώντας την έκφρασή μου.9 Όμως ο Άρης ποτέ δεν θα κατορθώσει να κατασιγάσει τον πα θο ­ λογικό φόβο του στρατηγού για αυτόν. λέει ο Ζέρβας. με την οξύνοια που τον διέκρινε. Σοσιαλισμό. με όλη την αρματωσιά της.Εγώ ήρθα να σε βρω. Ο Άρης. Πάντως η ατμόσφαιρα μεταξύ των δύο αρχηγών είναι εξαι­ ρετική. Αύριο αναχωρούμε μαζί δ ι’ Άγναντα. Δεν είναι. Πρέπει να τον πάμε λάου λάου. Τι να την κάνουμε τη δημοκρατία. Τον τρέμω αυτόν τον άν­ θρωπο». ν’ ανασάνει ο λαουτζίκος. Όταν βρίσκονται μόνοι μεταξύ των στελεχών τους. συναδέλφωση και κοινό αγώνα. (Πετιμεζάς) Στα Άγναντα πραγματοποιείται η μεγαλύτερη συγκέντρωση της π ε ­ ριοδείας* πλήθος ανταρτών. Μόλις την είδα.Εμείς θα μονοιάζαμε α π 7 την αρχή. έμει­ να έκθαμβος· άθελά μου όμως θυμήθηκα την πανάρχαιη συμβουλή: “Φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας”. Φτάνουν οι δυο τους να αστειεύονται με οικειότητα για τις παλιές αντιθέσεις: .5.1982. Εγώ είμαι πιο γέρος και ξέρω καλύτερα τον κοσμάκη. Εγώ και ο αδερφός Άρης.320 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ χε διαλέξει ο ίδιος. Κρατάει σπαθί και θέλει να κόψει μεμιάς τα δεσμά. Μιλάνε μαζί στα χωριά και συνεργάζονται στη διευθέτηση των τοπικών προβλημάτων μεταξύ των δύο οργανώσεων· ο Ζέρβας το επ ι­ βεβαιώνει στις 20 Αυγούστου: «Ο Άρης βρίσκεται ακόμα εδώ. Έχουμε καλέσει τους ηγήτορας όλης της Ηπείρου σε κοινή σύσκεψη». αλλά δεν άφη­ ναν τα ζιζάνια. Θ’ ανοίξουμε τη μαύρη γης να θάψουμε τα μαύρα μας μίση. Δούρειος Ίπ π ο ς » . 5. .Για τον ίδιο σκοπό πάμε κι ο Άρης κι εγώ. 9. κατακεραυνώνει τους πλουτοκράτες εκμεταλλευτές του λαού και τους ανίκανους πολιτικούς και αποκαλεί δημοσίως τον Άρη «αδερφό» του. Στα Άγνα­ ντα ο Ζέρβας ξεπερνάει τον εαυτό του και εντυπωσιάζει τους πάντες· εμφανίζεται ως ανυποχώρητος σοσιαλιστής. είναι ακόμη πιο λάβρος στις πολιτικές τοποθετήσεις του: . Παρότι ο Ζέρβας βρίσκεται στην επικράτειά του και η προσωπική του φρουρά είναι υπερδιπλά­ σια των μαυροσκούφηδων. Ακρόπολις . γράφει για τη συγκεκριμένη περιοδεία στο ημερολόγιό του: «Τρέμω μην πάθω κακό. . του υπενθυμίζει ο Άρης.Τίποτα δε μας χωρίζει.Μη φοβάσαι... λέει. . αδέρφια. οι παρεξηγήσεις.

ποτέ όμως δεν έδειξε αμηχανία κάνοντας αυτή την εξιστόρηση. κι εσύ έφευγες. ας έπεφτα στα χέρια σου τότε. [. . έτσι λέει.. πέρσι το χειμώνα.ΑΡΗΣ.] Πάντως ελπίζω να πρυτανεύση η σύνεσις.. »Στο τέλος. για αυτό και δεν ανησυχούν από την αιφνίδια σοσιαλμανία του στρατηγού. (Hamson) Οι Βρετανοί τον έχουν δεχτεί όπως είναι και αδιαφορούν για τους σοσιαλιστικούς μύδρους που εξαπολύει· ο Άρης διατηρεί τις επιφ υ­ λάξεις του χωρίς να το δείχνει. που έλεγε: “Το γερο-κατεργάρη” και συνέχιζε: “Πω. (Πετιμεζάς) 0 αρχηγός τον έχει κερδίσει. γύριζε με μια σαρωτική χειρονομία στο μέρος που εμείς οι Βρετανοί αξιωματικοί στεκόμαστε νευρικοί και μας απηύθυνε το λόγο με θαυμασμό για χάρη των χωρικών: » .Αμφιβάλλεις. Και ιδίο^ς αυτό το περιμένω από τον Άρη». από Βρετανό αξιωματικό: « 0 κάθε διαδοχικός λόγος με την εξιστόρηση των κατορθωμάτων μας στο Γοργοπόταμο ήταν όλο και λιγότερο αληθινός. όπου στο τέλος η ιστορία κατέληξε στο ότι μια χούφτα από μας κατατρόπο^σε ένα σύ­ νταγμα Ιταλούς σε είκοσι λεπτά. . ω ήρωες αντάξιοι των ονο­ μαστών προγόνων σας.Πότε. γενναιόδωρη Αγγλία που σας έστειλε να υπηρετήσετε μαζί μας. Όμως τα προβλήματα μεταξύ των δύο οργανώσεων δεν λύθηκαν. 0 Ζέρβας χαμογελάει με νόημα: . στρατηγέ. που αφήσατε πρόθυμα με τη θέλησή σας τις εστίες σας και τα σπίτια σας και τους αγαπημένους σας για να μας βοηθήσετε στην ανάγκη μας. Έ να παράδειγμα της ακα­ τάσχετης ρητορικής Ζέρβα στην πορεία επιστροφής μετά την επιχεί­ ρηση του Γοργοπόταμου.Ερχόσουν με καλούς σκοπούς. ο Ζέρβας εναποθέτει τις ελπίδες του στον αρχηγό του ΕΛΑΣ: «Τα πράγματα με το ΕΑΜ πάλιν οξύνονται. Πόση αξία έχουν όμως οι πολιτικές κορόνες του Ζέρβα το γνωρίζουν καλύτερα από όλους οι Βρετανοί. .Ναι. Στις 21 Αυγούστου το ιντερμέδιο των δύο αρχηγών τελειώνει. χαιρετούμε τη χώρα σας. οι πιο δυνατοί των αντρών. όταν στις 31 Αυγούστου εμφανίζονται ξανά σύννεφα στις σχέ­ σεις τους. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 321 .”». . την παντοδύναμη. »Μετέφραζα σιγανά για τον Τομ. τις κακουχίες μας. σας χαιρετούμε στο όνομα της Ελλάδας. Έτσι. την πείνα μας και τις ψείρες μας.Μωρέ. εσείς που ήλθατε να μοιραστείτε τους κινδύ­ νους μας.Ω εσείς. Άκουγα και κοίταζα τον Ζέρβα από κοντά. πω.

μα.Είμαι Ναπολέων.λπ. Ακόμη και αδιάλλακτοι πολιτικοί του αντίπαλοι αναγνωρίζουν πως ήταν «ένας αγνός ιδεολόγος». «Είδε ποτέ κανείς πολεμιστή στερημένο από φιλοδοξία. Η θάλασσα και ο παράς. δεν επωφελεί­ ται για προσωπικό πλουτισμό από τις αγγλικές λίρες που διαχειρί­ ζεται. Είναι έστω κατανοητό ένα τέτοιο φαινόμενο. της επι­ κράτησης του δικαίου στο άδικο και της μεγάλης αναγέννησης του έθνους των Ελλήνων. Για αυτό. εξού και το πλήθος και το εύρος των γνο^ριμιών του σε όλα τα κοινωνικά στρώματα. 0 Άρης πιστεύει στην επανάσταση· ο Ζέρβας στον εαυτό του. λέει. Πρώτο και κυρίαρχο κοινό τους γνώρισμα οι διάπυρες φιλοδοξίες τους. γ ι’ αυτούς δεν έχει αξία. αλλά τις χρησιμοποιεί εντέχνως ως δύναμη επιβολής.Η θάλασσα θα νικήσει τη στεριά. μα και μεγάλες διαφορές.322 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Οι δύο πρωτοπόροι του ένοπλου αγώνα έχουν αρκετές ομοιότητες.τι στο Βουνό. πίεσης. Στο Βου­ νό κάνει συνεχώς ταμείο. Η ογκώ­ δης αλληλογραφία του με τον Πετιμεζά κυριαρχείται από τις εντολές του στρατηγού σε ποιους να δώσει τα χρήματα που του στέλνει. αμοιβής ή τιμωρίας για τους εν Αθήναις περισσότερο από ό. 0 Ζέρβας προσπαθεί μέσα από την προσωπική του δράση να αποτινάξει την ετικέτα του κινηματία και πολιτικά αφερέγγυου. από ποιους να τα κόψει. παρά τις κατηγορίες των αντιπάλων του. είμαι και Ζέρβας!. υπαινισσόμενος το πολυσή­ μαντο της συνωνυμίας με τον μεγάλο στρατηλάτη και τη σουλιώτικη προέλευση των Ζερβαίων. για να λησμονηθεί το παρελθόν και να εξι­ λεωθεί ο ίδιος για τις παλαιές αταξίες». αλλά και το τελε­ τουργικό των μυήσεων στον ΕΔΕΣ και κάποια τυπολατρία κατά τον .».τι καλό κι αν κάνω κι όσο μεγάλο κι αν είναι. (Clausewitz) Κοινό τους «τραύμα». γιατί το έφτιαξε ένας δηλωσίας. ό.Τι τα θέλεις. «Ήθελε να κάνει κάτι το μεγάλο. ακόμη και στις πιο δύσκολες ώρες. δηλαδή των ΗΠΑ και της Μεγάλης Βρετανίας. Του αρέσει να τονίζει στους συνομιλητές του μεταξύ σοβαρού και αστείου: . επειδή γνώριζε καλά το κομματι­ κό ιερατείο. 0 Άρης οραματίζεται τη νίκη του καλού επί του κακού. (Αβέρωφ-Τοσίτσας) 0 Ζέρβας ποντάρει στη νίκη των μεγάλων ναυτικών και οικονομι­ κά ισχυρών δυνάμεων. ποιες οικογένειες αξιωματικών να ενισχύσει κ. το άστατο παρελθόν τους. (Πετιμεζάς) 0 Άρης θέλει να σβήσει το στίγμα του δηλωσία. Το χρήμα είναι ένα ισχυρό μέσο πειθούς. έλεγε στον Περικλή: . . 0 στρατηγός είναι μασόνος.

Μόνο με­ . προερχόμενη από συστη­ ματικό διάβασμα και τη νεανική συναναστροφή του με κύκλους δια­ νοουμένων. δεν μπορούσαν να συγκρατήσουν τα δυνατά γέλια τους από τα «κακαρίσματα» της Ροζίνας όπως είπαν. βάλε κι εσύ την τζίφρα σου. όπως ο Ζέρ­ βας. αλλά δεν είναι απόφοιτος στρατιωτικής σχολής· δύο φορές οι σχετικές σπουδές του είχαν ναυα­ γήσει λόγω χαρακτήρα και ταμπεραμέντου. όπου υπήρχαν τα λιγοστά αναγκαία για έναν αρχηγό ανταρτών.ΑΡΗΣ. ως επαγγελματίας στρατιωτικός. τυπογράφος ο ένας και εργά­ της ο άλλος. τον Σκλάβαινα και τον Τσίτουρα. Και αν. είχε. Ελαφρά τραγούδια της εποχής. έτσι και αυτός σπούδασε τη ζωή μέσα από τις πολλές προσωπι­ κές του περιπέτειες. 0 Άρης. 0 Ζέρβας. που το ξέρει. (Clausewitz) Ο Ζέρβας είναι αξιωματικός καριέρας. «δεν έχει διαβάσει βιβλία στη ζωή του». Διάβαζε τα πάντα· από κείμενα της αρχαίας ελ­ ληνικής γραμματείας έως ρομαντικά μυθιστορήματα. εντελώς άμαθοι. Και του Άρη οι εγκύκλιες σπουδές είχαν αλλάξει κατεύθυνση λόγω χαρακτήρα. για να ακούει τα κλασικά κομμάτια που αγαπούσε. για τις τρεις τελίτσες που συνό­ δευαν την υπογραφή του Ζέρβα. Οι δύο κομματικοί. τσακ-τσακ-τσακ. που έπαιζε βιολί. στρατηγέ. Στο Βουνό ο αρχηγός εκτός από τις ομαδικές επιδόσεις στο τραγούδι με άλλους φιλόμουσους αντάρτες. κλασική μουσική και όπερα. Ο Άρης δεν αισθάνθηκε την ανάγκη για κάτι ανάλογο· όταν τον ρωτούσαν πού είναι ο δικός του Σταθμός Διοίκησης. διαβάσει καλά τους ανθρώπους. Και. όπως ομολογού­ σε ο ίδιος. Στην Αθήνα είχε πάρει κάποτε μαζί του και δύο στελέχη του Κόμματος. ρεμπέτικα. Στις φυλακές και τις εξορίες ποτέ δεν σταμάτησε να δια­ βάζει· οι συγκρατούμενοί του τον θυμούνται πάντα σκυμμένο πάνω από κάποιο βιβλίο. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 323 προσηλυτισμό. καλούσε συχνά στη συντροφιά τον λοχαγό Κουταλίδη. αμέσως μόλις αυτό έγινε εφικτό. έναν σταθερό Σταθμό Διοίκησης· το ίδιο και ο συνταγματάρχης Ψαρρός για το 5/42. έδειχνε τη σέλα του αλόγου του. δημιούργησε στο Βου­ νό. τον πειράζει κατά τη διάρκεια της κοινής περιοδείας όταν πρόκειται να συνυπογράψουν κάποιο έγ­ γραφο: Έλα. Οι δύο πολέμαρχοι επαληθεύουν τη θεωρία ότι «οι μεγάλοι στρα­ τηγοί δεν προέρχονται ποτέ από την κάστα των μορφωμένων ή των σο­ φών αξιωματικών». Το μεγάλο πάθος του Άρη είναι η μουσική* όλα τα είδη. όπως φαίνε­ ται στον πολυκύμαντο βίο του. έκα­ νε κροταλίζοντας τα δάχτυλά του. όμως έχει ευρύτερη μόρφωση. να παρακολουθήσουν μια παράσταση του Κουρέα της Σεβίλης του Ροσίνι και έγινε πανδαιμό­ νιο.

όπως έκανε τα πουκά­ μισά μου». τόσο η δική του δραστηριότητα μεγάλωνε».324 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τά την προσχώρηση του στρατιωτικού Σαράφη απόκτησε και ο ΕΛΑΣ σταθερό στρατηγείο. Σε ένα άλλο χωριό της ίδιας περιοχής ο γιατρός του δωρίζει προσωπικά δυο καινούργια λευκά πουκάμισα εξαιρετικής ποιότητας και αυτός την ίδια στιγμή φωνάζει τον υπεύθυνο της « επ ι­ μελητείας» του μπροστά στον γιατρό μην υπολογίζοντας την π ρ ο ­ σβολή. Όταν χρειάζεται όμως. τον ύπνο και τις ανέσεις και τα επιδιώκει. απο­ λαμβάνει με την ψυχή του το καλό φαγητό. Σε ένα χωριό της Ευρυτανίας τις ημέρες της μεγάλης πείνας τού προσφέρουν ιδιαιτέρως ένα ψητό κοτόπουλο· φωνάζει τον Θάνο μπροστά στον άναυδο χωρικό και του δίνει εντολή να το μοι­ ράσει στους άνδρες. (Τριανταφυλλίδης) Ο στρατηγός είναι κοκέτης. Αδια­ φορεί για τις ανέσεις και το ντύσιμο και αντιδρά σχεδόν με χοντροκοπιά σε κάθε περίπτωση που κάποιοι του επιφυλάσσουν ξεχωριστή μεταχείριση. στα μέτρα μου. Φροντίζει να ανανεώνει την γκαρνταρόμπα του στέλνοντας χρήματα στην Αθήνα με λεπτομερείς οδηγίες: «Από τον Στρογγυλό. 0 Στρογγυλός ξέρει. . Δεν δέχεται ούτε να του κρατάει κάποιος το παγούρι για να πλυθεί. όχι από αλλού. του αρέσει να είναι καλοντυμένος. Ποτέ δεν είχε δείξει κούραση στις ατέλειωτες νυχτερινές πορείες της πρώτης περιόδου του αντάρτικου. χωρίς να αποκλειόταν και μουλάρι ή και γάιδαρος ακόμα». με πρωινό ένα κομμάτι παγωμένο κατσίκι. (Hamson) 0 Άρης «μπορούσε να περπατάει χωρίς διακοπή δεκαοχτώ ώρες το εικοσιτετράωρο. (Πετιμεζάς) Ο Άρης δεν δέχτηκε ποτέ κανένα προνόμιο σε σχέση με τους άνδρες του· τελευταίος τρώει. το ποτό. Η κοκεταρία του δεν τον εγκαταλείπει ούτε στις δύ­ σκολες συνθήκες του Βουνού. να τρέφεται με τον αέρα και με λίγο κρασί ή τσίπουρο». «δεν του άρεσε να περπατάει -ήταν κοντός και π α χ ύ ςκαι πάντα του έφερναν το καλύτερο άλογο που μπορούσε να προ ­ σφέρει το χωριό. Κι όσο η εξάντλησις διέλυε ψυχικά και σο^ματικά τους άλλους. (Πατατζής) Ακόμη και οι εχθροί του επισημαίνουν την τερατώδη κράση του: «Η αντοχή του ήταν αφάνταστη όχι μονάχα στο πιοτό. να μου πάρεις εσώρουχα σαν αυ­ τά που φορούσα. 0 ίδιος ο Στρογγυλός να μου φκιάξει τρία πουκάμισα χακί. Μεγάλη διαφορά έχουν οι δύο αρχηγοί στη φυσική κατάσταση. και τελευταίος κοιμάται. να κοιμάται ελάχιστα. αν υπάρχει κάτι. μα και στις σωματικές κακουχίες. Του Ζέρβα. περίσσευμα της π ε ­ ρασμένης νύχτας. Ούτε η αϋπνία τον λύγιζε. κοιμάται σε μια κα­ λύβα.

0 τα­ ξί αρχος Μάγερς ζητάει από τον Πυρομάγλου βελτίωση «της οργανώσεως του ΕΔΕΣ και των εθνικών ομάδων διότι. συνεκίνη.ΑΡΗΣ. Όταν στη σπηλιά της Στρώμης του συστήνει ο Γούντχαουζ τον μπαρμπα-Νίκο Μπέη με επαινετικά σχόλια για τη βοήθεια που τους πρόσφερε. (Ανδρικόπουλος) Κρατάει τη στρατιωτική απόσταση του ανωτέρου από τους κατωτέρους. του λέει. δεν παρακολουθεί από κοντά τη διαβίωσή τους. χρησιμοποιούν τον γαλλικό όρο «général». Ηδύνατο τα πάντα να δημι­ ουργήσει εκ του μηδενός. συγκινημένος απ' αυτή τη μεγάλη τιμή. υστερούσαμε κα­ τά πολύ απέναντι του ΕΑΜ . Δούρειος Ίππος) Η οργάνωση είναι το φόρτε του Άρη. Αντίθετα από τον ευθύ και σκωπτικό λόγο του Αρη ο στρατηγός συχνά υπεκφεύγει ή ξεστομίζει με τη μεγαλύτερη ευκολία μεγάλα λό­ για. ο στρατηγός αγκάλιασε μεγαλόπρεπα τον σαστισμένο γέ­ ρο χωρικό. όταν αναφέρονται στον Άρη και στις ικανότητές του. εγοήτευε. μόλις τελεκύσει ο Πόλεμος. «Τον φίλησε λέγοντας: » -Έ λ α να σε φιλήσω για τον πατριωτισμό σου. Επίσης ο στρατηγός δεν είναι φιλόπονος. που αμαυρο^νουν και τη δική του εικόνα. »0 Μπέης. Η συμπεριφορά του προς τους κατωτέρους κατεξοχήν λαϊκοδημοκρατική. Αι αποφάσεις του ορθαί και σταθεραί και προπαντός ταχείαι. οι Άγγλοι εκτι­ μούν ότι. αφή­ νοντας αυτές τις φροντίδες στους αξιωματικούς του. και δώσ’ τα σ' όποιον τα χρειάζεται. κα­ λέ άνθρωπε. Καστανάς γράφει: «Το οργανωτικόν του ταλέντον απαράμιλλον. επικοινω­ νεί μαζί τους με διαταγές. «δεν θα μπορεί να βρει ούτε έναν άνδρα να του κουβαλήσει τις βαλίτσες». Πιστέ Έλληνα. (Πυρομάγλου.ΕΛΑΣ». έκλαψε λίγο και αποσύρθηκε ρουφώντας τη μύτη του διακριτικά». (Μπέικος) 0 Ζέρβας είναι γεννημένος θεατρίνος. με αποτέλεσμα να ανθούν στον ΕΔΕΣ διάφοροι ενδιάμεσοι τυ­ ραννίσκοι και ιδιοτελείς. και ο ίδιος ασχολείτο περισσότερο με τη χάραξη της μεταπολεμικής τροχιάς του. . υπέτασσε και παρεκίνη προς αυτοθυσίαν». (Λαγδάς) Πολλοί ανώτεροι αξιωματικοί. όπως ο συνταγματάρχης Προκάκης. Οι Βρετανοί σύνδεσμοι επισημαίνουν την αδιαφορία του Ζέρβα «για έστω και στοιχειώδη ορ­ γάνωση». η Ελλάδα είναι περήφανη που έχει ένα τέτοιο τέκνο σαν εσένα. έλεγε. (Hamson) Τον έκανε ερείπιο. 0 επιτελικός αντισυνταγματάρχης Ν. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 325 Πάρε αυτά τα πουκάμισα. Για τον Ζέρβα και την επιρροή του στους άνδρες του. (Mazower) Μάλλον απέφευγε τα οργανωτικά θέματα.

Τους γνωρίζει όλους όχι μόνο με τα μικρά τους ονόματα.326 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ 0 συγγραφέας Γιάννης Μπεράτης. . Εκείνοι του αποδίδουν υπερφυσικές ιδιότητες και τον εμπιστεύο­ νται σαν θεότητα. .] Ένιωθα γύρω μου τόσα ιδιοτελή κίνητρα που ήταν ικανά να μαράνουν και την πιο αγνή φλόγα. θα ’πεφτε. [. όπως το αποκαλεί..] Άρχισα να το σκέφτουμαι κι ύστερα κάπου κάπου να το λέω σε κάτι πολύ γνωστούς μου: πως..πράμα που δε μου ? χε συμβεί ποτέ στο Μέτωπο.Έ λ α να πούμε τα υπόλοιπα έξω. λίγο τσίπουρο. Μετά στον άλλον σκοπό. (Μπέκιος. το ίδιο. αν πήγαινα ή αν είχα πάει απ' την αρχή στον ΕΛΑΣ. [. λέει στον δάσκαλο..7. Ό πω ς έλεγε σε έναν έκπληκτο κομματικό: . Αντίσταση) 10. έχει απογοητευτεί: «Άρχιζα να μην αισθάνομαι κα­ μιά ψυχική επαφή μ ? όλους αυτούς τους ανθρώπους . και πίνει κουβεντιάζοντας. ακόμη και με τον τε­ λευταίο μουλαρά. Και στην ανά­ παυση τον κύκλωναν να καλαμπουρίζει μαζί τους.1 0 Μια νύχτα ο Άρης διανυκτερεύει με τους άντρες του στο χιονισμένο Μικρό Χωριό Ευρυτανίας. Όταν ήσουν κοντά του ένιωθες εξασφαλισμένος». Στη φωτιά να του ’λεγε να πέσει.. «Ο αντάρτης λες και κρέμονταν α π ’ τα χείλη του να πάρει δια τα­ γή να την εκτελέσει. Έναν έναν αντικατέστησε όλη τη νύχτα όλους τους αντάρτες που ήσαν σκοπιά γύρω από το χωριό και το πρωί έφυγε ζωηρός και κε­ φάτος σαν να κοιμήθηκε ώρες. που υπηρετεί στο γραφείο δια­ φώτισης του ΕΔΕΣ. να τους πειράζει». να δυναμώσει. «ήταν ο άνθροοπος που σου ’δινε εμπιστοσύνη. αλλά και από που κρατάνε και ποιο είναι το ιστορικό της προηγούμενης ζωής τους. Γ κ α τζή μ α ς. Στο σπίτι του εαμίτη δασκάλου Αριστείδη Γιουρνά ανακατεύει στο κρασί του. Με κοιτούσαν λοξά και με συμβούλευαν βιαστικά να μιλάω πιο σιγά ή καλύτερα να μη μιλάω ποτέ εδώ πάνω για τέτοια πράματα». Περπατάνε μαζί έως τον πρώτο σκοπό που φυλάει και ο αρχηγός του παίρνει το όπλο: . Αλλά δεν βολεύεται για πολύ στη θαλπωρή του σπιτιού· αλλού είναι ο νους του. Τα Ν έα . Ε υθ. Και το θεωρούσε καμάρι του να του δοθεί η ευκαίρια. 12.Πήγαινε μισή ώρα μέσα να πυρωθείς. Ό πως λένε όχι ένας και δύο. αλλά όσοι τον έζησαν έστω για λίγο. στην Αλβανία. του λέει. ίσως όλα τα πράματα να ’ταν πολύ αλλιώτικα.Ξέρω και πόσα κουμπιά έχουν στο πουκάμισό τους.1975. το «σταφυλόζουμο». 0 Άρης είναι ένα με τους αντάρτες.

Ο Μάγερς εκφράζει την απορία του για την άρνηση και εκείνος.Άσε τα παράσημα και φέρε μας καμιά αγγλική χειροβομβίδα. Οι δύο αρχηγοί χειροδικούσαν δίχως δεύτερη σκέψη όποτε έκριναν πως χρειάζεται. Και ο Άρης και ο Ζέρβας είχαν το χέρι έτοιμο. Αυτό. Όταν συναντιέται με τον Μάγερς στην Κολοκύθια.. Για σοβαρότερες περιπτώσεις σωματικού κολασμού ο στρατιωτικός Ζέρβας διέτασσε κάποιον κατώτερο να αναλάβει. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 327 Στον Ζέρβα αρέσουν οι τίτλοι. Χρειάζονται για τα μάτια. Νικήτα και Παύλο. που του έχει γίνει έμμονη ιδέα. έδινε ο ίδιος το . ενώ ο Άρης. Μας χρειάζεται πολύ το στρατηγιλίκι.] Γαλόνια.. . Αυτά. Η προαγίογή να ανακοινωθεί ραδιοφωνικώς τρεις φορές. θα επανέρχεται σε τακτά δια­ στήματα: «Καλό είναι να εκμαιεύσεις με τεχνικό τρόπο την προαγω­ γή μου σε στρατηγό. (Πετιμεζάς) Και πάλι: «Πρέπει να εκδώσουν το διάταγμα προαγωγής σε στρα­ τηγό αμέσως. Χρει­ άζεται αυτό δεδομένου ότι εχθροί με θεωρούν αντιστράτηγο και Άγ­ γλοι με ονομάζουν στρατηγό. όπως και τίποτε παράσημα και λοιπά. (Πετιμεζάς) 0 Άρης δεν έχει τέτοιον καημό. Νικήτα.] Καταλαβαίνεις πως λίγη έντεχνη προσπάθεια ε π ’ αυτού και όλα τελειο^νουν». . ο ταξίαρχος ανα­ νεώνει την πρόταση που του είχε κάνει στον Γοργοπόταμο για το αγ­ γλικό παράσημο. Η ανακοίνωση της προαγο^γής να γίνει από το Ραδιό­ φωνο και κατ' επανάληψιν. Σκέφτεσαι τι θα λένε οι ξυπόλυτοι αντάρτες μου. (Πετιμεζάς) Στο θέμα της προαγωγής του -τυπικά. Δεν εννοεί να ησυχάσει: «Θέλω να μου γράψεις τι απέγινε το ζήτημα της προαγωγής». το διακωμωδεί: . να μου δώκουν παράσημο.ΑΡΗΣ. Είναι για το μέλλον». η αναγνώριση. Νικήτα. [. πρέπει να γίνει με πολύ λεπτό τρόπο. Πρέπει αυτό. Οι Άγγλοι μού έδωκαν π α ­ ράσημο. γιατί θέλεις τώρα να με κακοχαρακτη­ ρίσουν οι «ερυθροί».. είναι μόνο αντισυνταγματάρχης-. δεδομένου ότι όλοι με φωνάζουν στρατηγό και οι Άγγλοι ακόμα. να τα χειρισθείς καταλλήλους». να το χειρισθείς αμέσως. εί­ ναι η απάντηση. κυρίως την πρώτη περίοδο του αντάρτικου. [. του λέει.Δώσε μου το ονοματεπο5νυμό σου.Εσύ δε θέλεις το κακό μου. Αμέσους μετά τον Γοργοπόταμο διεκδικεί αναγνώριση από τη βα­ σιλική κυβέρνηση του Κάιρου: «Στον Τσουδερό πρέπει να βρεθεί τρό­ πος να του λεχθεί ότι πρέπει να δώσει εντολήν όπως πειθαρχήσουν όλοι σε μένα· προσέτι με τρόπο πρέπει να με προαγάγει σε αντι­ στράτηγο. τα παράσημα.. Αυτό τάχα θα με έκανε αμέσως ευμενή απέναντι του. ως συνήθως.

1 1 0 Άρης είναι το ακριβώς αντίθετο του στρατηγού.. 11. ένας φανατικός αρχηγός».328 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ «παράδειγμα». οι οποίοι διαπνέονται από πλήρη προς εμένα εμπιστοσύνην και ειλικρινή θαυμασμόν».1950.. (Πετιμεζάς) 0 Ζέρβας είναι από τη φύση του μες στη χαρά της ζωής· από εκεί­ νους τους τυχερούς που πιστεύουν ότι θα ζήσουν χίλια χρόνια. . (Hamson) 0 στρατηγός είναι εξίσου σκληρό καρύδι με τον Άρη. την τιμωρία ή την εκτέλεση προδοτών ή ληστών. [. Παπαδάκη-. Ένας Βρετανός λοχαγός των καταδρομών που έζησε τον Άρη από κοντά γράφει πως ο Άρης «ήταν ο πιο αδίστακτος άντρας που γνώ­ ρισα ποτέ. ικανός άντρας χωρίς καρδιά. 0 στρατηγός δεν αφήνει κανέναν να ξεφύγει· διατάσσει γραπτώς στην Αθήνα: «Αυτός όπως σου ξανάγραψα ήλθε μια στιγμή και ελιποτάκτησεν εν ώρα μάχης. θα με είχε κυριολεκτικά γδάρει ζωντανό αν νόμιζε πως αυτό τον συνέφερε». μέσα στην πιο φιλική ατμόσφαι­ ρα. Και φυσικά. ο πιο ψύχραιμος. έχω σήμερα το σύνολον των εις Ελλάδα ευρισκομένων Άγγλων. που τον συνοδεύουν από την πρώτη στιγμή στο Βουνό. Τίποτα δεν θέλησε περισσότερο στη ζωή του από την ηγεσία ενός πολιτικού κόμματος. τουλά­ χιστον στρατιοττικούς. αλλά δεν διστάζει να διατάξει τη σύλλη­ ψη. 29. Μπορεί να μην αυτοδικεί. Κάντε ένα εκτελεστικό συνεργείο». αν μη πολιτικώς. Ακρόπολις . ότι έχω μαζί μου όλους τους Άγγλους που υπάρχουν την ούρα αυτή στην Ελλάδα. Η προσωπική του συμμετοχή στην τιμωρία έρχεται φυσιολογική σχεδόν για έναν άνθρωπο που έχει μάθει να λύνει τα προβλήματα μόνος του και όχι με διαταγές σε άλλους. Κωτσάκη.] Εις τον απολογισμόν του μηνός πρέπει να αναφερθεί και το άλλο μεγάλο γεγονός.. έχει π ά ­ ντα μαζί του τους τρεις πιστούς Κρητικούς σωματοφύλακες -Μυριδάκη. όπως όλοι οι Βρετα­ νοί. [.. Και έτσι.. αλλά η ρετσινιά είχε μείνει και ο ίδιος είχε χαράξει έναν προσωπικό δρόμο αίματος. τον φοβάται: «Δεν είχα καμιά αμφιβολία πως μετά από οινοπο­ σία μαζί μου μιας ολόκληρης μέρας. που δεν μπο­ ρεί παρά να είναι ο πολιτικός στίβος. Από το Βουνό σχεδιάζει το μέλλον του στην ελευθερωμένη χώρα. [. Αμέσως μετά τον Γοργοπόταμο βλέπει τον δρόμο να ανοίγει· σημειώνει στο προσω­ πικό του ημερολόγιο: «Τελικώς θα επιβληθώ. Αργότερα αυ­ τή η τάση του εξαλείφθηκε σχεδόν.] Μην τους αφήσετε τους προδότες. ο πιο σκληρός. εκεί που ευχόμουνα κάποτε να έλθει ένας Άγγλος κοντά μου.1.] ένας έξυπνος. Και. χωρίς ανθρώπινη συμπόνια. όταν χρειά­ ζεται να επιβληθεί σε παρεκτραπέντες αντάρτες ή χωρικούς. ένας θαυμάσιος ψυ­ χολόγος..

Δώσ5το σε κανέναν άλλο. του είπε. »Και του ’δείξε ένα παλιό γκολτς. Κι όταν θα ’ρθει εκείνη η ώρα. ίντριγκες και συμ­ βιβασμούς* για αυτό δεν υπολήπτεται τους περισσότερους πολιτικούς. μια μπερέτα ιταλική. » . . Ακόμη και αν επιζήσει. Εμένα μου φτάνει αυτό.Ποιος είν5 αυτός. Δεν είναι ούτε 40 χρονών και είναι πρόωρα γερασμένος. [. απάντησε. »0 Άρης δεν το δέχτηκε. » . «Το ’νιώθε βαθιά πως δεν θα ζήσει.Μα αυτό είναι παλιό. Συνεντεύξεις Μ.Είναι από κείνους που. (Πατατζής) Είχε περιγράψει επακριβώς το τέλος του. Κάνεις τη δουλειά σου και με ένα παλιογκόλτς». απάντησε εκείνος κάπως χαμένα. » .1 2 0 άνθρωπος με τα λυπημένα μάτια σκύλου και τη μόνιμη θλίψη στο βλέμμα δεν κάνει σχέδια για το μέλλον.Εμείς είμαστε άνθρωποι του ντουφεκιού* αν ζήσουμε. Αυτός ο αποφασιστικός και ριψοκίνδυνος άνθρωπος με το ασεβέ­ στατο χιούμορ είναι έως το κύτταρο πένθιμος και βαθιά πεισιθάνατος..ΑΡΗΣ. όταν άρχισαν οι πρώτες συγκρούσεις με τους Ιταλούς και πήραν οι αντάρτες τα πρώ­ τα λάφυρα. πολιτικό στέλεχος σε όλη τη διάρκεια του αντάρτικου. »-Έ χω. 12. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 329 Θεωρεί την πολιτική συνυφασμένη με διγλωσσία. Είναι ο κατοπινός Γραμματέας του ΚΚΕ Χαρίλαος Φλωράκης. .Για τον πόλεμο είναι τα τουφέκια και τα πολυβόλα. »0 Άρης χαμογέλασε και στο βλέμμα του φάνηκε πάλι η ίδια απροσ­ διόριστη θλίψη.. ρωτάει. που δεν το πιστεύ­ ει. ξέρεις γιατί κρατάμε το περίστροφο. έχει επίγνοαση πόσο ανώφελοι είναι οι πολεμιστές σε καιρό ειρήνης. Μουχρίτσα (Κατσαντώνη).Συναγωνιστή. » . .Για να πολεμάμε. αρχιμανδρίτη Γερμανού (πάτερ Ανυπό­ μονου). αυτοί θα κοι­ τάνε. κάποιος του πρόσφερε ένα πιστόλι κατακαίνουριο. Το πιστό­ λι είναι για δω. αρχηγέ. λέει μελαγχολικά. γιατί δεν παίρνεις τούτο που είναι αυτόματο.. κι έδειξε τον κρόταφό του. . θα ?μαστέ άχρηστοι για τον κόσμο. Και το 5 χε εξομολογηθεί πολ­ λές φορές σε φίλους του. δεν είναι απαραίτητο να έχεις μπερέτα. όταν εμάς μας κρεμάσουνε.] Από τις αρχές ακόμα. που έσερνε πάντοτε επάνω του. του είπε. .0 Άρης μισόκλεισε τα μάτια του όπως το συνήθιζε όταν ήθελε να βγάλει κάτι από μέσα του. Σε μια μεγάλη συγκέντρωση των οργανώσεων ο μαυροσκούφης Κατσαντώνης βλέπει έναν άγνωστο με επιβλητικό παράστημα στο μέσον μιας ομήγυρης.

8. 28. Έκθεση του Γερμανού στρατηγού Β. (Sekendorf) 2. Στρατιωτικού Διοικητή Ελλάδας 5.2 Για πρώτη φορά το κράτος δεν πνίγει το έθνος. που η χώρα ανακηρύχθηκε επισήμως ανεξάρτητο κράτος. Ο αντιστασιακός άνεμος που πνέει στην ελληνική ύπαιθρο σαρώνει φόβους και προκαταλήψεις.1973. Ακρόπολις . χω­ ρίς την παραμικρή παρέμβαση ξένων. Σπάιντελ. Τη διοίκηση στην Ελεύθερη Ελλάδα την ασκούν μόνο Έλληνες. Ηλ. «Η Ελευθέρα Ελλάς όχι μόνον δεν ξενοκρατείται. Η όποια επιρροή των Βρεταν<ύν περιορίζεται μόνο στο εδεσίτικο τμήμα της Ηπείρου. γκρεμίζει δομές παγιωμένες από χρόνια. αλλά ζει υπό τους πλέον ελεύθερους δημοκρατικούς θεσμούς που εγνώρισε μέχρι τούδε ο ελληνικός λαός. .1943. Το καλοκαίρι του 1943 «μόνο κατά ένα μικρό μέρος» είναι π ρ α γ ­ ματικά στα χέρια των κατακτητών.10. Αυτό το ελεύθερο τμήμα είναι επίσης το πλέον ευνομούμενον τμήμα της Ελλάδος από καταβολής Ελληνικού Κράτους». To E a m i k o Κ ρ ά τ ο ς Ρήξη Η Ελλάδα ζει την εποχή της ελπίδας. Η ζωή οργανώνεται σε εντελούς νέα βάση· οι προπολεμικές σχέσεις του πολίτη με την εξουσία αλλάζουν ριζικά.1 Στις ελευθερωμένες περιοχές ού­ τε οι ξένες δυνάμεις κατοχής ούτε η γερμανόδουλη κυβέρνηση της Αθή­ νας ούτε η αγγλόδουλη του Κάιρου έχουν λόγο. Ο κατοχικός ριζοσπαστισμός των Ελλήνων εξακολουθεί να είναι αντικείμενο μελέτης αρκετών Ευρο^παίων ιστορικών που εγκύπτουν στην ελληνική περίπτωση.1. Τσιριμώκος. 1. Για πρώτη φορά από το 1830. η ανεξαρτησία της δεν περιορίζεται στα χαρτιά.

τον πρωθυπουργό της βασιλικής κυβέρνησης του Κάιρου: «Η νεολαία της χώρας μας. επικεφαλής της Επιτροπής Βοήθειας προς την Ελλάδα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 331 «Πουθενά αλλού στην Ευρώπη η αντίσταση κατά των καταχτητών δεν συνοδεύτηκε από μια κοινωνική επανάσταση τέτοιας εμβέλειας. έχει ταχθεί με τους αριστερούς και η εχθρική κατοχή συνήθισε τους νέ­ ους να εκφράζουν αφόβως τας ιδέας των και να τας υποστηρίζουν με κάθε τρόπο»..] »Εις τας επαρχιακάς πόλεις και την ύπαιθρον θα περιλάβει εις την οργάνωσιν. Το ρήγμα με το παρελθόν βαθαίνει. Π ανστρατιά «Στην εσωτερική πραγματικότητα του εθνικού αγώνα το ΕΑΜ ήταν εκείνο που έδινε την κατεύθυνση και τον τόνο. αστικά ή σο­ σιαλιστικά. (Mazower) Πρωτοπόροι είναι οι νέοι της χώρας. van Boeschoten. αξιωματικούς. Θα επιζητήσει να συνεργασθεί με τα δημοκρατικά κόμματα. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευ­ ρυτανία». 21. ανωτέρους και κατωτέρους δημοσίους λειτουργούς και πάσης φύσεως υπαλλήλους». Τα Νέα .ΑΡΗΣ. [. 4. «Φιλοδοξεί να παίξει έναν θετικόν και δημιουργικόν ρόλον εις την εθνικήν αντίστασιν. εις την διαμόρφωσιν της πολιτικής ζωής της χώρας εν συνεργασία με άλλους δημοκρατικούς παράγοντας της χώρας. μεγαλοαστούς. Οι αντιστασιακές ορ­ γανώσεις που έδρασαν παράλληλα ή σε σύγκρουση μαζί του δεν έφτα­ σαν ποτέ το δικό του ανάστημα». Εί­ ναι ακριβώς η πτυχή που τράβηξε το ενδιαφέρον μου κατά τη γνωρι­ μία μου με τη νεοελληνική ιστορία». αμφοτέρων των φύλων. χωρίς ιδεολογικούς δισταγμούς και διακρίσεις.4 Το ΕΑΜ δεν είναι αριστερός μονόλιθος. μεγαλοκτηματίας. .1981. «μια “αληθινή κοινωνική επανάσταση’" έστρεψε προς τα Αριστερά ομάδες πληθυ­ σμού που ανήκαν στα πιο συντηρητικά στρώματα». Αντίστασις) 3.. R. Κατά τον δικαστή Έμιλ Σάνστρομ. τόσο στο επίπεδο των δομών όσο και σε εκείνο των νοοτροπιών. Το φαινόμενο καταγράφεται από τον Τσουδερό. σχεδόν εν τω συνόλω της. ιδίως εις τας πόλεις.3 Η υποστήριξη και η ένταξη τα)ν Ελλήνων στο ΕΑΜ σηματοδοτούν καθολική ρήξη με το παρελθόν. (Πυρομάγλου.9.

Αντίσταση) Όσες ενστάσεις και εάν υπήρξαν τότε ή αργότερα για τον ρόλο του ΕΑΜ στα βουνά. δημόσιες υπηρεσίες. μένει έκθαμβος από τη μαζικότητα της ελληνικής προσφοράς στην Αντίσταση.τι έβλεπαν και άκουγαν. της Γιουγκοσλαβίας. όπου δρούσαν κιόλας αντάρτες. με τηλέφωνα ποτέ δεν ήταν τόσο άρτιες είτε πριν είτε με­ τά. δικαστήρια. μεταφέροντας μηνύματα. στους χωρικούς των ορεινών περιοχών . είχε δημιουργήσει π ρά γμ α τα που δεν είχε γνω ­ ρίσει ποτέ άλλοτε η Ελλάδα» » 0 ι επικοινωνίες στις ορεινές περιοχές με τον ασύρματο. φέρνοντας πολύτιμες πληροφορίες. »Εμείς στη Γιουγκοσλαβία οός την απελευθέρωση. ποτέ δεν μπορέσαμε να έχουμε στις δικές μας ανταρτοκρατούμενες περιοχές τόση εμπιστοσύνη στους χωρικούς της υπαίθρου». Οι τηλεπικοινωνίες τους. με αγγελιαφόρους. Η μαρτυρία του για το σπάνιο εθνικό φρόνημα των Ελλήνων της υπαίθρου -το υ ς οποίους το μετακατοχικό κράτος φρόντισε να τιμωρήσει ανελέητα για α υ τό .ο. Ακόμη και αυτοκινητόδρομοι είχαν βελτιωθεί και χρησιμοποιού­ νταν από το ΕΑΜ-ΕΑΑΣ. Σχολεία. αρκεί ο ακόλουθος ύμνος του μεγαλύτερου Άγγλου εχθρού του για να καταφανεί πόσο δευτερεύουσας σημασίας είναι αυτές: «Έχοντας αποκτήσει τον έλεγχο όλης σχεδόν της χώρας. ο οποίος έχει διατρέξει τις ελεύθερες π ε ­ ριοχές Μακεδονίας και Θεσσαλίας.332 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Αυτή η πανστρατιά είναι η υπεροχή του ελληνικού αγώνα έναντι του άλλου μεγάλου ευρωπαϊκού αντάρτικου. φάρμακα και κρα­ τώντας μια σιωπή τάφου για ό. λει- . Απερίγραπτη εί­ ναι η συνείδηση χρέους που είχαν και από πόση διάθεση θυσίας κατέχονταν. 0 Τέμπο.εί­ ναι μια αποστομωτική απάντηση σε εκείνους που επιχειρούν να σβή­ σουν την πατριωτική προσφορά εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων με έωλες κατηγορίες περί τρομοκρατίας. αν εξαι­ ρέσουμε τους κυριότερους συγκοινωνιακούς κόμβους που χρησιμο­ ποιούσαν οι Γερμανοί. τρόφιμα. »Βοηθούσαν αποτελεσματικά τους αντάρτες. Γράφει ο Τέμπο: «Εκείνο που μου φάνηκε μοναδικό γ ια έναν πόλεμο ήταν η εμ π ι­ στοσύνη που μπορούσε κανείς να έχει -α π ό λ υ τ η . τον Νοέμβριο του 1944. που είχαν κλείσει με τον Πόλεμο. υπαρχηγός του Τίτο.κ. (Μαθιόπουλος. έτσι που ο κατακτητής και τα όργανά του να μην μπορούν να δράσουν. καταναγκασμών κ. αυτοδιοίκηση. »Τα δώρα του τεχνικού και του πνευματικού πολιτισμού είχαν βρει το δρόμο τους για τα βουνά για πρώτη φορά. που περιλάμβαναν και ασυρμάτους. εκτείνονταν ως την Κρήτη και ως τη Σάμο.στους ελληνικούς πληθυσμούς.

με τη συγκεκριμένη έκφραση και την ποικιλία της.αυτούς τους θεωρούμενους ατομιστές. καχύποπτους. «Ένας λαός που κανένας ποτέ δεν τον βοήθησε αρχίζει να βοηθά τον εαυτό του».253 φαρμακεία».ΑΡΗΣ. Εκατοντάδες παιδικοί σταθμοί και σχολεία (και για ενήλικες αναλ­ φάβητους) ιδρύθηκαν ή επαναλειτούργησαν. επιπλέον η ΕΑ οργάνωσε 679 ιατρεία. Αυτονομία Το έναυσμα αυτής της κοσμογονίας στα βουνά δεν δόθηκε από το ΕΑΜ ή από κάποιον άλλον αντιστασιακό ή πολιτικό σχηματισμό. Ιστορία του Ελληνικού Εθνους.. στην ιστορική σύσκεψη της 14ης Μαΐου 1942 στη Ααμία -μ ία εβδομάδα προτού βγει στο Βουνό-. (Woodhouse) Οι πολιτικοί του ΕΑΜ μόνο εκ των υστέρων κατάλαβαν τη σημασία των λαογέννητων θεσμών. Θέατρα. είχε θέσει το θέμα αυτοδιοίκησης των περιοχών που θα ελευθεροονονταν. (Woodhouse) Εντελώς ενδεικτικά. και στη συνέχεια. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 333 τουργούσαν και πάλι. κρυψίνοες και με περιορισμένους ορίζοντες. εργοστάσια. «Η δημιουργία της νέας εξουσίας του λαού δεν προβλέπονταν από το πρόγραμμα του ΕΑΜ και δεν προέκυψε από κάποια θεωρητική προπαρασκευή. εκδήλωση λαογέννητη». [. προτρέπει τους χοορικούς στην αυτοδιαχείριση της κοινοτικής ζωής τους. Υπήρξε.. (Χατζής. με μανική σχεδόν επιμονή. 73 νοσοκομεία και 1. Επανάσταση) Πρώτος ο Άρης. τον πιο απομονωμένο νομό της χώ­ ρας. σε χρόνο ανύποπτο. μα από τους ίδιους τους χωρικούς. . 90 αναρρωτήρια. τοπικά κοινοβούλια λει­ τουργούσαν για πρώτη φορά. το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ κρατούσε το προβάδισμα σε κάτι που οι κυβερνήσεις της Ελλάδας είχαν παραμελήσει: στη δημιουργία οργανωμένου κρά­ τους στα βουνά». Τιρς για τις συνθήκες ζωής στην ελληνική ύπαιθρο: «Καθώς δεν υπήρχε κε­ ντρική εξουσία ικανή να περιλάβει κάτω από την προστασία της τον πληθυσμό της.5 Η χώρα αφυπνίζεται.] »Ακολουθούμενο από απόσταση από τις μικρότερες οργανώσεις. Η αρχή έγινε στην Ευρυτανία. ορισμένα στοιχεία: «Θεατρικοί θίασοι της ΕΠΟΝ περιόδευαν για πρώτη φορά τα χωριά. Σε αυτήν την περιοχή ίσχυε στο ακέραιο η ανάλυση του Φ. καθένας ήταν υποχρεωμένος να αναζητάει αλλού την 5.

αμοιβές δικηγόρων και χρονοβόρες δια­ δρομές στα δικαστήρια του Καρπενησιού (15 ώρες δρόμο). επιδιώκοντας πρωτίστως τον συμβιβασμό τοον αντιδίκων. επιτυγχάνουν την κατάργη­ ση των απανταχού συμβιβαστικών επιτροπο5ν ως παράνομων* οι χω­ ρικοί ήσαν πάλι στα χέρια του κράτους. Ώσπου το 1937. Αντί για δικαστικά έξοδα. τα χωριά Καροπλέσι. ο οποίος με επικεφαλής τον φιλόλογο Γ. τα προ­ βλήματα λύνονταν επιτόπου. (Clogg). (Σταυριανός) Καμία προπολεμική κυβέρνηση δεν κατόρθωσε να κερδίσει την εμπιστοσύνη των ανθρ<ύπων της υπαίθρου ώστε να τους δημιουργήσει «αίσθηση νομιμότητας προς το κράτος. . Η εμπειρία όμως δεν πήγε χαμένη. για να επιβιώσουν. Με τη νεότερη διοικητική διαίρεση της χο^ρας. δωρεάν και με τον δικαιότερο τρόπο. 0 θεσμός βρήκε μιμητές και εξαπλώθηκε τάχιστα και στα άλλα χω­ ριά της περιοχής.334 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ ΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ υποστήριξη και προστασία. Η επιτυχία ήταν τεράστια. Κοσπεντάρη ανέλαβε τη μελέτη των τοπικών προβλημάτων. η οποία συ­ νεδρίαζε δημοσίως μία φορά την εβδομάδα στην αίθουσα του σχολεί­ ου και απένεμε δικαιοσύνη επί αγροτικών αντιδικιών. είναι τόσο συνδεδεμένα και τόσο έτοιμα για αλληλοβοήθεια όσο πουθενά αλλού». με αποτέλεσμα να επισύρουν τη μήνιν των δικηγόρων. Το 1933 στο μικρό χωριό Καροπλέσι6 οι κάτοικοι σύστησαν έναν Φιλοπρόοδο Όμιλο. που είδαν τις υποθέσεις τους να μειώνονται δραστικά. επί δικτατορίας Μεταξά. Εξέλεξαν μια Συμβιβαστική Επιτροπή (το όνομα δεν είναι τυχαίο). Μαυρομμάτα. ακόμα και μέχρι δευτέρου βαθμού συγγενείς. που θα υπερκερούσε την π α ­ ραδοσιακή αφοσίωση στην οικογένεια. Το πρώτο θέμα που απασχόλησε τον Φιλοπρόοδο Όμιλο Καροπλεσίου ήταν η ρύθμιση της αγροτικής ασφάλειας και των κανόνων χρήσης της γης.λπ. Το πιο φυσικό και σίγουρο στήριγμα το βρίσκει μέσα στην οικογένεια. στο χωριό και στον τόπο κα­ ταγωγής». Μπελοκομίτη κ. και παρέμειναν στα χωριά τους προσπάθησαν να αυτοοργανωθούν για να αναπληρώ­ σουν την παντελή κρατική απουσία. Πολύ σύντομα οι κάτοικοι της Ευρυτανίας σέβονταν και εμπιστεύονταν τη Συμβιβαστική Επιτροπή του χωριού τους π ε ­ ρισσότερο από οποιοδήποτε δημόσιο πταισματοδικείο. οπότε διαλύθηκαν και τα υποτυπώδη 6. ανήκουν στα θεσσαλικά Άγραφα. με δοθείσα αφορμή στο χωριό Μαυρομμάτα. Με την έναρξη της Κατοχής. που στην Ελλάδα τα μέλη της. Προπολεμικά όσοι από τους Ευρυτάνες δεν ακολούθησαν τον οδυ­ νηρό δρόμο της μετανάστευσης.

έλεγε πως. σωματέμπορους. στα ίδια αυτά χωριά των Αγράφων η μνήμη tojv συμβιβαστικών επιτροπών επανήλθε πιο συστημα­ τοποιημένη. ματαιώνει την προσπάθεια του ντόπιου καπετάνιου Νικηταρά (δικηγόρου Κώ­ στα Καφαντάρη) να εφαρμόσει τον Κώδικα Ποσειδώνα και στη Θεσ­ σαλία* για τον Καραγιώργη όλη η αυτοδιοικούμενη Ρούμελη αποτελεί «παρέκκλιση» από το εαμικό κίνημα. όταν το ΚΚΕ θα ερχόταν στην εξουσία. που συντάσσουν με δική τους πρω­ τοβουλία πέντε Ευρυτάνες στις 4. Μία θα φυτεύουμε και στην Ευρυτανία. 0 Καραγιώργης. Ο ρηξικέλευθος χάρτης τοπικής αυτοδιοίκησης με την επωνυμία «Κώδικας Ποσειδώνας». R. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 335 ίχνη της κεντρικής κρατικής εξουσίας. Σήμερα εξακολουθεί να είναι από τους πιο φτωχούς και αραιοκα­ τοικημένους νομούς της χώρας. «μία πιπεριά θα φυτεύουμε στην Αθήνα. εμπόρους ναρκωτικών. που ανέβηκε από την Αθήνα στο Βουνό ο άτυ­ πος αρχηγός του Κόμματος Ιωαννίδης και εγκαταστάθηκε στην Ευρυ­ τανία -επίκεντρο του ένοπλου αγώνα-.12. .ΑΡΗΣ. Τον Μάρτιο του 1944. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευ­ ρυτανία». κινούμενος και από αντιπαλότητα προς τον Άρη και από κομματικό καθήκον. van Boeschoten.1942. ζωοκλέφτες και επί απριλιανής δικτατορίας τόπος εξορίας των αντιφρονούντων.7 Ο φόβος του ΚΚΕ μην κατηγορηθεί από τους πολιτικούς αντιπά­ λους του ότι επιβάλλει δική του εξουσία προκαλεί την αντίδραση των τοπικών κομματικών στελεχών. 7. «Η δυναμική το^ν εξελίξεων αυτών πήγαι­ νε πολύ πιο πέρα από τα πλαίσια που προέβλεπε η ανώτερη ηγεσία του κινήματος». Τον μεγαλύτερο σκεπτικισμό για τις αλλαγές διατηρούσε και εκ­ δήλωνε η ηγεσία του ΚΚΕ. γίνεται αμέσως δεκτός από τον Αρη* με την προτροπή και τη συμπαράσταση t o j v ανταρτών εφαρ­ μόζεται σε όλη τη Ρούμελη. αναφερόμενος στην προσφορά των κατοίκων της περιοχής. Αυτό απαιτεί η δικαιοσύνη». Μόλις στις 10 Αυγούστου 1943 και μόνο στα -μη παρεξηγήσιμαπλαίσια του Κοινού Γενικού Στρατηγείου Ανταρτών επισημοποιήθηκε ο νέος χάρτης αυτοδιοίκησης ως Κώδικας Στερεάς και εγκρίθηκε η εφαρμογή του σε όλη την Ελεύθερη Ελλάδα. (Μπέικος) Κανείς δεν μπορεί να πει εάν θα πραγματοποιούσε τα υπεσχημέ­ να* γεγονός είναι πως όλες οι μεταπολεμικές κυβερνήσεις φρόντισαν να κάνουν τη ζωή αυτών των υπερήφανων av0p(vmcov τόσο αφόρητη ώστε έως το 1975 η αλπική Ευρυτανία ήταν ο συνήθης τόπος εκτόπισης για κλέφτες.

Τότε πέστε ποιος είναι ο πιο κουτός.. προορισμένες να υπηρετούνται από εξαιρετικά -και προνομιούχα. .8 Ας μη θεωρηθεί ότι όλα αυτά έγιναν εύκολα αποδεκτά και από τη μία ημέρα στην άλλη. Ο οξυδερκής καπετάνιος διαισθάνεται τη γενική δυσπιστία για το δικαίωμα που τους παρέχει και λέει σοβαρά: . Η λειτουργία των πρώτων Ααΐκών Επιτροπών και τα θετικά αποτελέ­ σματα που προέκυψαν βοήθησαν στη γρήγορη διάδοσή τους και επι­ πλέον στη συνειδητοποίηση της δύναμης αυτενέργειας των ανθροοπων. «Το γεγονός ότι μέσα στα πλαίσια του ΕΑΜ οι άνθροοποι είδαν ότι και η δικαστική και η στρατιωτική και η διοικητική εξουσία μπορούν σ’ έναν σημαντικό βαθμό να αποκεντρωθούν στο επίπεδο του τελευ­ ταίου πολίτη ήταν ασφαλούς μια επαναστατική πολιτειακή εξέλιξη. [. 8. μπαίνει με μια ομάδα ανταρτο^ν στην Αγία Τριάδα Ευρυτανίας και μεταξύ άλλο^ν καλεί τους συγκεντρωμένους κατοίκους να εκλέξουν μόνοι τους τον πιο έξυπνο και ικανό συγχωριανό τους για νέο πρόεδρο της κοινότη­ τας. Ένας από τους «αποστόλους» του αρχηγού. Τα Νέα . να γίνει αυτός πρόεδρος. με την επιτόπου κατάργηση του δικαστηρίου στην Ντρέμισσα Φθιώτιδας.336 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Αυτοδιοίκηση Το καλοκαίρι του 1943 η αυτοδιοίκηση των ελεύθερων περιοχών που οραματίστηκε ο Άρης δεν φαντάζει πια ουτοπική. 26. Έτσι. να μην είναι πια δυνάμεις εξωκοινωνικές. Είναι οι πρώτοι μήνες του ΕΛΑΣ -πριν ακόμη και από την επι­ χείρηση του Γοργοπόταμου.] Οι κρατικοί θεσμοί άρχισαν να απογυμνώνονται από την προαιούνια μυθική αίγλη τους. μα οι χωρικοί κοιτάζονται μεταξύ τους επιφυλακτικοί χωρίς να μι­ λάνε. Σε ανοιχτή συνέλευση οι κάτοικοι κάθε χοοριού εκλέγουν ελεύθερα μια επιτροπή που αναλαμβάνει τη διαχείριση όλων των υποθέσεων της κοινότητας.όντα». υπερκόσμιες σχεδόν. Αυτό που ιερόσυλα άρχισε πριν από έναν χρόνο.1981. η προσωπική ζωή του χωρικού και οι κοινές υποθέσεις συνδέονται· η καθημερινότητα αρχίζει να αποκτά άλλο νόημα και αξία. 0 Περικλής επαναλαμβάνει την προτροπή να εκλέξουν τον πιο ικα­ νό. Έδωσε τρόπο δημόσιας ζωής που ενθουσίασε τις λαϊκές μάζες και δη­ μιούργησε ακόμη μεγαλύτερη συσπείρωση στο άμεσο καθήκον του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. ο Περικλής..και οι άνθρωποι είναι κουμπωμένοι. την άμεση ψηφοφορία για ανάδειξη νέου κοινοτικού συμβουλίου στη Βράχα και στον Κλειτσό Ευρυτανίας.9. πήρε διαστάσεις πλημμυρίδας.

εργάτες. κτηνοτρόφοι.] Η ιλιγγιώδης άνοδος του ΕΑΜ υπογράμμιζε τη χρεοκοπία της παραδοσιακής πολιτικής στην Ελ­ λάδα του Πολέμου». όπου ήταν επιλήψιμο έστω να περάσει μια γυναίκα μόνη από την πλατεία του χωριού της. της Ευρυτανίας. και θα νιώσετε την ωριμότητα του λαού μας και την ικανότητά του να κυ­ βερνήσει».. Η απόσταση που διανυθηκε για να δεχτούν οι χωρικοί μια γυναίκα με παντελόνι και όπλο ή κορίτσια και αγόρια να δουλεύουν πλάι πλάι στην Αντίσταση ήταν μεγάλη. Και αυ­ τό σε ορεινές περιοχές με θανατηφόρα ήθη. πως «τους έμαθαν να σκέφτονται». «Έτσι ξεπήδησε ο θεσμός των Λαϊκών Επιτροπών. όπου κάθονταν αποκλειστικά οι άνδρες· ή αρκούσε να κοιτάξει ένας νεαρός μια κοπέλα για να ξεσπάσει αιματηρή βεντέτα. [.. Το έπος του λαού. (Σεβαστάκης) Και τα πράγματα δεν έμεναν στατικά· εξελίσσονταν συνεχώς σε διάφορες πτυχές της κοινής ζωής. Η Αύρα Παρτσαλίδη ανεβαίνει από την πρωτεύουσα στο Βουνό και μαγεύεται: «Δεν υπάρχει ούτε το πιο μικρό και ορεινό μικροχώρι της Ρούμελης που να μην έχει την αυτοδιοίκησή του και το Λαϊκό Δικα­ στήριο . [.. Εθνική Αντίσταση. εργαζόμενοι. δρόμους. λ. Έπαιρναν στα χέρια τους όλα τα κοινοτικά προβλήματα. [. ακόμα και διαιτησίες σε διαφορές. Πα­ ρακολουθήστε μια επαρχιακή συνέλευση. απρόσμενες πολλές φορές· άλλαζαν οι ίδιες οι σχέσεις των ανθρώποον.ΑΡΗΣ.αυτό γίνεται και στην υπόλοιπη Ελλάδα. λιβάδια. που είχαν διασαλευτεί. . (Mazower) Αργότερα κάποιος παλιός πολιτικός. »Μια καινούρια ζωή φούσκωνε στον τόπο μας».] ΓΙοιοι είναι στην αυτοδιοίκηση. νερά. Είναι αγρό­ τες. διανοούμενοι. αγροτική ασφάλεια. κατάλαβαν το νόημα και υπέδειξαν έναν εξαι­ ρετικό συγχωριανό τους. λες και επρόκειτο για ζώα.. ο οποίος αποδείχτη­ κε όντως πολύτιμος για το χωριό. 9. δάσκαλοι.9 Αυτή η κοινωνική ομοθυμία αντιμετωπίστηκε από τους παλιούς πο­ λιτικούς της Αθήνας σαν μέγιστος κίνδυνος· «ήταν κάτι χωρίς προη­ γούμενο στη νέα ελληνική ιστορία. ποιοι εί­ ναι οι δικαστές. θα πει. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 337 Οι κάτοικοι γέλασαν.. διαπιστώνοντας τη σημαντική διαφορά του χωρικού του 1941 από τον χωρικό του 1945.χ. στις επαρχιακές και νομαρχιακές συνελεύσεις.. απόστρατο αξιωματικό. βιοπαλαιστές. Έ πρεπε με κάθε μέσο να αποκατασταθεί η προπολεμική τάξη και η ιεραρχία. βοσκές.] Μία αποστροφή για το π α ­ ρελθόν όσο κι ένα όνειρο για το μέλλον. Απλοί άνθρο^ποι του λαού. »Εκλέγονταν από τη γενική συνέλευση του χωριού.

Άλλος φυλακή. για αγροζημίες και άλλες . Η έννοια της «Λαοκρατίας» πουθενά ίσως δεν υλοποιήθηκε με τό­ ση επιτυχία όση στον ευαίσθητο τομέα της Δικαιοσύνης. «Όλ’ αυτά κομματιάστηκαν. Όλες οι αντι­ θέσεις με το ανάλγητο προπολεμικό κράτος εξατομικεύτηκαν στο πρό­ σωπο του κληρονομικού άρχοντα· εξού και το τραγούδι: Το ’χουμε γράψει βαθιά μες στην καρδιά μας. Για πρώτη φορά αισθάνθηκε πως η φτώχεια και η σκο­ τεινιά της ζωής του δεν ήταν η “μαύρη μοίρα” του.338 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Και αυτό έγινε. (Σεβαστάκης) Δικαιοσύνη Στα πλαίσια του ΕΑΜ «για πρώτη φορά ο μέσος Έλληνας απόκτη­ σε την αίσθηση πως κάπου ανήκει. Ήταν επιφορτι­ σμένα να λύνουν διαφορές για τα κτήματα. »Στην πραγματικότητα τα Λαϊκά Δικαστήρια είχαν τις αθωότατες αρμοδιότητες ειρηνοδικείου ή το πολύ πρωτοδικείου. αφανίστηκαν. Φέρνουν στο μυαλό την εικόνα χωρικών Ροβεσπιέρων να παίρνουν τα κεφάλια των εχθρών της Επανάστασης. «Οι λέξεις “Λαϊκό Δικαστήριο’' αντηχούν κάπως φοβερές. Για πρώτη φορά υπήρχε προσδοκία και αισιοδοξία στη θέση του παλιού σκεπτικισμού και της μοιρολατρίας». όπου έγιναν πρωτόγνωρα πράγματα* τον «νόμο του Άρη» τον διαδέχτηκαν στο Βουνό οι νόμοι που οι ίδιοι οι χοορικοί θέσπισαν και εφάρμοζαν. την αίσθηση πως δουλεύει για έναν κοινό σκοπό.. »Τέτοια πράματα. άλλος έφτυσε και τον βάλαν να γλείψει. Χάθηκε άνθος». Λαοκρατία και όχι βασιλιά. »Μετά την απελευθέρωση ο κόσμος αυτός που δούλεψε να ξαναγίνει το έθνος μας πλήρωσε ακριβά. (Σταυριανός) Το νέο όραμα και οι νέοι ορίζοντες που ανοίγονταν συνοψίστηκαν σε μία λέξη: «Λαοκρατία». Εκ­ φράζει απλώς την ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον. Το νόημα της εαμικής Λαοκρατίας είναι περίπου αθώο σε σχέση με τις σκληρές σοσιαλιστικές επαγγελίες του ΕΔΕΣ και της ΕΚΚΑ. άλλος εξορία. άλ­ λος ντουφέκι. όπου όλοι θα μπο­ ρούν να συμμετέχουν στις αποφάσεις για τη ζωή τους..

_ Έγιναν τέτοια ευτράπελα. «πέφτει κάτω λιπόθυμος· βλέπεις. Παπασταμάτης· και οι δύο άσχετοι με το ΕΑΜ. απόδειξαν στην πράξη το περιττό του δικαστή για το μεγαλύτερο μέρος των διαφορών που απασχολούν τον κοινό άνθρωπο». Κάτι απολυτως συνηθισμένο και στις πιο ακραιφνείς εαμικές περιοχές. ένας τσοπάνος. Στο Λαϊκό Δικαστήριο της Αιδηψού πρόεδρος είναι ο δικηγόρος Γ. αλλά η βελτίωση του υπαιτίου». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 339 παρόμοιες διαφορές. μια χούφτα καλαμπόκι την εποχή εκείνη ήταν υπόθεση ζωής». εάν καταδικαστεί. αλλά. Αντιθέτως. δεν έχει άλλο έξοδο από την ποινή του. Μόλις όμως ακού­ ει την ποινή που του επιβλήθηκε. αρκεί ο υποψήφιος Λαϊκός Δικαστής ή ο πρόεδρος της Λαϊκής Επιτροπής να συγκεντρώνουν τα απαιτούμενα εχέγγυα αμεροληψίας και εντιμότητας. Η δίωξη των αληθινά σοβαρών παραβάσεων στην ύπαιθρο -τη ς ληστείας.1981.. ο οποίος είχε αφήσει τα γ ί­ δια του να βοσκήσουν σε ξένο χωράφι με καλαμπόκια.1 0 Η λαϊκή δικαιοσύνη απονέμεται δωρεάν. van Boeschoten. αλλά έντιμοι και συνετοί άνθρωποι. της ζωοκλοπής. Στις περιο­ χές που λειτούργησαν. 10. 26. Οι μάρτυρες ορκίζονται στο ευαγγέλιο.9. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευ­ ρυτανία». Τα Νέα. Αυτή η συνάφεια και η οικειότητα μεταξύ δικα­ στών και διαδίκων στην αρχή ευνοούσε την παρεξήγηση» Στο Μικρό Χωριό Ευρυτανίας εκλεγμένος πρόεδρος του Λαϊκού Δικαστηρίου είναι ο συντηρητικός δικηγόρος Πάνος Παναγιωτόπουλος.ανήκε στη δικαιοδοσία του ΕΛΑΣ. όπως το αναφερόμενο χωριό. ο κατηγορούμενος είναι γνωστός ρέμπελος της περιοχής.] »Τα Λαϊκά Δικαστήρια απομυθοποίησαν έναν τομέα της κρατικής εξουσίας που είχε και έχει ιδιαίτερο επιβάλλον στον λαό. η συνεδρίαση είναι δημόσια και «σκοπός είναι όχι η εκδίκηση. που τις πάτασσε με αμείλικτη αυστηρότητα. R.. [. Η μήνυση συντάσσεται σε ένα απλό χαρτί και ο κατηγορούμενος. . Κύρκος και δημόσιος κατήγορος ο ενο^μοτάρχης Σ.1 2 0 κατηγορούμενος. έγιναν και πράξεις μεγαλειώδεις. φίλους και συγχωριανούς. η οποία εί­ ναι συνήθως κάποια αποζημίο^ση εις είδος εκείνου που έβλαψε. να δώσει δηλαδή στον ιδιοκτήτη του χωραφιού οχτώ οκάδες καλαμπόκι. 11. στέκεται στην αίθουσα του δικαστηρίου χαμογελαστός και άνετος καθώς βλέπει γ ύ ­ ρω του μόνο συγγενείς. 12.ΑΡΗΣ.1 1 Τα μέλη κάθε τοπικού δικαστηρίου γνωρίζουν καλά πρόσωπα και πράγματα στο χωριό τους* γνωρίζουν νοοτροπίες και συνήθειες και έτσι οι αποφάσεις τους είναι πλησιέστερα παρά ποτέ στην αλήθεια και στη δικαιοσύνη. (Γιαννακόπουλος) — ----.

που προοιωνιζόταν το χειρότερο για τον προσαγόμενο. με όλο τον ρομαντισμό και την ελπίδα για τον νέο κόσμο που ξημερώνει. η οποία ορισμένες φορές είναι άκρως εποικοδομητική. Οι λύσεις που βρίσκουν οι γέροντες μπορεί να μην ικανοποιούν τους νομομαθείς. Αντίστασίς) Αργότερα η έκφραση «θα περάσεις Λαϊκό Δικαστήριο». που μεσολάβησε. δεν έχει καμιά ιδεολογική ή ηθική συγγένεια με τον κόσμο τον π α ­ λαιό. συκοφαντήθηκε όσο τίποτα άλλο* σήμαινε παρωδία δίκης. που έδυσε. Στα Λαϊκά Δικαστήρια το ακροατήριο δεν είναι παθητικός θεατής της δικονομικής διαδικασίας* όσοι το επιθυμούν έχουν το δικαίωμα παρέμβασης. Πανευβοϊκόν Βήμα .5. που η γυναίκα θα είναι ισότιμη με τον άνδρα και θα είναι σεβαστά τα δι­ καιώματα και η προσωπικότητά της. 13. [.] Που δικάζουν π ά ­ ντα με προσπάθεια συμβιβασμού των αντιδίκων.340 r / ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ που έχει καταταγεί προσφάτως στον ΕΛΑΣ με το ψευδώνυμο Οδυσσέας και τώρα κατηγορείται για ερωτική επίθεση σε συναγωνίστριά του· η κατηγορία είναι από εκείνες για τις οποίες η δίκη είναι σχεδόν τυπική και ο παρεκτραπείς θεωρείται ξεγραμμένος. με διαφορετική άποψη: Ο δικός μας κόσμος. έξοδα. Γ. Ο πρόεδρός κάνει ό.να βρεθεί ο συμβιβασμός και όταν ο ένας από τους δύο αντιδίκους είναι δικομανής. 1. Πάντα με προσπάθεια -α π ό μυαλωμένους πολύπειρους γέροντες νοικοκυραίους. που του δίδαξε μια διεφθαρμένη κοινωνία. συνεπαίρνει το ακροα­ τήριο. Περίπου κανιβαλισμό. και πρέπει να του δώσουμε την ευκαιρία να προσαρμοστεί στον νέο κόσμο μας και στην ηθική του.τι μπορεί για να σώσει τη ζωή του κατηγορου­ μένου. Μήπως δεν πρόλαβε να αποβάλει την παλαιά ηθική. Σηκώνεται τότε από το ακροατήριο ένας ηλικιωμένος εαμίτης..1997. ο κόσμος του ΕΑΜ και της Εθνικής Αντίστα­ σης. Ευθυμίου. σε δεδομένο χρόνο και χώρο».1 3 «Δεν υπάρχει κατοχικός θεσμός που ν' αγαπήθηκε τόσο από το σύ­ νολο του πληθυσμού όσο τα δικαστήρια εκείνα. Η συλλογιστική του εαμίτη μάγειρου. Όμως ανταποκρίνονται στις ανάγκες της ζωής. ο μάγειρος Α. που ξεσπάει σε χειροκροτήματα* ο ερωτύλος Οδυσσέας έχει γλι­ τώσει το απόσ πασμ α. Γρηγοριάδης. μα οι εκδηλώσεις του ακροατηρίου πιέζουν για την επιβολή της εσχάτης των ποινών. . Σταραντζής. (Φ. Ο δικός μας κόσμος είναι μιας ανώτερης ηθικής. Χωρίς χαρτόσημα. Ερωτώ όμως: μήποος ο κατηγο­ ρούμενος δεν πρόλαβε να προσαρμοστεί σ ’ αυτόν τον κόσμο που εμείς οικοδομούμε.. δικηγόρους και τις τόσες και τόσες άλλες επιβαρύνσεις. λόγω του Εμφυλίου.

«υποδειγματικές διμοιρίες» στα πλαίσια των μ εγά­ λων μονάδων. αλλά και από τις ίδιες τις γυναίκες* «θα το πάρουν για συντέλεια του κόσμου». PITA ΜΠΟΥΜΗ-ΠΑΠΑ Η γερμανική κ α τα σ κοπεία δεν αργεί να εντοπίσει τους γυναικείους μαχητικούς σχηματισμούς του ΕΛΑΣ: «Η συγκρότηση γυναικείων ενόπλων τμημάτων επιβεβαιώνεται γ ε ­ νικά. Πρόκειται για ομάδες που θεωρούνται υποδειγματικές. Ορισμένες ξεπέρασαν κάθε προσδοκία σε θάρρος και ικανότητες* ονομαστές είναι η Κούλα Ντάνου από τη Ρούμελη. η Μελπομένη Παπαηλιού (Θύελλα) από τον Πειραιά και πολλές άλλες σε διάφορες περιοχές της χώρας. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 341 Οι Ευρυτάνες συντάκτες του Κώδικα Ποσειδώνα. η Μελπομένη Ξυνού από τη Θεσσα­ λία. εζήσαμε μονάχα για να σας δούμε... βρέθηκαν σε δύσκολη θέση* το ζήτημα ήταν εξαιρετικά λεπτό. έφ τια­ ξαν δικές τους. τουλάχιστον σε βαθμό αναστολής της γυναικείας συμμετοχής στα κοινά* αγκυλο^σεις χρόνων ξεπεράστηκαν μέσα σε λίγους μήνες. (Μπέικος) Τ ίποτα από αυτά δεν έγινε. Και είχαν τον φόβο πω ς η αντίδραση δεν θα προερχόταν μόνο από τους άνδρες. (Mazower) Πιο δύσκολο αποδείχτηκε να αποχωριστούν οι γυναίκες το π α ρ α ­ δοσιακό. καβαλάρισσες του νέου μας θρύλου . όταν πλήθυναν. όταν έφτασαν να αντιμετωπίσουν τη γυναικεία συμμετοχή στις συνελεύσεις. οι οποί­ . αλλά και χρηστικό. Τα νεαρά αρματω μένα κορίτσια της Αντίστασης είναι ο πίνακας που ακόμη δεν αναρτήθηκε στην π ατρίδα τους: Καπετάνισσες. η Κ α­ τίνα Πολύζου από τη Μακεδονία. Αυτό δε ματάγινε!». Οι κοπέλες που προσχώρησαν στην ένοπλη Αντίσταση πολεμάνε αρ­ χικά πλάι πλάι με τους άνδρες* στη συνέχεια. λέγανε μεταξύ τους.και ανέλαβαν πολιτική δρ ά ­ ση». «Χιλιάδες κορίτσια προσχώρησαν στην Αντί­ σταση -αψ ηφ ώ ντας για πρώτη φορά τις επαρχιώτικες συμβάσεις και αγνοώντας ή πείθοντας τους γονείς τ ο υ ς. «Οι χωρικοί δε θα δεχθούνε μήτε ν “ ακούσουνε για παρουσία το^ν “θηλυκών" σε σύναξη αρσενικών.και να κρα­ τήσουν όπλο.ΑΡΗ Σ. μαντίλι στο κεφάλι π α ρ ά να φορέσουν παντελόνι -κ ά τι που ούτε στην Αθήνα το αποτολμούσαν.

Εθνική Αντίσταση. Μόνο σε ό.. μάνα μας. μη εξαιρουμένης και της ποινής του θανάτου».τι άπτεται των ερωτικών σχέσεων μεταξύ των δύο φύ­ λων η γυναίκα ευνοείται εξόφθαλμα· ο ορεσίβιος ιπποτισμός την προ­ στατεύει.1 5 Και δεν ήταν καθόλου μακρινή η εποχή που σε κάποιο ορεινό χω­ ριό της Ρούμελης μια ηλικιωμένη μάνα εξηγούσε με αφέλεια στη συγχωριανή της τον λόγο που παντρεύτηκε τόσο νέος ο γιος της: .1 4 Ό πως είναι αναμενόμενο. το Βου­ νό ήταν το μεγαλύτερο και καλύτερο σχολείο».Φορτιάτικο [υποζύγιο] δεν είχαμι. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Εθνική Αντίσταση στην Ευ­ ρυτανία». σε βαθμό αδικίας για τους άνδρες. 15. Αντίσταση) Στο εαμικό κράτος δεν γίνονται διακρίσεις φύλου. Όλοι ενθαρρύνουν τις γυναίκες στον νέο τους ρόλο. τι να κάμ’ το πιδάκι μ ’.342 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡ1ΤΟΠΟΥΛΟΣ ες αποτελούνται από 20 μέχρι 25 γυναίκες. Εκπαιδεύονται κανονικά τόσο στα ελαφρά όσο και στα βαριά όπλα». . Προβάλλεται και επικρατεί «η εικόνα μιας γυναίκας που δεν ζει “στο περιθώριο της κοινοτικής ζωής”. R. Σε κάθε περίπτωση οι αποφάσεις για τις ερωτικές σχέσεις είναι πάντοτε υπέρ των γυναικών. Ήταν κι αυτή Ελληνίδα και άν­ θρωπος. όχι αντικείμενο. 36. τεύχ. Μια Γυφτοπούλα σε ένα χωριό της Φθιώτιδας πλησίασε τον Θάνο και του παραπονέθηκε ότι ο νεαρός δάσκαλος του χωριού την «ξεγέ­ λασε» και τώρα αρνείται να την παντρευτεί· είναι ακόμη η αρχή του ένοπλου Αγώνα και οι καπετάνιοι αναγκάζονται να επιλύουν οι ίδιοι κάποιες διαφορές ανάμεσα στους κατοίκους των χωριών από όπου περνάνε. Έχει τα ίδια δικαιώματα με τους άντρες και αντίστοιχες υποχρεώσεις». Και επιβεβαιώνει το παγκοίνως γνωστό: «Οποιοδήποτε παράπτωμα σε βάρος αυτών των γ υ ­ ναικών από μέρους των ανδρών τιμωρείται αυστηρότατα. Μπουζούκας. Με δυο λόγια. να τη βλέ­ πουμε σαν αδελφή μας. Ο μητροπολίτης Ιωακείμ στην Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του ΕΑΜ στο Καρπενήσι ευλογεί δημοσίως με τον δικό του ιδιόρρυθμο τρόπο τη γυναικεία παρουσία στον αγώνα καταλήγοντας ότι οι γυναίκες δεν εί­ ναι μόνο για να τσιγαρίζουν κρεμμύδια· φυσικά αυτές τον αποθεώνουν. Δ. μαζί με τις γυναίκες χειραφετούνται και οι άνδρες· οι νέοι του αντάρτικου βλέπουν πλέον τις κοπέλες με άλλο μάτι: «Τη γυναίκα μάς έμαθαν στο Βουνό να τη σεβόμαστε.. (Μαθιόπουλος. van Boeschoten. τουλάχιστον για μένα. Ο αψίκορος Θάνος καλεί τον δάσκαλο και τον αναγκάζει να παντρευτεί την ίδια κιόλα ημέρα την κοπέλα παρά τις απεγνωσμένες διαμαρτυρίες εκείνου ότι η κοπέλα ψεύδεται. 14.

Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 345 Μετά από κάποιο διάστημα περασε από το ίδιο χωριό ο Λευτε­ ριάς. Οι μαχητές και τα στε­ λέχη σέβονταν τις συναγωνίστριές τους και τα κορίτσια των χωρικών. έχει βγάλει τα παιδιά στο λιβάδι. Η νεαρή. στρατιωτικό τρόπο: » . κάτι που εκείνος αρνούνταν πεισματικά από την πρώτη ημέρα του γάμου. μας πετάει πόντο: » .ΑΡΗΣ. νέο κο­ ρίτσι. Μαζί με άλλες κοπέλες.. έκανες. Πάινε τώρα με το μάνλιχερ να τη ση­ κώσεις του δασκάλου. »0 ίλαρχος Καραστάθης. [. ει δ ’ αλλιώς δε θα σας προλάβαιναν ούτε όλες οι μαμές της Αγγλίας! »Χάχανα οι κοπέλες κι η δασκάλα». παπαρούνες. συναγωνιστές! Όλο με τ ’ άλογα.] Και αν εκδηλώνονταν κάποιο κρούσμα. στέ­ κεται κοντά στο δρόμο. Τα έχασε ο Λευτεριάς με την επιπολαιότητα του Θάνου και. μπορούμε να πούμε.. κουζουλέ. Η δασκάλα.] Χαιρετούμε. δεν βά­ σταξε και της απάντησε με χοντρό. «Άνοιξη. [. παρουσιάστηκε σε αυτόν με νέο αίτημα· να πείσει τον άντρα της να κάνουν επιτέλους έρωτα. η τιμωρία ήταν τόσο αυ­ στηρή που με τα σημερινά κριτήρια θα την καταλογίσουμε λάθος».Τέλος πάντων. (Γκαλιμπέρτι) Ο Μπουκουβάλας με το έφιππο επιτελείο της Ταξιαρχίας Ιππικού περνάνε από το Λεοντάρι της Θεσσαλίας. όταν συναντάει τον κουμπουροφόρο «κουμπάρο». Επανάσταση) Το διαπιστώνει και ένας προφανώς ενδιαφερόμενος Ιταλός στρα­ τιώτης από αυτούς που είχαν προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ και έμεινε δυο χρόνια στο Βουνό: «Μια πολύ μεγάλη αυστηρότητα στα ήθη α π α γό ­ ρευε εντελούς στους αντάρτες να έρχονται σε οποιαδήποτε σαρκική επαφή με γυναίκες.Δεν είν’ αυτό (δείχνει τα σκέλια του). (Σεβαστάκης) Μετά τη δημιουργία του Κρινού Στρατηγείου αποφασίστηκε να προκηρυχθούν ελεύθερες εκλογές τοπικής αυτοδιοίκησης* δικαίωμα ψήφου έχουν όσοι συμπλήρωσαν το 17ο έτος.. ο οποίος μόλις είχε βγει στο Βουνό. μισοσο­ βαρά μισοαστεία. ακόμα κι όταν αυτές συγκατανεύανε. Μυρίζει ο τόπος. είναι τούτο (δείχνει το σήμα του ΕΛΑΣ). του λέει με την κρητική προφορά του: Είντα. Οπότε η δασκάλα. »Χάχανα οι κοπέλες. Ο κάμπος φου­ ντωμένος στάρια.. άνθρωπος μεγάλος και με παιδί. επί ποινή εκτελέσεως». . και για πρώτη φορά στην ελληνική ιστορία ψηφίζουν οι γυναίκες. όλο με τ ’ άλο­ γα! Υπάρχουν κι άλλα πράγματα στον κόσμο! Δεν είστε άνδρες εσείς. «σύζυγος» πλέον του δασκάλου. “πουριτανισμός”. «Στα προβλήματα της ηθικής και σεξουαλικής ελευθερίας επικρα­ τούσε. (Χατζής.

Από την άλλη ούτε ο ΕΛΑΣ δίχως την υποστήριξη των εαμικών οργανώσεων θα είχε αυτήν την ανάπτυ­ ξη και την ελευθερία δράσης στις εαμοκρατούμενες περιοχές. Το έπος του λαού. «Η γυναίκα είχε μια ιστορική κατάχτηση με την αυτοδιοίκηση. (Φλάισερ) Ο ΕΛΑΣ δεν έχει το όμοιό του στην ελληνική ιστορία. έως το 1952. Περισσότερη αξία και από τις ίδιες τις εκλογές έχει το πρωτόγνωρο δικαίωμα συμμετοχής των γυναικών και η εκλογή αρκετών από τις υποψήφιες στις διάφορες επιτροπές. και μάλιστα στρατός χωρικών. Μεγάλο Χωριό. Κορυσχάδες. μετά την απελευθέρωση οι γυναικείες κατακτήσεις εξα­ νεμίστηκαν· οι μεταπολεμικές κυβερνήσεις υποβίβασαν και πάλι τις γυναίκες σε ρόλο κομπάρσων της κοινωνικής ζωής.. Χρειάστηκε να αγωνιστούν ακόμη μία δεκαετία. Εθνική Αντίσταση. Απόχτησε την ισοτιμία της. Είναι ο μεγαλύτερος εθελοντικός στρατός που δημιουργήθηκε ποτέ. Στρατός (1) Προϋπόθεση και στήριγμα του εαμικού κράτους των βουν(ύν είναι ο αντάρτικος στρατός. Οι δύο οργανώσεις λειτουργούν σαν συγκοινωνούντα δοχεία· κάτι που δεν φαίνεται να έχει αντιληφθεί από την αρχή ο ταξίαρχος Μάγερς όταν προτείνει στο Κάιρο ένα ανεφάρμοστο σχέδιο: «Ως προς το ΕΑΜ ο πρώτος μας στόχος είναι να του αποσπάσουμε τον ΕΛΑΣ». [. Δυστυχώς. για να αποκτήσουν έστω το αυτονόητο δικαίωμα και του εσχάτου των ανδρών.. Λάσπη. Δίχως την πολεμική δράση του ΕΛΑΣ ποτέ το ΕΑΜ δεν θα έφτανε σε αυτήν τη μαζικότητα· ούτε θα απολάμβανε αυτής της καθολικής σχεδόν παραδοχής και του κύρους.] Στο Μικρό Χωριό. Σε πολλά χωριά της ελεύθερης Ρούμελης υπάρ­ χουν γυναίκες στην αυτοδιοίκηση και γυναίκες δικαστίνες. Φουρνά και στο δημοτικό συμβούλιο Καρπενησιού εκλέχτηκαν γυναίκες». Λίγοι άνδρες προέρχονται από τις μεγά16.344 \ I ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Τα αποτελέσματα εμφανίζονται διαφορετικά από κάθε οργάνωση· μόνο που όλοι παραλείπουν να πουν ότι οι εκλογές λόγω γερμανικών επιχειρήσεων δεν ολοκληρώθηκαν.1 6 0 συγγραφέας Βασίλης Ρώτας ανεβαίνει το 1944 στο Βουνό και σα­ στίζει με τη γυναικεία παρουσία σε όλο το φάσμα του αγώνα· όπως λέει. «πολλές σουφραζέτες θα μπορούσαν να πάρουν μαθήματα από τις Καραγκούνες». . Το δικαίωμα ψήφου.

“ληστρικές συμμορίες” έσπερ­ ναν τον όλεθρο στην ύπαιθρο. Οι συντηρητι­ κοί χαλούσαν σε βοήθεια για να “καθαρίσουν την ύπαιθρον από τα κακοποιά και αναρχικά στοιχεία” ». πριν βγουν στο Βουνό.. [. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Μια ομάδα νεαρών προσκόπων από την Κεφαλονιά περνάνε με βάρ­ κα στην ακτή της δυτικής Στερεάς για να καταταγούν στο Αντάρτικο.Βελουχιώτης». (Πυρομάγλου.. η ηγε­ σία του απέκρουσε δραστικά κάθε εισήγηση υποχρεωτικής στράτευσης: «Η υποχρεωτική στρατολογία. έργον της ΚΕ του ΕΛΑΣ.1947 στη Herald Tribune: «Το τιμιότερο κίνημα Αντίστασης στην Ελλάδα ήταν ο ΕΛΑΣ. (Mazower) Πόση αντίθεση με τον Άγγλο πολιτικό Ουίλιαμ Σίρερ. καμάρωνε ο ταξιδεμένος ανταρτάκος.3. Νερό! Χάααος! Αυτοί οι ορεσίβιοι μαχητές γεμίζουν τρόμο τους πολιτικούς και οι­ κονομικούς παράγοντες της πρωτεύουσας· οι περιγραφές για τον ΕΛΑΣ από τον δωσιλογικό Τύπο της Κατοχής είναι τερατώδεις: «Κ υ­ ριαρχούμενες από “σατανικό πνεύμα”.. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 345 λες πόλεις και ακόμη λιγότεροι από την πρωτεύουσα· οι αντάρτες είναι στη μεγάλη τους πλειονότητα κάτοικοι της υπαίθρου.. Είν’ ένα μέρος. α π ' του λέν' Στυλίδα. δεν είχαν περάσει τα στενά όρια της περιφέρει­ ας που ζούσαν όπως ο Μήλιος από το Μικρό Χωριό Ευρυτανίας. κι π* δεν πήγα!. Αντίστασίς) Παρά τις περί του αντιθέτου μυθολογίες ο ΕΛΑΣ δημιουργήθηκε και έμεινε έως το τέλος εθελοντικός στρατός· και. Μεταξύ τους είναι και ο μετέπειτα δημοσιογράφος Γιάννης Βούλτεψης. Έλλην ή ξένος. Σαράφης .. ο οποίος με γνώση και αντικειμενικότητα και μάλιστα εν μέσω Εμφυλίου δηλώνει στις 22. “Εγκληματίες” και “γκάνγκστερ” ενθάρρυναν τα “αντικοινωνικά στοιχεία” σε κάθε χωριό..] Τα μυστικά έγγραφα της Ανωτάτης Γερμανικής Διοίκησης που είδα στη Νιρεμβέργη δεν άφηναν αμφιβολία ότι ο γερμανικός στρατός θε­ ωρούσε τον ΕΛΑΣ ως τον μόνο σοβαρό στρατό Αντιστάσεο^ς που είχε να αντιμετωπίσει». θα διαμφισβητήσει την εθνικήν δράσιν του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ προσάπτει μομφήν εις ολόκληρον τον ελληνικόν λαόν και συκοφαντεί τον πατριωτισμόν του και τας θυσίας του». .ΑΡΗΣ. που χάρη στο αντάρτικο αντίκρισε για πρώτη φορά στη ζωή του θάλασσα.Πήηηγα. . Οι περισσότεροι. τον ρωτούσαν γεμάτοι περιέργεια οι συγχωριανοί του. που αφηγείται τους λόγους για τους οποίους επέλεξαν τον ΕΛΑΣ: . δεν επεβλήθη εισέτι.Σα πού πήγες. όποτε χρειάστηκε. Η άκρια του κόσμου! Από κει κι πέρα. ωρέ Μήλιο.. 0 δε υπαρχηγός του ΕΔΕΣ είναι αποστομωτικός: «Εκείνος ο οποίος.

Δούρειος Ίππος) Και δεν είναι ο μόνος.44 91 ανταρτών της Ιης Μεραρχίας. Εί­ ναι κατσαπλιάδες. » . »Έφυγε. 14 τη αιτήσει των και οι άλλοι για δειλία ενώπιον των Γερμανών». Πεινάνε.Θα πουλήσουμε τη ζωή μας για μια λίρα το μήνα ή θα πολεμή­ σουμε για την πατρίδα.Είναι δυο αντάρτικα. Μόνο εκ του πονηρού μπορεί να υποστηριχτεί κάτι τέτοιο. Οι άλλοι τίποτα. Πρέπει ν ’ αποφασίσουμε. (Mazower) Οι αναφορές των Αμερικανών πρακτόρων στην Ελλάδα είναι ριζι­ κά αντίθετες από των Βρετανών· όπως αυτή στις 3 Ιουλίου 1944: «Διαβεβαιώνουμε και πάλι ότι ο ΕΛΑΣ είναι ένας δημοκρατικός στρατός . Ο Πυρομάγλου γράφει πω ς «στις τάξεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ δεν ήταν δυνατόν να υπάρχουν περισσότεροι του 10% κο­ μουνιστές. Δημιουργήθηκε και έμεινε έως το τέλος της Κατοχής «καθαρό όργανο αντίστασης». π α ρ ά τα λεγόμενα. από τους οποίους ελάχιστο ποσοστό ήταν των άκρων». πολλοί από τους οποίους ήταν ντόπιοι νέοι που τους γνώριζε προσωπικά: υπολόγισε πω ς δεν ήταν περισσότεροι από δεκαπέντε εκείνοι που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν κομουνιστές και έγραψε: “Και για με­ ρικούς α π ' αυτούς είχα πολλές αμφιβολίες αν ήξεραν τι θα πει κο­ μουνισμός” ». γυμνοί και ξυπόλυτοι. Αυτές οι λίρες θυμίζουν μισθοφόρους. αλλά η πλειονότητα των ανδρών δηλώνουν ανοιχτά διαφ ο­ ρετικές πολιτικές τοποθετήσεις· από οπαδοί τοον προπολεμικών κομ­ μάτων έως βασιλόφρονες.2. ο Ζέρβας και το ΕΑΑΣ. ο ΕΑΑΣ δεν κρατάει στις τάξεις του αντάρτες με το ζόρι* ούτε άχρηστους για λόγους αριθμητικού εντυ­ πωσιασμού: «Απόλυση με διαταγή του ΓΣ της 10. Στου Ζέρβα ο κά ­ θε αντάρτης παίρνει μια λίρα το μήνα. Ο ΕΛΑΣ είναι εθνικός λαϊκός στρατός. (Richter) Στις τάξεις του ΕΛΑΣ υπάρχουν παλιοί ή νεοπροσηλυτισμένοι κο­ μουνιστές. (Πυρομάγλου. Θα π ά ­ με στους ξυπόλυτους». (Βούλτεψης.346 \ \w \ ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ «Ήρθε ο βαρκάρης με κάποιον άλλο. Αυτός άρχισε να μας δίνει πληροφορίες για το αντάρτικο: » . «Ούτε ποτέ η ηγεσία του ΚΚΕ πίστεψε ότι η μεγάλη πλειονότητα των ο π α ­ δών του ΕΑΜ και των μαχητών του ΕΛΑΣ ήταν κομουνιστές». (Γασπαρινάτος) Άλλοι πάνε να χρωματίσουν τους ελασίτες «κόκκινους» με το ζόρι για να δικαιολογήσουν τη δική τους προδοσία ή αδράνεια. (ΔίΣ/ΓΕΣ) Πάνω από όλα ο ΕΛΑΣ δεν είναι «κόκκινος στρατός». «Στην Πελοπόννησο ένας ελασίτης ανώτερος αξιω ματικός του στρατού εξέτασε προσεκτικά μια ομάδα από 220 αντάρτες. Ακέλας) Επίσης.

Λίγο πριν από μια φονική σύγκρουση με τους κατακτητές στον Κο17. όταν με το καλό ελευθερωθούν. Οι αντάρτες δεν είναι μόνο συγχωριανοί.Λα αδέρφια Λά­ μπρου (Γιώργος. επειδή είναι άνθρωποι απλοί. ως απλός αντάρτης.1 7 Για τον ΕΛΑΣ ισχύει ό. Ο στρατηγός Νεόκοσμος Γρηγοριάδης στην ΚΕ του ΕΛΑΣ με τους δύο πολεμιστές γιους του· τον λοχαγό Φοίβο Γρηγοριάδη (Φώτη Βερμαίο) και τον πλωτάρχη Σόλωνα Γρηγοριάδη. εί­ ναι να μην επιστρέψουν πάλι σαν παρίες στο κοινωνικό περιθο^ριο. Σωτήρης.τι και για το ΕΑΜ. Μπασακίδη κ. Σταθάκη. αλλά όχι την ιδεολογία τους». που κανονίζουν τη διαγωγή του στις πιο σημαντικές περιστάσεις του δημόσιου βίου». Κάθε άλλη αντίληψη της κατάστασης είναι εξω πραγματική». με τους δυο γιους του· τον μό­ νιμο ανθυπίλαρχο Δημήτριο Δημητρίου (Νικηφόρο) και τον ανθυπολοχαγό της Σχολής του ΕΛΑΣ Γιάννη Δημητρίου (Σόλωνα). Είχαμε συνειδητοποιήσει ότι έπρεπε κι εμείς να αγοονιστούμε για να διώξουμε τους κατακτητές». οι περισσότεροι δεν ενδιαφέρονται για θεωρίες ή μακρόπνοα π ο­ λιτικά σχέδια· μοναδικό τους αίτημα. (Τσουκαλάς) Δεν είναι κάποιο πολιτικό κόμμα που εμπνέει τους άν­ δρες του ΕΛΑΣ. Άλλο ποιος τον δημιούργησε και άλλο τι ήταν στο σύνολό του· οι κομουνιστές «επέβαλον την ηγεσία τους. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 347 οργανωμένος για να δώσει μάχη εναντίον των φασιστικών επιδρομών. Οι αδερφοί Κανελλόπουλοι. Ο ΕΛΑΣ διαθέτει έναν εκπληκτικό ψυχικό ιστό. Παναγιού. Άπαντα) Η κεντρική ιδέα που διαπερνά. συγγενείς ή φίλοι μεταξύ τους· σε αρκετές περιπτ<ύσεις πολεμούν οικογενειακούς. Χαρίκλεια) από το Μαυρομμάτι της Θήβας. Και. το φωτεινό σύμβολο του νέου αγώνα. «Κ άθε λαός κληρονομά από τους προγόνους του μερικές κεντρικές ιδέες. Ο συνταγματάρχης Ξανθάκης με τον γιο του Κίμωνα. εξηγεί απλά η ανήλι­ κη ανθυπολοχαγός του ΕΛΑΣ Ευαγγελία Μονσάν από την Καστοριά. 0 στρατηγός Ευ­ άγγελος Καλαμπαλίκης με τον δικό του γιο.ά. Α πό τ α Π ρ α κ τικ ά του Σ υ νεδ ρ ίο υ «Η Εθνική Α ντίσταση στην Ε υ ρ υ τα ν ία » . αλλά η κατά πολύ ισχυρότερη αγωνιστική παράδοση της χώρας. ενώνει και καθορίζει τη δράση των ανταρτών του ΕΛΑΣ. Με αυτές τις καταβολές είναι σε τέτοιον βαθμό εμποτισμένοι με την έν­ νοια του χρέους προς την πατρίδα ώστε «η συμμετοχή τους στην Αντί­ σταση είναι επιβεβλημένη ηθική πράξη». είναι η Εθνε­ γερσία του 1821. «Οι Τούρκοι είχαν φύγει γιατί αγωνίστηκε ο κόσμος για τη λευτεριά του. Ο Σπόρος Π απασταφίδας και ο γιος του στο Πήλιο· οι Παππούδες στον Όλυμπο. . 0 δάσκαλος της Αγόριανης Νίκος Δημητρίου. (Γληνός.ΑΡΗΣ. Ο στρατηγός Δημήτριος Φλούλης και ο ταγματάρχης αδερφός του Βασίλης Φλούλης.

. Σουν Τσου. να μη σηκώνεται. η οποία επιβάλλε­ ται μόνο από την αντάρτικη συνέλευση και μόνο σε σοβαρά π α ρ α ­ πτώματα. όπως οι μυώνες ενός αθλητή.Χ. απολογείται ο πατέρας. μην του κόβεις τον αέρα! Γι’ αυτό κάθομαι και του δείχνω δω χάμω πώς να φτιάνει ένα ταμπουράκι. εκείνη της δόξας των όπλων του. π ά ρ ’ το. Σύμφωνα με τον επιτελάρχη του Μακρίδη. Η τέχνη του πολέμου.1 8 18. (Clausewitz) Εμπνευστής αυτού του μοναδικού πνεύματος είναι πέραν πάσης αμφιβολίας ο δημιουργός και αρχηγός του ΕΛΑΣ. πώς να πηγαίνει. και επηρέασε όλους τους μεγάλους ηγέτες και θεωρητικούς του πολέμου. από τον Κλαουζεβιτς έως τον Μάο Τσε-τουνγκ. να μιμείται τις κινήσεις τουνείναι ο γιος του Βασιλάκης. πού θα πιάσει καινούρια θέση. Μου λέει κι αυτή.ένας τέτοιος στρατός εμψυχοονεται από το πο­ λεμικό πνεύμα». Ξάφνου αντικρίζει μια συγκλονιστική σκηνή: τον πενηντάχρονο αντάρτη Σπόρο Σταυριανό να σέρνεται προσεκτικά στο έδαφος xgti πλάι του έναν νεαρούλη. ..Τι κάνετε εκεί. Βάζω τη μάνα του να τον κρατήσει. έχει για τους άνδρες του ΕΛΑΣ μεγάλο ψυχικό κόστος· «αντάρτες που τιμωρήθηκαν με τριήμερο ή πενθήμερο αφοπλισμό δεν το άντεξαν και αυτοκτόνησαν». Και όμως η ποινή του πρόσκαιρου αφοπλισμού. «Η αξία ενός ολό­ κληρου στρατεύματος εξαρτιέται από έναν και μόνο άνδρα· τέτοια εί­ ναι η επίδραση του φρονήματος». «ο ΕΛΑΣ είναι ο μόνος στρατός στην παγκόσμια ιστορία στον οποίο δεν υπάρχουν ούτε αμοι­ βές ούτε ποινές». Ήθελε να ’ρθει κο­ ντά· δεν ακούει κανέναν. χάλασε τον κόσμο.Δεν τον έκανα ζάφτι. πού αυ­ τός! Έβαλε τα κλάματα. . Απαλοδήμας κάνει μια τελευταία επιθεώρηση των θέσεων μάχης που έχουν κα­ ταλάβει οι άνδρες του. ενώ σήμερα αποτελεί βασικό βιβλιογραφικό βοήθημα στρατηγικής των συγχρόνων στρατο^ν της Ευρώπης και των ΗΠΑ. αρκεί να θυμίσει σε όλους τα καθήκοντά τους και τις αρετές τους . (Βούλτεψης. Το εκπληκτικό αυτό εγχειρίδιο γράφτηκε το 500 π. ένας στρατός που εκλαμβάνει όλες τις προσπάθειές του σαν μέσο νίκης κι όχι σαν κατάρα συνδεδεμένη με τις σημαίες του και που μια απλή πρόταση συγκεφαλαιωμένη σε μια μόνη ιδέα. πριν βάλει το μά­ τι.^ i 348 \ / Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ σμά Κυνουρίας (Πελοπόννησο) ο έφεδρος υπολοχαγός Κ. σχεδόν παιδί. Πρόκληση ) Το «πολεμικό πνεύμα» στον ΕΛΑΣ ανταποκρίνεται στην πιο α πα ι­ τητική περιγραφή: «Ένας στρατός οι φυσικές δυνάμεις του οποίου διαποτίζονται από τις στερήσεις και την προσπάθεια. τους ρωτάει έκπληκτος από την παρουσία του παιδιού στο πεδίο της μάχης.

Συνήγειρε αρχικά τους εύψυχους ορεσίβιους.12. 19. 24. και τις δικές του. Στα χέρια άλλο^ν ηγετών η εντύπωση αυτή ήταν αλλιώτικη: για το λαό μας πρέπει να πεθάνουμε.. πιο περιορισμένο.2 0 Η μοναδικότητα του αρχηγού είναι πασίδηλη. (Πυρομάγλου. και με περισσή φρόνηση και π α ­ νουργία τους προφύλαξε από πρόωρες θυσίες και καταστροφικούς ηρωισμούς ώσπου να σταθούν στο Βουνό. Ελευθεροτυπία . με χί~ λιους». 20. Δούρειος Ιππος) Ζέρβας: «Ένα τέρας. Αυτός επέβαλε τη σιδηρά π ει­ θαρχία στα τμήματα του ΕΛΑΣ. καπετάνιων και αξιωματικούν. [. 21. 0 ΕΛΑΣ θα γινόταν κάτι άλλο. Οι αντίπαλοί του το αναγνωρίζουν.. υπό τις ίδιες συνθήκες.1 9 0 Άρης ήταν πρωτίστους «ένας πεπαιδευμένος άνθρωπος».ΑΡΗΣ. με ηγετικάς και οργανωτικάς ικανότητας αλη­ θινά υπερφυσικάς». τους μίλησε για το χρέος στην πατρίδα. εμπνέων τον θαυμασμό και τον φόβο. αυτοί που έζησαν στο Βουνό ξέρουν πως το πρότυπο όλων -ανταρτών. Ούτε εγώ ούτε άλλος κανείς είχαμε τα δικά του προσόντα. Χωρίς κανέναν ενδοιασμό έπαιρνε τις πιο τολμηρές και τις πιο επικίνδυνες α π ο φ ά ­ σεις».1949. Μπορεί μερικές μικρές .10. Για αυτό. μόνο η δική του στέφθηκε από επιτυχία* ο προ^τόκλητος Περικλής του αναγνωρί­ ζει ευθέως αυτό που το3ρα προσπερνάνε κάποιοι όψιμοι «πολέμαρ­ χοι» ή δυσκοίλιοι ιστορικοί: «Από όλους εδώ εμάς κι από όσους βγήκανε μετά στο Βουνό κανείς δεν μπορούσε να παίξει τον δικό του ρόλο.1993. ρητές ή άρρητες.. τους δίδαξε όλα τα είδη πολέμου* από τη Αοξή Φάλαγγα έως τις αρχές του ανταρτοπολέμου. Ο Άρης μπορούσε με πενήντα ανθρώπους να επιτύχει όσα θα επετύγχανε άλλος. αν δεν έπαιρνε την πρωτοβουλία. που ποτίστηκε με το πνεύμα του αρχηγού: «Με τον Άρη οι ελασίτες ένιωθαν ότι αγο^νίζονταν για να νικήσουν. [. μεταδίδων εμπιστοσύνη και αισιοδοξία στους αντάρτες του και απογοήτευση στους άλλους. Πυρομάγλου: «Ο Βελουχιώτης ήταν ο κατεξοχήν ανεγνωρισμένος και ο δυναμικός αρχηγός του ΕΛΑΣ. σε αντίθεση με όλες τις προηγούμενες προσπάθειες δη­ μιουργίας αντάρτικου από το ΚΚΕ ή άλλες οργανώσεις. δε θα γινόταν αντάρτικο. επιταγές ακολουθούσαν.] Ήταν πανταχού παρών..ήταν ο Άρης· σε αυτόν προσέβλεπαν. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 349 Ό πως λέει ο Νικηφόρος. (Συνέντευξη Δημητρίου) Παρά τα όσα μικρόψυχα λέγονται από κάποιους.όμαδοΰλες και πάλι όχι».] Χωρίς τον Άρη. Αχρόπολις . .

Κλασικό παράδειγμα της πολεμικής «σχολής Άρη» είναι η πρώτη μάχη του ΕΛΑΣ με τους Ιταλούς στη Ρεκά. (Mazower) Υπήρχαν συγκροτήματα του ΕΛΑΣ. είναι εντελώς ασήμαντη.300 ήσαν τα ριφθέντα από τους Άγγλους. Από τα 48. Που μόνο αυτοί οι σκληραγο^γημένοι χω­ ρικοί μπορούν να περπατούν έτσι. (Woodhouse) Από τους Σοβιετικούς και από τους Αμερικανούς ούτε ένα. πλην της ρίψεως ολίγων δεμά­ των εφοδίων δΓ αλεξιπτώτων». «Ήταν ο μόνος που δεν εξαρτιόταν από τη βοήθεια των Συμμάχων κι εκείνος που έκανε τις περισσότερες επιθέσεις ενάντια στις μονάδες της Βέρμαχτ».χ. (Φ. Χρειάζονται πάντα και τα τσαρούχια από τα λάστιχα αυτοκινήτων. αιφνιδιάζοντάς την. Γρηγοριάδης: Αντίστασις) . «καλούς έχουμε πολ­ λούς· ο Άρης ήταν ο Έ γας που μπορούσε να αξιοποιήσει την προσφο/ ρά των πολλών». Οι κοφτερές πέτρες διαλύουν τα άρβυλα.350 S Η— // Όπως προσφυώς είπέ ο πάτερ Ανυπόμονος. τα πουρνάρια σκίζουν τον ιματισμό. και την εξολοθρεύει· από θήραμα μεταβλήθηκε σε κυνηγό.αντί να περιμένει την ιτα­ λική μονάδα που τον καταδιώκει. Και πάντα μένουν ξυ­ πόλυτοι πολλοί πολεμιστές. «Γενικά στον εαμικό στρατό η βρετανική ενίσχυσις δίνεται όπου. όταν και όπως θέλει ο κάθε σύνδεσμος. σπεύδει ο ίδιος να τη συναντήσει. (Σουν Τσου) \ χ . της Αττικοβοιωτίας. ξυπόλυτοι στ" αγκάθια και τις π έ ­ τρες». «Όλα αυτά εξελίχθηκαν χωρίς άλλην βοήθειαν εκ μέρους της Αγγλίας. «Εκείνος που μπορεί να τροποποιεί την τακτική του σε σχέση με τον αντίπαλό του και έτσι να πετυχαίνει να τον νικήσει μπορεί να αποκαλείται ουρανόσταλτος αρχηγός».000 που α π έ­ κρυψε (Ιωαννίδης) μόνο 3. Η συνολική βοή­ θεια στον ΕΛΑΣ από τους Άγγλους. όπως π. Για τον Γούντχαουζ είναι «η πολεμική μεγαλοφυΐα του ΕΛΑΣ». τους φυσικούς του συμμάχους στον κοινό αγο3να.Ά ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Στρατός (2) Ο διαδεδομένος μύθος πως οι Άγγλοι εξόπλισαν και συντηρούσαν τον ΕΛΑΣ έχει πλέον εγκαταλειφθεί. που δεν έλαβαν από τους Άγγλους ούτε ένα φυσίγγι. / Ο Άρης δεν έχεί/χάσει ποτέ μάχη.653 τουφέκια και περίστροφα που παρέδωσε στο τέλος του πολέμου ο ΕΛΑΣ (ΔΙΣ/ΓΕΣ) και από τα περίπου 30. έγραψε ο Τσόρτσιλ απαντώντας εν αγνοία του στα μεταπολεμικά φληναφήματα των απόντων Ελλήνων.

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

351

Οι άνδρες του ΕΛΑΣ οπλίζονται με ό,τι πέφτει στα χέρια τους· μια πραγματική πανσπερμία όπλων, απαλλοτριθυμένων από τρεις διαφο­ ρετικούς καταχτητές, από διαφορετικές μονάδες, διαφορετικής εμπο­ λέμου σύνθεσης και οπλισμού. Το καταπληκτικό είναι ότι οι ελασίτες δεν έχουν ανάγκη να τους υποδείξει κανείς τη λειτουργία τους. «Δεν ήταν στρατώνας το αντάρτικο, όπου οι φαντάροι παιδεύονται μήνες για να μάθουν ονοματολογίες και λύση με αρμολόγηση ενός όπλου. [...] Έ π ρ επ ε να δει κανείς πώς τα μάθαιναν τα νέα όπλα, τα άγνωστα σ' αυτούς όπλα, οι μαχηταί του Απελευθερωτικού Στρατού για να το καταλάβει. Χωρίς βαθμοφόρους, μόνοι τους, πέντε πέντε, πιάνανε το άγνο^στο σιδερικό, το εξέταζαν με εμβρίθεια εντομολόγου, από δω το είχαν, από κει το γύριζαν, τράβαγαν, δίνανε, παίρνανε, σε μια, το πολύ σε δυο ώρες, του βρίσκανε το μυστικό και αυτό ήταν όλο. Και το φύλαγαν ύστερα, το συντηρούσαν, το πονούσαν». Η εφευρετικότητα των ανταρτών είναι ανεξάντλητη: « - Ποιος διάβολος τους είπε, απορούσε ένας μόνιμος λοχαγός, πού το μάθανε, πως το βρασμένο λάδι αντικαθιστά πληρέστατα το ορυ­ κτέλαιο, που δεν έχουμε, για τα οπλοπολυβόλα; Μυστήριο! Εγώ ποτέ μου δεν το είχα ακούσει αυτό στον στρατό! »Και όμως, στον ΕΛΑΣ, από τον Μόριά ως τον Έβρο, όλοι οι σκοπευταί οπλοπολυβόλων είχαν το μπουκαλάκι τους με το βρασμένο λά­ δι» .2 1 Άλλο σπουδαίο κεφάλαιο είναι η επιδιόρθωση και οι μετατροπές των όπλων. Δαιμονική δουλειά. Τις περισσότερες φορές πέφτουν στα χέρια τους ασύμβατα όπλα και σφαίρες. Δεν απογοητεύονται. Ή θα τροποποιήσουν τις σφαίρες ή θα τροποποιήσουν το όπλο. Τα γύφτικα καμίνια παίρνουν φωτιά φτιάχνοντας ελατήρια όπλων, βάσεις όλμων και πολυβόλων, μετατρέποντας διαμετρήματα σε κάννες και σφαίρες ώσπου να ταιριάξουν. «Συνηθισμένοι σιδεράδες γίνονται πολυμήχανοι οπλουργοί και κά­ νουν θαύματα. 0 σιδεράς Θύμιος Μυστάρας στην Καστανιά Κ αλα­ μπάκας κόβει κάννες όπλων, μετατρέπει κινητά ουραία, “σκάβει’' θαλάμες και μηχανεύεται άπειρα τεχνάσματα. [...] Άλλος οπλουργός, ο Κώστας Αλεξάνδρου από την Κερασιά Πηλίρυ,Χ..] χτυπάει χιλιάδες σφαίρες από μπροστά και πιέζει τις βολίδες τους να εισχωρήσουν στον κάλυκα για να γίνονται μικρότερες και να χωρούν έτσι στη θαλάμη π ο­ λυβόλου». (Αρσενίου)
21. Ιστορία της Εθνικής ΑντιστάσεωςJr9'4Ì-1944.

352

I

ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ

0 λοχαγός I. Βρεττάκος^ επικεφαλής του συνεργείου επισκευής οπλισμού της ΧΙΙΙης Μεραρχίας, γράφει σε έκθεσή του: «Ο Απελευθερωτικός Στρατός εις οπλισμόν εστερείτο το^ν πάντων. % , Εις χείρας συναγωνιστών ευρίσκετο οπλισμός διαφόρων τύπων και συστημάτων, ημικατεστραμμένος από απόψεως βεληνεκούς και πολ­ λοί τύποι όπλων εστερούντο πυρομαχι-κών. [...] Κατόπιν μελέτης, προ­ έβην εις την κατασκευήν ειδικού εκγλυφάνου διατρήσεως και επιμηκύνσεως της θαλάμης των όπλων “μάνλιχερ” καΤ εντός_μϊκρου χρονικού διαστήματος άπαντα τα τυφέκια, τα ευρισκόμενα εις χείρας των ανταρτών του ΕΛΑΣ, εδέχοντο φυσίγγια Ιταλίας».2 2 Εκεί όμως που σταματάει ο νους, είναι μπροστά στην εκπληκτική Ανεξάρτητη Πολεμική Βιομηχανία, που λειτουργούσε στη Θεσσαλία- η πομπο^δης ονομασία της είχε κάποια βάση εάν ληφθούν υπόψη η τε­ χνολογία της εποχής και η μυστικότητα παραγωγής. Ιδρυτής και υπεύθυνος για τη λειτουργία της βιομηχανίας είναι ο αντάρτης Αλέξανδρος Παπαγεωργίου. 0 πολυμήχανος αυτός άνδρας στερείται θεο^ρητικών γνώσεων, αλλά είχε εργαστεί ως εμπειρικός τε­ χνίτης στον Βόλο και το μυαλό του παίρνει στροφές. Με χίλιους κιν­ δύνους, κάτω από τη μύτη των κατακτητών, μετέφερε από τον Βόλο κομμάτι κομμάτι ένα ολόκληρο εργοστάσιο (τόρνο, φρέζα, τρυπάνια, ηλεκτροσυγκόλληση, πετρελαιομηχανή, ηλεκτρογεννήτρια κ.λπ.) και το ανασυγκρότησε σε ένα δάσος, στη θέση Τσουρνάτ της βόρειας Όθρυος. Η Ανεξάρτητη Πολεμική Βιομηχανία έφτασε να απασχολεί 130 ερ­ γαζομένους. Εκτός των πολυάριθμων καθημερινών επισκευών σε π α ­ ντός είδους στρατιωτικό υλικό (τουφέκια, αυτόματα, πολυβόλα, όλ­ μους, υλικό διαβιβάσεων) παρήγε ημερησίως 80 έως 100 αμυντικές χει­ ροβομβίδες, 20 με 25 νάρκες (πρώτη ύλη τα άσκαστα βλήματα πυρο­ βολικού των κατακτητο^ν) και περίπου 70 προωθητικά και 100 ενισχυτικά όλμων.23 Δεν ήταν δυνατόν βέβαια να καλύψει όλες τις ανάγκες του ΕΛΑΣ και κυρίως δεν μπορούσε να καλύψει τη μόνιμη έλλειψη πυρομαχικών* οι σφαίρες του αντάρτη είναι πάντοτε λιγοστές και μετρημένες. Υπήρξαν περιπτώσεις που οι ελασίτες εγκατέλειψαν το πεδίο της μά­ χης, ακόμη και όταν η νίκη έγερνε προς το μέρος τους, μόνο για τον λόγο ότι είχαν ξοδέψει και την τελευταία τους σφαίρα. Τόσο τους έτρωγε αυτός ο καημός ώστε ο πολεμοχαρής διοικητής

22. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. 23. Επίσημο έγγραφο της θεσσαλικής Χ νίης Μεραρχίας, 10.3/1945. / Γραπτή κατάθεση του καπετάνιου της ΧΥΙης Μεραρχίας συνταγματάρχη 0. Καλλίνου (Αμάρμπεη).

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

353

τάγματος, μόνιμος υπολοχαγός Γ. Γεωργιάδης, όταν σε μια επιδρομή λαφυραγώγησαν εχθρικά πυρομαχικά, το πρώτο που έταξε στους άν­ δρες του ήταν: Στην επόμενη μάχη θα το ρίξουμε κι εμείς μια φορά στην «ασωτία». Θα πολεμήσουμε σαν τους Εγγλέζους με το σύνθημα: «Μη φείδεσθε πυρομαχικών». Θα κάνουμε κι εμείς μια φορά το γούστο μας. Χάρη στην αθρόα προσέλευση γιατρών ο ΕΛΑΣ κατόρθωσε να δη­ μιουργήσει μια ικανοποιητική Υγειονομική Υπηρεσία, η οποία πρόσφερε περίθαλψη στους τραυματίες ή στους άρρωστους αντάρτες και χωρικούς. Εκτός από τα κατά τόπους αναρρωτήρια, «συνεργεία» κα­ τά τον Άρη, οι γιατροί έχουν οργανώσει τρία κύρια στρατιωτικά νο­ σοκομεία στη Στερεά, τη Θεσσαλία και τη Δυτική Μακεδονία, με πλή­ ρη εξοπλισμό για χειρουργικό και παθολογικό τμήμα. Μάλιστα στο αντάρτικο νοσοκομείο Στερεάς, το οποίο λειτουργού­ σε στο σχολείο του Μεγάλου Χωριού Ευρυτανίας, έγινε στις 14 Ιουνίου~ f943 η., πρώτη μεταμόσχευση οργάνων στην Ελλάδα. Ο αντάρτής,Α.Α. είχε μεταφερθεί εκεί μετά τη μάχη της Παύλιανης με βαρύτατο τραύμα στους όρχεις· η ζωή του διέτρεχε άμεσο κίνδυνο και οι γιατροί του Νοσοκομείου το ρισκάρισαν. Ακούσιος δότης του λεπτότατου μοσχεύματος ήταν, με συνοπτικές διαδικασίες, ένας δυ­ στυχής Γερμανός αιχμάλωτος. Δεν είναι γνωστό κατά πόσο λειτούρ­ γησαν ικανοποιητικά τα μεταμοσχευθέντα όργανα, πάντο^ς ο εν λόγω αντάρτης επέζησε και μακροημέρευσε. Επειδή ο ΕΛΑΣ χρειάζεται χαμηλόβαθμους αξιωματικούς για τη στελέχοοση των μικρών τμημάτων, ίδρυσε τη Σχολή Εφέδρων Αξιωμα­ τικών. ^,Κάθε_στρατηγείο ή γενικό αρχηγείο διατάχτηκε να στείλει από 30 επίλεκτους αντάρτες με κάποιες γραμματικές γνώσεις για να εκπαι­ δευτούν και να ονομαστούν έφεδροι αξιωματικοί με τον βαθμό του ανθυπολοχαγού. Η πρώτη σειρά άρχισε τα μαθήματα την 1η Αυγού­ στου 1943, η δεύτερη την 4η Οκτωβρίου 1943, η τρίτη την 6η Μαρτίου 1944 και η τέταρτη την 1η Ιουλίου 1944. Στη συνεχώς μετακινούμενη λόγω των μαχών σχολή -α π ό το Περ­ τούλι στο Σμόκοβο, μετά στη Ρεντίνα- φοίτησαν συνολικά 1.400 μα­ θητές και μαθήτριες υπό εξαιρετικά σκληρές συνθήκες· λιγοστή τροφή και συνεχείς μάχες, που δεν ήταν δυνατόν να σταματήσουν λόγω των μαθημάτων ή να εξαιρεθεί η σχολή από αυτές. Ονομάστηκαν συνολι­ κά 1.260 έφεδροι ανθυπολοχαγοί· περί τους 140 υπολογίζονται αυτοί που δεν άντεξαν τη σκληρότητα των συνθηκών ή σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια της φοίτησης. (

354

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

Αντίστοιχη σχολή δημιούργησε και ο ΕΔΕΣ στο Τετράκωμο με την προοπτική οι απόφοιτοι των δύο αντάρτικων σχολών να πλαισιώσουν μετά την απελευθέρωση τον Ελληνικό Στρατό. Από τους ανθυπολοχαγούς απόφ οιτους της Σχολής του ΕΔΕΣ απορροφήθηκαν όλοι στον στρατβ~που δημιούργησε το ελεύθερο κράτος. Από τη Σχολή του ΕΛΑΣ ούτε ένας δεν έγινε δεκτός.

Ίσως το πολυτιμότεροΧ κεφάλαιο του ΕΛΑΣ να είναι οι αξιωματικοί του. Η παρουσία τους στονχένοπλο αγώνα βοήθησε όχι μόνο στην ορ­ γάνωση και στο αξιόμαχο των τμημάτων, αλλά και στην αποδοχή του αντάρτικου από τα συντηρητικά στρώματα του πληθυσμού. Παρά τις αντίθετες διαταγές της πολιτικοστρατιωτικής ηγεσίας της χώρας πολλοί μόνιμοι στρατιωτικοί ακολούθησαν τον δρόμο της τιμής. Σε σύνολο 6.000 μόνιμων αξιωματικών κατετάγησαν στον ΕΛΑΣ π ερ ί­ που 800. Επιπλέον προσχώρησαν.._Ε550 έφεδροι ανθυπολοχαγοί και υπολοχαγοί (πλην των 1.260 ανθυπολοχαγών της Σχολής του ΕΛΑΣ). Πρωτοφανής αριθμός για λαϊκό στρατό. Στη Γιουγκοσλαβία, που διαθέτει περισσότερους από 20.000 εν ενεργεία αξιω ματικούς/δεν προσχώρησαν στον αντάρτικο στρατό του Τίτο πάνω από 100. Και δεν τους θέλει και δεν τον θέλουν γιατί, σε αντίθεση με τον ΕΛΑΣ, αυτός δημιουργεί ταξικό στρατό. Η συνηθισμένη πρόφαση όσων μόνιμων αξιωματικών δεν ήθελαν να καταταγούν στον ΕΛΑΣ ήταν η τριμελής διοίκηση, που είχε θεσπίσει από την αρχή ο Άρης και η οποία διατηρήθηκε και μετά τον σχηματι­ σμό των στρατιωτικών μονάδων. Διατείνονταν πω ς δεν ανέχονται άλ­ λους πλάι τους στη διοίκηση του τμήματος. Δικαιολογίες. Στο καθαρά στρατιωτικό έργο του αξιωματικού δεν παρεμβαίνει κανείς· ο στρατιωτικός έχει απόλυτη δικαιοδοσία και ευθύνη τόσο για τον σχεδίασμά όσο και για τη διεξαγωγή των επιχειρήσεων. Ο κανονι­ σμός συγκροτήσεως και λειτουργίας του ΕΛΑΣ δεν επιτρέπει π α ρ α ­ νοήσεις: «Τα καθοδηγητικά όργανα του ΕΛΑΣ-ΕΑΜ αποτελούνται από έναν στρατιοοτικόν αρχηγό που έχει το βέτο για τη στρατιωτική οργά­ νωση, εκπαίδευση και τας πολεμικάς επιχειρήσεις και φροντίζει για τον εφοδιασμό της μονάδος του. Από τον καπετάνιο βοηθό του στρα­ τιωτικού αρχηγού και τον αντιπρόσω πο του ΕΑΜ που συνδέει τον ΕΛΑΣ με τας πολιτικάς οργανώσεις του ΕΑΜ (τον Λαό)». (ΔΙΣ/ΓΕΣ)

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

Τις ελάχιστες φορές που η δικαιοδοσία του στρατιοοτικού αμφισβητήθηκε, η ηγεσία του ΕΛΑΣ επενέβη δραστικά, όπως φαίνεται και από διαταγή του Στρατηγείου Πελοποννήσου προς τις μονάδες του: «Μόνος αρμόδιος και υπεύθυνος απέναντι της ανωτέρας διοικήσεως διά τας επιχειρήσεις είναι ο στρατιωτικός διοικητής ενεργούν συμφώνως προς τας διαταγάς της ανωτέρας του διοικήσεως. Ουδεμία χωρεί αμφισβήτησις ή διαφωνία εις το ζήτημα τούτο κατά το μέλλον». (Σ. Γρηγοριάδης, Ιστορία) Όχι πω ς δεν υπάρχουν κόντρες μεταξύ των μελών της τριαδικής δι­ οίκησης, μα δεν είναι ο κανόνας· τον σημαντικότερο ρόλο στη συνύ­ παρξή τους τον παίζει η προσωπικότητα των συνδιοικητών και όχι τα όρια του ρόλου του καθενός χωριστά. «Το παράδειγμα της στοργικής συμπεριφοράς προς τους αξιωμα­ τικούς το έδινε το ίδιο το ΓΣ με πρώτο τον Άρη. Η συνεργασία του με τον στρατηγό Σαράφη αποτελούσε το υπόδειγμα για όλα τα κλιμάκια του ΕΛΑΣ». (Σεβαστάκης) Συνέβησαν εις βάρος των αξιωματικών και ανοησίες πρώτου με­ γέθους. Έ νας λόχος του ΕΛΑΣ Εύβοιας κατατροπώνει έναν λόχο Ιτα­ λών στη Στενή· πολλοί νεκροί κατακτητές και ακόμη περισσότεροι αιχ­ μάλωτοι. Πάνω στην ώρα της μέθης και των πανηγυρισμών για τη νί­ κη, φτάνει στο πεδίο της συμπλοκής μια ομάδα τριών μόνιμων αξιο^ματικών από τη Χαλκίδα για να διαπραγματευτούν την προσχώρηση άνω των 30 μόνιμων αξιωματικών στον ΕΛΑΣ. Ο καπετάνιος του ελασίτικου λόχου Όθρυς (Γιώργος Δουατζής) δεν καταλαβαίνει και πολλά· «έδειξε τους αιχμαλώτους του και τους α π ά ­ ντησε περιφρονητικά: » - Τι να σας κάνω; Νομίζετε πως σας έχουμε ανάγκη; Και χωρίς τα σχέδιά σας πολεμάμε και νικάμε». Έφριξαν οι εαμίτες και απαίτησαν την εκτέλεση του ανερμάτιστου καπετάνιου, κάτι που δείχνει πω ς τέτοια συμπεριφορά δεν ήταν απλώ ς εξαίρεση, αλλά και εντελώς έξω από το ελασίτικο πνεύμα. Ακόμη και ο Σιάντος παράγγειλε στο μέλος της ΚΕ του Κόμματος Ηρακλή (Ηλ. Καρρά), διορισμένο πολιτικό στη ΙΙη Μεραρχία, που εί­ χε προστριβές με τον στρατιωτικό της μονάδας βασιλόφρονα συ­ νταγματάρχη Γεώργιο Ρήγο: - Ο ΕΛΑΣ δεν είναι μοναστήρι για να είμαστε όλοι καλόγεροι. Και αυτός που απομακρύνθηκε από τη μονάδα δεν ήταν ο βασιλόφρων Ρήγος, αλλά ο κομματικός Ηρακλής. Για τους μόνιμους αξιωματικούς του ΕΛΑΣ, ενός στρατού εθελοντι­ κού, χωρίς τακτικό εφοδιασμό σε τρόφιμα, χωρίς επαρκή ρουχισμό και

356

ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ

ιδίως με ελλιπέστατο οπλισμό και πυρομαχικά, η ύπαρξη του καπετά­ νιου είναι μάλλον ανακουφιστική. Στον καπετάνιο και όχι στον στρα­ τιωτικό πέφτει ο κλήρος να ανακοινώσει στους άνδρες «σήμερα δεν θα έχουμε συσσίτιο» ή να εφεύρει τρόπους να τους ντύσει ή να τους πείσει να πάνε στη μάχη με μια χούφτα σφαίρες και «έχει ο εχθρός». Στις αναμνήσεις του ένας ανθυπολοχαγός του ΕΛΑΣ γράφει: « 0 σαλπιγκτής μας, ο Βαγγελάκης, το είχε καμάρι να φουσκώνει τη σάλπιγγά του στο εγερτήριο τα ξημερώματα και στο σιωπητήριο αρ­ γ ά τη νύχτα. Για πρωινό ρόφημα ή για συσσίτιο δεν άκουσα ποτέ σάλ­ πισμα. Στις περιπτώσεις που υπήρχε κάτι, το μαθαίναμε από στόμα σε στόμα και όχι ορισμένη ο3ρα». (Γιαννακόπουλος) Χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία οι μόνιμοι αξιωματικοί του ΕΛΑΣ υιοθέ­ τησαν την καινοφανή άσκηση διοίκησης «χωρίς αμοιβές και χωρίς π ο ι­ νές»· κατάλαβαν πως άλλο στρατιώτης σε υποχρεωτική θητεία και άλ­ λο εθελοντής αντάρτης. Εξαίρεση, ο ταγματάρχης Ζούλας, διοικητής του 36ου Συντάγματος, που τιμώρησε έναν αντάρτη με 20ήμερη φυ­ λάκιση· αμέσως έλαβε μια απανταχούσα από τον διοικητή της ΧΙΙΙης Μεραρχίας συνταγματάρχη Παπαθανασίου: «Απαγορεύω απολύτως την επιβολήν πειθαρχικών ποινών. [...] Εφιστώ ιδιαιτέρους την προσοχήν των μονάδων επί του ζητήματος τούτου, καθ’ όσον αντίθετος ενέργεια θα απεμάκρυνε τον στρατόν μας από των βασικοί) ν αρχών του ΕΛΑΣ». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντάρτικο) Δηλωτικό του πνεύματος που επικρατεί είναι πω ς ο υπερασπιζό­ μενος τις αρχές του ΕΛΑΣ συνταγματάρχης Παπαθανασίου είναι δη­ λωμένος αντικομουνιστής, ενώ ο ταγματάρχης Ζούλας, που επιχειρεί να τις ανατρέψει, είναι παλιό μέλος του ΚΚΕ. Αρκετοί μόνιμοι αξιωματικοί κατατάσσονται στον ΕΛΑΣ με τον όρο της «αποφυγής οιασδήποτε πολιτικής δεσμεύσεως», ο οποίος στο Βου­ νό γίνεται αμέσως δεκτός· και η συμφωνία τηρείται. Ο λοχαγός Βερμαίος θυμάται τη χαρακτηριστική κίνηση του βασιλόφρονος διοικητή της Ιϊης Μεραρχίας συνταγματάρχη Ρήγου: «Όταν του άφηναν στο γραφείο του καμιά εφημερίδα ή προπαγαν­ διστική διακήρυξη, την πετουσε επιδεικτικά, αλλά πώς την πετούσε: με την ανάστροφη κίνηση των δακτύλο^ν, όπως απομακρύνει κανείς κα­ νένα πολύ σιχαμερό έντομο ή σκουλήκι». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντάρτικο) Ούτε καν δημοτικιστής έγινε!, λέγανε οι κομματικοί για τον μέ­ ραρχό τους. Ο επίσης βασιλόφρων στρατηγός Κ. Τσαμάκος στη Ρούμελη αποκαλούσε τα μέλη του ΚΚΕ «μυστήριους» και, όποτε χρειαζόταν, διευ­ κρίνιζε ότι ο ίδιος δεν ήταν «μυστήριος».

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

357

Πίστεψαν πολύ στον ΕΛΑΣ οι αξιωματικοί του. Ό ταν διαφ αίνεται η σύγκρουση με τον ΕΔΕΣ. καλείται στη ΧΙΙΙη Μεραρχία της Ρούμελης ο λοχαγός Γιο^ργος Ζέρβας του 2/39 Σ υντάγ­ ματος, ανιψιός του αρχηγού του ΕΔΕΣ, για να ερωτηθεί εάν θα συμμετάσχει σε ενδεχόμενη σύρραξη. Και η απάντηση του λοχαγού: - Οι αξιωματικοί δεν ερωτώνται, διατάσσονται. (Βούλτεψης, Αχέλας) 0 βασιλόφρων ταγματάρχης Ευγένιος Στράτος πολεμάει στη φο­ βερή μάχη της γενέθλιας πόλης του, της Αμφιλοχίας, και ακούει έναν καπετάνιο να εμποδίζει τον ολμιστή να ρίξει προς μια ορισμένη κ α ­ τεύθυνση: - Μη εκεί, είναι το σπίτι του Στράτου. 0 ταγματάρχης παρεμβαίνει άτεγκτος: - Ρίξτε, κάψτε το το ρημάδι μαζί με τον εχθρό. Ο ταγματάρχης Μεσημέρης, διοικητής του 16ου Συντάγματος στη Μακεδονία, συλλαμβάνεται αιχμάλωτος των Γερμανών μετά από φο­ νική μάχη στο Βέρμιο. Ο επικεφαλής αξιωματικός της γερμανικής δύ­ ναμης, μόλις τον αντικρίζει, αρχίζει να ουρλιάζει κουνώντας απειλητι­ κά χέρια και πόδια· σαν κάτι να είχε πάθει. Έ να ς άθλιος γερμανοντυμένος διερμηνέας τού ψιθυρίζει: - Πέταξε από το δίκοχό σου αυτό το διαβολικό σήμα που τον αγριεύει. Και ο διερμηνέας κάνει να το τραβήξει ο ίδιος, μα ο ταγματάρχης Μεσημέρης τον σπρώχνει περιφρονητικά. - Δε βγάζω το έμβλημα του στρατού μου, δηλώνει. Και, απευθυνόμενος στον Γερμανό αξιωματικό, τον προκαλεί δεί­ χνοντας το εθνόσημο του ΕΛΑΣ στο μέτωπό του: - Εδώ να με σημαδέψετε. Και τον σημάδεψαν εκεί. Μετά την απελευθέρωση, όταν οι μπαρουτοκαπνισμένοι ελασίτες αξιωματικοί κατέβηκαν από τα βουνά, όπου τίμησαν τη στολή τους και τον όρκο τους στην πατρίδα, δεν κατηγορήθηκαν μόνο ως «σφαγείς» και «κομουνιστοσυμμορίτες»· είχαν να αντιμετωπίσουν και τους έν­ στολους ποντικούς των κατοχικών γραφείων, των μπακάλικων και των φούρνων, οι οποίοι με αναφορές τους τους είχαν κηρύξει «λιποτάκτες» από τις υπηρεσίες στις οποίες τους είχε διορίσει ο κατακτητής.

358

ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ

Η φαινομενική αντινομία ένα διεθνιστικό κόμμα, όπως το ελληνικό ΚΚ, να παίρνει την πρωτοβουλία και να ηγείται ενός πατριωτικού αγώνα ξενίζει ακόμη πολλούς. Ίσως αγνοούν ότι από τον Οκτώβριο του 1935 με απόφαση της 4ης Ολομέλειας το ΚΚΕ διακήρυξε ως πρω ­ ταρχικό καθήκον του «την υπεράσπιση της εθνικής ελευθερίας». Πρόκειται για «ταξικό συμβιβασμό» σε διεθνές επίπεδο, που α π ο ­ φάσισε η Κομιντέρν (διάβαζε Στάλιν) ενόψει του φασιστικού κινδύνου που απειλούσε τις ευρωπαϊκές χώρες και την ίδια τη Σοβιετική Έ νω ­ ση. Οι εσωτερικές επαναστατικές ζυμώσεις στις αστικές δημοκρατίες ανεστάλησαν ε π ’ αόριστον και οι κομουνιστές επιδίωξαν τη δημιουρ­ γία ευρύτερων αντιφασιστικών «μετώ πω ν» στη χώρα τους. (Hobsbawrn) Όμως στην Ελλάδα τα αστικά κόμματα θεωρούσαν την αντίσταση αδύνατη ή επιζήμια. Και ένας από τους γνωστούς πολιτικούς αρχη­ γούς έδειξε τον σωστό δρόμο στους Έλληνες: - Για τους καλούς πατριώ τες θα ήταν καλύτερα να κοιμηθούν, και να ξυπνήσουν όταν θα μας απελευθερώσουν οι μεγάλοι μας σύμμαχοι. 0 Σοφούλης εξεπλάγη όταν είδε ότι η μεγαλειώδης αθηναϊκή κινη­ τοποίηση του ΕΑΜ στις 5 Μαρτίου 1943 ακύρωσε τη γερμανική δια­ ταγή επιστράτευσης των Ελλήνων: - Μου είναι αδιανόητον. Δεν μπορώ να το συλλάβω. Να αναγκασθεί ο Χίτλερ να ανακαλέσει διαταγήν επιστρατεύσεως! Πολλά δεν μπορούσε να «συλλάβει» η πολιτική ηγεσία του τόπου και πολλά έγιναν ερήμην της· ώσπου κάποια στιγμή διαπίστωσε π α ­ νικόβλητη ότι βρίσκεται στο περιθώριο της εθνικής ζωής, όπου κυ­ ριαρχεί ο συνασπισμός του ΕΑΜ. «Σ τα 1943 το ΕΑΜ είχε πια γίνει το αναμφισβήτητο σύμβολο και ο οδηγός του εθνικού αγώνα. Ήταν ο συνδετικός κρίκος της εθνικής ζω­ ής. [...] Οι δυνάμεις της κοινωνικής αντιδράσεως, βλέποντας πόση ήταν η πραγματική δύναμις του ΕΑΜ, είχαν τρομάξει».2 4 0 κίνδυνος αποδυνάμωσης των παλιών κομμάτων είναι ορατός. «Απέναντι στο όραμα του ΕΑΜ για έναν ριζικό μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας, ο παλιός πολιτικός κόσμος δεν είχε να αντιπαραθέσει καμιά εναλλακτική πρόταση ή όραμα, εκτός από τη λυσ­
24. Ηλ. Τσιριμώκος, «Του βάθους και του ύψους», Ανεξάρτητος Τόπος , Ιούλιος-Αύγου­ στος 1960.

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

359

σαλέα μάχη του για επιβίωση, στην οποία δεν χρειαζόταν πρόγραμμα, π α ρ ά μόνο τη γενναία υποστήριξη των Βρετανών». (Σφήκας) Τότε φουντώνει η αντίδραση. Ο Γούντχαουζ μένει ενεός απέναντι σε αυτήν την ενορχηστρωμένη επίθεση κατά της Αντίστασης: τη συγχορδία ψεύδους και διαβολών που ξεσπάει γ ια τον ένοπλο αγώνα γενικώς: «Όλο το ελληνικό κατεΑπό το αστήρικτο κατηγορητήριο και την κινδυνολογία του αστικού κόσμου ένα μόνο χρειάζεται να απαντηθεί: εάν το ΚΚΕ, όπως ισχυρί­ ζονταν, σκόπευε να καταλάβει την εξουσία με την προσω πίδα του π α ­ τριωτικού ΕΑΜ και να επιβάλει στη χώρα ένα καθεστώς σοβιετικού τύπου. Εάν αυτό αληθεύει, τότε η δική τους ευθύνη είναι ακόμη μεγαλύ­ τερη. Γιατί όχι μόνο δεν πήραν καμιά πρωτοβουλία για να τεθούν επ ι­ κεφαλής της αντίστασης των Ελλήνων, μα περιφρόνησαν και κάθε έκ­ κληση για συμμετοχή στον αγώνα· και του ΕΑΜ και του ΕΔΕΣ, όπως γράφει ο υπαρχηγός του: «Η έκκλησίς μας αύτη μόνον τας ειρωνείας συνήντησε ορισμένων πολιτικών αρχηγών». (Πυρομάγλου, Αντίστασις) Πάντως μέχρι σήμερα δεν υπάρχει κάποιο γραπτό κείμενο ή άλλο σοβαρό αποδεικτικό στοιχείο που να θεμελιώνει πρόθεση του Κομου­ νιστικού Κόμματος να επιβληθεί με τα όπλα. (Γασπαρινάτος) Το επ ι­ βεβαιώνει μεταπολεμικά ο πλέον υπεύθυνος της εποχής Ιωαννίδης, κα­ τά την εσωκομματική ομιλία του στην 11η Ολομέλεια του ΚΚΕ τον Απρίλιο του 1945: «Ποτέ δεν είχαμε σαν αρχή να επιβάλουμε λύσεις με το ντουφέκι. [...] Το Κόμμα μας δεν έδοοκε ποτέ τέτοιες κατευθύνσεις». Μέσα στα όργανα του ΚΚΕ, λόγω του συμμαχικού αγώνα κατά του διεθνούς φασισμού και λόγω της συνεργασίας με τα άλλα κόμματα και τις προσωπικότητες της Αντίστασης, έχει αναπτυχθεί μια ποικιλία πολιτικών τάσεων και απόψεων. Η πλειονότητα των ανώτατων και ανώτερων ηγετικών στελεχών του ΚΚΕ (δηλαδή το ΠΓ και η ΚΕ) είναι προσηλωμένοι στην ιδέα της εθνι­ κής ενότητας με τα αστικά κόμματα κατά τα π ρ ό τυ π α Σοβιετικής Ένωσης - Μεγάλης Βρετανίας· κατά συνέπεια προσβλέπουν σε δημο­ κρατικές μεταπελευθερωτικές εξελίξεις, όπου βεβαίως η θέση του ΚΚΕ στην ελληνική πολιτική σκηνή θα είναι ιδιαιτέρως ενισχυμένη. Το πιστοποιεί με έκδηλη απαρέσκεια ο Χατζής, που είναι εντελούς αντίθετος σε αυτήν τη γραμμή: «Η γραμμή της πλειοψηφίας του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ είχε κάνει την επιλογή της για ομαλό πέρασμα από την κατοχή στην ελευθερία. Θεωρούσε πω ς η πορεία αυτή υπ α γο ρ ευ­ όταν από τη συμμαχική γραμμή, που ήταν δήθεν γραμμή συνεργασίας

360

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

της ΕΣΣΔ με τις Δυτικές Χώρες -την Αγγλία και την Αμερική- και π έ ­ ρα από τον Πόλεμο, για πολλά χρόνια. Θεωρούσε δηλαδή τη συνερ­ γασία ως “συμμαχία του αιώνα”!».2 5 Όταν ο Τέμπο προσπάθησε να υποδείξει στην ηγεσία του ελληνικού ΚΚ τον «γιουγκοσλαβικό δρόμο» προς την εξουσία, οι Έλληνες κο­ μουνιστές ηγέτες αντέδρασαν ακολουθούσαν πιστά τις οδηγίες της Κομουνιστικής Διεθνούς. Γράφει ο Τέμπο: «Ο Τζήμας μου έλεγε ότι οι αντάρτες στην Ελλά­ δα δεν παλεύουν για την εξουσία. Το μόνο που θέλουν είναι να διώ­ ξουν τον κατακτητή και να δώσουν στον λαό τη δυνατότητα να δια­ λέξει τη μορφή διακυβερνήσεως που θέλει. [...] Η συζήτηση μου έφε­ ρε στον νου τις οδηγίες που είχαμε πάρει από την Κομουνιστική Διε­ θνή. [...] Οι Έλληνες σύντροφοι τηρούν κατά γράμμα τις οδηγίες εκεί­ νες». Τα ίδια θα ακούσει και από τον Σιάντο: «Η συζήτηση κράτησε μια νύχτα ολόκληρη. [...] Στο ζήτημα της εξουσίας διαπίστω σα ότι ακολουθούσαμε εντελώς διαφορετικούς δρόμους. »0 Σιάντος μου είπε: » -Ό τα ν η χώρα μας απελευθερωθεί, ο λαός θα αποφανθεί με ελεύ­ θερες εκλογές τι είδους εξουσία θέλει να οικοδομήσει». (Ανδρικόπουλος) Η δεύτερη μεγάλη τάση, αυτή των μεσαίων και κατώτερων στελε­ χών του ΚΚΕ, πρεσβεύουν τα αντίθετα· υποστηρίζουν ότι ήρθε η με­ γάλη ώρα της επανάστασης και πιέζουν την ηγεσία να προετοιμάζε­ ται για την κατάληψη της εξουσίας. Τους θιασώτες αυτής της γραμ­ μής εννοεί ο παλαίμαχος κομουνιστής Μανούσακας όταν γράφει: «χρειαζόταν μεγάλη προσοχή γιατί ο φανατισμός των κάτω έφερνε πολλές φορές ζημιά στην ενότητα του λαού, στην πάλη του για την απελευθέροοση». (Μανούσακας, Αντίσταση) Είναι αυτονόητο ποος οι δύο τάσεις δεν πρέπει να εκληφθούν ως στεγανά. Ο αλληλεπηρεασμός και οι μεμονωμένες διαφοροποιήσεις δεν εκλείπουν για παράδειγμα, ο Γραμματέας του Κόμματος Σιάντος και ο Γραμματέας του ΕΑΜ Χατζής συντάσσονται με τις απόψεις των κατο^τερων μελών. Όμως η επίσημη γραμμή του ΚΚΕ, που τηρήθηκε σε όλη τη διάρκεια του αγώνα, είναι αυτή που χάραζε η ηγετική «σοβιε­ τική» ομάδα, η οποία με επικεφαλής τον Ιωαννίδη επέμενε συνεχώς και αδιαλείπτως: «Ενότητα με όλον τον κόσμο. Πατριωτική ενότητα». Ο Ιωαννίδης έχει πλήρη επίγνοοση ότι ελασίτες και εαμίτες εμπνέονται από άλλα οράματα: «Μη νομίζεις πως όλος αυτός ο κόσμος που
25. Από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο».

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

361

ήρθε μαζί μας είχε γίνει σοσιαλιστής είτε πίστευε στη Λαϊκή Δημο­ κρατία. [...] Γίνεται ένα τερατώδες σφάλμα να νομίζουμε τέτοιο π ρ ά γ ­ μα. [...] Έρχονταν μαζί μας γιατί μας έβλεπαν ότι εμείς παλεύαμε πραγματικά για να διώξουμε τους κατακτητές, για να ελευθερώσου­ με την Ελλάδα, να δώσουμε στον λαό την ελευθερία να εκλέξει όποιο σύστημα διακυβέρνησής του θέλει». Ατυχώς το σώμα του ΚΚΕ είναι στην Ελλάδα και το μυαλό στη Σο­ βιετική Ένωση. Η πολιτική καθοδήγηση ακολουθεί τυφλά τη γραμμή της Κομιντέρν με εντελώς ερασιτεχνικό τρόπο- αδυνατεί να προχωρή­ σει στις αναγκαίες διαφοροποιήσεις όπως αυτές υπαγορεύονται από την ελληνική πραγματικότητα. Επειδή το ΚΚΕ, λόγω Πολέμου, δεν έχει επαφή με τη Μόσχα, προ­ σπαθεί κάθε φορά να προσανατολιστεί περί του πρακτέου είτε όπως προκύπτει από γεγονότα της διεθνούς σκηνής είτε από υποθέσεις βα­ σισμένες στην αναμνησιολογία και σε παλαιότερες ντιρεκτίβες. Κ α τ’ αυτόν τον τρόπο παραβλέπονται και αγνοούνται ιδέες και προτάσεις νέων στελεχών που αναδείχτηκαν κατά τη διάρκεια του αγώνα. Όσο για τον «εξτρεμιστή» Άρη, ξέρει καλύτερα από τον καθένα έως πού μπορεί να φτάσει η πολιτική στροφή του ελληνικού λαού. «Η επαφή του με τη λαϊκή ψυχολογία και τις λαϊκές αντιδράσεις τού επέτρεπε να διαβλέπει όλες τις δυσκολίες που θα αντιμετώπιζε το Κομουνιστικό Κόμμα αν εβάδιζε προς μια Ααϊκή Δημοκρατία». (Πυ­ ρομάγλου, Δούρειος Ιππος) 0 αρχηγός του ΕΛΑΣ δεν μένει σε πολι­ τικές δουλείες, από όπου και εάν προέρχονται* «τοποθετεί πάνω α π ' όλα την εθνική ανεξαρτησία, δηλαδή την απελευθέρωση και ανεξαρ­ τησία της πατρίδας ως αφετηρία της ιδεολογικής του αναφοράς, που τη συνδυάζει στενά με τη λειτουργία της δημοκρατίας».26 Φυσικά θα ήταν παράλογο να ισχυριστεί κανείς ότι τα μέλη του ΚΚΕ δεν ήθελαν την εξουσία* όλα τα πολιτικά κόμματα αυτήν επ ι­ διώ κουν «το πρόβλημα της εξουσίας, όσο κι αν το εξορκίζαμε με τον απήγανο, όσο κι αν το καταλαβαίναμε στραβά και λαθεμένα, υπήρχε και παρά υπήρχε». (Μπαρτζιώτας, Δεκέμβρης) Υπάρχουν οι ρομαντικοί: 0 Θεσσαλός καπετάνιος Νικηταράς, από τις πιο αγαθές ψυχές του αντάρτικου, βλέπει σε ένα καμένο χωριό της Θεσσαλίας έναν νοικο­ κύρη που έχτιζε «ένα ντουβαράκι για να σκεπάσει μια γωνιά με κα­ λάμι και να φυλάξει εκεί μέσα τη γίδα και τα παιδιά του α π ’ τον αγέ­
26. Ηλ. Θερμός, από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη και η Εθνική Αντίσταση».

362

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

ρα και το χιόνι». 0 Νικηταράς τον φωνάζει και του λέει να σταματή­ σει το χτίσιμο γιατί σε λίγο, που θα ερχόταν η λαϊκή εξουσία, το χω­ ριό ολόκληρο θα ξαναχτιζόταν «βάσει σχεδίου». Υπάρχουν οι φλεγόμενοι νεοφώτιστοι: Στις 29 Αυγούστου 1943 συνήλθε στο Καρπενήσι το Παγκληρικό Συνέδριο των νομών Φθιοότιδας, Φωκίδας και Ευρυτανίας για τα ζη­ τήματα του κλήρου. Διάφοροι θερμόαιμοι κληρικοί, προεξαρχόντων του μητροπολίτη Ιωακείμ και του παπα-Χολέβα, ξέφυγαν των όσιων και ιερών· κήρυξαν την επανάσταση φέρνοντας σε δύσκολη θέση τους εαμίτες της περιοχής, που έτρεχαν να συμμαζέψουν τους αντιπροσώ­ πους του Θεού, οι οποίοι πίστεψαν ότι ήγγικεν η ώρα της ρομφαίας. Κάθε φορά που μιλούσε δημοσίως ο Ιωακείμ, τα πολιτικά στελέχη δεν ήξεραν πού να κρυφτούν. Έμεινε παροιμιώδης η παράκληση του Σιάντου προς τον ευφραδή Τσιριμώκο της ΕΛΔ μετά από τις δεσποτικές ομοβροντίες: - Πάλι μούσκεμα τα 'κανε, σήκω, Ηλία. να τα μπαλώσεις. - Και τι έγινα εγώ, για να «μπαλώνο^» τον δεσπότη, ιεροράπτης; Υπάρχουν και οι ακραίοι. Αυτοί θα προσφέρουν επιχειρήματα στους εχθρούς του αγώνα.

Ακρότητες Η προσπάθεια αμαύρωσης της εικόνας του ΕΛΑΣ άρχισε ταυτό­ χρονα σχεδόν με την εμφάνισή του· και συνεχίζεται ακόμη. Στο Βουνό έγιναν και αδικοπραγίες και ανώφελες βιαιότητες και εκτε?^έσεις. στις οποίες όλες οι οργανώσεις έχουν το μερίδιό τους· «δε­ δομένου ότι ο ανταρτοπόλεμος δεν είναι ένα “σπορ κυρίων'’, όλες οι παρατάξεις ευθύνονται για υπερβολές και βαρβαρότητες». (Ιατρίδης) Όμως οι λουφάζοντες και οι μηδίσαντες στόχο έχουν τον ΕΛΑΣ και επιχειρούν να διαγράψουν τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα των ελασιτών επισείοντας μεμονωμένες αυθαιρεσίες και ακρότητες: «Μακάβριες ιστορίες κυκλοφορούσαν στα τρομοκρατημένα σαλόνια των μεγαλοαστών της Αθήνας. Σύμφωνα με τον βασιλόφρονα πολιτι­ κό Κωνσταντίνο Τσαλδάρη, για παράδειγμα, η Ελλάδα βρισκόταν υπό τον έλεγχο μιας οργάνωσης τόσο βάρβαρης και άγριας που οι τρομο­ κράτες της καταφεύγουν στην πρακτική της δολοφονίας με δαγκοοματα». (Mazower) Η κρυμμένη αλήθεια είναι άλλη: «Τα ανταρτοδικεία του ΕΛΑΣ ου­ δέποτε κατεδίκασαν Έλληνες αντιφρονούντες προς το ΕΑΜ - αι διά­

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

363

φοροι εκτελέσεις και βιαιότητες έγιναν άνευ καταδικαστικής αποφάσεο^ς, από φανατικά όργανα». (Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππος) Άλλο ΕΛΑΣ, άλλο ΚΚΕ. Μάλιστα οι διοικήσεις του ΕΛΑΣ στάθηκαν πολλές φορές κυματο­ θραύστης σε ακραίες κομματικές αποφάσεις, όπως για παράδειγμα στην υπόθεση Μπουραντά. 0 Νίκος Μπουραντάς είναι ο αρχηγός του Μηχανοκίνητου της Αστυνομίας στην Αθήνα, που έχει περάσει ολο­ κληρωτικά στις υπηρεσίες των Γερμανών κατακτητών και έχει αιμα­ τοκυλίσει την πρωτεύουσα. Από αυτόν πήραν το όνομα «Μπουραντάδες» οι επιλήσμονες του χρέους Έλληνες αστυνομικοί. Στο Χλεμποτσάρι της Θήβας, τόπο καταγωγής του Μπουραντά, η κομουνιστική οργάνωση παίρνει εντολή, με ειδικό απεσταλμένο από την προ^τεύουσα, να συλλάβει την οικογένειά του· πατέρα, μητέρα και αδερφή. Η διαταγή είναι να οδηγηθούν στο 34ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ. να περάσουν ανταρτοδικείο και να εκτελεστούν. Διοίκηση και αντάρτες εξεγείρονται και αρνούνται να συμμορφω­ θούν: - Τι είναι αυτό; Πού φτάσαμε; Στον πατέρα, στη μητέρα και στην αδερφή; Η κομματική διαταγή από την Αθήνα επανέρχεται επίμονη· η οικο­ γένεια του εγκληματία Μπουραντά πρέπει να αφανιστεί για να ικα­ νοποιηθεί το λαϊκό αίσθημα των κατοίκων της πρωτεύουσας, που υπο­ φέρουν από τη δράση του. Ποιος ξέρει σε ποιον μονομανή της Αθήνας είχε σφηνωθεί η ιδέα της αντεκδίκησης με τον πιο επαίσχυντο τρόπο. Και πάλι η διοίκηση του τοπικού ΕΛΑΣ (Ρήγος, Ορέστης, Βερμαί­ ος) αρνείται την εκτέλεση της διαταγής· συμπτωματικά φτάνει στην περιοχή ο Γραμματέας του ΕΑΜ Χατζής, ενημερώνεται για το θέμα και συγχαίρει τους ελασίτες: - Μπράβο σας. Αποτρέψατε μια μεγάλη ζημιά. Όπως σε όλους τους στρατούς της ιστορίας, τις ακρότητες δεν τις διαπράττουν οι μαχητές της πρώτης γραμμής· κατά κανόνα αυτοί αρκούνται στη νίκη και την υποταγή του αντιπάλου. Στη συστηματική εξόντωση του εξουθενωμένου πλέον εχθρού, πραγματικού ή υποθετι­ κού, και σε κάθε είδους ακρότητες επιδίδονται οι δευτερεύοντες, οι βαστάζοι, οι άκαπνοι και -στην προκειμένη περίπτωση του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα- κάποια από τα μέλη των πολιτικών οργανώ­ σεων βάσης, που εγκαθίστανται στις ελευθερωμένες περιοχές. Κανένας σχεδόν από τους επικεφαλής των αντάρτικων σχηματι­ σμών δεν έχει καλή κουβέντα για ορισμένα πολιτικά στελέχη που «κρύβονται για να μη στρατολογηθούν» και «προτιμούν από τ.ς

364

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΓΙΟΥΛΟΣ

αντάρτικες ψείρες να κοιμούνται στα σεντόνια τους» δικαιολογώντας την παραμονή τους στις οργανώσεις «με άχρηστη δραστηριότητα». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντάρτικο) Άλλο είναι να καθοδηγείς στην παρανομία δυο τρεις ανθρώπους και άλλο να ασκείς «νομίμως» τα ίδια καθήκοντα με δεκάδες ή εκατοντάδες σε καθημερινή βάση. Και μάλιστα να καθοδηγείς χωρικούς ή αντάρτες, οι οποίοι δεν είναι πειθαρχημένα κομματικά μέλη ούτε έτοιμοι να συμ­ μορφωθούν στις υποδείξεις σου. Δεν σου οφείλουν ιεραρχικά τον σεβα­ σμό* πρέπει να τον κερδίσεις. Η θητεία σε φυλακές ή εξορίες είναι επ α ­ ναστατικό εύσημο, αλλά όχι αναγκαστικά πρόκριμα ηγετικής παρουσίας. Ματαίως το ΠΓ του ΚΚΕ από την Αθήνα με συνεχείς οδηγίες προς τα στελέχη του που βρίσκονται στο Βουνό απαιτεί: «Να αποφ εύγου­ με κάθε υπερβασία και αυθαιρεσία, κάθε άδικη πράξη, καταπάτηση δικαιωμάτων προσωπικών ή καταπάτηση θεσμών που πρέπει να π α ­ ραμείνουν σεβαστοί». Υπάρχουν κάποιοι νετσαγεφ ικοί,27 « σ π α θ ιά ξεγυμνω μένα», που δεν λογαριάζουν τίπ ο τα και κανέναν* «όλα χάριν της ιδέας της ε π α ­ νάστασης». Τέτοιοι είναι ο Μανιάτης (Ηλίας Καρτσώνης), μέλος της ΚΕ και π ο ­ λιτικός υπεύθυνος για όλη τη Στερεά, ο Γ. Λιάσκας στην περιοχή της Υπάτης, ο Ηρακλής (Ηλίας Καρράς) στην Αττικοβοιωτία, ο Οδυσσέας στον Έβρο, ο Φίλος (Θ. Ιωαννίδης) στα Γρεβενά, ο Ροβεσπιέρος (Ανδρέας Φιλίππου) στη Δυτική Στερεά, ο Γούσιας (Γιώργος Βοντίτσος) στην Ήπειρο, ο Στάθης ή Τριαντάφυλλος (Θ. Ζέγκος) στην Κορινθία και, δυστυχώς, αρκετοί ακόμη. Όσο και εάν οι εξτρεμισμοί πατάσσονται από την ίδια την κομμα­ τική ηγεσία και μάλιστα μερικές φορές άγρια, όπο^ς στην περίπτωση των ανεγκέφαλων που κήρυξαν «κόκκινη δικτα τορία » στην Κ αλα­ μπάκα, μερικοί δεν συμμορφώνονται* λειτουργούν ανεξάρτητα από την επίσημη γραμμή και έχουν προεξοφλήσει πω ς βαδίζουν για την ανα­ τροπή του κοινωνικού καθεστώτος. Οι περισσότεροι είναι παλιά μέλη του Κόμματος που έχουν μεταφέρει στο Βουνό όλη την προπολεμική καχυποψία και αναζητούν παντού προδότες και «εχθρούς του λαού». «Η ακλόνητη πεποίθηση ότι εφάρμοζαν μια τέλεια θεο^ρία, που είχε π ρα κτικά δικαιωθεί στη μεγαλύτερη χώ ρα του κόσμου, μετέτρεψε πολλά στελέχη του ΚΚΕ σε τυραννίσκους, που νόμιζαν ότι όποιος δεν έμπαινε στον ορθό δρόμο έπρεπε να εξοντώνεται». (Μούτουλας)
27. Σεργκέι Νετσάγεφ· ακραίος αναρχικός στην τσαρική Ρωσία. Έ γραψ ε την Κατήχηση

του επαναστάτη.

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

365

Η ζημιά που κάνουν είναι συχνά ανεπανόρθωτη. Και τι να προλάβουν να περισο^σουν οι νουνεχείς του ΚΚΕ και του ΕΑΜ· και πόσοι έχουν το σθένος να σταματήσουν βασανιστήρια ή εκτε­ λέσεις από υψηλότερα ισταμένους, σαν τον Μανιάτη, τον αποκαλούμενο για τον βίο του από τα ίδια τα μέλη του Κόμματος «Μπέη της Στερεάς». Πρόκειται για την ειδεχθέστερη περίπτωση πολιτικού στην περιο­ χή· ντυμένος αντάρτης, χωρίς να είναι, κρατάει τουφέκι μόνο για τις φωτογραφίες και διαβιώνει εκ του ασφαλούς στο ξενοδοχείο του Καρ­ πενησιού «Τυμφρηστός», το οποίο έχει μετατρέψει σε «εστία μόλυν­ σης» του αγο3να. «Είχανε ξεσηκωθεί εναντίον του και τα λιθάρια της Ρούμελης και μαζί με τα στελέχη της περιοχής αξιώσανε τον τουφεκι­ σμό του για τα εγκλήματά του». (Μπέικος) Για τον Μανιάτη όποιος είναι εκτός ΚΚΕ είναι εχθρός· όποιος είναι εντός είναι ύποπτος. Οι πολύχρονες φυλακίσεις έχουν καταστρέψει τους πνεύμονές του και φτύνει συνεχώς αίμα· ίσως αισθάνεται ότι εκμετρά τις ημέρες του και συν τοις άλλοις η αφροδισιακή λύσσα του φουντο^νει εγκληματικά. Η περίπτωση Μανιάτη έφτασε στα ανώτατα κλιμάκια του Κόμμα­ τος, αλλά σώθηκε με παρέμβαση του Σιάντου, που δήλωσε κοφτά: - 0 Ηλίας είναι αναντικατάστατος. Στον Μανιάτη και στους ομοίους του ταιριάζει η παράφραση κά­ ποιων στίχων για τον Μαρξ από τον Πάμπλο: «Σωρός από δύσμορφους νάνους φτιάχνουν τα ρουχαλάκια τους από το ύφασμα της βασιλικής σου Πορφύρας». (Ράπτης)

Ξένοι Η νέα κατάσταση που δημιουργεί το ΕΑΜ στις ελευθερο^μένες π ε ­ ριοχές της Ελλάδας έχει «εξασφαλισμένη» την εχθρότητα των Βρετα­ νών αξιοοματικών-συνδέσμων. Οι λόγοι είναι προφανείς: «Την ελληνική κυβέρνηση του εξωτερικού την ελέγχουν απόλυτα και με τον τελευταίο υπάλληλό τους. Ελέγχουν, σχεδόν απόλυτα, και όλες τις αντιστασιακές οργανώσεις του εσωτερικού. Εκτός από το ΕΑΜ, που μ ’ αυτό είναι υποχρεωμένοι να συζητούν και να δια π ρ α γ­ ματεύονται». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντίστασις) Οι Βρετανοί διατηρούν συ­ νεχώς στα ελληνικά βουνά περισσότερους από 150 αξιωματικούς- αριθ­ μός δυσανάλογος σε σχέση με τις πολεμικές τους ανάγκες, μα απολύτως απαραίτητος για τις απώτερες βλέψεις τους.

366

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΪΤΟΠΟΥΛΟΣ

0 δυτικόφιλος ηγέτης της ΕΛΔ και συναρχηγός του ΕΑΜ Τσιριμώκος περιγράφει τους Άγγλους που γέμισαν τα ελληνικά βουνά με πρό­ τυπο μάλλον τον Γούντχαουζ, τον οποίο γνώρισε καλύτερα από όλους: «Οι πιο πολλοί α π ' αυτούς παρουσίαζαν κοινά χαρακτηριστικά. Νεότατοι, γενναίοι, υγιείς, σπόρτσμαν, τετραπέρατοι, με ειλικρινή π ε­ ριφρόνηση προς τον λαό και αγνό μίσος προς την ιδέα της κοινωνικής μεταβολής. “Αλεξίπεσαν" στα βουνά μας με τη θέληση να υπηρετή­ σουν την πατρίδα τους και με το γούστο της περιπέτειας. Αφημένοι λίγο στην πρωτοβουλία τους, είχαν όλη την όρεξη να κάνουν κάτι, όχι μόνο γενναίες ενέργειες, αλλά και τα πρώτα τους βήματα στην αυτοκρατορική πολιτική ή δοκιμές της εξυπνάδας τους. [...] »Και εδώ που βρέθηκαν, σ' έναν μικρό, καθυστερημένο τόπο, εκ­ πρόσωποι μιας Μεγάλης Δυνάμεως, [...] μάλλον απέκτησαν τη νοο­ τροπία των παιδιών πολύ πλουσίων ή πολύ ισχυρών γονέων που αφή­ νονται και κάνουν οτιδήποτε τους περάσει από το κεφάλι, ξέροντας πως έχουν “πλάτες”. [...] »Δεν μπόρεσαν να πλησιάσουν, να νιώσουν και ν ? αγαπήσουν τους περήφανους ανθρώπους που αγωνίζονταν για την πατρίδα τους, αλλά δεν είχαν μάθει ούτε ήθελαν να μάθουν να κολακεύουν τους ξένους. Αντίθετα κάθε τέτοιον άνθρωπο ήταν πολύ πρόθυμοι να τον θεωρούν “εχθρό της Αγγλίας” κι αυτή η ροπή τους έφθασε ως τα όρια της μα­ νίας καταδιώξεως».28 Οι απλοί Έλληνες της υπαίθρου είδαν τους Άγγλους ως σωτήρες· τους άνοιξαν τα σπίτια και την ψυχή τους. Ο Μάγερς περιγράφει τις περιοδείες του στην ύπαιθρο και τη ζεστασιά των Ελλήνο^ν: «Μπορούσε να κατέληγα στο σπιτάκι ενός από τους πιο φτωχούς Έλληνες, ο οποίος ωστόσο, όσο φτωχός κι αν ήταν, συμπεριφερόταν πάντα με τη μεγαλύτερη γενναιοδωρία και το πιο υψηλό πνεύμα φι­ λοξενίας. [...] Μας έδιναν πάντα όχι μονάχα ό,τι καλύτερο είχαν, αλ­ λά και το ίδιο το υστέρημά τους. Το φέρσιμο αυτό θα μπορούσε να φανεί άσκοπο σ' έναν Εγγλέζο, αλλά έδειχνε την ποιότητα των ορεσι­ βίων αυτών Ελλήνων». Ο Μάγερς, παρά τις φιλοφρονήσεις για τους Έλληνες στο βιβλίο του και αργότερα σε συνεντεύξεις και τηλεοπτικές εκπομπές, κατά την περίοδο της Κατοχής τουλάχιστον τους σιχαινόταν. «Δεν εμπι­ στεύομαι κανέναν Έλληνα», δήλωνε θεωρώντας όλους τους κατοίκους αυτής της χώρας «Ασιάτες» και πιο «Ασιάτη» όλων τον Άρη. Τα ίδια αισθήματα έτρεφαν και οι περισσότεροι αξιωματικοί του· ένας από
28. Αχρόπολις, 21.1.1973.

Clogg.π. 30. Το 1978 ο Μάγερς λέει δημοσίως σε επίση­ μο ιστορικό συνέδριο για τον στενότερο συνεργάτη του στα ελληνικά βουνά στρατηγό Ζέρβα: «Αν του ζητούσαμε “να κάνει τούμπες”. οι Βρε­ τανοί είναι κάπο^ς πιο ανεκτικοί. στα βιβλία και στις συνεντεύξεις τους. Έ να παρ ά δειγμ α του χάσματος ο:ντιλήψεων μεταξύ Βρετα­ νών και Αντίστασης είναι αυτά που υποστηρίζει ο ταγματάρχης Μπάθγκεϊτ για τον Άρη: «Έχει βάλει πιθανώς στην άκρη πολλές χρυσές λί­ ρες για την ημέρα που δεν θα μπορεί να μείνει πια στην Ε λλάδα». Τον ΕΛΑΣ εμπιστεύονταν.32 Ό μως στις γερμανικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις οι Βρετανοί πράκτορες που είναι προσκολλημένοι στον ΕΔΕΣ. «έκρι­ ναν τους Έλληνες σύμφωνα με τους στόχους της βρετανικής πολιτι­ κής». από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». (Χάμοντ) Ό πω ς γράφουν οι σύγχρονοι ιστορικοί γ ια τους Βρετανούς π ρ ά ­ κτορες.τι τους συμφέρει ή ταιριάζει με τις αντιλή­ ψεις τους.ΑΡΗΣ. του Γούντχαουζ συ­ μπεριλαμβανομένου.29 Έ να δείγμα συμπεριφοράς των Βρετανών προς τους πάμπτω χους χωρικούς είναι η επιγραφή στην πόρτα του σπιτιού που έμενε ο Γού­ ντχαουζ και η αγγλική αποστολή: «Ύφασμα από αλεξίπτω τα θα δίνε­ ται μόνο σε όσους από τους κατοίκους φέρουν κότες». Τους Άγγλους δεν τους αντιπαθούν μόνο οι πολιτικά αντίθετοι Έ λ ­ 29. χωρίς να παύουν να τους υποτιμούν και να τους ειρωνεύονται. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 367 αυτούς αποκαλεί τους Έλληνες συλλήβδην «οι μαλλιαροί πίθηκοι που μολύνουν αυτή τη χώ ρα ». θα τις έκανε π ρόθυμα». καταφεύγουν γ ια ασφάλεια στις περιοχές του ΕΑΑΣ. Ένα έθνος σε κρίση». από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. ακόμη και το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ είναι για αυτούς «μια σπείρα παλιανθρώπων». (Κέδρος) Τα ίδια γίνονται και στο 5/42. Smith. . 32. κανένα γεγονός δεν π α ­ ρουσιάζεται θετικά εάν δεν ταυτίζεται με την πολιτική τους· για π α ­ ράδειγμα. R. Εν ολίγοις ακούνε και μεταδίδουν προς τα έξω ό. 31.3 1 Προς εκείνους που υπακούνε πρόθυμα στις εντολές τους.30 Κανένα πρόσωπο. Από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο». Αυτό που πρέπει να υπογραμμιστεί είναι ότι οι Βρετανοί αξιω μα­ τικοί τόσο κατά την περίοδο της δράσης τους στα ελληνικά βουνά όσο και μεταπελευθερωτικά. καμιά οργάνωση. 0 . Ό. «διαπιστώ νεται σχετικώς εύκολα ότι οι πληροφορίες από δεύ­ τερο χέρι μεταδίδονται χωρίς κριτικό έλεγχο».

Σε λίγο ο Αμερικανός ενθουσιασμένος πετάει το καπέλο του στον αέ­ ρα κατά τις διαδοχικές φάσεις της μάχης και επαναλαμβάνει συνεχώς: . Ημερολόγιο ) Πώς γράφεται η ιστορία: Η απαγω γή του Γερμανού υποστρατήγου Κράιπε στην Κρήτη προ­ βλήθηκε με κάθε τρόπο επειδή έγινε από τον Άγγλο αξιωματικό Πάτρικ Αι Φέρμορ και έτσι κατέστη θρυλική.Αύριο θ’ ακούσεις πόσα θα μεταδούσει το Κάιρο για τη μάχη. 0 Έλληνας συνταγματάρχης τον ξανακόβει: . 0 Έλληνας συνταγματάρχης τούς κόβει: . Η αναφορά έστω και του ονόματος «ΕΛΑΣ» απαγορεύεται στο Κάιρο από την αγγλική λογοκρισία.Τίποτα δεν θα πει. Τίποτα δεν άλλαξε. Ούτε το ΣΜΑ εκπλήρωσε τις υποχρεώσεις που ανέλαβε έναντι του ΕΑΑΣ για ενίσχυση σε εξοπλισμό και πολεμικό υλικό ούτε η επιβολή σιγής για την πολεμική δράση του ΕΛΑΣ διεκόπη. συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Αναργύρου θύμωνε: . Στο κλίμα σύμπνοιας που επ ι­ κρατεί εκατέρο^θεν. Άλλο: Η μεγάλη μάχη της νης Ταξιαρχίας του ΕΛΑΣ εναντίον υπέρτερων γερμανικών δυνάμεων στις Καρούτες στις 5 Αυγούστου 1944 διευθύ­ νεται από τον συνταγματάρχη Ρήγο· παρακολουθούν ο Αμερικανός αξιωματικός Φορντ και ο Άγγλος αξιωματικός Τζόε. μα καλοκάγαθος.Κανένας δεν θα γλιτώσει. 0 αρειμάνιος.Πες σ' αυτόν τον κοντοβράκη τον Τάρμακ ότι βρίσκεται σε ελλη­ νική επικράτεια και θα τον δέσω. Μαρίνου και Μίλερ εξαιτίας της εξόφθαλμης αντιεαμικής πολιτικής τους. Ο ταξίαρχος δέχτη­ κε τις αιτιάσεις· δήλωσε ότι θα αναδιατάξει τους αξιωματικούς του και ότι ο Γούντχαουζ είναι έτοιμος να ζητήσει συγνώμη. . Συμπτω ματικά την ίδια ακριβούς ημέρα στην Πελοπόννησο ο μόνιμος υπολοχαγός Εμμανουήλ Σταθάκης με αντάρτες του ΕΛΑΣ εκτελούν τον Γερμανό αντιστράτη­ γο Κρεζ και το γεγονός αποσιωπάται· κανείς δεν αναφέρεται στη ση­ μαντική για όλα τα Βαλκάνια επιτυχία. το ΓΣ του ΕΛΑΣ ζήτησε από τον Μάγερς την α π ο ­ μάκρυνση από την Ελλάδα των Γούντχαουζ. (Σεφέρης. Η πιο καλή στιγμή μεταξύ ΕΑΜ και Βρετανών είναι όταν υπογρά­ φεται η υπαγωγή του ΕΛΑΣ στο ΣΜΑ. οι οποίοι εκδη­ λώνουν σοβαρούς ενδοιασμούς για το εάν οι αντάρτες θα μπορέσουν να σταματήσουν τους σιδερόφραχτους χιτλερικούς.368 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ ληνες* η συμπεριφορά τους ενοχλούσε και τους συντηρητικούς ελασίτες αξιωματικούς.

Η ειρωνεία είναι ότι από την αρχή της Κατοχής το ΚΚΕ και το ΕΑΜ έχουν επιβάλει στα μέλη τους επιτακτικά να συνεργαστούν με τους Άγγλους και να επιτύχουν την «αναγνώρισή» τους. έδωσα εντολή στους Άγ­ γλους και Έλληνες πράκτορες που εργάζονται κάτω από τη διοίκησή μου να τορπιλίσουν το έργο του ΕΛΑΣ και του ΕΑΜ και να εμποδίσουν ώστε να σταθεροποιήσουν τη θέση τους και να αποκτήσουν δεσ π ό­ ζουσα επιρροή στην Ελλάδα.12 Αυγούστου 1943. Κ ατά τη γνώμη μου η οργάνωση αυτή θα μας είναι χρήσιμη αφενός σαν αντιστάθμι­ σμα προς τον ΕΛΑΣ κι αφετέρου. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 569 Και δεν είπε. Αυστηρώς Εμπιστευτικό (85-4 A. [. το οποίο συνέταξε .. χωρίς να φανερώνω τις διαθέσεις μου. η π ο ­ λιτική και στρατιωτική οργάνωση του ΕΔΕΣ παρουσιάζει αξιοσημείω­ τη πρόοδο. Η αγωνία της π ο ­ λιτικής ηγεσίας για βρετανική αναγνώριση είναι τόσο εμφανής ώστε την αντιλαμβάνεται και ο Τέμπο στην ολιγοήμερη επίσκεψή του στην Ελλάδα και τη σχολιάζει καυστικά: «Κ ατά τη γνώμη μου η πολιτική ηγεσία του αντάρτικου κινήματος δεν ήταν αντάξια των αγωνιστούν.] »Σας αναφέρω ότι σύμφωνα με τις διαταγές σας.δύο ημέρες μετά την άφιξή του στο Κάιρο: «X . είναι τίμιος άνθρωπος.γ ια πρ<ύτη ενημέρωση των ανωτέρων τ ο υ . τη μικρή πολιτική και στρατιω­ τική οργάνωση ΕΚΚΑ..] Αντίθετα. [. »Εντούτοις ένα τέτοιο αποτέλεσμα είναι προβληματικό δεδομένου ότι οι βο:σιλόφρονες δεν διαθέτουν πολιτική επιρροή στη χώρα και οι αρχηγοί τους είναι μισητοί από τον ελληνικό λαό...ΑΡΗΣ. όσο είναι δυνατόν. »Μια μέρα θα καταστεί αναγκαίο να διαλυθεί ο ΕΛΑΣ. Εννοεί τη γερμανόδουλη κυβέρνηση της Αθήνας. που εκτελεσθήκανε. [. 0 συ­ νταγματάρχης Ψαρρός. Είναι επιβεβλημένο να του χορη­ γηθεί πολεμικό υλικό και να τον ενισχύσουμε ηθικά.] Γεγονός είναι πο^ς εκτός από τον Βελουχιώτη όλοι οι άλλοι άφηναν τους Άγγλους ν ’ ασκούν απάνω τους μια ανεξήγητη επιρροή».S. ιδιαίτερα στην Ήπειρο.... (Μαθιόπουλος.) »Σύμφωνα με τις τελευταίες οδηγίες σας. θα μπορεί εν­ δεχομένως να αξιοποιηθεί εναντίον του. όταν θα έχει ενισχυθεί. [.] με σκο­ 33. Αντίσταση) Την υπονομευτική δραστηριότητα των Βρετανών αξιωματικών κα ­ τά του εαμικού κινήματος την αποτυπώνει ένα εμπιστευτικό σημείω­ μα του ταξιάρχου Μάγερς. αρχηγός της ΕΚΚΑ.. που κρατάει τις υποσχέσεις του απέναντι μας..] »Έχω την αντίληψη ότι θα ήταν χρήσιμο στους πράκτορές μας να έρθουν σε επαφή με τους εκπροσώπους της κυβερνήσεως33 [. υποστηρίζω. ..

που βρίσκονται τώρα στα χέρια των Γερμανών. δήλο^σε πω ς αγνοούσε την ύπαρξή του και φυσικά απέρριψε τη γνησιότητά του. ήδη κατέδωσε στον συνταγ­ ματάρχη Ντερτιλή και στον υπουργό Ταβουλάρη πολλές προσωπικότητες του ΕΑΜ. »Στο πεδίο αυτό ο ΕΔΕΣ μας βοήθησε. .34 Το 1978 ο ταξίαρχος Μάγερς.. δεν έχει υπάρξει άλλο κείμενο στο οποίο να αποτυπώ νεται τόσο ευανάγνωστα η ασκούμενη βρετανική πολιτική. [.] »Νομίζω ότι θα ήταν προτιμότερο να καθυστερήσει έξι μήνες ή ένα χρόνο η απελευθέρωση της Ελλάδος από το ν ’ αφεθεί να περιέλθει στην κυριαρχία του ΕΑΜ». Είτε είπε την αλήθεια είτε όχι.370 ΔΙΟ Ν Υ Σ Η Σ X Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ πό να τους ενθαρρύνουν στην ιδέα ότι έχουν καθήκον και δικαίωμα να καταδίδουν στις αρχές κατοχής τούς αρχηγούς του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ και να υποβοηθούν στη σύλληψη των πρακτόρων τους σε βαθμό που οι οργανώσεις αυτές. 34.. να μην είναι σε θέση να αντιταχθούν στα βρετανικά συμφέροντα. Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Οκτώβριο του 1945 στο Δελτίο του Ελληνοαμεριχανιχού Συνδέσμου των ΗΠΑ και εν συνεχεία το 1967 στο βιβλίο του Γάλλου ιστορικού Ζακ ντε Λονέ Οι μεγάλες αντιθέσεις της εποχής μας. ερωτηθείς στο προαναφερθέν ιστορι­ κό συνέδριο για το συγκεκριμένο έγγραφο. όταν θα έρθει η ώρα.

Ο Ελληνικός Λαός και ο Ελληνικός Στρατός έδωσαν το π α ρ ά δ ειγμ α εις τους υπολοίπους λαούς και αντέστησαν ηρωικώς. η όλη τραγωδία. Οι Π ολ ίτικοι Ε ρ χ ο ν τ α ι Πρόσκληση Τον Αύγουστο του 1943 το ΣΜΑ χάνει μια συνολική αναγνώριση της προσφοράς των Ελλήνο^ν στον συμμαχικό αγώνα: «Το 1940.] Αι θυσίαι των Ελλήνων. δεν υπήρξαν μάταιαι. η Ελλάς την συνέδραμεν αρνηθείσα να καταθέσει τα όπλα. οι στάσεις και τα διαλυτικά φαινόμενα που εκδηλώνονται στους κόλπους του τον έχουν βυθίσει σε συμμαχι­ κή ανυποληψία. Ακόμη μεγαλύτερος μπελάς για τους Βρετανούς είναι ο αντάρτικος στρατός στην κατεχόμενη χώρα. ενώ η Αγγλία εμάχετο μόνη κατά των εχθρών της ελευ­ θερίας.. Βόρειας Αφρικής και Σοβιετικής Ένωσης. τόσον εντός των ορίων της όσον και εκτός αυτών». [. μόνη εξ όλων των υποδού­ λων χωρών. διαθέτει στρατόν οργανωμένον. Ο ΒΕΣΜΑ τε­ λεί υπό βρετανική διοίκηση. και η . όντας ουσιαστικά παροπλισμένος* οι συνεχείς πολιτικές έριδες.. διότι σήμερον η Ελλάς. αλλά χρησιμοποιείται ελάχιστα σε στρα­ τιωτικές επιχειρήσεις (Ελ Αλαμέιν). Ο «εκτός των ορίων» της χώρας στρατός με την εύγλωττη ονομα­ σία ΒΕΣΜΑ (Βασιλικός Ελληνικός Στρατός Μέσης Ανατολής) έχει συ­ γκροτηθεί στην Αίγυπτο από εθελοντές της εκεί ακμάζουσας ελληνι­ κής παροικίας και φυγάδες από την κατεχόμενη Ελλάδα. Καθώς η έκβαση του Πολέμου έχει κριθεί υπέρ των Συμμάχων στα δύο κύρια μέτωπα. την οποία υπέστη η ηρωική αυτή χώρα.9. Αυτό που δεν αναφέρεται στο εγκωμιαστικό 'ανακοινωθέν είναι ότι οι δύο ελληνικοί στρατοί έχουν μεταβληθεί σε βρετανικό πονοκέφαλο.

το ελ­ ληνικό αντάρτικο δεν έχει πλέον την αρχική του αξία για τους Βρετα­ νούς στρατιωτικούς. στέλνοντας ως συνομιλητή στους Σοφούλη. Ό. Πρ. . αφού το μεγαλύτερο και ισχυρότε­ ρο τμήμα του. στις 6 Ιουλίου.) έχει πραγματοποιηθεί. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». Παπαστράτης. Σοφιανόπουλο έναν μεγάλου διαμετρήματος εκπρόσωπό του. δικαιολογείται ότι εκφράζει την επιθυμία των Συμμάχοον.372 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ πρώτη απόβαση στην Ευρώπη (Σικελία.2 0 άτυπος αρχηγός το^ν αστών πολιτικών Σοφούλης συστήνει ούτε λίγο ούτε πολύ διάλυση του αντάρτικου και επιστροφή των ανδρών «στα χωράφια τους». το αποτέλεσμα εί­ ναι και πάλι αποκαρδιωτικό. Όσο για τους Βρετανούς πολιτικούς. αλλά και δεν θέλει την ύπαρξη του αντιστασιακού κινήμα­ το ς» . αυτοί θα εύ­ χονταν να μην είχε υπάρξει ποτέ. αισθανόμενος ότι το παράκανε. Όμως ο Άγγλος αρχιτέκτονας αυτής της ζορισμένης συμμαχίας δεν είναι διόλου σίγουρος πο^ς θα διαρκέσει για πολύ. «Η αστική πολιτική ηγεσία τηρεί απέναντι στην Αντίσταση απόλυτα αρνητική στάση. Έτσι. ο ΕΛΑΣ. Αυτό που πέτυχαν οι Βρετανοί. «Η αστική πολιτική ηγεσία είναι εντελώς ανίκανη να αντιληφθεί τη σημασία της Αντίστασης». 2. ορθώνεται τώρα ως σοβαρότατο εμπόδιο για την επαναφορά της βρετανικής επικυριαρχίας στην Ελλάδα. Μέχρι το καλοκαίρι του 1943 όλες οι προσπάθειες Ελλήνων και Βρετανών πολιτικών να αποδυναμώσουν ή να ελέγξουν τον ΕΛΑΣ εί­ χαν αποτύχει.π. ποτέ όμως με το ΕΑΜ και το ΚΚΕ. Εξίσου δυσοίωνο είναι το αντάρτικο για το μέλλον των ελληνικών πολιτικών κομμάτων. χάρη στην ακάματη ενεργητικότη­ τα του αρχηγού της ΒΣΑ ταξιάρχου Μάγερς και τη «συμμαχική» ενδοτικότητα του ΚΚΕ. Ο Γληνός απογοητεύεται οριστικά από αυτά τα «ανόητα γερόντια» και λέει στον Ιωαννίδη: Αυτοί μπορεί να συμμαχήσουν και με τον διάβολο. είναι να εγκλωβίσουν τον ΕΛΑΣ στο Κοινό Σ τρα­ τηγείο μαζί με τις άλλες δύο. Καφαντάρη.1 Όταν στο τέλος Αυγούστου το ΕΑΜ κάνει μια ύστατη προσπάθεια συνεννόησης μαζί τους. Οι συνομιλητές του Γληνός και Χατζής μένουν άναυδοι* αυτός. αντιστασιακές ορ­ γανώσεις ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ. τον διανοούμενο Δημήτρη Γληνό. υπό αγγλικό έλεγχο. την επόμενη κιόλα ημέρα της υπογραφής του 1. Δεν πιστεύει στην αναγκαιότη­ τά της. Παπανδρέου.

Αντίστασίς) Δεν απέχει διόλου από την πραγματικότητα η άποψη του Άρη πως ο κύριος όγκος των οπαδών τους έχει προσχωρήσει και συνυπάρχει στις αντιστασιακές οργανώσεις· και. υπό τον Ιωαννίδη. ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ για να τιμήσουν το ελληνικό αντάρτικο· απώτερος στόχος είναι μια πολιτική συμφωνία υποταγής στην ελληνική βασιλική κυβέρνηση. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. Στην ουσία από το 1936 δεν υπάρχουν κόμματα. οι στρεψόδικοι αρχηγοί περισσεύουν. τους οποίους αποκαλεί «λείψανα». Ήσαν κα­ ταστήματα κενά με τους πολιτικούς αρχηγούς δίκην καταστηματαρ­ χών. αφού η αγωνιστική ενότητα έχει επιτευχθεί στη βάση. εδώ που γίνεται ο αγώνας. (Πυρομάγλου. χωρίς ούτε εμπόρευμα ούτε και προσωπικόν».ΑΡΗΣ. Αεροδρόμιο Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ είναι ριζικά αντίθετος στη βρετανική πρό­ σκληση και στις επαφές με την εξόριστη βασιλική κυβέρνηση. ο λαός στην ύπαιθρο. «τους είχε εντελώς ξεχασμένους. επιμένει να συνεχίζει τις συνομι­ λίες με τους παλιούς πολιτικούς. αλλά και στις πόλεις. Ο ΑΡΧ Η ΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 373 συμφωνητικού. Όποιος θέλει να συζητήσει μαζί μας ας έρθει εδώ στο Βουνό.3 Όμως το ΚΚΕ. Αυτή η τακτική της κομουνιστικής ηγεσίας πέρα από την ανεπάρ­ κεια των προσο^πων. 0 Τζήμας ενθουσιάστηκε με την πρόσκληση και ειδοποίησε την Αθήνα. Όπως εί­ ναι αντίθετος και στις ατέρμονες συνομιλίες με τους παλιούς πολιτι­ κούς της Αθήνας. Μετά από τόσα χρόνια απουσίας. και απορεί γ ια ­ τί το ΕΑΜ κουβεντιάζει ακόμη μαζί τους. οφείλεται κυρίως στην άκριτη μίμηση του σοβιε­ τικού μοντέλου περί όσο το δυνατόν ευρύτερων συμμαχιών· και κατά ένα μέρος σε μια εγγενή μειονεξία των κομουνιστών ηγετών προερχό- 3. ο Μάγερς ανακοινώνει στον Τζήμα ότι το ΣΜΑ και η βρετανική κυβέρνηση προσκαλούν επισήμως στο Κάιρο μια αντιπρο­ σωπεία των οργανώσεων ΕΑΜ. Ο Άρης ξίνισε: Τι γυρεύουμε εμείς στο Κάιρο. «Κ α τ’ όνομα μόνον υπήρχαν παλαιά πολιτικά κόμματα. πολλοί τους νόμιζαν πεθαμένους κιό­ λας». .

Κατά τη διάρκεια της ημέρας ο χωμάτινος διάδρομος προσγεί­ ωσης είναι διάσπαρτος από μεγάλα έλατα. Βλάβος. Σαμουηλίδης) και πάνω από 700 χωρικοί αρχίζουν δουλειά στις 8 Ιουλίου υπό την εποπτεία του Χάμσον. Λ. Την ευκαιρία: αρπάζει ο λοχαγός Χάμσον. και η λύση δεν άργησε να βρεθεί. στο υψίπεδο της Νευροπόλεως ή οροπέδιο της Νεράιδας.δεν δίνει περισσότερες εξηγήσεις. Με σχέδια που έστειλε το ΣΜΑ. και σε λιγότερο από έναν μήνα το πρώτο μυστικό αεροδρόμιο των Συμμάχων στην κατεχόμενη Ευρώπη είναι έτοιμο. για να μην είναι ορατό από τα εχθρικά αεροπλάνα.374 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μενη από τις συνεχείς διώξεις. Είναι ένα αεροδρόμιο-φάντασμα για τους κατακτητές. Η εντολή του ΣΜΑ είναι το ταξίδι στο Κάιρο να γίνει αεροπορικώς για λόγους ασφαλείας. αλλά ο Μάγερς καθυστέρησε να τη γνωστοποιήσει στο ΕΑΜ καθώς οι σχέσεις τους παρουσίαζαν διακυμάνσεις. αλλά είναι σίγουρος πως.η έγκριση από το Κάιρο είχε έρθει δύο μήνες μετά. από το όνομα του κοντινού χωριού . Μια νύχτα η βροχή έχει μετατρέψει τον διάδρομο σε βούρκο και ένα βαρύ συμμαχικό αεροπλάνο κατά την προσγείωση βουλιάζει βα­ θιά στη λάσπη. θα ξεσπάσει. Γ. Αυ­ τές οι συνομιλίες ίσως ενισχύουν την αυτοεκτίμησή τους. που επείγεται να εγκαταλείψει την Ελλάδα. Κουβαρετάκης. Το εί­ χε πρωτοθέσει τον Ιανουάριο του 1943 στην επεισοδιακή συνάντηση με τον Γούντχαουζ στην Αθήνα. Σε αυτό το πνεύμα «συζήτησης με όλους και για όλα» η μετάβαση στο Κάιρο ήταν ένα επίμονο αίτημα της εαμικής καθοδήγησης. τα «φυτεμένα» δέντρα αποσύρονται και επανέρχονται το χάραμα. Είναι ανθρώπινο και συνάμα πολιτικά απίστευτο. τρεις Έλληνες μηχανικοί (Γ. Βέβαια σε ένα τέτοιο^ν τεχνικών προδιαγραφών αεροδρόμιο δεν λεί­ πουν τα απρόοπτα. που διατηρούν τη φυσιο­ γνωμία του χώρου* τη νύχτα. τις μακρόχρονες φυλακίσεις και τις εξο­ ρίες» Επιθυμούσαν διακαώς επίσημη «αναγνώριση» της ύπαρξης και του ρόλου τους στην πολιτική σκηνή. Όλες οι προσπάθειες αποκόλλησής του στη διάρκεια της νύχτας αποτυγχάνουν το ξημέρωμα οι αντάρτες το καμουφλάρουν με κλαδιά. Σε Έλληνες φίλους του λέει εμπιστευτικά πως δεν θέλει να είναι παρών στη χώρα όταν αρχίσει ο Εμφύλιος. Οι επαναστάτες επιδιώκουν να αναγνωριστούν ως ισότιμοι εκείνων ακριβούς τους οποίους καταστατικά προτίθενται να ανατρέψουν. όπου να ’ναι. Το σούρουπο έζεψαν το αεροπλάνο σε μια . εφόσον υπάρχει προγραμματισμένη πτή­ ση. αλλά προ­ σφέρουν πάλι ρόλο και επαναφέρουν στο προσκήνιο εκείνους οι οποί­ οι κατά πάσα πιθανότητα θα συγκροτήσουν το αντίπαλο στρατόπεδο.

Παράλληλα ο Σιάντος αναζητά στο Βουνό και μια προσο^πική διέ­ ξοδο. 0 Γραμματέας του ΚΚΕ δεν συνοδεύει απλώς την αντιπροσωπεία από την Αθήνα· έρχεται αποφασισμένος να εγκατασταθεί εκεί και να αναλάβει την πολιτική ηγεσία του αντάρτικου για να επιβάλει την κομ­ ματική τάξη. κατηφόριζαν και ως την Καρδίτσα και ύστερα φεύγανε πίσω προς την Αίγυπτο». παίρνανε άφθο­ νες φωτογραφίες. Μηνίων Γέρος Η αναχούρηση της αντιστασιακής αποστολής για το Κάιρο έχει προ­ γραμματιστεί για τις 9 Αυγούστου· τρεις ημέρες νωρίτερα στο Βουνό εμφανίζεται ο ίδιος ο Σιάντος (Γέρος) με την ομάδα των αντιπροσώ­ πων που θα ταξιδέψουν. αλλά κα τά­ χρηση· αναπτύχθηκε ένα είδος πολεμικού τουρισμού. ο οποίος βρέθηκε πανευτυχής ξανά στον αέρα. όπου πιστεύει ότι υπάρχει για αυτόν πεδίο δράσης καθώς θεωρεί τον εαυτό του αυθεντία στα στρατιωτικά.ΑΡΗΣ. Γρηγοριάδης.ά.. Του αντάρτικου αεροδρομίου δεν έγινε απλώς χρήση. Μπαρτζιώτα κ. π α ρ α ­ πλανητικό. Αφρι­ κανοί. με άσπρα εμφανή παραπήγματα στο πλάι. Από κάποια στιγμή και μετά είχε ζητήσει «να του αφήσουν. Οι προνοητικοί ελασίτες είχαν κατασκευάσει κά­ πως μακρύτερα από τον πραγματικό διάδρομο έναν δεύτερο. θα περάσει «πάνω από το κεφάλι μας». Το αντάρτικο αεροδρόμιο γνώρισε «νύχτες δόξας» σε όλη τη διάρ­ κεια της Κατοχής· σήμερα αναπαύεται στον βυθό της τεχνητής λίμνης του Μέγδοβα (Πλαστήρα). Αφηγείται ο Ιωαννίδης ότι ο Σιάντος του έλεγε: . επειδή αδυνατεί να ελέγξει τον Ιωαννίδη και τον μηχανισμό του με τους υπόλοιπους σκληρούς «σοβιετικούς» Ρούσο. τον ΕΛΑΣ». (Φ. και αυτά πολυβολούσαν κατά διαστήματα τα εχθρικά αεροπλάνα. Ο Α ΡΧ Η ΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 37^ συστοιχία επιστρατευθέντων βουβ αλιών από τα γύρω χωριό: και κα­ τόρθωσαν να το ξεκολλήσουν προς μεγάλη ανακούφιση του Βρετανού πιλότου. Νεοζηλανδοί.. έφθαναν εκεί. Διακατέχεται από έναν μόνιμο φόβο πο^ς. ανηφόριζαν παραπάνω . εάν το αντάρ­ τικο δεν είναι απολύτως ελεγχόμενο. [. «Πήγαιναν κι έρχονταν αεροπλάνα.] Άγγλοι. Αντάρτικο) Παρόλο που οι Γερμανοί κατακτητές γνούριζαν την ύπαρξη του αε­ ροδρομίου. πού και πού και καμιά Αγγλίδα. τουλάχι­ στον. άργησαν πολύ να το ανακαλύψουν και πάλι δεν μπόρεσαν να το καταστρέψουν.

εάν δεν προλάβαιναν οι αντι­ πρόσωποι να είναι στο Βουνό την ορισμένη ημερομηνία.. Πρώτο θύμα των κομματικών παρεμβάσεων στο Βουνό είναι ο Τζή­ μας· από αυτόν αρχίζει ο Γραμματέας του ΚΚΕ την κατεδάφιση του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ. [. από το βιβλίο του Κ. όπου έλεγε ότι. Απ. εγώ δεν ανακατεύομαι με άλλες δουλειές. και αυτός βρίσκεται στο κέντρο των εξελίξεων. αφήστε μου αυτά.^ 4. «Ήταν τρομερά αυτά που άκουσα από το στόμα του Γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ σ. στην κομματική ιεραρχία δεν έχει υπερβεί την τάξη του δηλωσία. Έκπληκτος. 5. που τώρα αποδεικνύεται ότι δεν είναι η πρωτεύουσα όπως πίστευαν. ο Στρογγύλης τους παρακολουθεί να επιτίθενται στον Γραμματέα του ΚΚΕ με οργή: «Με ποιο δικαίωμα έκανες τον δηλω­ σία αρχηγό του ΕΛΑΣ. Στην Καστανιά. το επ ει­ σόδιο είναι οξύτατο. Επιστολή Ανδρ. « 0 Σιάντος με μεγάλη δυσκολία έκρυβε την αντιπάθειά του και με μεγάλη του χαρά θα τον γκρέμιζε από το βάθρο όπου είχε σκαρφα­ λώσει μόνος του. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βε­ λουχιώτη και η Εθνική Αντίσταση». αλλά σ ’ αυτά τα ζητήματα αυτός είχε το προβάδισμα. . περιμένει την καθαίρεσή του από τον ΕΛΑΣ.τι και εάν αντιπροσωπεύει ο αρχηγός για τους αντάρτες και τους απλούς ανθρώπους. όπου ο Τζήμας συναντιέται με τον Σιάντο. Ως αφορμή επικαλείται το γράμμα του Τζήμα προς το ΙΊΓ. Παπακόγκου Γράμματα για τον Άρη..] Έ τσι έβλεπαν τον Άρη». 0 αντιστασιακός δημοσιογράφος Απόστολος Στρογγυλής γράφει πως εκείνες τις ημέρες συναντιέται με τον Σιάντο στη Νεράιδα μια ομάδα ανώτερων στελεχών του Κόμματος. Και θύμωνε κιόλας αν του έμπαινες στα στρατιωτικά». Επόμενος στόχος του Γραμματέα είναι ο Αρης. ο οποίος απουσ ιά­ ζει στην κοινή περιοδεία με τον Ζέρβα στην Ήπειρο. η οποία δεν θα αργήσει να του ανακοινωθεί. “με το σπαθί του" στην κυριολεξία». Τον έδιωξαν από την Αθήνα στο Βουνό. Φυσικά εμείς δεν τον αφήναμε τελείως ήσυχο. που προέρχονται από την Αθήνα και κατευθύνονται στη Μακεδονία για να αναλάβουν δράση. για να α π α λ ­ λαγούν. Το ΠΓ δεν του αναγνωρίζει τέτοιες πρωτοβουλίες* για την ακρίβεια τους εξοργίζει. θα αναχω ­ ρούσε εκείνος για το Κάιρο προκειμένου να μη χαθεί η ευκαιρία. »Και είχε τη δουλειά με την ένοπλη Αντίσταση.376 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ «—Γιάννη. (Πατατζής) Ό. Στρογγύλης. Τζήμα (Σαμαρινιώτη). Σιάντου»·4 και. επειδή δεν είναι αφελής.

Η συμμετοχή του Τζήμα στην αποστολή είχε αποκλειστεί από τον Σιάντο. για την ΕΚΚΑ ο Καρτάλης. ο Ρούσος για το ΚΚΕ. ο Τζήμας για τον ΕΛΑΣ6 και ο πρώην παπανδρεϊκός δικη­ γόρος Κώστας Δεσποτόπουλος ως νομικός σύμβουλος της αποστολής. παρόντος και του Καραγκίτση.. Τα «άκρως απόρρητα» έγγραφα των μυστικο^ν υπηρεσιών της Σ ο­ βιετικής Ένωσης το επαληθεύουν: «Οι αντιπρόσωποι του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού της Γι­ ουγκοσλαβίας (ΛΑΣΓ) συνάντησαν αποφασιστική αντίσταση από τους αντάρτες του ΕΑΜ στις προσπάθειές τους να οργανώσουν ανταρτικό κίνημα στη Μακεδονία. Χάμσον και την αντιστασιακή αντιπροσο^πεία. [. που ήθελε στο Κ άι­ ρο έναν άνθρωπο που να μπορεί να μιλήσει. (Eudes) 0 Γραμματέας κάνει προσωρινά πίσω· η στιγμή δεν είναι κατάλ­ ληλη. Για τον ΕΔΕΣ ταξιδεύει ο Πυρομάγλου. 6. που βρίσκεται καθ’ οδόν προς τα ελληνογιουγκοσλαβικά σύνορα. Μακρινή Κύπρος Τη νύχτα της 9ης προς τη 10η Αυγούστου 1943 μια βρετανική Ντα­ κότα θα εγκαινιάσει το μυστικό αεροδρόμιο του Βουνού παίρνοντας από την Ελλάδα τους Μάγερς. 0 Τέμπο.] Η α π ο μ ά ­ κρυνσή του θα είναι χτύπημα για το πνεύμα του ΕΛΑΣ». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 377 Παρότι ο Τζήμας δεν κατορθώνει να σώσει τον εαυτό του. .ο Τσιριμώκος για το ΕΑΜ. ειδοποιείται να γυρίσει στη Θεσσαλία για να συναντηθεί με τον Γραμματέα του ΚΚΕ. Το ΕΑΜ επιμένει στα προηγούμενα σύνορα της Ελλάδας και δεν αποδέχεται το δικαίωμα αυτοδιάθεσης για τους Μακεδόνες. και -μ ε τ ά από βέτο του Σιάντου.. π α ρ εμ ­ βαίνει για άλλη μία φορά υπέρ του απουσιάζοντος αρχηγού· προειδο­ ποιεί τον Σιάντο: « 0 Άρης είναι εθνική φυσιογνωμία. μα τελικως συμπεριελήφθη λόγω της προσωπικής επιμονής του ταξιάρχου Μάγερς.Α ΡΗ Σ. Ο Σιάντος έχει ένα ακόμη θέμα προς τακτοποίηση· να εξαγνίσει το ΚΚΕ από μια παλιά «αμ αρτία» δίνοντας απάντηση στις συκοφαντικές διαδόσεις που οι πολιτικοί του αντίπαλοι ενσπείρουν στην πρω τεύου­ σα. Ουάλας. ακυρώ­ νει οριστικά τα σχέδια του Βαλκανικού Στρατηγείου και με διόλου ευ­ γενικό τρόπο βάζει φρένο στις επεκτατικές φιλοδοξίες των Γιουγκο­ σλάβων παρτιζάνων. Όλα γύρω του έχουν τη σφραγίδα του αρχηγού. Το κάζο για τον Γιουγκοσλάβο υπαρχηγό του Τίτο είναι μεγάλο· ο Σιάντος.

[. Ζέβγου. (Ιωαννίδης) 7. ενώ για τον Άρη είναι π ε ­ ριττό να ειπωθεί ότι «ήταν Έλλην ως το κόκαλο» (Πυρομάγλου. Γ ληνού.. Τζήμα. Επανάσταση ) Αυτό δεν είναι καινούργιο. Δούρειος Ίππος) και σημαιοφόρος στα εθνικά θέματα μέχρι παρεξήγησης.. Φάκελος Ελλάς. που μετά τη νίκη θα αποκτήσει πλή­ ρη ελευθερία και δικαιώματα αυτοδιάθεσης». Τα αρχεία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιών. δηλώνει για το συγκεκριμένο ζήτημα: «Είχαμε καεί με τη Βαλκανική Ομοσπονδία. που θα μπαίνανε στο έδαφος της ελληνικής Μακεδονίας. (Χατζής.ά.7 Ο Τέμπο φεύγει έξαλλος μετά τη συνάντηση με τον Σιάντο· στα Ντοκουμέντα της ιστορίας του γιουγκοσλαβικού στροιτού υπάρχει η έκθεσή του για αυτήν τη συνάντηση: «Αυτοί ακύρωσαν όλη τη συμφωνία σε σχέση με τη συνεργασία των Κομμάτων μας και ιδιαίτερα διαφώνησαν στο Μακεδονικό ζήτημα.. [. Και στη διάρκεια της Κατοχής έχει αισθητά επηρεαστεί στα εθνικά θέματα από τους εταί­ ρους του στο ΕΑΜ και από τις εκρηκτικές διαθέσεις ανταρτών και λα­ ού· είναι αδύνατον να αγνοήσει αυτούς τους παράγοντες.378 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ »0ι κομουνιστές ακολουθούν επίσης αυτή τη θέση. . να μιλούν για την ανεξάρτητη Μακεδονία. » 0 Γραμματέας της ΚΕ του ΚΚ Ελλάδας δήλοοσε στις συνομιλίες του με τον αντιπρόσωπο του Τίτο ότι δεν μπορεί να γίνει λόγος για οποιαδήποτε αυτοδιάθεση τα>ν Μακεδόνων αφού δεν υπάρχει μακε­ δονικό έθνος ο^ς τέτοιο. με ορατό τον κίνδυνο σύγκρουσης με το ΚΚ της Βουλγα­ ρίας.] Αρνήθηκαν ν' αναγνωρίσουν το δικαίωμα στα δικά μας τμήματα. που απαγορεύουν οποιαδήπο­ τε έστω σκέψη συζήτησης του Μακεδονικού. έχει ζητήσει επισήμως «στρατηγική διαρρύθμιση t o j v βόρειων συ­ νόρων προς όφελος της Ελλάδας».. Το ΚΚΕ με την πολιτική απόφαση του 6ου Συνεδρίου τον Δεκέμβριο του 1935 έχει διορθώσει τη θέση του στο Μακεδονικό.] Δεν μπορούσαμε πια να κάνουμε τα ίδια πράγματα». »Οι Έλληνες κομουνιστές στη Μακεδονία σταθερά αντιτίθενται στο κίνημα των Μακεδόνων για αυτοδιάθεση». το πιο εκ­ πληκτικό. Έ ω ς και ο Ιωαννίδης. Το ελληνικό Κομουνιστικό Κόμμα από την άνοιξη του 1943 με δη­ μόσιες δεσμεύσεις έχει προσχωρήσει στις θέσεις των άλλων εαμικών κομμάτων και στην ογκούμενη λαϊκή απαίτηση για τις δίκαιες εθνικές διεκδικήσεις (Δωδεκάνησα. που «όλη του η ζωή ήταν μέσα στα πλαίσια τα διεθνιστικά». Βόρειο Ήπειρο). 1931-1944.. Εσωκομματι­ κά έχει δυναμώσει η φωνή των ελληνοκεντρικοί Σιάντου. Κύπρο. Χρύσας κ. Και. Καραγκίτση.

. τη “στρατηγική διαρρύθμιση των βόρειων συνόρων'’ . Και προτείνουν παραίτηση από τη «μ α­ κρινή Κύπρο».«αποκτούσε άμε­ ση αντίληψη της κοσμογονίας που συντελούνταν στην Ελλάδα. λαός σοβαρός. Με την άνοδο του Σιάντου στο Βουνό είναι η πρώτη φορά που ένα μέλος του ΠΓ του Κόμματος -τυ π ικ ά το κορυφαίο.] και μεις εκεί κάτω στην Αθήνα δεν είχαμε αντιληφθεί τί­ ποτα τέτοιο.ΑΡΗΣ. που δεν παρασέρνεται πια από συναισθηματικότατες». (Χατζής. ακόμη και στη Λιβύη. Προβάλλουν εδαφικές διεκδικήσεις προς όλες τις κατευθύνσεις. Επανάσταση) Έ ω ς τότε τα κεντρικά πολιτικά όργανα ΕΑΜ και ΚΚΕ στην Αθήνα είχαν αμυδρή μόνο εικόνα της πραγματικότητας στο αντάρτικο· όπως εξομολογείται ο Σιάντος. επιτέλους. όταν τις παίρνεις σε περιβάλλον διαφορετικό.8 Παρά τις μεταπολεμικές μεγαλοστομίες τους. α γ ­ γίζοντας τα όρια του γελοίου. ελλειμματικές στα εθνικά θέματα παρουσιάζονται οι θέσεις που υποστηρίζουν «οι π ε ­ ρισσότερες από τις αστικές ομάδες. παραίτηση -π ο υ αποσιωπάται σήμερα.από αυτή την εθνική διεκδίκηση δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί με μεγαλύτερη επιείκεια απ' ό. Όμως. όπως η προσκείμενη στον ΕΔΕΣ εφημερίδα Νεοδημοκρατική Πρωτοπορία . την Κάτω Ιταλία. τη Σικελία.αψηφώντας την ενόχληση “αδελφών κινημάτων’' στις εν λόγω χώρες». με ειδική αναφο­ ρά και στη Βόρεια Ήπειρο. ποτέ δεν μπορούν να δώσουν το πραγματικό νόημα μιας άλλης κατάστασης». .. «εσείς δημιουργήσατε ολόκληρη ελεύθερη περιοχή [. (Συνέντευξη Παπαδάκη) 8. Βλέπεις. οι οποίες τρέφουν μια σχεδόν δου­ λική αγγλοφιλία». Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. οι εκθέσεις. λαμβανομένου υπόψη ότι ο πληθυσμός της Κύπρου είναι στη συντριπτική του πλειοψηφία Έλληνες. αρχί­ ζοντας από τα πρόθυρα της πρωτεύουσας και φτάνοντας στις π α ρ α ­ μεθόριες περιοχές».τι η παλαιότερη υπο­ χώρηση του ΚΚΕ στις πιέσεις της Κομιντέρν ως προς το Μακεδονι­ κό». για να «δώσουμε στους Άγγλους την εγγύηση ότι έχουμε γίνει. «η “σώφρων”. (Φλάισερ) Για ορισμένους η Κύπρος εξακολουθεί και σήμερα να «είναι μακριά». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ «Στην μπροσούρα “Τίποτα κρυφό α π ’ τον Ελληνικό Λαό” η ΚΕ του ΕΑΜ ζήτησε εκτός από την “εδαφική ολοκλήρωση”.

ειδικότερα στον ρόλο των Άγγλων.’45. Το συμφωνητικό θα προσφέρει τη δυνατότητα στους Βρετανούς για μια νέα επιχείρηση αποδυνάμωσης του ΕΛΑΣ. να δημι­ ουργήσουν εδεσίτικους θυλάκους έξω από την Ήπειρο. (Αρκετά χρόνια μετά ο ίδιος άνθρωπος θα αναγνωρίσει πω ς ένας τρόπος υπήρχε για να κερδηθεί ο αγώνας: «Αν ακουγόταν ο Άρης έγκαιρα από την ηγεσία του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. παρουσία του εδεσίτη συνταγματάρχη Διονυσίου Κόκκι­ νου. Οι Άγγλοι αξιωματικοίσύνδεσμοι που κινούν τα νήματα στέλνουν τους Έλληνες αξιω ματι­ κούς. Συνέντευξη Π. που ήταν π άντα αντιεαμικός και στην κρίσιμη στιγμή θα φανεί ολότελα εχθρικός. Επανάσταση) Αυτήν την κομματική ευφορία είχε μεταφέρει στο Βουνό ο Καραγκίτσης όταν επέπληττε τον Άρη για την αντιαγγλική στάση του και διακήρυσσε στους αντάρτες και τους χο^ρικούς: .τι θα μας πουν οι σύμμαχοί μας Άγγλοι. αλλά και από την προσέλευση νέων μαχητών (κυρίως αξιωματικών φιλοβασιλικών φρονημάτων) άρχισε να επιδεικνύει τάσεις επέκτασης σε χώρους ελεγ­ χόμενους από τον ΕΛΑΣ». ενισχυμένος από τα βρετανικά εφόδια. «Δημιουργήθηκε η αυταπάτη πο^ς οι παρεξηγήσεις με τους Άγγλους παραμερίστηκαν οριστικά». Η πλήρης σχεδόν άγνοια για τη δύναμη και το έργο του ΕΛΑΣ έκα­ νε την πολιτική καθοδήγηση της Αθήνας να πανηγυρίζει για το σύμ­ φωνο εγκλωβισμού του στο ΣΜΑ. Αν οι κριτικές παρατηρήσεις και οι προτάσεις του Άρη γίνονταν πολιτική γραμμή και πράξη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ σ ’ όλους τους τομείς έγκα ιρ α» . αναφέρει ο Λάμπρος στο χωριό του το Μαυρίλο. Προσπαθούν να διαρρήξουν τον ψυχικό δεσμό ελασιτών και χωρικών κατηχώντας τους δεύτερους να μην προσφέρουν τίποτα χωρίς αμοιβή* έως τότε οι πάμπτωχοι άνθρωποι συνεισέφεραν στον αγώνα είτε με την προσωπική τους δουλειά είτε από το υστέρημά τους.Εμείς θα κάνουμε ό. (Χατζής. Καραγκίτση (Ορφέα Βλαχόπουλου) από την Ιστορία της Αντίστασης 1940.380 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ ΓΙΟ ΥΛΟ Σ Δεν είναι μόνο αυτό. Αφού οι δημό9. που έχουν συρρεύσει κατά εκατοντάδες στον ΕΔΕΣ. στις περιοχές που κυριαρχεί ο ΕΛΑΣ.9) Οι επιπτώ σεις θα φανούν σύντομα. «Ο Ζέρβας. (Γασπαρινάτος) Η αντιεαμική π ρο π αγά νδα επισείει στους χωρικούς το φόβητρο του κομουνισμού και αντιπαραθέτει την εύνοια της συμμάχου Μεγάλης Βρετανίας συν το δέλεαρ της οικονομικής ανταμοιβής. Έ να σύνηθες παράδειγμα εκμαυλισμού. .

Τα σύννεφα που σκοτεινιάζουν τις σχέσεις των αντιστασιακών ορ­ γανώσεων πυκνώνουν επικίνδυνα· ο ΕΛΑΣ δεν είναι διατεθειμένος να τηρήσει τις δεσμεύσεις που του επέβαλλε η ανίδεη πολιτική καθοδή­ γηση της Αθήνας.του­ λάχιστον όχι φανερά* οι Αγγλοι σε κάθε διαμαρτυρία τούς π α ρ α π έ ­ μπουν στα άρθρα του συμφωνητικού. τις λίρες και την κόλλα. Ως το βράδυ άλλοι τρεις τέσσερις πήγαν και γράφτηκαν. [. ενώ οι Βρετανοί επιμένουν να εξαντλήσουν όλες τις δυνατότητες του συμφωνητικού.. Εδώ είναι οι λίρες! Εδ<ύ είναι η Αγγλία! Ελάτε! »Το πρωί δεν πήγε κανείς να γραφτεί.Α ΡΗ Σ. έκανε να φύγει. δεν ασχολήθηκε καθόλου μ ’ αυτό το ζήτημα. αναρχικό. διολισθαίνει από τη σο­ βιετική γραμμή Ιωαννίδη. στην πλατεία του χωριού. Τ απόγεμα ξαναβγήκε με το τραπέζι. Αντίσταση) Ακόμη και ο φύσει πράος Σαράφης αγανακτεί: «Οι αξιωματικοί που στάλθηκαν να δημιουργήσουν τις καινούριες ομάδες [. δεν απέδωσαν. που κυριότερο έργο έπρεπε να έχει τις επιχειρήσεις και την εξέλιξη της στρατιωτικής κατάστασης. ΕΛΑΣ) Η θέση του Σιάντου είναι δύσκολη. (Χατζής. η οποία δίνει προτεραιότητα στην πάση θυ­ σία διατήρηση των «συμμαχικών σχέσεων». «Το Κοινό Γενικό Στρατηγείο. (Σ αρά­ φης... χαρακτηρίζοντάς το σαν κομουνιστικό. αντεθνικό». Επανάσταση) . το ίδιο φτωχοί κι αυτοί». (Σαράφης.. το τρίτο πρωί η τακτική άλλαξε: «Ένας χωριανός μου έστησε ένα τραπέζι κάτω α π ’ τον πλάτανο. πήρε μια κόλλα χαρτί κι άρχισε να φωνάζει: » .] Μόλις γράφτηκε. πήρε κάποιος την α π ό ­ φαση. Ο ίδιος είναι υπέρ των δυναμικών λύσεων στην κατεχόμενη χώρα· το προπολεμικό μίσος για τον αγγλικό ιμπεριαλισμό δεν έχει στο π α ­ ραμικρό υποχωρήσει μέσα του· όποτε μπορεί. σώριασε πάνω του μπόλικες χρυσές λίρες. Τον υποχρέωσε να μείνει για να φαίνεται ότι πηγαίνουν και γράφονται και να μην είναι μόνος του μπροστά στο τραπέζι. Ήταν α π ’ τους πιο φτωχούς του χωριού.] νόμισαν ότι η συμφωνία και το Κοινό Γενικό Στρατηγείο έγινε για να διαιρέσουν τους αντάρτες και όχι για να τους ενώσουν και άρχισαν μια συκοφαντική εκστρατεία εναντίον του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. ΕΛΑΣ) Οι τοπικοί ηγέτες του ΕΛΑΣ δεν μπορούν να αντιδράσουν . Αλλά ο άλλος τον κράτησε. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 381 σιες ομιλίες του συνταγματάρχη. επί διήμερο. αλλά κατάντησε ειρηνοδικείο για να λύνει διαφορές που συνεχώς παρουσιάζονταν». (Μπέκιος. "Υστερα από αρκετή ώρα διαλάλημα των λιρών και της σιγουριάς της Αγγλίας.Ελάτε να γραφτείτε στον ΕΔΕΣ.

0 Άρης κάνει απολογισμό της π ε ­ ριοδείας του με τον Ζέρβα και οι εκτιμήσεις του συμπίπτουν απολύτως με του Βρετανού λοχαγού Χάμσον. να δημιουργήσει βάσεις του ΕΔΕΣ στη Ρούμελη και στη Θεσσαλία. 0 Σιάντος έκανε προσπάθεια να του απαντήσει ήρεμα: Τα ξέρουμε αυτό: όλοι.382 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Το πιθανότερο είναι πως. Αεροδρόμιο ) Λύκος Στις 21 Αυγούστου η περιοδεία Άρη και Ζέρβα στην Ή πειρο φ τά ­ νει στο τέλος της. ότι ο λόγος του ήταν σφιγμέ­ νος στον “κορσέ” του συμμαχικού αγούνα». τον Κωστούλα και τους μαυροσκούφηδες. με τους οποίους συσκέπτεται. δεν θα συναινούσε ποτέ σε μια τέτοια συμφωνία· μα στις συζητήσεις με τα κομματικά στελέχη στο Βουνό αναγκάζεται να υποστηρίξει αυτό που δεν πιστεύει. Η συνάντηση του αρχηγού του ΕΛΑΣ με τον Γραμματέα του ΚΚΕ γίνεται σε κλίμα αμοιβαίας αντιπάθειας και καχυποψίας π αρά τη φ α ι­ νομενικά συντροφική ατμόσφαιρα. Δηλούνει απερίφ ραστα στον Σιάντο πω ς ο εμφύλιος πόλεμος είναι επί θύραις.Δεν θα μας αφήσουν οι Άγγλοι ούτε να ζήσουμε. θα έχουμε πολλές δυσκολίες μαζί τους. παλιό σκληρό στέλεχος του ΚΚΕ στον Βόλο.. όταν τον άκουγε. και ο αρχηγός. επιστρέφει στην έδρα του Γενικού Στρατηγείου. ξαναλέει ο Γουλιμάρης και αρχίζει να καταφέρεται με οξύτητα εναντίον των Άγγλων. τον προειδοποιεί ο Γουλιμάρης. με τη δυνατότητα που του δίνει το συμφωνητικό. Οι κομματικοί της Θεσσαλίας. . (Στρογγύλης. αλλά έχουμε συμμαχικό αγώ να μαζί τους. με τον πάτερ Ανυπόμονο. . Ούτε τον Ψαρρό εμπιστεύ­ εται ο αρχηγός γιατί π α ρ ά τις περί του αντιθέτου διαβεβαιώσεις του . Αυτό μην το ξεχνάμε. παρότι δεν έχει την ίδια πλη­ ροφόρηση με αυτόν. Η επίδειξη φιλίας και οι διαχύσεις του Ζέρβα προς τον ίδιο είναι παραπειστικές· ο στρατηγός θέλει να κερδίσει χρόνο και. .Ναι. δεν γελιούνται από τις καλοκάγαθες παραινέσεις του Γέρου: «Αισθανόταν κανείς. απαντάει ο Γραμματέας. Θεωρεί την ενότητα των αντιστασιακών οργανώσεων εντελώς ε π ι­ φανειακή. εάν ήταν στο χέρι του Γραμματέα. συμφωνώ. σύντροφε Σ ιά ­ ντο.Τότε τι τους θέλουμε.

0 Σιάντος συμφωνεί και υπερθεματίζει για τον Ζέρβα. Ο Άρης δεν πείθεται από τις υποσχέσεις του Ψαρρού· τις έχει ακούσει και ο ίδιος στο παρελθόν. υπερασπίζοντας τις κατακτήσεις μας. ότι η μειονεξία από την παλιά του δήλωση τον εμπόδιζε να απευθύνεται στην ηγεσία για να επισημαίνει τα κα­ τά την κρίση του κακώς κείμενα. πάντα έλεγε αυτό που πίστευε.Α ΡΗ Σ.1950 και 31. 1. Τουναντίον βλέπουμε πως έγκαιρα είχε συλλάβει την πραγματι­ κότητα. προειδοποιήσεις και υποδείξεις στο ΠΓ. θα ’ρθούμε αναπόφευκτα σε σύγκρουση με τους Άγγλους. 11. ότι για τη σύγκρουση αυτή πρέπει από τώρα να προετοιμαστούμε όχι μόνο ιδεολογικό:. Από τότε που ο Άρης κατέβηκε σαν π α π ά ς στην Αθήνα και μίλησε με το ΠΓ του ΚΚΕ και στη συνέχεια στους εκπροσούπους της ηγεσίας στο Βουνό (Τζήμα.1 1 Τώρα. [.12. ο Άρης προειδοποιεί τον Γραμματέα του Κόμματος ότι για τη διαρκούς επιδεινούμενη ατμόσφαιρα μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων 10.] Ολοκάθαρα έβλεπε πως. .τον Μάρτιο του 1943 γράφει στο ΠΓ του Κόμματος: «Τάση του Άρη.ά. Γρηγοριάδη.. Ελευθεροτυπία . Γρηγοριάδης. όπως έγκαιρα και θαρραλέα της εξέφραζε τις απόψεις του και την πίεζε να τις αποδεχθεί». αφού πρόκειται να προσχωρή­ σει στον ΕΛΑΣ όπο^ς τον έχει αφήσει να πιστεύει. πολύ κοντά τότε στην πολιτική ηγεσία.1981.12. Τζήμα (Σαμαρινιώτη). Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 383 εξακολουθεί να υπακούει στους Βρετανούς και να ακολουθεί τις εντο­ λές τους.έκανε σα­ φείς παρεμβάσεις. ότι το σύμπλεγμα που τον κατείχε. 31. με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο. για μία ακόμη φορά. ο Σ. τον οποίο αποκαλεί «πόλο έλξης της αντίδρασης»..τον πληροφορεί ότι το 5/42 έχει ήδη αρχίσει να συγκροτείται πάλι ως ανεξάρτητο σύνταγμα. Αδιάψευστη η μαρτυρία του Τζήμα. μα και πρακτικά». Μανιάτη κ. γράφει: « 0 Άρης από τότε -κ α ι όχι την τελευταία στιγμή. Εκθέσεις Ανδρ. Πράγματι σε λίγες ημέρες ο σύνταγματάρχης -σε συνεννόηση με τους Άγγλους.12.1950. Η τόλμη και η σαφήνεια των θέσεο^ν του Άρη καταρρίπτουν αυτό που ισχυρίζονται κάποιοι. Για τον Ψαρρό κρατάει μια επιφύλαξη· είχαν σχεδόν συμφωνήσει να μην προχωρήσει ο συνταγ­ ματάρχης σε ανασυγκρότηση του 5/42. Επιστολή Σ. και τις περισσότερες φορές εχρησιμοποιείτο εναντίον του.).1 0 Επίσης. Δεν είναι συνεπώς σο^στό αυτό που λέγεται και γράφεται. Καραγκίτση. δεν τον άφηνε να πλησιάσει την ηγεσία και να της εκθέσει τις απόψεις του. Από κάθε άποψη σαφέστατη προ­ οπτική. επειδή άλλοτε είχε υπογράψει δήλίοση μετανοίας.

στέλνει στην κατεχόμενη χώρα τον ιδιοφυή στρατηγό Ρόμελ. Γάμος Η πτώση της Νέας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας που φιλοδόξησε να ιδρύσει ο Μουσολίνι είναι άδοξη και εκκωφαντική. Το λέει ευθέως στον Γραμματέα: . Για αυτό αποφασίζει..τι το Στάλινγκραντ για τους Γερμανούς.. 0 Μουσολίνι δεν κατορθώνει να ανταποκριθεί στις προσδοκίες του Χίτλερ· η συνωμοτική κίνηση του στρατάρχη Μπαντόλιο και του αρ­ χηγού των Ενόπλων Δυνάμεων Αμπρόζι επιφέρει την καθαίρεση του Ιταλού δικτάτορα από το Μεγάλο Φασιστικό Συμβούλιο και τη σύλ­ ληψή του με εντολή του βασιλέα Βίκτωρος Εμμανουήλ. να οργανώσει τη γερμανική άμυνα.Άκου. Το λύκο τον βλέπουμε.η είδηση ανακοινώνεται από τον . Δεν χρειάζονται περισσότερα από όσα έχει δει και έχει ακούσει ο Σιάντος για να καταλάβει πού οδηγεί η βρετανική πολιτική τις σχέσεις μεταξύ των Ελλήνων αντιστασιακών. να επιστρέψει για λίγο στην Αθήνα για να ενημερώσει τα ηγετικά στελέχη του Κόμματος. προτού εγκατασταθεί οριστικά στο ΓΣ του ΕΛΑΣ. Και του δηλώνει ευθαρσώς την αντίθεσή του στην αποστολή πολι­ τικών εκπροσώπων στη Μέση Ανατολή: . Θα μας τυλίξουν σε μια κόλ­ λα χαρτί με την πείρα αιώνων που ? χουν οι Άγγλοι σ’ αυτά. για να αντιμετωπίσει το πιθανολογού­ μενο άλμα των συμμαχικών δυνάμεων στη γειτονική Ελλάδα.Τι δουλειά έχουμε εμείς στο Κάιρο. Μόλις εκδηλώθηκε η συμμαχική απόβαση στη Σικελία. Η νέα ιταλική κυβέρνηση που σχηματίζεται υπό τον Μπαντόλιο αρ­ χίζει πάραυτα μυστικές συνομιλίες με τους Συμμάχους. ο Χίτλερ έσπευσε να συναντήσει τον Μουσολίνι κοντά στο Ρίμινι και του ζήτη­ σε να γίνει η Σικελία για τους Συμμάχους ό.384 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ αποκλειστικά υπεύθυνοι είναι οι Άγγλοι. που καταλή­ γουν σε συνθηκολόγηση άνευ όρο^ν. Γέρο. Δεν αποδέχεται τον στρου­ θοκαμηλισμό της πολιτικής ηγεσίας που αναλίσκεται σε καταγγελίες εναντίον των αγγλικών «προγεφυρωμάτων» ΕΔΕΣ και 5/42 και όχι των υποκινητών τους. Παράλληλα. Ο Σιάντος με τη συνοδεία του έχουν φτάσει σχεδόν έξω από την πρωτεύουσα όταν μια είδηση συγκλονίζει τη χώρα: Η Ιταλία παραδόθηκε. κι εμείς ψάχνουμε τον ντορό του.

Θυμωμένος πραγματικά. έγκλημα ήταν να ρίξω μια.Εσείς. ωρέ! »Έγινε ένα σάστισμα σ ’ όλη την πλατεία.Εγώ ήμουν. Αυτό το τελευταίο.ίες κατορθώνει να επιβάλει κάποια τάξη στους ξε­ τρελαμένους άνδρες. παντρευότανε ο Αίγκος. μα δεν είναι καθόλου εύκολο. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν 385 συμμαχικό ραδιοφωνικό σταθμό κατά τις οχτώ το βράδυ στις 8 Σ ε­ πτεμβρίου 1943. λέω του πατέρα. Εγώ. »Κουνήθηκε α π ' τα χάχανα η πλατεία». λίγο σαν κοροϊδεύοντας την αυστηρότητά μου. Στην κορυφή του Παρνασσού το αντάρτικο ραδιόφωνο πιάνει τη συγκλονιστική είδηση και ο Νικηφόρος αγωνίζεται να συγκεντρώσει τους άνδρες του για να επωφεληθεί αμέσως της νέας κατάστασης. » .Εγα> τ ’ άκουσα. συναγωνιστή καπετάνιε. να ειπώ όμως τώρα κι εγώ.. Οι αντάρτες έχουν γίνει ένα κουβάρι με τους χωρικούς της περιοχής. ξαναφο^ναξα». ο κόσμος με τη βία βάσταγαν. χοροπηδάνε σαν τρελοί. κάνει λίγο σα στο κογιόνικο ο πατέρας. αποκρίθηκε αυτός. » . »Σφίγγομαι ωστόσο να κρατηθώ αυστηρός και λέω: » . » . ένα κεφωμένο σάστισμα. (Δημητρίου. χτες προχτές. συναγωνιστή μπαρμπα-Νίκο.απαιτεί επίμονα μέσα στη νύχτα να βρεθεί αυτός που έκανε την αρχή με τους πυροβολισμούς: «Άχνα δεν ακουγόταν. έτοιμος να χαχανίσει ο κόσμος. » 0ι αντάρτες. δε θα το γλιτώσω το ρεζίλεμα! »Μ ! έπιασε κρύος ιδρώτας. Πάει. ρίξατε πέντε δέκα σφαίρες. αγκαλιάζονται και πυροβολούν στον αέρα.Εμπρός! Όποιος είναι να ’χει την παλικαριά να το πει! Ποιος ήταν. κοτζιά μ ’ Ιταλία. Αντάρτης) . η σπατάλη των πυρομαχικών. ο Νικηφόρος τούς κα­ τσαδιάζει γ ια το ξόδεμα το^ν πυρομαχικών και -ό π ω ς διηγείται ο ίδιος.Τι να ειπείς. λίγο αμέριμνη. εξοργίζει τον νε­ αρό ανθυπίλαρχο· ανεβαίνει σε ένα πεζούλι της πλατείας και με άγριες φωνές και χειρονομ. ακούστηκε από τις τελευταίες σειρές του τμήματος: » . Τότε τα βρίσκει ακόμη πιο σκούρα· του απαντάει η φωνή της μόνι­ μης αντιπολίτευσης στο τάγμα: «Μια φωνή αργή.Τ' άκουσες τι είπα.Α ΡΗ Σ. » .

Από το επόμενο κιόλα πρωινό της συνθηκολόγησης αρχίζει και στην Ελλάδα η εφαρμογή του προϋπάρχοντος σχεδίου «Άξων» για τον αφοπλισμό των ιταλικών μονάδων. . Για τον ίδιο σκοπό τίθενται σε συναγερμό ο ΕΛΑΣ. Ειδικά στην Κεφαλονιά σκό­ τωσαν και τους αιχμαλώτους· «η γερμανική τιμωρία ήταν γρήγορη και εκμηδενιστικά ανελέητη· περίπου 155 αξιωματικοί και 4. ο ΕΔΕΣ. Γρη­ γοριάδης.». γρήγορα και μεθοδικά.] »Η γενναία δράσις το^ν εθνικών ανταρτικών ομάδων της Ελλάδας και των μυστικών οργανώσεών τους συνετέλεσαν στην εξάρθρωση των αξονικών σχεδίων και στη νίκη των Συμμάχων στην Ιταλία». Και ποιοι Έλληνες. αντιμετο^πίστηκαν χωρίς έλεος· σύμ­ φωνα με Γερμανό ιστορικό. ως συνήθως. Γρηγοριάδης.ονάδων στη χώρα πω ς οποιαδήποτε διάθεση συνθηκο­ λόγησης με τους Έλληνες αντάρτες θα αντιμετωπιστεί με τα όπλα. Ιστορία) Μόλις γνωστοποιείται η παράδοση της Ιταλίας.386 11η Σ τρατιά Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Τα σημάδια της επικείμενης ιταλικής κατάρρευσης ήσαν από και­ ρό ορατά και απασχολούσαν τους πάντες· αντάρτες... 140.750 άνδρες που αιχμαλωτίστηκαν στην Κεφαλονιά εκτελέστηκαν από απόσπασμα μόλις τελείωσε η σύγκρουση». ο Γερμανός στρα­ τιωτικός διοικητής στην Ελλάδα ειδοποιεί π ά ρ α υ τα τους επικεφαλής των ιταλικών μ. Ιστορία) Οι Γερμανοί κινούνται. Γερμανοί και Βρετανοί αξιωματικοί στην Ελλάδα βρέθηκαν αντιμέτωποι με το ίδιο πρόβλημα: «Αν η Ιταλία συνθηκολογούσε. [. Ό που οι Ιταλοί προσπάθησαν να αντισταθούν και έπεσαν στα χέ­ ρια των πρώην συμμάχων τους. Ποιος θα τα άρπαζε. (Mazower) Τα συμμαχικά αεροπλάνα πετούν πάνω από την Ελλάδα και ρί­ χνουν προκηρύξεις με την υπογραφή του στρατάρχη Ουίλσον: «Έλληνες.000 ανδρών! Τα όπλα της αρκούσαν για να ανατραπεί τελείως η ισορροπία δυνάμεων. η 11η Στρατιά θα γινόταν λεία τίνος. η εξολόθρευση των Ιταλών είναι «ένα από τα πιο απίστευτα εγκλήματα πολέμου». το 5/42 και οι πολιτικές τους οργανώσεις. Σε ορισμένες περιπτώ σεις Έλληνες. (Σ. Οι Γερμανοί ή οι Έλληνες. Έ να ς ολόκληρος στρατός 12 μεραρχιών. οι Ιταλοί ενικήθησαν και εγονάτισαν. (Σ. Ο Βρετανός στρατάρχης δεν παραλείπει να προειδοποιήσει τους καιροσκόπους της εποχής: « Σ ε εκείνους που επιμένουν να ίδουν την εξέλιξιν το^ν πραγμάτο^ν λέγω: αποφασίσατε τοίίρα ή καταστραφείτε κι εσείς στην πανωλεθρίαν που αναμένει τους Γερμανούς».

να αφοπλιστούν.1965. που αντιδρούν στην προοπτική να περάσουν τα ιταλικά όπλα στον ΕΛΑΣ και κάνουν ό.λπ. 13. Γρηγοριάδης. αντιλήφθηκαν αμέσως πού βρισκύταν το κλειδί της υποθέσεως: τα όπλα». ει δυνατόν.] Πιστεύω να ’σαστε σύμφωνοι μ' ο:υτή την απόφαση που π ή ρα μ ε» . . Αρχικά ο Γούντχαουζ ως αναπληρωτής αρχηγός της ΒΣΑ επιχειρεί να προωθήσει τους Ιταλούς στον ΕΔΕΣ γιατί. καθένας για λογαριασμό του. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 387 Γερμανοί και Ιταλοί μπλέκονται θανάσιμα· οι Ιταλοί προσπαθούν α π ε­ γνωσμένα να διατηρήσουν τον οπλισμό τους και οι υπόλοιποι να τους τον αφαιρέσουν. Ακρόπολις. είναι βέβαια σύμ­ φωνος μαζί τους. Μόλις συνήλθαν από τη συγκλονι­ στική εντύπωση της συνθηκολογήσεως. ο Καραγκίτσης.1943.5.. γιατί ο εξοπλισμός του ΕΛΑΣ είναι το σοβαρότερο πολιτικό και στρατιωτικό μας καθήκον στην Ελεύθερη Ελλάδα. όπως ισχυρίζεται.Α ΡΗ Σ. που με χίλια εφευρήματα κατορθώνουν να κάμψουν τους ταλαντευό­ μενους Ιταλούς και να εξασφαλίσουν οπλισμό και εφόδια. που φτάνουν πολύ πιο γρήγορα από τους αντάρτες στα ιταλικά στρατόπεδα.1 3 Τελικά στο Κοινό Στρατηγείο συμφώνησαν οι ιταλικές μονάδες που θα επιλέξουν τη συμμαχική πλευρά να προσχο^ρήσουν στην οργάνωση της περιοχής τους· οι μονάδες που θα ταχθούν με τους Γερμανούς. «Λαός όμο^ς και αγωνισταί δεν περίμεναν να εκδώσουν δια γγέλ­ ματα και διαταγές τα στρατηγεία.9. Η διαταγή που έχει ο Γούντχαουζ από το Κάιρο είναι να πείσει τους Ιταλούς να πολεμήσουν κατά των Γερμανώ ν εάν αυτό δεν είναι εφικτό.1 2 Δεν έπρεπε επ ' ουδενί τα ιταλικά όπλα να βρεθούν σε αντάρτικα χέρια.τι μπορούν για να το ματαιώσουν. «αρνούνται να παραδοθούν στον ΕΛΑΣ». Έχουν όμως τους Άγγλους. όπου μπορούν. Καραγκίτση (Ορφέα Βλαχόπουλου). που αναπληρώνει προσωρινά τον απουσιάζοντα Σιάντο. Και οι μελανοχίτωνες αξιωματικοί των ιταλικο^ν διοική­ σεων. Ιστορία) 12. πρέπει οποοσδήποτε «να εξασφαλίσει τον έλεγχο του οπλισμού τω ν» . Επιστολή Π. επιβάλλουν τη θέλησή τους να προσχοορήσουν σε αυτούς και όχι στις «συμμορίες».. Το μεγάλο πλεονέκτημα του ΕΛΑΣ είναι η συμπαράσταση του κόσμου και των οργανωμένων εαμιτών. [. Η ηγεσία του ΕΛΑΣ. 9. Σε ταχύτητα υπερέχουν οι Γερμανοί με τις μηχανοκίνητες μονάδες τους. μα ανησυχεί κιόλα μήπως ξεφεύγουν από τη «συμ­ μαχική γραμμή» του Κόμματος· γράφει στο ΠΓ του ΚΚΕ στην Αθήνα: «Έχουμε υποχρέωση να οπλίσουμε τον ΕΛΑΣ και π αρ ά τη θέληση των Άγγλων κ. 16. Άρης και Σαράφης. αντιδρά αμέσως· το τρίτο μέλος του ΓΣ. (Σ.

Αντρ. χωρικοί.Τι κάθεστε εδώ. χωρο­ φύλακες. γυναίκες και παιδιά κατά ομάδες. Πώς μπορούσαν από τη μια μέρα στην άλ­ λη να τα ’χουν ξεχάσει όλα. αυθόρμητα.1958. Τρεχαλάτε στο τάχμα σας να τους π ά ρ ε­ τε τα τουφέκια! Στη Θήβα τα «κορίτσια» του οίκου ανοχής.Τι έγινε. . . δεν το μάθατε.». νοικοκυρές και πα ιδιά με ακράτητο εν­ θουσιασμό και μηδαμινό συντονισμό. .388 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Στη διάδοση του χαρμόσυνου νέου και στον συνακόλουθο αγο3να δρόμου για την εξασφάλιση του ιταλικού οπλισμού ηλεκτρίζονται και κινητοποιούνται οι πάντες. με πρώτη την εντυπω ­ σιακή ιδιοκτήτρια. Οι Ιταλοί δεν μπορούν να το πιστέψουν: «Δεν ξέραμε τίποτα για τις προθέσεις των Ελλήνων. Τους λένε ότι για αυτούς τελείωσε ο Πόλε­ μος και να πείσουν και τους συναδέλφους τους να έρθουν στους αντάρτες. αντί να καταλήξουν σε κάποιο γερ ­ μανικό στρατόπεδο εργασίας. όπου ήξερε πω ς υπάρχει ένα απομονωμένο φυλάκιο του ΕΛΑΣ. για να είναι ασφαλείς. 17. Απογευματινή . βρε παιδιά. «Για 2-3 νύχτες άλλο “τίμημα” δεν γινόταν δεκτό εκεί π α ρ ά όπλα και π υρομ αχικ ά». αξιωματικοί.2. μα ο λιγότερο πουριτανός λοχαγός Βερ­ μαίος και οι ενθουσιώδεις αντάρτες δεν του αφήνουν πολλά περιθώ ­ ρια. Με κομμένη την ανάσα. παπά δες. άτσαλα. συγκέντρωσαν από τις ιταλικές «γνω ριμίες» τους ένα ολόκληρο φορτίο όπλα και πυρομαχικά.Η Ιταλία παραδόθηκε. Μια παχουλή νοικοκυρά από τα Κρώρα ανεβαίνει ασθμαίνουσα στο βουνό πάνω από τα Καλύβια Αττικής. κατανοώντας τη 14. Λέγανε την αλήθεια. (Γκαλιμπέρτι) Πράγματι αυτοί οι απλοί άνθρωποι έχουν ξεχάσει όσα πριν λίγες ημέρες ακόμη υφίσταντο από τους κατακτητές τους. Σε όλη τη χώρα έχουν πέσει πάνω στους Ιταλούς. μα με π ε ­ ρίσσευμα καρδιάς χύνονται προς όλες τις κατευθύνσεις για τον νέο ιε­ ρό σκοπό. για να τους πείσουν να προσχωρήσουν στους Έλληνες. Λέγανε ψέματα. χωρικοί κάθε ηλικίας. θεια.1 4 Η αναπάντεχη προσφορά προβληματίζει τον καπετάνιο του συ­ ντάγματος Ορέστη· δεν ξέρει εάν πρέπει να δεχτεί ή όχι το προϊόν της «αμαρτω λής» συναλλαγής. Μούντριχας (Ορέστης). πολιτικοί. τους μπήζει τις φωνές από μακριά: . Αντάρτες. τα φόρτωσαν σε ένα κά­ ρο και τα μετέφεραν οι ίδιες στους αντάρτες έξω από την πόλη.

Όπλισε το τουφέκι του και τους άφησε στον τόπο. στις κατά τόπους διαπραγματεύσεις με τις ιταλικές φρουρές εννοούν να λάβουν όλοι μέρος. Κι συ να π α ς κι τ σ ’ άλλοι να ειπείς να ’ρθ’νι. Τον επιτάφιο της 11ης Ιταλικής Στρατιάς τον γράφει ένας σκληρός πολεμιστής του Μετώπου και του αντάρτικου. εδώ διαλύθηκε. στα θ ’κά μας τα πιδιά. τρεις Ιτα ­ λούς αιχμαλώτους να κουβαλάνε ξύλα. παρενέβη σε ά π τα ισ τα ελληνικά για να καθησυχάσει τον Ιταλό αξιωματικό: Να πάτι. Μαράζωσε ο γέρος και γύρναγε σαν δαρμένο σκυλί ή σαν «μια ψ υ­ χή που κλαίει» όπως είχε πει ο Άρης· αργότερα με δική του μεσολά­ βηση του ξαναδόθηκε το όπλο. ως υποθήκη προς τους μεταγενέστερους Έλληνες: «Η 11η Ιταλική Στρατιά του Τζελόζο. Έμειναν στα ελληνικά χώματα για πάντα. που 5 νι καλά κι δε θα σας π ’ρ ά ξ’νι. την έδρα του ΓΣ. «Τόσο υπέροχη ήταν η στάση του λαού μας ώστε επανειλημμένα οι Άγγλοι αξιω ματι­ κοί. που είδε στο Περτούλι. μα διεγράφη από τη δύναμη του ΕΛΑΣ και το όπλο τού αφαιρέθηκε. γιε μ ’. Αλλού οι Ιταλοί αγριεύουν και τους διώ ­ χνουν. (Σαράφης. που φοβούνταν αντίποινα εκ μέρους του λαού. ΕΛΑΣ ) (Αυτής της «ανωτερότητας» εξαιρείται ο γερο-Τσεκούρας. κάτι άστραψε μέσα του· ίσως οι δύο γαμπροί που του εκτέλεσαν και εκείνη η «θράκα αγγόνια που τ' αρφάνεψαν». ο οποίος είναι ήδη αφοπλισμένος γ ια σοβαρό παράπτω μα. άσχετα εάν δεν μιλάνε την ξένη γλώσσα. ο « ψ υ­ χοπα τέρ α ς» του Άρη. αλλά ήταν πάντα υπό επιτήρηση μήπως αστράψει ξανά αυτό το κάτι μέσα του. καθώς είδε ότι παρατραβούσε η συζήτη­ ση. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 389 σημασία που έχει να τους πάρουν με το μέρος τους.. αλλού το συζητούν και κάποιοι πιο ευαίσθητοι βγάζουν και δεί­ χνουν τις φωτογραφίες των προσφιλούν τους δακρύζοντας. Μην μπορώντας να λησμονήσει τα δικά του δεινά από τους Ιτα­ λούς. ποτέ δεν γύρισε στην Ιταλία! Έ μεινε εδθ3 στην Ελλάδα! Εδώ αιχμαλωτίσθηκε.) Κ ατά τα ελληνικά κρατούντα. Η γενική συνέλευση της φρουράς του ΓΣ καταδίκασε την πράξη του και τον έστειλε στο ανταρτοδικείο· λόγω προχωρημένης ηλικίας και τραυματικών βιωμάτων -μ ε την υπεράσπιση του ίλαρχου Αλέκου Μυ­ λω νά.γλίτωσε τη θανατική ποινή. Μια για γιά σε ένα χωριό.Α ΡΗ Σ.. εδώ κονιορτοποιήθηκε.] Αυτό το εκδικη- . μια ημέρα. [. έκφρασαν τον θαυ­ μασμό τους για την ανωτερότητα του ελληνικού λαού». ο λοχαγός Βερμαίος. που ακολούθησε σαν κατακτήτρια τους Γερμανούς.

Ένας εκπληκτικής ευγένειας ιερο^μένος της Αράχοβας. παίρνει κάποιες πρώτες υποσχέσεις. ο ΕΛΑΣ! Και αυτόν τον άθλο θα τον γράφει μια μέρα και η επίσημη ιστορία». Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944.1 5 Ψ είρ ισ μ α Σημαντική επιτυχία είναι η απαλλοτρίωση του οπλισμού της μεγά­ λης ιταλικής δύναμης που εδρεύει στην Αράχοβα· ολόκληρο τάγμ α με ενισχυμένη σύνθεση. . Προσπαθεί να κερδίσει χρόνο. αλλά ο ανθυ­ πίλαρχος του δίνει πολύ μικρή διορία* μόνο πέντε ώρες. το αντάρτικο. θα ’ταν λίγο αστείο τέτοια ώρα να καθόμα­ στε εκεί δα να φωτογραφιζόμαστε». 15.390 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Δ Ο Σ τικό χτύπημα το έδωσε στους εισβολείς. αναλαμβάνει με δική του πρωτοβουλία τις διαπραγματεύσεις* μιλάει με τον αντισυνταγματάρχη διοικητή του τάγματος. να τραβήξουν τις φωτογραφίες. Ο Νικηφόρος απαιτεί άμεση παράδοση των όπλων και δηλώνει επ ί­ σημα ότι αναλαμβάνει την ασφάλεια των αξιοοματικών και των ανδρών της μονάδας. Ο Ιταλός διοικητής τα μασάει· ζητάει 24ωρη προ­ θεσμία ελπίζοντας σε αυτό το διάστημα να προλάβουν να έρθουν Γερμανοί από την Άμφισσα. ό. «Μόλις φτάσαμε κοντά. μα ο Ιταλός επιμένει να μιλήσει με τον Νι­ κηφόρο. (Δημητρίου. όσες υπολο­ γίζει ότι χρειάζονται τα αντάρτικα τμήματα να πιάσουν τα περά σ μα­ τα προς την πόλη. εν ονόματι του Ελληνικού Έθνους και της ιστορίας του.τι πρόλαβαν πρόλαβαν. ένα λεπτό. Πετάχτηκαν όμως οι αξιωματικοί με τις μηχανές και μας παρακάλεσαν. Στις 9 Σεπτεμβρίου μπαίνει έφιππος στην Αράχοβα με μια μικρή συνοδεία επιλεγμένων ιππέων· το επιβλητικό θέαμα των Ελλήνων ανταρτών με τις γενειάδες και τα σταυρω τά φισεκλίκια πάνω στα άλογα. άλλους Ιταλούς τούς φοβίζει και πιάνουν θέσεις άμυνας και άλλους τους θαμπώνει. Δεν τους κάμαμε τη χάρη. Ο νεαρός ανθυπίλαρχος το αποτολμάει. Αντάρτης) Η συνάντηση με τον Ιταλό αντισυνταγματάρχη έχει οριστεί να γ ί­ νει μέσα στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. δύο αυτοκίνητα και πολλά μετα­ γω γικά ζώα. που μπαίνουν στητοί και υπερήφανοι στην κατεχόμενη πόλη. κάμαμε να κατεβούμε α π ' τ ’ άλογα. που του έχει ρημάξει τους άνδρες. βαρύ οπλισμό. ο πάτερ Συνέσιος.

οι αραιοί Γερμανοί τσομπαναραίοι του αραιώνουν ακόμα περισσότερο και πολλές φορές χά ­ νουν την οπτική επαφή ο ένας με τον άλλον. τους επέτρεψαν να φύγουν προς την Ιτέα. Ούτε οι Ιταλοί της Ιτέας. Και η αυθόρμητη απάντηση εκείνου: . τους γδύνουν από τις στολές τους. Κολοβατιανοί. να τον λυ­ τρώσει.ΑΡΗΣ. Τα λάφυρα των ανταρτών είναι πολλά και πρέπει να μεταφερθούν πάνω στα 12 γερμανικά. Σεγδιτσιώτες. που κράτησαν τρεις ημέρες. Τότε ξεπετάγονται από τις πατουλιές οι ενεδρευταί και “ξεκόβουν” πέντε έξι σαστισμένους και ζαβλακωμένους κατακτητάς. τους εφεδρικούς ελασίτες της περιοχής και την αυθόρμητη συνδρομή μιας διμοιρίας του 5/42 υπό τον ταγματάρχη Μαναίο απώθησαν τους χιτλερικούς σε όσες προσπάθειες έκαναν να περάσουν. και 12 γερμανικά αυτοκίνητα έμφορτα οπλι­ σμού περνάνε στα αντάρτικα χέρια. Η γερμανική δύναμη που ξεκίνησε από την Άμφισσα.Γκρεμίστε όλο το σπίτι μου. αδύνατον να προχωρήσουν. Το τάγμα του Νικηφόρου με άνδρες του ΙΙΙ/34 τάγματος υπό τον Καλλία. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 391 Οι ελπίδες που έχει εναποθέσει ο Ιταλός αντισυνταγματάρχης στους πρώην συμμάχους του σύντομα θα διαλυθούν. αφού τους αφόπλισαν και τους ψείρισαν κανονικά από κάθε χρήσιμο είδος. »Όπως ανεβαίνει τις κορδέλες το κοπάδι. Οι Ιταλοί της Αράχοβας περίμεναν αμέτοχοι το αποτέλεσμα της μάχης· κάποια στιγμή θέλησαν να το σκάσουν. που παραδόθηκαν στους Γερμανούς και οδηγήθηκαν στη Λαμία. μπο­ ρεί να φθάσει η μεγαλοψυχία τους καμιά φορά στο να τους δώσουν . εμπειρογνώμονες της ζωοκλοπής. ενεδρεύουν κρυμμένοι στις “πατουλιές” ’ Βαριανίτες. »Όπως ακριβώς “ξεκόβουν'’ τα πρόβατα! »Τους τραβάν παραπέρα. αλλά τους πρόλαβαν οι αντάρτες και. συν τα δύο ιταλικά αυτοκίνητα* μα τα ογκώ­ δη οχήματα κινούνται δύσκολα στα στενά δρομάκια της Αράχοβας προσπαθώντας να βγουν στη δημοσιά* σε κάποιο σοκάκι φρακάρουν. όπου εκείνοι πίστευαν πο^ς θα έρθουν ιταλικά πλοία να τους παραλάβουν. Στις συμπλοκές. πέφτει σε προνοητική αντάρτικη ενέδρα στις στροφές των Δελ­ φών. γλίτο^σαν το ψείρισμα από τους χωρικούς: «Στα “καγκέλια“! του δρόμου. γύρω στο 51ο χιλιόμετρο. σκοτώνονται περισσότε­ ροι από 100 Γερμανοί. Ο καπετάνιος Λεβεντογιάννης παρακαλεί έναν κάτοικο της πόλης να τους επιτρέψει να γκρεμίσουν λίγο τη γωνία του σπιτιού του με την υπόσχεση να του την ξαναχτίσουν αμέσους.

. γιατί δεν αντέχω άλλο. Εκατοντάδες οκάδες λουκούμια. »Θέλουμε να σπάσουμε τον πάγο.Άντι. αν σ' έβρισκα μπρουστά μ ’.Μπόνο! Μπόνο!. Με εντολή της εαμικής οργάνωσης όλα τα μαγαζιά κερνάνε λου­ κούμια σε «χρέωση» του ΕΑΜ. και τα καταφέρνει περίφημα. Αλλά οι διαπραγματεύσεις τραβάνε σε μάκρος και ο ταγματάρχης σκύβει στο αυτί του «υπασπιστή» του: . για να μη φαίνονται τα πολιτικά παντελόνια και παπούτσια. θα ’σ’να τώρα μακαρίτες! » . (Σεβαστάκης) Με το καλό Κάποιοι ατσίδες στον Βόλο έχουν την έμπνευση να γλυκάνουν τους Ιταλούς της φρουράς για να αποδείξουν την καλή τους διάθεση στους νέους «συμμάχους». πείθει τους Ιταλούς για την ιδιότητά του. με τα σώ­ βρακα τις περισσότερες φορές». Π απασταφίδας αγκαζάρει τον προχωρημένης ηλικίας ταγματάρχη γερο-Όλυμπο. να δημιουργήσουμε κλίμα συ­ νεργασίας και συμμαχίας. τη γλίτωσες πάλι. Καθώς μάλιστα είχε λά­ βει μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους και θυμόταν Ιταλούς αξιω­ ματικούς από το Μακεδονικό Μέτωπο. ενώ ο ίδιος αναλαμβάνει να υποδυθεί τον υπασπιστή του. να τελειώσουμε. ο ελασίτης ανθυπομοίραρχος Σπ. » .1 6 Στην Αγιά Θεσσαλίας αντάρτες και χωρικοί πείθουν ένα ιταλικό τάγμα της Μεραρχίας Φόρλι να τους ακολουθήσει και κρύβουν τους Ιταλούς σε ένα δάσος νότια της Λάρισας. κατά τους παρευρεθέντες. μουρέ Τζουβάνου. που βοηθούσε στον εφεδρικό ΕΛΑΣ. καταναλώθηκαν εκείνη την πρώτη ημέρα.Κάνε τι θα κάνεις.392 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ κανένα κουρέλι. Αφού αξιωματικός εκείνη την ώρα δεν υπάρχει μέσα στην πόλη. » . και τους χτυπούν στις πλάτες. «Σφάξαμε βόδια. και ύστερα τους ξαναρίχνουν στο κοπάδι.Μπόνο! Μπόνο!. τους ταΐσαμε. χωρατεύουν. στήσαμε καζάνια. γελούσαν κι οι Ιταλοί φαντάροι». 16. Οι αντάρτες πηγαινοέρχονται. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. Ο ταγματάρχης δεν διαθέτει στολή και του φοράνε πάνω από τα πολιτικά μια χλαίνη με αστέρια. Οι Ιταλοί όμως θέλουν να διαπραγματευτούν την παράδοσή τους με αξιωματικό. και στο κεφάλι ένα δίκοχο· κάθεται πίσω από ένα γραφείο.

Επευφημίες ξέσπασαν όταν τέσσερα από τα παλικάρια αυτά πήραν ο καθένας θέσεις στις τέσσερις γωνίες σε απόσταση οκτ'„ . Υπάρχει και μια άκρως ρομαντική προσχώρηση. Χαλάλι τού ματζόρε. Την ασφάλεια των συσκεπτόμενων αναλαμβάνουν οι μαυροσκού­ φηδες· ο αυτόπτης αντιστασιακός Κ. Η ηλικία του ταγματάρχη του επέβαλλε συχνότατες επισκέψεις «στην τουαλέτα» και. Α σφαλώς η μεγαλύτερη ελληνική επ ιτυ χ ία είναι η προσχούρηση στον ΕΛΑΣ της 24ης ιταλικής Μ εραρχίας «Π ινερόλο» και του Σ υ ­ ντάγμ ατος Ιππικού της Αόστης με έδρα τη Λάρισα.Τι έπαθες. όχι επειδή σας έβαλε τα γυαλιά. τον Άγγλο συνταγματάρχη Χιλς και τους υπόλοιπους. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 393 . κάτι η εντυποοσιακή κοπέλα. τον Ιταλό στρατηγό Ινφάντε. βοηθούν να παραμεριστούν τα αυστη­ ρά ρουμελιώτικα ήθη. τη λε­ βεντιά τους. στρατηγός Ινφάντε. του μπήκαν οι αντάρτες. » 0 κόσμος που παρευρέθηκε εκεί αισθάνθηκε ρίγη ενθουσιασμού.νέα. Περισσότερο εντυπωσιάζει η «Μ αντόνα» του Ιταλού αυτόμολου. Με τρόπο ο Π απασταφίδας πήρε τους Ιταλούς αξιωματικούς να δουν και τα αντάρτικα τμήματα και ο τ α γ ­ ματάρχης έτρεξε να ανακουφιστεί..Δεν μπορείς να τους διώξεις. εάν σηκωνόταν και φαινόντουσαν τα παντελό­ νια του. . πάει όλη η σκηνοθεσία. Στο χοοριό Σωτήρα έξω από τα Τρίκαλα οι εαμίτες στήνουν το σκη­ νικό των διαπραγματεύσεο^ν σε ένα τετράγωνο χωράφι περίκλειστο από δέντρα. σύζυγο ενός αδρανούντος εκεί Έλληνα ταγματάρχη. Στο Μαυρολιθάρι εμφανίζεται ένας Ιταλός λοχίας με μια Ελληνίδα καλλονή από τη Ναύπακτο. Στη μέση τοποθετούν ένα τραπέζι με καρέκλες για τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. Έ βλεπε και καμάρωνε την κορμοστασιά τους. το ντύσιμό τους. Κάτι τα όπλα. 0 Άρης αναλαμβάνει δράση. Κουκούλας περιγράφει την ει­ κόνα: «Η εμφάνισή τους ήταν επιβλητική. με γαλανά μάτια και ολόλευκη επιδερμίδα. εμφανίζεται πρόθυμος να συνεχίσει τον πόλεμο εναντίον των Γερμανών. αλλά ζητάει α γ ­ γλικές εγγυήσεις. την οποία αμέσως οι αντάρτες ονομάζουν «Λευκή». απορεί εκείνος. Μόνο ο στρατιωτικός διοικητής του τμήματος ήταν κάπω ς δίβουλος· επρόκειτο για σύζυγο συναδέλφου του. Μαζί τους φέρνουν ένα γαϊδουράκι φορτωμένο με δύο αυτόματα. σφαίρες και χειροβομβίδες.ΑΡΗ Σ. πανέμορφη. 0 αγγλόφιλος διοικητής της μεραρχίας.

ντυμένες με τις ντόπιες γραφικές στολές. κρύ­ βοντας μας τη μέρα στα σπίτια τους όταν ήσαν κοντά οι Γερμανοί». Κάτι πονηροί δεν αντέχουν να περιμένουν και έχουν αρχίσει να ξε­ μοναχιάζουν τους Ιταλούς στρατιώτες: Ενθύμιο! Ενθύμιο!. πρόσφεραν στους αντιπροσοοπους σταφύλια και άλλα φρούτα. τους κερνούσαν κρύο νερό για να δροσιστούν από το λιοπύρι της ημέρας».. [. ακόμη και χωρίς ανταλλάγματα». διαρκούντων των διαπραγ­ ματεύσεων. 17. Αυτό κρίθηκε απαραίτητο από τους Ιταλούς γιατί μετα­ ξύ των αξιωματικών τους υπήρχαν κάποιοι επισημασμένοι από τους Έλληνες για εγκλήματα πολέμου* πυρπόληση χωριών. (Γκαλιμπέρτι) Και ο ΕΔΕΣ έχει κέρδη από την ιταλική συνθηκολόγηση..] »Επονίτισσες. όπως και ένα ολόκληρο τάγμα που έδρευε στην Ήπειρο. Πάντως «στον ουδέτερο παρατηρητή προκαλεί κατάπληξη το πόσοι Έλληνες συμπαραστάθηκαν στους ταπεινωμένους πρώην καταπιεστές τους. αλλά πιο περιορισμένα* προσχώρησαν σε αυτόν αρκετοί σκόρπιοι Ιταλοί με τον οπλισμό τους. ο κόσμος των χωριο^ν.τι αντικείμενα αξίας βρίσκανε πάνω τους. Η τελική συμφωνία κλείνεται λίγο αργότερα αφού εγγυηθεί προ­ σωπικά για την τύχη των Ιταλών και ο αναπληρωτής αρχηγός της ΒΣΑ Γούντχαουζ. Για να εντυπωσιάσουν τους Ιταλούς. που ξέραμε ότι βρισκόταν στο έσχατο όριο της φυσικής αντοχής ύστερα από τις λεηλασίες και καταστροφές που είχε υποστεί. έστησαν σε κάθε ύψωμα από μία ελληνική σημαία και έκαναν έπαρση και υποστολή καθημερινά με τη σάλπιγγα δίνοντας την εντύπωση ότι όλα τα γύρω βουνά ήσαν γεμάτα αντάρτες. Ααινάς.1 7 Οι εφεδρικοί ελασίτες στη Θεσσαλία θυμήθηκαν τα κολοκοτρωναίικα. Ιστορία της Αντίστασης 1940-’45.394 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ με δέκα μέτρα από το τραπέζι των επισήμων. βιασμούς και δολοφονίες αμάχων. Το 5/42 κινητοποιήθηκε και αυτό. Ή ταν ένα παραλήρημα χαράς. (Φλάισερ) Έ να ς Ιταλός διηγείται: «Με ανήκουστα θαυματουργό τρόπο. . που ήταν αρ­ κετά την εποχή αυτή. κατάφερνε να μαζεύει λογιών λογιών τρόφιμα για να χορτάσει την πείνα μας. φώναζαν την ώρα που γδύνανε τους φαντά­ ρους παίρνοντάς τους ό. όμως η κύρια προσπάθειά του να αιχμαλωτίσει τους Ιταλούς της φρουράς Λιδορικίου δεν πέτυχε* στη μάχη που δόθηκε έξω από την πόλη σκοτώθηκε ο επικεφαλής ενός μι­ κρού τμήματος μόνιμος υπολοχαγός X.

«σαν μαύρο σύννεφο που πετάει αστραπές». Ο Άρης σπιρουνίζει το άλογό . από όπου εκείνη τη στιγμή βγαίνουν οι Άγγλοι αξιωματικοί.ΑΡΙΙΣ. Κύριε ελέησον Οι αγγλικές παρασπονδίες δεν λείπουν. που βρέθηκε συμπτωματικά στην περιοχή.Πού είναι οι ρουφιάνοι. ρωτάει. Από τον ΕΔΕΣ υπάρχει μόνο ο συνταγματάρχης Χορδάκης.. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 395 Μεταξύ αυτών που τον κλάψανε ήταν και ο Μπελής. Η συμφωνία είναι κάθε ιταλική μονάδα να παραδοθεί στην οργά­ νωση της περιοχής της. Η τύχη σου ήταν να σκοτωθείς στο 5/42 σαν ομα­ δάρχης. μα εσύ θα ζούσες. Μια έφιππη ομάδα εφτά ανδρο^ν του ΕΛΑΣ με αρχηγό τον Ασπροπόταμο (Βασίλη Μπακάλη) βρίσκεται στο χωριό Λαζαρίνα και αντι­ λαμβάνεται το παζάρεμα μεγάλης ποσότητας όπλων. ίσως ειδοποιημένος από άλλους. .πάνω από τον τάφο του σκοτωμένου ο αδιόρθο )τος καπετάνιος έβγαλε ασεβέστατα και το δικό του μαράζι που δεν είχε ακόμη κάποιον αξιωματικό στο τάγμα του: . σκοτώ­ θηκες. μπήκες στη μάχη μπροστά. κατά τον Ασπροπόταμο. Αυτό δεν περνάει έτσι. Στη Θεσσαλία κυριαρχεί ο ΕΛΑΣ. Ξαφνικά εμφανίζεται στον τό­ πο της συναλλαγής ο Άρης με μια έφιππη ομάδα μαυροσκούφηδων. οι τρεις Αγγλοι έχουν πάει στη διοίκηση ενός ιταλι­ κού συντάγματος και τους προσφέρουν 20.. προσφέροντας χρυσές λίρες. Και μπο­ ρεί όλο το τάγμα να σκοτωνόταν. Αν ερχόσουν στον ΕΛΑΣ. ο οποίος έχει α π ο ­ στολή να φτιάξει εκεί ένοπλο τμήμα. Μπορεί ο εδεσίτης συνταγμα­ τάρχης να μη δικαιούται ιταλικά όπλα. Λαϊνά. αλλά παραδόξω ς οι άνδρες που στρατολογεί με ιταλικά όπλα εφοδιάζονται. Ο αρχηγός ακούει τα καθέκαστα και η όψη του γίνεται. 0 αντάρτης τού δείχνει το ωραιότατο σπίτι.Έ ρ μ ε . Σου δώσανε μια ομάδα. Το γεγονός πέφτει στην αντίληψη των εαμιτών και διαπιστώνουν ότι τρεις Αγγλοι σύνδεσμοι με επικεφαλής τον κοκκινομάλλη λοχαγό Πατ πλευρίζουν τους Ιταλούς και. Οι ελασίτες δεν ξέρουν πώς να αντιδράσουν· στέκονται αναποφ ά­ σιστοι έξω από το σπίτι όπου βρίσκεται η ιταλική διοίκηση με τους Άγγλους και γίνονται οι συνεννοήσεις. τους πείθουν να πουλάνε τον οπλισμό τους. Ό πως αφηγείται ο Ασπροπόταμος. θα σου δίναμε ένα τάγμα..000 λίρες για να π α ρ α δώ ­ σουν όλο τον οπλισμό τους στον ΕΔΕΣ αντί στον ΕΛΑΣ.

οργάνωσε περισσότερες από 35 κηδείες· εν­ νοείται πω ς κάθε φορά αντί της σορού μέσα στο φέρετρο ήσαν ιτα­ λικά όπλα. . Εκείνος συμφω­ νεί. ωρέ κέρατά. Στο νεκροτα­ φείο η πομπή κατέληγε πάντα στον μεγάλο οικογενειακό τάφο της οι­ κογένειας Σπ. μπροστά στους Ιταλούς αξιωματικούς.396 ΔΙΟ Ν Υ Σ Η Σ ΧΑΡΙΤΟΓΙΟΥΛΟΣ του και τους πλησιάζει. (Σεβαστάκης) Πάει να επέμβει ένας Άγγλος της παρέας του και μια κλοτσιά του Άρη τον πείθει να μη συνεχίσει. και τη νύχτα κατέβαιναν οι ελασίτες από το Βουνό να τα παραλάβουν. Πέρναγε μέσα από την π ό ­ λη με τις ανάλογες ψαλμωδίες και οι Γερμανοί στρατιώτες των μπλό­ κων στέκονταν προσοχή και χαιρέταγαν στρατιωτικά. Οι ντόπιοι αντάρτες σε αυτήν την αποκάλυψη του δίνουν ένα δίκαιο μερίδιο ξύλου. Για να βγάλει από το γερμανοκρατούμενο Αγρίνιο τα όπλα των παραδοθέντων Ιταλών. στέλνει να ειδοποιήσουν τον στρατηγό Φλούλη και φεύγο­ ντας λέει στους αντάρτες κοροϊδευτικά: . άρχισε να δέρνει με το μαστίγιο τον λοχαγό Πατ. Έ κανε να φύγει ο Εγγλέζος. Έ νας π α π ά ς στο Αγρίνιο. όπου κρύβονταν τα όπλα. μα ζητάει να συνεννοηθεί πρώτα με αξιωματικό· ο Άρης δεν έχει αντίρρηση. ο Κωνσταντίνος Παπαβαλής. Τζωρτζόπουλου.Μπρρρ. φωνάζει καθώς τον αρχίζει. Η νεκρική πομπή ξεκινούσε συνήθως από το Δημοτικό Νοσοκομείο. όπου θα έχουν την προστασία του ΕΛΑΣ. Ο Άρης μπαίνει φουριόζος στο ιταλικό Διοικητήριο. Οι Ιταλοί στρατιώτες τσακίζονται να ανοίξουν δρόμο στον γενάτο που έδειρε μπροστά τους ολόκληρη αγγλική αποστολή. στους Εγγλέζους και στους αντάρτες. ξεπέρασε με την τόλμη και τις επινοήσεις του και αυτόν τον κινηματογραφικό Ροκαμβόλ του Μπελή. .Έχουμε. μα τώρα αρχίζει να φωνάζει στα ελληνικά πω ς θα δώσουν λόγο στη βρετανική κυβέρνηση για αυτό που κάνουν. από γύρω οι μαυ­ ροσκούφηδες τον έσπρωχναν προς τον Άρη: » . άγριο.Τα γαλόνια με τα γαλόνια και τα γένια με τους παπάδες.. όπου ήταν η μυστική αποθήκη του ΕΛΑΣ. 0 τρίτος ήταν Έλληνας που τόσο και­ ρό υποδυόταν τον Άγγλο. 0 Άρης ανέβηκε και τον πά τα γε με τις μπότες». άσπλαχνο ξύλο. βρε! » 0 Πατ από το στειλιάρι λύγισε. έπεσε.ξεπεζεύει σβέλτα και χύνεται με το μαστίγιο πάνω στον λοχαγό Πατ. 0 αρχηγός συ­ στήνει ήρεμα στον Ιταλό διοικητή να μεταφερθεί η μονάδα του προς την Πόρτα. «Εκεί. συμφωνία ή δεν έχουμε.

Του Κυρίου δεηθώμεν . Του Κυρίου δεηθώμεν. τα παιδιά θα περιμένουν. Κύριε ελέησον. Παρουσιάστηκε στον Γερμανό διοικητή και ζήτησε την άδεια να εξομολογήσει τον «ανιψιό» του Σπ. Κύριε ελέησον. του φι­ λούσαν το χέρι· συγκινήθηκε και ο Γερμανός και επέτρεψε στον ιερω­ μένο να προσφέρει τον κεσέ με το γιαούρτι στον «ανιψιό» του. έναν κεσέ γιαούρτι και ξεκίνησε για τις φυλακές. Ο Παπαβαλής ζήτησε απλούς ένα όνομα κρατουμένου από τον υπεύθυνο του ΕΑΜ Αρ. η μόλις αποβιώσασα για γιά του Χρ. Τέκνα μου. Εκείνος το επέτρεψε και σε μια αίθουσα συγκεντρώθηκαν και όσοι από τους άλλους μελλοθάνατους ήθελαν να εξομολογηθούν· ο Π α π α ­ βαλής άρχισε να ψέλνει παρόντος και του Γερμανού διοικητή: Κύριε ελέησον. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 397 Οι Γερμανοί σαν κάτι να υποψιάστηκαν με τις τρεις και τέσσερις κηδείες την ημέρα· κάποια φορά σταματάνε κ α θ ’ οδόν την πομπή για να κάνουν έρευνα στη νεκροφόρα. Έ ω ς τότε η έλλειψη όπλων ανάγκαζε την ηγεσία του να μη δέχεται όλους τους εθελοντές που παρουσιάζονταν για κατάταξη· πότε με ια­ τρικές γνωματεύσεις και πότε με άλλες προφάσεις τούς έστελναν π ί­ σω στα χω ριά τους. Κύριε ελέησον. μέσα στο γιαούρτι ένα πριόνι. να κόψετε τα σίδερα. οι οποίοι τους ακολούθησαν. Είχαν συλληφθεί ως όμηροι για κάποιο σαμποτάζ 30 κάτοικοι της Ηπείρου. Ανοίγουν το καπάκι του φέρετρου και το θαύμα γίνεται· στη συγκεκριμένη κηδεία υπήρχε πράγματι σορός. Συγχωρούνται οι αμαρτήσαντες. Συγχωρούνται οι αμαρτήσαντες. τον σταυρό. οι οποίοι επρόκειτο να εκτελεστούν. τέκνα μου. Μετά την ιταλική κατάρρευση και τη γέννα::·: . Αλησμόνητο έχει μείνει και το τελευταίο «διάβασμα» που έκανε ο Παπαβαλής σε έναν μελλοθάνατο κρατούμενο. ανάψτε τρία τσιγάρα. τη νύχτα . Φλωρόπουλο· πήρε τη σύνοψη. Μπάνιά. Την ίδια νύχτα οι 30 μελλοθάνατοι φτερούγισαν για το Βουνό μαζί με άλλους τόσους κρατουμένους. τέκνα μου. (Γελαδόπουλος) Η παράδοση της Ιταλίας γιγάντωσε τον ΕΛΑΣ. απέξω να σας ελευθερώσουν .ΑΡΗΣ. Κοντοπάνο· αυτό το όνομα του είχαν δώσει. κινηθείτε αποφασιστικά. να έχετε σινιάλο . Δακρυσμένοι οι μελλοθάνατοι από τον ανέλπιστο «ψαλμό». Τέκνα μου. Κύριε ελέησον.

.1958. οι οποίοι σε μια ενδεχόμενη κρίση θα υπάκουαν ασφαλώς στις αγγλικές εντολές. που θα κρατούν στα χέρια τους». τα κομμένα μάνλιχερ και τα μετρημένα σαν λίρες φυσίγγια ανήκουν πλέον εις το παρελθόν. [.. Εκεί όπου οι μεγαλόσχημοι φ υγάδες από την κατεχόμενη χώρα είχαν όλες τις προϋποθέσεις να λάμψουν με τις πολεμικές περγαμηνές της π ατρίδας τους και μάλιστα με τη στήριξη μιας ακμάζουσας και υ π ε ­ ρήφανης γ ια την καταγωγή της ελληνικής παροικίας 120. Αυτά που συμβαίνουν στους κόλπους της βασιλικής κυβέρνησης μό­ νο θλίψη και αποστροφή μπορούν να προκαλέσουν.2.000 μελο^ν. που γράφει έμπλεος αηδίας: 18. «Ελύθη οριστικώς. Η μόνη ανησυχία του ΓΣ του ΕΛΑΣ είναι η διατήρηση στην περιοχή του άνω των 7.τι αυτή αντιπροσωπεύει δεν διασύρθηκε τόσο όσο στη Μέση Ανατολή. (Σταυριανός) Το εκρηκτικό βασιλικό ζήτημα.000 νέοι αντάρτες και σχηματίστηκε μια τοπική μεραρχία. τουλάχιστον για την φάσιν του ανταρτοπολέ­ μου.000 καλά οπλισμένων Ιταλών (Μεραρχία «Πινερόλο» και Σύνταγμα Ιππικού της Αόστης).] Να είναι αυτοί οι πρώτοι που θ? αποβιβαστούν στην απελευθερωμένη Ελλάδα επιβάλλοντας τη θέλησή τους με τις Ένοπλες Δυνάμεις. Οι γκράδες.000 άνδρες· ο συσχετισμός δυνάμεων των Tpróv αντιστασιακών ορ­ γανώσεων είναι πλέον συντριπτικά υπέρ του. Αντρ. Αλλά το πιο ανησυχητικό είναι η ψυχρολουσία που δέχτηκε στο Κάιρο η αντιστασιακή αποστολή. «Οι άνθρωποι αυτοί ξεχνούν τον πόλεμο και τη φρικτή κατάσταση όπου βρίσκεται η πατρίδα· ένα μόνο νοιάζονται: π<ύς να παραμείνουν στην εξουσία. Απογευματινή . τα διαλυτικά στρατιωτικά κινήματα και ο αδιάντροπος καθη­ μερινός διαγκωνισμός για τη βρετανική εύνοια αρρωσταίνουν κυριο­ λεκτικά τον Σεφέρη. οι συνω­ μοσίες. το πρόβλημα-άγχος του ΕΛΑΣ.1 8 Από το φθινόπωρο του 1943 και μετά ο ΕΛΑΣ θα αυξηθεί κατά 15. 15.. Ποτέ άλλοτε και σε κανένα σημείο του πλανήτη η Ελλάδα και ό. οι ανταγωνισμοί φατριών. διευθυντή Τύπου της κυβέρνησης του Κάιρου. Μούντριχας (Ορέστης).398 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ απαλλοτρίωση οπλισμού η κατάσταση άλλαξε· μόνο από τα όπλα της φρουράς Βόλου εξοπλίστηκαν 3. εις το μακρινό όσο και ρομαντικό παρελθόν του ΕΛΑΣ».

περίπου. ανίκανη για ένα γνή­ σιο δημοκρατικό σύστημα». που του είναι ξένη. (Φλάισερ) Η υποστήριξη που παρέχουν οι Βρετανοί στον Γεώργιο είναι εξορ­ γιστική· δεν διστάζουν να τον υμνούν ως δημοκράτη. στη Μάχη της Κρήτης.Α. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 399 «Συλλογίζομαι κάθε μέρα και περισσότερο πως είμαστε ένα κου­ βάρι από σκουλήκια». σοφό και γεν­ ναίο. εκρήγνυνται: «Εάν ο βασιλιάς είναι σε θέση -π α ρ ά την ελεεινή συμπεριφορά του στο παρελθόν. χωρίς εποικοδομητικό πνεύμα και. αλλά και η πλειοψηφία του ελληνικού λαού ήταν από φύση απείθαρ­ χη. Η «οξύνοια» και η «ελληνικότητα» του Γεωργίου είναι κοινό μυ­ στικό μεταξύ των συντηρητικών Ελλήνων· για τον Γ. ως κύριο συντελεστή της ελληνικής νίκης στο Ιταλικό Μέτωπο και ανδραγαθήσαντα. για τον Ζέρβα «ηλίθιος Γλιξβούργος Ο Βρετανός υπουργός Μέσης Ανατολής Μ. (Μέρες) Στη μέση του κουβαριού βρίσκονται ο επίορκος Γεώργιος ΕΓ και οι Βρετανοί προστάτες του· το πορτρέτο του βασιλικού ανδρός. .ΑΡΗΣ. ενώ συχνά επαναλαμβάνει ότι όχι μόνον η “ανάξια” τάξη των πολιτικών. (Φλάισερ) Αυτό βέβαια δεν θα εμποδίσει τον Αμερικανό πρόεδρο Ρούζβελτ να διαβεβαιώσει επισήμως τον «κουφιοκέφαλο» Γεώργιο όταν ζήτησε και την αμερικανική υποστήριξη: Πολύ σύντομα θα γίνει απόβασις στην Ελλάδα.Υπάρχουν λοιπόν Έλληνες και στη Δαμασκό.να διαφημίσει τον εαυτό του. ενοχλημένοι από τον αδιάκοπο βρετανικό λι­ βανωτό για τον Γεώργιο. έχει καλώς. Σεις θα ηγηθείτε των μεικτών συμμαχικών δυνάμεων ως αρχιστράτηγος αυτών. όπως σκιαγραφείται από τις μυστικές υπηρεσίες τους. Μάλιστα περιφρονεί την ελληνική νοοτροπία. »Αμέσως με ρώτησε ανήσυχα: » . Κάποιοι Αμερικανοί. συνεπώς. και τούτο δεν φροντίζει να το κρύβει από τον στενό του κύκλο. Ιδιαίτερα απέναντι σε Άγγλους και Αμερικανούς συνομιλητές δεν διστάζει να εκφρασθεί σκληρά για “αυτούς τους Έλληνες”. Δεν επιτρέ­ πεται όμως μια ξένη δύναμη να συμπεριφέρεται σαν κράχτης». Βλάχο της Κ α ­ θημερινής είναι «εστεμμένος φελλός». τον έχει αναδείξει σε «απόλυτο όπλο» για την εκ νέου αποικιοποίηση της χώρας: «Ο “Βασιλεύς των Ελλήνων'’ δεν είναι Έλληνας και ούτε θέλει να αισθάνεται Έλληνας. Κέιζι γράφει στο Ημε­ ρολόγιό του: «Έλεγα χθες του βασιλιά της Ελλάδας ότι έχουμε μεγάλες φασα­ ρίες στη Δαμασκό.

κ.] Παρέμεινε μέχρι τέλους άβουλη. (Γασπαρινάτος) Και. (Φλάισερ) Ό. φρόντιζε με κάθε τρόπο για τη συκοφάντηση ή τη διάλυση του ένοπλου αγώνα στα ελληνικά βουνά* με εντολές προς τους βασιλόφρονες αξιωματικούς στην κατεχόμενη Ελ­ λάδα να υποδαυλίσουν την αντιπαλότητα μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ. Αυτό το κλίμα σήψης επόμενο είναι να έχει μολύνει και τις ελληνι­ κές ένοπλες δυνάμεις που συγκροτήθηκαν στη Μέση Ανατολή.. χωρίς καμία εξουσία. που εκτός της βασιλικής εύνοιας υποστηρίζει σοβαρά πως έχει εξασφαλίσει μέσα από πνευματιστικές τελετές και την υποστήρι­ ξη του Ελευθερίου Βενιζέλου.. Η κυριότερη ομάδα αποδράσεο^ν από την Ελλάδα. χωρίς ανεξαρτησία σκέψης και δράσης* με τη διαφορά ότι αυτή είναι στο πλευρό των Συμμάχων. (Παπαστρατής) . Στην ουσία δεν έχει την παραμικρή δύναμη* τα ελληνικά θέματα τα χειρίζονται ο Γε­ ώργιος και ο Βρετανός πρεσβευτής σερ Ρέτζιναλντ Λίπερ. [.] αποξενωμένη από την ελληνική πραγματικότητα. Η κυβέρνηση Τσουδερού «παρέμεινε καθ' όλη τη διάρκεια της θη­ τείας της μια καθαρά βασιλική κυβέρνηση προσαρμοσμένη στις επ ι­ θυμίες της βρετανικής πολιτικής. αυτή της Ε ύ­ βοιας. παίρνει από τους Βρετανούς μια μειωτική εντολή: «Ο στρατη­ γός Simons μας δήλωσε ότι δεν θέλουν αξιωματικούς της ξηράς γιατί έχει γεμίσει η Αίγυπτος α π ’ αυτούς κι η μόνη απασχόλησή τους είναι το καφενείο».. ο οποίος μάλιστα τον έχει χρίσει από το υπερπέραν διάδοχο και συνεχιστή του έργου του. όπως αυτή δια­ μορφωνόταν με ταχύτατους ρυθμούς στην κατεχόμενη χώρα».τι είναι ο Γεώργιος είναι και η κυβέρνησή του. στο λαθρεμπόριο κ. [. Στις συμμαχικές επιχειρήσεις η Ελλάδα συμμετέχει κυρίους με τα καράβια του στόλου που διασώθηκαν και τους αεροπόρους της. σε κλοπές όπλων και πολεμοφοδίων προς πώληση.. Έ να δουλόφρον ομοίωμα της προδοτικής κυβέρνησης της Αθήνας. σαν να μην έφταναν αυτά. στο αλκοόλ και στα πορνεία Αλεξάνδρειας και Κάιρου· αρκε­ τοί αναμειγνύονται στα κυκλώματα εμπορίας ναρκωτικών.400 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ »Του εξήγησα ότι δεν υπάρχει ούτε ένας και ότι δεν είναι απαραίτη­ το να υπάρχουν Έλληνες για να δημιουργούνται φασαρίες».ο. σε ρόλο «ύπατου αρμοστή» για την Ελλάδα. Πρόεδρος της κυβέρνησης-βιτρίνας είναι ο πρώην τραπεζίτης και πρώην αντιμοναρχικός Εμμανουήλ Τσουδερός* ένας πολιτικός σαλτι­ μπάγκος. Το ενδιαφέρον των Ελλήνων αξιωματικών στρέφεται στη χαρτο­ παιξία. Οι Βρετανοί επιτελικοί δεν εμπιστεύονται τον στρατό ξηράς για επιχει­ ρήσεις. ει μη μόνον για οχυρωματικά έργα* δηλαδή κασμά και φ τυά­ ρι.

τον πρώην βενιζελικό υπουργό Γ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 401 0 Σεφέρης. την επίτευξη εθνικής ενότητας για ομαλές πολιτικές εξελίξεις μετά την απελευθέρωση της χώρας. Εξη­ ντάρη* εκείνος το πρώτο που κάνει. σαν φτάσουμε στο τέλος της μεγά­ λης περιπέτειας.ΑΡΗΣ. για να μην εκτεθούν. Μόνο που οι πολιτικοί ως πιο έμπειροι και πιο επιφυλα­ κτικοί από τους αντιστασιακούς αρνούνται τη σχετική πρόσκληση.ά. είναι να πιέσει τον Τσουδερό να μη δεχτεί καν τα μέλη της Αντίστασης. επει­ δή τα κόμματα δεν τους αναγνωρίζουν λόγο στα πολιτικά θέματα. Όλοι θέλουν να τους γνωρίσουν και να μάθουν λεπτομέρειες για το έπος των βουνών. Να δηλο5σει ο βασιλέας Γεώργιος ότι δεν θα επανέλθει στην Ελ­ λάδα προτού ο λαός αποφασίσει με ελεύθερο δημοψήφισμα για το π ο­ λίτευμα. (Μέρες) Η κάθαρση όμως δεν έρχεται πάντα* και στην πολιτική ζωή της Ελ­ λάδας σχεδόν ποτέ. Ο στόχος των αντιστασιακών οργανώσεων συμπίπτει απολύτως με την απαίτηση των πολιτικών αρχηγών Σοφούλη. Έχουν αλλεπάλληλες συναντήσεις με Έλληνες πολι­ τικούς και αξιωματικούς του Κάιρου. Οι έξι εκπρόσωποι γίνονται δεκτοί παντού σαν ήρωες. Καφαντάρη κ. Εκείνους που. καθώς φαντάζομαι. που ακούνε έκθαμβοι τις διηγή­ σεις τους* δέχονται συγχαρητήρια από Έλληνες και Βρετανούς επισή­ μους και συνεχείς διαβεβαιώσεις για ενίσχυση του ένοπλου αγώνα. Απαραίτητες προϋποθέσεις για αυτό είναι: 1. Ειδικά οι Βρετανοί. 2. εναποθέτει τις ελ­ πίδες του σε μια μεταπολεμική κάθαρση: «Η μόνη παρηγοριά είναι ότι. φροντίζουν να στείλουν έναν εκπρόσωπό τους. όλοι ετούτοι θα έχουν σαρωθεί από εκείνους που ζούνε το σημερινό δράμα της σκλαβιάς. για να τους τιμήσουν. Παπανδρέου. και δεν εμφανίζονται στο Κάιρο εάν δεν προηγηθεί η βασιλική δήλωση. καθημερινός αποδέκτης της σήψης. Ελπίδες Η αποστολή των έξι εκπροσώπων του ελληνικού αντάρτικου στο Κάιρο έχει έναν και μόνο στόχο. θα είναι σε θέση να μιλήσουν τη λαλιά της Ελλάδας». μόλις φτάνει στο Κάιρο. Για να βρίσκονται όμως εντός των εξελίξεων. Να σχηματιστεί κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας στο Κάιρο με τη συμμετοχή όλο^ν των πολιτικών κομμάτων και των οργανώσεων της Αντίστασης. παραθέτουν επίσημο γεϋ- .

Περισσότερο από όλους έχει εντυπωσιαστεί με όσα συμβαίνουν ο άμαθος σε επισημότητες Ρούσος* τα έχει λίγο σαστίσει με τους πολ­ λούς τιτλούχους.. άγνοια της γλώσσας ή υπονοούμε­ νο. το πρωτόκολλο και την επιδεικτική σπουδαιοφάνεια. Και μάλλον με αυτό το σκεπτικό ο έμπειρος Βρετανός πρεσβευτής σερ Ρ. άκουσε πληροφορίες για το αντάρτικο. Εδθ3 θα αναφερθούν. Τζήμα. ο ταξίαρχος Μάγερς κ.ά. Τσαλδάρη) και ο Κανελλόπουλος υπογράφουν για χά ­ ρη της εθνικής ενότητας μια κοινή δήλωση επί του πολιτειακού προς τον πρόεδρο της βασιλικής κυβέρνησης Τσουδερό: «Παρίσταται ανάγκη να δηλωθεί υπευθύνως ότι ο βασιλεύς δεν θέ­ λει επανέλθει εις την Ελλάδα πριν ή ο λαός αποφανθεί επί της μορ­ φής του πολιτεύματος». στις 19 Αυγούστου. Η δε προσοχή του βασιλέα στη γραβάτα του του γίνεται κάτι σαν έμ­ μονη ιδέα και το αναφέρει έκτοτε συνεχώς: . Δεσποτόπουλου) με τον Γεώργιο. «θαύμασε» τη γραβάτα του εκπροσώπου του ΚΚΕ Ρούσου και αποσύρθηκε λέγοντας σε παιδαριώδη ελληνικά: . Ο βασιλέας εμφανίστηκε φορώντας κοντά παντελόνια και. κύριοι.. ο Εξηντάρης εκ μέρους των πολιτικών αρχηγών της Αθήνας (πλην του μόνου δηλωμένου βασιλόφρονος Κ. αφού έτεινε καταδεχτικά το χέρι σε όλους. Δύο ημέρες μετά. εν τάχει. για τα καμώματά σας. Λίπερ ορ­ γανώνει εντέχνους στο σπίτι του μια πρώτη συνάντηση των τεσσάρο^ν εα~ μογενών (Τσιριμώκου. Κάποιες ελπίδες αρχίζουν να γεννιούνται. συνεδριάζει με τη σειρά του το ελληνικό υπουργικό συμβούλιο και αποφασίζει να υιοθετήσει την κοινή δήλωση κομμάτων . ο λόρδος Γκλένκονερ (αρχηγός της SOE). Ρούσου. τα κυριότερα σημεία της πρ<ύτης επαφής της Αντίστασης του Βουνού με τους μανδαρίνους της Μέσης Ανατολής: Στις 17 Αυγούστου έπειτα από αλλεπάλληλες διαβουλεύσεις οι έξι εκπρόσωποι το:>ν αντιστασιακών οργανώσεων. Στο κοχλάζον πολιτικό καζάνι του Κάιρου η αντιστασιακή α π ο ­ στολή θα δοκιμαστεί πολλαπλούς. όπου παρευρίσκονται ο Αίπερ.αντιστασιακών και να την υποστηρίξει προς τον βασιλέα επειδή: «Αποτελεί θέλησιν της μεγίστης πλειοψηφίας του Ελληνικού Λαού ότι η μη επάνοδος του βασιλέως προ του δημοψηφί­ σματος είναι απολύτου χρησιμότητος προς αποφυγήν ταραχών και εν­ δεχομένως αιματοχυσίας». . Ο Πυρομάγλου συμπεραίνει αργότερα πως οι Άγγλοι πίστευαν ότι «λίγες φιλοφρονήσεις και κολακείες θα αρκούσαν να μας αλλάξουν τα μυαλά» στο θέμα του βασιλέα.Με κάτι πρά γμ ατα που ασχολούνται κι αυτοί οι βασιλιάδες!. Δεν ήξεραν πώς να το πάρουν.Χαίρω.402 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Α Ο Σ μα.

Απαξιοί να απαντήσει και κάνει το μόνο που ξέρει* αυτό που έκα­ ναν πάντοτε οι προκάτοχοί του στον ελληνικό θρόνο και αυτό που συ­ νέχισαν να κάνουν αυτοί που τον διαδέχτηκαν: «Ο κατά το Σύνταγμα ανώτατος άρχουν ζητεί την ξένη επέμβαση για να απορρίψει ένα πολι­ τικό αίτημα που το προβάλλει το σύνολο σχεδόν του πολιτικού κό­ σμου. Ψ υχρολουσία Στην ελληνική υπόθεση μεγάλο ειδικό βάρος έχουν οι παρασκηνιακές προσπάθειες των δύο Βρετανών που συνταξιδέυσαν στο Κάιρο με την αντιστασιακή αποστολή· του Μάγερς και του πολιτικού του συμ­ βούλου Ουάλας. αλλά στην πολιτική τους στα Βα?νκάνια και τους επισημαίνει τον κίνδυνο ότι «το φαινομενικώς τοπικόν αυτό ζήτημα ίσως λάβει ευρύτερον χαρακτήρα». άλλοι τα κανόνισαν όλα αυτά. το σύνολο των αντιστασιακών οργανώσεων και αυτή η ίδια η κυβέρνησή του». στην οποία αναφέρει ότι οι αντιπρόσωποι αφίχθησαν στο Κάιρο εν αγνοία του και χωρίς να ερωτηθεί· σαν να λέει προς τον βα­ σιλέα. (Γασπαρινάτος) Ο Γεώργιος καταφεύγει στους δύο προστάτες του Τσόρτσιλ και Ρούζβελτ. μάλλον διά χειρός Παναγιώτη Πιπινέλη.ΑΡΗΣ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 403 Οι ελπίδες φουντώνουν. Ο στρατιωτικός Μάγερς προσπαθεί εναγωνίως να πείσει όλους τους . Για τον οχυρωμένο πίσω από το βρετανικό τείχος Γεώργιο όλες οι κινήσεις και οι γραπτές δηλώσεις το^ν Ελλήνων έχουν τόση αξία όση έχουν σήμερα για την κυβέρνηση τα αντιεξουσιαστικά συνθήματα που γράφονται στους τοίχους. οι οποίοι συσκέπτονται από τις 17 Αυγούστου στο Κεμπέκ· ελλείψει πραγματικώ ν επιχειρημάτο^ν δεν αναφέρεται στο ελληνικό πρόβλημα καθεαυτό. Καλού κακού όμως προσθέτει μια παράγραφο στο κείμενο. Είναι τόσο έντονη η αυταπάτη πω ς ήρθε η ώρα να θυσιάσουν οι Βρετανοί τον Γεώργιο για χάρη της ομαλότητας στην Ελλάδα ώστε το κυβερνητικό διάβημα προς τον βασιλέα το συνυπογράφει με μισή καρ­ διά και ο Τσουδερός. Οι δύο Βρετανοί έχουν εξαπολυθεί προς δύο διαφορετικές κατευ­ θύνσεις. Η καλοδιατυπωμένη προειδοποίηση. είναι σαφής* μετά τους Έλληνες ίσως και άλλοι λαοί των Βαλκανίων θελήσουν να αποτινάξουν τα ανεπιθύμητα καθεστώτα που εκείνοι στηρίζουν.

μηδενίζει την αξία του ελληνικού αντάρτικου και των Ελλήνων γενικά και πιέζει να υποστηριχτεί ο Γεώργιος για το καλό της Αυτοκρατορίας. το ελληνικό αντάρτικο θα αχρηστευτεί από την εμφύλια διαμάχη που θα ξεσπάσει στα βουνά. πρωθυπουργός της Νοτιοαφρικανικής Ένωσης. Αυτοί δουλικά το καταπίνουν* μόλις που αποτολμά κάποιος να ρωτήσει: . Η ατμόσφαιρα αλλάζει. τον αποδοκιμάσει ο λαός.Θα επιβάλω την τάξη. Το καταπίνουν και αυτό.τι είναι το χρωστάνε στον βασιλέα. Ο γέρων Γιαν Σματς είναι πολύ «στενός» φίλος της νεαράς Φρει­ δερίκης από τότε που έμεινε μόνη στην Αίγυπτο* λόγω της γερμανι­ κής καταγωγής της και των δεσμών της με το Ναζιστικό Κόμμα δεν της επετράπη να πάει στο Λονδίνο με τα υπόλοιπα μέλη της βασιλι­ κής οικογενείας. Δεν διστάζει ακόμη και τον ίδιο τον Γεοί>ργιο να προειδοποιήσει σε κ α τ’ ιδίαν συνάντησή τους πως το 90% των Ελλήνων δεν τον θέλει (Μαθιόπουλος. Αντίσταση) και πολύ σύντομα θα πληρώσει το θράσος του. Την επόμενη ημέρα ο Κέιζι παραλαμβάνει τους έξι εκπροσώπους . Τον θρόνο τον στηρίζει και ο έρως.404 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ εμπλεκόμενους. τους λόρδους και τα στελέχη του βρετανικού υπουργείου Εξωτερικο5ν. εάν ο βασιλέας δεν κάνει την αιτουμενη δήλωση. Ο αρχιστράτηγος Ουίλσον χωρίς κανέναν ενδοιασμό αποκαλύπτει τις μεταπολεμικές βρετανικές προθέσεις: . Προς ενίσχυση του Γεωργίου σπεύδει -κατάλληλα υποκινημένοςκαι ο No 2 της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. πως. Ο ερωτοχτυπημένος στρατάρχης στέλνει στον Τσόρ­ τσιλ μια μακροσκελή επιστολή με θερμά επιχειρήματα υπέρ της βα­ σιλικής υπόθεσης.Και τι θα γίνει αν. γηραιός στρατάρχης Γιαν Σματς· ο μόνος που υπολόγιζε πραγματικά ο Τσόρτσιλ. Στις 20 Αυγούστου ο υπουργός Κέιζι συγκαλεί το «παραστρατημένο» ελληνικό υπουργικό συμβούλιο σε σύσκεψη παρουσία των Λί­ περ. γυρίζοντας ο βασιλιάς στην Ελλάδα. Ουίλσον. Έλληνες και Άγγλους. Ο πολιτικός Ουάλας αποδύεται σε άλλον αγώνα * συσκεπτόμενος με τον Λίπερ. διαβάλλει ως πολιτικά ανίκανο τον Μάγερς. Οι Βρετανοί του Κάιρου εγκαταλείπουν τις ευγένειες και επεμβαί­ νουν δραστικά. δεν διαθέ­ τουν καμιά δύναμη και επομένως δεν μπορούν να έχουν και λόγο. Γκλένκονερ και με σκαιότατο τρόπο προσγειώνει τους Έλληνες υπουργούς* ό.

Μετεφέρθημεν ως κατάδικοι στο αεροδρό­ μιο». (Πυρομάγλου. Την άλλη ημέρα τους παραλαμβάνει ο Ουίλσον ως στρατιωτικός διοικητής τους.ΑΡΗΣ. αλλά με την ίδια ωμότητα. Οι αντιστασιακοί και πάλι αρνούνται να υπακούσουν. Αντίστασίς) Στο αεροδρόμιο συνεχίζουν να αρνούνται να επιβιβαστούν στο αε­ ροπλάνο περιμένοντας τις ενέργειες της ελληνικής κυβέρνησης. αλ­ λά οι Άγγλοι δεν σηκώνουν πολλά* τους μεταφέρουν ομαδικούς στο αε­ ροδρόμιο. μα επιμένει με τη δικαιολογία: . Μαριονέτα Σε μια ύστατη προσπάθεια συνεννόησης με τους πολιτικούς ο εκ­ πρόσωπος του Κομουνιστικού Κόμματος Ρούσος αιφνιδιάζει ακόμη και τους υπόλοιπους αντιστασιακούς. «Διεμαρτυρήθημεν διά τον ανήκουστον τρόπον με τον οποίον βιαίως αποπεμ πόμ εθα . Μάγερς και σε πολύ ηπιότερους τόνους. Η νομότυπη φόρμουλα αποπομπής τους δεν αργεί να βρεθεί. στην οποία έχουν προσφύγει* οι πληροφορίες τους λένε πως την αποπομπή τους απαίτησαν ο Τσουδερός και ο Γεώργιος. Αίπερ. Προτείνει τη σύσταση κυβερν*- . Οι έξι εκπρόσωποι της Αντίστασης εμμένουν στην άρνησή τους. τους συστήνει να εγκαταλείψουν το Κάιρο και να περιμένουν στο Βουνό την απάντηση του βασιλέα. κατά το συμφωνητικό που υπέγραψαν στην Ελλάδα.Αυτές οι διαταγές ήλθαν από πολύ πολύ ψηλά και μακριά. Ο Κέιζι έρχεται σε δύσκολη θέση. Όμως η βρετανική επέμβαση έχει διαλύσει τις αυταπάτες* οι Έλλη­ νες πολιτικοί της Μέσης Ανατολής έχουν λάβει το μήνυμα και οι προ­ σπάθειες των αντιστασιακών να περισώσουν κάτι με νέο γύρο συνο­ μιλιών δεν βρίσκουν πια καμιά ανταπόκριση. Οι αντιστασιακοί δεν είναι διορισμένοι υπουργοί για να δε­ χτούν αδιαμαρτύρητα τη βρετανική επέμβαση· δηλώνουν ότι είναι Έ λ ­ ληνες πολίτες και αρνούνται να υπακούσουν στις εντολές αντιπροσώ­ πων μιας ξένης κυβέρνησης. Τελικώς μόνο ο φόβος μπροστά στις αντιδράσεις του Ελληνικού Στρατού και της παροικίας αναγκάζει τον Τσουδερό να ζητήσει από τους Βρετανούς ακύρωση της απέλασης και η αντιστασιακή αποστολή επιστρέφει στην πόλη. όπου ένα αεροπλάνο περιμένει ήδη με τους έλικες να γυ ρ ­ νάνε. και τους δείχνει με τη σειρά του την έξοδο γιατί «η παρουσία τους προκαλεί αναταραχή στις ένοπλες δυνάμεις». Αφού δεν τους θέλουν οι Άγγλοι. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 405 του αγώνα παρουσία των Τσουδερού. δεν τους θέλει κανείς.

που αναπαράγονται έως σήμερα. προφανώς ακολουθώντας κάποιες ιδιαίτερες οδηγίες του Ιωαννίδη. Έτσι. Οι Ρούζβελτ και Τσόρτσιλ με προσωπικά τους τηλεγραφήμα­ τα καθησυχάζουν τον Γεώργιο και του συστήνουν να μην κάνει την αιτούμενη δήλωση. Ο Κανελλόπουλος. θα πει για τους συμμάχους της χώρας ότι «εκάλυψαν τον βασιλέα και εματαίο^σαν έτσι τον σχηματι­ σμό κυβέρνησης εθνικής ενότητος. Επανάσταση) Παρά την απροσδόκητη υποχώρηση του Ρούσου. (Χατζής. (Μαθιόπουλος. αν σχηματιζόταν τότε. Ο Τσουδερός σε πρωταγωνιστικό ρόλο κατασυκοφάντησης των αντιστασιακών διαστρέφει τις προτάσεις για εθνική ενότητα διαδίδο­ ντας παντού πως το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι να μπουν στην κυ­ βέρνηση. Ο Σιάντος υποστήριξε ότι σε τέτοια περίπτωση η αποστολή έπρεπε «να πάρει τα μπαουλάκια της και να γυρίσει»· αντιθέτως. Σε λίγο ο βασιλικός πρωθυπουργός έχει την πρόσθετη ευχα­ ρίστηση να ανακοινώσει και τυπικά στους εκπροσώπους των ανταρ­ τών την απάντηση των δύο Μεγάλων Συμμάχων στην επιστολή του Γε­ ωργίου. μετα­ θέτουν την ευθύνη της αποτυχίας και κατηγορούν αυτούς με τους οποί­ ους πριν από λίγες ημέρες βρίσκονταν στο ίδιο αντιμοναρχικό στρατό­ πεδο ότι τάχα ενδιαφέρονται μόνο για υπουργικούς θώκους.Ιωαννίδη ενώ­ πιον των Τσιριμώκου και Χατζή. είχε σημειωθεί πλήρης διάσταση απόψεων Σιάντου . αναφέρουν υπέρογκες απαιτήσεις των αντιστασιακών σε υπουργεία. οι υπουργοί και ο Εξηντάρης αρνούνται οποιαδήποτε συζήτηση για κυβέρνηση εθνικής ενότητας και η πρόταση Ρούσου γίνεται αφορμή για να αρχίσει η συκοφάντηση των εκπροσ(ύπων της Αντίστασης. Τα ψεύ­ δη. Όταν στην Αθήνα είχε συζητηθεί από την ηγεσία του ΚΚΕ το εν­ δεχόμενο άρνησης του βασιλέα να κάνει δήλωση για δημοψήφισμα. ταπεινωμένοι οι ίδιοι. μα οι βρετανικοί μυώνες που τον στηρίζουν. ενώ είναι πασίγνωστη η οδηγία προς τον αρχηγό της αντιπροσωπείας Τσιριμώκο ότι το ΚΚΕ «θεωρεί το ζή­ τημα της ενότητας τόσο σημαντικό ώστε και μόνον έναν υπουργό σε οποιοδήποτε υπουργείον αν του έδιναν θα δεχόταν τη συμφωνία». πολλά δεινά». η πρόταση πέφτει στο κενό.406 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ σης εθνικής ενότητας άσχετα με την απάντηση του βασιλέα στο υπό­ μνημά τους. που θα μπορούσε να προλάβει. Οι Έλληνες υπουργοί της κυβέρνησης. Τα μέλη της ελληνικής κυβέρνησης και ο Εξηντάρης έχουν εμπεδώσει πως το πραγματικό κώλυμα για την ενότητα δεν είναι ο αχυρένιος βασιλέας. ο Ιωαννίδης επέμεινε σε μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας με κάθε θυσία. απογοητευμένος. άσχετα από το βασιλικό ζήτημα. Δεκέμβριος) .

(Πυρομάγλου. Καρτάλης) Ο ανεξάρτητος Τύπος της Μεγάλης Βρετανίας ξεσκεπάζει δημο­ σίως την απαράδεκτη ανάμειξη στα εσωτερικά μιας σύμμαχης χώρας. «απολύ­ θηκε χωρίς άλλη διαδικασία και στη θέση του μπήκε ο Γούντχαουζ. Ο ίδιος. .. Με το ίδιο αεροπλάνο επιστρέφουν στην Ελλάδα ο ατρόμητος σαμποτέρ Πελτέκης και ο πολυπράγμο:>ν συνταγματάρχης Μπακιρτζής. Δούρειος Ίππος) Και φυσικά δεν τους αδικεί. το μέλλον της χώρας διαγράφεται ζοφε­ ρό. που θα ενσωματωθούν στη ΒΣΑ. η οποία για μεγαλύτερο κύρος θα μετονομαστεί σε ΣΣΑ (Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή). Δεκέμβριος) Η επιστροφή της αποστολής στην Ελλάδα είναι καταθλιπτική· εκτός από το βάρος της αποτυχίας. όταν εισηγήθηκε δημοψήφισμα για τον βασιλέα. Όταν το αεροπλάνο της αποστολής προσγειώνεται στις 17 Σ επτεμ­ βρίου στο αντάρτικο αεροδρόμιο της Νεράιδας. αλλά η πολιτική της δεν θα αλλάξει στο π α ­ ραμικρό.. που θα συνεργαστεί με την ΕΚΚΑ. (Αθανασιάδης) Ο Μάγερς γράφει ότι «πρόκειται για τραγω δία». Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 407 0 εκπρόσωπος του ΕΔΕΣ Πυρομάγλου συλλαμβάνει επακριβώς τα επόμενα βήματα της βρετανικής κυβέρνησης: «Εφόσον είχε ταχθεί υπέρ της επιστροφής του βασιλέως. (Πυρομάγλου. (Μαθιόπουλος. Επίσης. θα έκαμνε το παν να διασπάσει την Αντίσταση για να τη φέρει στη γραμμή της ή και να προκαλέσει τη διάλυσή της με οποιοδήποτε μέσον». η σκέψη που τυραννάει τον Πυρομάγλου είναι ότι οι εαμικοί «Ρούσος και Τζήμας επέστρεφαν στην Ελλάδα με απόλυτη την πεποίθησιν ότι η βρετανική κυβέρνησις είχεν αποφασίσει την διά?νυσιν του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και την εξαφάνισι του ΚΚΕ».] και συνέβα­ λε στη διχόνοια των ανταρτών του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ». Η Ελλάδα είναι βρετανικό τιμάριο. ο ίλαρχος ΟυίνστονΈργκοτ και ο υπίλαρχος Μ πομπ Φορντ. στο αεροπλάνο είναι και δύο Αμερικανοί αξιωματικοί του Ιππικού. που εφάρμοσε τους στόχους της αγγλικής πολιτικής [. Η New Statesman and Nation στηλιτεύει τις μεθοδεύσεις γράφοντας ωμά «Τους επιβάλλουμε τη μαριονέτα μας» και ο Manchester Guardian προ­ λέγει αυτό που θα επακολουθήσει στην Ελλάδα: «Κανένα έθνος που σέβεται τον εαυτό του δεν θα ανεχθεί καθεστώς που επιβάλλεται από ξένους».ΑΡΗΣ.

10. Η Ελλάδα είναι ζωτικής σημασίας για τους Βρετανούς προκειμένου να επανέλθουν στην ηγεσία της Ευρώπης. Κατά πόσο επρόκειτο να τηρηθούν μεταπολεμικά αυτές οι δε­ σμεύσεις το δοκίμασε πρώτος ο ελληνικός λαός· και μάλιστα προτού καν τελειο^σει ο Πόλεμος. και όχι τη στα­ νική επαναφορά της μοναρχίας. ο . συνυπέγραψαν τη διαβόητη Χάρτα του Ατλαντικού. Επί σειρά ετών οι Βρετανοί. Θα ήσαν περισσότερο πειστικοί εάν δεν είχαν επιλέξει τόσο απρο­ κάλυπτα στο Κάιρο την πρόταση για σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας. Οι Βρετανοί γνώριζαν καλά πως το 95% του ελληνικού λαού είναι κατά του βασιλέα. που εξέφραζε το σύνολο του ελληνικού λαού. στην οποία δεσμεύτηκαν ότι: «Σέβονται τα δικαιώματα όλων των λαο^ν να εκλέξουν τη μορφή της κυβερνήσεως υπό την οποίαν επιθυμούν να διάγουν. για να ανοίξει ο βασιλικός δρόμος. Η Ε κ τ ρ ο π η του Α γ ο ν α Σωτήρες Με τη γενίκευση του Πολέμου ο Ρούζβελτ. για να καλύψουν τις αυθαιρεσίες τους εις βάρος της μικρής χώρας. Ενώ το διαρκές αίτημα του Στάλιν και συνάμα το στρατιωτικώς ορθόν είναι το άνοιγμα ενός Δεύ­ τερου Μετώπου από τους Αγγλο-Αμερικανούς στη Δυτική Ευρώπη. αλλά δίχασαν εκ νέ­ ου τους Έλληνες και βύθισαν τη χώρα σε εμφύλια διαμάχη· οι νεκροί και τα ερείπια. θα ισχυρίζονται ότι κα τ’ αυτόν τον τρόπο την έσωσαν από την υποδούλωση σε μια ένοπλη κομουνιστική μειονότητα. οι οποίοι έχουν στερηθεί βιαίως τούτο^ν». δεν λογαριάζονται. Επιθυμούν δε να ίδουν αποκαθιστάμενα τα κυριαρχικά δικαιώματα και την αυτοδιοίκησιν των λαών εκείνων. ο Τσόρτσιλ και ο Σ τά­ λιν. για να κινητοποιήσουν εναντίον του φασιστικού Άξονα τους λαούς που έως τότε δυνάστευαν εκείνοι.

Με τις δεδομένες βρετανικές βλέψεις χάνουν κάθε νόημα οι απολογι­ σμοί του ΚΚΕ πως. χάρη και στη ρεαλιστική γραμμή του ιταλικού Κομουνιστικού Κόμματος. οι οποίες αναπτύχθηκαν στη χώρα μετά τη συμμαχική απόβαση. Τσόρτσιλ και Στάλιν αναγκάστηκαν να αποδεχτούν τα τετελεσμένα. Η ιταλική κυβέρνηση και οι αντιστα­ σιακές δυνάμεις. με ό. Στην Ιταλία όμως υπήρχαν πολιτικοί σαν τον Κάρλο Σφόρτσα και όχι οι Σοφούλης και Παπανδρέου. Ταυτοχρόνως η παρουσία ισχυρο^ν βρετανικών δυνάμεο^ν στην Ελ­ λάδα θα θεμελίωνε τη μεταπολεμική παρουσία της μοναρχίας στη χώ­ ρα και το βρετανικό μέλλον στην Ανατολική Λεκάνη της Μεσογείου. Στην Ιταλία ο Τσόρτσιλ έσπασε τα μούτρα του πάνω στους Ιταλούς πολιτικούς όταν τους ζήτησε να υποστηρίξουν τον Οίκο της Σαβοΐας και τον βασιλέα Βίκτορα Εμμανουήλ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 409 Τσόρτσιλ ελπίζει να πείσει τον Ρούζβελτ για το άνοιγμα ενός μικρό­ τερου μετώπου στα Βαλκάνια. Κ ατεφ υγμ ένος Η επιστροφή της αντιστασιακής αποστολής από το Κάιρο γίνεται σε κλίμα σκεπτικισμού και ανησυχίας. απέτυχαν. Τελικώς ο Τίτο οδήγησε τη Γιουγκοσλαβία εκεί όπου αυτός ήθελε· οι Ρούζβελτ. Η προχειρότητα με την οποία αποφασίστηκε το ταξίδι στο Κάιρο μόνο αυ­ τά τα αποτελέσματα μπορούσε να έχει.ΑΡΗΣ. Και επικεφαλής του ΚΚ Ιταλίας δεν ήταν ο Σιάντος και ο Ιωαννίδης. αλλά ο Παλμίρο Τολιάτι· εντελώς άλ­ λο μέγεθος από τους δύο Έλληνες συντρόφους του. Έτσι οι Αγγλο-Αμερικανοί θα φτάσουν πρώτοι στα ρουμανικά πετρέλαια και κυρίως θα κόψουν την προς Δυσμάς προέλαση του σοβιετικού στρατού. τακτική και συμμαχίες. ενώ ειλικρινούς προσπάθησαν να βρουν τρόπο συ­ νεννόησης με τους Άγγλους και στο Βουνό και στο Κάιρο. δεν διασπάστηκαν ώστε να ανοίξει ξανά ο δρόμος στον έκ­ πτωτο Ιταλό μονάρχη· σχημάτισαν ένα συμπαγές αντιμοναρχικό μέτωπο. Στη Γιουγκοσλαβία και την Ιταλία οι ανάλογες βρετανικές προ ­ σπάθειες απέτυχαν παταγωδώς.τι αυτό συνεπάγεται. Στο αντάρτικο αεροδρόμιο της Νεράιδας τους έξι εκπροσώπους τούς περιμένουν ο Άρης. ο Καοα- . που έδινε τις δι­ κές του εξετάσεις στους Αγγλοαμερικανούς. Ο ηγέτης της γιουγκοσλαβικής Αντίστασης Τίτο με εύσχημο τρόπο ξεπερνούσε ως πρόωρο το πολιτειακό ζήτημα όσο διαρκούσε ο Πόλε­ μος· αρνήθηκε έστω και να συζητήσει με τον εξόριστο Γιουγκοσλάβο βασιλέα Πέτρο παρά την αφόρητη πίεση του Στάλιν. Οι αυτοσχεδιασμοί δεν συνιστούν σοβαρή διπλωματία* απαιτούνται σχέδιο.

Ο Τσιριμώκος είναι αμετακίνητα αγγλόφιλος· πιστεύει και διατυ­ πώνει ανοιχτά την «άλλη άποψη» μέσα στο ΕΑΜ. «Οι καταφτάνοντες κατείχοντο από ένα ενιαίο συναίσθημα: την κοι­ νή βεβαιότητα ότι επίκειται μέσα στο φθινόπωρο ή το πολύ τον χει­ μώνα μεγάλη συμμαχική απόβασις στην Ελλάδα. αλλά και μια ικανότητα διαλεχτική και συγκροτημένη σκέψη. τα μέλη της α π ο ­ στολής θα φύγουν προς διαφορετικές κατευθύνσεις. . Μόνο εφόσον πειστούν οι Βρε­ τανοί και μόνο με τη δική τους βοήθεια μπορεί να γίνει η χώρα μια πραγματική κοινοβουλευτική δημοκρατία· χωρίς τη συναίνεσή τους κά­ θε προσπάθεια είναι καταδικασμένη. Ο αγγλόφιλος πολιτικός είναι απογοητευμένος από την ωμή π α ­ ρέμβαση των Άγγλων στο Κάιρο· τον απασχολούν οι πιθανές επ ιπ τώ ­ σεις στο μέλλον της χο^ρας και ε π ’ αυτών θέλει να συζητήσει με τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. Αλ­ λά αυτός αναρωτιόταν αν η αντίδραση φοβόταν πράγματι την “κο­ μουνιστική μειοψηφία” ή την “ΕΑΜική πλειοψηφία”. Ο δικηγόρος Δεσποτόπουλος θα παραμείνει στον ΕΛΑΣ ως νομικός σύμβουλος· προσωρινά στον ΕΛΑΣ θα μείνει και ο Τζήμας.ά. »Δε διέθετε μόνο μια γνήσια ευφυΐα. ο Γούντχαουζ.410 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ γιώργης.. ο συνταγματάρχης Ραυτόπουλος. Γρηγοριάδης. τις οποίες επιδίωξαν οι συνομιλητές του. Πριν πάρει καθένας τον δρόμο του. προκειμένου να ενημερώσουν λεπτομερώς τις πολιτικές οργανο5σεις τους.] Ο Άρης ήξερε ότι οι πολιτικοί μας αντίπαλοι πρόβαλλαν πάντοτε την ανησυχία τους μην τυχόν “η κομουνιστική μειοψηφία” προσπαθήσει να επιβληθεί διά της βίας. (Σ. Η Ελλάδα μόνο μέ­ σω της Βρετανίας μπορεί να επιβιώσει. αν δηλαδή φοβό­ ταν ένα πραξικόπημα ή τις αυριανές εκλογές. Η πρώτη είναι με τον συναρχηγό του ΕΑΜ Τσιριμώκο· τον οξύνου π ο ­ λιτικό με τον γοητευτικό λόγο. Οι Τσιριμώκος και Ρούσος θα επιστρέφουν στην Αθήνα και μαζί τους θα κατέβει ο Πελτέκης. με την οποία οι Άγ­ γλοι θα επανέφεραν τον βασιλέα τροπαιούχο και απόλυτο ρυθμιστή». [. αρχηγός της αντιπροσωπείας του ΕΔΕΣ στο Κοινό Στρατηγείο κ. Ιστορία) Μετά από μια γενική ενημέρωση των ανταρτών.. ενώ ο Πυρομάγλου θα φύγει γ ια τον ΕΔΕΣ. ο Άρης έχει δύο πολύ ενδιαφέ­ ρουσες ιδιαίτερες συζητήσεις. Γράφει ο Τσιριμώκος: «Η συζήτηση με τον Άρη δεν ήταν ποτέ δυσάρεστη. Ο Καρτάλης με τον Μπακιρτζή θα κατευθυνθούν στην έδρα της ΕΚΚΑ και ο δεύτερος θα αναλάβει στρατιοοτικός αρχηγός όλης της οργάνωσης* ο συνταγματάρχης Ψαρρός θα είναι ο στρατιω­ τικός διοικητής του 5/42.

Στη δεύτερη π ερ ί­ πτωση. αυτός αντιμετωπίζει με άκρατη καχυποψία τον μετέπειτα «κατεψυγμένο» βασιλικό πρωθυπουργό του 1965. οι οποίοι προτιμούν τις δυναμικές λύσεις.2 Η σκέψη του έχει φτάσει αβίαστα στην ουσία του προβλήματος. όπως ακριβώς διατυπ<ύνεται σήμερα από σύγχρονους αναλυτές: «Τα κόμματα εναντιώνονταν στο ΕΑΜ όχι τόσο από το φόβο μιας κομουνι­ στικής Ελλάδας όσο από την απόγνωση που τους δημιουργούσε ένα μα­ ζικό κίνημα που δεν μπορούσαν να επηρεάσουν καθόλου». . ο: τη και η Εθνική Αντίσταση».12. [. όπως π ρ α γ­ ματικά αρμόζει στον χαρισματικό ηγέτη».] Έτσι. ο Άρης κατέ­ ληγε στο ότι η πολιτική ηγεσία του ΕΑΜ είχε βέβαια και δικαίωμα και καθήκον να εξακολουθήσει την ενωτική πολιτική.1948.Αυτό το φίδι κάποτε θα μας φάει. 2. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 411 »Στην πρώτη περίπτωση μπορούσαμε και έπρεπε να κάνουμε κά­ θε παραχώρηση και να δώσουμε κάθε εγγύηση. παρά την εκτίμηση που δείχνει ο Τσιριμώκος για τον αρχηγό.τι και να κάναμε. «Η κατανόηση του μεταβαλλόμενου διεθνούς συστήματος από τον Άρη Βελουχιώτη είναι πρωτοποριακή και απόλυτα σωστή. αλλά να μας χτυπήσουν όποια πολιτική και να ακολουθήσουμε».1 Αυτή η συζήτηση. Μάχη . (Σφήκας) Ας σημειωθεί ότι. Ηλ.. Θερμός. 12. την οποία έδωσε στη δημοσιότητα μεταπολεμικά ο Τσιριμώκος. αλλά από τώρα θα κάνουμε καλά να καταλάβουμε πως πρόθεση των πολιτικών αντιπά­ λων μας και των Άγγλων δεν είναι να συνεννοηθούν μαζί μας.. (Συνέντευξη αρχιμανδρίτη Γερμανού) Εκ βαθέων Πιο ανήσυχος από όλους έχει επιστρέψει από το Κάιρο ο Πυρομάγλου· γ ια αυτό επιδιώκει να μιλήσει αμέσως με αυτόν που εμ π ι­ 1.. 0 πάτερ Ανυπόμονος θυμάται πως ο χαρισματικός Τσιριμώκος κέρ­ δισε τη δική του εμπιστοσύνη από την πρώτη στιγμή: «Ξαφνιάστηκα όμως όταν άκουσα τον Άρη να λέει: » . από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βέλου*/. επιβεβαιώνει τη διάθεση συνεννόησης του Άρη με την άλλη πλευρά· κάτι που συνήθως επιδεικνύουν οι πολιτικοί και όχι οι στρατιωτικοί. »Πόσο διορατικός ήταν!».ΑΡΗΣ. ό. η αντίδραση και οι Άγγλοι θα προκαλούσαν τη σύγκρουση γιατί ήξεραν ότι η ήρεμη πορεία προς τις ελεύθε­ ρες εκλογές θα κατέληγε στη νίκη του ΕΑΜ.

Άρη.Τι λες.. λέγε. μίλα. οι δύο πρωτοπόροι του αντάρτικου κάνουν μια ύστατη π ρ ο ­ σπάθεια να αποφορτίσουν την ατμόσφαιρα. ώστε να τον απομακρύνουν από τον ΕΔΕΣ και να α π α λ λα ­ γεί ο Ζέρβας από έναν «φανατικό δημοκράτη». Από την εποχή του Γοργοπόταμου έχει αναπτυχθεί ανάμεσα στους δύο άνδρες μια φιλία. σε κάποια κυβερνη­ τική θέση. αρχίζει ο Πυρομάγλου. τον ρωτάει ο Πυρομάγλου. Κομνηνέ. . θα πέσουμε στην π α γίδ α που μας στήνει το Κάιρο και οι Άγγλοι να πετσοκοφτούμε μεταξύ μας.Άρη. Και οι δύο συνομιλητές είναι νευρικοί και κάπως αμήχανοι· κάποια π ρ ά γμ α τα δεν είναι εύκολο να ειπωθούν ανοιχτά. Τι στο διάβολο θες να μου πεις. είπε ο αρχηγός. αλήθεια δεν ξέρω. . στην οποία ο φιλόλογος Πυρομάγλου προσδίδει και τον χαρακτηρισμό «ωμή οικειότητα».. . αλλά όλες τις οργανώσεις. Όχι μόνο εσάς. 0 Πυρομάγλου αρνήθηκε. με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. .412 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ στεύεται περισσότερο από το σ τρατόπεδο του ΕΛΑΣ.Δεν ξέρω. .Έ λ α . Ξαφνικά ο Άρης αρπάζει τον Πυρομάγλου από τους ώμους. απαντάει εκείνος.Ναι.Ναι.Φαντάζομαι. πω ς ξέρεις τα αποτελέσματα της επίσκεψής μας στο Κάιρο. Είστε πιο δυνατοί. αλλά τι θα κάνετε εσείς. . . Δεν εξαρτάται μόνο από μένα. Είναι π ια φανερό ότι θα προσπαθήσουν να μας διαλύσουν όλους. μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ. Έλα. η κατάσταση για όλους εδώ πάνω είναι κρίσιμη.Ξέρω τι θέλεις. Γ ι’ αυτό θες να μου μιλήσεις. Θα ήταν καθαρή τρέλα.Τότε από ποιον εξαρτάται αν δεν εξαρτάται από σένα. τον στρέφει προς το μέρος του και του λέει έντονα: . Τι θα κάνετε τώρα. 0 υπαρχηγός του ΕΔΕΣ είχε ακούσει στο Κάιρο αρκετά μισόλογα Ελλήνων και Βρε­ τανών που είχαν σχέση με τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες· ε π ι­ πλέον είχαν προσπαθήσει να τον κρατήσουν εκεί..Δεν ξέρω. Και σε πιο ήπιο τόνο απαντάει μόνος του: . . Επέστρεψε μαζί με τους υπόλοιπους της αποστολής στην Ελλάδα και την επόμενη ημέρα. 0 Άρης προτιμά να μην απαντήσει σε αυτό· τον κοιτάζει κ α τά μ α ­ τα και του λέει σιγά: . τα ξέρω. σε μια ειλικρινή και εκ βαθέων συζήτηση με τον Άρη. τον ίδιο τον αρχηγό του. Δεν πρέπει. που τους επιτρέπει κάποτε κάποτε να εξωτερικεύουν τις βαθύτερες σκέψεις τους. δια μ α ρ­ τύρεται δύσπιστος ο Πυρομάγλου. που βαραίνει επικίνδυνα.

«Στην πλατεία της Νεράιδας.Να βγει ο Ζέρβας στο μπαλκόνι και του πιο μικρού χωριού. λέει ξαφνιασμένος ο Πυρομάγλου. εγώ μπορώ να σου υποσχεθώ ότι κάθε π α ­ ρεξήγηση.. Έ χεις την εντύπωση ότι δεν καταλαβαίνω τι γίνεται.Έχεις δίκιο.Δεν πήγα στα Τζουμέρκα για να δω τον Ζέρβα και το Μέτσοβο ούτε για τις μικροανόητες παρεξηγήσεις των τμημάτων μας. . .Τότε. . Απέφυγε συ­ στηματικά να μιλήσει μαζί μου και για το θέμα του βασιλιά και για το μεταπολεμικό καθεστώς. το αίμα των νέων της Ελ­ λάδας χωρίς κανέναν λόγο. Πεισμωμένος. δε μας χωρίζει τίποτα.. Βέβαια δεν περιμένω από τον Ζέρβα να σκέπτεται σαν κομουνιστής.Άκουσε. όπως είναι τώρα η δύναμή μας στον πόλεμο. έξω από το σπίτι του Πλαστήρα. Αυτό είναι δυνατόν να εξουδετερωθεί. Δε βλέπεις κι εσύ το παιχνίδι που παίζει ή μου κάνεις τον κουτό. 0 αρχηγός τού π εριγράφ ει την π εριοδεία του με τον Ζέρβα στην Ή πειρο και την αρνητική στάση του στρατηγού στο θέμα της μοναρχίας: . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 413 . Αν το κάνει αυτό.. όποιου θέλει. θα με άφηνε αδιάφορο. αλλά περίμενα να είναι ένας ειλικρινής δημοκράτης και ας είναι και αντικομουνιστής. αν το έβλεπα. Και. Αυτούς θέλει να διαφυλάξει από ενδεχόμενη άσκοπη θυσία και είναι αποφασισμένος να μείνει μαζί τους έως θανάτου. ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ του δηλώνει ότι αδιαφορεί για τα πιστεύω του Ζέρβα και ενδιαφέρεται πρωτίστως για τους εδεσίτες αντάρτες. Κ ατα­ λαβαίνω και μ ’ αρρωσταίνει. . Σου λέω σταράτα πως δεν μου άρεσε καθόλου η στάση του. κάθε καχυποψία μεταξύ μας μπορεί να διαλυθεί. . και να δηλώσει δημόσια ότι είναι εναντίον της επιστροφής του βασιλιά χωρίς δημοψήφισμα.. . χω­ ρίσαμε. καταλήγει ο Πυοο- . απαντάει ανακουφισμένος ο Πυρομάγλου.Επιτρέπεται να χύσουμε. .Πολύ καλά. .Όχι. Σε μια εβδομάδα θα έχεις νέα μου. Απομακρύνθηκα με την πεποίθηση ότι ο Βελουχιώτης μου μί­ λησε ειλικρινά και η επιτυχία μου ήταν πλήρης».ΑΡΗΣ. Αν θες.Πούς. καταλήγει. Εσύ είχες πει κάποτε ότι αυτοί θα είναι η δύναμή μας και στον καιρό της ειρήνης. Πήγα για να δω τι έχει ο άνθρωπος μέσα του.Έ να θα σου πω μόνο: αγαπώ αυτό τον τόπο πιο πολύ κι α π ’ τη ζωή μου. Δε ζούμε στον καιρό της φεουδαρχίας για να θέλουμε να μοιράσουμε την Ελ­ λάδα μεταξύ μας. Αυτό μπο­ ρώ να σου το υποσχεθώ εκατό τοις εκατό.

που έχει καταγράψει τη στιχομυθία. Εθνικόφρονες Αυτό που προσπαθούν να εξορκίσουν ο Άρης και ο Πυρομάγλου έχει ήδη δρομολογηθεί. Εν αρχή. του Κάιρου και του Λονδί­ νου. θα πρέπει να εί­ μαστε εις θέσιν να στείλουμε 5.] Τα ελληνικά στρατεύματα της Α ιγύπτου θα ακολουθήσουν».414 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μάγλου. Ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ δεν γνωρίζει ακόμη το τηλεγράφημα που του είχε στείλει ο Ζέρβας την 1η Σεπτεμβρίου. (Πυρομάγλου. και στόχος της κάθε πλευράς είναι να βρεθεί σε όσο το δυνατόν πλεονεκτικότερη θέση την επαύριον της απελευθέρωσης. Ο Τσόρτσιλ από τον Αύγουστο του 1943 αποφάσισε πω ς οι βρετα­ νικές δυνάμεις θα πρέπει σε κάθε περίπτωση να επέμβουν στην Ελ­ λάδα. ο Ζέρβας. επειδή συνέπραξε στο αντιμοναρχικό μέτωπο: «Εκ ποι­ ων λόγων ορμήθητε υπογράψαντες κοινήν δήλωσιν περί βασιλέως. ενώ εκείνος ήταν ακό­ μη στο Κάιρο. σύμφωνα με τα σχέδια του Τσόρτσιλ. Δούρειος Ίππος) Δυστυχώς η αισιοδοξία του δεν δικαιολογείται από τα γεγονότα.000 βρετανικά στρατεύματα με θωρα­ κισμένα αυτοκίνητα και μηχανοκίνητα πυροβόλα Μπρεν στας Αθήνας» [. δίνει εντολή στο Βρετανικό Ε π ιτε­ λείο: «Εφόσον οι Γερμανοί εκκενώσουν την Ελλάδα. ανήσυχος ενόψει πιθανής γερ­ μανικής αποχώρησης από τη χώρα. ή μιας προληπτικής αποχώρησης των Γερμανών από ολόκληρη τη νοτιοανατολική Ευρώπη έχουν αναστατώσει τους πάντες.. οι Βρετανοί. ο Σαράφης και ο Ψαρρός· οι ηγέτες του αντάρτικου περνάνε σε δεύτερο πλάνο. (Τσόρτσιλ) .». Η απόβαση των Συμμάχων στη Σικελία το καλοκαίρι του 1943 δεν έχει αλλάξει μόνο τα δεδομένα του Πολέμου καθώς οι μάχες μεταφέρονται στην Ευρώπη· έχει ξεσηκοοσει και τους Έλληνες.. Τον πρώτο λόγο τον έχουν τώρα οι Έλλη­ νες και οι Βρετανοί πολιτικοί της Αθήνας. Ο εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας των Ελλήνων εκτρέπεται σε αγώ­ να δρόμου για την εξουσία. 0 προόην αντιμοναρχικός στρατηγός έχει ήδη περάσει οριστικά στο βρετανικό στρατόπεδο· και κατά συνέπεια στο βασιλικό. Για την πορεία του αγώνα δεν αποφασίζουν πια ο Άρης. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου. ο Πυρομάγλου. Οι μεγάλες πιθανότητες μιας συμμαχικής απόβασης και στην Ελλάδα.

μα το τι δεν πρέπει να γίνει: Να επικρατήσει το ΕΑΜ. Οι ακροδεξιές και βασιλικές οργανώσεις συνεχώς πυκνώνουν για να υποδεχτούν τους «ελευθερωτές» Βρετανούς. Οικονομικοί παράγοντες. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 415 Το ερώτημα που αυτομάτως προκύπτει είναι πώ ς νομιμοποιείται η απόβαση ξένων στρατιωτικών δυνάμεων σε μια ελεύθερη χώρα και μάλιστα συμμαχική· η πολλά υποσχόμενη Χάρτα του Ατλαντικού είναι ήδη μια ξεθωριασμένη ανάμνηση.ΑΡΗΣ. και τους αναγκάζει να βγουν από το καβούκι τους. Εκεί­ νο που ενώνει τους πάσης φύσεως εθνικόφρονες δεν είναι το τι π ρ έ­ πει να γίνει μετά την απελευθέρωση. Αντίσταση) Συγκροτείται το μέτωπο που εύστοχα ο Τσιριμώκος θα ονομάσει «ζεύξη της Προδοσίας και της Απουσίας». συνεργάτες των Γερμανούν και γενικούς πρόσο^πα που έχουν κάθε λόγο να ανατριχιάζουν στο άκουσμα της λέξης «ΕΑΜ» αρχίζουν μυστικές επαφές με τους Γερμανούς: «Μέλη σοβαροί) ν εθνικιστικών κύκλων πλησίασαν πρόσφατα γ ερ ­ μανικές δυνάμεις και ζητούν συνεργασία μαζί τους». Στο ΠΓ καλείται ο στρατιωτικός νους του Κόμματος Μακρίδης να εκθέσει τις απόψεις του για τις αναμενόμενες πολεμικές εξελίξεις. από τα γερμανικά στα αγγλικά στρατεύματα. Είναι ο νεότευκτος όρος που εισβάλλει στην πολιτική ζωή της χώ­ ρας και περικλείει από άνομους και προδότες έως απλούς συντηρητι­ κούς ανθρώπους. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Η Αθήνα βράζει. (Μαθιόπουλος. Η προοπτική μιας γρήγορης αποχώρησης των Γερμανών τρομάζει εκείνους που την απελευθέρωση της χώρας την εννοούν σαν μια « α λ­ λαγή φρουράς». Σειρά έχουν οι Έλληνες εθναμύντορες. Καλού κακού Το ΚΚΕ εξυφαίνει τα δικά του σχέδια. Ο Μακρίδης αντιδρά στην ομαδική ψύχωση της επικείμενης α π ε ­ λευθέρωσης. περιδεείς μπροστά σε κάθε κοινωνική αλλαγή. Με μια στρατιωτική ανάλυση του συσχετισμού δυνάμε­ ων στην Ιταλία αγωνίζεται να πείσει τους πολιτικούς ότι οι Γερμανοί δεν σκοπεύουν να εγκαταλείψουν το ιταλικό έδαφος· κατά συνέπεια . Οι διαθέσεις τους εί­ ναι άκρως εαμοφαγικές και «οι οικονομικοί πόροι τους προέρχονται κυρίως από εισφοράς κεφαλαιούχων». καραδοκούντες πολιτικοί. Οι ίδιοι αυτοαποκαλούνται «εθνικόφρονες».

0 Ζέβγος θέτει με την αρθρογραφία του νέα κριτήρια στον π α ­ τριωτισμό και στη δημοκρατικότητα· πέραν του ΕΑΜ δεν βλέπει π α ­ ρά μόνο συνεργάτες των κατακτητών και την «ντόπια αντίδραση». που όλοι συμφωνούν ότι π ρ έπ ει να καταληφθεί για να εξασφαλιστεί ο έλεγχος της πόλης. . Έ κ θ εσ η Θ. θα είναι «ή άχρηστον ή επιζήμιον».1946. για να κρατηθούν στην Ιταλία.416 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ούτε την Ελλάδα. 16.8. 0 ίδιος μεταφέρει στον Μακρίδη άκρως απόρρητη εντολή του ΠΓ να καταστρώσει -κα λο ύ κ α κ ο ύ . Μπολόνια και Ρώμη· η άμυνα των Γερμανών. 0 Μακρίδης γράφει στην έκθεσή του πω ς η καθοδήγηση του ΚΚΕ στην Αθήνα εκτιμά λάθος ότι επίκειται απόβαση το^ν βρετα­ νικών στρατευμάτων στην Ελλάδα και υπό την πίεση της λανθασμέ­ νης εκτίμησης παρασύρεται σε λανθασμένες ενέργειες. οι ηγετικοί παντογνώστες του ΚΚΕ δεν πείθονται· ανί­ κανοι να κατανοήσουν τα «ποσοτικά και ποιοτικά στρατιωτικά δεδο­ μένα». Ως συνήθως. Από τις λεκτικές επιθέσεις δεν εξαιρού­ νται ούτε οι σύμμαχοι του ΕΑΜ στο Κοινό Γενικό Στρατηγείο. Ήδη 25 γερμανικές μεραρχίες έχουν διεισδύσει από Βορρά και έχουν καταλάβει Μιλάνο. Τορίνο. Το σχέδιο που θα προτείνει τον Σεπτέμβριο ο Μακρίδης ο^ς ε π ι­ κεφαλής μιας πολιτικοστρατιωτικής επιτροπής βασίζεται στη λογική των προπολεμικών κινημάτων· θέτει ως κύρια αποστολή την κατάλη­ ψη του κέντρου της Αθήνας (τρίγωνο Μακρυγιάννη .Έ τσι σαμποτέρνεις τον αγώνα.Φ ιλοπάππου Ακρόπολης). εάν το σχέδιο εφαρμοστεί. Το καταπληκτικό είναι πω ς στο σχέδιο Μακρίδη δεν υπολογίζεται καθόλου ενδεχόμενη βρετανική ανά3. λούζει τον βασιλέα και την κυβέρνηση του Κάιρου και τους καταγγέλλει ότι προ­ ετοιμάζουν νέα δικτατορία. για λόγους σκοπι­ μότητας. 0 ισχυρογνώμων στρατιωτικός αρνείται με πείσμα να το κάνει· πιστεύει ότι η κατοχή της Ελλάδας θα π αραταθεί ακόμη επί μακρόν και.3 Ο Ζέβγος επιμένει και τελικώς τον πείθει με τη μεστή νοημάτων φράση: . τότε. Το ΚΚΕ εγκαταλείπει την ενωτική γραμμή που είχε ακολουθήσει από την αρχή της Κατοχής και προσπαθεί να προλάβει τα γεγονότα. Ο Τύπος του Κόμματος. με τα νέα δεδομένα. Μ ακρίδη π ρ ο ς το Π Γ του ΚΚΕ. χωρίς να παρεκκλίνει.σχέδιο κατάληψης της Αθήνας από τον ΕΛΑΣ. ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ. της «συμμαχικής γραμμής» έναντι των Άγγλων. θα εί­ ναι ιδιαιτέρως σκληρή και μακρόχρονη· όπω ς και συνέβη. επιμένουν ότι η απελευθέρωση της Ελλάδας είναι θέμα ελάχι­ στου χρόνου. Γένοβα.

ΑΡΗΣ.] Κατά συνέπειαν επιβάλλεται εκ των πραγμάτων όπως γίνωμεν κύριοι της καταστάσεως από της πρώτης στιγμής. (Ρούσος) Το ψεύδος βοά. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 194Ì-1944. για να εξαγνιστούν σαν αντιστασιακοί.. αρκετοί εκ το^ν οποίων βαρύνονται για τις σχέσεις τους με τον κατακτητή.4 Ενόψει της υποτιθέμενης απελευθέρωσης στον ΕΔΕΣ έχουν συρρεύσει.8. αυτομάτως αυ­ τός δεν υπάρχει. που απασχολεί αρκετούς στο Κόμμα. όπως υποθέτει. Με τον όγκο και την εξαλλοσύνη τους βάζουν στο περιθώριο τις δημοκρατικές δυνάμεις του ΕΔΕΣ. θα μπορούσε να διαταράξει τη νέα Ιερά Συμμαχία. Όσο η Σοβιετική Ένωση είναι σύμμαχος της Μεγάλης Βρετανίας. [. Με απόρρητη διαταγή του στις 31. Η σύμπλευση με την ιδεολογική πατρίδα προέχει. Κάθε περαιτέρω συζήτηση κόβεται· αφού η καθοδήγηση δεν βλέπει τον κίνδυνο. Ούτε ο Ζέρβας υστερεί σε σχέδια.» αιφνιδιάζει τον Μακρίδη· δηλώνει κοφτά πως δεν έχει εντολή από την κομματική καθο­ δήγηση να μελετήσει αυτό το ενδεχόμενο.. το σχέδιο επέμβασής του για πολιτικούς λόγους». λαμβάνοντες εν εσχάτη ανάγκη και σκληρά μέτρα προς επικράτησίν μας». (Woodhouse) Όμως η παραμόρφωση του αντιστασιακού πνεύματος στον ΕΔΕΣ οφείλεται κυρίως στους Βρετανούς αξιωματικούς που περιστοιχίζουν 4.1943 προτίθεται να καταλάβει το τμήμα της εξουσίας που του αναλογεί: «Κ ατά την ενδεχόμενην περίπτωσιν απροόπτου εκκενο3σεως της περιοχής παρά των στρατευμά­ των του Άξονος θα προκόψει το πρόβλημα της εξασφαλίσεως της τάξεως. το ελληνικό Κομουνιστικό Κόμμα δεν θα πράξει το παραμικρό που. . «Τι θα γίνει στην περίπτωση που επέμβουν οι Άγγλοι. Η εκ των υστέρων κομματική δικαιολογία για την ολέθρια παράλειψη είναι ότι «εμείς δεν εκτιμήσαμε όσο έπρεπε την εντελούς ξεχωριστή σημασία που έδινε ο Τσόρτσιλ στην Ελλάδα. Το εύλογο ερώτημα. Κατά την επιεικέστερη των εκδοχοόν. οι περισσότεροι νεοαφιχθέντες «δεν αξί­ ζουν κανέναν σεβασμό». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 417 μείξη· στρέφεται αποκλειστικά κατά των αντιεαμικών οργανώσεων της Αθήνας και των βασιλικών στρατευμάτων που θα αφιχθούν από το Κάιρο. εκατοντάδες βασιλικοί και ακροδεξιοί αξιωματικοί.

Μάλιστα επιχειρεί δύο ανορθόδοξες κινήσεις στρατιωτικής ενίσχυσης του ΕΔΕΣ: η πρώτη αφορά το κατακερματι­ . (Σ. κατά τα γραφόμενα άλλου Βρετανού συνταγματάρχη. (Κλάιβ) Οι προσκείμενες στον ΕΔΕΣ εφημερίδες κατακεραυνώνουν το «προ­ δοτικό» ΕΑΜ. τους αξιωματικούς Χάμι Τόρανς. (Πυρομάγλου. ο στρατηγός δέχεται κανονικά διαταγές από τον Βρετανό συ­ νταγματάρχη. Επομένως δεν είναι μόνο δημιούργημά μας. Όπως καταθέτει επιφανής διοικητής του ΕΔΕΣ. (Κλάιβ) 0 Μπαρνς. Σπάικ Μοράν κ. [. Το π αραδέ­ χεται ένας Βρετανός συνταγματάρχης. αφού η πολιτική του Κάιρου «ως μόνην επιδίωξιν είχε την εξαπόλυσιν και ανάπτυξιν του εμφυλίου πολέμου εις την Ελλάδα».ά.τι του λέμε. Έχει εκτραπεί σε προπύργιο του αντιεαμικού αγώνα. Ιστορία) Τώρα παίρνει τη ρεβάνς· γνωρίζει πως είναι το μόνο σοβαρό ένοπλο στήριγμα των Άγγλων στην Ελλάδα και με τη σειρά του εκμεταλλεύεται την παρουσία τους. (Φλάισερ) Και. υποδαυλίζουν το μίσος εναντίον των «εαμοβουλγάρων» και «στα μέσα Σεπτεμβρίου το επίσημο όργανο του Ζέρβα προτρέπει πλέον ανοιχτά στον αγώνα ενάντια στο ΕΑΜ. πολλοί στρατιωτικοί και πολιτικοί τον περιφρονούσαν». (Χάμοντ) 0 Έλληνας στρατηγός δεν δείχνει να ενοχλείται από την κηδεμονία. ο οποίος εκτός από αντιστασιακός θα είναι και ο άνθρωπος που «έσωσε» τη χώρα από τον κομουνισμό.. Ο Μπαρνς είναι μαζί με τον στρατηγό από την εποχή του Γοργοπόταμου και υπαγορεύει πότε συγκαλυμμένα. Ουσιαστικά η οργάνωση διευθύνεται πλέον από το Κάι­ ρο διά του βρετανικού κλιμακίου Ηπείρου με αρχηγό τον συνταγμα­ τάρχη Τομ Μπαρνς.] Πάντα υπήρ­ ξε ένας απόλυτα πιστός σύμμαχος και πάντα θα κάνει ακριβώς ό. στενός συνεργάτης του Ζέρβα: «Για τον Ζέρβα η “υπ* αριθμόν ένα” προτεραιότητα του ήταν το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ». αλλά συγχρόνως παραμένει ένα εργαλείο στα χέρια μας». 0 ΕΔΕΣ δεν είναι πια αυτός που ήταν.. πότε εντελώς ανοιχτά τις κρίσιμες αποφάσεις του. Η φιλοδοξία του είναι να αναδειχτεί σε μοναδικό ηγέτη της αντιεαμικής παράταξης. (Παπαδόπουλος) Η λογική των Βρετανών είναι απλή: «Ο Ζέρβας είναι ένα δημιούργημα των Βρετανουν.418 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ τον στρατηγό. Γρηγοριάδης. οπότε η εξουσία μεταπολεμικά δικαίως θα ανήκει στον πατριώτη στρατηγό. Ήταν με τον Ζέρβα από το 1942 και μισούσε τον ΕΛΑΣ». το οποίο χαρακτηρίζε­ ται “πιο άσπλαχνο από τη Σφίγγα της μυθολογίας”». «Όταν πρωτοβγήκε στο Βουνό. «πίστευε ότι είχε εκ­ παιδεύσει τον Ζέρβα να φέρεται σαν Άγγλος. Καρτάλης) ο Ζέρβας προετοιμάζεται κανονικά για π ό ­ λεμο κατά του ΕΑΜ.

ΑΡΗΣ. είναι να τις βάζουν τη νύχτα μέσα στις αρβύλες των ανταρτών για να ελέγξουν τις αντιδράσεις τους. με τους λίγους Ιταλούς της Ηπείρου που προσχώρησαν στον ΕΔΕΣ έχει σχηματίσει το ανεξάρτητο Τάγμα «Σαντόρε ντι Σανταρόζα». Οι άνδρες ημιλλώντο εις αντικομουνιστικόν φανατι­ σμόν και πολεμικάς εκδηλώσεις». Νικολόπουλου (Αχρόπολις. αποκαλύπτει ο ίδιος. ο Ζέρβας για πρώτη φορά αδιαφορεί. . (Παπαδόπουλος) 5. στις 28 Σ επτεμ­ βρίου στέλνει στη Θεσσαλία τον αντισυνταγματάρχη Πέτρο Νικολόπουλο με αποστολή να πείσει τον Ινφάντε να περάσει με τους άνδρες του στην Ή πειρο. να παιανίζει δίνοντας έναν τόνο ιλαρότητας στην απο­ γευματινή βόλτα το^ν χωρικών. παρά τον ολοφάνερο κίνδυνο οι ενέργειές του να προκαλέσουν άμεση σύγκρουση με τον ΕΛΑΣ. «Επέτυχα κάτι το πρωτοφανές και δεν αποκρύπτω ότι αυτό κυ­ ρίως επεδίωκα. Γρηγοριάδη Ιστορία της σύγχρονης Ε?^λάδας. αποδίδει τα ανα­ μενόμενα. Επιστολή Π. από το βιβλίο του Σ. όπως υπερηφάνως παραδέχεται ο διοικητής του ισχυρού εδεσίτικου συγκροτήματος Ξηροβουνίου: «Έ γραψ α μό­ νος μου εις γραφομηχανή κομουνιστικάς προκηρύξεις». (Φ. που έχουν φτάσει έως τα παπούτσια τους. Αφού με επιστολή του στον Ιταλό στρατηγό Ινφάντε τον αναγορεύει σε «φίλο και συμπολεμιστή». Αντάρτικο) Η δεύτερη και με απείρως υψηλότερο βαθμό επικινδυνότητας κί­ νηση του στρατηγού είναι να προσεταιριστεί τους 7. Η τρομοκράτηση των ανίδεων νεαρών χωρικών για τους φοβερούς και δόλιους κομου­ νιστές.5 Για να δείξει τις αγαθές του προθέσεις. (Π απαδόπουλος) Ένας από τους τρόπους χρήσης το^ν χαλκευμένων προκηρύξεων. Γρηγοριάδης. Επίσης βάζει την ιταλική μπάντα της Μεραρχίας «Πινερόλο». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 419 σμένο πολιτικά και ψυχικά 5/42 Σύνταγμα του Ψαρρού· ο στρατηγός προσδοκά να το ενσωματώσει καλλιεργώντας το κλίμα «για την έκρη­ ξη κινήματος στη μονάδα εκείνην ώστε να απομακρυνθεί ο συνταγ­ ματάρχης Ψαρρός και να ενταχθεί στον ΕΔΕΣ».1974). 6/2. την οποία ευχαρίστως του είχε παραχω ­ ρήσει ο ΕΛΑΣ.000 καλά εξοπλι­ σμένους Ιταλούς που βρίσκονται στην περιοχή του ΕΛΑΣ για να τους στρέψει εναντίον του. Ενδεικτικό των επιθετικών διαθέσεων που επικρατούν στο επ ιτε­ λείο του ΕΔΕΣ είναι ότι. Ταυτοχρόνως οι συνεργάτες του στρατηγού οξύνουν στο έπακρο την αντιεαμική υστερία· ακόμη και με προβοκάτσιες ανά­ μεσα στους άνδρες τους.

Αυτό πίστεψε ο μέσος άνθρωπος». «Ήταν η έναρξη της αποβάσεως. που δύο χρόνια τώρα περίμενε ο λαός.. Επιστροφή του βα­ σιλέα σημαίνει νέα δικτατορία στη χώρα.] Εις άλλον χωρίον. Αντίσταση) Το φιάσκο που τελικά υπέστησαν οι Βρετανοί στο Αιγαίο από τη λυσσώδη γερμανική αντίδραση ματαίωσε τα σχέδια του Βρε­ τανού πρωθυπουργού. Οι βρετανικές επιχειρήσεις σκοπεύουν στην απελευθέρωση ορισμένων νη­ σιών. Οι οργανωμένοι εαμίτες της Ηπείρου καλούνται πλέ­ ον να απολογηθούν ενώπιον αφιονισμένων εδεσιτών για θέματα ηθι­ κής τάξης: «Απαντών μάλιστα εθνικόφρων χωρικός εις Σερβιανά εις έναν ομι­ λητήν του ΕΑΜ. ο ΕΔΕΣ έχει προ πολλου εγκαταλείψει τους πατριω τικούς τόνους ή τα πολιτι­ κά επιχειρήματα.Εγώ θα έλθω στο ΕΑΜ. γιατί αποθάρρυνε οριστικά την Τουρ­ κία να ταχθεί με τους Συμμάχους.. Εσύ προσωπικούς έχεις τρεις αδελφές.». τον ηρώτησεν: » . Γρηγοριάδης. τόσο πιο δραματικά η πολιτική καθοδήγηση του ΚΚΕ αρχίζει να αισθάνεται ξανά «εκτός νόμου». Ευτυχώς. και για τα μέλη του Κόμ­ ματος επιστροφή στα μπουντρούμια των φυλακών και στους τόπους εξορίας. Όσο τα γεγονότα και οι εκτιμήσεις φέρνουν εγγύτερα την ημέρα της απελευθέρωσης. Το βασιλικό καθεστώς δεν εμπνέει την παραμικρή εμπιστο­ σύνη· και μόνο το γεγονός ότι παρέδωσε αλυσοδεμένους τους Έλληνες . οπότε οι συνέπειες για την Ελλά­ δα στο'Α ιγαίο και στη Θράκη θα ήσαν απρόβλεπτες. Ιστορία) Τις εμμονές του Τσόρτσιλ για εισβολή στην Ευρώπη από το « μ α ­ λακό υπογάσ τριό» της. ηρώτησαν κάποιον ομιλητήν του ΕΑΜ: » . αλλά θέλω να μου πεις πόσες γυναίκες θα μου δώσετε! [.Σεις πληροφορούμεθα ότι κηρύσσετε το σύνθημα κάτω η π α ρ ­ θενιά.420 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Όσο για την πολιτική «διαφώ τιση» στα χωριά της Ηπείρου. (Παπαδόπουλος) Τέτοια πληροφόρηση. η οποία θα έφερνε την ελευθερία. τα Βαλκάνια. θα τις πληρώσουν οι Έλληνες κάτοικοι των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου με εκατόμβες νεκρών. Χρέωση Τον Σεπτέμβριο του 1943 οι Βρετανοί αρχίζουν αποβατικές επιχει­ ρήσεις στα νησιά του Αιγαίου. Γκουλιάδες αν ενθυμούμαι. (Σ. (Μαθιόπουλος. Δέχεσαι να βγουν στο δρόμο. τα οποία προορίζονται με τη συγκατάθεση του Στάλιν για δώ ­ ρο στην Τουρκία προκειμένου να βγει στον Πόλεμο.

υπογραφή και ευρεία δημο­ σιότητα δήλωσης ότι οι ένοπλες εθνικές δυνάμεις εν ουδεμία περιπτώσει θα δεχθούν επάνοδο βασιλιά . αυ­ τή που συγκεντρώνει την ομοφωνία των πολιτικών στελεχών.] »Αφοπλισμός των Ιταλών άμεσος. με την επίσημη αποδοχή από τις άλλες δύο αντιστασιακές οργανώσεις του αντιμοναρχικού συμφώνου που υπέγραψαν οι εκπρόσωποί τους στο Κάιρο.ΕΚΚΑ. μιλώντας σε συγκέντρωση εαμιτών της Αττικοβοιωτίας. Στις 22 Σεπτεμβρίου στέλνει από το Βουνό στην Αθήνα τη γνωστή πολυδημοσιευμένη επιστολή του προς το ΚΚΕ.. έστω και αιματηρά. κάπως υπερβολι­ κά. είναι προφανείς: «Ελέγχει ένα προγεφύρωμα και μια περιοχή στην οποία οι συμμαχικές δυνάμεις ή ακόμη και η ελ­ ληνική κυβέρνηση μπορούν να αποβιβαστούν ανά πάσα στιγμή. Στην πέμπτη παράγραφο ο Άρης επισημαίνει: «Επιβάλλεται δική μας αντίδραση σοβαρή. Διάλυση άμεση. [. Το λέει ξεκάθαρα ο Σιάντος (Γέρος). όταν ξαναβγαίνει από την πρωτεύουσα στο Βουνό: Λογαριάζουν να ξαναστείλουν τον Γέρο εκεί που τον βρήκε η εχθρική εισβολή.. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 421 κομουνιστές στους Γερμανούς ήταν αρκετό για να ξέρουν ποια τύχη τους περίμενε.. αυτό ακριβούς που αποφεύγει να θίξει η πολιτική ηγεσία: «Χειοό- . Και μόνο σε περίπτωση άρνησης προκρίνει την ένοπλη διάλυ­ ση ΕΚΚΑ και ΕΔΕΣ. Δηλαδή: σύγκληση σύ­ σκεψης από ΕΑΜ .κυβέρνησης προ δημοψηφίσματος και ότι θ? αντισταθούν και βιαίως εναντίον πάσης τυχόν απόπειρας. πέρα από τις ορατές προε­ τοιμασίες του Ζέρβα. (Κλάιβ) Από τις ίδιες ανησυχίες διακατέχεται και ο αρχηγός του ΕΛΑΣ. Σε άλλο σημείο της επιστολής του υπογραμμίζει.] Είναι σε θέση να καταστεί ένας ουσιαστικός παράγοντας οποιασδήποτε πολιτικής θα θέλαμε να ακολουθήσουμε στην Ελλάδα». ακόμη και των φανατικών ενωτικών Τζήμα και Καραγκίτση. έστω κι αν στενοχωρεθούν οι Άγ­ γλοι.ΕΛΑΣ . των οργανώσεων ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ αν αρνηθούν να υπογράψουν την ανωτέρω αναφερόμενη δήλω­ ση». Το ΚΚΕ αντιδρά με το ένστικτο της αυτοσυντήρησης. [.ΑΡΗΣ.. (ΑΣΚΙ) Αυτό που προτείνει ο αρχηγός του ΕΛΑΣ είναι ακριβώς αυτό που πρότεινε και πριν από λίγες ημέρες στον Πυρομάγλου: πανεθνική συ­ σπείρωση κατά της μοναρχίας και των βρετανικών σχεδίο^ν. Είναι η ώρα των μεγάλων αποφάσεων· και η προ^τη απόφαση. είναι η διάλυση του ΕΔΕΣ. στις φυλακές της Κέρκυρας.ΕΔΕΣ . Οι λόγοι της παμψηφεί καταδίκης του.

επικεφαλής έφιππης ίλης του θεσσαλικού ΕΛΑΣ.. Επανάσταση) Στην ουσία ο ιδεολογικός γκουρού του ΚΚΕ αποδέχεται τη «χρέωση» της Ελλάδας και απορρίπτει κάθε ιδέα αντίστασης σε ενδεχόμε­ νη αγγλική απόβαση· ο αυτοχειριασμός του οράματος για π ρ α γμ α τι­ κή ανεξαρτησία της χώρας αρχίζει από το κόμμα που πρωτοστατεί στο ΕΑΜ και στον εθνικοαπελευθερο^τικό αγούνα.] Αιτία της διάσπασης του κινήματος στην Ελλάδα εί­ ναι αυτοί. ΕΔΕΣ τέλος. μετά από ευρεία συνεδρίαση του ΠΓ. 0 Άρης δεν είναι ο μόνος που το καταλαβαίνει· είναι ο μόνος που τολμάει να μιλήσει ανοιχτά για τον αγγλικό κίνδυνο στο κομματικό ιερατείο. θα μπορούσαν να διαπραγματευτούν για μια ομαλή δημοκρατική εξέλιξη από πλεονεκτικότερη θέση.] Αν θα κάνουν απόβαση εδώ. Απλώς ο Ιωαννίδης και οι συν αυτώ «σοβιετικοί» ελπίζουν. ο Ιω ­ αννίδης απάντησε: » . »Για πρώτη φορά μέσα στο στενό ανώτατο κομματικό όργανο ει­ πώθηκε πω ς η Ελλάδα βρίσκεται στη σφαίρα της αγγλικής επιρροής και πως ο Τσόρτσιλ είναι “χρεωμένος’’ από τους Στάλιν και Ρούζβελτ να φροντίζει για τα κινήματα των Βαλκανικών Χωρών. θα την κάνουν εναντίον μας».Όποιος έχει μάτια βλέπει!» (Χατζής. [. Στο ΠΓ η ένθερμη υποστήριξη των απόψεων του αρχηγού από τους Σιάντο και Χατζή προκάλεσε έκρηξη.δεν είναι ούτε οι ίδιοι οι Γερμανοί. ο ΕΑΑΣ να έχει απομείνει η μόνη αντάρτικη δύναμη· έτσι.. 0 Σιάντος φεύγει ξανά για το Βουνό. όταν εμφανιστούν οι Βρετανοί στην Ελλάδα. «Η αντίδραση του Ιωαννίδη ήταν βίαιη.422 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο ΙΙΟ Υ Λ Ο Σ τεροι α π ' τους Άγγλους -μ η βαυκαλιζόμεθα. Π αντοκράτω ρ Τα γεγονότα τα οποία μεσολαβούν από την 1η Οκτο^βρίου που ξε­ κίνησε ο Σιάντος για το Βουνό έως την έναρξη του αντάρτικου εμφυ­ λίου είναι τα ακόλουθα: Στις 5 Οκτωβρίου ο Μπουκουβάλας. στην οποία μία εκ των αποφάσεων που πάρθηκαν είναι να ξε­ καθαρίσει ο ΕΑΑΣ τα πλευρά και τα μετόπισθέν του. »Σε ερώτηση του Ζέβγου από πού έχει τέτοιες πληροφορίες... (Ρούσος) Που σημαίνει. [. Αφοπλίζει το ολιγάριθμο μπουλούκι υποδίκων του παλιού λήσταρχου Γρηγόρη Σούρλα. ο οποίος έχει προσφάτως προσχωρήσει στον ΕΔΕΣ . διαλύει τη χειρότερη εστία μόλυνσης του αγώνα.

Νταούλης απαιτεί από τα εκεί τμήμα­ τα του ΕΛΑΣ να εκκενώσουν την περιοχή. Περίδης συλλαμβάνει τα τοπικά εαμικά στελέχη* μεταξύ τους είναι και ένα αλίευμα πολύ βαρύ για τα δίχτυα του: ο Καραγκίτσης. 0 Άρης δεν ησυχάζει. Στις 7 και 8 Οκτωβρίου τμήματα των δύο οργανώσεων συμπλέκο­ νται στη διεκδικούμενη περιοχή Τσεπέλοβο του Μετσόβου* ο λοχαγός Γ. Η αντίδραση του Ζέρβα έρχεται απρόσμενα οξεία.ΑΡΗΣ. το Κοινό Στρατηγείο είναι εμπόδιο. απειλεί τους πάντες. άλλως τα κεφάλια των εδεσιτών που βρίσκονται στις περιοχές του ΕΛΑΣ δεν στέκουν καλά στους ώμους τους. αλλά χάρη και στην κατευναστική παρουσία του Τζήμα δεν προχωρεί πέραν αυτο^ν. τώρα που καλλιεργείται πνεύμα σύγκρουσης από τους Βρετανούς και τη βασιλική κυβέρνηση. 0 ακραίος συνταγματάρχης Ν. Το επόμενο βήμα είναι ο πόλεμος. Με άνωθεν εντολή ο υπολοχαγός Γ. που έχει προσφάτους τοποθετηθεί επικεφαλής της εαμικής οργά­ νωσης Ηπείρου με το ψευδώνυμο Ορφέας Βλαχόπουλος. παίρνει το ζήτημα προσωπικά. Με εντολή του στρατηγού ο επικεφαλής της εδεσίτικης αντιπροσω­ πείας στο Κοινό Στρατηγείο συνταγματάρχης Ραυτόπουλος εγκατα­ λείπει μυστικά το Περτούλι στις 7 Οκτωβρίου* η απόφαση του Ζέρβα είναι σαν να ανακαλεί τη διπλωματική του αντιπροσωπεία από ένα κράτος με το οποίο οι σχέσεις έφτασαν στο μη περαιτέρω. Δεν πρόκειται για μια εν θερμώ απόφαση του στρατηγού* απλώς περίμενε την κατάλληλη ευκαιρία για να την υλοποιήσει. Καθώς θεωρεί τον εαυτό του υπεύθυνο για την ασφάλεια των πο­ λιτικο ί στελεχών. Άλλωστε. Η αυτοσυγκράτηση που δείχνει ο Άρης είναι . Ώσπου να φτάσει στο ΓΣ η είδηση της απελευθέρωσης του Κεντρι­ κού Επιτρόπου. Είναι μια ενέργεια του ΕΔΕΣ που δίνει άλλη διάσταση στα έως τό­ τε «συνοριακά» επεισόδια μεταξύ των δύο οργανώσεων θα μπορού­ σε κάλλιστα να θεωρηθεί casus belli από τον ΕΛΑΣ. αρχίζει να εκπονεί σχέδια επ ί­ θεσης. Απαιτεί με τελεσί­ γραφο από τον Ζέρβα την απελευθέρωση του Καραγκίτση. Λυγεράκης αφοπλίζει αιφνιδιαστικά μια τοπική μονάδα του ΕΛΑΣ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 423 χοορίς να διακόψει στιγμή την παλιά του τέχνη. Είναι μάλλον ο πιο δι­ καιολογημένος αφοπλισμός Ελλήνων από άλλους Έλληνες στην Κατοχή. 0 Άρης φρυάζει. Τις διαπραγματεύσεις αναλαμβάνει ο επιτελάρχης του ΓΣ του ΕΛΑΣ βασιλόφρων συνταγματάρχης Πετρουλάκης* ο Ζέρβας ενώπιον της ωμής απειλής αντιποίνων από τον Άρη υποχωρεί και διατάζει να αφεθεί ελεύθερος ο Καραγκίτσης και οι άλλοι εαμίτες.

Γρηγοριάδης. εξα­ πολύει τον δικό του πόλεμο. ο Άρης απουσιάζει εκείνη τη στιγμή και ο Σιάντος μι­ λάει στο τηλέφωνο με τον Τζήμα· ενημερώνεται για την έκρυθμη κα­ τάσταση και δίνει μία και μόνη εντολή: «Διαλύστε τον ΕΔΕΣ». δεν είχαν όμως το θάρρος να πραγματοποιήσουν την απόφασή τους». Δεύτερον. 9 Οκτωβρίου. Στη συγκεκριμένη ημερομηνία. Όμως αυτός. Επανάσταση) Την κρίσιμη στιγμή εμφανίζεται ο Σιάντος. Πρώτον. Τους εσωκομματικούς κατηγόρους του αρ­ χηγού όμως δεν τους πιάνεις πουθενά· ο Χατζής. . με την έπαρση του ειδι­ κού περί τα στρατιωτικά περιφρονεί τη σοβαρότατη προειδοποίηση των στρατιωτικών της ΚΕ του ΕΛΑΣ στην Αθήνα ότι. 0 Σιάντος φτάνει στο Καρπενήσι στις 9 Οκτωβρίου6 και από τα γραφεία της ΧΙΙΙης Μεραρχίας επικοινωνεί τηλεφωνικά με το ΓΣ του ΕΛΑΣ στο Περτούλι. συμφωνούν οι Σ. Ανδρ. (Χατζής. Είναι η πρώτη διαταγή που δίνει ανεβαίνοντας στο Βουνό. βγαίνοντας από την Αθήνα.424 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ πραγματικά εντυπωσιακή. λόγω των ανα­ μενόμενων γερμανικών εκκαθαριστικών επιχειρήσεων μεγάλης κλίμα­ κας. Τζήμας κ. Τρίτον. και με την εξουσιοδότηση του ΠΓ στην τσέπη έρχεται να αναλάβει εν λευκώ την καθοδήγηση του ένοπλου αγώνα. σαν να μην είδε και σαν να μην άκουσε τίποτα. ο Σιάντος. η οποία επιχειρήθηκε να αλλάξει για κομ­ ματικές σκοπιμότητες. Φ. Φλάισερ. Γρηγοριάδης.ά. X. αμυδρή έστω. 6. Από τις πρώτες ενέργειες του νέου παντοκράτορα θα είναι να καθαιρέσει τον Τζήμα από το ΓΣ. να απομακρύνει εντέχνως τον Άρη και να υποβιβάσει τον Σαράφη σε απλό εκτελεστικό όργανο. δεν θα έπρεπε αυτήν την εποχή να διαταχθεί στρατιωτική ενέρ­ γεια κατά του ΕΔΕΣ. σβήνει και την τελευταία. «Είχαν τη “σοφία'’ να αποφασίσουν. έπεσε ακριβώς στη λαίλαπα των γερμανικών εκκαθαριστικών μπροστά στα μάτια του η ύπαιθρος έχει πλημμυρίσει από χιλιάδες πάνοπλους Γερμανούς που σκοτώνουν και καίνε στο πέρασμά τους. Ο Σαράφης βρίσκεται σε επιθεώρηση μονάδων στη Μακεδονία. Σε αυτήν τη δεύτερη και οριστική έξοδό του στο Βουνό ο Γραμμα­ τέας του ΚΚΕ είναι ντυμένος στρατιωτικά. τώρα τον μέμφεται επειδή δεν κη­ ρύσσουν με τον Τζήμα εμφύλιο πόλεμο. ελπίδα συνεννόησης των δύο οργανώσεων. που συνεχώς κατα­ λογίζει στον αρχηγό εξτρεμισμούς. Ο περινούστατος Γραμματέας του ΚΚΕ δεν θα μπορούσε να κάνει τίποτα χειρότερο.

ΑΡΗΣ. Υπό κανονικές συνθήκες η ένοπλη διάλυση του ΕΔΕΣ δεν π α ρ ο υ ­ σιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες. σχεδόν τέσσερις μήνες. αφού εκκαθαρίσει τη Ρούμελη και τη δυτική Στε­ ρεά από τις σκόρπιες δυνάμεις του ΕΔΕΣ. για να δοθεί γρήγορα ένα τέλος στις εκατέρωθεν διενέξεις. τον διατάζει να επιτεθεί αιφνιδιαστικά στους Σκιαδάδες και να συλλάβει τον Ζέρβα «ζωντανόν»· το τονίζει. οι οποίοι θα ανακατευτούν . Η νΐΐΐη Μεραρχία Ηπείρου του ΕΛΑΣ είναι ακόμη μειωμένης σύν­ θεσης για να αντιμετωπίσει μόνη τον ΕΔΕΣ. με ανάλογη αποστολή για τις θεσσαλικές δυνάμεις του ΕΔΕΣ και τελικό στόχο την ένωσή τους με το ΕΣΗ στην Ήπειρο. (Μαλτέζος) Μα ο Τζουμερκιώτης θα αποτύχει στην αποστολή του. καταστρώνει το σχέδιο επίθεσης και διατάσσει την εφαρμογή του. (Χάμοντ) Παρά ταύτα αυτή η παράλογη και θλιβερή σύρραξη μεταξύ Ελλή­ νων θα διαρκέσει. να εισβάλει από τον Νότο στην Ή πειρο προς ενίσχυση της τοπικής νΐΐίης Μεραρχίας. Τα στρατεύματα του ΕΔΕΣ είχαν λιγότερη πειθαρχία α π ’ τον ΕΛΑΣ». Και στις αναφορές του κα­ ταγράφει «την αντίθεση ανάμεσα στη διάλυση που υπήρχε στην π ε ­ ριοχή του ΕΔΕΣ και την αποτελεσματικότητα και την πειθαρχία που εί­ χαν οι μονάδες του ΕΛΑΣ». Με διαταγή του αρχηγού από δύο συντάγματα της ΧΙΙΙης Μεραρχίας Ρούμελης συγκροτείται το ΕΣΗ (Εκστρατευτικό Σώμα Ηπείρου). Ώσπου να επιστρέφει ο Σαράφης από τη Μακεδονία. 0 λόγος είναι πως οι δύο αντιμαχόμενοι αντάρτικοι στρατοί δεν είναι οι μόνοι στη χώρα· υπάρχουν και οι Γερμανοί. Αυτό που υπολογίζει να επιτύχει ο Άρης. π α ­ ρατηρεί ένας Βρετανός συνταγματάρχης. τη διοίκηση του οποίου αναθέ­ τει στον συνταγματάρχη Π απασ ταμ ατιάδη και τον Λευτεριά.θα συλληφθεί εκείνος από τους εδεσίτες και θα ξυλοκοπηθεί άγρια. Με μυστικό προσωπικό του μήνυμα προς τον Τζουμερκιώτη (υπολοχαγό Γ. Μαλτέζο). είναι η σύλληψη του στρατηγού. Η αριθμητική υπεροχή του ΕΛΑΣ είναι συ­ ντριπτική και η ποιοτική διαφ ορά των δύο αντάρτικω ν στρατών με­ γάλη: «Αυτά που είχα δει ως τώρα δεν ήταν πολύ ενθαρρυντικά. Απο­ στολή του ΕΣΗ είναι. ενώ η μο­ νάδα του θα διαλυθεί. με κάποια διαλείμματα. «ζωντανόν». Παράλληλα ο αρχηγός του ΕΛΑΣ κινητοποιεί ένα τάγμα της Ιης Με­ ραρχίας Θεσσαλίας και τη Σχολή Αξιωματικών. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 425 Σύγκρουση Η βρόμικη δουλειά πέφτει στον Άρη. καπετάνιο του 3/40 Συντάγματος της ηπειρώτικης με­ ραρχίας.

δεύτερος. . ο ιδιαίτερος γραμματεύς ενός Έλλη­ να υπουργού με ρώτησε αν υπήρχε τρόπος να τον ξαναρχίσουμε». «Εις την ελευθέρα ορεινήν Ελλάδα. και ο ενθουσιασμός διά την τελικήν νίκην εφούσκωνε τα στήθη των πατριωτών όλων ανεξαιρέτως.να διαγράψει και το 1821. εκεί όπου μέχρι πρότινος αντήχουν πατριωτικά τραγούδια. Το αποτέλεσμα είναι αποκαρδιωτικό. 0 Γούντχαουζ το λέει. Χαμόγελα Το μεγαλύτερο τέχνασμα διαβολής της Αντίστασης από το βασιλι­ κό μετεμφυλιακό κράτος είναι η εφευρεθείσα θεωρία των «τριών γ ύ ­ ρων». κατεχόμενοι από το αποπνικτικόν αί­ σθημα της υποψίας». Ιδιαίτερα στην Ήπειρο ο κόσμος υποφέρει* ήταν που ήταν κα­ θημερινή περιπέτεια σε αυτήν την άγονη γη η εξεύρεση τροφής. θα πρέπει για τους ίδιους ακριβώς λόγους -τ ις πολύ αγριότερες και φο­ νικότερες εμφύλιες συγκρούσεις. άρχισε και ο αλληλοσκοτωμός και η ζωή έγινε βόγκος. Η πλειονότητα του ελληνικού λαού παρακολουθεί με οδύνη τη σύ­ γκρουση* το ελληνικό παρελθόν των αιματηρών διχασμών ξαναζωντά­ νευε. Οι Έλληνες αγωνισταί αλληλοσκοτώνονται. Δούρειος Ίππος) Στο Κάιρο τρίβουν τα χέρια τους. «Όταν ο εμφύλιος είχε λήξει. το Κίνημα τον Δεκέμβριο του 1944 στην Αθήνα μετά την απελευθέρωση και τρίτος ο γενικευμένος Εμφύλιος 1946-1949.426 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ ενεργά στις συγκρούσεις προκαλώντο:ς τεράστιες καταστροφές και στα δύο στρατόπεδα. από του Οκτωβρίου του 1943 αντηχεί το αδελφοκτόνον τουφέκι. Όποιος επικαλείται την εμφύλια σύγκρουση του 1943 μεταξύ των αντιστα­ σιακών οργαν<ύσεων. Οι Έλληνες και σε αυτόν τον δεύτερο μεγάλο αγώνα για την ελευ­ θερία τους λησμονούν τη δεινή θέση που βρίσκονται και αντιγράφουν με θλιβερό τρόπο τις πιο μελανές σελίδες του 1821. για να διαγράψει το μεγαλείο της Αντίστασης. Πρόκειται για ένα προπαγανδιστικό κατασκεύασμα που διαστρε­ βλώνει την ιστορία. Πρώτος «γύρος» θεωρείται η σύγκρουση ΕΛΑΣ . ήρθαν οι κατακτητές. αποσιωπά τις πραγματικές αιτίες του ελληνικού δράματος και ρίχνει λάσπη στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα. (Πυρομάγλου.ΕΔΕΣ στη διάρκεια της Κατοχής. Υποτίθεται πως κάθε «γύρος» αντιστοιχεί και σε μία ένοπλη α π ό­ πειρα του ΚΚΕ να καταλάβει την εξουσία.

(ΔΙΣ/ΓΕΣ) Επίσης ο στρατιωτικός αρχηγός της ίδιας οργάνωσης συνταγματάρχης Μπακιρ­ τζής προτείνει να ενσωματωθεί η ΕΚΚΑ στο ΕΑΜ αφού το πολιτικό τους πρόγραμμα δεν διαφέρει. ο συνιδρυτής και πολιτικός αρχηγός της ΕΚΚΑ Καρτάλης ανακοινώνει με υπερεπείγον τηλεγράφημα στον ΕΛΑΣ: «ΕΚΚΑ απεφάσισε διά δυνάμεών της επιχειρήσει εναντίον ΕΔΕΣ. Ο «πρώτος γύρος» είναι η αντίδραση της πλειονότη­ τας των Ελλήνων πατριωτών σε μια μειονότητα η οποία έχει εκχωρή­ σει το μέλλον της χώρας στις βρετανικές ορέξεις* ο συνταγματάρχης Μπαρνς το γράφει πεντακάθαρα σε έκθεσή του για τον Ζέρβα: «Πιστεύει ότι η καλύτερη λύση είναι να γίνει η Ελλάδα βρετανικό προτεκτοράτο για δέκα ως είκοσι χρόνια μετά τον Πόλεμο». συνταγματάρχης Θεοχάρης Σπάθής. Ήσαν Έλληνες αξιωματικοί που βγήκαν στο Βουνό και πήραν τα όπλα για λόγους πατριωτικούς και μόνο. (Πετιμεζάς) Μόνο ο Ψαρρός είναι στην αρχή επιφυλακτικός* ίσως λόγω των Άγ­ γλων. πιστοί στον όρκο τους για την υπεράσπιση της ελευθερίας των Ελλήνων* δεν κρύφτηκαν σαν κά­ ποιους «νουνεχείς» συναδέλφους τους. Ουδείς θα μπορού­ σε να υποχρεώσει αυτούς τους ελευθερόφρονες άνδρες να κάνουν κά­ τι που δεν πίστευαν* άλλωστε οι ελάχιστοι αξιωματικοί ή αντάρτες του ΕΛΑΣ που ζήτησαν την εξαίρεσή τους από την εμφύλια σύγκρου­ ση μετατέθηκαν στις μονάδες των περιοχών που αντιμετώπιζαν τις με­ γάλες γερμανικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις. Μόλις άρχισαν οι συγκρούσεις. ίσως γιατί ο πληγωμένος εγωισμός του επαναστατεί. (Γασπαρινάτος) Αντιθέτως. αντισυνταγματάρχης Στάθης Αρέθας. Στις 12 Δε­ κεμβρίου 1943 όμως ο συνταγματάρχης υπογράφει μια προκήρυξη-καταπέλτη: «Η οργάνωση ΕΚΚΑ εστιγμάτισε την προδοτική στάση του . Γιώργος Γεωργιάδης.ΑΡΗΣ. Οι λόγοι που Έλληνες πολέμησαν εναντίον Ελλήνων αλλού πρέπει να αναζητηθούν. Γ. Παρακαλώ ειδοποιήσατέ με επειγόντως ανάγκην αποστολής τμήματος προς συμμετοχήν εις επιχειρήσεις». Αγωνιούσαν για την τύχη της χώρας και ήθελαν να ζήσουν ελεύθεροι σε μια δημοκρατική κοινωνία. Κακογιάννης και τόσοι άλλοι. χωρίς βασιλείς. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 427 Οι στρατιωτικοί ηγέτες των μονάδων του ΕΛΑΣ που πολέμησαν ενα­ ντίον του ΕΔΕΣ ήσαν μόνιμοι αξιωματικοί οι οποίοι δεν είχαν ιδεολογι­ κή σχέση με το ΚΚΕ: στρατηγός Δημήτριος Φλούλης. ο ΕΛΑΣ τον Οκτώβριο του 1943 έχει την ηθική υποστή­ ριξη όλων σχεδόν των Ελλήνων και την εχθρότητα όλων των Βρετανούν αξιωματικών. Στέλιος Βαμβέτσος. λοχαγοί Κώ­ στας Παπαγεωργίου. δικτάτορες και ξένους προστάτες. υπολοχαγοί Ντίνος Γιαννακουλόπουλος.

λπ. Αντί να προστρέξουν από μόνοι τους πυροσβεστικά.8. (Πιπινέλης.. γνωστότερος ο^ς Γιάννης Μαρής.. όπου εκλέγεται ο Τσιριμώκος και διαθέτει τη μεγαλύτερη επιρροή. που μνημονεύει ρητώς την «αγγλική ανοιχτή προσπάθεια γ ια τον εμφύλιο πόλεμο κατά τη διάρκεια της Κατοχής». Αυτός που ξεσκεπάζει τη φύση και τα αίτια του κατοχικού εμφυ­ λίου είναι ο παλατιανός σύμβουλος και μετέπειτα υπουργός της α π ρ ι­ λιανής δικτατορίας Π.1975. Εκείνοι που καιροσκοπούν και πάλι είναι οι πολιτικοί της Αθήνας.428 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ΕΔΕΣ και τάχθηκε ανεπιφύλακτα στις φ άλαγγες των αγωνιζομένων Ελλήνων. το Κάιρο: «Δεν νομίζω ότι μπορεί να αμφισβητηθεί το γεγονός ότι το “επεισόδιο” της αντιπροσω πείας έκανε τον εμφύλιο πόλεμο α να π ό ­ φευκτο. Κάθε άλλη στάση πραγματικού οπαδού της ΕΚΚΑ δεν στέκεται και δεν είναι τίποτα άλλο π αρ ά δ ιά ­ σπαση του αγώνα». Αντίστασις) Και ο Γούντχαουζ αφήνει να εισχωρήσει μια αχτίδα αλήθειας για την αφετηρία του κακού. Γεώργιος Β') Και για όσους αμφιβάλλουν ακόμη υπάρχει το κυνικό τηλεγράφη­ μα του Κάιρου της 13ης Οκτωβρίου 1943 προς τον Γούντχαουζ. (Φλάισερ) 7. το κόμμα του πρωτοστατεί. Ακρόπολίς. Δεν μπορσ> να ισχυριστώ ωστόσο ότι ο εμφύλιος πόλεμος δεν θα γινόταν έτσι κι αλλιώς». Πιπινέλης. . διότι ούτως ηυδόκησε το Κάιρον τον Αύγουστο 1943». (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Ούτε η αγγλόφιλη εαμική πτέρυγα του Τσιριμώκου προβάλλει την παραμικρή αντίρρηση για την επίθεση εναντίον του Ζέρβα.] Η με­ γαλειώδης Αντίστασις του ελληνικού λαού θα μεταβληθεί εις σπαρακτικόν θέαμα αλληλοεξοντώσεως. έστω την τελευταία στιγμή. ενώ θεωρεί ότι «αι ευθύναι του ΕΑΜ διά τον εμφύλιον πόλεμον είναι δευτερεύουσαι. παρακολουθούν απαθείς. Παπανδρέου. στους αντάρτες του ΕΛΑΣ. [.7 Πιο ανοιχτά είναι δύσκολο να μιλήσει· δέχεται τουλάχιστον ότι οι πολιτικές ίντριγκες του Κάιρου έκαναν την ενδοελληνική σύγκρουση αναπόφευκτη. Στη Ρούμε­ λη. Δικαίως ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ καταλογίζει την κύρια ευθύνη στο Κάιρο και στους πολιτικούς της Αθήνας. Καφαντάρης κ. όταν λόγω των ενδοελληνικών συγκρούσεο^ν ζήτησε επειγόντως οδηγίες: «Μην ανακατεύεστε και χαμογελάστε». (Πυρομάγλου. και ορισμένοι ρίχνουν λάδι στη φωτιά. με αξιοσημείωτη πολιτική ιδιοτέλεια. Σοφούλης. Και ο επικεφαλής της ΕΛΔ στη Ρούμελη δεν είναι κάποιος τυχαίος που σύρεται από τα γεγονότα ή μπορεί να χειραγο^γηθεί· είναι ο μορφωμένος και θαρραλέος εξάδερφος του αρχηγού της συγγραφέας Ιωάννης Τσιριμώκος. 31.

Όμως ο δικός του θάνατος δεν οφείλεται σε ατύ­ χημα. περνάνε τον Αχελώο και εισχωρούν στο βασίλειό του. που φέρει «εν­ νέα τραύματα διά μαχαίρας και εν τραύμα διά πυροβόλου όπλου». θα σκοτωθεί στις 9 το βράδυ εξαιτίας της ανεξέλεγκτης συμπεριφοράς του ο «εν ευ­ θυμία τελών» Βρετανός υπολοχαγός Α. που μπαίνουν οι ελασίτες. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) 8. Το ίδιο περίπου θα γίνει και με το ισχυρότατο συγκρότημα εκ 1. / Ν. Γούντχαουζ. (Μαρκεζίνης) Η κατηγορία εναντίον του Άρη θα παραμείνει ισχύουσα και το όνομα του αρχηγού θα μπει στη βρε­ τανική «μαύρη λίστα». τον Βάλτο. Με τους αντάρτες 1943-'44 . τους Χαλκιόπουλους. στο Περτούλι Θεσ­ σαλίας. σχεδόν άμα τη εμφανίσει. Ακρόπολις .ΑΡΗΣ.1965. Χάμπαρτ.8 Στο επόμενο χωριό. Στην αγγλική Βουλή ο Τσόρτσιλ ξεσπαθοονει υποκριτικά εναντίον του· κατηγορεί τον αρχηγό του ΕΛΑΣ ότι εκείνος δολοφόνησε τον Βρε­ τανό αξιωματικό. Ο αρχη­ γός του γιατρός Παπαϊωάννου με τους επιτελείς του ταγματάρχες Παπαθανασιάδη και Παυλόπουλο εγκαταλείπουν το Βουνό και κ α τα ­ φεύγουν στην Αθήνα. όπως μαρτυράει το καταπληγωμένο σώμα του. σε μικρή απόσταση από το Τρίκλινο. το εδεσίτικο Αρχηγείο Τριχωνίδας εκ 400 ανδρο^ν. Χάμοντ (Εγκς). ο εαμίτης παπάς Κώστας Τζεβελέκης (Παπακουμπούρας). Ασχέτως αν η επίσημη έρευνα και οι ανακρί­ σεις που διεξήχθησαν από μεικτή ελληνοβρετανική επιτροπή κατέδειξαν ότι «ο φόνος έγινε από ατύχημα και δεν ήταν σκόπιμος». υπάρχει ένα ακόμη θύμα. Μετά από σύντομη ανταλλαγή π υ ­ ρών στη γέφυρα του Τρίκλινου οι αντάρτες του ΕΛΑΣ απωθούν τις εμπροσθοφυλακές του Χούτα.000 ανδρών του επίσης γιατρού Χούτα. Αμέσους μετά μεγεθύνθηκε για πολιτικούς λόγους και τελικώς χρεώθηκε στον «συνήθη ύποπτο» Αρη. Στο χωριό Μπριάντζα. ο οποίος τη νύχτα του συμβά­ ντος βρισκόταν σε απόσταση πολλών χιλιομέτρων. και από το ραδιόφωνο του BBC καταγγέλλεται σαν «εγκληματίας πολέμου». Το ατυχές επεισό­ διο αντιμετωπίστηκε εκείνη τη στιγμή στις πραγματικές του δια σ τά­ σεις από τους άλλους δύο Βρετανούς αξιωματικούς που ήσαν παρόντες. Στις 11 Οκτωβρίου οι δυνάμεις του ΕΣΗ διαλύουν. 13. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 429 Σε πρώτη φάση ο ΕΛΑΣ μοιάζει να έχει μεταβάλει τη σύγκρουση με τον ΕΔΕΣ σε στρατιωτικό περίπατο. όπου καταλύουν στις 13 Οκτωβρίου οι άνδρες του ΕΛΑΣ.5.

ενώ εκρατείτο στο κατώι ενός σπιτιού. αφή­ νεται ελεύθερος λίγο αργότερα και αναχωρεί για την Αθήνα. «Ήταν καλός άνθρωπος ο ρασοφόρος εαμίτης. σκορπίζονται σχε­ δόν χωρίς μάχη. . Λυπήθηκα όταν οι αντάρτες οι δικοί μου τον σκότωσαν». Το όνομα του κοσμαγάπητου π α π ά γίνεται «σημαία» του αγοί>να εναντίον των δολοφόνων του.τι έγινε στη Στερεά επαναλαμβάνεται στη Θεσσαλία* ο συνταγ­ ματάρχης Θ. Ο συνταγματάρχης Παντελίδης συλλαμβάνεται. Ως φινάλε τηλεγραφεί στον αρχηγό του: «Το παν απώλετο. Εξοργισμένος. Ό. Ζέρβας».430 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΌ Π Ο Υ Λ Ο Σ 0 Παπακουμπούρας περιόδευε άοπλος στα χωριά ως εκπρόσωπος της Εθνικής Αλληλεγγύης βάσει σχετικής συμφωνίας μεταξύ των δύο οργανώσεων. χωρίς να δεχθεί καμιά πίεσι από τους Γερμανούς ή τον ΕΛΑΣ. Χούτας». Οι εναπομείνασες δυνάμεις του Χούτα. εκείνος του απαντά: «Το παν δεν απώλετο. με επ ι­ κεφαλής τον ίδιο και τον συνταγματάρχη Παντελίδη. Η είδηση του φόνου του συνταράζει τη Ρούμελη και φορτίζει π ε ­ ρισσότερο την ενδοελληνική σύγκρουση. Στις 8 Οκτωβρίου συνελήφθη στους Χαλκιόπουλους και. αλλά συ απόλλυσο. Πετζόπουλος «με δύναμιν 500 περίπου ανδρών. Τον Δε­ κέμβριο του επόμενου χρόνου θα πάρει την προσωπική του εκδίκηση πολεμώντας εναντίον του ΕΛΑΣ στο πλευρό των Βρετανών. περίπου 700 άνδρες.1982.5. λέει ο Ζέρβας9 αποδοκιμάζοντας το έγκλημα* όμως ο δολοφόνος έκανε καριέρα στον Ελληνικό Στρατό και επαιρόταν για το «ανδραγάθημά» του. Προηγουμένως έχει επιχειρήσει βίαιες επ ι­ στρατεύσεις χωρικών και οι μη πειθαρχούντες τιμωρούνται αγρίως* αντάρτης όμως με το ζόρι δεν γίνεσαι. (Παπαδόπουλος) Υποψίες Ο ΕΔΕΣ καταρρέει παντού. Για λίγο απειλείται η ζωή των αιχμάλο^των εδεσιτο^ν· αλλά το ΓΣ του ΕΛΑΣ με αυστηρότατη διαταγή προς τις κατά τόπους μονάδες απαγορεύει τις πράξεις αντεκδίκησης και καθιστά υπεύθυνους τους διοικητές τους. 5. Ο Χούτας διασώζεται με 200 άνδρες του* πολύ σύντομα όμως θα αυτοδιαλυθεί καθώς λόγω συνέχουν λιποταξιών δεν του απομένουν π ε ­ ρισσότεροι από 30 πιστοί. σφαγιάστηκε από τον έφεδρο ανθυπολοχαγό Μάρκο Χατζάρα του ΕΔΕΣ. Ακρόπολις. έκρινεν ως κα9.

ΑΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

431

λύτερη λύσι να διατάξει τη διάλυσι των τμημάτων του και να ε π ι­ στρέφει στας Αθήνας». (Πυρομάγλου, Αούρειος Ίππος) Προηγουμένως, τη νύχτα της 9ης Οκτωβρίου, έχουν συλληφθεί τα μέλη της αντιπροσωπείας του ΕΔΕΣ στο Κοινό Γενικό Στρατηγείο· ο υπαρχηγός της αντιπροσωπείας αντισυνταγματάρχης Κ.Β. Γκικόπουλος θα προσχωρήσει μετά τη λήξη των συγκρούσεων στον ΕΛΑΣ, στον οποίο έκτοτε και θα παραμείνει. Στη Θεσσαλία όμως το κύριο μέλημα του Άρη είναι η εξουδετέρωση της ζωντανής βόμβας ανάμεσα στα τμήματα του ΕΛΑΣ: των 7.000 πάνοπλων Ιταλών. Δικαιολογία δεν χρειάζεται να εφεύρει* η α π ροθυ­ μία των Ιταλών να πολεμήσουν, ως «συμμαχικής» δύναμης, εναντίον των Γερμανών είναι αποδεδειγμένη. Στη μία και μόνη αποστολή που τους ανατέθηκε, από τον Γούντχαουζ, εναντίον του αεροδρομίου της Λάρισας, εγκατέλειψαν τον στόχο τους και «τράπηκαν σε φυγή με την πρώτη αντίδραση της φρουράς». Στις 14 Οκτο^βρίου τα θεσσαλικά τμήματα του ΕΛΑΣ που έχει κι­ νητοποιήσει ο αρχηγός κυκλώνουν αιφνιδιαστικά και αφοπλίζουν χω ­ ρίς ιδιαίτερη δυσκολία τις ιταλικές μονάδες. Τα λάφυρα είναι π λο ύ­ σια* μόνο τα άλογα υπερβαίνουν τα 700 και θα διατεθούν αμέσως για τη συγκρότηση της θεσσαλικής Ταξιαρχίας Ιππικού. «Η κεραυνοβόλα επίθεση του Άρη κατά της ιταλικής μεραρχίας και ιδιαίτερα το γεγ ο ­ νός ότι όλη αυτή η υπόθεση τελείωσε ουσιαστικά μέσα σε ένα α π ό ­ γευμα και χωρίς να χυθεί αίμα ήταν μια μεγάλη επιτυχία του ΕΛΑΣ».1 0 Με προσωπική παρέμβαση του Γούντχαουζ, ο Ινφάντε και ορισμέ­ νοι επιτελείς του αφήνονται ελεύθεροι. Σε λίγο φεύγουν με βρετανικό αεροπλάνο για την Ιταλία, όπου ο στρατηγός θα αναλάβει κυβερνητι­ κή θέση. Μεταπολεμικά, για λόγους που μόνο οι Άγγλοι γνωρίζουν, θα τον τιμήσουν με το ανώτερο αγγλικό παράσημο DSO. Μ εταπολεμικά επίσης, σε μια συνομιλία του Ινφάντε με τον πολιτικό Ευ. Αβέρωφ, ο στρατηγός θα θυμηθεί τον Έλληνα που αφόπλισε τη μεραρχία του και τον συνέλαβε: «Από όλους τους αρχηγούς του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ που γνώρισα, και γνώ­ ρισα πολλούς, μόνον ο Άρης μου έκαμε εντύπωση. Ήταν δυνατός, στο­ χαστικός, είχε λεπτότητα». (Αβέρωφ-Τοσίτσας) Στην Ή πειρο ο Ζέρβας περιμένει τη σειρά του. Για να αποκρούσει τον ΕΛΑΣ, επιδιώκει από την πρώτη ημέρα να δημιουργήσει κατάσταση εκτάκτου ανάγκης. Με προκήρυξή του προ­
10. Ν. Καρκάνης, Εθνική Αντίσταση . Φεβρ. 1988. / Στ. Βαμβέτσος, Εθνική Αντίστασή. Α­ γουστος 1978.

432

ΔΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

σπαθεί να συνεγείρει τους αντάρτες και τον λαό της Ηπείρου. Ε π ι­ σείει για πολλοστή φορά το γνωστό φόβητρο γράφοντας ότι το ΕΑΜ από της 9ης Οκτωβρίου κήρυξε τη «δικτατορία του προλεταριάτου». Το έχει χρησιμοποιήσει όμως τόσες φορές και άλλες τόσες η π ρ α γ μ α ­ τικότητα τον έχει διαψεύσει που τώρα πια δεν πείθει. Η αλήθεια είναι πως ο στρατηγός δεν έχει κατορθώσει να αποκτή­ σει ουσιαστική σχέση με τους άνδρες του· πόσο μάλλον με τους χωρι­ κούς της περιοχής. Το σταθερά επαναλαμβανόμενο αξίωμα «πίστις εις τον αρχηγόν» δεν αρκεί για να δημιουργήσει γύρω του την απαιτούμενη ψυχική συσπείρωση. Οι συνέπειες είναι σοβαρές. «Αι προκηρύξεις και αι διαταγαί μας δεν εύρισκον την δέουσαν απήχησιν εις τον λαόν και τα ένοπλα τμήματα. [...] Δι ο και από της πρώτης στιγμής ήρχισαν να σημειούνται λιποταξίαι ανταρτών και αξιωματικών, διά να καταστούν εντός ολίγου αθρόαι». (Χούτας) Ούτε καν στους Σκιαδάδες, όπου εδρεύει το στρατηγείο του, βρί­ σκει ο Ζέρβας την ανταπόκριση που περιμένει από τον κόσμο* τη δ ια ­ πίστωση κάνει έκπληκτος ο συγγρα φ έας Γιάννης Μπεράτης, π ο λιτι­ κός διαφωτιστής στο εδεσίτικο επιτελείο: «Οι Σ κιαδάδες αδειάζανε. Αδειάζανε κι α π ' τους ίδιους τους κατοίκους τους, γιατί το περίεργο είναι πω ς κι εδώ ακόμη, στην ίδια την έδρα του στρατηγείου, οι π ε ­ ρισσότεροι ντόπιοι, και γενικά οι πιο μορφωμένοι, ήταν όλοι τους εαμίτες». Οι πάντες σήμερα γνο^ρίζουν ότι ο Ζέρβας δεν είναι «αθώος του αίματος» όπως επιχειρήθηκε να παρουσιαστεί. 0 στρατηγός έχει πολ­ λά να κρύψει τόσο από τους Έλληνες όσο και από τους Βρετανούς συ­ νεργάτες του. Για παράδειγμα, όταν βρίσκεται σε δύσκολη θέση με τον ΕΛΑΣ και ζητάει απεγνωσμένα ενισχύσεις από το ισχυρότατο συγκρότημα του ΕΔΕΣ της περιοχής Λάκκα-Σούλι εκ 3.000 ανδρών, οι εκκλήσεις του πέφτουν στο κενό. Οι Έλληνες αξιωματικοί που ηγούνται της μονάδας, με τη συμπαράσταση και του Άγγλου ταγματάρχη Πολ Μπάθγκεϊτ, αρνούνται να υπακούσουν στις διαταγές του. Οι μεν Έλληνες αξιω­ ματικοί «επειδή τον θεωρούν προσωπικά υπεύθυνο για τον εμφύλιο», ο δε Άγγλος ταγματάρχης «επειδή τρέφει συγκεκριμένες υποψίες για συνεργασία του Ζέρβα με τους καταχτητές». (Φλάισερ) Πόσο άδικη, απρόκλητη και αναπάντεχη είναι η ενδοελληνική σύ­ γκρουση για τον στρατηγό αποδεικνύεται πάλι από τα γρ α π τά του συγγραφέα Μπεράτη: «Μας τη διαβάσανε την προκήρυξη μέσα σ' ένα γραφείο του επ ι­

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

433

τελείου. Πάγωσα ολόκληρος όταν είδα το φανατισμό που ξέσπασε με­ τά κι όταν άκουσα τις κραυγές και τα ουρλιαχτά του μίσους που γ ε ­ μίσανε όλο το δωμάτιο - και ιδίως τη χαρά, το κέφι, τ 5 αλληλοαγκαλιάσματα και τα φιλιά που επακολουθήσανε, σα να ? χε αναγγελθεί τούτη τη στιγμή το πιο ευφρόσυνο γεγονός για τη δύστυχη σκλαβω­ μένη πατρίδα μας. [...] »Όλοι μ ’ ένα παράξενο ξέσπασμα ανακούφισης φωνάζαν: » - Επιτέλους! »Καταράστηκα την ώρα και τη στιγμή που βρέθηκα εδώ πάνω - κι όχι επειδή ήμανε στη μια ή στην άλλη μερίδα». (Μπεράτης) Μεταξύ αυτών που πανηγυρίζουν, υπάρχουν αρκετοί του στενού περιβάλλοντος του στρατηγού, οι οποίοι επιζητούσαν μανιασμένα να εξωθήσουν τις σχέσεις των δύο οργανώσεων έως τη σύγκρουση. Αυτοί είναι οι πρώτοι που θα τον εγκαταλείψουν.

Κ αψόνι

Προτού ακόμη κοπάσουν οι πολεμόχαρες κραυγές στο επιτελείο του Ζέρβα, η αποσύνθεση του στρατού του έχει αρχίσει. Αποτελεί κοινή διαπίστωση των Βρετανών αξιωματικών «η αδια­ φορία του Ζέρβα για έστω στοιχειώδη οργάνωση, στην οποία απο­ τυγχάνει πλήρως», καθώς και ότι «χρησιμοποιεί ένα πλήθος άχρη­ στους αξιωματικούς». (Ανδρικόπουλος) Τώρα ο στρατηγός θα υποστεί τις συνέπειες. «Το μεγαλύτερον μέρος των αξιωματικών οι οποίοι παρουσιάσθησαν εις το Γενικόν Αρχηγείον των Εθνικών Ομάδων Ελλήνων Ανταρτών (ΕΔΕΣ) από του Ιουνίου μέχρι τέλους Σεπτεμβρίου 1943 εγκατέλειψαν τον αγώνα μόλις εξεδηλώθησαν αι επιθέσεις του ΕΛΑΣ εναντίον μας». (Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππος) Τον Ζέρβα τον εγκατέλειψαν ακριβώς αυτοί στους οποίους βασιζό­ ταν για να χτυπήσει τον ΕΛΑΣ και για τους οποίους στις 4 Οκτωβρί­ ου έγραφε υπερήφανος: «Έχω πλέον φανατισμένα, συντεταγμένα και πειθαρχημένα στρατιωτικά τμήματα, που είναι ικανά να τους τσακί­ σουν σε οποιαδήποτε στιγμή». (Πετιμεζάς) Ασφαλώς είναι το μεγαλύτερο καψόνι που έχει υποστεί ο Ζέρβας στην πολυκύμαντη στρατιωτική του καριέρα. Η καταστροφή αποτυπώνεται στην αλληλογραφία με δύο πιστούς συνεργάτες του. Ανακοινώνει ήττες: «Άπαντα τα τμήματα βορείου συγκροτήματος [...] διελύθησαν. διε-

434

ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ

σκορπίσθησαν ή αιχμαλωτίσθησαν. Τα τμήματα Ζαγορίου υπό Αυγεράκην, Τσουμάνην, Πανταζήν αφοπλίσθησαν». Καταγγέλλει προδοσίες: «Το Αρχηγείον Νταούλη εις Περιστέρι διελύθη. Ούτος, παραλαβών τον κορβανάν με όσα χρήματα είχε διά την διατροφήν των ανδρών και εγκαταλείψας τους άνδρας του, ανεχώρησε δ ι9 Αθήνας. 0 Ζέρβας εξέδωσεν διαταγήν συλλήψεως και εκτελέσεώς του». Στιγματίζει δειλούς: «Το τμήμα εμπέδων και Χωρ/κής Τετρακώμου υπό Αντ/ρχην Χωρ/κής Πετρούλιαν εις το πρώτο βλήμα: όλμου [...] εσκόρπισεν εγκαταλειφθέν υπό του Δ/τού του. Ούτος κατεδικάσθη ερήμην εις θάνατον υπό Ζέρβα». Τον εν λόγω αξιωματικό τον ανακάλυψαν άνδρες του ΕΔΕΣ να κρύ­ βεται μεταξύ των καλογήρων σε ένα μοναστήρι πάνω από το Βουργαρέλι. «Μ ετ’ ολίγον τον έφερον συνοδεία και τον παρουσίασαν εις τον Ζέρβα, όστις, άμα τη θέα του, εξετράπη εις ύβρεις και απειλάς ενα­ ντίον του. Ο Κομνηνός δε τον έδειρε ανηλεώς με το μαστίγιον. »Αντελήφθην όμως αμέσως ότι πρόκειται περί του Αντ/ρχου Χωρ/κής Πετρούλια, του εγκαταλείψαντος το τμήμα του εις Συρράκον-Καλαρύτες. Διέταξε τότε ο Ζέρβας την αφαίρεσιν της στρατιωτι­ κής του στολής και την φυλάκισίν του. Καθ' ον χρόνον απεγυμνούτο ούτος της στολής, ευρέθησαν στις μπότες του εις δύο μασούρια 350 λίραι περίπου». Ανακοινώνει λιποταξίες: «Οι λοχαγοί Μεσσήνης, Ντενίσης, υπολ. Αντωνόπουλος και Δέτσικας [...] ελιποτάκτησαν σαν οι έσχατοι αλήτες, συμπαραλαβόντες ένα μου­ λάρι με τρία μεγάλα τσουβάλια ιματισμού αξίας πλέον του σημερινού δισεκατομμυρίου. [...] Διέταξα την σύλληψιν κλεπτών - λιποτακτών και την στηλίτευσίν των και γενικώς παραπομπήν τους εις δίκην ίνα δικασθούν ερήμην». Εξευτελισμούς: « Κ αθ’ οδόν ο Πυρομάγλου έδειρε με το μαστίγιον του έναν αξιω­ ματικό Μπριασούλην δ ι’ ηττοπαθή εκδήλωσιν». Τηλεγραφικός σαρκασμός προς κρυπτομένους: «Συντ/ρχην Καρατζένην - Αντ/ρχην Πολίτην. Όπου. Εξέλθετε των σπηλαίων και γίνετε άνθρωποι. Ζέρβας». (Παπαδόπουλος) Φυγάδες στην Αθήνα: «Όλοι οι καταφθάσαντες αυτού είναι κοινοί φυγάδες και δειλοί». (Πετιμεζάς)

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

435

Αποκήρυξη των 2/3 του ΕΔΕΣ: . «Ουδείς εκ των καταφυγόντων αυτού [...] ή οπωσδήποτε κατελθόντων εις Αθήνας από την Ελευθέραν Ορεινήν Ελλάδα είναι δικαιολο­ γημένος. [...] Δυστυχώς εκατοντάδες έδειξαν πως είναι ταπεινοί και ευτελείς τομαρόφιλοι. Δειλία, προστυχιά, κλεψιά και γενικώς μια απο­ καρδιωτική μικρότης διέκρινε τα 2/3». (Πετιμεζάς) Το μέγεθος της διάλυσης δύσκολα γίνεται πιστευτό. Οι αριθμοί όμως δεν αφήνουν περιθώρια. Από 1.200 αξιωματικούς που διαθέτει ο ΕΔΕΣ στις 7 Οκτωβρίου, στις 30 του ίδιου μήνα του έχουν απομείνει μόνο 250 πιστοί. (Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππο ς ) Οι περισσότεροι των φυγάδων θα επανεμφανιστούν μετά την α π ε­ λευθέρωση σαν αντιστασιακοί, και στον πυρετό του Εμφυλίου 19461949 θα ανέλθουν στους ανο5τατους βαθμούς του Ελληνικού Στρατού καθώς ποτέ δεν κλήθηκαν σε απολογία για εγκατάλειψη θέσης. Πιστοί στον ΕΔΕΣ παραμένουν εκείνοι οι αξιωματικοί που βγήκαν στο Βουνό όχι ελπίζοντας σε πρόσκαιρα οφέλη, αλλά με μοναδικό σκο­ πό να πολεμήσουν τους κατακτητές· όπως οι μετέπειτα στρατηγοί του Ελληνικού Στρατού Β. Καμάρας. Γ. Αγόρος, Χρ. Παπαδάτος, Π. Νικολόπουλος, Γ. Περίδης κ.ά. Την ολοσχερή διάλυση του ΕΔΕΣ θα την αποτρέψουν οι Γερμανοί.

I L Η Ε ρημ η Χ ωρα

Μ εσαίω νας Μετά την ιταλική συνθηκολόγηση οι Έλληνες αντάρτες έχουν να αντιμετωπίσουν τους Γερμανούς· τον τρομερότερο στρατό που γνώρι­ σε μέχρι τότε ο κόσμος. Το ελληνοϊταλικό ειδύλλιο έχει λήξει. Οι Έλληνες είχαν πάρει κυριολεκτικά τον « α έρ α » των Ιταλών και τους είχαν φέρει σε κατάσταση αδυναμίας. Ό πω ς παραδέχτηκε σε με­ ταπολεμική συνέντευξή του ο διοικητής των εν Ελλάδι ιταλικο^ν δυ­ νάμεων στρατηγός Κάρλο Τζελόζο, «ήταν αδύνατον να καταστείλουμε την ένοπλον αντίστασιν των βουνών». Αναντίρρητα οι Ιταλοί αντιμετώπιζαν με κάποια μετριοπάθεια τους αμάχους της υπαίθρου. Οι διαταγές του Τζελόζο επέμεναν σε αντί­ ποινα με «άκρα σύνεση και προσοχή», άλλο εάν δεν ετηρούντο από κάποιους μελανοχίτωνες φασίστες αξιωματικούς. Η διαρκής πίεση των Γερμανών στις ιταλικές διοικήσεις, για να δείξουν στους Έλληνες με «σιδερένιο τρόπο» ποιος είναι ο κυρίαρχος της χώρας, δεν έστρεψαν τους Ιταλούς σε ειδεχθείς μεθόδους γερμανικού τύπου. Τώρα αναλαμβάνουν οι ίδιοι να συνετίσουν τους Έλληνες. Οι Γερμανοί, με προσωπική διαταγή του Χίτλερ, έχουν κηρύξει ολο­ κληρωτικό πόλεμο στους ατάκτους: «Αν ο αγώ νας αυτός κατά των συμμοριών δεν διεξαχθεί με τα πιο ωμά μέσα, τότε σε σύντομο δ ιά ­ στημα δεν θα επαρκούν πια οι διαθέσιμες δυνάμεις για να αντιμετω­ πίσουμε αυτή την πανούκλα. Γ ι’ αυτό ο στρατός έχει το δικαίωμα και την υποχρέωση σ ’ αυτόν τον αγώνα να χρησιμοποιεί χωρίς περιορι­ σμό, επίσης και κατά γυναικών και παιδιών, κάθε μέσο, αρκεί μόνο αυτό να οδηγεί σε επιτυχία». (Sekendorf)

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧ Η ΓΌ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

Η γερμανική αντιανταρτική εκστρατεία στην Ελλάδα τα έτη 19431944 εκτός των μεμονωμένων τοπικών επιχειρήσεων περιελάμβανε τις ακόλουθες οργανωμένες επιτελικές επιχειρήσεις εγκλωβισμού και κα­ ταστροφής των αντάρτικων δυνάμεων: 1. Επιχείρηση Augustus (Αύγουστος 1943). 2. Επιχειρήσεις Panther - Tiger - Puma - Huberts (Οκτώβριος - Νο­ έμβριος 1943). 3. Επιχείρηση Maigewitter (Απρίλιος 1944). 4. Επιχείρηση Steinadler (Ιούλιος 1944). 5. Επιχείρηση Kreuzotter (Αύγουστος 1944). Τον Οκτώβριο του 1943 μεγάλες γερμανικές δυνάμεις εξορμούν αποφασισμένες να τελειώνουν με τους ατάκτους. Στις επιχειρήσεις παίρνουν μέρος δύο μεραρχίες της Βέρμαχτ, μο­ νάδες SS, άρματα, πυροβολικό και αεροπορία. Μεταξύ των γερμανικών μονάδοον που συμμετέχουν στην αντιανταρτική εκστρατεία είναι και ειδικά τμήματα που έχουν μεταφερθεί στην Ελλάδα από τη Σοβιετι­ κή Ένωση και τη Γιουγκοσλαβία. Έμπειροι στον ανταρτοπόλεμο και εξαγριωμένοι από τη φρίκη των μετώπων όπου πολέμησαν, οι Γερμα­ νοί μεταφέρουν το ίδιο μένος στην Ελλάδα. «Για πρώτη φορά η Ελλάδα έγινε θέατρο μιας συστηματικής αντιανταρτικής εκστρατείας και υπέφερε το είδος των καταστροφών που εί­ χαν ήδη ρημάξει κομμάτια της Βοσνίας, της Σερβίας και της Ουκρα­ νίας». (Mazower) 0 πόλεμος ανέβηκε «σε επ ίπεδα εντάσεως, εκτάσεως και βιαιότητος άγνωστα έως τότε. Η θυελλώδης γερμανική εξόρμησις αιφνιδίασε τις αντάρτικες δυνάμεις με τη διάρκεια και τη σκληρότητά της». (Σ. Γρηγοριάδης, Ιστορία) Οι Γερμανοί είναι τρομεροί, αλύγιστοι πολεμιστές, φανατισμένοι* καμία σχέση με τους πρώην συμμάχους τους. Στις ενέδρες των ανταρτών, την πιο επικίνδυνη εμπλοκή για ένα τμή­ μα, ποτέ δεν χάνουν την ψυχραιμία τους. Πηδάνε σαν αυτοματισμένοι από τα αυτοκίνητα, μπαίνουν κάτω από τις καρότσες και οχυρώνονται πίσω από τους τροχούς· τα χοντρά λάστιχα και η καρότσα αποπάνω είναι η ιδεώδης κάλυψη για έναν πολεμιστή. Μάλλον έκαναν συχνά σχε­ τικά μαθήματα γιατί σε κάθε ενέδρα εκδηλώνεται η ίδια αυτόματη αντί­ δραση και μάχη έως την τελευταία σφαίρα τους· συχνά έως τον θάνα­ το. Σπανίως οι Γερμανοί παραδίδονται, όσο δυσχερής και αν είναι η θέ­ ση τους· καθώς η προπαγάνδα τους μιλάει για αγριότητες των ανταρ­ τών, προτιμούν να πεθάνουν παρά να συλληφθούν αιχμάλωτοι. Η πραγματικότητα τους διαψεύδει: «Οι αντάρτες συνδέονται περισσότερο με την παράδοση της χώρας.

438

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ

δηλαδή με την κλεφτουριά της Τουρκοκρατίας. [...] Ο τυφλός φανατι­ σμός με κάποιες ακραίες παραφυάδες (ακρωτηριασμούς κ.λπ.) α π ο­ τελεί φαινόμενο ξένο προς το ποιόν του αντάρτικου». (Φλάισερ) Ωστόσο η χιτλερική προπαγάνδα τρομάζει τους Γερμανούς στρα­ τιώτες και τους κάνει να εξαγριώνονται· μερικά από τα συνθήματα είναι: «Απαγορεύεται οποιαδήποτε επαφή με τους Έλληνες», «Όλοι οι πολίτες πρέπει να θεωρούνται εχθροί», «Καλύτερα να πυροβολήσεις έναν παραπάνω παρά έναν λιγότερο» κ.ο.κ. Όλες οι αναφορές των γερμανικών μονάδων σε όλα τα μέτωπα χτε­ νίζονται από ειδικό τμήμα προπαγάνδας· για το ελληνικό τμήμα αρ­ μόδιος είναι ο Αυστριακός υπολοχαγός Κουρτ Βάλντχαϊμ.1Έ ργο του είναι να εξωραΐζει την κτηνωδία και να μεγιστοποιεί την επιτυχία των αντιανταρτικών επιχειρήσεων- π.χ. οι 10 εκτελεσθέντες «ύποπτοι χω­ ρικοί» της αναφοράς μετατρέπονται σε «10 ένοπλους συμμορίτες». Για τους Γερμανούς δεν υπάρχουν άμαχοι. Εφαρμόζουν τα χιτλερικά μέτρα συλλογικής ευθύνης. Από τον Αύ­ γουστο του 1943 οι διαταγές είναι: «Όλοι οι οπλισμένοι άνδρες π ρέ­ πει κατά βάση να εκτελούνται επιτόπου. Χωριά α π ' όπου έχουν π έ ­ σει πυροβολισμοί ή όπου έχουν απαντηθεί ένοπλοι άνδρες πρέπει να καταστρέφονται και ο αρσενικός πληθυσμός αυτών των χο^ριών να τουφεκίζεται». (Κέδρος) (Εκτέλεσαν περί τους 50.000 αμάχους και ομήρους.) «Χρησιμοποιώντας φλογοβόλα, εμπρηστικές χειροβομβίδες ή μερι­ κές φορές μόνο πετρέλαιο, οι γερμανικές δυνάμεις κατάκαιγαν μεθο­ δικά ολόκληρα χωριά. Τον Ιούλιο του 1944 είχαν ήδη καταστραφεί 879 χωριά ολοκληρωτικά και 460 μερικώς». (Mazower) (Δηλαδή επί 10 μήνες κατέστρεφαν 9-10 χωριά την ημέρα.) Η γερμανική αγριότητα δεν έχει όρια· σαδίζουν με τους χωρικούς, που βρίσκονται στο έλεός τους. Δεν ξεχωρίζουν γέρους, γυναίκες και παιδιά* βιάζουν τις κοπέλες και μετά τις σκοτώνουν, βάζουν βαμβάκι ποτισμένο βενζίνη στο στόμα βρεφών και το ανάβουν, καίνε τα σπίτια ρίχνοντας στο πάτωμα μια λευκή σκόνη που ανάβει με έναν πυροβολισμό. 0 ειδικός πολιτικός απεσταλμένος του Χίτλερ στην Ελλάδα Χέρμαν Νόιμπαχερ με τηλεγράφημα προς το γερμανικό Γενικό Στρατηγείο στο Βερολίνο διαμαρτύρεται για όσα διαπράττονται στη χώρα: «Είναι καθαρή τρέλα να κατασφάζουν νεογέννητα, παιδιά, γυναί­ κες και γέρους. [...] Το λαμπρό αποτέλεσμα α π ’ αυτή την ανδρεία πράξη είναι πως πεθαίνουν νεογέννητα, αλλά οι αντάρτες μένουν ζω­
1. 0 γνωστός πρώην Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ.

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

439

ντανοί. [...] Προκύπτει έτσι πως είναι πιο εύκολο να τουφεκίζει κανείς ανυπεράσπιστες γυναίκες, παιδιά και γέρους παρά να καταδιώκει με πνεύμα ανδρείας εκδικητικότητας μια ένοπλη συμμορία». (Κέδρος) Αιώνες είχαν να συμβούν τέτοιες θηριωδίες. «Η λεηλασία κι η ερήμωση της εχθρικής χώρας, που έπαιζε τόσο με­ γάλο ρόλο στους Τατάρους, στους ασιατικούς λαούς κι ακόμη στον Μεσαίωνα, δε συμφωνούσε πλέον με το πνεύμα της εποχής· τις θεω­ ρούσαν δίκαια σαν μια άχρηστη βαρβαρότητα. [...] Όλη η Ευροοπη απολάμβανε αυτή την εξέλιξη και τη θεωρούσε σαν τη συνέπεια του πνεύματος της προόδου». (Clausewitz) Οι χιτλερικοί γύρισαν την Ευρώπη αιώνες πίσω.

Βιετνάμ Το κόστος πληρώνει σκληρότερα από κάθε άλλη φορά ο πληθυσμός της υπαίθρου. Οι χωρικοί, όταν βλέπουν Γερμανούς, δεν ξέρουν εάν πρέπει να μείνουν ή να φύγουν. Εάν κάποιοι έφευγαν, αυτό εκλαμβάνετο ως απόδειξη ενοχής και οι Γερμανοί τουφέκιζαν τους υπόλοι­ πους· εάν έμεναν, κινδύνευαν να συλληφθούν ως ύποπτοι και μόνο από την εμφάνισή τους ή να εκτελεστούν επιτόπου. «Οι κατακτητές δεν δίσταζαν να δίνουν ακόμα και απατηλές “εγ­ γυήσεις” για να τις αθετήσουν στη δεδομένη στιγμή. Στα Καλάβρυτα οι περισσότεροι κάτοικοι πίστεψαν τις διαβεβαιώσεις τοον υπεύθυνων αξιωματικό) ν της 117ης Μεραρχίας ότι δεν διέτρεχαν κανέναν κίνδυνο. [...] Έτσι, λίγοι μόνο Καλαβρυτινοί έφυγαν, ορισμένοι μάλιστα από αυτούς γύρισαν πάλι στα σπίτια τους. Τότε οι Γερμανοί έκλεισαν την πα γίδα και εξόντωσαν στις 13 Δεκεμβρίου 1943 όλο τον αντρικό πλη­ θυσμό της πόλης - το νεότερο θύμα ήταν μόλις δώδεκα ετοον».2 Οι Γερμανοί, όταν μπαίνουν σε χωριό από το οποίο οι κάτοικοι έχουν φύγει, δεν καίνε απλώς σαν τους Ιταλούς τα σπίτια και ό,τι άλλο έχουν εγκαταλείψει οι χωρικοί. Επειδή ξέρουν ότι είναι αδύνατον οι φυγάδες να μεταφέρουν όλο τους το βιος μαζί τους, αρχίζουν να αναζητούν τις κρύπτες. Οι στρατιώτες είναι εφοδιασμένοι με κάτι μεγάλα σιδερένια κοντάρια και αρχίζουν με υπομονή και μεθοδικότητα να τα βυθίζουν στο χώμα των κήπων και των αυλών γύρω από τα σπίτια. Βαθομετρούν μεθοδικά: το έδαφος, αφιερ<ύνοντας πολλές ώρες, αλλά έχουν την ικα­ νοποίηση ότι στο τέλος ανακαλύπτουν τα θαμμένα υπάρχοντα των χω­
2. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους.

440

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΪΙΟΥΛΟΣ

ρικών. Η κρύπτη σχεδόν ποτέ δεν τους αντιστέκεται. Στην επιφάνεια έρχονται συνήθως τρόφιμα: καλαμπόκι, στάρι, πιθάρια και ντενεκέδες με λάδι ή βούτυρο, νταμιτζάνες με κρασί, τσίπουρο κ.λπ. Παίρνουν ό,τι τους αρέσει και τα άλλα τα πετάνε κοντά στο σπίτι ώστε να μη διασο^θεί τίποτα από τη φωτιά που θα ανάψουν στη συνέχεια. (Μπεράτης) Ορισμένα αποσπάσματα από το ημερολόγιο που κρατούσε ο Γερ­ μανός στρατιώτης Χανς Μπούρκχαρντ της 104ης Ελαφράς Μεραρχίας Κυνηγών. Βανδαλισμοί σε εκκλησίες: «Στήνουμε τις σκηνές μας στο προαύλιο. [...] Τα περίφημα σκαλι­ στά στο χέρι ξύλινα τέμπλα και στασίδια χρησιμοποιούνται για προ­ σάναμμα. [...] Οι εικόνες καταστρέφονται, τεμαχίζονται, σελίδες από τα ιερά βιβλία τοποθετούνται στην τουαλέτα για χαρτί». Ομαδικοί βιασμοί: «Έδεσσα: η ομορφιά του τοπίου μάς κόβει την ανάσα, όμως πρώ ­ τος σκοπός είναι η διαμόρφωση ενός πορνείου. [...] Σε λίγο οι δρόμοι είναι γεμάτοι από μεθυσμένους φαντάρους, που βρυχώνται και τρ α ­ βούν μέσα από τα σπίτια γυναίκες και κορίτσια που παλεύουν να ξεφύγουν. [...] Όλα αυτά επαναλαμβάνονται στη Φλώρινα». Εκτελέσεις αμάχων: «Στην πλατεία έχουν συγκεντρωθεί 30 άνθρωποι, άνδρες και γ υ ­ ναίκες, είναι ηλικιωμένοι μέχρι 70 χρόνων, έφηβοι και μερικά παιδιά. [...] Οδηγήθηκαν σε έναν απότομο βράχο και υποχρεώθηκαν να στα­ θούν κοντά στον γκρεμό - εκεί τους θέρισαν τα πολυβόλα. Όποιον δεν είχε ξεψυχήσει τον αποτελείωναν με μία ριπή και στο τέλος έριξαν όλες τις σορούς στον γκρεμό. [...] Μια εικόνα που δεν θα την ξεχάσω ποτέ: ένα κορίτσι με μαύρες κοτσίδες και πολύχρωμο στηθόδεσμο κειτόταν ανάσκελα, με απλωμένα χέρια και τα μάτια ορθάνοιχτα. Η έκ­ φρασή της δεν έδειχνε τρόμο, αλλά υπερηφάνεια και περιφρόνηση».3 Από εκείνους που κάνουν κριτική εκ του ασφαλούς υποστηρίχτη­ κε ότι τα γερμανικά αντίποινα έστρεψαν τον κόσμο εναντίον του Αντάρτικου. Ο φόβος του θανάτου, η καταστροφή του σπιτιού, η αρπαγή της σο­ δειάς δεν είναι εύκολο να αγνοηθούν από κανέναν άνθρωπο. Όμως ήταν τέτοια η αγωνιστική φόρτιση, το μαχητικό πνεύμα ώστε αυτά γρήγορα παραμερίζονταν μπροστά στον μεγάλο σκοπό* το φρόνημα των χωρικών δεν κάμφθηκε. «Ζούσαν όλοι τότε με ελπίδες.
3. Ε λευθεροτυπία , 27.10.1997.

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

441

»Όλοι πίστευαν πως με την απελευθέρωσι ο τόπος θα έβλεπε κα­ λύτερες μέρες, θα άρχιζε μια νέα ζωή. Και μέσα στην αναδημιουργία του τόπου, γρήγορα, αμέσως, θα γινόταν και η επανόρθωσις εκείνης της καταστροφής των χωριών».4 Έγκυροι μάρτυρες για το φρόνημα το^ν Ελλήνων χωρικών είναι οι Βρετανοί αξιωματικοί, που πέρασαν πολύ καιρό μαζί τους- έζησαν και τις καταστροφές και τις αντιδράσεις τους. Οι άμεσα εκτεθειμένοι στην οργή των κατακτητών χωρικοί έχουν στην πλειονότητά τους υιοθετή­ σει το αντάρτικο τοον παιδιών τους και «είτε έφεραν όπλα είτε όχι, και ανεξάρτητα από τις πολιτικές τους απόψεις, ψυχικά ανήκαν όλοι στο αντιστασιακό κίνημα». (Myers) «Στη διάρκεια των Νοέμβρη και Δεκέμβρη 1943 όλα τα χωριά της Ελλάδας καίονταν. [...] Οι αληθινοί ήρωες της ελληνικής Αντίστασης εί­ ναι οι χωρικοί το)ν βουνών. Δεν βγάλανε προδότες. Κινούμαστε ελεύ­ θερα ανάμεσά τους κι αφηνόμαστε να μας οδηγούν τη νύχτα σε χω­ ριά κατεχόμενα από Γερμανούς, χωρίς να νιώθουμε τον παραμικρό φόβο. Δεν συνθηκολόγησαν ποτέ ούτε δέχτηκαν συμβιβασμούς».5 Το μεγαλείο των Ελλήνων της υπαίθρου είναι πως οι περισσότεροι συμμερίστηκαν το γεγονός ότι έπρεπε να πληρώσουν και οι ίδιοι οδυ­ νηρό τίμημα για την Αντίσταση. Η Κάίτσα (Μακρυρράχη), ένα χωριό της Καρδίτσας, έχει πυρποληθεί δύο φορές από τους Ιταλούς και οι χωρικοί με τις οικογένειές τους ζουν υπό άθλιες συνθήκες σε κάτι προχειροφτιαγμένες καλύβες έξω από το χωριό. Όταν ξαναεμφανίζονται οι Βρετανοί για κάποιο νέο σα­ μποτάζ στην περιοχή, οι χωρικοί στέλνουν μια μικρή επιτροπή με επ ι­ κεφαλής τον π α π ά τους· δεν ζητάνε από τον Βρετανό υπεύθυνο να ματαιωθεί το σαμποτάζ, «αλλά να έχει σπουδαιότητα που να ανταποκρίνεται στα βέβαια αντίποινα που θα επέφερε».6 Σε μια από τις αιφνιδιαστικές επιδρομές τους στη Ρούμελη οι Γερ­ μανοί θα πυρπολήσουν χωριά ολόκληρα. Στην άκρη ενός από αυτά, που καπνίζει α π ’ άκρη σ’ άκρη, τη Χωμίριανη, μια κοπελίτσα προ­ σπαθεί να πλύνει στη βρύση της πλατείας κάτι κουρέλια που μάζεψε ανάμεσα στις λάσπες και στα αποκαΐδια του σπιτιού της. Μερικοί αντάρτες περνάνε βιαστικοί με σκυμμένο κεφάλι, μα αυτή δεν βαρυγκομάει:

4. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. 5. J. Mulgan, Report-Experience, από το βιβλίο του Αντρ. Κέδρου Η ελληνική Αντίσταση

1940-’44.
6. Ό.π.

442

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

- Έ ρ μ ο ι κι εσείς!, λέει. Ποιος θα σας πλένει τώρα; Ποιος θα σας ζυ­ μώνει; Αυτή ήταν η στάση της μεγάλης πλειοψηφίας των χωρικών- όπως εί­ πε μια αγράμματη γυναίκα της Ευρυτανίας στον φωτογράφο του α γώ ­ να Σπόρο Μελετζή: Αγώνας είναι αυτός, συναγωνιστή, αγώνας. Άμα τον κερδίσουμε, τα κερδίζουμε όλα, κι αν τον χάσουμε, τα χάνουμε όλα. Το αποκαρδιωτικό είναι ότι οι κατακτητές έχουν ελληνική πολιτι­ κή κάλυψη για τις θηριωδίες τους. Το συγκροτημένο μέτω πο των «εθνικοφρόνων» στην Αθήνα αμέσως μετά τη συνθηκολόγηση των Ιτα­ λών πιέζει τις γερμανικές αρχές να λάβουν μέτρα κατά «των συμμο­ ριτών που λυμαίνονται την ύπαιθρο». Ο πρω θυπουργός Ράλλης, μέλη της κυβέρνησης και οικονομικοί παράγοντες συστήνουν συνεχώς στους Γερμανούς σκληρά αντίποινα. 0 Γερμανός επικεφαλής του Γενικού Επιτελείου της Στρατιωτικής Διοίκησης Ελλάδας δεν αφήνει περιθώ ­ ρια αμφιβολιών* σε έκθεσή του στις 4.10.1943 αναφέρει: «Χαρακτηρι­ στικό σχετικά είναι το γεγονός ότι οι λεγόμενοι “αγγλόφιλοι” φωνά­ ζουν πιο δυνατά για μια γερμανική δράση εναντίον των κομουνιστών». (Sekendorf) Οι αντάρτες υφίστανται καταστροφές, έχουν περισσότερα θύματα από ποτέ, μα οι γερμανικοί στόχοι μένουν ανεκπλήρωτοι* το ελληνικό αντάρτικο επιβιώνει. «Στην Ελλάδα τα αποτελέσματα δεν μπορούν π α ρ ά να θεωρηθούν παταγώ δης αποτυχία». (Mazower) Όταν οι Γερμανοί εκκένωσαν τη χώρα, η Αντίσταση δεν είχε εξαλειφθεί. Ο επιζήσας χιτλερικός υπουργός Άλ. Σπέερ ομολογεί σε συ­ νέντευξή του: «Η απελπισία στην ανώτατη ηγεσία των ενόπλων δυνάμεων οφειλόταν στο γεγονός ότι, ενώ είχε λάβει όλα τα μέτρα που νόμιζε ότι ήταν ικανά να εξουδετερώσουν τους αντάρτες και χρησιμοποίησε τα πιο σκληρά αντίποινα εναντίον τους, το αντάρτικο κίνημα φούντωνε κι απλωνόταν σε σημείο που δεν μπορούσε π ια στρατιωτικά να αντιμε­ τωπιστεί. Η γερμανική στρατιωτική ηγεσία στην Ελλάδα βρέθηκε στην ίδια στρατιωτική κατάσταση κατά την Κατοχή με εκείνη που βρέθη­ καν οι Αμερικανοί στο Βιετνάμ». (Μαθιόπουλος, Αντίσταση) Ανάλογη είναι και η δήλωση του αρχηγού του Γερμανικού Ε π ιτε­ λείου στο Βερολίνο στρατάρχη Γιοντλ: «Δυστυχώς δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα. Το αντάρτικο κίνη­ μα δεν εξουδετερώνεται». (Μαθιόπουλος, Αντίσταση)

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

443

Ακαταμάχητον
Τις μεγαλύτερες αντιανταρτικές επιτυχίες τις έχουν οι Γερμανοί τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο του 1943 κατά τη διάρκεια του ελλη­ νικού εμφυλίου στην Ήπειρο· τότε η ελληνική Αντίσταση κινδύνεψε με ολοκληρωτική καταστροφή. Τα πλήγματα που δέχεται ο ΕΛΑΣ είναι τρομακτικά. Στις 24 Οκτο^βρίου οι Γερμανοί μπαίνουν στο Περτούλι, έδρα του ΓΣ, και το καίνε- ευτυχώς με μια παράτολμη κίνηση από τα πεδινά το ΓΣ και η Συμμαχική Αποστολή έχουν προλάβει να απομακρυνθούν. Επιστρέφουν στα απρόσιτα βουνά της Ευρυτανίας, σταθμεύουν αρχι­ κά στις Κορυσχάδες και στη συνέχεια το ΓΣ εγκαθίσταται στο Κεράσοβο, ενώ η Συμμαχική Αποστολή στην κοντινή Βίνιανη. Το ΓΣ απαρτίζεται μόνο από τον Σαράφη και τον Σιάντο· ο γεννη­ μένος αντάρτης αρχηγός του ΕΛΑΣ μάχεται στην Ή πειρο εναντίον ΕΔΕΣ και Γερμανών μαζί. 0 Σαράφης δεν είναι αντάρτης· είναι ένας στρατιατακός μέσου βεληνεκούς, γαλουχημένος με τα κλασικά στρατιωτικά δόγματα. 0 Σ ιά ­ ντος δεν είναι ούτε καν αυτό* μπορεί ο ίδιος να θεωρεί τον εαυτό του στρατιωτική μεγαλοφυΐα και το περιβάλλον του να τον κολακεύει, αλ­ λά οι στρατιωτικές αρετές του δεν ξεπερνάνε τον βαθμό του λοχία, με τον οποίο και είχε θητεύσει. Μοιραία η ανεπάρκεια και ο συντηρητισμός του ΓΣ στερούν από τα αντάρτικα τμήματα το πλεονέκτημα του τακτικού ελιγμού στον χ<ύρο· οι αντάρτες βαρυγκόμαγαν εγκλωβισμένοι σε ανεφάρμοστα στρατη­ γικά σχέδια. «Ρεύαμε μέσα στα χιόνια, στην πείνα, στην ψείρα, στους Γερμανούς και στις περιπολίες στις νυχτερινές εφόδους σα να 'μασταν σε γρ α μ ­ μή χαρακωμάτων σε μέτωπο κανονικού πολέμου. Τι διάολο μας π α ί­ δευαν έτσι; [...] Πιάσαμε και κάναμε αναφορά στο 36ο Σύνταγμα, όπου υπαγόμαστε. [...] Να δώσει το σύνταγμα έγκριση να α π α γγιστρωθεί το τάγμα, να κατεβεί σ’ όλη την περιοχή, στα μετόπισθεν των Γερμανών, ν ’ αρχίσει δράση καθημερινή, ενεργητική. [...] Ας μην ξε­ χνάμε ότι είμαστε αντάρτες και αντάρτικα ακόμα θα πρέπει να π ο ­ λεμάμε». (Δημητρίου. Αντάρτης) Το πανούργο αντάρτικο πνεύμα του Άρη δεν διατρέχει π ια ως δόγ­ μα τον κορμό του ΕΛΑΣ. Οι νέες διοικήσεις από κομματικούς καπετάνιους και κλασικούς στρατιωτικούς υπολογίζουν αλλιώς τα πράγματα· κάτι περίεργες θεω­ ρίες αρχίζουν να αναπτύσσονται περί δημιουργίας «κενού ενώπιον του

444

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

εχθρού», που δεν είναι τίπ ο τα άλλο από απ ο φ υγή της σύγκρουσης. Την επιθετική γραμμή του αρχηγού τη συνεχίζουν μόνο ορισμένοι προοτοπόροι του αντάρτικου και λίγοι ψυχωμένοι καινούργιοι. Ό πω ς ο διοικητής των μεγάλων μεραρχιών ΙΧης και Χης στη Μακεδονία στρα­ τηγός Καλαμπαλίκης, του οποίου το στρατιωτικό δόγμα συνοψίζεται σε μία και μόνη λέξη: Επίθεση, επίθεση, συναγωνισταί!, έλεγε με πάθος. Πάντα επ ίθε­ ση και μόνο επίθεση, μόνο αυτή δίνει τη νίκη. Ή συνέβαινε το εντελώς αντίθετο από τους θιασώτες της στρατιωτικοποίησης: «Εκδίδονται δια τα γές με το πνεύμ α της αμύνης πάση θυσία, σχεδόν με το πνεύμα της αμύνης μέχρις εσχάτων. [...] Οι ψ ευ­ δαισθήσεις για τακτικό στρατό πληρώνονται ακριβά». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντίστασίς) 0 εξαίρετος διοικητής της ΧΥΙης Μεραρχίας Στερεάς βασιλόφρων στρατηγός Τσαμάκος με διαταγή του στις 9.11.1943 δίνει στις μονάδες του τις πρέπουσες οδηγίες: «α) Ν' αποφευχθεί συγκέντρωσις μεγάλων δυνάμεων προς ωρισμένους άξονας, β) Να κατανεμηθούν αι δυνάμεις εις μικρά τμήματα περίπου 70 ανδρών εντός των περιοχών των, ακόμη και αν αι περιοχαί αύται κατέχονται υπό των Γερμανών, γ) Η αποστολή των μικρών αυτών τμημάτων θα είναι να αναπτύξουν την μεγαλυτέραν δυνατήν δραστηριότητα προσβάλλοντα τους Γερμανούς επιθετικώς και συμφώνως προς τας αρχάς και μεθόδους του ανταρτοπολέμου». (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Κ άπω ς αρ γά και οι υπεύθυνοι Σιάντος και Σαράφης θα αντιληφθούν το απρόσφορο της αλλαγής του αντάρτικου σε μεγάλους στρα­ τιωτικούς σχηματισμούς με στατική αποστολή. Με διαταγή του ΓΣ στις 10.11.1943 επιχειρείται κάποια επανόρθωση: « 0 στρατός μας δεν έχει ούτε την οργάνωσιν ούτε την δύναμιν ούτε τον απαιτούμενον οπλισμόν διά να διεξαγάγει επιτυχή αμυντικόν αγώνα επί σταθερών μετώπων κατά των Γερμανών διαθετόντων όλα τα μέσα». (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Μα η ζημιά έχει γίνει. Με τις σιδερόφραχτες φάλαγγες της Βέρμαχτ επαναλαμβάνεται και στην Ελλάδα αυτό που έγινε σε όλη την Ευρώπη· οι Γερμανοί υφίστανται φθορές, έχουν απώλειες, μα πάντα προχωρούν. Θα φτάσουν οπωσ­ δήποτε στον αντικειμενικό τους σκοπό σαν να μην υπάρχει τίποτα ικα­ νό να τους σταματήσει. «Δεν μπορούν να φράξουν τον δρόμο τους οι αντάρτες. Μα μήπως το μπορούν και πολλοί άλλοι μεγάλοι στρατοί; Τέτοια πολεμική μηχανή δεν έχει φανεί άλλη στους αιώνες. Μα ακρι­ βώς γ ι 1 αυτό, για το “ακαταμάχητον”, ο ελληνικός ανταρτοπόλεμος έχει τη σημασία και αξία του». (Φ. Γρηγοριάδης, Αντίστασίς)

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

445

0 συγγραφέας Μπεράτης, που σύρεται για λίγο αιχμάλωτος σε μια γερμανική φάλαγγα, περιεργάζεται τους καταχτητές και μαυρίζει η ψυ­ χή του: «Πώς μπορούμε εμείς, να τα βγάλουμε πέρα εμείς μαζί τους; Μόνο τα πελώρια κατάγερα μουλάρια τους αν έβλεπες και έκανες τη σύγκρισι με τα μικρόσωμα τα δικά μας, των χωριών, σε έπιανε απογοή­ τευσές. Και τα κανόνια και τα πολυβόλα τους! Πλημμύριζαν τον τόπο οι άνδρες της βαριάς εκείνης φάλαγγος όπου σταματούσε. Σταματούσε ή πορευόταν, σου έδινε την εντύπωσι του ακαταμάχητου στρατού». Καμιά σύγκριση με την ελληνική πραγματικότητα. Οι αντάρτες παγώνουν στα βουνά «χωρίς ζεστές στολές, χωρίς κου­ βέρτες, χωρίς αντίσκηνα, καταψειριασμένοι, με λίγα δράμια καλαμποκόψωμο, ικανοποιημένοι όταν το συσσίτιό τους από “κατσαμάκι” άλλαζε και γινόταν φακές, χωρίς λάδι φακές».7 Ειδικά ο χειμώνας 1943-1944 είναι αβάσταχτος επισιτιστικά για τον ΕΛΑΣ. Τα στόματα δεν είναι λίγα* οι αντάρτες ξεπερνάνε πλέον τις 35.000 και συνεχώς αυξάνονται. Αρκεί να λεχθεί ότι στο Καρπενήσι οι ελασίτες αξιωματικοί παρακαλούν τον αρχικτηνίατρο Μυρισιώτη να βγάλει κανένα μουλάρι άχρηστο για δουλειά ώστε να γευτούν έστω λί­ γη «μουλαρόσουπα». 0 μόνος που αρνείται έως το τέλος να συμμετάσχει στη «μουλαροευωχία» είναι ο διοικητής της ΧΙΙΙης Μεραρχίας συ­ νταγματάρχης Παπαθανασίου* προτιμάει το «αηδές κατσαμάκι», όπως το έλεγε ο μητροπολίτης Κοζάνης Ιωακείμ, παρά να «μαγαρισθεί»· π ά ­ ντως με την ανοχή του τα μουλάρια εξολοθρεύτηκαν μέχρις ενός. Τα ίδια και στον Παρνασσό. «Η επιμελητεία μας είχε μείνει με σκέτο καλαμπόκι μοναχά. Το βράζανε, το αλάτιζαν και το μοίραζαν σε ανθρο^πους και ζωντανά. Στα μουλάρια διπλή μερίδα. Τι να τους έκανε όμως και τόσο; Είχαν γίνει τα καψερά πετσί και κόκαλο πάλι. Έ να είχε πέσει α π ’ τον πάγο κι έσπασε το πόδι του. Το σκότωσαν, έκοψαν τα πισινά του και τα ?χα)σαν στο χιόνι. Στην αρχή μόνο ένας δυο αντάρτες έτρωγαν. Έκοβαν κάτι ξεγυρισμένες φέτες ψαχνό, τις έψηναν και κοροΐδευαν τους άλ­ λους, που αήδιαζαν. Λίγο λίγο τ' αποφάσιζαν κι άλλοι να φάνε, κι άλ­ λοι». (Δημητρίου, Αντάρτης) (Είναι η εποχή που ο απίστευτος Άρης μένει εντελώς νηστικός για να δώσει στο άλογό του το μερίδιο της κουραμάνας που του αναλο­ γεί, ενώ ο παραλογιζόμενος Σοφούλης γράφει στον Τσουδερό ότι μό­ νο οι μαυραγορίτες και οι αντάρτες καλοτρώνε.) Παρ’ όλα αυτά οι ελασίτες χτυπάνε τους Γερμανούς παντού.
7. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944.

446

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

Τους επιτίθενται από όλες τις μεριές και ματώνουν κάθε εξόρμησή τους. Δεν κάνουν περίπατο οι Γερμανοί στις εκστρατείες τους* ούτε τους αφήνουν οι Έλληνες να ησυχάσουν όταν επιστρέφουν στις βάσεις τους. Οι γερμανικές απώλειες σε νεκρούς και αιχμαλώτους από τις επιθέσεις των ανταρτών ανέρχονται σε αρκετές χιλιάδες. Σε αυτήν την τιτάνια ελληνική προσπάθεια οι υπέρ πατρίδος πεσόντες ελασίτες εί­ ναι περισσότεροι από ποτέ. «Ουδεμία άλλη οργάνωσις έδωσεν εν αναλογία τόσα θύματα διά την εθνικήν αντίστασιν όσα έδοοσε το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ». (Πυρομάγλου, Αντί-

στάσις)
Οι αριθμοί του Γερμανικού Επιτελείου για τους πεσόντες Έλληνες αντάρτες από 1.6.1943 έως 30.9.1944 είναι υπερβολικοί καθώς αθροί­ ζουν και τους άοπλους εαμίτες και χωρικούς που δολοφονούσαν οι Γερμανοί αδιακρίτως: 20.650 νεκροί, 25.728 αιχμάλωτοι, 3.971 τραυματίες και 4.785 εκτελεσθέντες για αντίποινα. (Μαθιόπουλος, Αντίσταση) Σε κανένα άλλο πολεμικό μέτωπο δεν πλήρωσε η Ελλάδα τόσο βα­ ρύ φόρο αίματος. Σε ολόκληρο τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, σύμφωνα με το ΓΕΣ, οι νεκροί δεν ξεπέρασαν τους 12.000, ενώ ο πολυδιαφημι­ σμένος Βασιλικός Στρατός Μέσης Ανατολής, ο ΒΕΣΜΑ, είχε 344 θανόντες από διάφορες αιτίες και όχι μόνο πολεμικές. Μα τους πεσόντες ελασίτες δεν τους τίμησε κανείς. Αυτή η περιφρόνηση των νεκρών είναι η μελανή σελίδα του Ελλη­ νικού Κράτους. Διέγραψε όλο αυτό το έπος και δεν έλαβε την π α ρ α ­ μικρή μέριμνα έστω για τους ανάπηρους των ελληνογερμανικών συ­ γκρούσεων. Σε μια μάχη του θεσσαλικού Ιππικού με πολλούς νεκρούς και τραυματίες, Γερμανούς και αντάρτες, τραυματίστηκε και ο ιπ π έ ­ ας Φάνης Βακάλης από τον Πλατύκαμπο της Λάρισας. «Μια νοσοκόμα τού έδεσε το χέρι. Την άλλη μέρα το είδε ο γ ια ­ τρός Βαγγέλης Κατσάνος. Είχε σαπίσει το αίμα. Και εκεί, επιτόπου, τον έβαλε κάτω και του ’κοψε το χέρι με ξυλοπρίονο. Τώρα ο Φάνης Βακάλης ζει στο χωριό του. Δουλεύει φορτοεκφορτωτής. Θεριό, με το ένα χέρι σηκώνει τσουβάλια ογδοντάρια. Όταν μεθάει, θυμάται τις μά­ χες, εκείνα τα χρόνια. Τραγουδάει τραγούδια του αγώνα και κλαίει». (Σεβαστάκης)

Ήρωες, άπαρτα βουνά , ήρωες με δώδεκα ζωές, κάστρα του Ολυμπου και του Παρνασσού φαντάσματα. Ήροιες μες στα χαλάσματα...

δοθείσης ευκαιρίας. δύο τρία στην Ευρούπη. ενοχλημένος από τους Βρετανούς στρατηγούς που εκ­ θειάζουν τη δράση των ελασιτών.πολιτικών στο Λονδίνο ότι στην Ελλάδα «το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ είχε παίξει σημαντικότατον ρόλον. τις δεκάδες μάχες και τα πολυάριθμα θύμα­ τα που έχουν οι καταχτητές* σε μια μάχη 957 νεκροί Γερμανοί. αποκαλώντας τους «απαράμιλλους εξολοθρευτές των Ούνων» και τον ΕΛΑΣ τη «μοναδική οργάνωση στην Ελλάδα που είναι σε θέση να μας δώσει μια αποτελεσματική βοήθεια στην εξόντωση Γερμανών» (Φλάισερ). η βόλτα καταλήγει στο Κ αρ­ πενήσι. εντυπωσιάζεται από μια όμορφη νεαρή κοπέλα και την ακολουθεί ρολάροντας πλάι της επί αρκετή ώρα. όπου το ειδύλλιο τερματίζεται πρόωρα· ένα ακόμη θύμα του έρο^τα και του πολέμου σημειώνεται και οι αντάρτες είναι όλο ευχα­ ριστίες προς την κοπέλα για το αναπάντεχο δώρο. Κάπου στον δρόμο μπερδεύονται· αντί να συ- . [. Επειδή όμως το σωστό είναι να α π ο μ α ­ κρυνθούν από τα αδιάκριτα βλέμματα. κάνουν τη ζημιά στον κατακτητή ακόμη και με εμπνεύσεις της στιγμής. Εκείνη εκτός από όμορφη είναι έξυπνη και θαρραλέα και συμφωνεί να μπει στο αυτο­ κίνητο για μια μικρή βόλτα.κ. που «προκάλεσαν σοβαρά στρατιω τικά προβλήματα» στη Γερμανία και την Ιταλία. (Σ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 447 0 Τσόρτσιλ. καθώς οδηγεί το αυτοκίνητό του σε δρόμο της Λαμίας. εν<ύ ο αρχηγός του Γενικού Αυτοκρατορικού Επιτελείου στρα­ τάρχης σερ Άλαν Μπρουκ δηλώνει στις 16 Νοεμβρίου 1943 σε επίση­ μη κοινή συνεδρίαση στρατιωτικών .] Εξηνάγκαζον τους Γερμανούς να διατηρούν μεραρχίας εις την περιοχήν αυτήν». Οι Έλληνες της υπαίθρου συμπαραστέκονται όπως μπο­ ρούν στους αντάρτες· είτε οργανωμένοι είτε όχι. Έ να ς Γερμανός αξιωματικός. Ιστορία) Οι Ευρωπαίοι ιστορικοί είναι κατηγορηματικοί για τη «συμμαχική αξία» του ελληνικού αντάρτικου. (Hobsbawm) Ο παράγοντας άνθρωπος αποδεικνύεται η σπονδυλική στήλη του ένο­ πλου αγώνα.ήταν από τα ελάχιστα.ο. ζητάει μια σύντομη έκθεση της δράσης του ΕΛΑΣ κατά των Γερμανών το τελευταίο εξάμηνο. Γρηγοριάδης. (Ανδρικόπουλος) Ο Βρετανός πρω θυπουργός κατατείνει τη γλώσσα του.Α ΡΗ Σ. σε άλλη μάχη 200 Γερμανοί αξιωματικοί και 600 οπλίτες κ. Και π ράγμ ατι η αναφορά του στρατηγού Χόουλις είναι εντυπωσιακή: «Η σταθερή αντιγερμανική δράση συνεχίστηκε από εκείνες τις μονά­ δες του ΕΛΑΣ [τη συντριπτική πλειοψηφία] που δεν είχαν εμπλακεί στον εμφύλιο πόλεμο». Μια μοτοσικλέτα με δύο Γερμανούς κατευθύνεται από τη Θεσσα­ λονίκη προς την Αθήνα. τις ανατινά­ ξεις δρόμων και γεφυρών. Παρόμοια στοιχεία δίνονται στον Τσόρτσιλ από τον λόρδο Σέλμπορν. Απαριθμεί την καταστροφή 11 τρένων...

448 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ νεχίσουν ευθεία. μένουν όλοι με το στόμα ανοιχτό* περιέχει ένα μικρό ιταλικό αντιαεροπορικό πολυβόλο. το πιάνει. όσο μπορεί. ρε σκ’λί. Όταν τραβάει τον μουσαμά. Κατάλαβε αυτός ότι θέλουν να πάνε στην πρωτεύουσα και όλο προ­ θυμία τούς έδειξε προς την αντίθετη κατεύθυνση.. Γερμανέ. δεν έχου κλάψ’ στη ζωή μου και μια μέρα θα κλά­ ψου που θα μάθου οι Γερμανοί κριμάσαν τουν Όθωνα σ’ ένα πεύκο. όπου είδαν σταθμευμένα αυτοκί­ νητα* μπήκαν μέσα. τους αντάρτες κουβαλώντας τρόφιμα και εφό­ δια από τις κατεχόμενες περιοχές. και τα κρυφά σου έχω διαβεί καρτέρια. Το «Τραγούδι του συνδέσμου» είναι αφιερωμένο στις εκατοντάδες των αφανών ανθρώπων που μπαινόβγαιναν στις κατεχόμενες πόλεις.Ατένα. αγγελιαφόροι και ταχυδρόμοι. Ατένα. τότε μόνο κατάλαβαν το μοιραίο λάθος. Λεωνίντας Επειδή ο άνισος και επικός αγώνας των Ελλήνων ανταρτών είναι μια σκισμένη σελίδα στην ελληνική ιστορία. σ τ ’ αντάρτικα λημέρια. από χωριό σε χωριό και από φυλάκιο σε φυλάκιο μεταφέροντας πολύτιμες πληροφορίες και είδη προ^της ανάγκης στους αντάρτες. το πασπατεύει όλο χαρά και ξαφνικά γυρνάει στον σύνδεσμο συγκινημένος: . Όταν αντί για τον σερβιτόρο έσκυψε αποπάνω τους ένας γενάτος με φισεκλίκια. όργο:>ναν τα βουνά ως σύνδεσμοι. Σταμάτησαν στην πλατεία μπροστά σε ένα καφενείο. έβγαλαν τα κράνη τους. κάθισαν στο τραπέζι και περίμεναν τον σερβιτόρο για να δώσουν παραγγελία. Οι δύο Γερμανοί τον ευχαρίστησαν ευγενικά και συνέχισαν τον δρό­ μο τους ώσπου βρέθηκαν και αυτοί στο Καρπενήσι.Άι. καπετάνιος τάγματος πλέον. Ο Θεοχάρης των Καραλιβαναίων. Σε γέλασα κι απόψε.. τραβάω ψηλά. Σφυρώντας τώρα κάποιον αμανέ. στρίβουν δεξιά και βρίσκονται στο Λειανοκλάδι. αντίθετα από τον φημι- . Μια ημέρα εμφανίζεται σέρνοντας ένα άλογο με ογκώδες φορτίο τυλιγμένο σε μουσαμά. Έ νας σύνδεσμος στην Αττικοβοιωτία με το ψευδώνυμο Όθωνας φροντίζει. όπου ρωτάνε έναν χωρικό: .

που βγήκε μια αργόσυρτη μηχανοκίνητη γερμανική φ ά ­ λαγγα από τη Λαμία προς τις Θερμοπύλες. η Γερμανική Διοίκηση Λαμίας εκστρατεύει για να τιμωρήσει τους ενο­ χλητικούς ατάκτους. έμεινε άγνωστος και στην υπόλοι­ πη Ευρώπη. Μετά από αιματηρή συμπλοκή ενός γερμανικού τμήματος από τη Λαμία με λίγους εφεδροελασίτες κοντά στα Στενά των Θερμοπυλών. κάποιες από τις ελληνογερμανικές συ­ γκρούσεις αυτής της περιόδου. Ως ελάχιστος φόρος τιμής στους ένοπλους αγωνιστές και ενδεικτι­ κά μόνο. Έτσι. τα χαράματα της επόμε­ νης ημέρας. τόσο στα άλλα νησιά και στην Κρήτη όσο και σε όλες τις παραλιακές περιοχες»· Όμως «στη μεταπολεμική Ελλάδα άνθρωποι τυφλωμένοι α π ’ τα πολιτικά πάθη εξόγκωσαν υπέρμετρα τον “εμφύλιο πόλεμο'’ και π α ­ ρασιώπησαν τις σκληρές μάχες που έδιναν ταυτόχρονα οι αντάρτες. με ενίσχυση πολυβόλων και τριούν όλμων υπό τους μόνιμους υπαξιωματικούς Βότση. με τους Γερμανούς». και ειδικότερα του ΕΛΑΣ. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. Οι εφεδρικοί ελασίτες της περιοχής ανέλαβαν να αποκλείσουν το μονο­ πάτι του Εφιάλτη για να μην επαναληφθεί η ιστορία. Επιπλέον όμως στην Ελλάδα βρί­ σκονται και καθαρόαιμες γερμανικές δυνάμεις του ναυτικού. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 449 σμένο αγώνα των Γιουγκοσλάβων. 22 Σεπτεμβρίου 1943. οι αριθμοί των γερμανικών δυνάμεων που αντιμετώπισαν οι Έλληνες και οι Γιουγκοσλάβοι αντάρτες. Θερμοπύλες. οι οποίοι επαληθεύονται από το σοβιετικό υπουργείο Άμυνας και τον Βρετανό στρατάρχη Αλεξάντερ: «Στη Γιουγκοσλαβία εννέα (9) μεραρχίες. Αλεξίου και Κουτσοδόντη. . Μυλωνάς ήταν σίγουρος πως οι Γερμανοί δεν θα άφηναν το επεισόδιο να περάσει χωρίς ανταπόδοση* θεώρησε όμως ότι η ιστορική τοποθεσία δεν μπορούσε να εγκαταλειφθεί αμαχητί. είχε ήδη παρατάξει από τη νύχτα όλες τις διαθέσιμες δυνάμεις του. Το ιστορικό στενό το έπιασε ο ατρόμητος Λοκρός. επίσης ενδεικτικά.ΑΡΗΣ. υπολείμματα ανασυγκροτημένων φασιστικών ιταλικών μονάδων και χώρια οι ελλη­ νόφωνοι στρατιώτες της Βέρμαχτ. »Στην Ελλάδα και Νότιο Αλβανία 10 μεραρχίες γερμανικές. Ο διοικητής του 2/36 Τάγματος Λοκρίδας ίλαρχος Αλ. / Q 8. ένα βουλγαρικό σώμα στρατού με άλλες δυνάμεις κατοχής. (Κέδρος) Για αυτό ας αναφερθούν. επικεφαλής του λόχου Δρακοσπηλιάς.

άνδρες και γυναίκες. φρούτα. Πάνω στο ιερό μένος του ο γεμιστής του ενός από τους τρεις αντάρ­ τικους όλμους που λιάνιζαν έως εκείνη τη στιγμή τους κατακτητές άρ­ παξε ένα βλήμα και το έριξε στον πυροσωλήνα ανάποδα. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944:. πολεμιστής των οχυρών το ’41 και μέλος της ομάδας των Καραλιβαναίων. Λεωνίντα! Λεωνίντα!. Ο ένας από τους νεκρούς είναι ο Κ.. φώναζε ενθουσιασμένος ο φιλομαθής Άγ­ γλος αξιωματικός Ντικ. Η έκρηξη ήταν τρομερή· ο όλμος κομματιάστηκε και οι τρεις χειριστές του σκο­ τώθηκαν. Το άλλο πρωί τα παρατηρητήρια των ανταρτών αναφέρουν ότι πλησιά­ ζουν καραβάνια χωρικών φορτωμένων τα υπάρχοντά τους· το συμπέ­ ρασμα που βγαίνει είναι ότι οι Γερμανοί εκτοπίζουν τους κατοίκους των γύρω χωριών για να τα κάψουν. ξενύχτησαν ρίχνοντας ψωμιά και π ί­ τες στις γάστρες και ετοιμάζοντας διάφορα δώρα». . « Σ τα χωριά της Λαμίας. που έβλεπαν προς το στενό. ρί­ χτηκαν απάνω στους αντάρτες με απερίγραπτο ενθουσιασμό και συ­ γκίνηση.450 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Η θανάσιμη σύγκρουση κράτησε ολόκληρη την ημέρα. Σαράντης από τα Τοπόλια. Αυτά τα δώρα έφερναν τώρα στους άνδρες που τους γέμισαν υπερηφάνεια. Κότες. Και. Η αλήθεια είναι άλλη. [. όταν αργά τα μεσάνυχτα είδαν τους Γερμανούς να φεύ­ γουν καταντροπιασμένοι προς τη Ααμία και διαπίστωσαν πως ο ιερός τόπος έμεινε πάλι απαραβίαστος.. Γρηγοριάδης. Τα γερμανικά αυτοκίνητα «πήγανε κι ήρθανε ως τη Λαμία τέσσερις φορές κουβαλώντας όλο και νέες δυνάμεις για να κάμψουν την απροσ­ δόκητη αντίσταση των θρασύτατων παρτιζάνων». Οι Γερμανοί πισωγύρισαν τα μεσάνυχτα στη Ααμία νικημένοι. Αντίστασις) Όμως οι αντάρτες δεν έκαναν βήμα πίσω* και. που έβλεπε τη γερμανική πανωλεθρία και δεν μπορούσε να το πιστέψει. πίτες. (Φ. την προη­ γούμενη ημέρα κάθε δουλειά είχε σταματήσει και όλοι παρακολου­ θούσαν με κρατημένη αναπνοή τη μάχη που εμαίνετο στην ιστορική το­ ποθεσία.9 Οι γερμανικές απώλειες είναι μεγάλες. κρα­ σιά. τόσο ο ενθουσιασμός και οι πολεμόχαρες διαθέσεις φούντωναν. σχηματί­ ζοντας ολόκληρα καραβάνια. κουλούρες ζεστές». «Οι χωρικοί.] Τα δώρα ξεφορτώθηκαν και σωροί από την αδελφική προσφορά σχηματίσθηκαν στα πόδια των ανταρτο^ν. όσο έβλεπαν τους Γερμανούς να κάμπτονται. ενώ οι αντάρτες έχουν μό­ 9.

ο καπετάνιος Γεροδήμος και λιγοστοί αντάρτες. οπότε η γερμανική δύναμη αναγκάστηκε σε πλήρη υποχώρηση. 10. την πύλη προς τον ελεύθερο ορεινό χώ­ ρο. (Φ. Την άμυνα της περιοχής την έχει αναλάβει το Τάγμα Θανάτου υπό τον εξαίρετο μόνιμο υπολοχαγό Ντίνο Γιαννακουλόπουλο. 6 Οκτωβρίου 1943. Έ να γερμανικό τά γ μ α βγαίνει από το Αγρίνιο με κατεύθυνση προς τα χωριά Μπροστοβά . πρωτευούσης κράτους για τους Γερμανούς με τα όσα άκουγαν γ ι ’ αυτήν!». Στο Λαμπίρι βρί­ σκεται μόνο η ομάδα διοίκησης του 2/39 Συντάγματος του ΕΛΑΣ: ο συνταγματάρχης Αναργύρου.Λαμπίρι . και με άλλον αέρα π ια δυνάμεις της ΧΙΙΙης Μεραρχίας προσβάλλουν τους Γερμανούς στη Μακρακώμη.Προυσό. Ο Βρετανός αξιωματικός Άθως (Άρθουρ Έντμοντς). . οι άνδρες του «άφησαν το αίμα τους αντί για στεφάνι στον τάφο του Λεωνίδα». Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. κρατάει έως τη δύση του ήλιου. ενώ οι αντάρτες έχουν τέσσερις νεκρούς και εφτά βαριά τραυματισμένους. επικεφαλής των Βρετανών συνδέσμων στη Ρούμελη..1 0 Ο ΕΛΑΣ διαθέτει το κατασχεθέν πυροβολικό των Ιταλών. Είναι μία από τις πρώτες νίκες το3ν ανταρτών με Γερμανούς αντι­ πάλους. Το πρώτο κύμα της γερμανικής επίθεσης διαρκεί έως αργά το με­ σημέρι* το δεύτερο. Όπως έγραψε ο ίλαρχος Μυλωνάς. Ο Α ΡΧ Η ΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 451 νο εφτά νεκρούς και 15 τραυματίες. Μακρακώμη. Αντίστασίς) Αγύμναστος Λαμπίρι. Οι γερμανικές απώλειες είναι σο­ βαρότατες. Γρηγοριάδης. την επόμενη ημέρα 7 Οκτωβρίου στέλνει στη ΧΙίΙη Μεραρχία εκ μέρους της ΣΣΑ το ακόλουθο έγγραφο: «Έχω την τιμήν να συγχαρώ εκ μέρους τής εν Ελλάδι Συμμαχικής Στρατιωτικής Αποστολής εσάς και όλους τους αντάρτες οι οποίοι έλαβον μέρος εις την μάχην εναντίον το:>ν γερμανικών δυνάμεο^ν εις τα περίχωρα της Μακρακώμης». 1 Οκτωβρίου 1943.Α ΡΗΣ.. Μια γερμανική δύναμη 700 ανδροον με συνοδεία Πυροβολικού ξεκι­ νάει από τη Λαμία προς το Καρπενήσι* «η πρωτεύουσα της Ευρυτα­ νίας είχε αποκτήσει τότε τη φήμη. μετά την άφιξη γερμανικών ενισχύσεων από τη Λαμία.

. παιδιά! Καμιά πεντακοσαριά είναι! »Φωνάζει ο μυλωνάς που αγναντεύει προς τη ρεματιά και λέει. ένας Γερμανός γύρισε και τον πυροβόλησε. μεσόκοπος και σωματώδης. μαμά”! . ο ταγματάρχης σταμάτησε κι έβαλε τα κιάλια στα μάτια του.] »0ι Γερμανοί σκούζουν σαν μικρά παιδιά. Που δεν έχεις πάει στρατιώ- τγις· »Φάνηκαν στο ξέφωτο δυο ανιχνευτές με μαρσίπ.. αυτή τη στιγμή. πριν πάρω το βάπτισμα του πυρός. Άνοιξε. Δεν είναι αυτό. αλλά τώρα δεν ανοίγει το κινητό ου­ ραίο.. με επικεφαλής τον αρχιαπόκοτο Κατσίμπα. με τα κιάλια κρεμασμένα στο λαιμό του. [. Δεν έχει προλάβει ακόμη να ρίξει πυροβολισμό και βρέ­ θηκε ανάμεσα στους 17 απόκοτους. σ’ εμάς τους δεκαεφτά. [.. λέω στον εαυτό μου. Μήπως φοβάμαι. ο αθεόφοβος. Σφήνωσε ή φταίνε τα χέρια μου. [..Βαράτε τους.. Βλέπω κάτω από το κράνος τα χα­ ρακτηριστικά του.] Ένας χωρικός έτρεξε για να κρυφτεί.. Μια ολιγομελής ομάδα υπό τον ασυγκράτητο μόνιμο υπολοχαγό Κατσίμπα πιάνει θέσεις έξω από τη Μακριά Λογγά* οι χωρικοί φεύγουν έντρομοι στα βουνά με τα υπάρχοντά τους. τρέμω.. μόλις αποφοίτησε από το γυμνάσιο. πάνω από γυάλινα μάτια που ψάχνουν. όπλισα. Κι ένιωσα σαν να χωρίζεται η ψυχή από το σώμα μου. ίσως ταγματάρχης. Είμαστε τόσο κοντά! Να κι άλλα κράνη. 0 Κατσίμπας σηκώθηκε όρθιος στον βράχο του. να αντιμετωπίζουν ολόκληρο γερμανικό τάγμα. που. Ύστερα ένας αξιωματικός. βγήκε στο Βουνό και τοποθετήθηκε σε γραφείο του συντάγματος. το χτυπάω π ά ­ νω στην πέτρα που προστατεύει το κεφάλι μου. Νομίζουμε πως φωνά­ ζουν “μαμά. Γεμάτος θυμό.] »Κάποιος φωνάζει δυνατά από το ύψωμα: » . πως οι Γερμανοί είναι μονάχα π ε­ ντακόσιοι. Σφίγ­ γω την αραβίδα μου και βλέπω την κάννη να πηγαίνει πέρα δώθε. »Λίγα μέτρα μπροστά μου ο τρομερός στρατός του Χίτλερ. Είναι που είσαι αγύμναστος. τον πέτυχε “στο σταυρό”.452 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Η ελασίτικη διοίκηση αποφασίζει να δώσει ένα χτύπημα στους Γερ­ μανούς προτού αποτραβηχτεί στα υψώματα. Ναι... Και. Τη μάχη την αφηγείται ο ίδιος με υπέροχη αντιηρωική διάθεση: «Δεν αισθάνομαι καλά. »Χαλασμός στην πράσινη ρεματιά. Οι περισσότεροι μαχητές του Κατσίμπα είναι νεαροί και άψητοι* όπως ο μετέπειτα δημοσιογράφος Βούλτεψης.. »Σύγκρυο.. σημάδεψε. »Έριξα την πρώτη σφαίρα. Έπεσαν κι άλλοι. κατουρήθηκα.

» . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 453 »Κάποιος ουρλιάζει: »~ Γαμώ τη μαμά σας και γαμώ τη Γερμανία σας! »Παροξυσμός. Σκούρτα.] Σε μια εποχή γενικού αντι- . καρύδια. Στη Θεσσαλονί­ κη είχε ήδη «λυθεί» με τη συνδρομή του αρχιραβίνου της εβραϊκής κοινότητας Σεβί Κόρετς και ορισμένων εξωνημένων Εβραίων. Ακέλας) Και τους φάγανε κανονικά. Αμέσως μετά την ιταλική συνθηκολόγηση έχει αρχίσει μαζική έξο­ δος των Εβραίων από την Αθήνα προς την Ελεύθερη Ελλάδα. [. ο στρατηγός Τζελόζο είχε αντισταθεί πεισματικά στη γερμανική απαίτηση για «λύση» του εβραϊκού ζητήματος και στην ελληνική προ^τεύουσα. Μας έμαθαν από τα γύρω χωριά. Το σούρουπο ο Κατσίμπας υπακούει εντέλει στις διαταγές του συ­ νταγματάρχη Αναργύρου και αποσύρει σώους τους 17 άνδρες του· οι Γερμανοί επιστρέφουν πάλι στο Αγρίνιο με δεκάδες νεκρούς και τραυ­ ματίες. 16 Οκτωβρίου 1943. Καβάσιλα) είναι οι θέσεις του 34ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ (αργότερα νη Τα­ ξιαρχία και προς το τέλος ΙΙη Μεραρχία). Μας κουβάλησαν ούζο. (Ανδρικόπουλος) Μετά ξανάπεσε το πέπλο της σιωπής.ΑΡΗΣ. Αναφέρθηκε η ανατίναξη νοτίους του Ολύμπου ενός γερμανικού τρένου και ο θά­ νατος από την έκρηξη ενός Γερμανού στρατηγού και πολυάριθμων αξιωματικών ανάμεσα στους 500 νεκρούς και τους 250 τραυματίες· αριθμοί που επιβεβαιώθηκαν από τη γερμανική διοίκηση. Μόνο με την παρέμβαση του στρατηγού Πέιτζετ στον Τσόρτσιλ έγι­ νε κάποια μνεία των πολεμικών επιτυχιών των Ελλήνων. νερό». Όσο είχαν την ευθύνη κατοχής οι Ιταλοί. Πάνακτο.. «Στην Αθήνα οι προσπάθειες των Γερμανών να υποθάλψουν ένα αντισημιτικό κίνημα έπεσαν στο κενό. Στα σύνορα τοον νομών Αττικής και Βοιωτίας στα πέντε Αρβανιτο­ χώρια ή Δερβενοχώρια (Πύλη.Θα τους φάμε!».. 0 Κατσίμπας διηγείται απλά την ανταμοιβή των πολεμιστών: «Το πρωί πάνω από τα Κορακοβούνια αγναντεύαμε. Εννοείται πως οι αγώνες των ανταρτών του ΕΛΑΣ συνεχίζουν να παραμένουν άγνωστοι πέραν του ελληνικού χώρου· η λογοκρισία που έχουν επιβάλει οι Βρετανοί κρατάει στο σκοτάδι τη δράση τους. Κρώρα. Πόλη. (Βούλτεψης.

. της μεγάλης πύλης προς την ελευ­ θερία. (Μ εταπολεμικά. ού­ τε ο αρχιραβίνος ούτε κάποιοι άλλοι επιφανείς και ισχυροί Εβραίοι έμποροι και επιχειρηματίες της Αθήνας θυμήθηκαν τους σωτήρες 11.ο αρχιραβίνος της πρωτεύουσας Ηλίας Μπαρτζιλάι με τη γυναίκα του και την κόρη του. ο αρχιραβίνος κατόρθωσε να φτάσει στην έδρα του ΓΣ του ΕΛΑΣ. (Mazower) Στα Δερβενοχώρια η οικογένεια Μπαρτζιλάι παρέμεινε τρεις ημέ­ ρες γιατί το υπερβολικό πάχος του ζεύγους όχι μόνο απέκλειε κάθε σκέψη για ποδαρόδρομο στα ενδότερα. εκδίδει χιλιάδες πλαστές ταυτότητες και σωτήρια πιστοποιητικά. όπου και παρέμεινε ασφαλής μέχρι το τέλος του Πολέ­ μου τόσο αυτός όσο και οι χιλιάδες Εβραίοι που βρήκαν καταφύγιο στον ΕΛΑΣ. Γλύκα. Ο μηχανισμός αποδράσεων του ΕΑΜ τίθεται αμέσως στη διάθεσή τους* από τις ακτές της Εύβοιας. τους αστυνόμους Δ. Φιλοξενήθηκαν στο σπίτι του παπα-Ν ικόλα των Σκούρτοον ώσπου έφεραν από την ορεινή Ρούμελη δύο θηριώδη ιταλικά μουλάρια. α π ό το βιβλίο Οι Εβραίοι της Ε?ν?ιάδας στην Κατοχή. Το ίδιο και η Ελληνική Αστυνομία.454 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ σημιτισμού ο θεμελιώδης ανθρωπισμός του ελληνικού πολιτισμού βγή­ κε μπροστά μόλις οι Ναζί άρχισαν το γενοκτόνο έργο τους». με τον αρχηγό τηςΈ βερτ. φεύγουν με απόλυτη προτεραιότητα οι Εβραίοι.500 Εβραίοι. τα οποία οι αντάρτες είχαν ονομάσει «Τσιάνο» και «Έντα». . [. (Mazower) Στους τοίχους της πρωτεύουσας οι εαμίτες ρίχνουν το σύνθημα: «Έλληνες. λάφυρα από τη μάχη της Παύλιανης.] Οι περισσότερες διασώσεις οφείλονται στο ΕΑΜ». Από εκεί θα φύγει και ο πρόεδρος του ΚΙΣ (Κεντρικού ϊσραηλιτικού Συμβουλίου) Ιωσήφ Λόβιγγερ με την οικογένειά του και άλλοι 1.. όταν άρχισαν οι διο^γμοί των αντιστασιακών.1 1 Από τους πρώτους φτάνει στα Δερβενοχώρια -μ ε ξυρισμένη τη γ ε ­ νειάδα και μεταμφιεσμένος. μα και γονάτιζε κάθε υποζύ­ γιο στο οποίο δοκίμαζαν οι αντάρτες να τους ανεβάσουν. Έτσι. κρύψτε τους Εβραίους». Η Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αθή­ να με άμεση προτροπή του αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού εκδίδει χ ι­ λιάδες πιστοποιητικά βάφτισης Εβραίων με προκατοχικές ημερομη­ νίες. Έ χει απαχθεί από το ΕΑΜ κατά παράκληση κάποιων δυναμικών στελεχών της εβραϊκής κοι­ νότητας της Αθήνας για να αποτρέψουν ενδεχόμενη επανάληψη του δράματος της Θεσσαλονίκης. Βρανόπουλο και Μ. Μ π ά ρ μ π α ρ α Σ π έ ν γ χ λ ερ . «Οι διωκόμενοι Εβραίοι έγιναν δεκτοί από το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ ως αδέλ­ φια σε κατάσταση ανάγκης.

Ο Θεοχάρης προσπαθεί να τους συνεφέρει και κακοποιεί την ονο­ μασία της διάσημης αμυντικής γραμμής Ζίγκφριντ. τι σας πέρασε η ιδέα.Θηβών και τα αεροπλάνα που πετάνε πάνο^ από την περιοχή. Οι αντάρτες αιφνιδιάζονται.Α ΡΗ Σ. Πιστεύουν ότι ο γερμανικός λόχος είναι εμπροσθοφυλακή κάποιας μεγαλύτερης δύναμης. (Ανδρικόπουλος) Αυτό δεν αρέσει καθόλου στους Βρετανούς· ο υπουργός Εξωτερι­ κών Ίντεν δίνει εντολή στον πρεσβευτή της Βρετανίας στις ΗΠΑ να παρέμβει προς αλλοίωση της πραγματικότητας: «Οποιαδήποτε δημο­ σιότητα στις ΗΠΑ υπέρ του ΕΑΜ σχετικά με αποδράσεις Ελλήνοον Εβραίων πρέπει να εμποδιστεί ή να υποτιμηθεί». (Ανδρικόπουλος) Κάποιες εκατοντάδες Εβραίων που συνωστίζονται πίσω από τις γραμμές το^ν ανταρτών του 34ου Συντάγματος αισθάνονται ασφαλείς και δεν θέλουν να προωθηθούν στο εσωτερικό της Ελεύθερης Ελλάδας· νομίζουν ότι θα μπορέσουν να μείνουν κοντά στην πρωτεύουσα μέχρι το τέλος του εφιάλτη. Ο Α ΡΧ Η ΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 455 τους.000 (Εβραίων) μόνο 10-20 χιλιάδες έχουν σωθεί από τη γερμανική κόλαση και αυτοί χρωστούν τη σωτηρία τους στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και την αλλη­ λεγγύην του ελληνικού λαού». ότι είστε πίσω από τη γραμμή Ζιγκ-Φρινγκ.) Στις 17 Ιουλίου ένα τηλεγράφημα του αρχιραβίνου της Αθήνας προς διάφορες κυβερνήσεις του εξωτερικού καταγγέλλει την προδοτική κυ­ βέρνηση Ράλλη και εξαιρεί τη βοήθεια των εαμιτών: «Από τας 100. Ώσπου να φτάσουν στο απειλούμενο χω­ ριό οι αιφνιδιασμένοι αντάρτες. αναλαμβάνουν την άμυνα της Πύλης . από το όνομα του μυθικού ήρωα των Γερμανών: Βρε κακόμοιροι. Ούτε μία επιστολή συμπαράστασης ούτε μία κουβέντα συμπά­ θειας από την εβραϊκή κοινότητα για τους φυλακισμένους και διο^κόμενους ελασίτες. Την εντύπωση την ενισχύουν τα άρματα που κινούνται στον δρόμο Ελευσίνας . Ώρε και κατά πού θα κουτρουβαλάτε καμιά μέ­ ρα! / Στέφας Μαλιάτσης Τη νύχτα της 15ης προς τη Ιοη Οκτωβρίου ένας λόχος Γερμανών από το αεροδρόμιο της Ελευσίνας με οδηγό κάποιον σύγχρονο Εφιάλ­ τη περνάει μέσα από δύσβατα μονοπάτια πίσω από τη γραμμή επ ι­ τήρησης των ανταρτών του 34ου Συντάγματος και βαδίζει εναντίον της Πύλης.

Οι χωρικοί της Πύλης τούς κράτησαν καθηλωμένους τρεις ολόκλη­ ρες ώρες.] Πό­ σοι όμως. μέχρι να φανεί. ο Καλλίας με τον λόχο του και να βάλουν τους επιδρομείς στη μέση. βρέθη­ 12.. βόγκηξε. Και χι­ λιάδες. ούτε ολόκληρο λεπτό δισταγμός του Στέφα».) οι ταμπουρωμένοι συγχω­ ριανοί του. σ’ όλων των χωρών την ιστορία. Είναι πάντα φοβε­ ροί στον πόλεμο οι Γερμανοί. α π 9 αυτά τα παιδιά που διήλασαν. Στέφα. Κανένας Πυλιώτης δεν διανοεί­ ται να κάνει την αρχή· όλοι περιμένουν την αντίδραση του πατέρα. «Τη ζωή του τη διαθέτει και μια και δέκα φορές κανείς..1958.] Στιγμές όμως μόνο.. Προς το ξημέρωμα διακρίνουν τους Γερμανούς να ανηφορίζουν. διέσχισαν όλη την Ευ­ ρώπη. Η άγρια μάχη τερματίστηκε το σούρουπο. και ο λόχος εκείνος πιστεύει πως γρήγορα θα λυγίσουν οι θρασείς χωριάτες που τολμούν να τους αντισταθούν. Γρηγοριάδης.1 '2 Αλλά δεν πέρασαν. και τα φοβερά τους μυδράλια κατα­ κλύζουν με πύρινο χαλάζι τις θέσεις των Πυλιωτών. [. Μουντριχας (Ορέστης).. Οι Γερμανοί όλο και πλησιάζουν.Πυρ. [. τρέχοντας πρώτος μπροστά.. Αντίστασις) .τι όπλο έχει ο καθένας και εμψυχωτή τον τσο­ πάνο Στέφανο Μαλιάτση ταμπουρώνονται μπροστά από τα πρώτα σπίτια του χωριού. εκατομμύρια άνθρωποι την έχουν διαθέσει εθελοντικά. 26.Λέγε. πόσοι πατέρες βρέθηκαν σε αυτές τις τραγικές στιγμές. Ο ιερωμένος του ελασίτικου συντάγματος.2.456 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ οι κάτοικοι της. Τα τουφέκια πήραν φωτιά γύρω του· μαζί με τους πρώτους Γερ­ μανούς έπεσαν και τα παιδιά. 0 απολογισμός για τους επιδρομείς είναι βαρύς· πάνω από 80 νε­ κροί ανάμεσα στις πέτρες και στα αγριόχορτα και 43 αιχμάλωτοι· αντάρτης νεκρός ένας. (Φ. Α πογευματινή . αλ­ λά βλέπουν και κάτι που τους παγώνει: μπροστά τους σαν ασπίδα οι «γενναίοι» στρατιώτες του V Ράιχ κρατάνε τρία μικρά παιδιά· το ένα είναι ο γιος του Στέφανου Μαλιάτση. . στην έφοδο και στην άμυνα.. Με ό. αρχιμανδρίτης Χρυσό­ στομος Πέπας κατεβαίνει στο πεδίο της μάχης: «Προχωρώντας μέσα από τους 80 σκοτωμένους Γερμανούς. [. από τη Μάγχη ως τον Καύκασο. Αντρ. ορμητικά π α ι­ διά όλοι τους.] Εκατόν είκοσι άνδρες. χυμούν να ποδοπατήσουν τους λίγους ένοπλους χωρικούς που βρέθηκαν εμπόδιο στον δρόμο τους». . «Πιάνουν οι Γερμανοί θέσεις. τον ρωτάνε από γύρο.

για την πατρίδα έγιναν όλα α υ τά » .τι καταλαβαίνεις..] »0 Στέφας.] Σκύβω και τα χαϊδεύω λέγοντας συγχρόνως επικήδειες ευχές. Επί τρεις ολόκληρες ημέρες οι αντάρτες έδωσαν άγριες. Θα ακουστούν στο Κακοσάλεσι [Αυλώ­ να]. ήταν η απάντησή του. . Καθώς σηκώνομαι. το 34ο Σύνταγμα θα άφηνε αμέσους ελεύθερους τους τραυματίες και εγγυάτο για τη ζωή των υπόλοιπων. Χάμω κείτονταν νεκρά τα Πυλιώτικα τσοπανόπουλα.Στέφα.ΓΤαπα-Χρυσόστομε. για την πατρίδα. Ο Λύκος της Γκιώνας έχει αντιρρήσεις: « . αφού είχαν στο μεταξύ προωθήσει στο εσωτερικό τους Εβραίους..Κάνε ό.. Νοέμβριος 1983. όπου μπαίνουν. ήρθε η ώρα των Γερμανών αιχμαλώτων· η διοίκηση του συ­ ντάγματος ανέθεσε την εκτέλεση στον Θεοχάρη. ξέρετε πόσες τουφεκιές χρει­ άζονται. Τη νύχτα της υπο­ χώρησης.1 3 (Το μεταπολεμικό ευχαριστώ της πατρίδας στον Στέφανο Μαλιάτση ήταν να βαλθούν τα σαΐνια της εθνικοφροσύνης να αποδείξουν ότι ο απλός τσοπάνος ήταν κομουνιστής· ο άνθρωπος δεν είχε ιδέα από πολιτική.. του απαντώ.Ποιος σου είπε.) Οι 43 Γερμανοί αιχμάλωτοι κλείστηκαν στην εκκλησία των Σκούρτων προηγουμένως συνυπέγραψαν πρόθυμα μια επιστολή προς τον φρού­ ραρχο Ελευσίνας: εάν σεβόταν το Διεθνές Δίκαιο και δεν υπήρχαν αντί­ ποινα κατά των αμάχων. 13.Σαράντα τρεις άνθρωποι και νύχτα.Α ΡΗΣ. θα χαλάσει ο τόπος. με σπαραγμό ψυχής μου λέει: » . Η γερμανική απάντηση ήταν η αναμενόμενη· μεγάλες δυνάμεις περικυκλώνουν τα Δερβενοχώρια και. μόλις φτάνω κοντά του. Τελικά ένας θρασύτατος αξιοοματικός της Αστυνομίας τον μέμφθηκε αποπάνω για τις πολλαπλές ταλαιπω ρίες που τον υπέβαλαν: . Εθνική Αντίσταση (της ΠΕΑΕΑ). Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 457 κα στην πιο συγκλονιστική σκηνή. καίνε και καταστρέφουν. ανάσκελα καθώς τα κορμιά τους ήταν ζεστά ακό­ μα. να πολεμήσεις τους Γερμανούς. Θέλετε να ξεκινήσουν από κει οι Γερμανοί τον ανήφορο.. ρε. ανηλεείς μάχες· προκάλεσαν μεγάλες απόκλειες στον εχθρό και υποχώρησαν μό­ νο όταν χάθηκε και η τελευταία ελπίδα αντίστασης. από βόλια γερμανικά σκοτώθηκε ο γιος μου και τ ’ άλλα μας παιδιά ή από δικά μας βόλια. » . αντικρίζω λίγο πιο πέρα τον Στέφα να στέκεται με τ ’ όπλο στο χέρι πάνω α π ’ το νεκρό παιδί του. »Τα ερωτήματα του Θεοχάρη δεν ήσαν καθόλου παράλογα και η μόνη απάντηση που χωρούσε ήταν: » . [. [.

λίγο πριν πεθάνει. Ορέστη.. Απογευματινή .. «δεν θα κατορθωθεί ποτέ να συντρίβει ολοκληρωτικά και να ειρηνεύσει ο τόπος». Αέερ. Γεια σου.Είπαμε πως θα 'χετε ανάγκη και κάτι σας φέραμε. Έ μ π η ­ γε και ξανάμπηγε το φοβερό του μαχαίρι στους λαιμούς». Στη Μακεδονία δεν είναι μόνο οι Γερμανοί κατακτητές. μα αυτό που έμεινε είναι η ικανοποίηση των χωρικών για τη γερμανική καταστροφή: Στο Βούντιμα στη ρεματιά είν ? ένα. Μ οόντριχας (Ορέστης). στο Βούντιμα.3. Και εδώ επαναλήφθηκε η αυθόρμητη υποστήριξη του κόσμου· χω­ ρίς να τους το ζητήσουν. γράφοντας για τον ΕΑΑΣ. (Sekendorf) Εννοούσε να υποταχθεί ο τόπος. οι αντάρτες πίνουνε νερό κι οι Γερμανοί φαρμάκι.. 14. Αυτό που κατόρθωσε να αρθρώσει. είναι και οι «σύμμαχοι» Γιουγκοσλάβοι που υποδαυλίζουν αποσχιστικές τάσεις στους σλαβόφωνους της περιοχής... το λαδολύχναρο τον φώτιζε απαίσια. Ύβρεις Εάν δεν υπήρχε ο ΕΛΑΣ στη Μακεδονία. λένε απλά. σφιγμένα δόντια. εσύ και τα παιδιά σου . είναι και οι Βούλγαροι που επιδιώκουν τον εξανδραποδισμό του πληθυσμού. Αντρ. ήταν για έναν «ξανθογένη με καταγάλανα μάτια.. Κ άπως αργά το πήρε απόφαση για την Ελλάδα και ο διοικητής της Ομάδας Στρατιών Ε στρατάρχης Αλ. εμφανίστηκε μια ομάδα χωρικών από τα Κ α­ λύβια με τρόφιμα για τους υποχωρούντες αντάρτες. .. 1.1 4 Οι Γερμανοί αιχμάλωτοι που πέρασαν ένας ένας από το αθόρυβο μαχαίρι του Θεοχάρη θάφτηκαν σε ομαδικό τάφο πάνω από το Κακοσάλεσι.458 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ »Δυο μέρες αργότερα κάτι γυναίκες στο Κακοσάλεσι είδαν έναν ολόγυμνο αιμόφυρτο άνθρωπο να τις πλησιάζει π α ρ α π α τώ ντα ς και μουγγρίζοντας».1958.... γεια σου . Οι κατακτητές μπήκαν γ ια αντίποινα στα Δερβενοχώρια και έκαψαν τέσσερα χωριά. πλατιά σαγόνια. θα έπρεπε επειγόντως να δημιουργηθεί· έστοο μόνο εκεί. πηγαδάκι . .

Μάρκος Βαφειάδης. Δεν έγινε εξαίρεσις και με τους αγώνες της Κατοχής. σ’ όλες τις εκδηλώσεις του. Κατσαντώνης (υπολοχαγός Γιάννης Στάθης). Κυρατζόπουλος). μα δεν πτοούνται. .1-1944. Οι ελασίτες της Μακεδονίας χτυπάνε τους Γερμανούς αδιάκοπα. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 194. Με μεγάλες δυνάμεις. Πέτρος (δάσκαλος Χριστόδουλος Μόσχος). Κικίτσας (έφεδρος αν­ θυπολοχαγός Σαράντης Πρωτόπαπας). ο Βορ­ ράς αντιπροσωπεύει τον ελληνικόν όγκον. στο Βουνό βγήκαν για πόλεμο. οι πιο βαριές μαζικές του μονάδες». Υψηλάντης (φιλόλογος και έφεδρος ανθυπολοχαγός Αλέξανδρος Ρόσσιος). όπου διέρ­ χονται οι μεταφορές μας. «Το αντάρτικο κίνημα προσέλαβε τ<ύρα μια άγνωστη μέχρι τώρα έκταση και αυξήθηκε πάρα πολύ σε ποσοτικό όγκο. Καλαμπαλίκης. Οι πολύνεκρες φονικές μάχες του ΕΛΑΣ με τους Γερμανούς διαδέχονται η μία την άλλη: «Στη Βόρεια 15. (Μαθιόπουλος. Οι απώλειες είναι τεράστιες. κλαρίτες. Αντίσταση) Έτσι και έγινε. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 459 Όμως ο ΕΛΑΣ υπάρχει. Καστανάς. καπετάνιους. Παππούς (ταγματάρχης Φώτης Ζησόπουλος).ΑΡΗΣ. Λασσάνης (δάσκαλος και έφε­ δρος ανθυπολοχαγός Αθανάσιος Γκένιος). τις μεγαλύτερες από κάθε άλλο διαμέρισμα της χώρας. στρατηγός Ευ.1 5 Οι εθνικοί κίνδυνοι. Οι πράξεις σαμποτάζ εναντίον των οδικών και σιδηροδρομικών κόμβων.ά. «Από την Αρχαιότητα. Φωτεινός (έφεδρος υπολο­ χαγός Δ. παλιούς και νέους πολεμιστές των μακεδονικών οχυρών και της Αλ­ βανίας. οι καλά οργανωμένες στρατιωτικές επιθέσεις εναντίον δικών μας στρατηγικών θέσεων και οι αιφνιδιασμοί των ανταρτών στις περιοχές που κατέχονται από Γερμανούς αποτελούν πια συνηθισμένα καθημερινά γεγονότα». Οι μακεδονικές μεραρχίες υπήρξαν οι ογκό­ λιθοι του ΕΛΑΣ. ταγματάρχης Γ. Σκοτίδας (έφεδρος ανθυπολοχαγός Νίκος Θεοχαρόπουλος) κ. η παράδοση των Μακεδονικών Αγώνων και το αρματολίκι έβγαλαν στο Βουνό αξιωματικούς. Σπουδαίοι πολέμαρχοι αξιωματικοί και καπετάνιοι οδηγούν τις βαριές μακεδονικές μεραρχίες: Στρατηγός Βασίλειος Τζιότζιος. 0 Γερμανός στρατηγός Έ ριχ Σμιτ-Ρίχμπεργκ στις εκθέσεις του εκφράζει σεβασμό για την «αντοχή των κατά την διάρκεια των μαχών» και για την περιφρόνηση των κατοίκων της Μακεδονίας στα εφαρμοζόμενα αντίποινα και προβλέπει: «Οι ενισχυμένες ηθικά α π ’ τις επιτυχίες τους αντάρτικες δυνάμεις προβλέπεται πως θα πολλα­ πλασιάσουν τις εναντίον των τμημάτων μας επιθέσεις τους».

Οι συντονισμένες με των Γερμανών εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Βουλγάρων αντιμετωπίζονται με ασύλληπτο πείσμα από τον ΕΛΑΣ.. Και γ ι ’ αυτό την α π έφ ευ γα ν » . Στη Μακεδονία έχουν βγει στο Βουνό και κάποιες ένοπλες ομάδες 16. που προσπαθούν να δημιουργήσουν ερεί­ σματα στη Μακεδονία.460 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ ΓΙΟ Υ ΛΟΣ Ελλάδα πραγματοποιήθηκαν επανειλημμένες επιθέσεις των ανταρτών . ενώ το αντάρτικο είναι εκ γενετής κυκλωμένο.] Στην περιοχή Κ α­ στοριάς και Φλώρινας διενεργήθηκαν επιθέσεις των ανταρτών εναντίον στρατηγικών θέσεων». (Μαθιόπουλος. κάποιοι Βουλγαροκομιτατζήδες πλη­ σίασαν στο πεδίο της μάχης. (Κέδρος) Οι βουλγαρικές προβοκάτσιες.. Γρηγοριάδης. . που βρήκαν το αντάρτικο όταν π ια είχε συγκροτήσει πολυπληθείς μονάδες. που χτυπάνε για αντιπερισπασμό χωριά και κωμοπόλεις. είναι συνεχείς.] Η “κύκλωσις” τους φαινόταν φοβερό κακό. Έ νας Αμερικανός αξιωματικός των OSS (Office of Strategic Services) στη Μακεδονία γράφει πα)ς «οι μάχες που έδωσαν τα τμήματα του ΕΛΑΣ στην Ανατολική Μακεδονία και στη Θράκη εναντίον των Γερμανών και Βουλγάρων κατακτητών αξίζουν τις τιμές της ιστορίας»...ιδιαίτερα στις οροσειρές Βέρμιου και Πάικου. πήραν τα πτώ ματα δύο Γερμανών. (Φ. Αντίστασις) Οι Γερμανοί αποθηριώνονται· πυρπολούν την Κλεισούρα και εξοντώνουν 252 άμαχους κατοίκους της. Τα αρ­ χεία του Φόρεϊν Ό φις περιέχουν πλήθος εγγράφων στα οποία αναφέρονται τα συνεχή και εξοντωτικά χτυπήματα του ΕΛΑΣ εναντίον των Βουλγάρων στη Μακεδονία και τα οποία αποσιω πούνται επιμελώς. [. Μετά από μια σύ­ γκρουση Γερμανών με αντάρτες. «τα τε­ μάχισαν και τεμαχισμένα τα επέδειξαν στις εχθρικές φάλαγγες που έφθασαν». Την κατάτμησι π ά ­ λι την νόμιζαν διάλυσι. δεν γνώρισαν τον ανταρτοπόλεμο σ ’ όλες τις φάσεις του. όπως και στον τακτικό στρα­ τό. Και με την ιδέα και το σύνθη­ μα του “τακτικού στρατού’' υπέστησαν τακτικόν αιφνιδιασμόν. Αντίσταση) Το ανθρώπινο κόστος για τον ΕΛΑΣ κατά τις γερμανικές εκκαθα­ ριστικές είναι τεράστιο γιατί και εδώ επικρατεί η ίδια σύγχυση τ α ­ κτικής: «Μ ερικοί ανούτεροι αξιωματικοί.1 6 Σ ίγουρα το πιο άγριο. [. Έ χουμε ακόμη και καταδρομές τμημάτων του ΕΛΑΣ στο βουλγαρικό έδαφος. Οι ελασίτες δεν είναι οι ξενοκίνητοι «εαμοβούλγαροι» της ελεεινής προπαγάνδας· είναι παντελώς ανήθικο να χρεώνονται οι άνδρες του πατριωτικού ΕΑΜ/ΕΛΑΣ το προπατορικό αμάρτημα του ΚΚΕ. για να εξαγριώσουν τους Γερμανούς εναντίον του ελληνικού πληθυσμού. Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεοις 1941-1944. το πιο ανηλεές μέτω πο το έχει ανοίξει ο ΕΛΑΣ με τους Βουλγάρους.

Τίτο. που διαμαρτύρεται: «Έγινε φανερό ότι υπάρχουν πολύ ανώμαλες σχέσεις ανάμεσα στους Μακεδόνες και τους Έλληνες. 0 Τζήμας είναι Μακεδόνας από τη Σαμαρίνα και είναι απόλυτος. Ισχυρίζονται ότι απαγόρευσαν ακόμη και τη μακεδονική γλώσσα. που δεν αναγνωρίζει την επικυριαρχία κανενός κατακτητή· όμως. μέλος της ΚΕ του ΚΚΓ. έναντι των Βουλγάρων επικρατούσε πάντα εθνική ομοψυχία. τον πολιτικό του καθοδηγητή Λιούμπο ήΌρτσε (Ντομπριβόι Ραντοσάβλεβιτς). που απαγορεύουν την προπαγάνδα στην Ελλάδα. Δεν προτίθενται να επιτρέψουν στους Γιουγκοσλάβους να αλωνί­ ζουν ασύδοτοι σε ελληνικά εδάφη και ας στενοχωρούν τον σύμμαχο Τί­ το.παράδειγμα.1 9 Οι γιουγκοσλαβικές παρασπονδίες αναγκάζουν για πολλοστή φορά τον Δεκέμβριο του 1943 τον Τζήμα να τρέξει από την Ήπειρο στη Μα­ κεδονία· εκεί συγκαλεί σύσκεψη με τον τοπικό ηγέτη των Γιουγκο­ σλάβων ανταρτών Τέμπο.. με κάποια σέρβικά δάνεια. Η γλώσσα που αποκαλείται σήμερα «μακεδονική» είναι βουλγαρική διάλεκτος. 19. π α ­ ρά τις μεταξύ τους συγκρούσεις. Η ευαισθησία των ελασιτών στο Μακεδονικό είναι τεράστια. υποχωρούν στο ελληνικό έδαφος. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 461 Ελλήνων «εθνικοφρόνων».1 8 Δεν αναγνωρίζουν ότι υπάρχει ζήτημα εθνικής μειονότητας για τους Μακεδόνες της Ελλάδας». είναι οι Γιου­ γκοσλάβοι αντάρτες. Αναπόφευκτα αυτές οι ομάδες θα συγκρουστούν και με τον ΕΛΑΣ.ΑΡΗΣ. και αντι­ προσώπους του ΚΚ της Βουλγαρίας.1 7 Ένας μεγάλος κίνδυνος. Θέμελη: « 0 εγείρων τα όπλα κατά των Γερμανών δεν είναι Έλλην». Αυτοβίογραφικές αναμνήσεις. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Με το πρόσχημα του συμμαχικού αγώνα και την άδεια του ΕΑΜ. Ό μοχ παραβαίνουν τους εαμικούς όρους. η μνημειώδης προκήρυξη του νομάρχη και μετακατοχικου υπουργού Γ. [. Το κακό που κάνουν στην Αντίσταση είναι πολύ μεγαλύτερο από οποιοδήποτε πιθανό όφελος. . και προσπαθούν να προ­ σεταιριστούν τους σλαβόφωνους κατοίκους του Βορρά. Απαιτεί από τους Βουλγάρους και τους Γιουγκοσλάβους να σεβα- 17. όποτε πιέζονται από γερμανικές δυνάμεις. που σπανίως μνημονεύεται.] Οι Μακεδόνες κατηγορούν τους Έλληνες ότι απαγόρευσαν οποιαδήποτε συ­ γκρότηση μακεδονικών παρτιζάνικων συγκροτημάτων στην Ελληνική Μακεδονία. που δηλώνουν ότι στρέφονται αποκλειστι­ κά εναντίον των Βουλγάρων· τρέφουν την αυταπάτη ότι με τη συνερ­ γασία των Γερμανών θα πολεμήσουν τα βουλγαρικά σχέδια.. 18.

Γραμματέα της Κομιντέρν: «Υποχρεώνουν τους Μακεδόνες να εκτελούν το ελληνικό θρησκευ­ τικό τυπικό και καταδιώκουν όσους επιδίδονται στη λατρεία σε μυ­ στικές εκκλησίες σύμφωνα με τα σλαβονικά ιερά βιβλία». The Greek Dilemma. 20. μέλος του ΕΑΜ. Αλλού: «Ένας Μακεδόνας. ανέχτηκε τον Ιούνιο του 1944 τη σύσταση ενός ξεχωριστού τάγματος σλαβόφωνων του Βορρά εντός του 30ού Συντάγματος του ΕΛΑΣ. Ανάλογη τύχη έχουν και οι αυτονομιστές σλαβόφωνοι υπό τον διαβόητο Ηλία Δημάκη (Γκότσεφ) που στασίασαν με υποκίνηση των ανθρώπων του Τέμπο. τόσο στα επίσημα κείμενά του όσο και στη συνολική αντιμετώπιση του "μακεδονικού’5 ζητήματος. τήρησε κατά την κατοχική περίοδο καθαρά εθνική θέση και υπερασπίσθηκε την ακεραιότητα της χώρας».20 Εννοείται πως την ίδια εθνική στάση τηρεί και το ΚΚΕ ως ανεξάρ­ τητο κόμμα» μόνο η πολιτική τύφλωση κάποιων επιμένει να το εμπλέ­ κει σε ύποπτες δοσοληψίες. τα συνεχή παράπονα Γιουγκοσλάβων και Βουλγάρων κο­ μουνιστών προς την Κομιντέρν για τις εναντίον τους ενέργειες όχι μό­ νο του ΕΛΑΣ. Διαμαρτυρία στις 13.7. ίσα που πρόλαβαν να περάσουν στη Γιουγκοσλαβία. Τα αρχεία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιοόν. εκτελέστηκε από τους κομουνι­ στές αντάρτες για τις σχέσεις του με τον ΑΑΣΓ». Βούλγαροι και Γιουγκοσλά­ βοι αναγκάζονται να υποχωρήσουν. Eudes. Οι καπετάνιοι κ. και στις 21 Δεκεμβρίου 1943 ανα­ νεώνουν γραπτώς την τριμερή συμφωνία. Μα δεν θα την τηρήσουν και το ΕΑΜ θα αντιδράσει σε λίγο με τον μόνο τρόπο που γίνεται αντιλη­ πτός σε αυτές τις περιπτώσεις: τα όπλα. Απόδειξη. . Τον Κάλτσεςο τον συνέλαβε ζο^ντανό και τον παρέδωσε μεταπολεμικά στην ελληνική κυβέρνηση να δικαστεί. 21. McNeil. κυνηγη­ μένοι. για να συγκρατήσει τη ροή Ελλήνων σλαβόφωνων προς τα γιουγκοσλαβικά τμήματα.1944 προς τον Δημητρόφ. Φάκελος Ελλάς. αλλά και του ΚΚΕ. Η ΙΧη Μεραρχία του ΕΛΑΣ επιτίθεται και εξοντώνει τις αυτονομιστικές ομάδες των Βουλγάρων Κάλτσεφ και Ντίμτσεφ που σχέδιαζαν στην Έδεσσα τη «Μεγάλη Βουλγαρία». W. 0 ΕΛΑΣ τούς χτύπησε άγρια και.462 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ στοάν τις συμφωνίες και τη φιλοξενία που τους παρέχεται ή να εγκαταλείψουν πόιραυτα το ελληνικό έδαφος. 0 Γασπαρινάτος στο μεγάλο αναλυτικό του έργο για την Κατοχή έχει εξαντλήσει κάθε γραπτό και κάθε μαρ­ τυρία προτού καταλήξει ότι «το ΚΚΕ πράγματι. Τα αρχεία των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών βρίθουν τέτοιων εγγράφουν. / D.H. 1931-1944.2 1 Το μόνο λάθος της εαμικής καθοδήγησης είναι πως.ά.

την τιμή και την ευθύνη για την ακεραιότητα της χ(ύρας σε όλη τη διάρκεια της Κα­ τοχής είχε ο ΕΛΑΣ. Έ χει πολεμήσει γενναία στο Ανατολικό Μέτωπο. Φλερτ Στην Ήπειρο οι γερμανικές εκκαθαριστικές μπλέκονται αξεδιάλυ­ τα με τον τοπικό ελληνικό εμφύλιο..22 Ό. μα. Μόλις εγκαθίσταται στην Ήπειρο. Οι υπηρεσίες που πρόσφερε στο έθνος είναι ανυπο­ λόγιστες. να διαλύσει και να πετάξει έξω από τα σύνο­ ρα της πατρίδας το σλαβομακεδονικό τάγμα.τι και να λέγεται εκ των υστέρων και εκ του ασφαλούς. Με διαταγή των Μπακιρτζή και Βαφειάδη ο ΕΛΑΣ Μακεδονίας ανέλαβε «να χτυπήσει. επιδιώκει να αποκτήσει επαφή με τους «εθνικιστές» αντάρτες. (Φλάισερ) Το φλερτ των δύο αντίπαλων στρατηγών γίνεται θερμότερο με τη 22. 0 παμπόνηρος Ζέρβας πιάνει το μήνυμα και ανταποδίδει την αβρότητα* κρυφά από τους Βρετανούς αξιωματικούς. Σαν μια πρώτη ένδειξη καλής θέλησης αφήνει ελεύθερους κάποιους αξιωματικούς του ΕΔΕΣ που είχαν συλληφθεί από τους προκατόχους του. Όμως η ελληνική πολιτεία και τα όργανά της αγκάλιασαν τους «εθνικόφρονες» συνεργάτες των Γερμανών. 0 Λαντς δεν πιστεύει ότι όλα μπορούν να λυθούν με τα όπλα.. αντί να προαχθεί. Από τα Π ρακτικά του Συνεδρίου «Μ ελέτες γ ια τον εμφύλιο πόλεμο 1945-’49». Στα απομνημονεύματά του περιγράφει τη βραχώδη και άγονη Ήπειρο σαν ένα είδος Φαρ Ουέστ ιδανικού για ανταρτοπόλεμο. Το 22ο Γερμανικό Σώμα Στρατού έχει εγκατασταθεί πρόσφατα στα Ιωάννινα· ο διοικητής του στρατηγός Χούμπερτ Λαντς είναι αξιωμα­ τικός καριέρας.ΑΡΗΣ. .] Στην επιχείρηση αυ­ τή το σύνταγμα είχε 50 νεκρούς». έργο για τους Μακεδόνες ελασίτες που υπερασπίστηκαν «Θερμοπύλες» στα βόρεια σύνορα. πολύτομο. [. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 463 Σε τρεις μήνες θα επανορθώσει. τον στέλνουν με μειωτική μετάθεση στην Ελλάδα να επιτηρεί τις δυτικές ακτές για ενδεχόμενη συμμαχική απόβαση από τα ιταλικά π α ­ ράλια. θρησκευόμενος και δεν ανήκει στο Ναζιστικό Κόμμα.θα χρειαζόταν ένα άλλο. ελευθερώνει κάποιους Γερμανούς αιχμαλοοτους και επ ι­ πλέον σαν στοργικός θείος τούς προσφέρει ένα «χαρτζιλίκι» για τον δρόμο. και στους ελασίτες που πολέμησαν για την ακεραιότητα της Ελλάδας επιφύλαξαν μόνο διώ ­ ξεις και ύβρεις.

Πίσπερης. Είναι Ηπειρώτης. Το ΓΣ του ΕΛΑΣ παίρνει φωτιά. ο οποίος παρα­ κολουθεί όλη τη συζήτηση. όπου εδρεύει το στρατηγείο του ΕΔΕΣ. (Φλάισερ) Η επιτροπή επισκέπτεται στη συνέχεια το στρατηγείο της νΐΐίης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. το οποίο οι κατακτητές κατέστρεψαν ολοσχερώς στις 16 Αυγούστου και σκότωσαν 317 κατοίκους του. . γυναίκες και παιδιά. Νάσης και ο καπετάνιος ταγματάρχης Λ. Εκθέτουν στον Ζέρβα τον λόγο της επίσκεψής τους και του διεκτρα­ γωδούν τις τεράστιες καταστροφές που έχει υποστεί ο τόπος* την οικτρή κατάσταση των χωρικών της Ηπείρου και τα νέα δεινά που τους απειλούν. Παρουσία ενός ελληνομαθούς Βρετανού αξιωματικού. Το προξενιό το αναλαμβάνουν με υποκίνηση του γερμανόφιλου μητροπο­ λίτη Ιωαννίνων Σπυρίδωνος κάποιοι εξέχοντες πολίτες της περιοχής και ο δραστήριος Ελβετός εκπρόσωπος του Ερυθρού Σταυρού X. Στις 4 Οκτωβρίου η επιτροπή με επικεφαλής τον Μπίγκελ επισκέ­ πτεται πρώτα τους Σκιαδάδες. Άλλωστε αυτή η πρόταση του δίνει μια καλή δικαιολογία για να εξυπηρετήσει τις απώτερες επιδιώξεις του. 0 Ζέρβας δεν μένει ασυγκίνητος. η καλή θέληση του Λαντς δεν τον εγκαταλείπει* γίνεται αφορμή να εκφραστούν πιο καθαρά οι εκατέρωθεν συμβιβαστικές προθέσεις. Ηπειρώτες και αυτοί. Κατ’ ιδίαν φροντίζει να διαβεβαιώσει τον Μπίγκελ πως ανεξάρτητα από τις εντολές του Καΐρου αυτός εί­ ναι ανοιχτός στο θέμα και του προτείνει να του κανονίσει μια απευ­ θείας συνάντηση με εξουσιοδοτημένο Γερμανό αξιωματικό. Έ να πειστικό επιχείρημα είναι η τελευταία γερμανική κτηνωδία στο χωριό Κομμένο. γέροντες. ο στρατηγός «ενδίδει» και δέχεται μια πρώ­ τη δεκαήμερη ανακωχή έως τις 14 Οκτωβρίου* δηλώνει όμως ότι τα υπό­ λοιπα θα εξαρτηθούν από την απάντηση του Κάιρου επειδή σκοπεύει να ζητήσει τις οδηγίες των Συμμάχων. Ακόμη και όταν σκοτώνεται ένας σημαίνων Γερμανός αξιωματικός. το οποίο θα ενημερώσουν. συμφωνούν κατ' αρχάς σε δεκαήμερη αναστολή των εχθροπραξιών* για τα επόμενα βήματα δηλώνουν ότι αρμόδιο είναι το ΓΣ του ΕΛΑΣ. μετά τον Πόλεμο σκοπεύει να πολιτευτεί στη γενέθλια γη και επιπλέον εξα­ σφαλίζει τα νώτα του από τους Γερμανούς σε μια εποχή ανοιχτής εχθρότητας με τον ΕΛΑΣ.464 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ μεσολάβηση της τοπικής Εκκλησίας και της «καλής κοινωνίας» των Ιωαννίνων. Μπίγκελ. 0 στρατιωτικός διοικητής στρατηγός Π. Σχηματίζουν μια επιτροπή η οποία επιχειρεί να επιτύχει ένα εί­ δος τοπικής ειρήνευσης των Γερμανών με τους αντάρτες της Ηπείρου.

Μέσω του Μπίγκελ ορίζει συνάντηση με τους Γερμανούς στις 16 Οκτωβρίου· ήδη έχουν αρ­ χίσει οι συμπλοκές με τον ΕΛΑΣ. «Ο Άρης ήταν από τους λίγους που δεν τον χώνεψε η καρέκλα. να είναι στη βάση. με τους αντάρτες.ΑΡΗΣ. προς μεγάλη ανακούφιση του Σιάντου.. Την καθορισμένη ημερομηνία όμως ο Ζέρβας διστάζει να πάει ο ίδιος. φοβούμενος μην εκτεθεί στους Συμ­ μάχους· στέλνει μυστικά στο σημείο συνάντησης. Δεν είναι το ίδιο. όπου τον αναμένουν ο συνταγματάρχης Ντιτλ και ο αντισυνταγματάρχης Ρότφουξ. διωγμένος από τον Γραμματέα χωρίς την παραμικρή εξήγηση· όταν ζήτησε να μάθει τον λόγο της απομάκρυνσής του. ο Άρης ξεκινάει από το Περτούλι για την Ή πειρο με τους μαυροσκούφηδες και δύναμη 400 ανδρών.Θα τα πούμε! Αυτό που συμβαίνει είναι πως ο Σιάντος δεν αντέχει τη φήμη και τη δόξα των δύο ανδρών* εξοργίζεται ακόμη και στο άκουσμα του αντάρτικου τραγουδιού: . το είχε και ο ίδιος στο αίμα του να ρισκάρει. Και το ΣΜΑ αντιδρά αρνητικά σε οποιεσδήποτε επα φ ές του Ζέρβα με τους Γερμανούς και α παιτεί την άμεση διακοπή τους. 0 στρατηγός δηλ(ώνει υπακοή και άλλα κάνει. δύο έμπιστους αξιωματικούς του ΕΔΕΣ. Δεν μπορούσε να προσαρμοστεί σε α φ ’ υψηλού διοίκηση. Οι Γερμανοί εκλαμβάνουν τη μη εμφάνιση του στρατηγού ως υ π α ­ ναχώρηση και ο Λαντς υποχρεώνεται να διατάξει την έναρξη των εκ­ καθαριστικών επιχειρήσεων και στην Ή πειρο στις 18 Οκτωβρίου.. Τον Άρη τον ακολουθεί με διαφορά μιας ημέρας και ο Τζήμας. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 465 0 Άρης γίνεται θηρίο με την ηγεσία της ηπειρώτικης μεραρχίας· α παγορεύει κάθε περαιτέρω επαφή με τους Γερμανούς και δεν θα αργήσει να αντικαταστήσει τον στρατηγό και τον ταγμα τά ρχη που ανέλαβαν αυτήν την πρωτοβουλία. Είχε πάντα την τάση να αντι­ μετωπίζει ο ίδιος κάθε φορά τον κίνδυνο.] Έλεγε πως ο χειρότερος θάνατος είναι να πεθάνεις στο κρεβάτι». Παρόλο που και αυτή η αποστολή ανατέθηκε εκ του πονηρού στον αρχηγό. το μόνο που εισέπραξε ήταν ένα αόριστο και απειλητικό: . Ιπποτισ μοί Στις 17 Οκτωβρίου. [. (Σεβαστάκης) Ο Σιάντος συνεχίζει το ξήλωμα του ΓΣ.

] Έ χει φοβερή δυσπιστία απέναντι μου». Τζήμα (Σαμαρινιώτη). Κατάλαβα τι με περιμένει σαν γυρίσει ο Γέρος. ευχόμουνα να βρω το θάνατο και τον επεζήτησα». . 0 ρεαλιστής Άρης ξέρει πο)ς αντάρτης να πιάσει αντάρτη δεν είναι και τόσο απλό. σπασμωδικά. Πέταξε το πουλί. Ό πω ς γράφει. Και δεν έπεσα έξω». Ο Τζήμας το ξέρει. Εκθέσεις Ανδρ. «ανάμεσα στον σ. «ρίγη με διέτρεξαν. εκτός από κάποια «παλαβή» σύμπτωση. Τα τμήματα του ΕΛΑΣ μάχονται πότε με τους Γερμανούς. όμως το κυριότερο. προσπαθεί να μη δίνει αφορμές. Το μεγαλύτερο ψυχικό σθένος 23. Ούτε τα ένοπλα τμήματα είναι πολύ ενθουσιώδη με την αδερφοκτονία* το φαινόμενο του εύκολου αφοπλισμού του ενός από το άλλο έχει πάρει διαστάσεις μόδας. με όσα συμβαίνουν γ ύ ­ ρω τους. Ο Ζέρβας βλέπει τα σχέδιά του να ματαιώνονται και επιπλέον κιν­ δυνεύει προσω πικά καθώς βρίσκεται κυνηγημένος μέσα στην περιοχή του από τον κακό του δαίμονα. [.. όπου και εάν ανήκουν πολιτικά* νιώθουν πως. Η εμφύλια σύγκρουση είναι συμφορά για όλους. δεν έχει επιτευχθεί. μόνο οι κατακτητές έχουν να κερδίσουν. Συνολικά έχουν καταφέρει κά π ο ια π λήγμ α τα κατά του ΕΔΕΣ και έχουν δεχτεί αρκετά. Πηγαίνοντας. ιδίως από τους Γερμανούς. Η συμπεριφορά του Σιάντου έχει κάνει τον ευγενικό Τζή­ μα ψυχικό ερείπιο: « Κ α τ ’ εντολή του Γέρου πηγαίνω στην 8η Μεραρ­ χία. Τώρα δεν πιάνεται. τον Σαράφη και τον Άρη .'2 3 Η κατάσταση στην Ή πειρο είναι χαώδης. γράφει. ασυντόνιστα και χωρίς επαρκή σύνδεση με­ ταξύ τους. η σύλληψη του Ζέρβα από τον Τζουμερκιώτη. Κάτι που δεν δικαι­ ολογείται από την πολεμική ιστορία τοον ανδρών του στις έως τότε συγκρούσεις με τον ξένο κατακτητή. Κωνσταντινίδης με το επιτελείο του. 0 Άρης αντιλαμβάνεται ότι οι επιχει­ ρήσεις στην Ή πειρο δεν θα έχουν τη γρήγορη κατάληξη που προσδο­ κούσε* με την ανάμειξη των Γερμανών σίγουρα θα τραβήξουν σε μά­ κρος.. κυρίως στον ΕΔΕΣ.. πότε με τον ΕΔΕΣ.466 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Με αρχηγούς Σαμαρινιώτη. Πολύ περισσότερο στενάζουν οι πάμπτω χοι χωρικοί της Ηπείρου. μα το τραγού­ δι ακούγεται ξανά στο ΓΣ από αντάρτες και τότε. Από τον ΕΛΑΣ έχει συλληφθεί ο διοικητής του Αρχηγείου Ηπείρου του ΕΔΕΣ αντισυνταγματάρχης Απ.. λέει. Σιάντο και μένα δεν υπάρχει καμιά ψυχική επαφή.

Τις πρώτες ημέρες ο αρχηγός με τους άνδρες του στριφογυρίζει ακατάπαυτα στον χώρο των Τζουμέρκων (Καλαρρύτες. Μελισσουργούς) προσπαθώντας να αναδιοργανώσει τα ελασίτικα τμήματα. τοποθε­ τημένοι με διαταγή του κατά μήκος της φάλαγγας. μα οι γερμανι­ κές προκηρύξεις του Λαντς. 0 Άρης βρίσκεται στο μέσο περίπου της φάλαγγας· με το πιστόλι στο χέρι φωνάζει. . Ο αρχηγός παίρνει τους μισούς μαυροσκούφηδες και. Οι υπόλοιποι μαυροσκούφηδες. επαναφέρουν με το καλό ή το άγριο στον δρόμο τους αλλόφρονες άνδρες και τους οδηγούν προς τα εμπρός όπως επέβαλλαν οι περιστάσεις. Η κατάσταση γίνεται ανεξέλεγκτη· άνθρωποι και ζώα ανοίγονται προς όλες τις κατευθύνσεις και γίνονται ιδανικός στόχος των Γερμα­ ν ο ί πιλότων. απειλεί. τους νεοπροσελθόντες στο αντάρτικο. (Mazower) Εκτός αυτού τώρα έχει προστεθεί κάτι πολύ πιο σοβαρό εναντίον του στρατηγού: το ΕΑΜ τον κατηγορεί ευθέως για συνεργασία με τους Γερ­ μανούς. δείχνουν ποιους θεωρούν οι κατακτητές εχθρούς τους.ΑΡΗΣ. Διότι κατ' αυτούς είχε “πουληθεί” στους Βρετανούς». με κίνδυνο να ποδοπατηθεί. Η εμφάνιση του Άρη στην Ήπειρο εμψυχώνει τους ελασίτες.200 ανταρτών και χωρικών με 400 περίπου μεταγωγικά ζώα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 467 των τμημάτων του ΕΛΑΣ οφείλεται στο ότι ο Ζέρβας με τόσους Άγ­ γλους πράκτορες γύρω του και με τόσο ομιχλώδη πολιτική έχει χάσει προ πολλού την έξωθεν καλή μαρτυρία. αντιμετωπιζόταν με περιφρόνηση ακόμα και από αντάρτες που δεν ενδιαφέρονταν για ευρύτερα ιδεολογικά ζητήματα. που καλούν τους «εθνικιστές» αντάρτες να εμφανιστούν άφοβα και να οδηγήσουν τους Γερμανούς στα κρησφύγετα των «κόκκινων». χύνεται μπροστά και τίθεται επικεφαλής για να συγκρατήσει την άτακτη φυγή. Την ίδια στιγμή το τηλέφωνο στο αρχηγείο του ΕΔΕΣ χτυπάει επίμονα* το σηκώνει ένας αξιωματικός από τους ακραίους. Εφιαλτικές σκηνές Αποκάλυψης εκτυλίσσονται μέσα στο φαράγγι. « 0 Ζέρβας. βρίζει. Η συνοχή και η πειθαρχία της εγκλωβισμένης φάλαγγας θρυμματίζονται από τα φονι­ κά πυρά τοον γερμανικών πολυβόλων και τις κραυγές των χτυπημένων. Στις 24 Οκτωβρίου παραλίγο να χαθεί και ο ίδιος. Οδηγώντας μια αργόσυρτη φάλαγγα 1. μα ο πανικός από τα π ο ­ λυβόλα των αεροπλάνων που σκορπούν τον θάνατο δεν τιθασεύεται. Συρράκο. Η ελασίτικη φάλαγγα κατορθώνει τελικώς να διαφύγει προς Μελισσουργούς σε κακή κατάσταση. μπαίνει στο φαράγγι της Μουτσάρας* εκεί τους εντοπίζουν τα γερμανικά αεροπλάνα. Πράμαντα. που τροφοδοτούνταν αφειδώς με λίρες από τους Βρε­ τανούς. Ακόμη δεν έχει παρουσιάσει σοβαρές αποδείξεις.

συμφωνεί ο Πυρομάγλου. που έχει καταφύγει στο Βουργαρέλι· είναι ώρα να τελειώνουν μαζί του.Τι είναι. . Στη συνέχεια καταργεί την ανεξαρτησία κινήσεων των τμημάτων του ΕΣΗ και της τοπικής ΥΙΙΙης Μεραρχίας και εντάσσει όλες τις δυνάμεις σε ένα νέο όργανο διοίκη­ σης που συστήνει: το Κλιμάκιο του ΓΣ στην Ήπειρο.Χτύπα τους. Στις 30 Οκτωβρίου σε σύσκεψη του αρχη­ γού με τον Τζήμα και τον Παπασταματιάδη στη Μεσοχώρα αποφασί­ ζει να δώσει το τελειωτικό χτύπημα στον παραπαίοντα Ζέρβα.Δίνετε τέτοια διαταγή. που ζητάει οδηγίες: ..468 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Στην άλλη άκρη της γραμμής είναι ο βετεράνος του Βουνού λοχα­ γός Χρ. πού είναι ο υπαρχηγός. . Αντάρτικο) Σύντομα θα την ξεπληρώσει. . Παπαδάτος. 0 Ζέρβας ακροβατεί επικίνδυνα. «Ήξερε πως η οργάνωσή του μπορούσε να υπάρξει μόνο με την ανο­ χή των Γερμανών». Χρήστο. Γρηγοριάδης. (Φ. Ευτυχώς ο Πυρομάγλου βρίσκεται δίπλα του και παίρνει το ακου­ στικό. Εδώ Κομνηνός. Είναι κι ο ίδιος ο Άρης νομίζω. «Δεν έμεινε απαρατήρητη από τον άνθρωπο με την καταπληκτική διορατικότητα και αντίληψη. Τι να κάνω. (Richter) Εν τω μεταξύ ο Άρης έως τις 27-28 Οκτωβρίου έχει αποκαταστήσει τον επιχειρησιακό έλεγχο και τη συνεργασία μεταξύ των τμημάτω ν η τυφλή εμπιστοσύνη που του έχουν οι αντάρτες και η παρουσία του ανάμεσά τους λειτουργούν ευεργετικά. μου είναι αδύνατον να την εκτελέσοο. έτσι πρέπει. εκείνη η ανοχή». του λέει αδίστακτα ο αξιωματικός από το αρχηγείο. Να χτυπήσω τους χτυπημένους από τον Γερμανό. . Τη μία ημέρα διαβεβαιώνει τον Βρετανό συνταγματάρχη Μπαρνς για την πίστη του στους Συμμάχους και την άλλη στέλνει ανθρώπους του στον Γερμανό στρατηγό Ααντς για να ζητήσει εκ νέου ανακωχή.Καλά κάνεις. Δεν το μπορώ.Διαλυμένα τμήματα του Άρη από τα γερμανικά χτυπήματα π ερ ­ νάνε μπροστά από τα πολυβόλα μου. . Του Άρη δεν του ξεφεύγει τίποτα. αναλαμβά­ νει ο ίδιος την ηγεσία του Κλιμακίου με άμεσο συνεργάτη τον συνταγ­ ματάρχη Παπασταματιάδη. τον Άρη. ρωτάει τον Παπαδάτο. Αφού στείλει πίσω στη Ρούμελη τον εριστικό Λευτεριά.

Γρηγο­ ριάδης.2.. Η ειρηνική συνύπαρξη του Ζέρβα με τους κατακτητές δεν θα διαταραχτεί ξανά. (Φ. Όποιο και εάν είναι το ποσοστό ευθύνης του ΕΑΜ για την εμφύλια σύγκρουση. 25.. Οι ελάχιστες εμπλοκές του ΕΔΕΣ με τους Γερμανούς παίρνουν ορι­ στικό τέλος στις 10 Νοεμβρίου. συμβαίνει το αναπάντεχο. Αλλά τώρα είναι η σειρά του Ζέρβα να περάσει εξουθενωμένος μπροστά από τα πολυβόλα του ΕΛΑΣ. The Struggle for Greece. όπου θα συγκρουστούν πλέον οι Γερμανοί και οι ελασίτες. Τα τμήματα του ΕΔΕΣ δέχονται κατά λάθος επίθεση των Γερμανών. 24. η συναλλαγή του Έλληνα στρατηγού με τον εξωτερικό εχθρό θα παραμείνει εσαεί πράξη επονείδιστη. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 469 Καθώς τα τμήματα του ΕΛΑΣ υπό τους Χρυσιώτη και Τζαβέλα κα­ ταλαμβάνουν τα πρώ τα υψ ώ ματα της Ν εράιδας προς Βουργαρέλι. . 0 Αρης επιβάλλει σιγή των όπλων και δεν του δίνει τη χαριστική βολή. Ό πω ς αναφέρει η γερ μ α ­ νική ηγεσία στις 7 Νοεμβρίου: «Οι εθνικιστικές συμμορίες . μα ο ΕΔΕΣ οφείλει τη σωτηρία του στην «πανωλεθρία που του προκαλούν μάλλον άθελά τους οι Γερμανοί».ΑΡΗΣ. Το Βήμα . Οι κομματικοί δεν θα συγ­ χωρήσουν ποτέ στον αρχηγό του ΕΛΑΣ τον ιπποτισμό του· στις διά­ φορες κατηγορίες εναντίον του προστίθεται ακόμη μία: «Άφησε τον Ζέρβα στη Νεράιδα να ξεφύγει μέσα από τα χέρια του». Από εκεί με συνεχείς ελιγμούς απομα­ κρύνεται εντελώς από το θέατρο των επιχειρήσεων. W oodhouse. Δεν του χρο3στάω τίποτα.24 Ηχεί παράδοξο.M. Αντίστασίς) Αργότερα ο Άρης θα πει στον Πυρομάγλου για να το μεταφέρει στον στρατηγό: Για τους Μελισσουργούς πατσίσαμε στη Νεράιδα. (Φλάισερ) Εδώ τελειώνει η προσφορά του στρατηγού Ναπολέοντα Ζέρβα στην ελληνική Αντίσταση. (Φλάισερ) 0 στρατηγός κατορθώνει να διαφύγει από το Βουργαρέλι προς Θεοδώριανα με μια μικρή δύναμη πιστών του· ακριβώς 79 τους μετράει ο υπασπιστής του Μυριδάκης. αν και με τη νέα διαταγή του Λαντς οι γερ ­ μανικές επιχειρήσεις στην Ήπειρο «είχαν στραφεί κατά του ΕΛΑΣ γ ια ­ τί ο Ζέρβας προτίμησε να κάμει προσωρινή ανακωχή με τον εχθρό». / C.1975.t o j v οποί­ ων ο αρχηγός Ζέρβας επιδιώκει να παίξει στο μέλλον πολιτικό ρόλο [.] τήρησαν σε γενικές γραμμές ουδέτερη στάση κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων των στρατευμάτων μας με τις κομουνιστικές συμ­ μορίες».

επιτελάρχη της Ομάδας Στρατιών Ε..Άρτας χο^ρίς συνοδεία. σε ερώτησή μου για . (Sekendorf) Ένορκη κατάθεση του Άουγκουστ Βίντερ. (Sekendorf) Δεν υπάρχει σοβαρός ιστορικός που να αμφιβάλλει. ο στρατηγός Λαντς. Μια και ο Λαντς ήταν ειλικρινά υπέρ της συνεργασίας.. ανταποκρίθηκε σε κάθε τέτοια παράκληση και υποστήριξε τους εθνικιστές σ ’ α υ ­ τόν τον αγώνα.. Μ’ αυτό τον δρόμο κλείστηκε αργά το 1943 μια σιωπηρή συμφωνία να μη γίνονται αμοιβαία εχθρο­ πραξίες στην περιοχή των εθνικών ανταρτών. (Woodhouse) «Οι παλαιότερες υπο­ ψίες μου ότι υπήρχε κάποια μορφή συνεργασίας επιβεβαιώνονταν τώ ­ ρα εγγράφως...] για μια συνεργασία εναντίον των κομουνιστικών ομάδων. και στις αρχές Οκτώβρη 1943 να α π οκα τα ­ στήσω σύνδεση με τον στρατηγό Ζέρβα. Ένορκη κατάθεση του φον Λέντε. Ο Ζέρβας τους κρατάει συνεχώς ενήμερους γ ια τα διάφορα σχέδιά του». (Mazower) Μέχρι και οι συνεργάτες του Βρετανοί αναγκάζονται να το π α ρ α ­ δεχτούν. Υπενθυμίζω εδώ προπαντός τον κοινό αγώνα κατά των κομουνιστών το Μάη 1944 στο μέτωπο του Αράχθου».1947 στο Στρατοδικείο της Νιρεμβέργης: «Όταν τον Μάη του 1944 επισκέφθηκα υπηρεσιακά τον στρατηγό Λαντς στα Γιάννενα και πήγαμε με το αυτοκίνητο στο δρόμο Ιωαννίνων .] Μια και οι εθνικοί αντάρτες βρίσκονταν σε συνεχή αγώνα με τους κομουνιστές (ΕΑΜΕΛΑΣ). (Κλάιβ) Οι μαρτυρίες είναι πάμπολλες. [.] Ο Λαντς είχε συγκεκριμένους λόγους να θεωρεί τον Ζέρβα “άνθρωπο εμπιστοσύνης” [.9.1947 στο Στρατοδικείο της Νιρεμβέργης: «Μετά από επανειλημμένες προσπάθειες πέτυχα να πάρω επαφή με τους εθνικιστές αντάρτες.. στις 22.470 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΪΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Σ υ νερ γία Δυστυχώς τα πολυάριθμα στοιχεία που υπάρχουν σήμερα δεν π ε ­ ριορίζουν τη σχέση του Ζέρβα με τους Γερμανούς σε μια απλή μετα­ ξύ τους ανακωχή. Η συμφωνία περιελάμβανε εκτός της ανακωχής και όρους για κοινό αγώνα κατά του ΕΛΑΣ. στις 27.9. του επιτελείου του Λαντς. «Θεωρώ ως αλήθεια που είναι π ια αποδειγμένη και αποδεκτή από τους επαγγελματίες ιστορικούς ότι ο Ναπολέων Ζέρβας είχε π ρ ά γ μ α ­ τι έρθει σε συνεννόηση με τους Γερμανούς στα Γιάννενα». ο στρατηγός Ζέρβας την άνοιξη του 1944 παρακάλεσε επανει­ λημμένα να τον βοηθήσει ο στρατός μας και να συμπράξει μαζί του. [. «Είναι φανερό επίσης από τα γερμανικά έγγραφ α ότι έκανε μυ­ στική ανακωχή με τις δυνάμεις κατοχής ανάμεσα στον Νοέμβριο του 1943 και τον Αύγουστο του 1944».

. Αντίσταση) Όμως. Αυτό που είναι εξαιρετικά δύσκολο να δεχτεί κανείς σήμερα είναι ότι όλα αυτά έγιναν εν αγνοία του Μπαρνς. γράφει ο Λά­ μπρος. (Sekendorf) Επίσης από τα γερμανικά αρχεία προκύπτει ότι η συνεργασία Ζέρ­ βα ... Κατάπαυση των εχθροπραξιών.] »Η συμφωνία αυτή προχωρούσε τόσο πολύ που την άνοιξη του 1944 πραγματοποιήθηκε ένας κοινός επιχειρησιακός συνδυασμός μεταξύ του 22ου Ορεινού Σώματος Στρατού και του Ζέρβα. Οι Βρετανοί κρατάνε ακόμη κλειστά τα δικά τους.] 0 στρατηγός Λαντς έκφρασε την ικανοποίησή του ότι πέτυχε μια σιω­ πηρή συμφωνία. Δεν μπορούσαμε. εάν ο Ζέρβας συνεργάστηκε με τον κατακτητή της χώρας.Γερμανών έγινε πάνω στην ακόλουθη βάση: «1. που έλαβε μέρος στις συγκρούσεις. του Γούντχαουζ και των υπόλοιπων αξιωματικών της ΣΣΑ όπως οι ίδιοι ισχυρίζονται. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 471 την ασφάλεια των Γερμανών. Τα γερ­ μανικά αρχεία της Κατοχής άλλα λένε. θα ’ταν προδοσία απέναντι στον λαό και στην πατρίδα να σηκώσουμε τα χέρια». [. παρατήρησε ότι αυτή δεν είναι πια εδώ αναγκαία. Οι περισσότεροι αγωνιστές της εαμικής πλευράς θεωρούν πως την εμφύλια σύγκρουση την άρχισε ο Ζέρβας. τις θέσεις που βρίσκεται και για τις εχθρικές δυνάμεις». «Με την επίθεση του Ζέρ­ βα μας επιβάλλονταν /νοιπόν η εμφύλια σύγκρουση. Συνεργασία στον αγώνα κατά του ΕΛΑΣ με συνεχή ενημέρωσή μας για τις προθέσεις του. άλ­ λως ο κίνδυνος ανταρσίας ήταν κάτι παραπάνω από βέβαιος.. πράγμα που εδώ ήταν φανερό. Στρεβλώσεις Επί χρόνια οι πολιτικές σκοπιμότητες θα σκεπάζουν την αλήθεια. οι οποίοι είχαν πλήρη άγνοια των συμφωνιών του αρχηγού τους αυτές παρέμειναν μεταξύ ενός κύκλου στενών συνεργατών του.ΑΡΗΣ. Θυμάμαι ότι γΓ αυτό μονάδες της 104ης Μεραρχίας Κυνηγών ανάλαβαν στον χώρο βο­ ρειοανατολικά της Άρτας την κάλυψη μιας επιθετικής επιχείρησης που θα έκανε ο Ζέρβας κατά των κομουνιστών».έτσι τους παρουσιάστηκε τότε. 2. έτσι συνέχισαν να πιστεύουν. (Μπέκιος. δεν είχαμε δικαίωμα. «Στις 10 του Οχτώβρη μας ήρθαν τα θλιβερά μαντάτα. μια και ο στρατηγός Ζέρβας έχει αναλάβει την ασφάλεια του δρόμου. (Μαθιόπουλος. 0 Ζέρβας μας κήρυξε τον πόλεμο». δεν ισχύει το ίδιο για το σύνολο των αξιωματικών και ανταρτών του ΕΔΕΣ. Αντίσταση) Δυστυχώς τα ίδια υποστηρίζει και σήμερα η αριστερή ιστοριογρα­ . [. κι από πολύ καιρό δεν έχει συμβεί καμιά επίθεση.

25.25 Μόνο έτσι δεν είναι. Προκειμένου να τεκμηριώσουν την ψευδή κατηγο­ ρία. αναγκάστηκε να συμφωνήσει. Το μέλος του ΓΣ του ΕΛΑΣ Τζήμας γνωρίζει καλύτερα από όλους ποιος έκανε την αρχή και χαρακτηρίζει «αριστερό λάθος» την α π ό ­ φαση του Σιάντου για σύγκρουση: «Χωρίς προηγούμενη συνεργασία και κατατόπισή του από το Γεν. [. κατά την ανυπόστατη αυτήν εκδοχή. (Σαράφης. όπως στο λογοκριμένο βιβλίο του Σαράφη: «Το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ (Άρης. Αυτή η εκδοχή αρχίζει να καλλιεργείται συστηματικά και υποστηρίζεται σε ορισμένα γραπτά.472 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ φία: «Η επίθεση του ΕΔΕΣ τον Οχτώβρη του 1943 κατά των τμημάτων Ηπείρου του ΕΛΑΣ δεν ξέσπασε σαν κεραυνός σε αιθρία.. Σαμαρινιώτης) κατά την απουσία μου στη Μακεδονία διέταξε τα τμήματα του ΕΛΑΣ να κάνουν αντεπίθεση εναντίον των τμημάτοον του ΕΔΕΣ». Είχε καλά προετοιμαστεί από καιρό». Εκθέσεις Ανδρ. 26. Ιστορία της Αντίστασης 1940-'45. τη διάλυση του ΕΔΕΣ δεν τη διέταξε ο Σιάντος. Στο Βουνό οι «συνοριακές» προστριβές μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ δεν έλειψαν ποτέ· ανασύροντας κάποιος το κατάλληλο επεισόδιο. ΕΛΑΣ) Εν ολίγοις. επειδή δεν μπο­ ρούσε να ακυρώσει τη διαταγή που ήδη είχε εκδώσει ο Άρης το βρά­ δυ της 9ης Οκτωβρίου.. αλλά ο «εξτρεμιστής» Βελουχιώτης· δυστυχώς ο Γραμματέας έφτασε πολύ αργά και βρέθηκε προ τετελε­ σμένων γεγονότων. Τζήμα (Σαμαρινιώτη). Στρατηγείο δίνει την εντολή της έναρ­ ξης δικών μας επιχειρήσεων ενάντια στον Ζέρβα.26 Αυτή η υπόμνηση των προσωπικών ευθυνών του Γραμματέα του ΚΚΕ για τον Εμφύλιο είναι αναγκαία και γ ια έναν ακόμη λόγο· αργό­ τερα η ανέντιμη κομματική τακτική εις βάρος του Άρη θα εμπλουτι­ στεί με μία ακόμη ανυπόστατη κατηγορία: το τραγικό λάθος του Σ ιά ­ ντου να κηρύξει τον πόλεμο στον ΕΔΕΣ εν μέσω γερμανικών εκκαθα­ ριστικών χρεώνεται εντέχνως στον αρχηγό. . εύ­ κολα μπορεί να το αναγορεύσει σε αφορμή που πυροδότησε τη σύ­ γκρουση· όμως άλλο η οποιαδήποτε αφορμή και άλλο η πραγματική αιτία.] Δεν περιμένει ούτε δυο μέρες για να φθάσει στο Γεν. Από την πλευρά του ΕΔΕΣ υπάρχουν ακόμη απλοί μαχητές που υποστηρίζουν σοβαρά ότι η οργάνωσή τους δεν μπόρεσε να αντέξει επειδή εκτός των Γερμανών τους χτύπησε και ο προδοτικός ΕΛΑΣ. παραποιούν την ημερομηνία άφιξης του Σιάντου στο Καρπενήσι· ο Γραμματέας έφτασε δήθεν στις 10 Οκτωβρίου και. Στρατηγείο του ΕΛΑΣ».

Από τας 6.30 το πρωί τα πυρά των δύο και συγχρόνως βαλλόντων εχθρών των εθνικών ομάδων πίπτουν διασταυρωμένα ε π ’ αυτών. ήλθον εις επαφήν με τον ΕΛΑΣ. οι αντάρται των δύο οργανώσεων και να αντιμετωπίσουν τον κατακτητήν. (Μυριδάκης. Ο αδέκαστος πολεμιστής του ΕΔΕΣ στρατηγός Β. Τη σκυτάλη την παίρνει ο υπασπιστής του. Ιστορία) Και. επειδή αργότερα προς χάρη της υστεροφημίας του Ζέρβα το θέμα επανήλθε. Η άρνησις ήτο κατηγορηματική και ιταμή». Στις αρχές των ενδοελληνικών συγκρούσεων. τον οποίον και κατεδίωξαν προς το Περτούλι.ΑΡΗ Σ. (Σ.1974. 25. Γρηγοριάδης. (Πυρομάγλου. το οποίον και επυρπόλησαν». αντιλαμβάνεται τους Γερμανούς να πλησιάζουν παίρνει αμέσως στο τηλέφωνο το τμήμα του ΕΛΑΣ που είναι απέναντι του και προτείνει προσωρινή ανακωχή και κοινή δράση κατά του εχθρού: «Εζήτησα από τον Κόζιακαν να ενωθούν. . διέψευσε λακωνικά το εφευρεθέν προδοτικό χτύπημα του ΕΛΑΣ: «Το εκ των υστέρων λεχθέν ότι ο ΕΛΑΣ μας χτύπησε είναι ανακρι­ βές».1. έστω και προς στιγμήν. στιγμάς τραγικάς και φρικώδεις επέρασαν οι κακή τη μοίρα παρευρεθέντες εκεί». Καμάρας. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) γράφει ο Ζέρβας λησμονώντας σε ποιον οφείλει τη μακροημέρευσή του. Αγώνες) Ό πως είναι φανερό. υπερασπιζόμενος τα Πράμαντα. Αντίστασις) 27.2 7 Η μόνη βάσιμη μομφή του ΕΔΕΣ κατά του ΕΛΑΣ είναι αυτή που έχει εκφράσει ο Πυρομάγλου. γνωστός πρωταθλητής των στρεβλώσεο:>ν: «Τα εξημερο^ματα της 31ης Οκτωβρίου ευρέθησαν αι εθνικαί αυταί δυνάμεις περικυκλωμέναι και βαλλόμεναι πανταχόθεν από Γερμανούς και ελασίτας. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 473 Είναι ένας τρόπος για να διασκεδαστούν οι εναντίον του στρατη­ γού κατηγορίες και να στιγματιστεί ο ΕΛΑΣ ως εσμός τεράτων και προδοτών: «Την 31η δε Οκτωβρίου του 1943 τα πυρά των ναζιστών και των κομουνιστών (ΕΑΜ-ΕΛΑΣ) διασταυρούνται εις τον χώρον του χωρίου Νεράιδα της Δυτικής Θεσσαλίας». και οι δύο περιγράφουν τη μάχη στο Βουργαρέλι· όμο^ς δεν ήσαν οι μόνοι εκεί. ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ. ο οποίος πολέμησε σκληρά στη συγκεκριμένη μάχη. συγκεκριμένα στις 22 Οκτωβρίου. ΑχρόποΜς. Στιγμάς μαύρας. ο Καμάρας το διαψεύδει εκ νέου με επιστολή του· επίσης απορρίπτει και την εμμέσως υπονοούμενη συνεργασία ΕΛΑΣ και Γερμανών κατά του ΕΔΕΣ θυμίζοντας ότι οι Γερμανοί αμέσως με­ τά τη διαφυγή του Ζέρβα επιτέθηκαν στον ΕΛΑΣ: «Υπενθυμίζω ότι μετά την διολίσθησιν ημών προς Μελισσουργούς.

Εάν είναι πρόθυμα ενεργήσουν κατά Γερμανών. M oratorium Η κύρια δύναμη του ΕΔΕΣ δεν υφίσταται πια. να μην ενοχληθούν εις προσπάθειάν των ταύτην. στις 26 Οκτωβρίου 1943. Για το Κλιμάκιο του ΕΛΑΣ είναι καταστροφικό* για τον ΕΔΕΣ σωτήριο αφού με τη γερμανική κάλυψη και τη βρετανική βοήθεια αρ­ χίζει να ανασυγκροτείται πυρετωδώς. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Για τον ΕΔΕΣ είναι αργά. Έ να αναγκαστικό εκ των πραγμάτω ν moratorium έχει επιβληθεί μεταξύ των δύο αντιπάλων. αλλά να επιζητηθεί επ α ­ φή και συνεργασία διά από κοινού επιχειρήσεις». Τα τμήματά του είναι εξουθενωμένα από τα συνεχή χτυπήματα των Γερμανών. και το ΓΣ του ΕΛΑΣ (Σιάντος. να κτυπηθούν όπως και οι Γερμανοί. . κατέχονται τώρα από τον ΕΛΑΣ. το ΓΣ του ΕΛΑΣ με επείγουσα διαταγή του τοποθετούσε τα πράγ­ ματα στη σωστή τους βάση για να μην υπάρξει ξανά τέτοια άρνηση: «Κύριος εχθρός είναι οι Γερμανοί και εναντίον αυτών πρέπει να στρέφονται αι κύριαι ενέργειαί μας. Μετά τις 10 Νοεμβρίου το νέο σύνορο μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ εί­ ναι ο ποταμός Άραχθος. Αυτό που είπε στον Πυρομάγλου -κ α θ ' όλα α π α ρ ά δ εκτο . Τέσσερις ημέρες μετά το συγκεκριμένο επεισόδιο. και με νέες στρατολογίες α υ­ ξάνει ξανά τη δύναμή του. Σαράφης) αρνείται να του διαθέσει τις ενισχύσεις που ζητάει για να περάσει το ποτάμι και να διαλύσει τα υπολείμματα του ΕΔΕΣ. Ο ΕΔΕΣ έχει χάσει όλη την περιοχή μεταξύ των ποταμών Αχελώου και Αράχθου και έχει περιοριστεί στην περιο­ χή Λάκκα-Σούλι* τα Τζουμέρκα. «Ο Ζέρβας είχε απωθηθεί σε μια μικρή περιοχή της Ηπείρου. (Woodhouse) Ούτε ο Άρης με το Κλιμάκιο Ηπείρου του ΕΑΑΣ είναι σε καλύτερη θέση. Εάν τμήματα ΕΔΕΣ συνεργάζο­ νται με Γερμανούς εις επιχειρήσεις εναντίον μας. όπου οι άνδρες του διατηρούνταν στη ζωή με άφθονες ρί­ ψεις από βρετανικά αεροπλάνα». το οποίο θα διαρκέσει περίπου ενάμιση μήνα. η κοιτίδα της οργάνωσης.είναι να εγκαταλείψει ο ΕΔΕΣ την άμυνα των Πραμάντων και να την αναλάβει το τμήμα του ΕΛΑΣ με το επιχείρημα ότι διαθέτει βαριά όπλα.474 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Το ατόπημα του αγριεμένου Κόζιακα όμως περιορίζεται στην άρ­ νησή του και όχι σε αυτά που του έβαλαν εκ των υστέρων στο στόμα οι διάφοροι τερατολόγοι.

43 ώρα 12η. στα πλαίσια της συνεργασίας τους και οι Γερμανοί π α ­ ρέδωσαν στον Ζέρβα έναν αριθμό όπλων. συστήνει διαρκώς αυτοσυγκράτηση..τι τους ζη­ τήσουμε.. [. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 475 Ό πως αφηγείται ο λοχαγός Παπαδάτος. Τώρα ούτε μία σφαίρα δεν πρέ­ πει να πέσει διότι ενδέχεται αυτό και μόνον να τους υποχρεώσει να στραφούν εναντίον μας και τότε καταλαβαίνεις τι ζημιά μπορούμε να πάθωμε. μου έλεγε. Αντίστασις) Παράλληλα. [. (Φ.ΑΡΗΣ.12. 25. με την εκμετάλλευση της υποστήριξης τόσο από τους συμμάχους όσο επίσης και από τα ημέτερα στρατεύματα».] Μην κάνεις καμιά κουταμάρα και μπλέξεις σε αγώνα με Γερμανούς διότι το ζή­ τημα είναι άκρως επικίνδυνο σήμερα. Γράφει στον Διοικητή Ξηροβουνίου: «Αγαπητέ Αλέκο »Πήρα το γράμμα σου της χθες και σου απαντώ. «Η διοίκηση της Ομάδας Στρατιών Ε αποφάσισε να εφοδιάσει ιδιαίτερα δοκιμασμένες εθνικές συμμορίτικες ομάδες με ελαφρά όπλα και πολεμοφόδια». (Πετιμεζάς) Φυσικά για τους Γερμανούς δεν αναφέρει κουβέντα· αυτό που φρο­ ντίζει επιμελώς είναι να μη διαταραχτεί από κάποιον θερμόαιμο εδεσίτη η μυστική συμφωνία μαζί τους και.Χρήστο..11. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) 0 Ζέρβας γίνεται ο χαϊδεμένος όλων. (Παπαδόπουλος) Τον Δεκέμβριο ο στροίτηγός. η οποία διεξάγεται με όλα τα μέσα. δίχοος να αποκαλύπτει τους πραγματικούς λόγους.] »Έχομε καιρό για πόλεμο κατά το^ν κατακτητών. Σε επιστολή του στις 20. »Και πράγματι τα αεροπλάνα έφθαναν τρία τρία κάθε βράδυ».. (Sekendorf) Γερμανοί και Ζέρβας συνεργάζονται αρμονικότατα· η εκτίμηση των κατακτητών για τον ρόλο του ΕΔΕΣ είναι ρεαλιστική: « 0 σκοπός της αντάρτικης αυτής ομάδας είναι αποκλειστικά η καταπολέμηση του κο­ μουνισμού στην Ελλάδα. όπως βλέπομεν και την καταδίκην που έβγαλαν για το ΕΑΜ. ουδέποτε είδον τον Ζέρβαν τόσο αισιόδοξον. τώρα οι Άγγλοι θα μας δώσουν ό. Έχομεν απόλυτον την υποστήριξι των. Θα τον κάνωμε όταν λάβωμεν εντολήν το^ν Συμμάχων. » . Ν. Όλα θα μας τα δώσουν. Ζέρβας ». ακολουθώντας τις υποδείξεις των Βρε­ . « π α ρ ά την ολοσχερή διά ­ λυσήν των τμημάτων μας. Έντυσα όλο μου το στρατό και τον όπλισα τελείως». ότε έχομε στα νώτα μας τους εαμίτες. Γρηγοριάδης. οι οποίοι καραδοκούν μια ευκαιρία για να μας επιτεθούν...] Αυτό να το τηρήσεις απόλυτα. [.1943 κομπάζει: «Έχομεν οφθαλμοφανή την υποστήριξι των συμμάχων μας. Έ ω ς τώρα μόνο τον μήνα Δεκέμβριον μου ήλθον 32 αεροπλάνα.

από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βελουχιοοτη και η Εθνική Αντίσταση». ψευδορκία. Εάν κατόρθωναν να βγάλουν αυτόν από τη μέση.1943 σε γρ α π τό μήνυμα του Φόρεϊν Ό φις σημειώνεται ωμά η πρόθεση εξόντωσής του: «Αν δο­ θεί ευκαιρία να τον εξολοθρεύσουμε. Π ρογραμμένος (1) 0 No 1 εχθρός των Βρετανών στην Ελλάδα είναι ο δημιουργός και αρχηγός του ΕΛΑΣ. εγκαινιάζει νέα πρακτική αντιπαράθεσης· μετατρέπει την εμ­ φύλια σύγκρουση σε προσωπική μονομαχία με τον Άρη. Περ. κλοπές και πολλά άλλα. Ελπίζει πως. όλα θα ήσαν ευκολότε­ ρα. «Οι Άγγλοι έβλεπαν στο πρόσωπο του Άρη έναν εφιάλτη που απειλούσε τους σκοπούς τους.τι α ποτελεί επαναστατικό εύσημο διώ κεται από την άρχουσα τάξη ως ποινικώς κολάσιμο.29 Αυτά που λέγονται και γράφονται σε επίσημα έγγραφ α γ ια 28. το τυπώ νει σε χιλιάδες αντίτυ­ π α και το σκορπίζει παντού. όπως προς τους π ε ­ ρισσότερους ηγέτες του ΕΑΜ-ΕΑΑΣ· είναι καθαρά δολοφονικές. εντούτοις στις 24. Τότε. πρέπ ει οπωσδήποτε να το πράξουμε». Ο στρατηγός προμηθεύεται από την Ασφάλεια της Αθήνας μέσω του Πετιμεζά το πλούσιο ποινικό μητρώο του αρχηγού. εάν κατορθώσει να κλονί­ σει την εμπιστοσύνη ανταρτών και χωρικών στο πρόσωπο του Άρη.12. . Για αυτό οι διαθέσεις των Βρετανών αξιω ­ ματικών απέναντι του δεν είναι απλώς εχθρικές. Ροδάκης. Προσπαθούν να βρουν ευ­ καιρία να τον εξοντώσουν».28 Από την πρ<ύτη ημέρα που εμφανίστηκαν στην Ελλάδα. 29. τα οφέλη θα είναι μεγάλα. Στο ανατυπω μένο ποινικό μητρώο.476 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τανών. «Αν και είναι από τη φύση του ένα από τα ζητήματα που σπάνια διατυπώνονται γρ α π τά ». Παπαστράτης. Πρ. που διέπραξε στην προηγούμενη επ α να σ τα τικ ή του δράση* και φυσικά ό. ο Άρης π α ­ ραμένει το σοβαρότερο εμπόδιο της αποστολής τους να ελέγξουν το ένοπλο κίνημα της χώρας. ο Άρης κατηγορείται γ ια π λ α ­ στογραφία. Η προσπάθεια θα πέσει στο κενό. Το γόητρο του Άρη θα παραμείνει αλο^βητο· ο ίδιος δεν έχει την παραμικρή αμφιβολία γ ια τους εμπνευστές της δυσφημιστικής καμπάνιας: ~ Αυτά είναι έργα των Εγγλέζων.

Μια ημέρα οι ελασίτες φρουροί συλλαμβάνουν.. 0.Είμαστε σε αποστολή...κά­ τι πάει να μεταφράσει από τα λεγόμενά του ο διερμηνέας.. . .] Το έδαφος ήταν πρόσφορο για την εξάπλωση δια­ φόρων φημών. . ανάξια ακόμη και διάψευσης. Για κακή του τύχη εκεί βρίσκεται και ο αρχηγός. χωρίς να ξέρουν ποιος είναι.Τι γυρεύετε εδώ εσείς. οι οποίοι π η ­ γαινοέρχονται με διάφορες προφάσεις από τη μία περιοχή στην άλλη μεταφέροντας ζωτικές πληροφορίες για τα τμήματα του ΕΛΑΣ στον ΕΔΕΣ.. ξέρω. Smith. 0 Μπαρνς γίνεται κατακόκκινος και αρχίζει να διαμαρτύρεται. που τσαλακώνει το μεγαλείο της Αυ­ τοκρατορίας. Θα τον φτιάξουμε εμείς. μεταφράζει ένας νεαρός Έλληνας διερμη­ νέας που έχουν μαζί τους.] Δεν είναι ανάγκη να διευκρινίσουμε ότι όλα αυτά ήταν απλώς κουτσομπολιά». Όσοι προσπάθησαν να καταστρατηγήσουν την απαγόρευση «πείστηκαν» να μην ξαναπροσπαθήσουν. .. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα 1936-1944».Λέει.ΕΔΕΣ απαγορεύοντας τη διέλευση της διαχωριστικής γραμμής των αντιμαχόμενων χωρίς άδεια του Κλιμακίου.. «Είναι γνωστό ότι κανείς Βρετανός σύνδεσμος δεν είχε να πει κά­ τι θετικό για τον Άρη. [. [. Η αποστολή σας τελείωσε. δεν έχει μπαταρίες. Μία εκδο­ χή τον θέλει να έχει σταλεί για εκπαίδευση στη Μόσχα και να εκδιώ­ κεται ως ανεπιθύμητος επειδή δημιούργησε εκεί «ένα αιματηρόν επεισόδιον με έναν Ιάπωνα κομουνιστήν για μια γυναίκα». ειρωνεύεται εκείνος.Δεν πειράζει. Άλλη να είναι «ένας πρώην δάσκαλος. τον περιβόητο καθοδηγητή του Ζέρβα συνταγματάρχη Μπαρνς και δύο λοχίες με έναν ασύρματο να παραβιάζουν τη δια τα ­ γή του Κλιμακίου.. Η α π α ­ γόρευση ισχύει ιδίως για τους Βρετανούς αξιωματικούς.ΑΡΗΣ.. ο οποίος δεν πτοείται από το μεγάλο ψάρι που έπιασε. τον ασύρματο.Καλά.30 Το βρετανικό μένος κατά του αρχηγού φουντώνει από μια στρατιωτικώς επιβεβλημένη ενέργεια. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 477 τον Άρη από τους Βρετανούς συνδέσμους είναι τερατώδη. . 30. είναι άχρηστος.] Εκπαιδευμένος στη Σχολή Κομουνιστών της Μόσχας» (Hamson) και άλλα. . Το πολύ πολύ να παραδεχόταν ότι διέθετε ηγε­ τικά προσόντα. αλλά ο Άρης τον κόβει: . Αποκλείει σε οποιονδήποτε τρίτο το θέατρο των συ­ γκρούσεων ΕΛΑΣ .Πες του. [. τους ρωτάει οργισμένος όταν τους φέρ­ νουν μπροστά του. Δώστε τον ασύρματο.

Τα χαστούκια και οι ανά­ ποδες αρχίζουν να πέφτουν βροχή* ο Μαρίνος σωριάζεται ημιλιπόθυμος πάνω στο γραφείο του συνταγματάρχη. . πάει διαμαρτυρόμενος με φωνές στη διοίκηση του Κλιμακίου.2. χωρίς να τον αντιληφθεί. 0 Άρης είναι εκτός εαυτού: 31.τι σου είπα. Τι το ήθελε. Συνέντευξη ανθυπολοχαγου Ν. έχει εμφανιστεί ο αρχηγός* και δεν έχει την ευγένεια του Παπασταματιάδη. 32. / Συνεντεύξεις μαυροσκουφηδων. .Ελπίζο^ προσωρινά. και την ίδια στιγ­ μή πετάει επιδεικτικά ένα ένα τα όπλα προς τους συγκεντρωμένους αντάρτες. που τον αντιμετωπίζει ψύχραιμα* προσπαθεί υπομονετικά να του εξηγήσει ότι εξαιρέσεις δεν γίνονται. Το Βήμα.Πιο δυνατά και ό.3 1 Σε επιστολή του από την εξορία το 1947 στη μετέπειτα σύζυγό του Μάριον Πάσκο ο στρατηγός Σαράφης ακόμη το θυμάται: « 0 Άρης κατέσχε τον ασύρματο του αντισυνταγματάρχη Τομ [Μπαρνς] γιατί φο­ βήθηκε πω ς θα μετάδινε πληροφορίες στον Ζέρβα. .478 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Στη συνέχεια απαιτεί να του παραδώσουν τον οπλισμό τους· ο διερ­ μηνέας διστάζει να το μεταφράσει και κάτι λέει σιγά. 0 αρχηγός είναι αμετάπειστος και οι Βρετανοί αναγκά­ ζονται να παραδώσουν και τα όπλα τους. διατάζει ο αρχηγός και οι αντάρτες ξεπροβοδί­ ζουν με άγρια πρόγκα τους Βρετανούς. Πίσω του. με την έπαρση του βαθμού του. λέει ο συνταγματάρχης.Βέβαια. Όποιος πρόλαβε πήρε. που φεύγουν κατακόκκινοι με τα κεφάλια κάτω. Όταν οι αντάρτες τού απαγορεύουν τη διέλευση.1981. Ο Μπαρνς αρχίζει να διαμαρτύρεται και να απειλεί έξαλλος στη γλώσσα του. Κοτσαϊμάνη (Πρίαμου). . 22. Εκεί είναι μόνο ο συ­ νταγματάρχης Παπασταματιάδης. . υψώνει προκλητικά τους τόνους: . 0 Μαρίνος.. αγριεύει ο Άρης. τον καθησυχάζει κοροϊδευτικά ο Άρης.] Πέρασε χειρο­ πέδες στον λοχαγό Ουόρεν γιατί τον είχε προσβάλει και αποπειράθηκε να τον πυροβολήσει». Αυτό είναι ασέβεια.32 Εκείνος που πάει γυρεύοντας είναι ο Μαρίνος* πρόσφατα έχει προαχθεί σε ταγματάρχη του βρετανικού στρατού και πολύ το καμαρώ­ νει. η διαταγή ισχύει για όλους.Δεν μπορείτε να φέρεστε κατ' αυτόν τον τρόπο σ ’ έναν τα γμ α ­ τάρχη του αγγλικού στρατού.Τσακίδια τώρα.. [.

Και προτείνει: «Να στέλνονται συμμαχικές δυνάμεις coσότου συμπληρωθεί σχεδόν μια ταξιαρχία για να ξεμπερδεύουμε αργά ή γρήγορα με τον Άρη και. Ιστορία της Αντίστασης 1940-'45. στον Μπαρνς και σε άλλους· εξετάζουν ακόμη και την περίπτωση να στείλει το Κάιρο ισχυρές βρετανικές δυνάμεις για να συλλάβουν τον αρχηγό και. Έ χεις το θράσος να μιλάς για ασέβεια εσύ που πουλήθηκες. Η δολοφονία του αρχηγού γίνεται έμμονη ιδέα στον Γούντχαουζ. χωρίς όμως να τον κα­ τονομάζει.. να καταλάβουμε εμείς το στρατηγείο του ΕΛΑΣ.12. σε περίπτωση που θα συναντήσουμε αντίσταση. το μόνο αποτέλεσμα θα είναι μια ανάκριση που στην πραγματικότητα θα 'ταν φάρσα. Μετά από επίσημη νότα της ΣΣΑ προς τον ΕΛΑΣ επεμβαίνει στις 28. και αν προς στιγμήν εμφιλοχωρούν παρεξηγήσεις και δημιουργούνται πικρίαι. τσογλάνι των Εγγλέζων.1943 το ΓΣ με διαταγή που υπογράφουν οι Σιάντος και Σαράφης. χωρίς να ακούει το ΕΑΜ και το ΕΛΑΣ και δεν θα δίσταζε να εκδικηθεί κι αυτή ακόμα τη συμμο:χική στρατιωτική αποστολή». . όλο το ΓΣ του ΕΛΑΣ να τελειώνουν. Αποβλέπουμε ευνοϊκά στο ενδεχόμενο αυτό». 0 Γούντχαουζ είναι πιο ρεαλιστής: «Αν ζητήσουμε την τιμωρία του Άρη.33 Μια αμερικανική αναφορά κάνει μνεία αυτών των σχεδίων. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 479 Τσακίσου και να μη σε ξαναδώ μπροστά μου. η οποία έχει στην ουσία παραλήπτη τον Άρη. η συμπεριφορά απέναντι των συμμάχων μας επιβάλλεται ουχ ήττον να είναι πάντοτε άψογος.. 0 Άρης θα εξακολουθήσει την ίδια τακτική.. που π α ­ ραμένουν ακόμη θαμμένα μαζί με πλήθος άλλων πληροφοριών στα βρετανικά απόρρητα: «Την εποχή αυτή μια μικρή ομάδα από ικανούς αξιωματικούς προσπάθησε ν ’ αποσπάσει την προσοχή στην ανάγκη να 33. Και η διαταγή κλεί­ νει με το κολλώδες ηθικοπλαστικόν: «Δεν πρέπει να λησμονείτε ότι. Θα μας απειλή­ σεις κιόλας. εάν παραστεί ανάγκη. Ο μειωμένος προσωπικά Μπαρνς δεν ησυχάζει: «Προτείνω ως α π α ­ ραίτητα αυστηρά μέτρα εναντίον του Άρη. Φύγε γρήγορα μη σε μαυρίσω.. Σε αυτή στιγματίζονται «μέτρα τινά απέναντι διαφόρων Άγγλων αξ/κών συνδέσμων ασυμβίβαστα προς τας διαταγάς μας και την μεταξύ συμμάχων επιβαλλόμενη αβρότητα». (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Μετά πώ ς να μη θεωρείται από τους Βρετανούς μόνο ο Άρης ο «κακός» της ιστορίας και οι υπόλοιποι απλώς του χεριού τους.ΑΡΗΣ. Παρακαλώ γνωρίσατε συ­ ντομότατα». τοσούτον μάλλον καθ’ όσον αι π α ρ ε­ ξηγήσεις μεταξύ φίλων αίρονται διά της αμοιβαίας κατανοήσεως και αι πικρίαι λησμονούνται όταν τα σφάλματα αναγνωρίζονται καλή τη πίστει και αι αδικίαι επανορθώνονται».

Νεφελουδη Στις πηγές της κακοδαιμονίας. Αυτό που συμβαίνει.480 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ περικυκλωθούν και. από το βιβλίο του Π. να φυλακισθούν οι κομουνιστές επίτροποι και καπετάνιοι που εξούσιαζαν τη διοίκηση του ΕΛΑΣ». που ανήκει στο Κλιμάκιο: «Μας έστειλε μια διαταγή να εγκαταλείψουμε τα Τζουμέρκα και να αποσυρθούμε ανατολικά του Αχελώου. ο Γραμματέας. 9. ο Σ ιά ­ ντος κωφεύει ή απαντάει με περίεργες εντολές σύμπτυξης.Π. »Τελειώνοντας. εμένα και τον Π απασταματιάδη.10. . α π ο ­ μόνωνε και παγίδευε συστηματικά τον Άρη.1974.. 9. Η προσωπική ακτινοβολία και η επιρροή του αρχηγού στους αντάρ­ τες και τους χωρικούς είναι τεράστια. F.Κ. Κέδρου Η Ελληνική Αντί­ σταση 1940-’44. Στα συνεχή μηνύματα του Άρη για αποστολή ενισχύσεων. Δημητρίου (Νικηφόρος).34 Και αλλού τα ίδια: «Οι Άγγλοι συζητούσαν σχέδιο συγκέντρωσης αγγλικής ταξιαρχίας στα βουνά για τη σύλληψη του Γενικού Στρατηγείου και τη βίαιη διά ­ λυση του ΕΛΑΣ. θα τον εγκαταλεί­ ψει σε αυτήν την ιδιότυπη εξορία στην Ή πειρο αποκομμένο από το ΓΣ. Π ρογραμμένος (2) Με τον Σιάντο στο Βουνό. από το βιβλίο του Αντρ. δ ια ­ συμμαχικά». 8.1984.Σκατά έχει στο κεφάλι του ο Σιάντος».1. Έτσι. την ξέσκισε λέγοντας: » . Δ. Είχε την πονηριά να βλέ­ πει ότι ούτε ίσως μπορούσε ούτε προπαντός τον συνέφερε να τον καθαιρέσει ανοιχτά». Ελεύθερος Τύπος . War and Postwar Greece.35 Όμως ο αρχηγός του ΕΛΑΣ κινδυνεύει περισσότερο από όσα επ ω ­ άζονται στα νώτα του. Γράφει ο υπολοχαγός Μαλτέζος. ο Άρης περισσεύει. Ο Γραμματέας δεν μπορεί να ανεχτεί τον κομματικά ανεπιθύμητο στην ηγεσία του ΕΛΑΣ. και μας διάβασε τη διαταγή. αν χρειαζόταν. Τα εμπόδια ήταν μόνον πολιτικά. Μας κάλεσε ο Άρης. εξωτερικά. 36. «Κύκλωνε. ώσπου να επιτύχει την ανώδυνη απομάκρυνση του αρχηγού. Συμβολή στη μελέτη της Ελληνικής Αντίστασης. 35. πέρα από το μένος του Γραμματέα για τον αρχη­ 34. / Διάλογος . Τον μισεί και τον φοβάται. Γ. τευχ. Spenser.36 Ο Άρης δεν είναι Τζήμας για να τον διώξει ο Σιάντος χωρίς αντί­ κτυπο.

Όσο για τον ΕΔΕΣ αφήνει την πληγή της εμφύλιας σύρραξης ανοι­ χτή και οι κομματικοί του παρατρεχάμενοι αρχίζουν να διαδίδουν στον κόσμο ότι υπαίτιος είναι ο Άρης· αυτός το έχει πάρει προσωπικά με τον Ζέρβα. Χωρίς να το καταλάβουμε. η οποία στέλνει από την πρωτεύουσα τον επιτελικό του Κόμματος για να εξετάσει επιτόπου την κατάσταση. (Δημητρίου. Διαφωνεί εντελώς και με τη στρατηγική αντιμετώπιση των εκκαθαριστικών επιχειρήσεων του κατακτητή· πιστεύει ακράδαντα πο:>ς. Οι φήμες μεγάλων καταστροφο^ν του ΕΛΑΣ από τους Γερμανούς έχουν ανησυχήσει την πολιτική ηγεσία της Αθήνας. Διαφωνεί ριζικά τόσο με τον χρόνο έναρξης των επιχειρήσεο^ν κα ­ τά του Ζέρβα όσο και με την «ακατανόητη». Η πολεμική εναντίον του αρχηγού δεν αργεί να γίνει αντιληπτή ακόμη και σε τμήματα του ΕΛΑΣ μακριά από την Ήπειρο: «Άρχισαν να π ερ π α τά ν ε και φήμες ότι υπήρχαν διαφω νίες στην ηγεσία μας. ο Σιάντος τις αντιμετωπίζει με την ψοφοδεή λογική «μπόρα είναι και να περάσει με τη μικρότερη δυνατή ζημιά»· νοοτροπία εντελώς ξένη προς την παράδοση και το πνεύμα των μαχητών του ΕΛΑΣ. διακοπή τους* οι δικαιολογίες που προβάλλει ο Σιάντος δεν τον π ε ί­ θουν· τις θεο^ρεί κενές περιεχομένου. αρχίσαμε να χάνουμε εκείνη την παλιά μας ωραία αισιοδοξία». είναι ότι οι γερμανικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις έχουν κόψει τον αέ­ ρα του στρατηλάτη που είχε ο Σιάντος όταν βγήκε τον Οκτώβριο στο Βου­ νό. τη νέα έδρα του ΓΣ.Σαράφης· όπω ς πάντα. Όσο για τις αντιανταρτικές επιχει­ ρήσεις των Γερμανών. Προπαντός για τον Άρη. 0 Μακρίδης φτάνει στο Κεράσοβο. Όλα αυτά ήταν ένα πικρό ξάφνιασμα για μας. όσο πιο αιματηρός είναι ο αγο^νας κατά των Γερμανών. τόσο ανεβαίνει η μαχητική αξία του ΕΛΑΣ: .ΑΡΗ Σ. όπως τη χαρακτηρίζει. και μόνο η δική του αδιαλλαξία και το δικό του πείσμα εμποδίζουν τον τερματισμό αυτής της «άσκοπης αιματοχυσίας». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 481 γό. ο ιδιόρρυθμος στρατιοχυικός δεν μασάει τα λόγια του. στις 30 Νο­ εμβρίου αφού προηγουμένως έχει περάσει από διάφορες μονάδες του ΕΛΑΣ. Τα πρώ τα του συμπεράσματα τα εκθέτει σε σύσκεψη με το ηγετικό δίδυμο Σιάντος . Δεν διαθέτει τις απαιτούμενες για τη θέση του ικανότητες· είχε αναλάβει κάτι που τον ξεπερνάει κατά πολύ. Αντάρτης) Δίκαιο:>ση για τον εξόριστο αρχηγό και τις θέσεις που υποστηρίζει τόσο εναντίον των Γερμανών όσο και εναντίον του ΕΔΕΣ είναι η απροσδόκητη εμφάνιση του Μακρίδη στο Βουνό. ότι έκανε σα λαβωμένο θηρίο. που δεν τον άφηναν να ξεκαθαρίσει την κατάσταση και που πέφταμε συνέχεια στις π α γίδες των Άγγλων. Στο ΓΣ θα μείνει πέντε ημέρες· μιλάει με πολλούς και συγκε­ ντρώνει στοιχεία για να εκτιμήσει τη στρατιωτική κατάσταση όπως αυτή έχει διαμορφωθεί.

το μάτι τους α ε­ τίσιο». . Αλλόκοτο τμήμα οι άνθρωποι αυτοί . Επιστρέφει στην Αθήνα στις 20 Δεκεμβρίου και συντάσσει μια έκ­ θεση 17 σελίδων.Πόλεμος σημαίνει μάχες. ο θεός τους είναι ο Άρης και μόνο αυτόν προσκυνάνε.Να ιδούμε τι θα ειπεί κι ο αρχηγός. δέχονται συνεχή κομματική κριτι­ κή οι μαυροσκούφηδες. « 0 Σιάντος νόμιζε κι αυτός ότι ήταν στρατιωτικός μεγάλης ολκής» και θυμώνει με τον «στρατοκράτη» που του στείλανε· εάν ο Μακρί­ δης δεν είχε προσωπική εντολή του Ιωαννίδη. μαυροσκούφηδες που συ­ νεδρίαζαν ξεχωριστά. τον ε π ι­ σκέπτεται ο Ιωαννίδης· όταν τον ρωτάει π ο ια είναι τα συμπεράσματά του από το Βουνό. Ό. (Δημητρίου. όχι στα πλαίσια κομματικών συνελεύσεων». Ξ ύρισμα Προκειμένου να τρο^θεί ο Άρης. Δεν προλαβαίνει να την παραδώ σει στο Κόμμα. Έ χει καταγράψ ει τις αλλεπάλληλες γκά φ ες του Σιάντου και των συνεργατών του και κατηγορεί ως ανεπαρκές το ΓΣ του ΕΛΑΣ με Σιάντο . ασύχαστοι. δηλώνει. Ο Ιωαννίδης ούτε την κοίταξε. όπου παρέμεινε για λίγες ημέρες ασθενής.482 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ . θα τον είχε αποπέμψ ει όπως λέει ο ίδιος. ο Μακρίδης του προτείνει την έκθεση λέγοντας: .3 7 0 Καραγκίτσης εντελώς αψυχολόγητα νομίζει ποος μπορεί να «συμ­ 37. Είναι όλοι ορκισμένοι «Αρειανοί». λένε πάντα. την οποία σκοπεύει να παραδώ σει στο ΠΓ του Κόμ­ ματος.όλο νεύρο σε όλα τους. Βιογραφιχές αναμνήσεις.Κ ά ψ ’ την κι ετοιμάσου να π άμ ε στο Βουνό να τα διορθώσουμε. Π.τι και να τους πει οποιοσδήποτε άλλος δεν ισχύει εάν δεν το επικυρώσει εκείνος. Πολλές μάχες και νεκρούς.τι και να ακούσουν. Απλώς του είπε: . Στο σπίτι του. Οι πολεμιστές τούς θαυμάζουν: «Έβλεπες από μακριά τα μαύρα σκουφιά τους. Ο Μακρίδης όμως δεν του χαρίζεται. Αυτό που κυρίους ενοχλεί είναι η ανεξαρτησία που απολαμβάνουν υπό τη σκέπη του αρχηγού. τις κοφτές σπαθάτες κινήσεις τους. Α ντάρτης ) Οι πολιτικοί τούς μισούν και κατηγορούν τον Άρη ότι «διατηρεί κα­ θεστώς συμμορίτικης παρανομίας γύρω του. ό.Η κύρια αιτία του κακού είναι ο Σιάντος. Καραγκίτσης (Ορφέας Βλαχόπουλος).Σαράφη. .

μα και πως ό. απορεί με τις συχνές επισκέψεις των πολιτι­ κών: . . Τους ανέλυσα τη γραμμή του Κόμματος». κά­ νουν την τρίχα τριχιά να τον πνίξουν.Μίλα ελεύθερα.τι έγινε έγινε χωρίς τη θέλησή της. όποτε ανακαλύψουν κάτι. Η αυστηρότητα του Άρη σε θέματα ηθικής είναι γνωστή σε όλους· όταν κάποιοι πειράζουν με υπονοούμενα τον επικεφαλής του Υγειο­ νομικού γιατρό Γ. Καραγκίτσης (Ορφέας Βλαχόπουλος).Σήμερα πάλι τον είχαν δυο ο^ρες μέσα. Στην τιμή μου! 38. Π.Όχι. . στο σπίτι της οποίας μένει ο Άρης.. απόφοιτος της Νομικής. Φέρεται όχι μόνο να υπέκυψε στα θέλγητρα μιας γυναίκας στο Κλειδί.. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 483 μορφώσει» τους δύσκολους αυτούς άνδρες με ξύρισμα και κομματική προσευχή: «Οργανώθηκε συγκέντρωση όλο^ν των μαυροσκούφηδων. Δεν το ’χω σκοπό να με πατάει ο Άρης με τις μπότες του. Βιογραφικές αναμνήσεις. αυτός σοβαρεύει αμέσως: .38 Το Πολιτικό Γραφείο της Ηπείρου. . Η κατηγορία που του προσάπτουν είναι βαριά. ελέγχει κάθε κίνηση των ανδρών του έφιππου ουλαμού για να πλήξει τον αρχηγό· και. από τα Δωδεκάνησα). για ένα τέτοιο θέμα ο Άρης ξυλοκόπησε τον πολιτικό ενός τάγματος στην Ήπειρο. 0 Οκτωβριανός αρνείται σπαρακτικά την κατηγορία.ΑΡΗΣ. στη δικαιοδοσία του οποίου εμπίπτει το Κλιμάκιο. έλεγαν. δεξί χέρι του αρχηγού σε ανταρτοδικεία και νομικά θέματα. . και τον έστειλε στο Καρπενήσι με εισήγηση να εκ­ διωχτεί από τον ΕΛΑΣ. [. Σαμαρά για τις νοσοκόμες που διαθέτει το αναρρωτήριο. Έκλεισαν την πόρτα κι έλεγαν. του λέει ο Άρης.Δεν κολάζομαι από τέτοια. από τους πρώτους που είχαν βγει αντάρτες στο κάλεσμά του. Σ' αυτήν ήμουνα υπόχρεός μένος να κριτικάρω πολλές όχι καλές εκδηλώ­ σεις και αδυναμίες στη ζωή και στην καθημερινή δράση τους. σου λέω. κατηγορούμενος για παρόμοια περίπτωση βρίσκεται ένας από τους πιο αξιόλογους μαυροσκούφηδες· ο εικοσιπεντάχρονος Οκτωβριανός (Γιάννης Δρέγας. αρχηγέ.] Τους έκανα υποδείξεις για τη διατήρηση των γενιών τους και για πολλά π ε ­ ρίσσια π ρά γματα που μ 9 αυτά ήταν στολισμένοι. Αναπάντεχα. Όντως. Αυτή η πίεση δεν θα βγει σε καλό. όπως και έγινε.Πες μου την αλήθεια.Όχι. δεν το ’κανα. δυο με πολιτικά. Η αγρότισσα Θωμαή. .

Λένε πως τον έκλαψε πολύ. 11. (Ζαρογιάννης) 39. Κ άποια στιγμή.Τι γίνεται εδώ.1975. . αντιλαμβάνεται τον Οκτωβριανό να σπάει το τζάμι του μικρού παράθυρου στο κρα­ τητήριο και να καταπίνει τα γυαλιά. Διηγείται ο πάτερ Ανυπόμονος: «Εγώ έλειπα τότε. τον ρώτησα. βλέπω τον Οκτωβριανό αφ οπλι­ σμένο και να τον φυλάει ένας σκοπός. μου λέει σκύβοντας το κεφάλι. δια τά ­ ζει. »Ανεβαίνω πάνω. / Β. (Συ­ νέντευξη αρχιμανδρίτη Γερμανού) 0 Οκτωβριανός εκλιπαρεί τους συντρόφους του να τον αφήσουν να αυτοκτονήσει· ζητάει ένα όπλο να σκοτωθεί. στην οποία επ ανα­ λάμβανε όλες τις κατηγορίες. Πιέζουν κακιωμένα και από την τοπική ΥΙΙΙη Μεραρχία του ΕΛΑΣ επειδή ένας δικός τους αντάρτης είχε εκτελεστεί πριν λίγο καιρό με την ίδια κατηγορία. Τα Ν έα . σ’ ένα μικρό δωμάτιο. » . δεν αντέχει τον εξευτελισμό. 0 Αρης αφοπλίζει τον Οκτωβριανό και τον κλείνει σε ένα μικρό πρόχειρο κρατητήριο με φρουρά μαυροσκουφηδων· όμως δεν έχει καταλήξει ακόμη για την ενοχή ή την αθωότητά του. αρχηγέ. Συνέντευξη Νίκου Σακκά (Μοράβα). Τρεις ημέρες μετά ο Οκτωβριανός εκτελέστηκε στο Χορίγγοβο* ο Άρης είχε ήδη φύγει αφού πρώ τα αρνήθηκε να δο5σει χάρη στον μαυροσκούφη του..484 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Τα κομματικά στελέχη της περιοχής αρπάζουν την ευκαιρία και. Χτυπήστε την καμπάνα να μαζευτεί το χωριό για δίκη. η γυναίκα δεν παρου­ σιάστηκε· διαβάστηκε μια γραπτή κατάθεσή της. πιέζουν να τιμωρηθεί π α ρ α ­ δειγματικά ο υπαίτιος.39 Στο δικαστήριο.Γιατί έγινε αυτό. Ειδοποιεί αμέσως τον Άρη και εκείνος αποφασίζει να δώσει ένα τέλος στην υπόθεση. παππούλη. Στο κάτω μέρος της σκάλας.7. χω­ ρίς να πολυσκοτίζονται για την αλήθεια. »— Ήθελε κεχρί ο Οκτωβριανός. εί­ ναι κατηγορηματικός: «Η εκτέλεση αυτή ήταν άδικη και σκληρή (έτσι τη χαρακτήρισα και τότε) γιατί δεν έγινε βιασμός». που φρουρός είναι ο Μοράβας. » . βρίσκο^ τον Άρη και τον ρωτάω: » . που ήταν στην Ή πειρο με το Κλιμάκιο.Άσ’ τα. »Γύρισα τ 1 απόγευμα και θυμάμαι ότι ψιλόβρεχε. Πριόβολος (Ερμής). που συνεδριάζει δημοσίους. μ' απαντάει στενοχωρημένος». Ο ίλαρχος Καβαλάρης.

Μία ανακατωμένη μοιραία με τη μι­ κρόψυχη και στενοκέφαλη πολλές φορές πολιτική και η άλλη. Επανάσταση) Έτσι. δεν τους συμβουλεύονται και υπεύθυνος για αυτήν την κατάσταση είναι ο Άρης με τη «νοοτροπία καπεταναίων» που έχει εμφυσήσει στους ελασίτες θέτοντας τις κομματικές οργανώσεις στο περιθώριο. (Χατζής. της οποίας δυναμική έκφραση είναι ο ΕΛΑΣ. ο βουβός πόλεμος των πολιτικών οργανώσεων εναντίον των ανταρτών προσλαμβάνει άλλη ένταση. ενάντια στον ΕΛΑΣ».ΑΡΗΣ. βρισκότανε σε πολλά σημεία πέρα από τις επιδιώξεις των πολιτικών δυνάμεων». (Πατατζής) Επιπλέον. που τόσες ζημιές έκαναν οι στρατηγικές του «ικανότητες». Από το στρατηγικό μικρόβιο δεν γλίτωσε ούτε ο . Οι κατηγορίες που εκτοξεύουν εναντίον του ΕΛΑΣ είναι συνεχείς και επίμονες: οι αντάρτες δεν τους υπολογίζουν. Θεωρεί ότι από τον αντάρτικο στρατό απουσιάζει το Κόμμα. δεν συνεργάζονται μαζί τους. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 485 Το χόριο μέλημα του Σιάντου είναι να ελέγξει τον ΕΛΑΣ. τα πολιτικά στελέχη με το τουπέ του παντογνώστη εν­ νοούσαν να παρεμβαίνουν στα στρατιωτικά θέματα* το πιο ολέθριο παράδειγμα είναι ο Σιάντος. οι καπετάνιοι και οι στρατιωτικοί του ΕΛΑΣ δεν θεωρούνται αρκετά «συνειδητοποιημένοι». (Συνέντευξη Χου­ λιάρα) Οι ελασίτες μπαίνουν για τα καλά στο στόχαστρο των κομματικών· αντιμετωπίζονται ως υποδεέστεροι ακόμη και εάν είναι μέλη του Κόμ­ ματος. «Τις κατηγορίες αυτές τις ήξερα. και διαβλέπει «κίν­ δυνο από την έλλειψη κομματικών οργανώσεων μέσα στα τμήματα του ΕΛΑΣ». Είναι οι ηγέ­ τες των επαναστατημένων χο^ρικών και δρουν πέραν των πολιτικών σκοπιμοτήτων και των συμβιβασμών που φρενάρουν τον αγώνα. μέχρι και ο ίδιος ο Γραμματέας του Κόμματος. «Υπήρχαν δύο Αντιστάσεις. Η δεύτερη. Οι αντάρτες. «παραμελήθηκε η ιδεολογική και πολιτική δουλειά». που εκ­ φράζει τη μεγαλειώδη ανάταση της ελληνικής ψυχής. δηλαδή πρόθυμοι να προσαρ­ μόσουν τη δράση τους σε οποιαδήποτε πολιτική εντολή. (Μπλάνας) Η εξήγηση είναι κοινό μυστικό. ήταν το ίδιο τροπάριο που έψελ­ ναν πολλοί γραμματείς κομματικών οργανώσεων. Οι κομματικοί με τις πλάτες του Γραμματέα προσπαθούν να πάρουν το πάνω χέρι. Τα ελασίτικα κομματικά στελέχη τα θεωρούσαν δεύτερης ποιό­ τητας». «Εκδήλωναν ένα είδος περιφρόνησης για να δείξουν την κα­ τωτερότητα των ενόπλο^ν ελασιτών μπροστά στα άλλα στελέχη του ΚΚΕ.

(Κέδρος) Απορρίπτει το δόγμα «ό. Κι όμως τον Άρη ξεχώρισε ο λαός».τι κάνει ο Άρης είναι λάθος και πίσω από κάθε λάθος βρίσκεται ο Άρης. 0 Άρης έως το τέλος της ζωής του «θα δειχτεί περισσότερο πιστός στις βαθύτερες πεποιθήσεις του π α ρ ά στη ρητή πειθαρχία του Κόμ­ ματος». παρενέβη στη διάρκεια των γερμανικών εκκαθαριστικών στην Ήπειρο.486 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Τζήμας. Εκείνος όμως δεν ήταν δ ια ­ τεθειμένος να το ανεχτεί όπως άλλοι. Αλήθεια) Για τον αρχηγό προτεραιότητα και υπεράνω όλων είναι ο λαός* εν ονόματι του λαού ενεργεί και στον λαό δίνει λόγο των πράξεών του. τον καλεί να μιλήσουν ιδιαιτέρως: Αν επιμένεις και αναλαμβάνεις την ευθύνη. επικαλούνται την κρίση του λαού ως υπέρτατη γνωμοδότηση. Χωρίς τα συνεχή γερμανικά χτυπή­ ματα στον ΕΛΑΣ. τον έζησε* όπως γνώρισε και έζησε από κοντά τόσους και τόσους. όποτε τους συμφέρει. Ο δικηγόρος του Σιάντου και. Γ ια αυτό αντιμετωπίζεται σαν εχθρός. (Μπέκιος. Μόλις πληροφορήθηκε τις αλ­ λαγές. ο Ζέρβας σίγουρα θα υπέκυπτε στη σαφώς ανώτε­ ρη δύναμη του αντιπάλου του». Οι εμπαθέστεροι εχθροί του βρίσκονται στο στενό π ερ ι­ βάλλον του Γραμματέα. Ενώ κατά γενική ομολογία «μόνον οι γερμανικές επιχειρήσεις καθιστούν δυνατή την επιβίωση του ΕΔΕΣ. τότε εγώ -αναγνω ρίζοντάς σε ως μέλος της ΚΕ. αντιθέτους. Α_παραίτητο όμως θεωρώ να μείνεις εσύ εδώ γ ια την εφαρμογή του σχεδίου σου κι εγώ να ε π ι­ στρέφω στο Γενικό Στρατηγείο μας. Δεν μπορούν να χωνέψουν τη λατρεία ανταρτών και χωρικών* μα. Τουλάχιστον μια φορά. από όσα είναι γνωστά. (Συνέντευξη Π απαδάκη) Παλιές «αμ αρτίες» του αρχηγού ανασύρονται και νέες εφευρίσκο­ νται* το συκοφαντικό παραλήρημα ξεπερνάει κάθε όριο. τον Π απασταματιάδη και τον Άρη». 0 Τζήμας παραδέχτηκε χωρίς δυσκολία το λάθος του και παρακάλεσε τον Άρη να μείνει και να εφαρμόσει το αρχικό του σχέδιο.υποχωρώ. και εν αγνοία του Άρη άλλαξε τα σχέδια επιχειρήσεων.τι είναι καλό για το Κόμ­ μα είναι καλό και για τον λαό» και δεν διστάζει να διακηρύσσει ανοι­ χτά πως. όπω ς ο Λευτεριάς· για αυτόν.τι θέλει λέει* από ανοησίες έως αισχρότητες. Στο επίκεντρο του κομματικού πολέμου εναντίον του ΕΛΑΣ είναι ο αρχηγός του. ό. (Φλάισερ) όμως ο προστατευόμενος του Σιάντου άλλα αποφαίνεται: «Έγινε κακός χειρισμός στην όλη επιχείρηση και η ευθύνη βαραί­ νει ολοκληρωτικά τη διοίκηση του Κλιμακίου Ηπείρου. όπως γράφει ο Λάμπρος για όσους.τι είναι καλό για τον λαό είναι καλό και για το Κ όμμα» εξαγριώνοντας τους ζηλωτές. «ό. 0 καθένας ό. ως φ α ί­ . «ο λαός γνώρισε από κοντά τον πρω ­ τοκαπετάνιο.

. Γιαννακόπουλου (Γαβριά). Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 487 νεται. 40. μα δεν εγκρίνει και όσα γίνονται εις βάρος του: «Στην π ρ ά ­ ξη η ίδια η καθοδήγηση (όλα τα μέλη της ΚΕ) τον σαμποτάριζε και διαρκώς του έριχνε το κύρος». που υπέφερε από ψυχικά τραύματα». Τρεις κομματικοί δυσφορούντες βγαίνουν από τη γραμμή* χο^ρίς δεύτερη κουβέντα τούς στέλνει για απολυτήριο και σχολιάζει με τον δικό του καυστικό τρόπο: Τους βλέπετε αυτούς. γράφει για αυτά που άκουσε. όπως εμ π ι­ στεύτηκε ο ιερωμένος στον Κοτζιούλα: « . 0 Κα­ ραγιώργης.40 Όμως ήσαν και ώρες που ο αρχηγός ασφυκτιούσε από τον εχθρικό κλοιό γύρω του· τότε βγαίνανε στην επιφάνεια βαθύτερες σκέψεις του. γ ί­ ναμε χάλια.. αφού τονίζει ότι αξιωματικός δεν σημαίνει λευκά γάντια. Τι τραβήξαμε! Εσείς όμως θα έχετε να λέτε ότι πολεμή­ σατε για την Ελλάδα* εσείς θα μιλάτε για μάχες. 0 Άρης αντιδρά. Πάνε να τρυπώσουν πίσω στη μικρή ζω­ ούλα τους. όταν τελειώσει ο Πόλεμος. μιλάει τό­ σο πρόστυχα για τον Άρη που ο αυτήκοος μάρτυρας Καραγκίτσης εξοργίζεται και τσακώνεται μαζί του· «δεν ήθελα να πιστέψω στ" αυ­ τιά μου». αλλά πολεμι­ στής.. να κάμει πέρα. λέει να τα πετάξει.ΑΡΗΣ. καλεί όσους μαθητές θέλουν να φύγουν να το δηλώσουν εκείνη τη στιγμή. Αυτοί. που εποφθαλμιά πάντα την ηγεσία του ΕΛΑΣ. εμπειρικός ψυχολόγος Δεσποτόπουλος αποφαίνεται πως ο Άρης έχει έντονα ψυχολογικά προβλήματα· είναι «μια δυνατή. Το μέλος του Κόμματος και καπετάνιος Μπλάνας δεν συμπαθεί τον αρχηγό.. μας έπιασε λάστιχο και. . για ηρωισμούς και αυτοί για σκασμένα λάστιχα. Να.. Συνεντεύξεις των ανθυπολοχαγών της Σχολής του ΕΛΑΣ Ν. Καλεί συγκέντρωση της σχολής και. Πήγαμε εκδρομή με ένα αυτοκίνητο. που καμιά φορά μοιραζόταν με τον πάτερ Ανυπόμονο. Όσοι θέλουν ας τον ακολουθήσουν. μέχρι να το αλλάξουμε. Δεν μπορεί αυτός να 'χει τα χέρια του δεμένα. αποδυναμώνοντας έτσι την αντάρτικη δύναμη* το πρόσχημα είναι ότι προορίζονται για αξιωματι­ κοί και όχι για να σκοτωθούν στις μάχες. το μόνο που θα έχουν να πούνε είναι για τις ανοησίες της καθημερινότητας.Του αρχηγού του ’ρχονται κάτι ιδέες. Κοτσαϊμάνη (Πρίαμου) και Χρ.. Σε αυτό το κλίμα διαρκούς υποτίμησης και αμφισβήτησης αρχίζουν κάποιοι έντεχνοι ψίθυροι για να αποσυρθεί η Σχολή Αξιωματικών του ΕΛΑΣ από το Κλιμάκιο της Ηπείρου. αλλά διχα­ σμένη προσωπικότητα. σιρίτια και χοροεσπερίδες.

. Θέλει να γίνεται το δικό του. άμα έχει δίκιο. Πρέπει να πειθαρχήσουμε. Κ απετάν Ένας. αλλά δεν είναι σωστό. Ας βγά­ λει το σκούφο του. Ας τα κανονίσουν οι άλλοι χωρίς ν ’ ανακατευτεί ο ίδιος. Το καλύτερο είναι να πιάσει μια άκρη και να περιμένει. Θα πούνε τέτοιος είναι ο Άρης.] Τον συμβούλεψα να μην κάνει τίποτα στην έξαψή του.488 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ »Εγώ του είπα: » . . όπου πας. π α ίρ ­ νει τα βουνά..Θα σ ’ ακολουθήσω. Στο τέλος. [. ας αλλάξει κι όνομα άμα θέλει. κι άμα δε γίνεται. Η ανυπακοή θα παρεξηγηθεί. Ακόμη δεν δικαιώθηκε. Τότε είναι που θα δώ ­ σουμε όπλα σ ’ εχθρούς και φίλους. θα δικαιωθεί».

12. Υ π ο Δ ι ω γ μ ό ν

Α ντιπαροχή Εάν υπήρξε μια ευκαιρία από το 1830 για να επαναπροσδιορίσει η Ελλάδα τις σχέσεις της με τη Μεγάλη Βρετανία, αυτή παρουσιάστηκε κατά την περίοδο της Κατοχής* τότε που η επιτήρηση της προστάτιδας δύναμης είχε ατονήσει και το αντιστασιακό ρεύμα έφερε στην επ ι­ φάνεια τις ριζοσπαστικές δυνάμεις της χώρας. «Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος σήμαινε πλήρη αποσύνθεση των παραδοσιακών κοινωνιών και του καθεστο^τος της ξένης εξάρτησης και προστασίας». (Ψυρούκης, Ελλάδα ) Όμως ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ αλώθηκαν από τους Βρετανούς, οι οποί­ οι διέγνωσαν τον κίνδυνο, και μόνος αντίπαλος της νέας βρετανικής δε­ σποτείας απέμεινε το ΕΑΜ. Δυστυχώς από το καλοκαίρι του 1943 και μετά αρχίζει από το ΚΚΕ και η συστηματική υποβάθμιση του εαμικού μετώπου, για τη δημιουργία του οποίου πρωτοστάτησε. Η τακτική αυ­ τή γίνεται περισσότερο αισθητή με την άνοδο του Σιάντου στο Βουνό τον Οκτώβριο του 1943 και κορυφώνεται με την άφιξη του Ιωαννίδη τον Μάρτιο του 1944. Στο εξής, όπου ΕΑΜ, διάβαζε ΚΚΕ. Η ΚΕ του ΕΑΜ αδρανοποιείται και το ΠΓ του ΚΚΕ κατευθύνει τον εθνικοαπελευθεροπτικό αγώνα διαστρέφοντας τον χαρακτήρα του* όχι για να τον μετατρέψει σε κοινωνική επανάσταση, όποος κατηγορείται από τους αντιπάλους του, μα για να τιθασεύσει το λαϊκό κίνημα και να συντονίσει τον ελληνικό αγώνα με τη «συμμαχική» πολιτική της ΕΣΣΔ. Τα πολιτικά σχέδια του ΚΚΕ δείχνουν να εξαντλούνται στη συμπόρευση με την ιδεολογική πατρίδα, στην οποία έχει εναποθέσει όλες τις

490

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ

ελπίδες του. Αλλά η σχέση δεν έχε!, αμοιβαιότητα- ακριβώς τότε, στις 3 Νοεμβρίου 1943, η σοβιετική ηγεσία -κ α ι προσωπικά ο Σ τάλιν- διαβεβαιώνει για άλλη μία φορά με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο τους Βρετανούς πως η Σοβιετική Ένωση «δεν ενδιαφέρεται για την Ελλά­ δα και δεν έχει επαφές με το ΕΑΜ». (Οικονομίδης) Ο Στάλιν είναι καθ' όλα ειλικρινής. Για πολλά μπορεί να κατηγορήσει κανείς τον ηγέτη της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά όχι για έλλειψη πολιτικής ευφυΐας. «Η σοβιετική ηγε­ σία δεν είχε περιθώρια ελιγμών. Γ ι’ αυτή πρωταρχικό ήταν να αποκρουσθεί η επιδρομή στα εδάφη της, να συντρίβει η χιτλεροφασιστική επιδρομή. Για να το πετύχει, υποχρεώθηκε να κάνει αρκετές και σο­ βαρές παραχωρήσεις». (Μαθιόπουλος, Δεκέμβριος ) Η Ελλάδα δεν περιλαμβάνεται στα σοβιετικά σχέδια. Ο Στάλιν δεν είναι διατεθειμένος να διακινδυνεύσει τη συμμαχία με τους Δυτικούς- η Ελλάδα είναι για τη ΣΕ (όπως και για την προκάτοχό της Ρωσία) «απαγορευμένος καρπός» από συστάσεως του Ελληνι­ κού Κράτους. Έτσι, θα χρησιμοποιήσει την επιρροή που διαθέτει στην Ελλάδα για να εξασφαλίσει την επικυριαρχία του στις χώρες-αναχώματα της Ανατολικής Ευρώπης, οι οποίες περιβάλλουν τη Σοβιετική Ένωση. «Ο Στάλιν αποχαιρετούσε για πάντα την παγκόσμια επ α νά ­ σταση. Ο σοσιαλισμός θα περιοριζόταν στην ΕΣΣΔ και σ* εκείνη την περιοχή που θα προσδιοριζόταν κατόπιν διπλωματικών δ ια π ρ α γμ α ­ τεύσεων ως ζώνη επιρροής της ΕΣΣΔ». (Hobsbawm) Αλλά το ΚΚ της ΣΕ δεν θεώρησε σκόπιμο να γνωστοποιήσει τις διε­ θνείς διπλωματικές του κινήσεις στο «αδερφ ό» ελληνικό Κόμμα- εξού και η απορία το:>ν στελεχών του ΚΚΕ: «Γιατί παντού αποκαθιστούν τις επαφ ές τους και μόνο με την αντιστασιακή Ελλάδα δεν τις αποκαθιστούν; Γιατί παντού στέλνονται όπλα με τον ένα ή με τον άλλον τρόπο και μόνο στην Ελλάδα δεν στέλνονται ό π λα ;» .1 Αν και τα σημάδια των σοβιετικών δεσμεύσεων πληθαίνουν, η ηγε­ σία του ελληνικού Κόμματος δεν παύει να ελπίζει- ούτε τολμά να χ α ­ ράξει άλλον δρόμο. Τα πατριω τικά οράματα του ΕΑΜ απεμπολούνται προς χάριν τρί­ τοι ν.

1. Αντί, 8.5.1981.

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

491

Το φινάλε του αντάρτικου εμφυλίου θα υπαγορευθεί από τους εκτός Ελλάδας ενδιαφερομένους. Με την ανατολή του 1944, τη νύχτα της 3ης Ιανουαρίου, το ανα­ γκαστικό moratorium ΕΛΑΣ - ΕΔΕΣ παίρνει τέλος· τα τμήματα τού ΕΔΕΣ, άριστα επανεξοπλισμένα από τους Άγγλους και με εξασφαλι­ σμένη την ανοχή των Γερμανών, περνάνε αιφνιδιαστικά τον Άραχθο. Την αντεπίθεση του ΕΔΕΣ δεν την αποφάσισε ο Ζέρβας, υπαγορεύθηκε από τη φο^νή του Κάιρου: «Το Στρατηγείον Μ. Ανατολής υπέδειξε και επέμεινε διά την επίθεσιν του Ιανουαρίου 1944 εναντίον του ΕΛΑΣ». (Πυρομάγλου, Αούρειος Ιππος) Το επιβεβαιώνει και ο διοι­ κητής του ΕΔΕΣ Ξηροβουνίου: «0 Τομ Μπαρνς διέταξε τον Ζέρβαν να ανακαταλάβει τα Τζουμέρκα». (Παπαδόπουλος) 0 Ζέρβας υπό την εποπτεία των Βρετανών έχει πλέον τόση ευχέ­ ρεια αποφάσεων όση και ο Άρης με τον Σιάντο αποπάνω του. «Η αντεπίθεσις εξαπελύθη την νύκταν της 3/4 Ιανουαρίου 1944 με αιφνιδιαστικήν διάβασιν του Αράχθου εις τρία σημεία. [...]Ήτο τόσον ορμητική και επιτυχής ώστε εντός 2-3 ημερών κατέρρευσε το μέτωπον του ΕΛΑΣ και κατελήφθη το Βουργαρέλιον». (Σ. Γρηγοριάδης, Ιστο­

ρία)
0 ΕΛΑΣ αιφνιδιάζεται σε όλο το μέτωπο. «Στις 10 Ιανουαρίου του ’44 ο ΕΛΑΣ είχε απωθηθεί και πέραν του Αχελώου και μόνο ο Άρης, μ’ ένα τμήμα σκληρά μαχόμενο, κρατάει απεγνωσμένα ένα προγεφύρωμα γύρω από τη γέφυρα του Μυρόφυλλου. [...] Η κατάσταση θα είχε ανατραπεί σε βάρος του ΕΛΑΣ αν δεν υπήρχε ο Άρης». (Ζαούσης) Βρετανοί και εδεσίτες πανηγυρίζουν. 0 συνταγματάρχης Μπαρνς ξανακάνει όνειρα και τηλεγραφεί στο Κάιρο κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων: «Ο Ζέρβας καταλαβαίνει ότι πρέπει να συντρίψει τον ΕΛΑΣ γρήγορα, για να μας είναι χρήσιμος, και αυτός, όπως του τονίζω, είναι ο λόγος που τον υποστηρίζουμε».2 0 Άρης σκυλιάζει. Εξορκίζει τους άνδρες του να κρατήσουν πάση θυσία το προγεφύ­ ρωμα και φεύγει σφαίρα με λίγους μαυροσκούφηδες για το Κεράσοβο Ευρυτανίας να απαιτήσει προσωπικά πλέον από τον Σιάντο την αποστολή πολεμοφοδίων και ενισχύσεων. Πίσω του οι μάχες μαίνονται.
2. Πρ. Παπαστράτης, από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο».

492

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

Οι εξουθενωμένοι άνδρες του ΕΛΑΣ κρατάνε με τα δόντια την εδεσίτικη υπεροπλία: - Μας το ζήτησε ο Άρης. Όπου να ’ναι, θα γυρίσει... Στο Κεράσοβο βρίσκεται μόνο ο νομικός σύμβουλος του Γραμμα­ τέα Δεσποτόπουλος· ο Σιάντος έχει κληθεί εκτάκτως στην Αθήνα από το ΠΓ για να πάρει μέρος στη 10η Ολομέλεια του Κόμματος. Ο Δε­ σποτόπουλος διστάζει να αποφασίσει. Μόνο υπό την αφόρητη πίεση του αγριεμένου Άρη και μόνο αφού επικοινωνήσει μέσο.) ασυρμάτου με τον Τζήμα, που είναι στη Μακεδονία, και πάρει και τη δική του σύμ­ φωνη γνώμη, πείθεται να εκδώσει τις αναγκαίες διαταγές μετακίνησης ορισμένων μονάδων. Αυτό που συμβαίνει είναι εξωφρενικό. Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ βρίσκεται στη θέση να παζαρεύει με έναν άσχετο δικηγόρο τις δυνάμεις που απαιτούνται για να συνεχίσει τον πόλεμο. Σε λίγες ημέρες, με την άφιξη των πρώτων ενισχύσεων στην Ήπειρο, το Κλιμάκιο του ΕΛΑΣ αντεπιτίθεται και απωθεί τον ΕΔΕΣ έως το Βουργαρέλι. Αλλά εις μάτην θα περιμένει ο Άρης τα υπόλοιπα τμήματα που συμφώνησε με τον Δεσποτόπουλο για να αποτελειώσει τον αντίπαλο. Τώρα η φωνή του Κάιρου διά στόματος Γούντχαουζ ζητάει επισήμως ειρήνευση μεταξύ των δύο οργανώσεων· έχει μεσολαβήσει η Διά­ σκεψη των τριών Μεγάλων Συμμάχων στην Τεχεράνη (28.11-1.12.1943), η οποία αναγκάζει τους Βρετανούς σε αναθεώρηση των σχεδίων τους για την Ελλάδα. Ο Στάλιν και ο Ρούζβελτ έχουν απορρίψει τελεσίδικα τις τυχοδιω­ κτικές προτάσεις του Τσόρτσιλ για απόβαση στα Βαλκάνια. Η ορι­ στική απόφαση της Τεχεράνης είναι να ανοίξουν οι αγγλοαμερικανικές δυνάμεις ένα κύριο, μεγάλο Δεύτερο Μέτωπο δυτικά (Νορμανδία), προς την καρδιά της Βέρμαχτ, τη Γερμανία. Αναγκαστικά ακυρώνο­ νται και τα βρετανικά σχέδια για την Ανατολική Μεσόγειο και την Ελ­ λάδα. «Με βάση τα ισχύοντα πολιτικά και στρατιωτικά δεδομένα, οι Άγγλοι κατανοούν ότι δεν είναι σε θέση να προχοορήσουν σε ανοιχτή ρήξη με το ΕΑΜ και το ΚΚΕ».3 Η ώρα της βρετανικής απόβασης αναβάλλεται* αυτό που προέχει τώρα είναι να σωθεί το πιο αξιόλογο στήριγμά τους στη χώρα, ο ΕΔΕΣ. Έ να εναλλακτικό σχέδιο ξεκινάει.

3. Πρ. Παπαστράτης, από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη και η Εθνική Αντίσταση».

ΑΡΗΣ, Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

493

Φωνή Κ υρίων (2) Οι Βρετανοί, για να σταματήσουν τον εμφύλιο, προκειμένου να διασώσουν τον ΕΔΕΣ, κινητοποιούν τους Αμερικανούς, τους Σοβιετικούς και την ελληνική κυβέρνηση του Κάιρου. Έχουν επιδείξει τόση αναξιοπιστία οι ίδιοι με τις συνεχείς δολο­ πλοκίες τους στην Ελλάδα που καταλαβαίνουν ότι αυτήν τη φορά πρέ­ πει να κάνουν τέτοια πρόταση ειρήνευσης την οποία το ΕΑΜ «να μην μπορεί να απορρίψει». Παρόλο που θεωρούν την Ελλάδα δικό τους φέουδο, θα ρίξουν τα μούτρα τους και θα ζητήσουν δύο φορές σοβιε­ τική σύσταση προς τους Έλληνες· θα εισπράξουν δύο αρνήσεις έως ότου ο Στάλιν συγκατατεθεί τελικώς στο βρετανικό αίτημα. Την Πρωτοχρονιά του 1944 ο ραδιοφωνικός σταθμός της Μόσχας μεταδίδει μια εκπομπή για την Ελλάδα μέσο^ της οποίας καλεί «τους αντάρτες και τους πολίτες να ενωθούν για την τελική πάλη εναντίον των Γερμανών». Και με επίσημη νότα προς τον Έλληνα πρέσβη στη Μόσχα στις 3 Ιανουαρίου 1944 ο Μολότοφ υποστηρίζει την «ίδρυσιν ηνωμένου μετώπου απασών των εν Ελλάδι ομάδων ανταρτών». (Οικονομίδης) Η φωνή της Μόσχας ακούγεται την κατάλληλη στιγμή. Η κομματική ηγεσία στην Αθήνα έχει πελαγώσει· καθώς οι Γερμανοί δεν έχουν αποχωρήσει από τη χώρα, όπως πίστευε, η επίθεση κατά του ΕΔΕΣ αποδεικνύεται λάθος με σοβαρό κόστος στην ελληνική κοινωνία. Δεν είναι μόνο η συγχορδία ελληνικών και βρετανικών αντιδράσεων που χρεώνουν τον εμφύλιο στον ΕΛΑΣ, έντονη είναι και η δυσφορία των απλών ανθρώπων για τη συνεχιζόμενη αδερφοκτονία. Η επίθεση του ΕΛΑΣ εναντίον του ΕΔΕΣ επιβεβαίωνε στα μάτια του κόσμου την προ­ παγάνδα για τον κομουνιστικό κίνδυνο που απειλούσε τη χώρα. Παράλληλα με τους Σοβιετικούς και ο Τσουδερός από το Κάιρο με βρετανική παρότρυνση ρίχνει στο ΕΑΜ το κατάλληλο δόλωμα· υπό­ σχεται τώρα αυτό που αρνήθηκε τον Αύγουστο του 1943, δηλαδή τη συμμετοχή των αντιστασιακών στην κυβέρνηση υπό τον όρο να στα­ ματήσει ο εμφύλιος. Η διακαής επιθυμία του ΚΚΕ για επίσημη ανα­ γνώριση και συμμετοχή σε μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας αναζωπυ­ ρώνεται διά στόματος βασιλικού πρωθυπουργού. Δεν είναι λίγο. «Μέσα στη Γραμματεία του ΠΓ του ΚΚΕ άρχισαν διαφωνίες πάνο3 στη νέα τακτική που θα έπρεπε να ακολουθήσει το κίνημα στις νέες συνθήκες. [...] Για να βγουν από το αδιέξοδο, αποφάσισαν να συγκαλέσουν τη 10η Ολομέλεια του ΚΚΕ. Κάλεσαν τον Σιάντο να γυρίσει

494

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

στην Αθήνα και έστειλαν προσκλήσεις σ' όλα τα μέλη της ΚΕ, που βρί­ σκονταν σε διάφορα μέρη της Ελλάδας». (Χατζής, Επανάσταση) Στη 10η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ η πολιτική καθοδήγηση κάνει μια αναπάντεχη στροφή· επανέρχεται στο σημείο που βρισκόταν πριν από τον Οκτώβριο του 1943 για την «πάση θυσία» ενότητα αντιστα­ σιακών οργανώσεων και κομμάτων. 0 Ιωαννίδης και ο Ζέβγος κεραυ­ νοβολούν τα στελέχη που τολμούν να διατυπώσουν αντιρρήσεις: - Κάτι τέτοιοι υ π ερ επ α ν α σ τά τες σαν μερικούς από σας χ α ν τα ­ κώνουν τη γραμμή μας και εκθέτουν το ΚΚΕ σαν αντιαγγλική δόναμη! Αυτό που προσδοκούσαν οι Βρετανοί έγινε με το παραπάνω . «Η ορθόδοξη π τέρ υγα του ΚΚΕ ήταν πρόθυμη για συνεργασία», την οποία μπορούσε να επιβάλει και στον υπόλοιπο κορμό του ΕΑΜ. Στις 5 Ιανουαρίου 1944 ο Τσόρτσιλ στέλνει ανακουφισμένος ένα προσωπικό μήνυμα στον Στάλιν: « Σ α ς ευχαριστώ πολύ για τη βοήθειά σας σχετικώς με τους Έλλη­ νες». (Οικονο μίδης)

Τούμπα Ο Σιάντος επιστρέφει αμέσως στο Βουνό να εφαρμόσει τη νέα π ο ­ λιτική γραμμή. Ε παναπαυμένος στην «εντολή» της Μόσχας και στις υποσχέσεις Τσουδερού, πιστεύει ότι η συμμετοχή του ΕΑΜ στην κυ­ βέρνηση του Κάιρου είναι ήδη γεγονός αναπότρεπτο. Στα Δερβενοχώρια κουβεντιάζει με τους αντάρτες και περιγράφει τις μεγάλες ημέρες που έρχονται: - Θα γίνει κυβέρνηση μαζί μ ’ εμάς. Θα δείτε σε λίγες μέρες πολλά πράματα. Θα γίνει και ένας αντάρτικος στρατός, ενωμένος, ενιαίος. - Και ο Ζέρβας, τον ρωτούν, μαζί κι αυτός; - Κι αυτός μαζί, τι θα κάνει! Να, θα του δώσουμε ένα αρματολίκι στην Ή πειρο και θα ενταχθεί στον ενιαίο στρατό. Θα υπαχθεί στον αρχιστράτηγο όλων των ανταρτών. - Ο Σαράφης θα είναι ο αρχιστράτηγος; - Ε, θα το δούμε κι αυτό. - Ο Σαράφης; - Θα δούμε, σας είπα. Μπορεί να βρεθεί και κανένας άλλος καλός αρχιστράτηγος. Στην ώρα τους θα τα μάθετε. - Καλά, συναγωνιστή, επεμβαίνει κάποιος. Αυτά που λες είναι προ­ οπτική του Κόμματος ή κάτι παραπάνω ;

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

495

- Τι θέλεις να πεις; - Είναι σίγουρο, θα το πετύχουμε; - Α, κατάλαβα. Δεν είναι απλή προοπτική. Είναι σίγουρο, αυτό μό­ νο σου λέω. Παρά τα αισιόδοξα μηνύματα που σκορπάει ο Γραμματέας στο π έ ­ ρασμά του από τα αντάρτικα τμήματα, οι άνδρες διαισθάνονται πως κάτι αποκρύπτει· τα πραγματικά αίτια της απροσδόκητης τούμπας. Οι πιο οξυδερκείς μουδιάζουν καθώς οσμίζονται τη νέα υποχώρηση του ΕΑΜ: «Ακούγοντάς τον, αισθανόμουν πάλι με τον ίδιο περίεργο τρό­ πο ότι τάχα οι αγωνιστικές μας επιθυμίες και το συμφέρον του λαού ήσαν δυο πράγματα εντελώς διαφορετικά μεταξύ τους, ότι τάχα, για να φανούμε καλοί αγωνιστές, έπρεπε να καταπνίξουμε πολλές από τις “ιδιοτέλειές1 ’ μας και να θυσιαστούμε. [...] Πόσο διαφορετικά ήταν με τον Άρη... Με τι πάθος αγωνιούσε για την τύχη των αγωνιστών. Μαζί του αγωνιστής και λαϊκό συμφέρον ήσαν ένα και το αυτό π ρ ά γ ­ μα». (Δημητρίου, Αντάρτης) Στη Ρούμελη ο υπεραισιόδοξος Σιάντος πέφτει πάνω στην κινητο­ ποίηση των μονάδων που προορίζονται να ενισχύσουν τον Άρη ενα­ ντίον του νεκραναστημένου ΕΔΕΣ. Καλεί θυμωμένος τον διοικητή του 36ου Συντάγματος ταγματάρχη Ζούλα και ζητάει εξηγήσεις. - Διαταγή της μεραρχίας, απαντάει σαστισμένος εκείνος. Ο Σιάντος. αφού δίνει εντολή να σταματήσουν τα πάντα, φεύγει για το Καρπενήσι, όπου ζητάει ευθύνες από τη διοίκηση της ΧΙΙΙης Μεραρχίας. - Εμείς πάμε για συμφωνία με τον Ζέρβα κι εσείς ετοιμάζετε επίθε­ ση;, λέει και τους αφήνει όλους εμβρόντητους. (Συνέντευξη Παπαδάκη) Όταν προεξοφλεί δημοσίως ότι θα επιτευχθεί συμφωνία με τον ΕΔΕΣ, χωρίς να έχουν αρχίσει καν οι διαπραγματεύσεις, είναι σαν να λέει ότι προτίθεται να υποκύψει στα βρετανικά σχέδια άνευ όρων. Στις 23 προς 24 Ιανουαρίου, που φτάνει ο Σιάντος στο Κεράσοβο, την έδρα του ΓΣ, δέχεται τη δεύτερη επίσκεψη του Άρη, που έχει φρε­ νιάσει επειδή σταμάτησε η αποστολή ενισχύσεων στο Κλιμάκιο Η πεί­ ρου. Για πρώτη φορά ο αρχηγός απευθύνεται με τόσο σκληρό τρόπο στους Σιάντο - Σαράφη· απαιτεί να του δοθούν τα εφόδια και οι ενι­ σχύσεις που έχει συμφωνήσει με τον Δεσποτόπουλο. Το ύφος και τα λόγια του δεν σηκο^νουν αντίρρηση. Ο Σιάντος μαζεύεται ανήσυχος και παίρνει τον αρχηγό στο γραφείο του να τα μιλήσουν ιδιαιτέρως και να τον καλμάρει. - Καλά, μην κάνεις έτσι, του λέει μαλακά, όλα θα γίνουν όπως θες. θα σιάξουν τα πράγματα.

496

Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ

0 Άρης δεν ησυχάζει με τίποτα- μετά από λίγο βγαίνει εξοργισμέ­ νος από το γραφείο του Γραμματέα χτυπώ ντας την πόρτα. Την ίδια στιγμή μπαίνουν, για να δουν για κάποιο άλλο ζήτημα τον Σιάντο, ο πάτερ Ανυπόμονος και ένας αξιωματικός* τον αντικρίζουν κατακόκκινο και ντροπιασμένο να μουρμουρίζει απειλητικά πίσω από την π λ ά ­ τη του αρχηγού, που μόλις έχει βγει: - Πού θα μου πας... Θα σε στριμώξω και τότε θα τα πούμε! (Σ υ­ νέντευξη αρχιμανδρίτη Γερμανού) 0 Άρης φεύγει ξανά για την Ήπειρο. Παρόλο που έχουν ήδη προχωρήσει οι διαπραγματεύσεις για την επίτευξη προσωρινής ανακωχής, μια νέα επίθεση του ΕΔΕΣ στις 25 Ια­ νουάριου στο Τετράκωμο παρέχει μια πρώ της τάξεω ς δικαιολογία στον αρχηγό, που αντεπιτίθεται, και στις 31 Ιανουαρίου απωθεί τον Ζέρβα πέρα από τον Άραχθο. « 0 Άρης, με προσωπικό τηλεγράφημα προς τον Σιάντο, ζητούσε να περάσει με όλο τον όγκο του εκστρατευτικού τμήματος τον Άραχθο και να επεκτείνει την επίθεσή του μέ­ χρι το Σούλι για να διαλύσει οριστικά τον Ζέρβα. Το ΓΣ απαγόρευσε τη διείσδυση σε τέτοιο βάθος». (Χατζής, Επανάσταση) 0 αρχηγός υπακούει μετά πολλών ύβρεων για τον Γραμματέα: - Μ? αυτή την κοπριά, πόλεμος δε γίνεται! Οι Βρετανοί έχουν κερδίσει. « 0 Ζέρβας είχε ανθέξει, είχε επιζήσει. Και έτσι δεν βρισκόμαστε ολότελα στο έλεος του ΕΛΑΣ».4

Δ ιπ ρ ο σ ω π ία Οι συνομιλίες ειρήνευσης αρχίζουν στο Μυρόφυλλο στις 12 Φεβρου­ άριου 1944 και παίρνουν μέρος ως εκπρόσωποι του ΕΑΜ ο Σαράφης και ο Ρούσος (σαν Νικόλας), του ΕΔΕΣ ο Πυρομάγλου και ο αντισυνταγματάρχης Νικολόπουλος, της ΕΚΚΑ ο Καρτάλης και ο Ψαρρός. Απαραίτητος και ο Γούντχαουζ, με διπλή ιδιότητα, ως αρχηγός της ΣΣΑ και ως εξουσιοδοτημένος εκπρόσωπος της Ελληνικής Σ τρατιω τι­ κής Διοίκησης Μέσης Ανατολής· κανένας Έλληνας δεν κρίθηκε κατάλ­ ληλος να την εκπροσωπήσει. Επίσης είναι παρών και ο άρτι αφιχθείς στην Ελλάδα Αμερικανός ταγματάρχης Τζέρι Ουάινς. 0 Άρης κρατιέται από τη καθοδήγηση εκτός, μα δεν αντέχει αυτά που γίνονται· μόλις φτάνουν οι Σαράφης - Ρούσος στο Μυρόφυλλο,
4. Γούντχαουζ. Ακρόπολις, 21.5.1965.

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

497

πάει να τους συναντήσει. «Για άλλη μία φορά ο Άρης αντιστέκεται. Επιμένει στην πλήρη διάλυση του ΕΔΕΣ. [...] Μετά τις συγκρούσεις δε μένει άλλη λύση».5 Οι Σαράφης - Ρούσος προσπαθούν να τον ησυχάσουν* δεν πρόκει­ ται να συμβιβαστούν εάν οι οργανώσεις δεν ενωθούν στρατιωτικά και πολιτικά υπό έναν αρχιστράτηγο και μια πολιτική επιτροπή. Σε π ερί­ πτωση που δεν επιτευχθεί συμφωνία και στους δύο όρους, τότε το μό­ νο που μένει είναι η επανάληψη των συγκρούσεων και η διάλυση του ΕΔΕΣ. 0 Άρης δεν ξεγελιέται με ρητορείες· ούτε ενοποίηση της Αντίστα­ σης θα γίνει ούτε ο ΕΔΕΣ θα διαλυθεί· τους αφήνει και επιστρέφει ορ­ γισμένος στην έδρα του Κλιμακίου στο Βουργαρέλι. Προδοθήκαμε!, ανακοινώνει ανοιχτά στους δικούς του. Αυτοί ήρ­ θαν να υπογράψουν συμφωνία. Ας σημειωθεί ότι είναι η πρώτη φορά που ο αρχηγός χρησιμοποιεί ανοιχτά τη λέξη «προδοσία», την οποία στο εξής θα επαναλαμβάνει συχνά· δεν μπορεί να εξηγήσει αλλιώς τις καταστροφικές παλινδρο­ μήσεις της πολιτικής ηγεσίας. Με τη φωνή του Άρη συντονίζεται στην Αθήνα και ο Μακρίδης, που τονίζει συνεχώς στο ΠΓ του ΚΚΕ: «Θα ήταν θανάσιμο λάθος αν και αυτή τη φορά οι επεμβάσεις των Άγγλων και οι “πολιτικές σκοπιμότητες” της ηγεσίας σταθούν εμπόδιο στην οριστική διάλυση του Ζέρβα». (Χατζής, Επανάσταση) Αυτό ακριβώς θα γίνει. Από τις πρώτες ημέρες των συνομιλιών στο Μυρόφυλλο είναι φ α ­ νερό σε όλους ότι δύσκολα θα συνεννοηθούν* είτε για την ενοποίηση των αντάρτικων μονάδων είτε για την πολιτική επιτροπή. Οι εκπρό­ σωποι του ΕΔΕΣ και της ΕΚΚΑ, πλήρως συντονισμένοι με τον Γού­ ντχαουζ, συζητάνε για να συζητάνε προκειμένου να κερδίσουν χρόνο. Το ομολογεί ο εκπρόσωπος του ΕΔΕΣ: «Θα προσπαθήσω να παρατείνο^ τις συζητήσεις εις όσον το δυνα­ τόν περισσότερον χρόνον, ώστε ο Ζέρβας να έχει καιρόν να αναδιορ­ γανώσει και να αναδιαρθρώσει τα ένοπλα τμήματα του ΕΔΕΣ». (Πυ­ ρομάγλου, Αούρειος Ίππος) Ανάλογη είναι και η συμπεριφορά των Καρτάλη - Ψαρρού παρότι και οι δύο, περνώντας από το Κεράσοβο, είχαν δεσμευτεί στον Σιάντο ότι η ΕΚΚΑ θα υποστηρίξει τις προτάσεις του ΕΑΜ. Στο Μυρόφυλλο με την επιρροή του Γούντχαουζ αλλάζουν στρατόπεδο· μάλιστα ο προεδρεύων της σύσκεψης Καρτάλης αναδεικνύεται σε αρνητικό πρωταγωνιστή με τα
5. Περ. Ροδάκης, Τότε.

498

ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

πολιτικάντικα τερτίπια και την πλειοδοσία του στην υποστήριξη των βρετανικών απόψεων. Μόνο ο Ψαρρός δεν αντέχει για πολύ τη διπρο­ σωπία στην οποία εξαναγκάζεται· ομιλεί ελάχιστα έως καθόλου και, μό­ λις μπορέσει, με κάποια αφορμή, εγκαταλείπει τη σύσκεψη. Η ύστατη ελπίδα συνένωσης των αντιστασιακών οργανώσεων, η οποία θα απέτρεπε τον Εμφύλιο και θα άφηνε διά παντός εκτός συ­ νόρων τον Γεο3ργιο και την κυβέρνησή του, χάνεται μεταξύ των χωριών Μυρόφυλλου και Πλάκας. Τα χαρτιά είναι σημαδεμένα. «Στην πραγματικότητα στη διάσκεψη οι Βρετανοί ήταν εκείνοι που διαπραγματεύονταν με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και όχι ο Ζέρβας ή η ΕΚΚΑ».6 Και γίνεται φανερό πω ς ο Γούντχαουζ «είχε αυστηρή διαταγή να εμποδίσει την ένωση της Αντίστασης καθώς και κάθε πολιτική συζή­ τηση. [...] Ολόκληρη η βρετανική πολιτική έμπαινε σε κίνδυνο. [...] Έ π ρ επ ε οπωσδήποτε να εμποδιστεί και να τορπιλιστεί η σύσκεψη στο Μυρόφυλλο. Το Κάιρο τότε κατέφυγε στο ήδη δοκιμασμένο μέσο: να “τηλεκατευθύνει τον Ζέρβα” ». (Richter) Οι συζητήσεις των αντιστασιακών στο Μυρόφυλλο μοιραία φτάνουν σε αδιέξοδο και διακόπτονται· πουθενά δεν κατορθώνουν να συμφω­ νήσουν. Το μόνο θετικό των συνομιλιών είναι μια ανακοίνωση που εξέδω­ σαν από κοινού οι αντιστασιακές οργανώσεις στις 19 Φεβρουάριου, με την οποία αποκηρύσσουν την κυβέρνηση Ράλλη και «όλους όσοι κατετάγησαν εις τα εξοπλισθέντα και καθοδηγούμενα υπό τα)ν κατακτητών Σώ ματα Ειδικής Ασφαλείας, Τάγματα Ευζώνων και Χο^ροφυλακήν ως εχθρούς του έθνους, εγκληματίες πολέμου, υπολόγους εις αυτό διά πράξεις προδοσίας». (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Στις 20 Φεβρουάριου ο απογοητευμένος Ρούσος στέλνει ένα σημεί­ ωμα στον Σιάντο και προτείνει να τον αντικαταστήσει στις συνομι­ λίες ο Άρης, μήπως εκείνος πετύχει κάτι περισσότερο· ο Γραμματέας δεν δέχεται ούτε συζήτηση: - Ο Άρης δεν έχει καμιά δουλειά. Την ίδια σκέψη με τον Ρούσο κάνει, για άλλους λόγους, και η αντι­ προσω πεία του ΕΔΕΣ. Ο Νικολόπουλος γράφει: «Υστερα από την ασυμφωνία σε όλα τα ζητήματα και το δημιουργηθέν αδιέξοδο [...] σκεφθήκαμε να δοο τον Άρη. Τον ευρίσκω να κάθεται σε μια πεζούλα έξω από ένα σπιτάκι, του λέγω ότι αι συζητήσεις διεκόπησαν και δεν
6. Πρ. Παπαστράτης, από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμ­ φύλιο».

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν

499

νομίζω ότι είναι σωστό εγώ και ο Πυρομάγλου να έχωμε μία τόσο με­ γάλη ευθύνη. Οι αρχηγοί των ανταρτών από τη μία μεριά είναι ο Ζέρ­ βας και από την άλλη εσύ και όμως δεν ελάβατε μέρος στη σύσκεψι. Του πρότεινα να επαναληφθούν οι συζητήσεις μεταξύ Άρη και Ζέρβα. [...] Η απάντησι του Άρη ήτο ότι ο ίδιος δέχεται να υπηρετήση στον ενιαίο στρατό σαν νεροκουβαλητής σε μία διμοιρία, αλλά ξεύρει ότι ο Ζέρβας τα θέλει όλα δικά του».7 0 Νικολόπουλος προσφέρεται να γράψει ο ίδιος μια επιστολή στον Ζέρβα γ ια συνάντηση των δύο, αρκεί ο Άρης να του διοίθέσει έναν έφ ιππο αντάρτη του για αγγελιαφόρο. 0 αρχηγός του ΕΛΑΣ συμφω­ νεί, μα ζητάει να δει το γράμμα του Νικολόπουλου. «Μου είπε να δια­ γράψω μερικές λέξεις που του φάνηκαν συνθηματικές, είχε δίκαιο, και οι σύνδεσμοι έφυγαν». 0 Ζέρβας δέχεται την πρόταση και ορίζεται νέος τόπος συνομιλιών η Πλάκα· η σύσκεψη μεταφέρεται εκεί και οι συνομιλίες ξαναρχίζουν στις 27 Φεβρουάριου. 0 Ζέρβας είναι παρών, ο Άρης όχι· ο Σιάντος το έχει απαγορεύσει. «Θα τον καλούν να εκτελεί τις διαταγές της ηγεσίας του ΚΚΕ, αλ­ λά ο ίδιος δεν θα έχει δικαίωμα να αναφέρει τη γνώμη του και π ρο ­ πάντων να χειρίζεται τα λεπτά θέματα. [...] » 0 Άρης καλείται μόνο για να εκτελει δ ια τα γές» .8

Α υ τα π ά τη Στην Πλάκα προκύπτει νέο αδιέξοδο. Μετά από δύο ημέρες συζητήσεων στο μόνο που συμφωνούν είναι να διακοπούν οι συνομιλίες· οι συνεννοήσεις έχουν αποτύχει οριστικά. Η εμφανής υποχωρητικότητα του ΕΑΜ δεν βρήκε ανταπόκριση· « χ ά ­ θηκε μια ανέλπιστη ευκαιρία για ομαλή εξέλιξη».9 Το ΚΚΕ σχεδόν εκλιπαρεί για ενότητα, πλην ματαίως. Η άλλη πλευ­ ρά είναι αδιάλλακτη: «Για λόγους ιστορικής δικαιοσύνης θα πρέπει να λεχθεί ότι, όπως προκύπτει από την ανάγνωση των πρακτικών, η αντιπροσωπεία της Αριστεράς επέδειξε ασυνήθη διαλλακτικότητα». (Ζαούσης)

7. Π. Νικολόπουλος, Αχρόπολις, 15.3.1974. 8. Περ. Ροδάκης, Τότε. 9. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους.

500

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

Οι πάντες περιμένουν τη δικαιολογημένη έκρηξη του ΕΑΜ και την επανάληψη των συγκρούσεων* μα οι εκπρόσωποί του, παρόλο που τί­ ποτα δεν λύθηκε, τίποτα δεν έγινε δεκτό από όσα πρότειναν, κάνουν μια αναπάντεχη κίνηση. Με εντολή του ΚΚΕ δηλώνουν επισήμους ότι το ΕΑΜ για χάρη του αγώνα κατά των κατακτητών επιθυμεί την οριστι­ κή κατάπαυση των εχθροπραξιών ΕΛΑΣ - ΕΔΕΣ και την υπογραφή συμφωνίας ειρήνης. Ο Γούντχαουζ εισπράττει τα εύσημα του Κάιρου για την επιτυχία του. Η άρνηση του ΕΔΕΣ να δεχτεί στη Διάσκεψη της Πλάκας την ενο­ ποίηση των ανταρτών αποδίδεται «στον αξιοθαύμαστο χειρισμό της διάσκεψης από τον συνταγματάρχη Γούντχαουζ και την πλήρη συμ­ μόρφωση του Ζέρβα στις οδηγίες του». (Οικονομίδης) Ο αδιόρθωτος Ζέρβας δεν παραλείπει να ενημερώσει και τους Γερμανούς φίλους του: «Ο φον Λέντε ελάμβανε απο τον απεσταλμένο τού Ζέρβα ένα αντί­ γραφο της Συμφωνίας της Πλάκας». (Κλάιβ) Το μόνο που φαίνεται να ανησυχεί την πολιτική ηγεσία του ΚΚΕ είναι οι τυχόν αντιδράσεις του Αρη. Ο Γραμματέας του Κόμματος, για να προλάβει κά ποια απρόβλεπτη κίνηση του αρχηγού, δίνει εντολή στον Σαράφη να επιβλέψει π ροσ ω πικά τη διάλυση του Κλιμακίου Ηπείρου και την επιστροφή των ελασίτικων μονάδων στις βάσεις τους. Οι Σαράφης και Ρούσος αναλαμβάνουν να καθησυχάσουν τον μαινόμενο Αρη* τον επισκέπτονται στην έδρα του Κλιμακίου, και ο Ρούσος προσπαθεί να μειώσει τη σημασία της πολιτικής ήττας με το επιχεί­ ρημα πως τελικώς τα χιλιάδες μέλη του ΕΑΜ θα επιβάλουν τη θέλησή τους. Η άλλη όχθη δικαιολογημένα καταγράφει: «Η Συμφωνία Μυρόφυλλου - Πλάκας θα πρέπει να καταλογιστεί σαν μια ‘‘στρατηγική ήττα” της Apiστεράς ή σωστότερα ένα μεγάλο κέρδος των Βρετανών, που προετοίμαζε το έδαφος». (Ζαούσης) Θα χρειαστεί να περάσουν αρκετά χρόνια και να μεσολαβήσουν πολλά δεινά για να αναγνωρίσουν το σφάλμα τους όλοι εκείνοι που έπνιγαν τη φο:>νή του αρχηγού: «Αυτό είναι το σφάλμα το δικό μας. [...] Πήγαμε να κάνουμε μια συμφωνία, το αρνί με το λύκο. [...] Αυ­ ταπάτη. Κάναμε κάτι που δεν επρόκειτο να πραγματοποιηθεί γιατί ήταν αυταπάτη». (Ιωαννίδης) Ο Ζέβγος ομολογεί στο ημερολόγιό του: «Αφήσαμε ανόητα τον Ζέρβα, φωλιά αντίδρασης και συνεργασίας με τον εχθρό. Η πολιτική της εθνικής ενότητας παρατραβήχτηκε και στο όνομά της υποσκελίστηκαν τα ιστορικά συμφέροντα του έθνους και του λαού». (Παρτσαλίδης)

Α ΡΗ Σ, Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

501

Και ο Καραγκίτσης κατόπιν εορτής συμφωνεί με τον Άρη και επ ι­ τίθεται στο δίδυμο του ΓΣ: «Σήμερα η π είρ α η ακριβοπληρωμένη μάς διδάσκει ότι έπρεπε να συνεχίσουμε τις μάχες με τον ΕΔΕΣ. [...] Έ π ρ ε ­ πε να οργανώναμε ένα αποφασιστικό κτύπημα και μέσα στο ορμητή­ ριό του στη Αάκκα-Σούλι. Η στρατιωτική άποψη (Σιάντος, Σαράφης) ότι το εγχείρημα αυτό δεν ήταν κατορθωτό, γιατί οι Γερμανοί θα μας εγκλωβίζανε, απεδείχθη ότι δεν ήταν ορθή».1 0 Ο Άρης επιστρέφει περίλυπος στο Βουργαρέλι. Ο ίλαρχος Ζαρογιάννης πά ει ανήσυχος να τον συναντήσει για να ενημερωθεί. Ο αρχηγός δεν μασάει τα λόγια του: Μετά την απελευθέρωση οι Άγγλοι θα φέρουν το βασιλιά και η Εθνική Αντίσταση θα τεθεί υπό διωγμό. Εγώ, εσύ, ο Καρτσιώτης κι οι άλλοι είμαστε καταδικασμένοι να σκοτωθούμε σαν ληστές με την κάπ α στον ώμο. Και πάλι η ίδια προφητεία· και πάλι αναφερόταν μόνο στους αντάρτες του ΕΛΑΣ αφήνοντας έξω την πολιτική ηγεσία. Θυμάται ο ίλαρχος: «Εκ των υστέρων κρίνοντας τα προφητικά λόγια του, πολλές φορές τον κατηγόρησα γιατί δεν έκανε ένα πραξικόπημα ενάντια στην κα­ θοδήγηση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ώστε να αλλάξει η όλη ερμαφρόδιτη κ α τά ­ σταση που επικρατούσε τότε. Αλλά και πάλι τον δικαιολόγησα γιατί με το δογματισμό που είχαμε τότε, “το είπε το Κ όμμα5 ’, και βλέπαμε την καθοδήγηση σα Θεό, είναι ζήτημα αν θα δεχόμαστε μια τέτοια ενέργεια».

Κ εραυνός Η Ελεύθερη Ελλάδα εκτείνεται στα 3/4 της χώρας και τα έχει όλα: στρατό, τοπική αυτοδιοίκηση, κώδικα Δικαιοσύνης. Το μόνο που λεί­ πει είναι η κεντρική πολιτική εξουσία που θα διοικεί τις ελευθερωμέ­ νες περιοχές. Αλλά ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ αρνήθηκαν να συνεργαστούν με το ΕΑΜ για τη σύσταση μιας πολιτικής επιτροπής που θα συντονί­ ζει τον ένοπλο αγώνα. Την Κυριακή 10 Μαρτίου 1944 μια είδηση πέφτει σαν κεραυνός από το Βουνό και πανικοβάλλει το αντιεαμικό στρατόπεδο σε Αθήνα και Κάιρο:
10. Π. Καραγκίτσης (Ορφέας Βλαχόπουλος), Βιογραφικές αναμνήσεις.

502

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Α Ο Σ

Σχηματίστηκε Κυβέρνηση του Βουνού. Όπως όλοι υποθέτουν, μετά από τόσες αρνήσεις και διαψεύσεις το ΕΑΜ αποφάσισε να δείξει την πυγμή του. Σχημάτισε μια επαναστα­ τική κυβέρνηση που αναλαμβάνει την εξουσία στη χώρα βάζοντας στο περιθώριο τον παλαιοκομματισμό της Αθήνας και τη βασιλική κυβέρ­ νηση των εμιγκρέδων. Την επόμενη ημέρα η Βίνιανη περνάει στην ιστορία. Ο ιερέας του ευρυτανικού χωριού, παρουσία του μητροπολίτη Κο­ ζάνης Ιωακείμ, ορκίζει τα μέλη της νεοσύστατης ΠΕΕΑ (Πολιτικής Επι­ τροπής Εθνικής Απελευθέρωσης). Πρόεδρος ο Μπακιρτζής της ΕΚΚΑ και γραμματείς (όπως ονομάζονταν οι υπουργοί το 1821) ο Σιάντος του ΚΚΕ, ο στρατηγός Μάντακας, που ήρθε επιτέλους από την Κρήτη, ο Τσιριμώκος της ΕΑΔ και ο Κώστας Γαβριηλίδης του Αγροτικού Κόμ­ ματος. Η ΣΣΑ αρνείται να παραστεί στην ορκωμοσία της ΠΕΕΑ δείχνοντας πως δεν την αναγνωρίζει. Μικρό το κακό. Δυστυχώς την ίδια α πό ­ σταση τηρούν ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ μιμούμενοι τους Άγγλους. Όμως ο αντίκτυπος από τη σύσταση της ΠΕΕΑ είναι τεράστιος στην Αθήνα, σε όλη την Ελλάδα και στη Μέση Ανατολή. Από το περιθώριο της πολιτικής ζωής οι αρχηγοί της Αθήνας με τη­ λεγράφημα στο Κάιρο απαιτούν να καταδικαστεί η σύσταση της ΠΕΕΑ. Οι θώκοι τους κινδυνεύουν. Περισσότερο ακραία και ιδιοτελής ακούγεται η φωνή του Σοφούλη, που δεν αναγνωρίζει δικαιώματα στους αγωνιζόμενους Έλληνες: «Η αυθαίρετος και παράνομος αύτη ενέργεια [...] αποβλέπει αποκλειστικώς και μόνον εις την πραγματοποίησιν αναρχικών επιδιώξεων. [...] Η μονομερής και άνομος κυβέρνησις του ΕΑΜ θα αποβή ολέθρια και καταστρεπτική διά τα πράγματα της πα~ τρίδος [...] μετατρέπεται εις γενικωτέραν κίνησιν, την οποίαν δεν δι­ στάζω να ονομάσω αντεθνικήν». (Σ. Γρηγοριάδης, Ιστορία) Αυτό που κανένας από όσους διαμαρτύρονται δεν αρθρώνει είναι πως ο κεραυνός της ΠΕΕΑ δεν έπεσε εν αιθρία· οι συνεχείς υποχωρή­ σεις του ΕΑΜ στο Μυρόφυλλο και στην Πλάκα και όλες οι εκκλήσεις που είχαν προηγηθεί προς τα κόμματα στόχο είχαν να είναι η ΠΕΕΑ όσο το δυνατόν πιο αντιπροσωπευτική του πολιτικού φάσματος. Πρώτος ο Γληνός είχε επισημάνει από το καλοκαίρι του 1943 την ανάγκη σχηματισμού μιας κεντρικής εξουσίας στο Βουνό, που θα δι­ οικούσε την Ελεύθερη Ελλάδα· οραματιζόταν μια κανονική Βουλή των Ελλήνων, πανεθνική, με συμμετοχή όλων των κομμάτων και των αντι­ στασιακών οργανώσεων. Οι ζυμώσεις προς την κατεύθυνση αυτήν εί­ χαν αρχίσει στην Αθήνα από τις αρχές Δεκεμβρίου του 1943, πριν από

ΑΡΗΣ, Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ

503

τον απροσδόκητο θάνατο του μεγάλου διανοητή στις 26.12.1943. Και πάλι η πολιτική ηγεσία του αγώνα απευθύνθηκε διαδοχικά στους π ο ­ λιτικούς αρχηγούς για συνεργασία· μάλιστα στους Παπανδρέου και Σοφιανόπουλο πρόσφερε την ηγεσία του πολιτικού οργάνου που θα σχηματιζόταν, αλλά αυτοί αρνήθηκαν. «Ήταν φανερό ότι οι πολιτικοί της Αθήνας ζούσαν ακόμα σ ’ έναν κόσμο δικό τους. Ωστόσο η εντύπωσή τους, ότι αυτοί ακόμα εκπρο­ σωπούσαν τον ελληνικό λαό, είχε ενισχυθεί από παρασκηνιακές ενέρ­ γειες προς το μέρος τους από την ηγεσία της Αριστεράς». (Ζαούσης) Το ΕΑΜ στράφηκε τότε σε μια προσωπικότητα γενικής αποδοχής, τον κορυφαίο Έλληνα συνταγματολόγο Αλέξανδρο Σβώλο· είναι σο­ σιαλιστής, συνεργάζεται με την ΕΛΔ του Τσιριμώκου και συγκεντρώνει γύρω του αξιόλογους διανοουμένους και πολιτευτές. Η ομάδα Σβώλου ανταποκρίνεται θετικά στην εαμική πρόταση- είναι της γνώμης πως αυ­ τό που χρειάζεται η χώρα είναι «η ύπαρξη μιας υπέρτατης αρχής, που θα κατηύθυνε τους πάντες στο εσωτερικό». (Αγγελόπουλος) Μόνο που ο Σβώλος διστάζει. Το ίδιο διάστημα δέχεται πιέσεις από παράγοντες της πρωτεύου­ σας να συμμετάσχει στην εξόριστη κυβέρνηση του Κάιρου για να της προοδώσουν ένα πιο ελκυστικό πρόσωπο. 0 καθηγητής έχει γίνει ξαφ­ νικά μήλον της Έριδος· μετεωρίζεται μεταξύ Κάιρου, στο οποίο τον σπρώχνει ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, και Βουνού, το οποίο προτι­ μά η σύζυγός του Μαρία. Το ΕΑΜ αφήνει την πόρτα ανοιχτή, μα δεν καθυστερεί άλλο.

θεοί
Ενόψει του σχηματισμού αντιστασιακής κυβέρνησης, από το τέλος Ιανουαρίου του 1944 με εντολή της πολιτικής ηγεσίας του αγώνα είχαν αρχίσει με μύριους κινδύνους και ταλαιπωρίες να βγαίνουν στο Βου­ νό τα στελέχη της πρωτεύουσας. Κάτω από τα μάτια των Γερμανών και των Ελλήνων συνεργατών τους που φρουρούν τις εξόδους της Αθήνας, περνάνε εκατοντάδες άν­ θρωποι χωρίς να συμβεί το παραμικρό* μια πραγματική μετοικεσία πολιτικών , στρατιωτικών, καλλιτεχνών, δημοσιογράφων, καθηγητών, δημοσίων υπάλληλων. Από τα μυστικά μονοπάτια της Πάρνηθας και τους εαμικούς δρό­ μους του Βουνού οδεύουν προς την Ευρυτανία η ΚΕ του ΕΑΜ, οι ΚΕ των κομμάτων που το απαρτίζουν, η ΚΕ του ΕΛΑΣ, οι ΚΕ της ΕΠΟΝ,

504

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

του ΕΕΑΜ, το ΠΓ του ΚΚΕ και πλήθος προσωπικότητες . Στην Ευρυ­
τανία και οι συγγραφείς Βασίλης Ρώτας, Γεράσιμος Σταύρου, Δημήτρης Χατζής, Νικόλαος Καρβούνης, ο ποιητής Γιώργος Κοτζιούλας, οι ζωγράφοι Ηλίας Φερτής, Βάλιας Σεμερτζίδης, Μίνως Αργυράκης, Δημήτρης Γιολδάσης, Δημήτρης Μεγαλίδης, οι φωτογράφοι Σπόρος Μελετζής, Γ. Νισυρίου, ο μουσικός Αλέξανδρος Ξένος κ.ά. Τελευταίος και πλέον απαιτητικός και δυσκίνητος, εγκαταλείπει την Αθήνα ο Ιωαννίδης μαζί με τον Μακρίδη στις αρχές Μαρτίου. Επι­ τέλους η ηγεσία του ΚΚΕ καταλαβαίνει ότι το κέντρο του αγώνα δεν είναι η Αθήνα. Το Βουνό και η πρωτεύουσα συναντιούνται. Οι αντάρτες με τα γένια, τα φισεκλίκια και τις ανάριχτες κάπες, με τους κουστουμαρισμένους πολιτικούς και τους μποέμ καλλιτέχνες. Οι μεν περιεργάζονται τους δε σαν κάτι αξιοπερίεργο. Ο ζωγράφος Αργυ­ ράκης περνάει νύχτα από τον Παρνασσό και συναντιέται με μια αντάρ­ τικη φάλαγγα* ρωτάει ποιος είναι ο επικεφαλής και, όταν του λένε ο Νι­ κηφόρος, θαμπώνεται. Αρχίζει να διατρέχει πάνω κάτω τη φάλαγγα μέ­ σα στη νύχτα για να γνωρίσει τον θρυλικό ανθυπίλαρχο. «Πόσο ταρα­ ζόμασταν μέσα μας όταν ακούγαμε τα ονόματα: Άρης, Νικηφόρος, Ορέστης... Ήταν οι θεοί μας, ήταν οι μύθοι στους οποίους πιστεύαμε».1 1 Στη Βίνιανη, ο Μπελής, με τις μουστάκες όρθιες σαν αντένες, τρι­ γυρίζει ανάμεσα στους νεοφερμένους* αυτός που του χτυπάει στο μά­ τι είναι ο ασκητικός και καλοσυνάτος ζωγράφος Φέρτης με το μπλοκ και τα μολύβια του. Τι ’σαι συ, δε σ’ έχω ξαναδεί εδώ, του λέει. - Είμαι καλλιτέχνης. - Δηλαδή, τι κάν’ς; Κ αμ’σάρ’ς [πουκαμισάς] είσαι; - Όχι, ζωγράφος. - Δηλαδή; - Φτιάχνω πορτρέτα, πρόσωπα. - Πού το ’χεις το μηχάν'μα; - Δεν είμαι φωτογράφος. Με το μολύβι δουλεύω. - Γίνετ5 αυτό; - Κάτσε να σε φτιάξω, θα δεις. Ο Μπελής ποζάρισε πρόθυμα στον Φέρτη με ύφος στρατάρχη και το ένα χέρι χωμένο στο αμπέχονο όπως φαίνεται στο διασωθέν σκίτσοποιος ξέρει από πού είχε ξεσηκώσει ο τετραπέρατος ορεσίβιος τη να­ πολεόντεια πόζα.
11. Μ. Αργυράκης, Α πογευματινή , 13.11.1976.

Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 505 Πάντως το έργο του ζωγράφου το εκτίμησε: . Μας υποδέχτηκαν με ύφος δήθεν στενοχωρημέ­ νο και περίλυπο. πήρανε αυτό το ύφος της απελπισίας και της μετάνοιας περισσότερο για να σπάσουνε πλάκα με τα λεγόμενά μας παρά να πεισθούν από αυτά. μαθαίνοντας. καλά θα ’τανε. Μηλιά και Γόλιανη. . τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. πρωτεύ’σα τα Φιδάκια» κατά το τοπικό χωρατό. Εκδίωξη Με την ίδρυση της ΠΕΕΑ η πολιτική καθοδήγηση επιδιώκει να π α ­ ρουσιάσει προς τα έξω ένα άλλο πρόσωπο· ενωτικό. συνοδευόμενος από τον ντόπιο καπετάνιο του εφεδρικού ΕΛΑΣ της περιοχής Δημήτρη Δέρ­ ματά κάνουν περιοδεία στα ορεινά «Βαλκάνια». Ένας γενικός εξωραϊσμός αρχίζει και οι πολιτικοί διαφωτιστές εξα­ πολύονται σε πόλεις και χωριά να επουλώσουν την τραυματισμένη από τον εμφύλιο εικόνα του ΕΑΜ. όπου οι φτωχοδιάβολοι για μία λίρα ο καθένας είχαν εγκαταλείψει το ΕΑΜ και είχαν «γραφτεί» όλοι στον ΕΔΕΣ. όχι αφελείς· δεν χαμπαρίζουν εύκολα από λόγια όταν στην πράξη έχουν δει άλλα. γίνο­ νται τα σκίτσα αγωνιστών του Μεγαλίδη και οι «Αθηναίοι» γνωρίζουν από κοντά τον μεγαλύτερο μύθο της Αντίστασης. . Οι πονηροί Σελιώτες.ΑΡΗΣ... Πρώτα επισκέπτονται τα Σελά.Ωρέ. Στην Ευρυτανία ο διαφωτιστής Αργύρης. Στη Βίνιανη βγαίνουν οι πρώτες φωτογραφίες του Μελετζή. ο οποίος μόλις έχει επιστρέψει από την Ήπειρο.Α. Όπως αφηγείται ο Δερματάς: «Βρήκαμε όλους τους Σελιώτες συγκεντρωμένους στο μαγαζί του χωριού στην πλατεία. Οι χωρικοί είναι αγράμματοι. Άμαν ήξερα γράμματα.Θα μου το υπογράψεις. Όλοι θέλουν να του μιλήσουν. αμύνονται με τον τρόπο τους. ότι που­ θενά δεν έγινε κανένα κακό σε όσους είχανε φύγει από το ΕΑΜ και πή­ γανε στον ΕΔΕΣ και όντες πάντοτε πονηροί και χιουμορίστες. συμφιλιωτικό. Αυτές οι εκδηλώσεις λατρείας μόνο για καλό του δεν είναι. Εδώ ζουν οι πιο φτωχοί των φτωχών της χώρας. όπως αποκαλούν σκωπτικά οι Ευρυτάνες τα τέσσερα πιο φτωχά χωριά του νομού τους: «Σελά. . Ο φλογερός Αργύρης δεν συνειδητοποιεί πού βρίσκεται· οι κά­ τοικοι. βυθισμένοι στην απόλυτη ένδεια. φτυστόνε μ ? έκανες. να τον ακούσουν και όλοι οι καλλι­ τέχνες να τον σκιτσάρουν ή να τον φωτογραφίσουν. φαίνεται.

Ο δεύτερος λόγος. (Ιωαννίδης) Το μεγάλο αγκάθι είναι η παρουσία του Άρη στην έδρα του στρα­ τηγείου. βλέποντάς τους έτσι και μη φανταζόμενος ότι αυτοί μας δουλεύουν. την έδρα της ΠΕΕΑ. αλλά σε ένα κοντινό χωριουδάκι. Ο πραγματικός λόγος είναι τα αισθήματα φθόνου και φόβου που εμπνέει ο αρχηγός στους ίδιους* πρέπει να φύγει όσο πιο μακριά γ ί­ νεται. Ροδάκης. Περ. ο κρυμμένος. »Αυτά λέγανε και όσο που δεν έκλαιγαν. που συνεργάζεται ακόμα και με τον εχθρό να χτυπήσει το ΕΑΜ και πολλά τέτοια. «Ο Άρης είναι η ψυχή του ΕΛΑΣ. »Η ηγεσία του ΚΚΕ τον φοβάται* φοβάται ότι κάποια στιγμή μπο­ ρεί να πάψει να πειθαρχεί. Έτσι βρήκαν τη λύ­ ση της αποστολής του Άρη στην Πελοπόννησο». Δεν τολμούν όμως να τον καθαιρέσουν γιατί φοβούνται την αντίδραση του στρατού του ΕΛΑΣ. κατά τον Ιωαννίδη. .1 2 12. άρχισε να φανατίζεται περισσότερο και να μιλάει ακατάπαυστα χωρίς τελειωμό». (Συνέντευξη Δέρματά) Τον μάζεψε με τρόπο ο ντόπιος καπετάνιος και άφησαν τα «Βαλ­ κάνια» στη φτώχεια τους. Ιμείς δεν ηξίραμι τίπουτις α π 5 αυτά.Γλέπετ’ ουρέ τι πάθαμι. τις επιτυχίες του στον αγώνα του λαού για τη λευτεριά του. Μιλούσε για την προδοσία και τη στάση του Ζέρβα. »0 Αργύρης. ψάχνουν τρόπο να απαλλαγούν το συντομότερο από αυτόν. Στη Βίνιανη ήμασταν όλοι». Πώς θα ξεντρουπιαστούμε τώρα. Οι Σελιώτες κοίταζαν ο ένας τον άλλον. ήταν ο φόβος των Άγγλων: «Εμείς πάντα είχαμε το νου μας πως μπορεί να ’ρθει καμιά μέρα ένα αεροπλάνο και να μας κάνει στάχτη. Ο Σιάντος και ο Ιωαννίδης δεν τον θέλουν στα πόδια τους. Ο λόγος που επικαλούνται είναι για να μην «τρομάζει» δήθεν τους εξωεαμικούς με την παρουσία του μια και του έχουν σκοπίμως φορτωθεί όλες οι ευθύνες του εμφυλίου και όλα τα στραβά του ΕΛΑΣ. Τότε . το Στένωμα. ότι δεν έπρεπε να δίνεται η εντύ­ πωση πως η κυβέρνηση κηδεμονεύεται. Για χάρη της νέας συμφιλιωτικής εικόνας ο Ιωαννίδης με το ΠΓ του ΚΚΕ και τις κομματικές οργανουσεις δεν εγκαταστάθηκαν στη Βίνιανη. Κούναγαν το κεφάλι δήθεν ντροπιασμένοι και έλεγαν μεταξύ τους: » . Γιατί να μην έρθουν. Γι' αυτό πρέπει ουσιαστικά ν ’ απ ο μ α­ κρυνθεί από την ηγεσία.506 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΙΊΟΥΛΟΣ »Άρχισε λοιπόν ο Αργυρής να αναπτύσσει τους σκοπούς του ΕΑΜ. Ο λόγος ήταν.

Μα δεν έχει περιθώ­ ρια άρνησης και δέχεται χολωμένος τη «δυσμενή μετάθεση». μόνο εσύ μπορείς να τα βγάλεις πέρα εκεί. Σιάντος και Ιο^αννίδης ξεκινούν το θύσαι και απολέσαι κατά το σταλινικό πρότυπο. η «διαγραφή» για πρώην συ­ ντρόφους δεν αφορά μόνο την ιδιότητα του μέλους του Κόμματος. ανοίγουν τα κομματικά τους κιτάπια για να εξοφλήσουν παλιούς και νέους λογαριασμούς. δεν ενέπνεαν εμπιστοσύνη ούτε αυτοί έπρεπε να μείνουν ζωντανοί. Πού να φανταστεί ότι του έδιναν παράταση ζωής. αλλά και τη ζοοή τους. «όχι για καλό» (Χατζής. το αδίστακτο ηγε­ τικό δίδυμο.ΑΡΗΣ.Ιωαννίδης. τα πράγματα θ' αλλάξουν. στη Β' Πανελλαδική Συνδιάσκεψη της Αθήνας που είχε κληθεί και ο Άρης. μαζί με τα υπόλοιπα μέλη της ηγεσίας που συμμετείχαν στις αποφάσεις ή συγκάλυπταν με τη σιωπή τους τις αγριότητες θα δι­ κάζονταν ως εγκληματίες του Κοινού Ποινικού Δικαίου. Εκκαθαρίσεις Ο Άρης φεύγει και πίσω του ανοίγουν οι πύλες της κόλασης. ο Σιάντος είχε δώσει το σύνθημα για τις φονικές διώξεις ενα­ ντίον τροτσκιστών. με τη δύναμη που έχουν αποκτήσει από το λαϊκό κίνημα. Όσοι μαρξιστές δεν ανήκαν στο Κόμμα δεν είχαν δικαίωμα να ζήσουν επίσης όσοι εαμίτες. επαναλαμβάνουν. Μόνο να εμφανιστείς εκεί. ακόμη και ελασίτες. Επανά­ σταση ).1 3 Το3ρα. Σε μια ευνομούμενη πολιτεία. Κομουνιστική Επιθεώρηση (1941-1944). Οι Σιάντος . αρχειομαρξιστών και άλλων διαφωνούντων: «Η θέ­ ση μας σ' αυτά τα καθάρματα είναι θέση που αρμόζει σε προβοκάτο­ ρες και σεσημασμένους εχθρούς του ελληνικού λαού». Εσύ που τα κατάφερες τόσο καλά στην Ήπειρο. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 507 Τέλος Μαρτίου τον αρχηγό τον παραλαμβάνουν οι Σιάντος . η αντίδραση και οι συ­ νεργάτες των Γερμανών έχουν πάρει το πάνω χέρι.Ιωαννίδης προσωπικά και του παρουσιάζουν την κατάσταση στην Πελο­ πόννησο δραματική. Ο αρχηγός τούς διαβάζει και τους δύο προτού μιλήσουν δεν τον θέ­ λουν και τον διώχνουν όσο πιο μακριά γίνεται. Η πρόσκληση στο Καρπενήσι ισοδυναμεί με πρόσκληση για τον άλλον κόσμο. επειδή είναι η εποχή των όπλων. Η Πελοπόννησος χάνεται. σοσιαλιστική ή μη. π ρ ά ­ κτορες έχουν παρεισφρήσει στις οργανώσεις. . και φυσικά δεν εδικαιούντο να αναπνέουν οι κάθε είδους «αντιδραστικοί». Το ΕΑΜ βρίσκεται παντού σε υποχώρηση. Από τον Δεκέμβριο του 1942. 13.

(Συνέντευξη Χουλιάρα) Ακόμη και από την έδρα του Γενικού Στρατηγείου και του ΠΓ του Κόμματος αρχίζουν να εξαφανίζονται άνθρωποι που πρόσφεραν τις υπη­ ρεσίες τους. Ο Σκαφίδας είναι πρώην μέλος του ΠΓ του ΚΚΕ. Ο Καπένης και ο Γάκης. που έκανε δήλωση επί δι­ κτατορίας Μεταξά· έκτοτε ζούσε στο χωριό του στη Μεσσηνία. ο Αναστασίου θα συλληφθεί ξανά και θα εκτελεστεί. Και. «Σκοτώσανε ανθρώπους γιατί πριν από πολλά χρόνια είχαν διαφωνήσει με το ΚΚΕ». (Ο Άρης. (Β. τους οποίους στρα­ τολόγησε και προστάτευσε ως την τελευταία του στιγμή ο Άρης». αν αρνηθούν την πρόσκληση ή προσπαθήσουν να δια­ φύγουν. (Στίνας) Εκατοντάδες αγωνιστές του λαϊκού κινήματος θα θυ­ σιαστούν στον βωμό της «ιδεολογικής καθαρότητας» και οι ακραίοι που έχουν αναλάβει το φρικιαστικό έργο αμιλλώνται μεταξύ τους: «Έπνιξα έξι με την τριχιά στο ρέμα». αλλά θα εκτελεστεί σαν προδότης. που ζει αποτραβηγμένος με την οικογένεια του στα Κουνινά Αχαΐας. καλείται στο Καρπενήσι και βρίσκει εφιαλτικό θάνατο. για να τιμήσει τον αδικοχαμένο Γάκη. . το Κόμμα θα τους ανακαλύψει όπου και αν κρύβονται. εκτελούνται εν ψυχρώ από τους μπράβους της ηγεσίας. παλιά στελέχη με προσφορά στο ΚΚΕ. Αλλά. που είχε κληθεί στο Καρπενήσι. καλούνται στην πρωτεύουσα της Ευρυτανίας και εξοντώνονται. θα πάρει κοντά του στους μαυροσκούφηδες τον μικρότερο αδερφό του Σπύρο Γάκη. Ο Δαμασκόπουλος. έχουν περάσει από τους πρώτους στην Αντίσταση· εαμίτης στο Αγρίνιο ο πρώτος και αντάρτης στο Πήλιο ο δεύτερος. αφού πέρασε ένα μαρτυρικό διάστημα απομόνωσης. Η επίσημη δικαιολογία σε αυτούς που ρωτάνε για την τύ­ χη τους είναι ότι έχουν σταλεί σε αποστολές· αλλά δεν γυρίζουν ποτέ. Νεφελούδης) Το αιματηρό πογκρόμ εναντίον καθενός που έχει προηγούμενα με την καθοδήγηση ή απλώς δεν εμπνέει εμπιστοσύνη γίνεται αδυσώπη­ το και θα κορυφωθεί τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου.508 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟΠ ΟΥ Λ Ο Σ Δεκάδες άνθρωποι που έδιναν τη ζωή τους στον αγώνα ή υπήρξαν κά­ ποτε μέλη του ΚΚΕ. δολοφονείται με μια σφαίρα στο πίσω μέρος του κεφαλιού λίγο έξω από το Καρπενήσι. επειδή βρί­ σκονται στο στόχαστρο του Ιωαννίδη από τις φυλακές της Ακροναυπλίας. μόλις φύγει. Ο δάσκαλος Τζινιέρης ή Σκυτάλης. καμαρώνει ένα ηγετικό στέλε­ χος του ΚΚΕ στην Υπάτη. προοην στέ­ λεχος του ΚΚΕ.) Από τη δολοφονική μανία της κομματικής καθοδήγησης «δεν γλί­ τωσαν ούτε και αντιστασιακοί αντιπολιτευόμενοι. Θα σώσει τον Αγρινιώτη τροτσκιστή Πάνο Αναστασίου. (Ρά­ πτης) Υπάρχουν καταγραμμένα τα ονόματα δεκάδων μαρξιστών αγω ­ νιστών που δολοφονήθηκαν «για τον απλό λόγο ότι είχαν διαφορετι­ κές ιδεολογικές και πολιτικές τοποθετήσεις». αλλά.

Σε μια εντονότατη συζήτηση για το Ελληνι­ κό Ζήτημα στη Βουλή των Κοινοτήτων ο Ιντεν παραδέχτηκε για πρώ­ τη και τελευταία φορά ότι το ΕΑΜ. που είναι ανίκανη να διαχειριστεί τη δύναμή της και μοιρά­ ζει καρέκλες για να καρπωθεί τα φώτα και το όποιο κύρος τους. Κόκκαλης και οι σβωλικοί Χατζήμπεης. κατά τον γκουρού του Κόμματος. Όποιος ρωτάει είναι ύποπτος. «αποτελεί έναν σημαντικό πολιτικό παράγοντα. Ασκούτσης. δεν μπορεί να το εξηγήσει* έχουν χαθεί ξαφνικά εφτά οχτώ άνθρωποι που δούλευαν μαζί. για αυτό ο Γεωργίου δέχεται απειλές και κατά της δικής του ζωής αν δεν σταματήσει τις ερωτήσεις. Ένας στενός συνεργάτης του Σβώλου. ο πρώτος στον κα­ τάλογο για εξόντωση αρχηγός του ΕΛΑΣ. για αυτό τον έδιωξαν* ελπίζουν όμως ότι η κοχλάζουσα Πελοπόννησος θα γίνει ο τάφος του. Στην πρόσκληση του ΕΑΜ τα κοράκια μυρίστηκαν ψοφίμι* μια νέα εξουσία. αντιπρόεδρος ο Μπακιρτζής. Αγγελόπουλος. Νέος πρόεδρος ορκίζεται ο Σβώλος. και ένας ολόκληρος συρφετός φιλόδοξων και καιροσκόπων. Τσιριμώκος. Το έναυσμα της αιφνίδιας «εαμοφιλίας» τούς έδωσε άθελά του ο Άγγλος υπουργός Εξωτερικών Ίντεν. που ως έμπιστο κομματικό στέ­ λεχος ασκεί χρέη γραμματέα του Σιάντου. εξού και ονομάστηκαν σκωπτικά «οι αριστεροί του Ίντεν». εκτός από τις προσωπι­ κότητες που συμμετείχαν στην ΠΕΕΑ. (Κέδρος) άρα η Μεγάλη Βρετανία οφείλει να διαπραγματευτεί μαζί του. Ο καθηγητής Σβώλος εγκατέλειψε τους δισταγμούς του και στις 18 Απριλίου η Κυβέρνηση του Βουνού παίρνει την οριστική της μορφή. Τον Σβώλο τον ακολούθησαν στο Βουνό. γιατί ελέγχει τα 3/4 της Ελλά­ δας».ΑΡΗΣ. Αγγλοαριστεροί Η ΠΕΕΑ ανασχηματίζεται. γράφει σχε­ τικά με τους «αγγλοαριστερούς» που ενέσκηψαν: . οι οποίοι επιζητούν να εξασφαλίσουν κά­ ποιο ψιχίο από τη νέα εξουσία που εδραιώνεται ερήμην τους. αντίθετα με τον ΕΔΕΣ. Μάντακας. (Γεωργίου) Ένας μόνο γλίτωσε από το κομματικό σφαγείο. Και κά­ νει το λάθος να ρωτήσει τον Ιωαννίδη τι συμβαίνει. πού χάνονται όλοι αυτοί οι σύντροφοί τους. ο διαπρεπής οικονομολόγος και πρώ­ ην διοικητής της Αγροτικής Τράπεζας Σταύρος Μακράκης. Αυτό ήταν. Γαβριηλίδης. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 509 Ο δημοσιογράφος Βάσος Γεωργίου. Σιάντος και Ιωαννίδης δεν τολμάνε να τον αγγίξουν. γραμματείς οι Σιάντος.

Μετά την ορκωμοσία της ΠΕΕΑ με την οριστική της σύνθεση διενεργείται στις 23 Απριλίου ένα είδος μυστικών εκλογοιν για την ανά­ δειξη το:>ν μελών του Εθνικού Συμβουλίου σε όλη την Ελλάδα. »Άλλος αυτός στο Καρπενήσι ή μάλλον στις Κορυσχάδες: ο Σημί­ της. τους χαμαιλέοντες. αυτοί είναι άνθρωποι της Ιντέλιτζενς Σέρβις οι περισσό­ τεροι ή παίρνουν οδηγίες μέσω ανθρώπων της Ιντέλιτζενς Σέρβις. τους αδιάλλαχτούς της. [. Γραμματέας του Δήμου Αθηναίων επί Κοτζιά .Θρακών.510 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥΛ ΟΣ «Άλλος μέγας σοσιαλιστής εδώ: ο Ααμπρινόπουλος.. αλλά ήταν πιο τίμιος άνθρωπος α π ’ όλους».1 4 Έ νας μόνο έχει κερδίσει τους πάντες με το ήθος και την ανιδιοτε­ λή προσφορά του: «Ο Κόκκαλης δεν ήταν μέλος του Κόμματος.] Αλλά ποιος αγώνας και ποια επανάσταση δεν έχει τους αριβίστες. Φάκελοζ Ε λλάς . μαζί μας. Όπως ανακοινώθηκε από τον Γραμματέα Εσωτερικών 14.. τε­ λευταία μέλος του Κομουνιστικού Κόμματος». ελεύ­ θερη και κατεχόμενη. Φωτιά και τσεκούρι. Δυστυχώς βρίσκομαι πολύ κοντά και τις βλέπω και τους βλέπω». Και αυτοί θέλουν να είναι κοντά μας.Μεταξά.τι θέλουμε. Τι ήταν ως χτες. . ο Γούντχαουζ τον θεωρεί έναν από τους τρεις καλύτερους π ρ ά ­ κτορες της Βρετανίας στην Ελλάδα και ο Σιάντος στις 25 Απριλίου 1944 στέλνει το ακόλουθο τηλεγράφημα στον Τίτο: «Αντιπρόεδρος: στρατηγός Μπακιρτζής. έχουν συχνές πολιτικές συζητήσεις και συμφωνούν σε πολλά. παλιός φίλος του αριστερού κινήματος. να μην κάνουμε εμείς ό. ο Καραμανλής τον ενη­ μέρωσε πως φεύγει στη Μέση Ανατολή και οι δρόμοι τους χώρισαν. Προτού όμως ο Σβώλος αποφασίσει να βγει στο Βουνό. Ποια δεν έχει τις κηλίδες της. 1931-1944. Στο Εθνικό Συμ­ βούλιο ο αδιαλλακτότερος των αδιαλλάκτων. Ο Ιωαννίδης τον αποκαλεί πράκτορα των Άγ­ γλων. Κάποιος τον οποίο υπολόγιζε ο Σβώλος να έχει μαζί του είναι ο νέος πολιτικός Κωνσταντίνος Καραμανλής. Γεν. Έχει εκτιμήσει τα προσό­ ντα του από τη συνεργασία τους στην Επιτροπή Μακεδόνων . (Ιωαννίδης) Μετά από κάποιο διάστημα συνεργασίας το ΠΓ του ΚΚΕ ανακήρυξε τον καθηγητή της Ιατρικής αριστίνδην μέλος του Κόμματος. Τα αρχεία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιοιν. με δικαίωμα ψήφου σε γυναίκες και άνδρες άνω των 18 ετών. Ο πάντα καχύποπτος Ιωαννίδης περιφρονεί ή φοβάται τους περισ­ σότερους και μουρμουρίζει στον Σιάντο: Γιώργη. Το μυστήριο της συμμετοχής του στρατηγού Μπακιρτζή και στην πρώτη και στη δεύτερη σύνθεση της ΠΕΕΑ θα παραμείνει ένα από τα «αινίγματα» του αγώνα. καθηγητής δυνάμει της βασιλικής οικογένειας.

«Οι βουλευτές του συμβουλίου που πήγαν στη σύνοδό του στο χω­ ριό Κορυσχάδες τον Μάιο αποτελούσαν ένα πολύ ευρύτερο δείγμα της ελληνικής κοινωνίας από εκείνο που έβρισκε κανείς στα προπολε­ μικά κοινοβούλια. Στην είσοδο του σχολείου τοποθετήθηκε μια επιγραφή με πολύ καί­ ρια σύνδεση: «ΕΠΙΔΑΥΡΟΣ 1821 . Στις Κορυσχάδες της Ευρυτανίας συνέρχεται για πρώτη φορά το Εθνικό Συμβούλιο της μαχόμενης χώρας. Ό. . βιοτέχνες. Η στάση του εξέφραζε όχι μόνο τη δυσπιστία. Έ να χωριουδάκι-αϊτοφωλιά. αγρότες με τις βράκες της δουλειάς. Έ δρα του Εθνικού Συμβουλίου ορίζονται οι Κορυσχάδες. Ο πατροπαράδοτος ασφυκτικός κλοιός των δικηγό­ ρων και των γιατρών είχε σπάσει: οι ομιλητές στις εντελώς ασυνήθι­ στες και αναμφίβολα συγκινητικές συνεδριάσεις του συμβουλίου π ε ­ ριλάμβαναν γυναίκες. Μεγάλης Βρετανίας. Στο άνετο πέτρινο σχο­ λείο του χο:>ριού εγκαταστάθηκε η Βουλή της Κατοχής. το φόβο για την απομόνωσή του από το λαό. μαστόρους. παρόντων των μητροπολιτών Κοζάνης Ιωακείμ και Ηλείας Αντωνίου. αντάρτικο τμήμα παρουσιάζει όπλα και γίνεται δοξολογία.ΚΟΡΥΣΧΑΔΕΣ 1944». στους οποίους προστέθηκαν αυ­ τοδικαίως και 22 βουλευτές της Βουλής του 1936. στην ψηφοφορία πήραν μέρος πάνω από 1.000 εκλογείς και εξελέγησαν 180 εθνοσύμβουλοι. ένα δάσος από γαλανόλευκες και αναρτήθηκαν οι σημαίες όλων των συμμάχων: ΗΠΑ. οι οποίοι έχουν εκλεγεί εθνοσύμβουλοι. (Mazower) Αυτό που κραυγάζει δυσάρεστα είναι η απουσία των άλλων δύο αντιστασιακών οργανώσεων και φυσικά των πολιτικών κομμάτων. Οι τοίχοι της αίθουσας διακοσμήθηκαν από τους καλλιτέχνες με μορφές ηρώων του ’21.000. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 511 Σίάντο.τι ευγενέστερο διαθέτει η χώρα είναι εδώ. Οι εργασίες αρχίζουν στις 14 Μαΐου και διαρκούν έως τις 28 του ίδιου μήνα. π απά δες και δημοσιογράφους». «Το σύνολο σχεδόν της ηγεσίας του προπολεμικού αστικού κόσμου είδε με φόβο τις νέες πολιτικές δυνάμεις που αναδείχνονταν μέσα στον αντιστασιακό αγώνα και τις καταπολέμησε.ΑΡΗΣ. Ανακρούεται ο ελληνικός Εθνικός Ύμνος κατά την προσέ­ λευση των επισήμων. μόλις πέντε χιλιόμετρα από το Καρ­ πενήσι και με ευρεία εποπτεία της περιοχής. Σο­ βιετικής Ένωσης και Γιουγκοσλαβίας. φιγούρες ανταρτών.

Κατεβαίνοντας από το βήμα. οι οποίοι κα­ τά καιρούς τιμήθηκαν με την ψήφο του ελληνικού λαού και εξελέγησαν βουλευτές. κανένας χλευασμός· μετά την πρώτη αμηχα­ νία των συνέδρων χειροκροτήθηκε για την παρρησία του από όλους τους εθνοσυμβούλους. εδώ υπάρχει ελευθερία λόγου. Πρέπει να τονιστεί ότι ο Σβώλος δεν προσφέρθηκε ως αχυράνθρω­ πος του ΕΑΜ· η φιλοδοξία του είναι να γίνει η γέφυρα όπου θα συνα- . χάριν μιας πολιτικής σκοπιμότητος. Ας αναγραφούν κάποτε στην ελληνική Βουλή τιμητικά τα ονόματα των 22 αυτών βουλευτών που αποδείχτηκαν άξιοι της εμπιστοσύνης του ελληνικού λαού* η παρου­ σία τους αποτελεί για τον πολιτικό κόσμο της χώρας το μόνο εύσημο της Κατοχής. συμπαρατάχθηκαν στον ένοπλο αγώνα των Ελλήνων και πήραν δικαιωματικά θέση ανάμεσα στους εκλεγέντες εθνοσυμβούλους των Κορυσχάδο^ν. δήλωσε: . που.Αληθώς. τις θυσίες που πρόσφεραν κατά χιλιά­ δες οι νέοι της Ελλάδας και υπονόμευε την αποτελεσματικότητα του μεγάλου λαϊκού αγώνα». οπούς εξηγεί ο αμέσως με­ τά τον Σβώλο καθηγητής Άγγελος Aγγελόπουλος. Από κάποιους λουφάζοντες επιχειρήθηκε να παρουσιαστούν οι εξωεαμικοί που συμμετείχαν στην ΠΕΕΑ σαν απλοί κομπάρσοι. Η πολιτική του μείωνε. μερικές φορές είχαμε». μέλη της ΠΕΕΑ. Μόνο 22 πρώην βουλευτές δήλωσαν παρόντες. έγιναν υπουργοί και πρωθυπουργοί. Καμία αποδοκιμασία. όργανα μιας προαποφασισμένης πολιτικής· θα επαναληφθεί το ίδιο τροπάριο του εξαναγκασμού που χρησιμοποιείται και για τον ΕΛΑΣ: «Μερικοί από τους πολιτικούς. (Ανδρικόπουλος) Στη χώρα υπάρχουν εν ζοοή άνω των 800 πολιτικών. (Woodhouse) Ουδείς ήταν δυνατόν να ανέβει στο Βουνό παρά τη θέλησή του. όπως είναι φυσικό.512 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ αλλά επιπλέον τον καιροσκοπισμό του. Κά­ θε εθνοσύμβουλος είναι απολύτως ελεύθερος να προτείνει ή να ζητή­ σει αυτά που η ιδεολογία του υπαγορεύει. παρά τις διαφορές από­ ψεων και εκτιμήσεων. στα βουνά. δέχθηκαν να περάσουν τη γραμ­ μή. Ρούφος ζήτησε από το βήμα του συνεδρίου κάτι ανήκουστο για όλους τους υπόλοιπους: την επιστροφή του βασιλέα χωρίς δημοψήφισμα. Τα εξωεαμικά μέλη του Εθνικού Συμβουλίου έχουν δικό τους πολι­ τικό λόγο και ένα άκρως αποτελεσματικό μέσο πίεσης: την ομαδική τους παραίτηση. με υπαινιγμούς για τους κινδύνους όπου ήταν εκτε­ θειμένες οι οικογένειές τους στην Αθήνα». ο πρώην δήμαρχος Πατρών και βασιλόφρων πολιτευτής Π. «η συνεργασία μας με τις άλλες τάσεις στην ΠΕΕΑ ήταν αρμονική. Για παράδειγμα. Αλλά δεν χρειάστηκε γιατί.

δεν λείπουν τα στελέχη του αγώνα.ΑΡΗΣ. Για αυτό. μια υπηρεσία που δημιουργείται μόνο στις μεγάλες μονάδες του ΕΛΑΣ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 513 ντηθούν οι αντιστασιακοί με τα παλαιά πολιτικά κόμματα. . Ενισχύονται τα μέτρα για την Παιδεία. 0 ΕΛΑΣ απαλλάσσεται από διάφορες ευθύνες και περιορίζεται στο αυστηρούς πολεμικό του έργο. Αυτό δεν διαφεύγει από τους ευφυείς χωρικούς· οι πρώτες αλ­ λαγές αντιμετωπίζονται κάπως ειρωνικά: «Λαοκρατία και λίγο Βασι­ λιά» λένε με νόημα. που 15. είχε θέσει απροσδόκητα σκληρούς όρους και πήρε όσες εγγυήσεις είχε απαιτήσει.1 5 Η ιστορία γράφεται παντού. όπως ο Νικηφόρος. Η ΚΕ του ΕΛΑΣ στην Αθήνα διαλύεται και ο επικεφαλής στρατηγός Νεόκοσμος Γρηγοριάδης εκλέγεται εθνοσύμβουλος και πρόεδρος της Βουλής του Βουνού. Καθιερώνεται ως επίσημη γλώσσα η δημοτική. Σημασία έχει πως «για πρώτη φορά από την ίδρυση του νεοελλη­ νικού κράτους το κέντρο αποφάσεων της χώρας είχε μετατοπιστεί στις πιο απομακρυσμένες ορεινές περιοχές. Απαλλάσσεται από κάθε φορο­ λογία το απαραίτητο εισόδημα διαβίωσης των πολιτών κ. Στο χωριό Κορυσχάδες της Ευ­ ρυτανίας». Το πολιτικό έργο το αναλαμβάνει η ΕΔΑ (Επιτροπή Διαφώτισης Ανταρτών).κ.ο. Καταργείται ο πολιτικός από την τριαν­ δρία διοίκησης των ένοπλων τμημάτων και διατηρούνται μόνο στρα­ τιωτικός και καπετάνιος. πριν ορκιστεί πρόεδρος. Μεταξύ άλλων: 0 ΕΛΑΣ περνάει υπό τον έλεγχο της ΠΕΕΑ. όπως τον ρόλο των Λαϊκών Συνελεύσεων και τον κώδικα Δι­ καιοσύνης· η νομοθεσία επέστρεψε σχεδόν στα προπολεμικά ισχύοντα. Στις 14 ημέρες των εργασιών του Εθνικού Συμβουλίου οι αλλαγές που αποφασίζονται είναι πολλές. Μπλόφα Η ΠΕΕΑ όμως δεν είναι αυτό που δείχνει. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Απόδειξη της επιρροής των νέων συμμάχων του ΕΑΜ είναι ότι η ΠΕΕΑ έθιξε ακόμη και λαϊκές κατακτήσεις που είχαν δικαιωθεί στην πράξη. Εκτός από τους ενθουσιώδεις που πανηγυρίζουν για την κυβέρνη­ σή τους. Η διεφθαρμένη Χω­ ροφυλακή αντικαθίσταται με τη σύσταση Εθνικής Πολιτοφυλακής.

Στις συνελεύσεις ωστόσο επαναλάβαινα κι εγώ τους πανηγυ­ ρισμούς». ότι τέλος πάντων. «Το Εθνικό Συμβούλιο.αυτή ακριβώς την εντύπωση διατηρώ από την ίδρυση της ΠΕΕΑ. μέχρι να μας φωνάξετε στο Κάιρο. ας φκιάσαμε αυτή την κυβέρνηση. ο προοθυπουργός της κυβέρνησης του Κάιρου λάμβανε ένα καθησυχαστικό τηλεγράφημα από το Βουνό: «Η επιτροπή αποβλέπει πρωτίστως εις τον σχηματισμόν Κυβερνήσεως Γενικής Εθνικής Ενότη­ τας». Η ηγεσία του ΚΚΕ αποφάσισε την ίδρυση της ΠΕΕΑ με την «άκρη των χειλέων». που καθιστούσε την Κυβέρνηση του Βουνού ένα προσωρινό δ ια π ρ α γμ α ­ τευτικό σχήμα. όπως σίγουρα είχαν ελπίσει με­ ρικοί από τους πιο ριζοσπάστες αγωνιστές του ΕΑΜ. (Κέδρος) Αυτό το τηλεγράφημα. πίσω από την πλάτη των αγωνιστών. μην ανησυχείτε. αποδείχτηκε τε­ λικά ότι ήταν ένα εργαλείο στα χέρια των ηγετών του ΕΑΜ στις παρατεταμένες διαπραγματεύσεις τους με τους πολιτικούς στην Αίγυ­ πτο». αν δε θέλετε. προσωρινή είναι η ΠΕΕΑ. σα να τρομάξαμε και οι ίδιοι με το τόλμημά μας κι έβλεπες τους πανηγυρισμούς μας τους ανακατεύαμε με περίεργες εξηγήσεις. μια πολιτική μπλόφα. την κυβέρνηση του Κάιρου. Εί­ χε κάτι. εμείς προχωρούμε κι ελάτε σεις κοντά τώρα. Παρά τις μεγαλόστομες δια­ κηρύξεις και τις δημόσιες δεσμεύσεις χρησιμοποιούν την ΠΕΕΑ απλώς σαν προθάλαμο για να εισέλθουν στο άντρο της πολιτικής καμαρίλας και της συναλλαγής. δεν είχαμε σκο­ πό και να το παρατραβήξουμε. αντί να είναι το θεμέλιο ενός μόνιμου νέου πολιτικού συστήματος.«σκοπός δεν ήταν να έρ­ θει σε ρήξη με την εξόριστη κυβέρνηση. Μια αποδυναμωμένη προκαταβολικά ενέργεια . Δημιούργησε την ΠΕΕΑ όχι για να απαλλάξει τη χώρα από τον παλαιοκομματισμό και την ξενοκρατία* οι μικρόνοες του Κόμματος δεν έχουν αυτό το σθένος. (Δημητρίου. Αντάρτης) Δεν λαθεύει ο ανθυπίλαρχος. πέντε ημέρες μετά την ορκωμοσία της πρώτης ΠΕΕΑ.514 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ προβληματίζονται: «Δεν είχε η ενέργεια μας εκείνον τον αέρα που έπρεπε να μας δίνει η δύναμή μας και το δίκιο μας. Πολύ σύντομα η ΠΕΕΑ θα αποδειχτεί μια ανεπίτρεπτη φάρσα της πολιτικής ηγεσίας στους επαναστατημένους χωρικούς και αντάρτες που πίστεψαν και αγκάλιασαν μια κυβέρνηση βγαλμένη επιτέλους από τα σπλάχνα τους. (Γασπαρινάτος) Που σήμαινε. ότι “κύριοι. γυρεύοντας!”. (Mazower) Στις 15 Μαρτίου. αλλά να γίνει αποδεκτή α π ’ αυτήν». πρέπει να χρεωθεί εξ ολοκλήρου στην ηγεσία του ΚΚΕ. δίχως τη σιγουριά που έπρεπε να της δίνει η θέληση και η δύναμη του εξεγερμένου εαμικού κόσμου· η de facto εξουσία που κα­ .

η αντι­ στασιακή αντιπροσω πεία με επικεφαλής τον Σβώλο ξεκινάει αμέσως για το Κάιρο* όμως ο καθηγητής έχει ακόμη τους ενδοιασμούς του. να μου το πεις. δείγμα καθαρότατο ότι δεν επ ι­ δοκίμαζε τη δική μας. μόλις έρχεται η πρόσκληση από τη βασιλική κυβέρνηση. (Ιωαννίδης) Και. θα ’κανε μόκο προς εκείνη την κατεύθυνση. που ανήγ­ γειλε στους Συμμάχους την ίδρυσή της. ξέρο) γω».. Του Ιωαννίδη δεν του ξεφεύγουν αυτά: «Αναγνώριζε εκείνη την κυβέρνηση. Αλλά αυτός όχι». φαίνεται.κάτι που δεν είχε κάνει τα δύο προηγούμενα χρόνια.] Αν μας αναγνώριζε εμάς ή αν ήθελε να υ π ά ρ ­ χουμε εμείς.] Αν το μάθαιναν οι άλ­ λοι κατσαπλιάδες.. Θα δεις. [. [. 15 ημέρες μετά τον σχηματισμό της ΠΕΕΑ.. αλλά μια τρομακτική είδηση απειλεί να τινάξει στον αέρα κάθε σχέδιο συνεννόησης: Σκοτοόθηκε ο Ψαρρός. όχι. από όπου τα «σήμα­ τα καπνού» δείχνουν αποδοκιμασία: «Οι επίμονες προσπάθειες του ΚΚΕ και της ΠΕΕΑ να αποχτήσουν απευθείας σχέσεις με το ΚΚΣΕ και τη σοβιετική κυβέρνηση δεν είχαν κανένα αποτέλεσμα». [. αν σκοπεύετε να καταλάβετε την Αθήνα και την εξουσία.Α ΡΗ Σ. Πήγαινε και έχε εμπιστοσύνη στο Κόμμα. . (Π. Οι αντιπρόσωποι ξεκινάνε. Μη με αναγκάσεις την τελευταία στιγμή να διαχω ρί­ σω τις ευθύνες μου. Το ηγετικό δίδυμο του ΚΚΕ παραλύει και αποφασίζουν να α π ο ­ σιωπήσουν το γεγονός γιατί φοβούνται τις αντιδράσεις του Άρη και τοον κ α π ετά ν ιω ν «τσιμουδιά σε κανέναν. Το χειρότερο.. να χωνέψει τόση διαλλακτικότητα και επ α να ­ λαμβάνει στον Σιάντο: Γιώργη. Αντιθέτως. Πού μυαλό για τέτοιες σκέψεις: -Ό χ ι. η ΣΕ είχε χαιρετί­ σει θερμά την αντίστοιχη Επιτροπή Απελευθέρωσης της Γιουγκοσλα­ βίας και ακόμη θερμότερα την Επιτροπή της Πολωνίας. Αλέκο. ο Στάλιν αγνόησε επιδεικτικά την Κυβέρνηση του Βου­ νού και έστειλε ευχετήριο τηλεγράφημα για την εθνική εορτή στον βα­ σιλέα Γεώργιο. Δημητρίου) Η Σοβιετική Ένωση δεν αναγνώρισε την ΠΕΕΑ ούτε καν απάντησε στο τηλεγράφημα του πρώτου προέδρου της Μπακιρτζή. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν 515 τείχε. Η δική της σιγουριά βρίσκεται στη Μόσχα. Ούτε στην καλή εποχή δεν του έστειλε τηλεγραφήματα και του στέλ­ νει αμέσως μόλις κάνουμε εμείς την κυβέρνηση. Άρα του δίνει να κα­ ταλάβει ότι εγο) δεν έχω καμιά απολύτως ανάμειξη με την υπόθεση αυτής της ΠΕΕΑ.. δεν μπορεί. στην εθνική επέτειο της 25ης Μαρτίου.] Ούτε καν το φανταζόμασταν. όταν δεν υπήρχε η ΠΕΕΑ. Θα είναι μεγάλη ζημιά για σας... την ΠΕΕΑ..

[. Το αργοπορημένο και αγγλοδίαιτο αντάρτικο τμήμα του Ψαρρού θα αντιμετωπιστεί στο Βουνό σαν παρείσακτο. Την προ^τη φορά με προσωπική εντολή του Σιάντου -π ο υ τη μετέδωσε ο Ορέστης. 0 Ψαρρός. Κατέλυσε τις ελευθερίες μας. άλλη λύση δεν συζητάει. το 5/42 Σύνταγμα του Ψαρρού ανασυγκροτήθηκε και τα «άκουσε» ο αρχηγός.516 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ Ο συνταγματάρχης Δημήτριος Ψαρρός είναι ο πρώτος ανώτερος αξιωματικός που στράφηκε στην ένοπλη Αντίσταση. πάλι με μυστική εντολή του Σιάντου -μέσω Ζούλατο διέλυσαν με λιγοστά θύματα ο Βερμαίος και ο Νικηφόρος· ξανά ο «εξτρεμιστής» Άρης βρέθηκε κατηγορούμενος. μας εξανδραπό­ δισε». τον υπέρτατο μας νόμο δηλαδή. ακόμη και εσωκομματικές. Οι εγκατεστημένοι ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ θα προσπαθούν με διάφορους τρό­ πους να το απορροφήσουν. παρά τη γενική εχθρότητα που αντιμετωπίζει.. Μετά τις έντονες αντιδράσεις.το διέλυσε αναίμακτα ο πανούργος Άρης. στην ίδια περιοχή κυριαρχούσε ήδη ο ΕΛΑΣ. οι πολιτικοί της Αθήνας έτσι κι αλλιώς θε­ ωρούν το αντάρτικο καταστροφικό και οι βασιλόφρονες μισούν το 5/42 αφού στο καταστατικό του διακηρύσσει: «Πρώτος σκοπός όλων των δημοκρατικών είναι να αποτρέψουν την παλιννόστηση του Γεο^ργίου. (Κούτρας) Τρεις είναι οι δαίμονες που καθόρισαν την τύχη του συνταγματάρ­ χη και του 5/42: Πρώτος ο Σιάντος.. αν και ήταν χιλιόμετρα μακριά. Προτού το 5/42 ανασυγκροτηθεί για τρίτη φορά. όπως εί­ ναι πια φανερό. στηρίχτηκε ολοκληρωτικά στους Βρετανούς και κατέληξε υποχείριό τους. έχει αφιχθεί στο Βουνό ο Σιάντος και άσκησε προσωπική πίεση στον Ψαρρό να προ- . Κανείς δεν το θέλει. Ο Γραμματέας του ΚΚΕ δεν διανοείται ένα «ξένο» αντάρτικο τμή­ μα μέσα στις απελευθερωμένες από τον ΕΛΑΣ περιοχές· πρέπει να εν­ σωματωθεί ή να διαλυθεί. υπερτίμησε την ανάγκη της ξένης βοήθειας. επιμένει και «μ' ευελιξία κι υποχωρητικότητα πολλές φορές διέσωσε την εθνι­ κή ενότητα και θα τη διέσωζε ίσως μέχρι τέλους αν δεν την υπονό­ μευαν σκοτεινές δυνάμεις ψηλά ιστάμενες κι έξωθι κατευθυνόμενες». Τη δεύτερη φορά. Όμως η πρώτη αποτυχημένη του προσπάθεια στη Μακεδονία του ψαλίδισε τα φτερά με συνέπεια να καθυστερήσει πολύ τη δεύτερη· όταν το αποφάσισε. για τη νοοτροπία που είχε εμφυσήσει στους καπετάνιους.] 0 Γεώργιος δεν έχει πια θέση στην Ελλάδα μας. Και το χειρότερο.

Η προσωπική βεντέτα μεταξύ Σιάντου και Ψαρρού (τον είχε γελάσει δύο φορές) και η απροσδόκητη στάση του Καρτάλη στη σύσκεψη εξόργιζε την εαμική ηγεσία σε βαθμό να μην παρέμβει στη ραγδαία όξυνση των σχέσεων του ΕΛΑΣ Φωκίδας και του 5/42». υπό την καθοδήγηση του Γούντχαουζ μεταστράφηκαν πλήρως. είτε γιατί το σκεπτόταν εί­ τε για άλλους λόγους.1 6 Πλάι στον Ψαρρό εδρεύει ο δεύτερος δαίμονας του συνταγματάρ­ χη. Μετά και από αυτό ο Ψαρρός δεν είχε αμφι­ βολία για την εξέλιξη· μόλις επέστρεψε στην έδρα του Συντάγματος. κάνει συστάσεις στον ταγματάρχη για τη συμπεριφορά του. Τα αίτια δεν είναι μόνο πολιτικά. που θα του κάνει τον βίο αβίωτο. Πίσω από τη δική του «τρέλα» βρίσκεται ο Γραμ­ ματέας του Κόμματος· όπως γράφει ο ταγματάρχης σε κομματική έκ­ 16. πιο μακρινή. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 517 σχωρήσει στον ΕΛΑΣ. Δημιουργεί συνεχώς προστριβές και προβλήματα και σε μια περί­ πτωση απείλησε να του κόψει ακόμη και το νερό. είπε στους αξιωματικούς του 5/42 να προετοιμαστούν για σύγκρουση με τον ΕΛΑΣ. Στον χο^ρο που κινείται το 5/42 είναι ανεπτυγμένο το 36ο Σύνταγ­ μα του ΕΛΑΣ με δύναμη τριών ταγμάτων και διοικητή τον παλιό συμ­ μαθητή και φίλο του Ψαρρού ταγματάρχη Ζούλα.ΑΡΗΣ. Μοιραία. Ιστορία του Ελ?\ηνικού Έθνους. Ο Ζούλας θα μεταβληθεί σε εφιάλτη του Ψαρρού. δεν του το ξέκοψε· άφησε στον Γραμματέα μια εντύπωση κατάφασης. «Οι προστριβές είχαν ξαναρχίσει όσο διαρκούσαν οι συσκέψεις σε Μυρόφυλλο και Πλάκα. τα οποία απορρέουν μάλλον από τον προβληματικό ψυχικό κόσμο του Ζούλα (θα τελειώσει τη ζωή του σε ψυχιατρείο). Νέα προδοσία θα θεωρήσει ο Γραμματέας του ΚΚΕ τη στάση Ψαρρού . . 0 συνταγματάρχης. Παρά τη συμ­ φωνία μαζί του να κρατήσει η ΕΚΚΑ με το ΕΑΜ κοινή γραμμή αντάρ­ τικης και πολιτικής ενότητας. ο Σιάντος εξέλαβε αυτήν την απόφαση ως προδοσία και η προσάρτηση του 5/42 του έγινε « πά­ θος». στην οποία υπάγεται το 36ο Σύνταγμα. Η παλιά φιλία τους όμως είχε μεταβληθεί σε θανάσιμη έχθρα και ο Ζούλας δεν εννοεί να δεχτεί τη συνύπαρξη με τον Ψαρρό. Ο Ζούλας δεν ακούει κανέναν* ούτε διανοείται κανείς να τον μεταθέσει σε άλλη. μονάδα.Πλάκας. Ματαίο^ς η ΧΙΙΙη Μεραρχία του ΕΛΑΣ. εμπεριέχουν και προσωπικά στοιχεία.Καρτάλη στη Σύσκεψη Μυρόφυλλου . όταν με βρετανική εντολή άρχι­ σε ξανά την ανασυγκρότηση του 5/42.

Ο έντι­ μος συνεργάτης του Ψαρρού. άξεστος και λιγόμυαλος αξιωματικός. είχε συγκληθεί πολιτικοστρατιωτική σύσκεψη της ΕΚΚΑ στο Κάστρο Σαλώνων για να καθορίσει τη στάση της.Καρτάλη».. συμπληρωματική έκθεση προς το ΚΚΕ. ο υποδιοικητής του Λαγγουράνης. Ο παρευρισκόμενος Δεδού­ σης διαφώνησε με την προτεινόμενη φιλοεαμική πολιτική του Σ υ ­ ντάγματος και απαίτησε με εντελώς απαράδεκτο τρόπο άμεση επίθε­ ση εναντίον του ΕΛΑΣ. ο ταγματάρχης Βλάχος και αρκετοί άλλοι. αλλά και τον Ψαρρό. (Κούτρας) Το παράπτω μα στο οποίο υπέπεσε είναι βαρύτατο.τ. 2. ύστερα από δύο ολόκληρα χρόνια χειμερίας και εαρινής νάρκης. Παρόντες ήσαν ο Καρτάλης. είχαν ξυπνήσει τα παλαιά πολιτικά κόμματα και οι ανωτέρω αρμόδιοι στρα­ τιωτικοί ηγέτες για να πολεμήσουν δήθεν τους κατακτητές. όταν ξέσπασε ο αντάρτικος εμφύλιος ΕΛΑΣ .άμεσο αφοπλισμό και αποπομπή από τις 17. Επισύρει -τ ο λιγότερο.λ. ο Ψαρρός.518 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ θεσή του για τον Σιάντο. και τους υπολοίπους. Βλάχο.». «Ηγέρθη με το αυτόματο σε θέση βολής και το δάκτυλο στη σκανδάλη και εξύβρισε όχι μόνον τον Καρτάλη. που ήρθε τον Αύγουστο του 1943 από την Αθήνα και κατετάγη στο 5/42 μαζί με άλλους 20 ομοϊδεάτες του μόνι­ μους αξιωματικούς.1951. Μπακιρ­ τζή.ΕΔΕΣ. Θ. [.. που καθοδηγείται και αυτός από φιλοβασιλικούς πολιτικούς και στρα­ τιωτικούς της Αθήνας* η παρουσία του στο αντάρτικο έχει μοναδικό σκοπό την άλωση του 5/42 εν ονόματι του βασιλέα Γεωργίου. Δαίμονες (2) 0 τρίτος και χειρότερος δαίμονας του Ψαρρού είναι ο βασιλόφρων λοχαγός Ευθύμιος Δεδούσης. αποκαλύπτει το όλο εγχείρημα: «Τότε μόλις. ως προδότας του βασιλέως κ.Ψαρρό . λοχαγός τότε και μετέπειτα ταξίαρχος Αθανάσιος Κούτρας. Ο Δεδούσης είναι γενναίος.] Τις εντολές που πήρε ο Δεδούσης α π ' τη Στρατιωτική Ιεραρχία μπορεί να τις μαντεύσει κανείς α π ’ την όλη μετέπειτα διαγωγή και δράση του μέσα στο 5/42 Σύνταγμα». «με καθοδηγούσε κατευθείαν αυτός στις σχέ­ σεις μου με την ΕΚΚΑ . ο Μπακιρτζής.1 7 Η «κατευθείαν» καθοδήγηση που αποκαλύπτει ο Ζούλας δεν είναι κάτι απλό· σημαίνει μια ορισμένη «μυστική γραμμή» ερήμην της στρα­ τιωτικής και πολιτικής ιεραρχίας για κάποιον σοβαρό λόγο. (ΑΣΚΙ) . Ζούλας. Τον Οκτώβριο του 1943.3.

. να επιβληθείς σε ένο­ πλους εθελοντές». Έ χει άγραφους νόμους. Κ ατ’ αυτό. «αποκηρύσσουν την λεγομένην οργάνωσιν ΕΚΚΑ» και δηλοί>νουν . (Πετιμεζάς) Ακόμη και στα στρατιωτικά εγχειρίδια γίνεται σαφές ότι «ο ιδανι­ κός διοικητής συνδυάζει ταυτόχρονα την καλλιέργεια με το φιλοπόλε­ μο πνεύμα. 0 λοχαγός οργάνωσε κίνη­ μα εντός του 5/42 για να το μετατρέψει σε φιλοβασιλική μονάδα. Το επάγγελμα των όπλων απαιτεί έναν συνδυασμό σκλη­ ρότητας και τρυφερότητας». η ανοχή αποχαλινώνει. Ιτέα. Δυστυχώς για τον Ψαρρό... Διέπεται από δικούς του κανονισμούς. Πε­ ριέφερε προς υπογραφή ένα υπόμνημα που στρεφόταν κατά της διοί­ κησης. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 519 τάξεις του Συντάγματος. όποιος δεν τα έζησε δεν μπορεί να καταλάβει πόσο δύσκολο πράγμα ήταν να σταθείς αρχηγός ανταρτών. Δική του ατμόσφαιρα. Γαλαξίδι κ. αυτό δεν έγινε* ο συνταγματάρχης είναι άνθρωπος μετριοπαθής και υπέρ των συμβιβα­ σ τικ ο ί λύσεων. όχι ένα ολόκληρο σύνταγμα». «Μεταξύ των αξιωματικών του 5/42 Συντάγματος υπήρχαν πολλοί που παίρναν ιδιαίτερες εντολές από την “Στρατιωτική Ιεραρχία”. ήταν προκλητικότατος έναντι των οπαδών του ΕΑΜ.Πλάκας. 0 ήπιος χαρακτήρας του έδωσε το δικαίωμα στους Βρετανούς αξιωματικούς να λένε ότι ήταν καλός για παρέα και είχε θάρρος. Δεσφίνα. Γρηγοριάδης. « 0 Δεδούσης. τα αιματηρά γεγονότα και η διάλυση του 5/42».] Όποιος δεν ήταν τότε εκεί. το ερώτημα έχει απαντηθεί εμπράκτως και από τους δύο σε ανάλογες περιπτώσεις* το Βουνό δεν σηκώνει αβρότητες. [.. όποιος δεν είδε από κο­ ντά. (Σουν Τσου) Όπως πάντα συμβαίνει.. Έ χει δική του δεοντολογία. αλλά «δεν μπορούσε να διοικήσει ούτε μία ομάδα από δέκα αντάρτες. το οποίο υπέγραψαν 68 αξιωματικοί του Συντάγματος.] Αν δεν δίνονταν στον ΕΛΑΣ οι ανω­ τέρω σοβαρές αφορμές. Ιστορία) Όσο απούσιαζε ο Ψαρρός στη Διάσκεψη Μυρόφυλλου . [. τουλάχιστο την άνοιξη του 1944.α. Δεν είναι τυχαίο αυτό που έγραψε ο αυτόπτης μάρτυς κάποιου παρόμοιου επεισοδίου με τον Ζέρβα: «Να βγεις να φτιάξεις αντάρτικο! Μεγάλη υπόθεση. με την υπερφίαλη. στο 5/42 συνέβησαν πρωτοφανή γεγονότα. 0 βασιλόφρων λοχαγός γίνεται γρήγορα κράτος εν κράτει στο 5/42 και φυσικά κόκκινο πανί για τον ΕΛΑΣ. (Κούτρας) 0 Δεδούσης δεν είναι ο μόνος υποκινούμενος από την Αθήνα. (Σ. νομίζω. (Mazower) Για όσους διερωτώνται τι θα έκαναν οι αδίστακτοι Άρης και Ζέρ­ βας με έναν Δεδούση στα πόδια τους. μπορεί να πει κανείς ότι δε θα συνέβαιναν. περιοδεύοντας στα χωριά Χρυσό. δυναμική εμφάνιση του λόχου του.ΑΡΗΣ. την οργάνωσι του στρατηγού Παπάγου». αγέρωχη.

Καθένας ό. Κάποιοι λένε ότι είναι δέσμιος των συμφωνιών του με τους Βρετανούς και κά­ ποιοι ότι φοβάται πως θα χάσει το Σύνταγμα. αρχίζει τον πόλεμο εναντίον του ΕΛΑΣ. θα ανοίξει την αυλαία της τραγωδίας. Στις 4 Μαρτίου μια αυθαιρεσία του Νικηφόρου στο Σερνικάκι.». Αρνούνται να το υπογράψουν οι πρω­ τοπόροι του 5/42 λοχαγός Κούτρας και υπολοχαγός Μήταλας. απάντησε: » . τον οποίο θε­ ωρεί και αποκαλεί ανοιχτά «ανίκανο». Σε ανταπόδοση ο Δεδούσης. παραλαβών τους συλληφθέντας ομήρους . Φαρμάκης.ά.ά. τον βασιλέα και την κυβέρνησίν του». όπου αφαίρεσε στρατιωτικά είδη αδειούχων ανταρτών του 5/42 (ο ίδιος ισχυρίζεται πως ήσαν πολίτες που κατείχαν παρανόμως στρατιωτικά είδη). Δωρίδος εις κατάστασιν πολιορκίας. Οι τελευταίες 40 ημέρες ζωής του Ψαρρού είναι μαρτυρικές· από τις 4 Μαρτίου έως τις 17 Απριλίου θα βαδίσει προς τον θάνατο αμφισβητούμενος και λοιδορούμενος από φίλους και αντιπάλους. Δίνει την εντύπωση ότι έχει καταληφθεί από αμόκ.2.Και ποιοι θα μ ’ ακολουθήσουν. Παξινός. τας μαχητικάς ομάδας Πενταγιο^ν. Ντούρος. Τον επόμενο μήνα ο Μπακιρτζής εγκαταλείπει το 5/42 και ορκίζε­ ται πρόεδρος της ΠΕΕΑ. Π. και δείχνει τα αδιέξοδα του συνταγματάρχη· σε παρότρυνση του Μ πα­ κιρτζή «ν’ αφήσει τις επιφυλάξεις και να προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ. Παπαδημητρίου κ. Γ.1944 ουσιαστικώς καταρ­ γούσε τον συνταγματάρχη Ψαρρό. με σκυμμένο το κεφάλι. αφόπλισε το αρχηγείον του εφεδρικού ΕΛΑΣ Δωρίδος. οι τα γ­ ματάρχες Βλάχος. «Εκήρυξε την περιοχή Β. Καϊμάρας.τι θέλει κάνει. στην οποία είναι παρών. Ο Ψαρρός είναι σχεδόν θεατής. Γ. χωρίς προηγουμένως να συνεννοηθεί με τον Ψαρρό. Β. Αυτό το υπόμνημα με ημερομηνία 28. ο Ψαρρός. Δέσμιος Η κατάσταση στο Σύνταγμα γίνεται ανεξέλεγκτη. Ο Κούτρας αφηγείται μια σκηνή τον Φεβρουάριο στο Κροκύλιο. Ούτε να επιβληθεί μπορεί ούτε να προσχωρήσει στο ΕΑΜ αποφασίζει. Παπαϊωάννου κ. έκοψε τας τηλεφο^νικάς γραμμάς και. Δούκας. Το πραξικόπημα το υποστηρίζουν ενυπογράφως οι αξιωματικοί Γ.520 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ την αφοσίωσή τους «εις το Στρατηγείον Μέσης Ανατολής. Μαναίος. συνέλαβε τα μέλη της πολιτικής επιτροπής του ΕΑΜ Φωκίδος. Καπετζώνης. Κροκυλίου και των άλλων γειτονικών χωρίων.

παρά την επερχόμενη καταστροφή. [. [. «Την εποχήν εκείνην ο Δεδούσης είχε τη δύναμη κι ήταν ενδεχόμε­ νο να συλλάβει τον Ψαρρό κι όχι ο Ψαρρός να συλλάβει τον Δεδούση». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 521 (περί τους 100). Ο Ζούλας και ο Ψαρρός συσκέπτονται με την κατευναστική παρουσία του Βρετανού ταγματάρχη Τζεφ. Ο φόνος του Βάρσου και η ομηρία των εαμιτών ξεσηκώνει τους ελα­ σίτες. (Πυρομάγλου. (Καϊμάρας) Το αίμα ζητάει αίμα. ονόματι Βάρσον.] Ο φόνος ούτος ήναψε τα μίση και τα πάθη μεταξύ των οργανώσεων και εβάρυνε σημαντικούς εις την τραγικήν ζωήν του 5/42».ΑΡΗΣ. ο Δεδούσης και οι δικοί του.. Ακολουθούν συνεχή επεισόδια και από τις δύο πλευρές· τα τηλε­ γραφήματα μεταξύ ΕΛΑΣ και Ψαρρού πάνε και έρχονται.. Τότε π α ­ ρεμβαίνει το ΓΣ του ΕΛΑΣ και με αίτημά του προς τη Συμμαχική Απο­ στολή επιτυγχάνει τη σύγκληση μιας συνάντησης μεταξύ των δύο πλευρών στο Μαυρολιθάρι για να αποφευχθούν τα χειρότερα. ένθα ευρίσκετο το τάγμα Καπετζώνη». δεν εννοούν να συνδιαλλαγούν στο παραμικρό. Τίποτα από αυτά δεν θα γίνει.. (Κούτρας) Τα επεισόδια εξακολουθούν να διαδέχονται το ένα το άλλο ακόμη πιο άγρια* στο Ευπάλιο γίνεται κανονική μάχη. Στα γύρω χωριά οι εφεδροελασίτες αφοπλίζονται και ένας ακόμη νεκρός του εφεδρικού ΕΛΑΣ. καταλήγουν σε συμφωνία και υπογρά­ φουν ένα πρωτόκολλο. Καρτάλης) Σε μια ύστατη προσπάθεια συνεννόησης οι παλιοί φίλοι του Ψαρ- . εκινήθη διά νυκτός προς την περιοχήν Ν. Ο Ψαρρός δεσμεύεται να αφαιρέσει τη διοίκη­ ση από τον ταγματάρχη Καπετζώνη και τον λοχαγό Δεδούση και να παραπέμψει τον δεύτερο στο στρατοδικείο του Συντάγματος για τον φόνο του Βάρσου. Είναι μια απαίτηση πέραν των δυνάμεων του συνταγματάρχη. ο Θύμιος Κομκο)τός. «Εις την περίπτωσιν αυτήν.. που δεν ασκεί πλέον πραγματική διοίκηση στη μονά­ δα του. εφόνευσαν τον υπεύθυνον του ΕΛΑΣ του χωρίου τούτου. Μόρνου. που απαιτούν από τον Ψαρρό τη σύλληψη του λοχαγού και την παραπομπή του σε δίκη. ο ασθενέστερος και εις δυνάμεις ενόπλους και εις οργάνωσιν και εις “στηρίγματα” είναι και ο προκλητικότερος». τον οπλισμόν και τους εφοδιασμούς του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. την συγκεκριμένην αυτήν περίπτωσιν. Σαν να γίνε­ ται επί τη βάσει κάποιου συγκεκριμένου σχεδίου. κάνει το χάσμα αγεφύρο)το.] Κατά κακήν μοίραν αντάρται του Δεδούση. προσπαθούντες να αφοπλίσουν την μαχητικήν ομάδα Κροκυλίου (του ΕΛΑΣ).

μα αυτός δηλο^νει αδυναμία να προσέλθει. μα προ­ σκρούει σε αυτήν την περίεργη αναβλητικότητα. Στις 4 Απριλίου ο Λαγγουράνης αποχωρεί στέλνοντας μια επιστο­ λή προς τους άνδρες του Συντάγματος. Μπακιρτζής. Μάντακας) στις 7 Απριλίου «διέταξε το Γενι­ κό Στρατηγείο να στείλει στον Ψαρρό ένα τελεσίγραφο και να ζητεί την άμεση εκτέλεση εκείνων που συμφωνήθηκαν στο προ^τόκολλο. [. σκόπιμα ή όχι. Οι προσπάθειες διευθέτησης της κρίσης από τους Βρετανούς συν­ δέσμους. 0 πολυπράγμων Γούντχαουζ κρατιέται επιμελώς μακριά από τη διένεξη ενισχύοντας τις μεταγενέστερες υ π ο ­ ψίες για αγγλική σκοπιμότητα· το 5/42 με τους 500 μόνο άνδρες τούς είναι πλέον άχρηστο. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Οι συνωμότες αξιωματικοί τον κατηγορούν για προδοσία και εξανα­ γκασμό από τους ελασίτες· οι πάντες όμως ξέρουν ότι «ο Λαγγουράνης οικειοθελοός προσχώρησε στον ΕΛΑΣ».. [. τη σύλληψη του ταγματάρχη Καπετζώνη και των λοχαγών Δεδούση και Ψιλογιάννη.. που τον καθηλώνει. Ο στρατηγός Σαράφης καταγράφει τη διαδικασία: πρώ τα η ΠΕΕΑ (Σιάντος.. . που γράφει ότι «προ της αθλίας αυτής καταστάσεως» αποφάσισε να τεθεί στη διάθεση της ΠΕΕΑ. Καταβάλλει μεγάλες προσ πά­ θειες να πείσει τον συνταγματάρχη να ανταποκριθούν στην επίσημη πρόσκληση του Μπακιρτζή και να προσχωρήσουν στην ΠΕΕΑ..] Σε περίπτωση που ο Ψαρρός δε δέχονταν τους όρους. Δεν τολμάει να απομακρυνθεί από την έδρα του. και τους καλεί να τον ακολουθήσουν: «Απείλησαν να πιάσουν και να δέσουν τον Ψαρρό και Λαγγουράνη για να μην είναι πρόσκομ­ μα στο κίνημά των.] Πήρα την αμετάτρεπτη απόφαση να προσχω­ ρήσω στην Εθνική αυτή κυβέρνηση και να ενταχθώ στον Εθνικό Λαϊ­ κό Στρατό». Συγκάλοψη 0 υποδιοικητής του 5/42 και προσωπικός φίλος του Ψαρρού αντισυνταγματάρχης Λαγγουράνης διαπιστώνει ότι κινδυνεύουν πλέον και οι δύο από τους έξαλλους βασιλόφρονες.Διαλύστε το επιτέλους να ησυχάσουμε κι εμείς κι εσείς. στην οποία εξηγεί τους λό­ γους.522 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ ΓΙΟ Υ Λ Ο Σ ρού Μπακιρτζής και Σαράφης τον καλούν στο Καρπενήσι για να ανιχνεύσουν κάποια λύση. Ο σύνδεσμος ταγματάρχης Τζεφ φτάνει να π α ­ ροτρύνει τους ελασίτες: . Τον Λαγγουράνη τον ακολουθεί και ο ταγματάρχης I. παραείναι αναιμικές για να αποσοβήσουν τη σύγκρουση που διαγράφεται. Παπαϊωάννου. Αυτό θα γίνει με όλους τους τύπους από την ΠΕΕΑ.

Η συνοδεία του δεν φτάνει τους 40 άνδρες· έχει μαζί του τον πά- . όπως λέ­ ει ο μόνιμος υπολοχαγός Γιαννακουλόπουλος. ότι η τυχαία παρουσία του Άρη στην περιοχή χρησι­ μέυσε «σαν ασπίδα σε άλλους πιο “αδιάλλακτους’’». Σε περίπτωση που η ΕΚΚΑ δε δέχονταν τους όρους του τελεσίγραφου. Καρτάλης) Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ δεν είχε γν<ύση των προστριβών μεταξύ τοπι­ κού ΕΛΑΣ και 5/42. Ακόμη και σήμερα η εντύπωση που επικρατεί είναι ότι υπεύθυνος για τον φόνο του Ψαρρού ή έστω για τη διάλυση του 5/42 Συντάγμα­ τος είναι ο αρχηγός του ΕΛΑΣ. «να κινητοποιήσει αυτοβούλως ένα απόσπασμα 100 ανδρών». Από την 1η Απριλίου. Είναι μια εκδοχή που εξυπηρετεί τους πάντες και καλλιεργήθηκε σχεδόν από την επαύριον των γεγονότων. καθώς και του ΕΛΑΣ». (Πυρομάγλου. Με τη σειρά του το ΓΣ του ΕΛΑΣ: «Ύστερα από τη διαταγή αυτή της ΠΕΕΑ διέταξε την νη Ταξιαρχία να στείλει το τελεσίγραφο με τους όρους που αναφέρονται παραπάνω και να ενεργήσει ανάλογα με τη στάση της ΕΚΚΑ. Δεν είναι τυχαίο.ΑΡΗΣ. τα τμήματα του ΕΛΑΣ επι­ τέθηκαν κατά των τμημάτων της ΕΚΚΑ για να επιτύχουν τη διάλυσή της. που εκδιώχθηκε από την έδρα της ΠΕΕΑ. Και το παράδοξο είναι πως το μόνο που βρίσκει να κα­ ταδικάσει στην εξέλιξη του δράματος είναι η πρωτοβουλία του Άρη. που πρωταγωνίστησε στη σύγκρουση. Το σίγουρο είναι. Και συνεχίζει ο Σαράφης: «Στάλθηκε το τελεσίγραφο στο συνταγ­ ματάρχη Ψαρρό και. αφού απορρίφθηκε. ΕΑΑΣ) Όλα έγιναν σύμφωνα με τις διαταγές. ο οποίος βρέθηκε εντελώς συμπτωματικά στον τόπο των γεγονότων. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 523 το Γενικό στρατηγείο του ΕΛΑΣ διατάσσονταν να χτυπήσει και δια­ λύσει τα τμήματα της ΕΚΚΑ». (Σαράφης. ύστερα από την πάροδο της προθεσμίας που θα έβαζε. Η στρατιωτική γλώσσα που χρησιμοποιεί ο στρατηγός συγκα?νύπτει την αλήθεια. η ταξιαρχία εξουσιοδοτούνταν να προβεί στη διάλυση της ΕΚΚΑ διά της βίας». Στη σύγκρουση αυτή (17 Απριλίου 1944) σκοτώθηκε ο συνταγμα­ τάρχης Ψαρρός και άλλοι αξιωματικοί και οπλίτες της ΕΚΚΑ. περιοδεύει στα χωριά της Φθιώτιδας και της Παρνασσίδας με τον Γραμματέα του ΕΑΜ Στερεάς και παλιό του φίλο Φίτσιο.

τον Χρυσιώτη. τον δικηγόρο Περι­ κλή Κλάρα. και στο αντάρτικο έχει αναδειχθεί σε σπουδαίο πολεμιστή. έστω και εκ των υστέρων. όπου περνάει. στις 8 Απριλίου.. Μεγά­ λη Τρίτη 11 Απριλίου.μαζί περνάνε στη Δάφνη. Εκφράζει πια εντελώς ανοιχτά την απόλυτη περιφρόνησή του για το ηγετικό δίδυμο του Κόμματος. Μιλάει διαρκώς για τον στραβό δρόμο της πολιτικής ηγεσίας και βέβαια για τη δική του αποπομπή στην Πελοπόννησο. Του εί­ ναι αδύνατον να κατανοήσει τους λόγους που επιβάλλουν στο ΕΑΜ να μοιραστεί την εξουσία της χώρας με τους δηλωμένους εχθρούς του: . Αποφεύγει τις υποδοχές και τις δημόσιες ομιλίες παρότι ο κόσμος μαζεύεται. 0 Άρης εμπιστεύεται τον νεαρό υπολοχαγό όσο λίγους.. τον Κωστούλα. Καρτάλιης) Πλησιάζει το Πάσχα. καταλήγει. όπου θα πάει και αυτός. (Πυρομά­ γλου. Ο Γιαννακουλόπουλος βεβαιώνει ότι ο Άρης δεν είπε τίποτα εναντίον του Ψαρρού προσο^πικά: «Εκείνο που θυμάμαι πολύ καλά εί­ ναι ότι σ’ όλη τη συζήτησή μας αυτή [. Τη Μεγάλη Δευτέρα 10 Απριλίου ο Άρης φτάνει στη Χωμίριανη. Είναι εντελώς αντίθετος στην απόφαση να σταλούν για δεύτερη φορά εκπρόσωποι για συζητήσεις στη Μέση Ανατολή. καταλύουν στο γνώριμο Μαυρολιθάρι. όπου είναι αναγκασμένος. Δεν είναι δυνατόν να παραμείνει αδιάφο­ ρος. και ξανακλείνεται στον εαυτό του.] ούτε μια φορά δε μίλησε ενα­ ντίον του με τον τόνο εκείνον του μίσους που θα μπορούσε να κάνει κανέναν. να σκεφθεί πως η τραγική μοίρα του συν/ρχη Ψαρρού ήταν έργο δικό του. που προορίζει να επανδρώσουν τα τμήματα της Πελοποννήσου. και την επόμενη ημέρα. Τον Άρη άλλα τον καίνε. . όπου συναντιέται με τον μεγαλύτερο αδερφό του.ήταν αριστούχος και αρχηγός της Σχολής Ευελπίδων. Αυθημερόν ειδοποιεί τον Γιαννακουλόπουλο.524 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τερ Ανυπόμονο. που έχει επιστρέψει από την Ήπειρο με το αποδεκατισμένο Τάγμα Θανάτου (ΙΙΙ/36). για να δει από κοντά το πρόσωπο της λα­ τρείας του* αρθρώνει λίγα λόγια. τους μαυροσχούφηδες και ορισμένα στελέχη του ΕΛΑΣ. Την επόμενη ημέρα.Το ένα πόδι μας είναι τώρα στον τάφο!. Στη Φθιώτιδα στις 7 Απριλίου θα πληροφορηθεί την άσχημη τροπή των γεγονότων με το 5/42 και την εντολή της ΠΕΕΑ για τη διάλυσή του. όπως τον Ερμή. Η ψυχολογική του κατάσταση δεν είναι καλή. να έρ­ θει προς συνάντησή του στο Γαρδίκι. ο Γιαννακουλόπουλος είναι στο Γαρδίκι με όλη τη δύναμη που διαθέτει· όχι περισσότερους από 120 άνδρες. 0 Άρης του εξηγεί την κατάσταση με τον Ψαρρό και του δίνει εντολή να κατευθυνθεί προς το Παλαιοαξάρι. σκέψις δική του».

θέση «φύσει οχυρά». συγκεντρώνεται η Υη Ταξιαρχία του ΕΛΑΣ υπό τον συνταγματάρχη Ρήγο και τον πολιτικό Ηρακλή (ο καπετάνιος Ορέστης και ο επιτελάρχης λοχαγός Βερμαίος βρίσκονται στην Αττικοβοιωτία). Κλάρα. Τη Μεγάλη Παρασκευή 14 Απριλίου στον Σταθμό Διοίκησης της Τα­ ξιαρχίας.ΑΡΗΣ. μία προς τον Σιάντο και μία προς τον Ιωαννίδη. Γρηγοριάδης. (Σ. Επιστολή Περ. Πριν τις στείλει. διαβάζει το περιεχόμενό τους στον αδερφό του Περικλή και τον Φίτσιο* και οι δύο του συστήνουν να απαλείψει κάποιες οξύτατες εκφράσεις. «περιβαλλό­ μενος από αξιωματικούς που οι περισσότεροι τον αγνοούσαν επιδεικτι­ κούς». λες και ήθελε να ρίξει λάδι στη φωτιά. για τον κατήφορο που οδηγούν τον αγώνα.4. 18. όπου βρίσκονται ο Ρήγος και ο Ζούλας. Στο Μαυρολιθάρι θα συντάξει δύο σκληρές. υβριστικές επιστολές. Η ανταλλαγή τηλεγραφημάτων μεταξύ των δύο πλευρών συνεχίζεται. 27. Ελευθερία . στο Παλαιοαξάρι. Στο μεταξύ από την αρχή της Μεγάλης Εβδομάδας τα τμήματα του 5/42 συρρέουν στην τοποθεσία Κλήμα Λωρίδας. Η ατμόσφαιρα είναι βαριά.1964. θα επισκεφτεί το σπίτι του Καλλία (μόνιμου ανθυπολοχαγού Χαρ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 525 0 Άρης βράζει.η πρόταση απορρίπτεται. Μώκου) να αποτίσει φόρο τι­ μής στην οικογένεια του αξέχαστου ήρωα. Για τον Ψαρρό ούτε λέξη. Απέναντι τους. Το βράδυ θα παρακολουθήσει στην εκκλησία του χωριού τη λειτουργία για να ακούσει το Τροπάριο της Κασσιανής. για να αντιμετωπίσουν την αναμενόμενη επίθεση του ΕΛΑΣ. Ο Ψαρρός αντιμετωπίζει τις απαιτήσεις του ΕΛΑΣ μόνος.1 8 Συνοδευόμενος από τον αδερφό του. Η τε­ λευταία πρόταση του Ψαρρού το Μεγάλο Σάββατο είναι να προσχωρήσει το 5/42 στην ΠΕΕΑ ως ανεξάρτητο σύνταγμα. φτάνει και ο Άρης με τους μαυροσκούφηδες. μα δεν συμφωνεί και τις στέλ­ νει ως έχουν. Ο Σαράφης με μια εντελώς αψυχολόγητη διατα­ γή έχει ενισχύσει τη μειωμένης σύνθεσης νη Ταξιαρχία με ένα τάγμα του 36ου Συντάγματος υπό τον αδιάλλακτο Ζούλα. . Ιστορία ) Τπό αυτές τις συνθήκες είναι αδύνατον να αναληφθούν σοβαρές πρωτοβουλίες για άρση του αδιεξόδου. που σκοτο^θηκε από τους Γερμανούς.

συν τους 30 μαύροσκούφηδες του αρχηγού. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Πάλι ουδείς ενοχλείται από τους μετέπειτα κυπτό­ μενους για την « π α ρ ά τυπ η » παρουσία του αρχηγού. δεν υπερβαίνει τους 650 άνδρες: «Το 11/34 (250).Μα στις δυόμισι -παραξενεύτηκα ε γ ώ . προτείνει να περιμένουν και τη δι­ κή του δύναμη. που στη συνέχεια θα διαμαρτύρονται για όσα έγιναν. Φτάνουν όσοι είναι εδο3. Επιτελείου. Στο ίδιο τηλεγράφημα ο Ρήγος αναφέρει ότι «τας επιχειρή­ σεις της Ταξιαρχίας παρακολουθεί και ο συναγ.Και τριάντα δικοί μου. »—Δε χρειάζεται!. το ΙΙΙ/36 (120). ξανάπε. έκαμε. δεν μιλάει στους επικεφαλής τους. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Απέναντι.526 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Την επομένη. Στρατηγείον ότι θεω­ ρεί κρίσιμον την κατάστασιν και ότι επιβάλλεται άμεσος ενέργεια εκ­ καθάρισης». στο Κλήμα. » . Ο Νικη­ φόρος. Αθανασίου. »Με είδε που πάλι ξαφνιάστηκα. (Δημητρίου: Αντάρτης) Αυτή θα είναι η δύναμη κρούσης του ΕΛΑΣ π α ρ ά τα όσα γράφ ο­ νται* οι τρεις διμοιρίες του Γιαννακουλόπουλου. » .. η απόφαση έχει ληφθεί· ο συνταγματάρχης Ρήγος ενημερώνει αυθημερόν με τηλεγράφη­ μα το ΓΣ για την επικείμενη επίθεση: «Η Ταξιαρχία διά της υ π ’ αριθμ.». Άρης Βελουχιώτης.Σε μισή ώρα θα έχουμε τελειώσει. Κυριακή του Πάσχα 16 Απριλίου. 0 ανθυπίλαρχος αιφνιδιάζεται: « .4. σύμφω­ να πάλι με τον Ρήγο.δε θα ’χει προλάβει να ’ναι εδώ το τάγμα. Ο Άρης δεν συμφωνεί· πιστεύει ότι το ηθικό των ανταρ­ τών του 5/42 είναι πεσμένο και δεν θα προβάλουν σοβαρή αντίσταση. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Καμία αποτρεπτική κίνηση· ούτε από την ΠΕΕΑ ούτε από τον Σ ιά ­ ντο και τον Σαράφη. » . Αρχηγός Γεν.Τη νύχτα. έκαμε απλά. απόρησα. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Οι οχυρωμένες δυνάμεις του 5/42 είναι 450-500 άνδρες.Και τώρα τι θα γίνει. που έχει προπορευτεί του τάγματός του (5ου Ανεξάρτητου). 0 συνταγ­ ματάρχης Ψαρρός.Μα εκατό άντρες σε κακά χάλια είναι εδώ! » . ευρεθείς τυχο:ίως εις περιοχήν Παλαιοαξαρίου». ΑΠ 247/16. » .400 άνδρες* η εγγύς δύναμη η οποία μπορεί να εμπλακεί άμεσα. τον Λόχο Μηχανημάτων του 36ου (60)» και βέβαια «τη Διμοιρία ακολουθίας Αρχηγού Άρη». παρότι δείχνει αποφασισμένος να πολεμήσει. Η διαφορά υπέρ του επιτιθέμενου δεν είναι ικανοποιητική. δεν δίνει . δεν περιέρχεται τα τμήματα.44 αναφοράς της αναφέρει εις Γεν. στις δυόμισι!. για να ενήμεροιθεί επί της κατάστασης. Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ στην ευρύτερη περιοχή είναι περίπου 1. σύνολο 90 άνδρες με επικεφαλής τον πρωτοετή εύελπι Γ.

Κύριος στόχος του ΕΛΑΣ είναι τα τμήματα των υπαιτίων της σύ­ γκρουσης Δεδούση και Καπετζώνη. Απέναντι μας απλώ ­ θηκε η κορυφογραμμή στο Κλήμα.Όπου να "ναι. » 0 Άρης είπε: » . Θέλαμε 10 λεπτά ακόμα ως το όριο που είχε τάξει ο Άρης να κυριευτεί ο Αϊ-Λιας. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 527 οδηγίες για άμυνα μέχρις εσχάτων· έχει την ελπίδα πω ς κάτι θα γίνει και η αδερφοκτονία θα αποτραπεί. είκοσι λεπτά. Ύστερα η φω ­ νή του διοικητή στο πρώτο στοιχείο: » . (Δημητρίου. τους οποίους ακολούθησε μοιραίως και ο Δεδούσης.] Το δε τμήμα Καπετζο^νη μάλλον αυτοδιαλύθηκε». Αμέσους κινηθήκαμε όλη η δύναμη μπροστά».Πυρ! ». Όταν το άκουσα. Αυτό ήταν. Τώρα κάποιοι κοιτάξανε τα ρο­ λόγια τους. χωρίς ενθουσιασμό και μένος. »Ακούστηκε η διαταγή προς το διοικητή των όλμων. (Δημητρίου: Αντάρτης) Παράξενη μάχη. Σαν κηδεία.. »Πέρασε ένα τέταρτο. (Κούτρας) 0 συνταγματάρχης Ψαρρός δεν έκανε καμία τακτική κίνηση για να ανατρέψει τη διαγραφόμενη ήττα.Αρχίστε! »Ριγήσαμε.Α ΡΗ Σ. «άρχισε η διαρροή των ανταρτών. σκοτεινή και σιωπηλή. « 0 Αρης έμεινε σταθερός στη γνώμη του. Ανεβήκαμε στο λόφο μπροστά μας. Μόλις είδε τους ελασίτες να πλη­ σιάζουν. Σε λίγο θα είναι νεκρός. [. Μόνο να είναι έτοιμοι. Αντάρτης) Οι Δεδούσης και Καπετζώνης δεν κατορθώνουν να συγκρατήσουν τους άνδρες τους· όπως το πρόβλεψε ο Άρης. .. τόσο μας κυρίευε η ανυπομονησία.τι ήταν δυνατόν. έδωσε εντολή να υψωθεί ένα λευκό μαντίλι. Έ κανε ψύ­ χρα. τελειώνουν. «Τώρα αντηχούσε μόνο η μάχη μπροστά. Όσο ζύγο^νε η ώρα. μα δεν πρόκειται να χρησιμοποιηθούν. το είχα πάρει για σχήμα υπερβολής. »Ξάφνου λέει απλά ο Άρης: » . »Δεν πρόλαβε να το πει και πατ! πατ! πατ! βλέπουμε τη μια κοντά στην άλλη τις τρεις πράσινες φωτοβολίδες κατάκορφα στον Αϊ-Αια. ότι δε χρειαζόταν να ρίξουμε άλλη δύναμη στην επίθεση. Με τον υπασπιστή του Κώστα Τσαμαντάνη και μερικούς ακόμη κατέβηκε προς τη θάλασσα προσπαθο5ντας να περισώσει ό. Αρχίζουν να καταφθάνουν και οι άνδρες του Νικηφόρου. Νυχτώνει.

[. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Στο βιβλίο του ο Καϊμάρας. με διαταγή του Άρη. Η έκθεση του ταγματάρχη Καπετζώνη στις 18.000 ανδρών.1951 προς το ΓΕΣ έχει την πρωτοτυπία να ανακατεύει όλες τις φυλές του κόσμου: «Συνεκεντρώθησαν περί τας (3. πολε­ μάει με τον ΕΛΑΣ όλης της επικράτειας: «Ο ΕΛΑΣ εκινητοποίησεν εξ όλης της Ελλάδος μεγάλας δυνάμεις και εξαπέστειλεν ταύτας εις την περιοχήν Δωρίδος.12. αφοπλίστηκαν και παρατάχθηκαν στη σειρά. Το Κάιρο καταγράφει: «Τον Ψαρρό τον έσφαξε ο Βελουχιώτης ως αιχμάλωτο στο πεδίο της μάχης». Ο μοναδικός στα θρίλερ στρατηγός Ζέρβας στέλνει το ακόλουθο τη­ λεγράφημα στο ΣΜΑ: «ΑΡΙΘ. Ρώσοι. [. γράφει ότι οι «δεκαπλάσιες» δυνάμεις του ΕΛΑΣ «εξόρμησαν με αλαλαγμούς και σλαβόφο^να εμβατήρια». που ανήκε στους 68 συνωμότες του 5/42 εναντίον του Ψαρρού. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Στη Μέση Ανατολή.500) τρεις χιλιάδας πεντακοσίας ελασίται μετά των καπεταναίων και αρχηγών των και μαζί μ' αυτούς συνέπραττον εναντίον μας Ιταλοί.. Αλβανοί. ανάμεσα στους οποί­ ους και ο Ψαρρός.. ακόμη πιο παραστατικός. πιάστηκαν. Η τερατώδης εκδοχή του νέου αρχηγού της ΣΣΑ Βρετανού συνταγ­ ματάρχη Χάμοντ (Εγκς): «400 άντρες της ΕΚΚΑ..] Ξεκοιλιάσματα και τύλιγμα των άντερων στα κεφάλια των θυμάτων». Μετά.] μεταξύ των οποίων ήσαν η σωματοφυλακή του Άρη Βελουχιώτη. αποτελουμένη από τους ανθρωποσφαγείς μαυρο­ σκούφηδες. ακούγονται ανατριχιαστικές περιγραφές: «Τον Ψαρρό τον έγδαραν για να μαρτυρή­ σει πού έχει κρυμμένες τις λίρες· τους ανθρώπους που έπιασαν μαζί του τους ξέκαμαν σιγά σιγά βιδώνοντάς τους βίδες στους κροτάφους.. και η Διεθνής Ταξιαρχία συνολικής δυνάμεως 6. όλα τα δάχτυλα δείχνουν τον Αρη. Γερμανοί.. όπου συνεδριάζουν κόμματα και αντιστασιακές οργανώσεις με τη βασιλική κυβέρνηση για εθνική ενότητα. άριστα εξωπλισμένων και εφωδιασμένων με οπλισμόν και πυρομαχικά γερμανικής κατασκευής». [..] Παρέλαβον τους αξιωματικούς και αντάρτας ως και τον συντ/ρχην Ψαρρόν και τους οδήγησαν περί τα 15' εις τοποθεσίαν ΡΕΘ και εκεί τους έσφαξαν οι κανίβαλοι κατά τον φρικτότερον τρόπον». (Καϊμάρας) Σε υπόμνημα προς το ΓΕΣ στις 22.1972 ο στρατηγός Καϊμάρας.528 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Μ υθεύματα Από εδώ και πέρα αρχίζει το ψεύδος. οι ενοχές και οι εξτρεμισμοί ένθεν και ένθεν. πυροβολήθηκαν και σκοτώθηκαν όλοι». Για να καλυφθούν οι προδοσίες. 5334 »Στρατηγείον Μέσης Ανατολής . Σλαβομακεδόνες ως αντάρται του ΕΛΑΣ.7.

. .ΑΡΗ Σ. ο Άρης έγινε θηρίο. σκο­ τώθηκε από κάποιον. Δεν δέχονταν κουβέντα από κανένα μας. Ομολογία Το ξημέρωμα της δεύτερης ημέρας του Πάσχα και ενώ η μάχη έχει τελειώσει. αναζή­ τησε τον Νικηφόρο· αυτός. βρίζοντας συνέχεια.. [.] Επετέθησαν αιφνιδιαστικώς ενώ ειχον έλθει συνεννόησιν ΣΤΟΠ. Μπέκιου (Λάμπρου) Η πικρή γεύση της αλήθειας. Θέαμα μακάβριο». Κάπνιζε συνέχεια και μονολογούσε». επικρατεί μια σχεδόν πανομοιότυπη εικόνα για τον θάνατο του Ψαρρού. για να τον προφυλάξει από τη «μανία» του Άρη. Δεν τολμούσαμε καν να του μιλήσουμε. (Παπαδόπουλος) Στην άλλη πλευρά. Μαρτυρία αρχιμανδρίτη Γερμανού (πάτερ Ανυπόμονου). / Συνέντευξη αρχιμανδρίτη Γερμανού.] Λόγω σήψεως. τι τον φυλάτε και δεν τον σκοτώνετε.Μωρέ.. πηγαινοέρχονταν α π ’ τη μια άκρη στην άλλη σαν λιοντάρι στο κλουβί.. Πτώματα παρέμειναν άταφα και μέχρις 26ης Απριλίου. που ήταν στον Σταθμό Διοίκησης. Μόλις μάθαμε το σκο­ τωμό του. από το βιβλίο του Σπ.1 9 Την πληροφορία για τον θάνατο του Ψαρρού την είχε φέρει στον αρ­ 19. (Χατζής. Κλείστηκε σε μία κάμαρη και. [. τον έστειλε με συνοδεία ελασιτών στον συνταγματάρχη Ρήγο. που πιάστηκε αιχμάλωτος. αδύνατον πλησιάσει περιοχήν εις απόστασιν χιλιομέτρων ΣΤΟΠ. ο Άρης φεύγει από τον Σταθμό Διοίκησης της ταξιαρχίας για το σπίτι που θα καταλύσει με τους μαυροσκούφηδες. Επανάσταση) Η πραγματικότητα είναι διαφορετική. μόλις παραδόθηκε ο συνταγματάρχης. άγνωστον αν ετάφησαν έκτοτε. »Ένας αντάρτης α π ’ τη συνοδεία πήρε τα λόγια του διοικητή του στα σοβαρά και τράβηξε μια ριπή με το αυτόματό του πάνω στον ατυ­ χή συνταγματάρχη». Δεν ξέραμε από ποιον. κοντά του είναι ο πάτερ Ανυ­ πόμονος: «Μαθαίνουμε ότι ο Ψαρρός. Όταν έρχεται η αναπάντεχη είδηση. της αριστερής ιστοριογραφίας. Ο Χατζής προσπαθεί να αποδώσει το έγκλημα σε παρανόηση κά­ ποιου αντάρτη: «Σε μια οξύτατη διαλογική συζήτηση ο Ζούλας εξαγριωμένος λέει: » . Συνταγματάρχης Ψαρρός και 6 αξιω­ ματικοί. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 529 »Γεγονότα διαλύσεως ΕΚΚΑ. 160-200 στρατιώται εσφάγησαν αφού απεγυμνώθησαν ΣΤΟΠ. Αυτό που υποστηρίζουν είναι ότι. ο οποίος διέταξε έναν αντάρτη με αυτόματο να εκτελέσει τον συνταγματάρχη. Καθ? οδόν όμως ο αιχμάλωτος Ψαρρός με τη συνοδεία του συναντήθηκαν με τον Ζούλα.

1958. σε ένα ύψωμα του Κόζιακα. μετά από τέσσερα χρόνια. συμπληρωματική έκθεση προς το ΚΚΕ.6. (Κουτρούκης) Σε λίγο γίνεται γνωστός ο δράστης του εγκλήματος· ο ίδιος δεν αποπειράθηκε να κρυφτεί. μόλις με αντίκρισε. Οι εκτιμήσεις ποικίλλουν· οι υπερασπιστές του Σ ιά ­ ντου το αρνούνται. χτύπα!.2 0 Είναι ο ταγματάρχης Ζούλας που ομολογεί το έγκλημα και θα εισπράξει από τον Αρη. Θ. μου είπε: » .Να ’μαι. »Μόνο κείνη η στιγμή και τα αισθήματα που κυριάρχησαν εξηγούν πώ ς τράβηξα το πιστόλι μου και τον πυροβόλησα καταπρόσω πο». Επίσης. Απογευματινή. Ζούλας. 2. άλλοι πάνε ακόμη να τον καλύψουν: «Τον Ψαρρό τον σκότωσα εγώ όταν τον έπιασα αιχμάλωτο στη μάχη της διάλυσης του 5/42 στο Κλήμα τον Απρίλη του 1944». Ασφαλώς το ερώτημα που προκύπτει είναι εάν μόνος του πήρε ο Ζούλας τέτοια απόφαση ή εκτέλεσε πάλι κάποια «κατευθείαν» εντο­ λή του Σιάντου. 22. συμπληρωματική έκθεση προς το ΚΚΕ. (ΑΣΚΙ) .Άντε βγάλε τα μάτια σου τώρα. ρε Θύμιο! Έ γινε το κέφι σου.Χάσαμε τον μισό αγώνα. και μου 5δειξε το στήθος του. Αν θέλεις.Αυτό θα το πληρώσουμε και θα το πληρ<ύνουμε στον αιώνα τον άπαντα. επαναλαμβάνει. Μούντριχας (Ορέστης). ενώ οι γνο^στες των κομματικών δαιδάλων είναι σίγουροι πως ήταν αδύνατον ο Ζούλας να ενήργησε με δική του π ρω ­ τοβουλία: «Θα ήταν αφέλεια να ισχυρισθεί κανείς πως η μοιραία κατάληξις προήλθε από συμπτωματικά γεγονότα». Αντρ.3. (ΑΣΚΙ) 21. Θ. μόλις συναντηθούν.22 20.530 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ χηγό ο επικεφαλής της επίθεσης κατά του 5/42 εύελπις Αθανασίου· ο Αρης παρά την ταραχή του συνέλαβε αμέσως το μέγεθος της καταστροφής: . (Συνέντευξη Παπαδάκη) Ο Άρης νιώθει τις επιπτώσεις του εγκλήματος: . 2. ο ταγματάρχης θα περιγράψει στον Αευτεριά τη σκηνή του εγκλήματος: «Τον φέρναν συνοδεία. 5. το σκαιό: .1951. Σε α π ό­ σταση 5-6 μέτρων.3.1951.2 1 Ο Ζούλας αθωώνει τον Σιάντο στην έκθεσή του και εξηγεί γιατί αποφάσισε τον φόνο του Ψαρρού: «Φοβόμουν μήπως ο Μπακιρτζής τον γλίτωνε και θα μου δημιουργούσαν με μια ανασύσταση του 5/42 σοβαρά ζητήματα στην περίπτωση που το 36 Σ/γμά μου κατέβαινε κα­ τόπιν για την Αθήνα». Την ομολογία του Ζούλα την επιβεβαιώνει και ο υπασπιστής του Ψαρρού και αυτόπτης μόίρτυρας στον φόνο Κώστας Τσαμαντάνης. μια νύχτα του 1948 εν μέσω Εμφυ­ λίου. Ζούλας.

Γιατί δεν υπήρξε καμία αντίδραση από την ΠΕΕΑ ούτε μία παραίτηση ούτε μία δίκη έστω για τα μάτια. εάν δεν με­ σολαβούσε ο «εξτρεμιστής» Βελουχιώτης (παραβλέποντας την κατα­ λυτική παρουσία του Ζούλα. Έδωσε στους συνεργάτες των Γερμανών και τους κρυπτόμενους το άλλοθι που αναζητούσαν. Άλλοθι Τίποτα δεν θα κοστίσει περισσότερο στο ΕΑΜ και στο αντάρτικο γενικώς από τον φόνο του συνταγματάρχη Ψαρρού. Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ. που α π ο ­ σιωπά πολλά). Αυτήν την πρόνοια όμως μόνο ο Σιάντος. κάποια λύση θα μπορούσε να βρεθεί· όμως αυτός «βιά­ στηκε» να διατάξει την επίθεση. ανεπίσημη. Αυτό που αποφεύγουν οι πάντες να εξηγήσουν είναι γιατί ο Ζού­ λας δεν υπέστη καμία δημόσια ή εσωκομματική κύρωση. 16. μπορούσε να την έχει και να δια­ τάξει προληπτικά μέτρα. Μάλιστα ο Χατζής γράφει ότι η «πρωτοβουλία για τη σύγκρουση ήταν του Άρη». Είναι η στιγμή της αμαύρωσης του ΕΛΑΣ.23 Επίσης αποσιθ)πούν ή αγνοούν ότι. αν κάποτε η πολιτική ηγεσία του κινή­ ματος διέτασσε κατάληψη της πρωτεύουσας. Η υπόθεση του τραγικού συνταγματάρχη και του διαλυθέντος 5/42 θα επηρεάσει καταστροφικά όλη τη μετέπειτα πορεία του αγώνα.8. από τη θέση που κατείχε. εντολή από τον πολιτικό δρόμο. Έκτοτε το κατηγορητήριο είναι ανά πάσα στιγμή έτοιμο· οι ελασίτες φορτώθηκαν συλλογικά την αδερφοκτονία και από αγωνιστές της ελευθερίας μετατράπηκαν σε «δολοφόνους του Ψ’αρρού». Το τηλεγράφημα του Σ ιά­ ντου «κατευθείαν» προς το ΓΣ στις 14 Απριλίου με την ένδειξη "ΕΠΕΙΓΟΝ” και υπογραφή «Γέρος»: «Αγαπητέ Κώστα »Διά τον Ψαρρόν τα είπαμε πολλές φορές και δεν ξέρω γιατί ζη­ 23.1946. δεν έπρεπε να υπάρχει στα μετόπισθεν άλλη ένοπλη δύναμη. . Το επιχείρημα των συνηγόρων του Σιάντου είναι πως. Έκθεση Θ.Α ΡΗ Σ. εκτός των επίσημων διαταγών της ΠΕΕΑ και του ΓΣ που προαναφέρθηκαν. υπάρχει και μία άλλη. τον οποίο έστειλε ο Σαράφης. Αλλά ο διευθυντής του ΙΙΙου Γραφείου Επιχειρήσεων του ΕΛΑΣ Μακρίδης τον διαψεύδει αφού είχε λάβει άνωθεν εντολή από τις 7 Απριλίου «να συντάξει τας αναγκαίας διαταγάς προς διάλυσιν της ΕΚΚΑ». Ο ΑΡΧ Η ΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 531 Υπαινίσσεται δηλαδή πως.

όπο^ς όλοι. (Κόκκινος) [Κώστας είναι ο δικηγόρος Δεσποτόπουλος. Τσιριμώκο και Σιάντο».24 Εκτός του δολοφονηθέντος Ψαρρού. είσαι άρρωστος.Τι συμβαίνει. όταν διατάζεις μια σύγκρουση. αποφαίνεται «ότι το κείμενο δεν ήταν κατασκευασμένο» και δέχεται πω ς ο Σιάντος «έδωσε πραγματικά διαταγή για κεραυνοβόλα μέτρα». Όμως ο λοχαγός Βερμαίος. (Σαράφης. Αρκετοί δυσπιστούν για την ειλικρίνεια του Γραμματέα. Ιστορία της Αντίστασης 1940-’45. . εκφράζει τη λύπη του: «Ο θάνατος του Ψαρρού λύπησε όχι μονάχα τους συνταγματάρχες Μπακιρτζή και Σαράφη.Σκοτώσαν τον Ψαρρό!. νομικός σύμβουλος του Γενικού Στρατηγείου. δεν σημαί­ νει ότι μπορείς και να ελέγξεις τις διαστάσεις που θα προσλάβει. Φυσικά. ΕΛΑΣ) Στην ΠΕΕΑ έφερε την είδηση ο Σιάντος. που εξέτασε το σήμα.Τι έχεις. Αλλά. τότε είμαστε υποχρεωμένοι να ξεκαθαρίσουμε την κατάσταση δυναμικά και κεραυνοβόλα. Του­ λάχιστον τα τελευταία χρόνια η ιστοριογραφία του ΚΚΕ αποκαθιστά την αλήθεια και αναγνωρίζει ότι «δεν μπορεί να ευθύνεται ο Άρης Βελουχι<ύτης ούτε για τη σύγκρουση ούτε για τη διάλυση του 5/42». Γιώργη. αλλά και όλα τα μέλη της ΠΕΕΑ κι ιδιαίτερα τους συναγωνι­ στές Σβώλο. καταστροφή! . . που συνδέονταν μαζί του με φιλία από 25 χρόνια. στον ΕΛΑΣ. χωρίς χρονοτριβές». 0 Σαράφης προσπαθεί και πάλι να αποσείσει τις προσωπικές του ευθύνες και αφήνει αιχμές κατά του Άρη: «Τη σύγκρουση και το θάνατο του Ψαρρού το I"ενικό Στρατηγείο πληροφορήθηκε από τηλε­ γράφημα του Άρη και τότε εξήγησε γιατί αυτός έδινε διαταγές για μετακινήσεις τμημάτων χωρίς να ξέρει το Γενικό Στρατηγείο». ο οποίος εμφανίστηκε ανα­ στατωμένος στο δωμάτιο που έμενε ο Τσιριμώκος: . ο οποίος μεταπολεμικά αρνήθηκε ότι έλαβε τέ­ τοιο σήμα.. 0 Δεδούσης και οι υπόλοιποι συνωμότες αξιω μα­ 24. Δύσκολα όμως μπορεί να γίνει δεκτό ότι ο Σιάντος ή άλλος στην ΠΕΕΑ.Καταστροφή..532 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ τάτε να σας δώσουμε διαταγή διαλύσεως. (Φ. τι έπαθες. Αντίστασις)] Άλλωστε μετά από δύο ημέρες η διαταγή του εξετελέσθη. στο ΕΑΜ ή στο ΚΚΕ επιθυμούσαν τη φυσική εξό­ ντωση του Ψαρρού. Γρηγοριάδης. Αν δεν δεχθεί τους όρους μας. ενώ αρκετοί εκτελέστηκαν για λόγους αντεκδίκησης τις προί>τες ώρες μετά τη μάχη. στη μάχη σκοτώθηκαν ελάχι­ στοι αντάρτες* οι περισσότεροι άνδρες του 5/42 σκόρπισαν στα γύρω χο^ριά. .

Αυτός είναι και ο πραγματικός αριθμός και αυτόν δέχονται οι νηφάλιοι ιστορικοί. Κάθε χρόνο τον Μάιο τελείται μνημόσυνο με την παρουσία παλιών αγωνιστών του 5/42. Άνω των 100 ανδρών με επικε­ φαλής τον ταγματάρχη Καπετζώνη πέρασαν στην Πάτρα και κατετάγησαν στο τοπικό Τάγμα Ασφαλείας. φορώ­ ντας ακόμα βρετανικές στολές και κουβαλώντας βρετανικά όπλα. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. (Mazower) Τα θύματα του 5/42.1966. 25. . ονομαστική κατάστα­ ση των φονευθέντων ένοπλων αγωνιστών του 5/42 για να δοθούν συ­ ντάξεις στις οικογένειές τους. με ημε­ ρομηνία 19. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ τικοί του Συντάγματος διασώθηκαν. Παρίστανται και αυτοί που τον πρόδωσαν. το σύνολο πεσόντο^ν του Συντάγματος από την αρ­ χή της συγκρότησής του μέχρι τη διάλυση είναι 109 άνδρες. Στην επίσημη αυτήν κατάσταση. των αρχών της περιοχής και πλήθος κόσμου. (Κούτρας) Στο Κλήμα Λωρίδας ένα επιβλητικό μαυσωλείο συντηρεί τη μνήμη του Ψαρρού και των πεσόντων ανδρο^ν του. όσοι σκοτώθηκαν στη μάχη ή όσοι εκτελέστηκαν αμέσως μετά.9. είναι 66. μετά από ενδελεχή έρευνα. έκα­ ναν το σύντομο ταξίδι και κατετάγησαν στο Τάγμα».25 Άλλωστε το 1966 με εντολή του ΓΕΣ συνετάγη.ΑΡΗΣ. «Οι επιζώντες της ΕΚΚΑ.

Από τον Σεπτέμβριο του 1943 η ιταλική ήττα αραίωσε την πυκνότητα κατοχής στην Ελλάδα και η αναλογία μετατράπηκε σε έναν στρατιώτη του εχθρού ανά 40 κατοίκους.18 . οφείλεται στο ότι η Ελ­ λάδα είναι «επάκτιο μέτωπο». οι Γερμανοί θα κατορθώσουν να ανα­ πτύξουν γρήγορα ημιστρατιωτικούς σχηματισμούς Ελλήνων εθελόδου­ λων. Τα «κενά» που δημιουργήθηκαν στην επιτήρηση του ελ­ ληνικού χώρου και ιδίως στον πόλεμο κατά της Αντίστασης έπρεπε να καλυφθούν* Το χέρι της οργανωμένης προδοσίας χτυπάει τη χώρα. Μόνο μετά το 1944. Πυκνότητα μεγαλύτερη από της Γιουγκοσλαβίας. Αυτή η διαφορά «προσοχής» του εχθρού. Η προπαγάνδα της κυβέρνησης για τη δημιουργία των Ταγμάτων . Τα ελεεινά Τάγματα Ασφαλείας. Σύμφωνα με στρατιωτικούς υπολογισμούς. η οποία δυσχεραίνει ακό­ μη περισσότερο τον ελληνικό ένοπλο αγώνα. τους οποίους θα χρησιμοποιήσουν εναντίον της Αντίστασης και του πληθυσμού. ενώ η γειτονική χώρα έως το 1944 εί­ ναι «μετόπισθεν». μέχρι την ιταλική κα­ τάρρευση αντιστοιχούσε ένας στρατιώτης του εχθρού σε 24 κατοίκους. Δ ι α Π τ ρ ο ς Σ κιά Η Κατοχή στην Ελλάδα είναι ασφυκτική. που προωθήθηκαν οι συμμα­ χικές δυνάμεις στον κορμό της Ιταλίας. Με τη σύμπραξη της εξ6-)νημένης κυβέρνησης Ράλλη και με πρόσχημα τον κομουνιστικό κίνδυνο. απόκτησε και η Γιουγκοσλαβία την ίδια επικινδυνότητα για τους Γερμανούς* τότε όμως είχε εμ­ φανιστεί στην περιοχή ο σοβιετικός στρατός με ευεργετικό αντίκτυ­ πο για τους Γιουγκοσλάβους παρτιζάνους.

] Όπως ήταν αναπόφευκτο. Ο αρχιστράτηγος των συμμαχικών δυνάμεων και εν συνεχεία πρό­ εδρος των ΗΠΑ Ντουάιτ Άιζενχαουερ. που τους αποκαλούσε «Ταγματαλήτες». μιλώντας στις 3. [. ήταν να σο^σουν τη χώρα από τους σλαβοκομουνιστάς. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 535 Ασφαλείας ματαίως προσπαθεί να συγκαλύψει την προδοσία. στιγμάτισε το επαίσχυντο φαινόμενο: «ΚάθεΈλλην που συνεχίζει τον αγώνα κατά των κατακτητών είναι αντάξιος των παραδόσεων που μας εκληροδότησεν ο πολιτισμός των προγόνων του. καταστάντες ανάξιοι της πατρίδος». (Ιατρίδης) Η απάντηση της κυβέρνησης του Κάιρου στις δικαιολογίες του Ράλλη είναι κόλαφος για όλους τούς με κάθε πρόσχημα συνεργάτες του κατακτητή. Με τον Αναγκαστικό Νόμο 3231 της 31.. [. «Γερμανικούς» κ.κ. που θα παρέδιδαν τη Μακεδονία στους μισητούς Βουλγάρους. Τα μισθοφόρα αυτά όργανα .12. στα Τάγματα Ασφαλείας συγκεντρώθηκαν όλα τα εγκληματικά και τυχοδιωκτικά στοιχεία». η οποία αναμεταδίδεται και στην Ευρο^πη. Ελλάδος και μελετούσαν την δη­ μιουργία ενός “ανεξαρτήτου” Μακεδονικού κράτους. Αντί­ σταση) Σε πέντε ημέρες ανακοινώνεται από τον ραδιοφωνικό σταθμό του Κάιρου η κυβερνητική δήλοοση αποκήρυξης των Ταγμάτων Ασφαλείας «επειδή τελούν σε άμεση υπηρεσία του εχθρού».. ο στρατιωτικός βαθμός και κάθε θέση σε δημό­ σια υπηρεσία των «πρωθυπουργών» Τσολάκογλου. «από πάντας τους παρά το Σύνταγμα και τους νόμους του κράτους οικειοποιηθέντας το υπουργικόν αξίωμα κα­ τά την διάρκειαν της εχθρικής κατοχής της χώρας καθ' όσον ευρέθησαν εις οξείαν αντίθεσιν προς την θέλησιν και το αίσθημα του ελληνι­ κού λαού. «Γερμανοτσολιάδες»..1943 αφαιρείται η ελληνική ιθαγένεια. Κι όμως. όπως διεκήρυσσε το καθεστο^ς. Όμως η αηδής εμ­ φάνιση οπλισμένων Ελλήνων στο πλευρό των Γερμανών δεν είναι μό­ νο εσο^τερικό ζήτημα· ρίχνει βαριά σκιά στη χοόρα και απογοητεύει τη διεθνή κοινότητα..1. «Απο­ στολή τους. σκοπός των οποίων είναι να βοηθήσουν τον κατακτητή στην κατάπνιξιν της ελληνικής Αντιστάσεο^ς. οι οποίοι είχαν παραδώσει στον έλεγχο των Βουλγάρων μεγάλες περιοχές της Β. Τα μέλη των Ταγμάτων εξασφάλισαν πάραυτα την απέχθεια και τη χλεύη του κόσμου. η οποία με το Αλβανικό Έπος και την Αντίσταση έχει ανεβάσει την Ελλάδα στον ουρανό.ο. Λογοθετόπουλου και Ράλλη· και επιπλέον.1944 στη ρα­ διοφωνική εκπομπή «Η φωνή της Αμερικής».] Η Κυβέρνησις των “Κουισλιγκ” Ράλλη σχηματίζει “Τάγματα Ασφαλείας” κατά το υπόδειγμα των ταγμάτων εφόδου του χιτλεροφασισμού.ΑΡΗΣ. (Μαθιόπουλος. «Ράλληδες ». τα Τάγματα αυτά ήσαν πρόθυμα όρ­ γανα το^ν Γερμανών.

λόγω μετάθεσής του στη Γερμανία. Όμως δεν έχουν σε καμία εκτίμηση τους τ α γ μ α τ α ­ σφαλίτες: «Η στάση των Γερμανών απέναντι στα μέλη των Ταγμάτων είναι συμπεριφορά κυρίων προς τους υπηρέτες τους».1944 από το BBC: «Όσοι υπηρετούν εις τα Τάγματα Ασφαλείας είναι ένοχοι έσχατης προδοσίας».536 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ της Γκεστάπο είναι ανάξια να φέρουν το όνομα του Έλληνος». εξοπλίζονται αρχικά με τα κατασχεθέντα ιταλικά όπλα και δίνουν τον απαραίτητο όρκο πριν αναλάβουν υπηρεσία: «Ορκίζομαι εις τον Θεόν τον άγιον τούτον όρκον. «Η δράση των Ταγμάτων Ασφαλείας κατά την κατοχική περίοδο εί­ ναι και παραμένει πράξη αποκρουστέα και αποδοκιμαστέα. (Ανδρικόπουλος) Εξίσου απόλυτη είναι η καταδίκη των Ταγμάτων και από τη βρε­ τανική κυβέρνηση στις 17. οι ομαδικές εκτελέσεις και τα βασανιστήρια στους συνοικισμούς και στα κρατητήρια αποτελούν μελανό σημείο. Οι κ α ­ τακτητές τα προστατεύουν όπως τα δικά τους τμήματα και κάθε ενέρ­ γεια εναντίον τους εξομοιώνεται με ενέργεια εναντίον των στρατευ­ μάτων κατοχής. οι “κουκουλοφόροι”. (Γασπαρινάτος) Η ύπαρξη των Ταγμάτων διαφημίζεται από τους Γερμανούς στο εξωτερικό με πλήθος φωτογραφιών στον Τύπο και προπαγανδιστικές ταινίες που κινηματογραφούν σε στημένες παρελάσεις για να π ρ ο ­ βάλλονται στα κράτη του Άξονα και στις ουδέτερες χώρες. τον διαδέχτηκε ένας άλλος εγκληματικός αστέρας. Πρώτος διοικητής των Ταγμάτων ανέλαβε στις 15 Οκτωβρίου 1943 ο στρατηγός των SS Γιούργκεν Στρόοπ...] Τα “μ πλόκα”. [. ο επίσης στρατηγός των SS Βάλτερ Σιμάνα. (Γασπαρινάτος) Σε έναν τοίχο της Θεσσαλονίκης εμφανίζεται μια ειρωνική επιγραφή: «Ζητούνται αλήτες γ ια τα Τάγματα Ασφαλείας». με τραγικές διαστάσεις». (Μαθιόπουλος. . Δεκέμβριος ) Οι θλιβεροί γερμανόδουλοί ενδύονται στολές ευζώνων. ο εγκληματίας που κατέστρε­ ψε το γκέτο της Βαρσοβίας* πολύ σύντομα. ότι θα υπακούω απολύτως εις τας δια τα γάς του Ανωτάτου Αρχηγού του Γερμανικού Στρατού Αδόλφου Χίτλερ».1. Τα Τάγματα Ασφαλείας στελεχώ­ νονται από Γερμανούς αξιωματικούς μέχρι το επίπεδο λόχου. Μ εταπο­ λεμικά οι περισσότεροι ταγμ α τα σ φ αλίτες και ιδίως οι αξιωματικοί φρόντισαν να εξαφανίσουν τα ενοχοποιητικά στοιχεία* κάποιοι κ α ­ τόρθωσαν προς το τέλος της Κατοχής να διαφύγουν στη Μέση Ανατο­ λή και επέστρεψαν στην απελευθέρωση με «στολή ερήμου». οποιεσδήποτε σκοπιμότητες και αν αποδοθούν στην ίδρυση και τις δραστηριότητές τους.

είτε εγκλη­ ματίες που καταζητούνταν από την ελληνική Αστυνομία». Αντίστασίς) «Τα υπο­ κείμενα αυτά στρατολογούνται από τους πασίγνωστους αντικομουνιστές και τους τραμπούκους του λιμανιού». εκβιασμούς. Όποιος κατάδικος το θέλει βγαίνει για να φορέσει την στολή του ένοπλου υπη­ ρέτη των Αρίων της Βέρμαχτ». χρήματα. [. όσοι αρνήθηκαν «επροφυλακίσθησαν υπό συντ/ρχου Παπαδόγκωνα εις Λόχον Καλαμών και εφυλάσσοντο υπό στρ/τών. Ορισμένοι προσχώρησαν. (Φ. αντί να πάνε να δουλέψουν στο Ράιχ. Μια ιδέα για τον τρόπο στρατολόγησης αξιωματικών και οπλιτών δίνει η μεταπολεμική έκθεση προς το ΓΕΣ ενός από τους γνωστότερους τ α γ ­ ματασφαλίτες. .. του ταγματάρχη Παναγιώτη Καζάκου. καθώς και ισχυροί οικονομικοί κύκλοι χρησιμοποιούν όλα τα μέσα για να στείλουν οπλίτες και αξιωματικούς στα Τάγματα: ατομι­ κές προσκλήσεις επιστράτευσης.ΑΡΗΣ. «Ένας χώρος στρατολογίας τους γίνονται και οι φυλακές. απειλές.. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Εκτός της βίαιης στρατολόγησης συντρέχουν και άλλοι λόγοι που πυκνώνουν τα Τάγματα: «Πολλοί από τους πρώτους στρατολογηθέντες ήταν είτε πολύ φτωχοί. 0 π υ ­ ρήνας τους προέρχεται από τον προδοτικό ΕΔΕΣ Αθήνας. στην Καλαμάτα εμφανίστηκε ο βασιλόφρων συνταγματάρχης Διονύ­ σιος Παπαδόγκωνας. Γρηγοριάδης. τευ χ.1 Εμπνευστές των Ταγμάτων Ασφαλείας είναι δυστυχώς οι δύο Έ λ ­ ληνες στρατηγοί Θεόδωρος Πάγκαλος και Στυλιανός Γονατάς. 69. Εθνική Αντίσταση . ενώ οι π ε ­ ρισσότεροι οπλίτες βρέθηκαν στα Τάγματα «κατόπιν επιστρατεύσεως». οπότε η προσχώρησή τους ήταν μια εναλλακτι­ κή λύση γ ι’ αυτούς. (Ζαούσης) Ακολούθως η σχολάζουσα στην Αθήνα πολιτική και στρατιωτική ηγεσία. Ό πως αναφέρει. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 537 Κάποιους φαίνεται πως έθιξε γιατί μετά από λίγες ημέρες δίνεται αποκάτω η απάντηση: «Οι αλήτες έχουν φιλότιμο και δεν πάνε στα Τάγματα Ασφαλείας». (Κέδρος) Το ποιόν των εγ­ χώριων SS το περιγράφει ο Σουηδός πρέσβης και εκπρόσωπος του Διε­ θνούς Ερυθρού Σταυρού στην Ελλάδα: «Στην πραγματικότητα πρό1.] Εις την κατάστασιν της προφυλακίσεως παρέμειναν επί αρκετόν χρόνον». συγκέντρωσε τους αξιωματικούς της Μεσσηνίας και απαίτησε να καταταγούν στα Τάγματα. (Mazower) Όλοι οι καλοί χωράνε.

έφερε σημαντικά αποτελέσματα. Ντερτιλής. Πηλιχός κ. Ο κομουνισμός αποτελεί γ ι’ αυτούς πρόσχημα. (Σταυριανός) Οι συνεργάτες των Γερμανών εξωθούνται και εξωθούν συστηματι­ κά σε έναν εμφύλιο πόλεμο. Παπαθανασόπουλος. Πλυντζανόπουλος. (Mazower) Όμως οι προσκυνημένοι είναι αρκετοί. αλλά σκοτεινό παρελθόν. Π. που σχέδιαζα εδώ και πολύ καιρό. Εκείνο που ενδιαφέρει τα μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας είναι η λεηλασία.. Διον. Οι στρατηγοί Δ. Λιάκος. Η χωρίς όρια καταστροφή». απειλώντας να τιμοορήσει όποιον αξιωμα­ τικό εν ενεργεία αρνούνταν να δηλώσει “εθελοντής”. . Γ.. Η αιματοβαμμένη δράση τους στη διάρκεια της Κατοχής προετοιμάζει τον Εμφύλιο που θα αι­ ματοκυλίσει τη χώρα. I. Δεκέμβριος) Η απροθυμία των Ελλήνων αξιωματικών να συνεργαστούν με τον κατακτητή της χο5ρας αναγκάζει την κατοχική κυβέρνηση να πάρει μέ­ τρα: «Τον Ιανουάριο του 1944 ο Ράλλης αύξησε τις πιέσεις προς τους αξιωματικούς του στρατού.] Το μίσος που γεννήθηκε ανάμεσα σ ’ αυτά (Τάγματα) και στους κομουνιστές πρέπει να ενισχύεται αδιάκοπα». X. Κουρκουλάκος είναι ορισμέ­ νοι μόνο από τους ανώτατους αξιωματικούς οι οποίοι πρωτοστατούν στη συγκρότηση των π ρ ο δο τικ ο ί τμημάτων.ά. EvoS τον Μάιο του 1969 η Monde Diplomatique δημοσίευσε αποκαλυπτικά στοιχεία για τον κορυφαίο της στρατιωτικής δικτατορίας: « 0 πρόεδρος της κυβερνήσεως Παπαδόπου?νος κατά τη διάρκεια της Κατοχής υπηρέτησε υπό τας διαταγάς του συνταγματάρχη Κουρκουλάκου (ο οποίος μετά το πραξικόπημα αμείφθηκε με τη διεύθυνση της Αγροτικής Τράπεζας της Ελλάδος). Παπαδόγκωνας. διοικητή Τάγματος εξοπλισμένου και εφοδιασμένου από τους Γερμανούς . Α. Η πολιτική των Γερμανών Διοικητών στην Ελ­ λάδα στρατηγών Σπάιντελ και Φέλμι σε αυτό ακριβώς συντείνει* γ ρ ά ­ φει ο πρώτος σε αναφορά του: «Η διάσπαση και ο διαχωρισμός του εθνικού από το κομουνιστικό στοιχείο. (Μαθιόπουλος. Ν. Πατίλης. (Κέδρος) Το αίμα που χύνεται και από τις δύο πλευρές θα χωρίσει βαθιά τη χώρα σε δύο αλληλομισούμενες παρατάξεις για πολλά χρόνια.όπως όλα τα Τάγματα Ασφαλείας». Ντάκος. η αρ­ παγή και η καταστροφή. που θα λήξει πραγματικά μόνο το 1974.538 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ κειται για πρόσο^πα που δεν έχουν καμιά ιδεολογία. Παπαγεωργίου. μπλοκάροντας το μισθό και τα δελτία τροφίμων του». Ενδει­ κτικό είναι ότι στα κατοχικά Τάγματα βρίσκεται ο πυρήνας των στρα­ τοκρατών της απριλιανής δικτατορίας του 1967* αρκετοί επιφανείς αστέρες της ήσαν οι ίδιοι μέλη των Ταγμάτων ή ακολούθησαν την οι­ κογενειακή παράδοση: Ντερτιλής. [. οι συνταγματάρ­ χες Β. Ζερβέας.

όπως είναι επόμενο. προέρχονται από το συσσίτιο των ανταρτών.7. . δεν τα ξέρουν. νομίζω ότι θα πρέπει ν’ αποφύγουμε να τους καταγγεί­ λουμε δημόσια». μαστροπός των ευγενεστέρων εθνικών παραδόσεων. γέρο. Πού είχαν μπλέξει οι Έλληνες θα κάνουν πολλά χρόνια να το κα­ ταλάβουν οι περισσότεροι. Κο­ ντά σε ένα αντάρτικο λημέρι όμως ανακαλύπτει μερικά άδεια κον­ σερβοκούτια· όπο^ς τον πληροφορούν.Μα κάθε τόσο μαζί τους γυρνάνε.Δεν μπορεί! Άγγλοι μαζί μ" αυτούς. Σε αυτό το πνεύμα ο συνταγματάρχης Μπαρνς του Ζέρβα θεωρεί τα Τάγ­ ματα μια χρυσή εφεδρεία: «Αν και δέχονται να κάνουν τη δουλειά των Γερμανών. και η ελληνική κυβέρνηση του Κάιρου· επισήμως καταγγέλλει. . 0 κατάλογος θα είναι χρήσιμος». Η ώρα της τιμωρίας πλησιάζει. που ανήκει στα Τάγματα Ασφαλείας. Τη βρετανική τακτική τη μιμεί­ ται. . υπογείως ενθαρρύνει. Αν χρειαστεί. (Γασπαρινάτος) Είναι πλέον κοινός τόπος αυτό που επισήμανε ο ταγματάρχης Εμ­ μανουήλ Βαζαίος: «Εάν οι Άγγλοι δεν επροπαγάνδιζαν κρυφίως την συγκρότησιν το^ν Ταγμάτων Ασφαλείας.1944 το BBC απευθύνεται προς τους σκλαβωμένους Έλληνες: «0 I. Δεν το ξέρεις. . . .ΑΡΗΣ. θα τα χρησιμοποιήσουν. Για αυτό καλό είναι να υπάρχουν ως αντίβαρο στον ΕΛΑΣ. οι Άγγλοι! Και πώς το ξέρεις εσύ. ρώτησε έκπληκτος έναν τσοπάνο. Ράλλης. είναι απολύτως σίγουρος ότι ακολουθεί αγγλικές εντολές εναντίον του ΕΛΑΣ.. Καλούμε τον Ελ­ ληνικό Λαό να κρατήσει σημείωσιν των ονομάτων εκείνων που τυχόν θα παραμείνουν εις τα Τάγματα. . είμαι βέβαιος ότι πολύ ολίγοι Έλληνες θα κατετάσσοντο εις αυτά». 0 Ράλλης θα πληρώσει με το αίμα του. Στο παρασκήνιο όμως οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες δεν βλέ­ πουν με κακό μάτι τους ένοπλους προδότες· είναι τα σκύβαλα ενός μι­ κρού λαού που μπορούν την κατάλληλη στιγμή να χρησιμοποιηθούν εναντίον του.Είδα ένα καΐκι που τις ξεφόρτωσε.Και πού βρήκαν αυτοί αγγλικές κονσέρβες. Στην Εύβοια ο μόνιμος λοχαγός Παλαιοδημητρόπουλος. ήταν και δύο Άγγλοι μαζί.Οι Άγγλοι.Τους τις έδωσαν οι Άγγλοι. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 539 Οι Σύμμαχοι καταδικάζουν σκληρά τις προδοτικές ενέργειες του εγκάθετου πρωθυπουργού· στις 16. στρατολογεί τους γενιτσάρους του και τους οπλίζει με τα όπλα που του δίνει ο πλέον θανάσιμος εχθρός του ελληνισμού. αν όχι.

Μέντορες των Ταγμάτων αναλαμβάνουν και επιφανείς πολιτικοί αρχηγοί της Αθήνας. Βερούτης. βρήκε απήχηση. «Η ισοπεδωτική πολεμική των κομουνιστικών εντύπων λειτουρ­ γούσε ολέθρια». Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Και. ομολογεί πως «τον άνθρωπο τον βλέπαμε με ποιον είναι. Σοβαρές ευθύνες για την αριθμητική ανάπτυξη το^ν Ταγμάτων έχει και η καθοδήγηση του ΚΚΕ. Καραγκίτσης (Ορφέας Βλαχόπουλος). Αισθάνονται μειωμένοι απέναντι των και προτι­ μούν τους δωσίλογους.. μας πρόδωσαν. η προπαγάν­ δα ότι ο κίνδυνος είναι τώρα οι κομουνιστές και όχι οι Γερμανοί. δεν το κρύβει: . που έζησε τη ζημιά που έγινε από την αδιαλλαξία των συντρόφο^ν του.540 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Χτύπησε μ ’ απελπισία την παλάμη στο κούτελο ο Παλαιοδημητρόπουλος και απομακρύνθηκε αγανακτισμένος με φωνές: .] είναι ένα είδος εφιάλτου που πιέζει τα στήθη των. να τον ακούμε. που ωθούν τον κόσμο προς αυτά· άλλα λένε μπροστά και άλλα πίσω. Η παράλογη εμμονή από την αρχή του αγώνα ότι το ΕΑΜ είναι η μόνη γνήσια αντιστασιακή δύναμη τίποτα καλό δεν προοιωνιζόταν. παλιός κομματάρχης των Φιλελευθέρων και προ­ σωπικός γνώριμος του Σοφούλη. Βιογραφικές αναμνήσεις.2 Το δόγμα «όποιος δεν είναι μαζί μας είναι εναντίον μας» ήταν ένας στείρος μανιχαϊσμός που δημιούργησε αντιδράσεις.Οι Άγγλοι με τους ελασίτες μαζί! Μας γέλασαν.Ο Σοφούλης μου είπε να στείλω τους συγχωριανούς μου στα Τάγ­ ματα. Ο Καραγκίτσης. να τον πονάμε.3 Μα το μεγάλο ολίσθημα της ηγεσίας είναι ότι με πρόσχημα την 2. έναντι των οποίων είναι ηθικώς ανώτεροι».. και όχι να τον αγαπάμε. . Π. να σεβόμαστε τα δικαιώματά του και τις ορθές γνώμες του». Αντίστασις) Κ άποια στιγμή βρέθηκαν καταταγμένοι στους προδοτικούς σχη­ ματισμούς οι μισοί κάτοικοι της Χασιάς (Φυλής)· ο πρόεδρος του χω ­ ριού Θ. 3. όταν κάποιες άλλες αντιστασιακές ομάδες διαλύθηκαν από τον ΕΛΑΣ. Ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ αγανακτεί με τη στά­ ση τους: «Φθάνομεν μέχρι του σημείου να πιστεύσωμεν ότι η εθνική δράσις των διαφόρων αγωνιστών [. (Πυρομάγλου. οι οποίοι κάποια στιγμή θα φύγουν.

ήταν Ακροναυπλιώτες». Μια συνηθισμένη μέθοδος των ακρο­ δεξιών είναι να πλησιάζονται γνωστοί αντιεαμίτες χωρικοί και να τρο­ μοκρατούνται ως προγραμμένοι για εκτέλεση· αυτή η τακτική έχει αποτελέσματα και πυκνώνει τις τάξεις των Ταγμάτων: . Καλοδίκης. Με τέτοια τεχνάσματα. Δεκέμβρης) Η ΟΠΛΑ δεν έχει την παραμικρή σχέση με το ΕΑΜ και τους π α ­ τριωτικούς σκοπούς του.Έ μ α θ α πως σ ’ έχουν γραμμένο για εκτέλεση. όπου τα πρωτοπαλίκαρα Πεχτασίδης. στο Περιστέρι. στο Γαλάτσι.Ό π ο υ να ’ναι. φύγε όσο είναι καιρός.η οργάνουση της ΟΠΛΑ». στην Καισαριανή. . Ορέστης. στη Θεσ­ σαλονίκη και στις μεγάλες πόλεις της περιφέρειας ομάδες κόκκινων εκ­ δικητών τη διαβόητη ΟΠΛΑ (Ομάδες Προστασίας Λαϊκών Αγωνιστών). Παρασκευάς. Ο τρόμος που σκορπάει ακόμη και η αναφορά της ΟΠΛΑ στέλνει στα Τάγματα Ασφαλείας ανθρώπους που δεν έχουν καμία σχέση με τους προδοτικούς μηχανισμούς. Βασιλόπουλος κ. Είναι μια σκοτεινή οργάνωση έμπνευσης Ιωαννίδη. Νεφελούδης) Οι εκτελεστές της ΟΠΛΑ δεν είναι πολεμιστές· φοράνε πολιτικά. βρέθη­ καν στα Τάγματα και άνθρωποι που κανονικά η θέση τους ήταν στο . στο Άσυλο της Κοκκινιάς. στην Ούλεν. δε γυρίζεις. αλλά «εκκαθαρίζουν» και το ΚΚΕ από εκείνους που δεν εμπνέουν εμπιστοσύνη στην ηγεσία. και ο τρόπος που συγκροτήθηκε απόδειξαν ότι μας έφερε περισσότερη ζη­ μιά παρά όφελος. Φύγε στα Τάγματα να γλιτώσεις. άμα πας εκεί. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 541 εγκληματική δράση των ταγματασφαλιτών ιδρύει στην Αθήνα.ά. Φαρμάκης. (Π. Κατά τη γνώμη μας δεν έπρεπε να γίνει -και δε μας χρειαζόταν. ΟΠΛΑ. (Μπαρτζιώτας.ΑΡΗΣ. Παναγόπουλος. η οποία εξελίχθηκε σε μια ελληνική Γκεπεού. που ανήκει απο­ κλειστικά στο ΚΚΕ. Κάλφας. (Ράπτης) Ακόμη και ο σκληρός κομματικός επικεφαλής της Αθήνας αισθάνεται άβολα με αυ­ τήν την οργάνωση: «Και η ονομασία της οργάνωσης αυτής. Μπάρμπας. ο οπλισμός τους δεν είναι εμφανής και έχουν δικά τους ξεχωριστά αρ­ χηγεία. δικάζουν και καταδικάζουν όσους συλλαμβάνονται σε μία και μόνη ποινή: θάνατο. έχουν εδραιωθεί σε όλες τις μεγάλες συ­ νοικίες. ακραία μέλη του Κόμματος με εξουσιοδότηση ζωής και θανάτου επί των αντιπάλου τους· «τα πιο πολλά στελέχη της ΟΠΛΑ -στην Αθήνα τουλάχιστον. Ιδίως στην Αθήνα. που γίνονται πιστευτά εξαιτίας των εγκλη­ μάτων της ΟΠΛΑ και της ασυδοσίας των τοπικών κομματικών. θα σε καλέσουν στην ΟΠΛΑ για ανάκριση. καθοδηγείται κατευθείαν από το ΠΓ και στελε­ χώνεται από φανατικά. Όχι μόνο εκτελούν «προ­ δότες» υπόπτους.

Ακολουθώντας τους Γερμανούς ή τα Τάγματα. Η Αθήνα γίνεται κόλαση. χωρίς πολλές ιδεολογικές διακρίσεις». Τα Τάγματα Ασφαλείας απέκλειαν και ερευνούσαν τις “κόκκινες συ­ νοικίες”. (Mazower) Το προδοτικό τμήμα του ΕΔΕΣ στην Αθήνα αλο^νίζει τις γειτονιές «σε συνεργασία με τις γερμανικές υπηρεσίες» και τα μεγάφο^νά του δηλητηριάζουν την όποια προσπάθεια ομαλότητας: «Εδώ ο ΕΔΕΣ. (Φλάισερ) Την τρομερή Ειδική Ασφάλεια της Χωρο­ φυλακής την έχει οργανώσει ο στρατηγός των SS Βάλτερ Σιμάνα· δι­ οικητής της ανέλαβε ο απόστρατος μοίραρχος Αλ. μέλη της X. Τάγματα Ασφαλείας. Στο ένα ο αντιστασια­ κός ΕΛΑΣ και η μισητή ΟΠΛΑ και στο άλλο οι Γερμανοί με τις ετερό­ κλητες εγκληματικές ομάδες τους: Ειδική Ασφάλεια της Χωροφυλακής. (Ζαούσης) . «έκανε θραύση συλλαμβάνοντας και βασανίζοντας αγωνιστές. Λάμπου. συλλαμβάνοντας εκατοντάδες ανθρο^πους και εκτελώντας άλ­ λους επιτόπου». Ποινή θανάτου αναμένει τους αποκρύπτοντες εαμοκομουνιστό^ς». που οι περισσότεροι ήσαν φτωχοί ερ­ γάτες και αγρότες. με άμεσο βοηθό τον μοί­ ραρχο Ευσέβιο Παρθενίου και εκτελεστικά όργανα ό. στα καπρίτσια το3ν απειθάρχητων Τσολιάδων και των φοβερών μασκοφόρων καταδοτών τους.τι ευτελέστερο διαθέτει το Σώμα. που ονο­ μάζεται για τις περιστάσεις υποστράτηγος. Μηχανοκίνητο Τμήμα της Αστυνομίας Πόλεων. σας μιλάει ο ΕΔΕΣ. εδεσίτες και άλλους. Όποιοι κρύβουν στα σπίτια τους εαμίτες να τους παραδοόοουν αμέσως. 0 καπετάνιος των ανταρτών Ορέστης δεν μπορεί να χαρεί τη νίκη· κλαίει ειλικρινά για αυτά τα «χαμένα παιδιά». Τον Φεβρουάριο του 1944 στη Λιάτανη σε μια οδυνηρή ήτ­ τα από τον ΕΛΑΣ οι ταγματασφαλίτες έχουν 67 νεκρούς. Λίγα χρόνια μετά στη Μακρόνησο οι πρώτοι που σήκωσαν τα ξύ­ λα και τα κλομπς εναντίον των εξόριστων παλιών τους συντρόφων προέρχονταν από την ΟΠΛΑ. Κου Κλοοξ Κλαν Από το τέλος του 1943 στη ματο>μένη αρένα της Αθήνας έχουν σχη­ ματιστεί δύο αντίπαλα στρατόπεδα ενόπλων. «Κανείς Έλλην δεν εγνώριζε εάν το βράδυ θα επέστρεφε εκ της ερ­ γασίας του στο σπίτι του και κανείς δεν εγνώριζε αν την επομένη θα εξήρχετο από αυτό ζωντανός να μεταβεί εις την εργασίαν του. Η ζωή και ο θάνατος υπέκειντο σε καθαρή τύχη.542 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ αντάρτικο.

Τρία “κομμάτια” δι­ καιούμαι σήμερα. Έ παιρνε έναν αριθμό στο τηλέφωνο και άρχιζε ο διάλογος: » . Αυτήν την εποχή η ανθροοπινη ζωή δεν αξίζει και πολλά* ένας αστυνόμος της πρωτεύου­ σας υπεράνο.. μέρα παρά μέρα κάποτε. έφθανε στο γραφείο ένα απόβρασμα της κοινωνίας. » . Αντιθέτως. [. είναι οργανωμένοι στο ΕΑΜ και αρκετοί αστυνομικοί σε άλλες αντιστασιακές οργανώσεις. Βέ­ βαια δεν λείπουν οι άνδρες που ακολούθησαν τον δρόμο της τιμής* εκατοντάδες άνδρες της Χωροφυλακής πολεμάνε στο Βουνό σε κάποια από τις τρεις αντάρτικες οργανώσεις ή βρίσκονται εθελοντές στον στρατό της Μέσης Ανατολής. θα μπο­ ρούσε να θεωρηθεί σαν η μοναδική οργάνωση της Δεξιάς που δρούσε τότε στην Αθήνα* στην πραγματικότητα όμως το όνομά της ήταν άγνο> στο.ΑΡΗΣ. Έκτοτε κάθε ασύδοτος εγκληματίας αποκαλείτο «Χίτης». η Χωροφυλο:κή στην πλειοψηφία της υπηρετεί τον κατακτητή και στιγματίζεται για αυτό από την εξόριστη κυβέρνηση. Η μισή δύναμη της Αστυνομίας. Μα.] Μόνο στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια απόκτησε μια ορισμένη σημασία: την απαίσια σημασία μιας Κου Κλουξ Κλαν». προκειμένου να εξασφαλίσουν την κυριαρχία τους στην Ελ­ λάδα.] έχει ισχυρισθεί ότι ήταν αντιστασιακό κίνημα κατά την Κατοχή.. » . Τις δυναμικές ενέργειες των «εθνικοφρόνων» τις χρηματοδοτούν από το παρασκήνιο οικονομικοί κύκλοι που δεν είχαν διαθέσει ποτέ δραχμή για το αντάρτικο του ΕΔΕΣ ή της ΕΚΚΑ ..000 αξιωματικοί και απλοί αστυφύλακες. «Αυτή η οργάνωση [. Όμως η αθλιότερη όλων οργάνωση της προοτεύουσας είναι η X. ακόμα και λίγο πριν φύγουν οι Γερμανοί.πόσο μάλλον του ΕΑΜ.Κύριε Κώστα. την οποία έχει ιδρύσει ο σκληρός βασιλόφρων συνταγματάρχης Γεώργιος Γρίβας.Πάρε τον κυρ αστυνόμο να σ’ το βεβαιώσει. θα έρθω για την πληρωμή. Αν ο ισχυρισμός αυτός αλήθευε. Πλήρως συνεργαζόμενο με τους κατακτητές είναι μόνο το διαβόητο Μηχανοκίνητο του αστυνόμου Μπουραντά. είναι ικανοί να χρυσώσουν και τον διάβολο.. πάνοο από 2. .) φιλοεαμικής υποψίας αποκαλύπτει: «Κάθε τόσο. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 543 Εξαίρεση στον προδοτικό κρατικό μηχανισμό αποτελεί η Αστυνο­ μία Πόλεων με την εκπληκτική της συμμετοχή στην Αντίσταση* ίσως τη μεγαλύτερη από κάθε άλλη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. κάθε μέρα καμιά φορά.Έ φαγες τρεις. (Woodhouse) Προς το τέλος της Κατοχής οι δολοφόνοι της X επιδίδονται στο κυ­ νήγι και στην εξόντωση κάθε αντιστασιακού στην περιοχή της προοτεύουσας. βρε θηρίο.

Γρηγοριάδης. Οι γυναίκες που είχαν συγγε­ νείς στον ΕΛΑΣ ξυλοκοπούνταν και μερικές φορές βιάζονταν από τους .Και είναι κομούνες όπως λέει το κάθαρμα. Τα Τάγματα Ασφαλείας πρωτοεμφανίζονται στην Αθήνα. Πρώτα χτυπάνε οι Γερμανοί τις εστίες της αντίστασης των Ελλήνων. » .Εξηκριβώθη ο φόνος τριών πράγματι. Βέβαια σε τέτοιους καιρούς είναι πολυτέλεια να γίνει διάκριση με­ ταξύ κομουνιστών. σύμφωνα πάντα με τον αστυνόμο. τους προστατεύει όταν καίνε χωριά. Όσα χωριά άφησαν άθικτα οι Γερ­ μανοί. Όταν ο κατακτητής κορέσει τη μανία του. 0 Σουηδός πρέσβης δίνει μια εικόνα της δράσης τους: «Η συνηθισμένη τους τακτική είναι να κρύβονται πίσω από τους κατακτητές. (Φ.Φέρονται αριστερών φρονημάτων».] 0 γερμανικός στρατός. είναι γνω­ στός Έλληνας επιχειρηματίας· γ ια κάθε δολοφονούμενο κομουνιστή προσφέρει ένα «κομμάτι» (μία λίρα) αρκεί να έχει την επίσημη δ ια ­ βεβαίωση της Αστυνομίας ότι όντως ο δολοφονηθείς ήταν κομουνιστής. οι Ιταλοί και οι Βούλγαροι τα καίνε τα Τάγματα Ασφαλείας». » . Οι Έλληνες κομματιάζονται μεταξύ τους. όταν δολοφονούν.. Το αίμα του αλληλοσκοτωμού σχηματίζει τα πρώ τα ρυάκια στην πρωτεύουσα. η Βέρμαχτ. εαμιτών και γενικώς αντιστασιακών· όλοι θεωρού­ νται το ίδιο. αρχίζουν δειλά δειλά μικρές επιδρομές στην ύπαιθρο ή ακολουθούν σαν ύαινες τους χιτλερικούς λύκους. Αντίστασις) 0 αθλοθέτης κεφαλών. όταν εξοντώνουν. [. » . (Μαθιόπουλος.] τότε εμ­ φανίζονται τα Τάγματα Α σφαλείας/Ε ρχεται η δική τους σειρά. με τραγικές συνέπειες. Δεκέμβριος) Ως γηγενείς είναι πιο αποτελεσματικοί. Αρχικά περιορίζονται στις καταδόσεις και συλλήψεις αντιστασια­ κών. που θα γίνει ποτάμι. Ό πω ς και στην αντίπαλη πλευρά δεν γίνεται διαχωρισμός μεταξύ αγωνιστικού ΕΔΕΣ του Βουνού και προδοτικού ΕΔΕΣ της Αθή­ νας.. «Σ τα περισσότερα χωριά γρήγορα γινόταν γνωστό ποιες οικογέ­ νειες είχαν δεσμούς με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. ενώ συχνά συμμετέχουν στους τουφεκισμούς πατριωτών και ομήpojv.544 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ »Η ερώτηση απευθύνεται τώρα στον αστυνόμο: »—Καθάρισε τρεις αυτό το κάθαρμα απόψε.. έο^ς τον Δεκέμβριο του 1944.. Όταν ενισχυθούν και εφοδιαστούν με καλύτερο οπλισμό από τους Γερμανούς. [.

5 ραπτομηχανές. . μετά από μια μάχη στο χωριουδάκι Αττάλη (της Εύβοιας). οι ταγματασφ α­ λίτες πλιατσικολόγησαν τα σπίτια του χωριού. και τα πρώτα σπίτια που καίγονταν ήταν τα δικά τους». «συγκινημένος». «αν και οι χωρικοί βρίσκονταν μέσα σε διασταυρωμένα πυρά. Επίσης ετυφέκισα εις Γούβες 18 και εις Χαλκίδα 24. (Παπαστρατής) Δεν πρόκειται για απειλές. όπως των κατακτητών: 24 εαμίτες στις 23 Μαρτίου. Οι εκτελέσεις αρχίζουν μαζικές. (Mazower) Χάνεται κάθε όριο. Με προκήρυξη προς τον τοπικό πληθυσμό στις 24.2. Οι κάτοικοι της Εύ­ βοιας θερίζονται από τους γερμανόδουλους συντοπίτες τους.] Στο τέλος της Κατοχής το όνομά τους είχε γίνει συνώνυμο της αυθαίρετης βίας και της φρικαλέας ωμότητας.000 οκάδες λάδι. Αποτελούσαν αντικεί­ μενο “ανυπόκριτου μίσους” και συμπεριφέρονταν σαν να βρίσκονταν σε “εχθρική χώρα”». Ενέκλεισα εις φυλακάς Χαλκίδος 430 άνδρας και 135 γυναίκας». παίρνοντας μαζί τους 1. Απέστειλα εις φυλακάς Αθηνών και Χαϊδαρίου 350 άνδρας και 20 γυναίκας. (Mazower) Εκτός της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης δύο είναι οι περιοχές της υπαίθρου που δεινοπάθησαν κυριολεκτικά από τη δράση των Ταγμά­ των· η Εύβοια και η Πελοπόννησος.. Σε μια τοπική σύγκρουση με ελασίτες διασώζεται χάρη σε γερμανική επέμβαση· αυτός.1944 ο στρατηγός των Ταγμάτων Δ. Για παράδειγμα.. η απόλυτη σχεδόν έλλειψη πειθαρχίας. Χρειάστηκαν εξήντα μουλάρια για να κουβαλήσουν το φορ­ τίο. Κινητή και ακίνητη περιουσία ανήκουσα εις εκτελουμένους εαμίτας θα κατάσχε­ ται». εξ ων 8 αντάρτας. Αιάκος εξαπολύει ολοκληρωτικό πόλεμο εναντίον του ΕΑΜ: «Πας εις το εξής συλλαμβανόμενος εαμίτης εφόσον μεν δεν ενέχεται διά βαρεί­ ας πράξεις θα εγκλείεται εις τας φυλακάς ε π 5 αόριστον. ακόμη περισσότερο κι από την επαίσχυντη συνεργασία τους με τους Γερμα­ νούς. Στην Εύβοια από οργανωτικές αστοχίες του ΕΑΜ βρίσκουν χώρο και κατορθώνουν να δημιουργήσουν γερές βάσεις. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 545 ταγματασφαλίτες. Ετυφέκισα εις Ιστιαίαν 22. 200 οκάδες τυρί και 30 σειρές προικιά. Παπαθανασόπουλος συναγωνίζεται τον στρατηγό σε ωμότητα. εφόσον δε ενέχεται διά βαρείας τοιαύτας θα εκτελείται επιτόπου. (Παπαστρατής) Ωστόσο. 24 στις 2 Αυγούστου.ΑΡΗΣ. Στην ίδια περιοχή ο συνταγματάρχης X. σπέρνει τον θάνα­ το στους Έλληνες: «Η συγκίνησίς μου ήταν απερίγραπτος διά την προ­ θυμίαν των Γερμανών συναδέλφων οίτινες έσπευσαν μετά πραγματικής ταχύτητος εις ενίσχυσίν μου. 48 στις 5 Μαΐου. [. εκείνο που τους έκανε να αντιπαθούν τα Τάγματα ήταν.

Όμως η πιο σοβαρή ανάσχεση για ένοπλο αγώνα είναι ότι παρά την τοπική αγωνιστική παράδοση του 1821 υπάρχει ένας βαθύτατος συ­ ντηρητισμός των κατοίκων. Η Πελοπόννησος δεν προσφέρεται για αντάρτικο καθο^ς δεν έχει τους συνεχόμενους ορεινούς όγκους της ηπει­ ρωτικής Ελλάδας και διαθέτει πολύ πυκνότερο συγκοινωνιακό δίκτυο. πρωθυπουργοί. από εδώ βγαίνουν οι περισσότερες κρατικές κεφαλές.6. με εξαίρεση την Κρήτη. Επίσης η προσοχή των Γερμανών στην περιοχή είναι ιδιαιτέρως αυξη­ μένη καθώς εδώ αναμένεται -α νά πάσα στιγμή. Εδώ είναι «ο Μοριάς του Κώτσου». εις Γερμανός στρατιώτης βαρέως τραυματίας». Οι κεφαλές δεν ξεκινάνε. συστήνουν διαρκώς αυτοσυγκράτηση και αποδοκιμάζουν κάθε κίνηση αντίστασης. Οι ντόπιοι πολιτικοί και στρατιωτικοί παρακολουθούν τις εξελίξεις στα μέτωπα του Πολέμου. Γερακίνης σε αναφορά του προς τη γερμα­ νική Ανώτερα Στρατιωτική Διοίκηση Χαλκίδας μετά από μάχη ενα­ ντίον του ΕΛΑΣ στις 4. .546 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟΠ ΟΥ Λ Ο Σ 0 συνταγματάρχης X. Εδώ η κατάσταση είναι ιδιάζουσα· ο ΕΛΑΣ αγωνίζεται να υπάρξει στις πλέον αντίξοες συνθήκες. Η περιοχή με το μεγαλύτερο ποσοστό βασιλοφρόνων σε όλη την Ελ­ λάδα. που τους κάνει επιφυλακτικούς σε κάθε επαναστατική πρωτοβουλία. Οι προσπάθειες του ΕΔΕΣ να δημιουργήσει ανταρτοομάδες στην Πελοπόννησο. Εδώ δημιουργήθηκαν τα πρώτα «τζάκια» μετά την Επανάστα­ ση του 1821 -η μετάλλαξη του κοτζαμπασισμού-.απόβαση των Συμ­ μάχων· για αυτό η πυκνότητα των ξένων στρατευμάτων είναι η μεγα­ λύτερη στην Ελλάδα. Γεωργίου και τις αγγλικές ευλογίες. υπουργοί. απέτυχαν. Μεταπολεμικά ο εν λόγω «ημέτερος» των Γερμανών συνέχισε την ένδοξη καριέρα του και έγινε στρατηγός του Ελληνικού Στρατού· προ­ φανώς από τον ίδιο τύπο φιλοπατρίας εμφορούντο και αυτοί που υπέ­ γραφαν τις προαγωγές του.000 περίπου μόνιμοι αξιωματικοί του στρατού.την ίδια τύ ­ χη είχαν και οι προσπάθειες της ΕΚΚΑ. Ενδεικτικό είναι ότι στην Πελοπόννησο αδρανούν 1. με τον συνταγμα­ τάρχη Κ. αξιοοματικοί του στρατού και των Σο^μάτων Ασφαλείας. το «πλωτό φρούριο». στελέχη της Δημόσιας Διοίκησης.1944 γράφει το κατάπτυστο: «Εκ των ημετέρων. Τζάκια 0 μεγάλος λειμώνας των Ταγμάτο^ν είναι η Πελοπόννησος.

Το πρώτο χτύπημα στους κατακτητές δόθηκε -π ο ύ αλλού. για να σωθεί το χωριό. που κα­ τέδιδε τους καταζητούμενους Άγγλους.ΑΡΗΣ. 18 πρώτα ξαδέρφια. ο διοικητής των ιταλικών δυνάμεων μιλάει σκληρά στους 600 περί­ που συγκεντρωμένους και προσπαθεί να τους τρομοκρατήσει. Αν π α ­ ραδοθούν οι επαναστάτες. (Σχινάς) Είπε και άλλα στους αποσβολωμένους Ιταλούς· μετά πήρε την ποιμαντορική του ράβδο και αποχώρησε χωρίς να τολμήσουν να τον πει­ ράξουν. Στις 24 Μαρτίου 1942 κάποιοι Μανιάτες σκότωσαν στη Σαΐδόνα της μεσσηνιακής Μάνης τον Έλληνα προδότη Στρουμπούλη.και επέρχεται συμβιβασμός. Η πάτριά το^ν Ξυδέηδων. αλλιώς θα σας είχαμε πετάξει στη θάλασσα. μα οι Ιταλοί αθετούν τη συμφωνία· εκτελούν τον Ηλία Νοέα και φυλακίζουν τους υπόλοιπους. Σε μια δεύτερη σύγκρουση οι Ιταλοί πάλι το βάζουν στα πόδια εγκαταλείποντας οπλοπολυβόλα και ατομικό οπλισμό στην ομάδα. για να προλάβουν ανάλογα επεισόδια. Το αίμα σας αχνίζει ακόμη στα αλβανικά βουνά. Στη βαριά ατμόσφαιρα που επικρα­ τεί. . οι Ιταλοί καταλαβαί­ νουν ότι δεν προσφέρεται να ανοίξουν μέτωπο -εδώ βρίσκονται οι γεν­ νήτορες των δικών τους Σικελο5ν. σκοτώνουν έναν Ιταλό και τρέπουν σε φυγή τους υπόλοιπους. Οι κατακτητές. Απαιτεί από τον διερμηνέα να μεταφράζει ακριβώς τα λόγια του και απευθύνεται προς τον Ιταλό διοικητή: Και ποιοι είσαστε εσείς που μας βρίζετε και μας απειλείτε. υποχρεώνουν τους εξέχοντες πολίτες της περιοχής να συγκεντρωθούν στον κινηματο­ γράφο «Τριανόν» της Καλαμάτας. Τότε σηκώνεται όρθιος και ζητάει τον λόγο ο μητροπολίτης Πολύ­ καρπος· ένας μικροσκοπικός αποστεωμένος ιερωμένος 80 χρονών. με αρχηγό τον έφεδρο ανθυπολοχαγό Ηλία Νοέα. Σας σώσανε οι Γερμα­ νοί. Η ιταλική διοίκηση της Καλαμάτας απειλεί να κάψει το χωριό. χτυπάνε το απόσπα­ σμα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 547 Φυσικά η ζωή δεν περιμένει. Οι αντάρ­ τες παραδίδονται. Είναι υπε­ ρόπτης. Πα­ ρεμβαίνουν κατευναστικά οι «τοπικές αρχές».στη Μά­ νη. Η αίθουσα ανάσανε· οι απειλές το^ν Ιταλών δεν φαίνονταν πια τόσο τρομερές. υβριστικός και εκτοξεύει σωρεία απειλούν σε οποιαδήποτε νέα απείθεια στις δυνάμεις κατοχής· οι παριστάμενοι έχουν μουδιάσει. ο Ιταλός διοικητής υπόσχεται να τους δώ­ σει αμνηστία και όλα θα επανέλθουν στον παλιό τους ρυθμό. 0 Νοέας είναι ο πρώτος νεκρός αντάρτης του Μόριά. Κι έρχεστε εδώ τώ ­ ρα να μας απειλήσετε. η οποία βγαίνει πλέον στο κλαρί. Σε δύο ημέρες ένα ιταλικό απόσπασμα από την Καλαμάτα επέδραμε στο χωριό για να τιμωρή­ σει τους εκδικητές.

αφού χτύπησε στην Αράχωβα (Καρυές) Λακωνίας τους Γερμανούς που άρπαζαν τη σοδειά των χωρι­ κών. 0 ταγματάρχης Βαζαίος γράφει πως «καθ' όλον τον χειμώνα του 1943-1944 το 50% των ανταρτών ήσαν τελείως ανυπόδητοι. καπετάνιος ο Μίχου και πολιτικός ο Πολύδωρος Δανιηλίδης. η ένοπλη αντίσταση αρχίζει πλέον να αναπτύσσε­ ται. Νίκος Δεληβοριάς. Πολύβιος Ισαριώτης. . Τον Σεπτέμβριο του 1943 οι διάφορες ομάδες και τα αρχηγεία του ΕΛΑΣ σχηματίζουν την ΙΙΙη Μεραρχία με στρατιωτικό τον σμήναρχο Μίχου. μα θα αποδώσει. Το έργο τους δύσκολο.548 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Ξυπολήδες Παρά τις δυσμενέστατες συνθήκες στην Πελοπόννησο. Η βρετανική βοήθεια σε όπλα και πυρομαχικά είναι ασήμαντη. οι οποίοι βοηθούν σημαντικά. Θανάσης Κούτρης. Ανάμεσα στους πρώτους. όπως αποκαλούν περιφρονητικά οι Πελοποννήσιοι προεστοί τους ρα­ κένδυτους ελασίτες. Αργότερα η διοίκηση άλλαξε. διατρέχουν από την αρχή της Κατοχής τις πόλεις και την ύπαιθρο ως απόστολοι του ΕΑΜ και προετοιμάζουν τον ξεσηκωμό. με την εμφάνιση στο Βουνό και του σμή­ ναρχου Δ. ολοένα και πληθαίνουν. Ωρίωνα. Επικεφαλής είναι ο Λάκωνας μόνιμος ανθυπολοχαγός Γιώργος Κονταλώνης και ο παρασημοφορημένος στην Αλβανία έφεδρος ανθυπολο­ χαγός Παρασκευάς Λεβεντάκης. Τέλος Ιουλίου κα­ ταφθάνουν και οι 80 εμπειροπόλεμοι Ρουμελιώτες που στέλνει ο Άρης από το ΓΣ με επικεφαλής τους Πελοπίδα. πλείστοι δε έφερον θερινήν στολήν χωρίς χλαίνην». ο έφεδρος ανθυπίλαρχος Θεόδωρος Πρεκεζές και ο θρυλικός αντάρτης Νον Πάουρα (Νίκος Πανούσης) με φοβερή φυσική δύναμη και φωνή τηλεβόα. Γιάννης Φράγκος κ. αλλά ακόμη και στα στοι­ χειώδη. καπετάνιο τον Πελοπίδα και πολιτικό τον Αχιλλέα (Κώστα Ζησιάδη).στρατιωτικός ανέλαβε ο συ­ νταγματάρχης Ιππικού Αλέξανδρος Κασσάνδρας. Σιγά σιγά τοπικές ανταρτοομάδες του ΕΛΑΣ αρχίζουν να δημιουργούνται σε κάθε περιοχή. Οι «Ξυπολήδες».οι ελασίτες εξοπλίζονται με τον ίδιο τρόπο όπο^ς στην υπόλοιπη Ελλάδα.ο αέρας μυρίζει μπαρούτι. Με ελλείψεις τεράστιες όχι μόνο σε οπλισμό και πολεμικό υλικό.ά. Τότε εμφανίζονται και οι Βρετανοί με πρώτο τον λοχαγό Ρινταποκτούν επαφή με τον Μίχου. Η πρώτη επίσημη ανταρτοομάδα του ΕΛΑΣ Πελοποννήσου βγαίνει στον Πάρνωνα στις 18 Δεκεμβρίου 1942. Μίχου. φωτισμένοι πατριώ τες όπως οι Κώστας Γαμβέτας. και προς το καλοκαίρι εξασφαλίζουν στο τμήμα του κάποιες ρίψεις πολεμικού υλικού. Στις 25 Μαρτίου 1943. Χρίστος Μπρούσαλης. Παπούα.

έλαβε τη γνωστή στερεότυπη απάντηση: . (Μπρούσαλης) Εχθρός είναι μόνο ο ΕΛΑΣ. (Βαζαίος) Μέσα από άπειρες στερήσεις και διαρκή αγώνα οι «Ξυπολήδες» συγκροτούν τη δική τους ηθική υπεροχή έναντι των αμέτοχων και των συνεργατών του κατακτητή. Τα κίνητρα όλων αυτών των οργανώσεων είναι καθαρώς ταξικά· όπως ακριβώς διατυπώνονται στις διακηρύξεις τους: «Μην ακολουθείτε τους ανυπόδητους αλήτας! Σκοπός των είναι ν ’ αρπάξωσι τας περιουσίας». Ούτε μία σφαίρα δεν θα ρίξουν έως το τέλος της Κατοχής εναντίον των κατακτητών. ΠΑΟΚ (Πατριωτική Απελευθερωτική Οργάνωσις Κο­ ρινθίας) και πλήθος άλλες. όταν ο ανθυπολοχαγός ζήτησε συμπλή­ ρωση οπλισμού. οι οποίες θα συγκλίνουν τελικώς στα Τάγ­ ματα Ασφαλείας. συλλαμβάνεται με προδοσία· καθώς οι Γερμανοί τον περνάνε δεμένο από τους δρόμους. «Μέχρι τέλους Ιουνίου 1944 ο λόχος ούτος εις τας σκληράς συ­ γκρούσεις του με τους Γερμανούς κατόρθωσε να εξοπλισθεί πλήρως και να αποκτήσει τον καλύτερον οπλισμόν του συν/τος». ΕΑΜΕ (Εθνικόν Αντικομουνιστικόν Μέτωπον Ελλάδος). ο Γιανναράς. Ένας από τους προοτοπόρους ελασίτες στην Πελοπόννησο.Μόνον οι Γερμανοί έχουν όπλα. δύο Μάουζερ. ΒΑΜ (Βασιλι­ κό Απελευθερωτικό Μέτωπο). ακροδεξιές: ΕΟΒ (Εθνική Οργάνοοσις Βασιλοφρόνων).ΑΡΗΣ. καθώς θα αναπτυχθούν οι πολυπληθέστερες αντιεαμικές οργανώσεις . Μετά από είκοσι ημέρες. .Προδότες. Εθνική Φάλαγξ. Ούτε μία. Στην Πελοπόννησο αναβιώνει η διαμάχη του 1821 μεταξύ κοτζα­ μπάσηδων και Κλεφτών. βασιλικές. σκύφτε. Η διοίκηση του λόχου ανατίθεται από τον διοικητή του Συντάγματος στον μόνιμο ανθυπολοχαγό Στ. Δεν πτοήθηκε. δέκα γκράδες. Αρχο. λέει έμπλεος αη­ δίας και περιφρόνησης στους συνεργάτες των κατακτητών: . μίαν σάλπιγγα» και έφυγε να εκπαιδεύσει τον λόχο του. ελάχιστα φυσίγγια. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 549 «Κατά τα τέλη Μαΐου 1944 αποφασίζομεν να συγκροτήσωμεν τον 7ον λόχον του συν/τος με 120 άνδρας οι οποίοι απετέλουν το άνθος της νεότητος των δήμων Φενεού και Στυμφαλίας». περνάει ένας αντάρτης του ΕΛΑΣ! Τ αξικά Όπου αντάρτικο και αντίδραση. Εθνική Κίνηση. Ο νεαρός ανθυπολοχαγός «παρέλαβε τους άνδρας.

Βάσει αυτού οι Ιταλοί δεσμεύονται για «την 4. μα εναντίον του ΕΛΑΣ.550 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Ο αντικομουνιστής συγγραφέας Κ. μετά τις προοτες εντάσεις με το ΕΑΜ. Η πιο ελπιδοφόρα εξωεαμική οργάνωση της Πελοποννήσου είναι ο Ελληνικός Στρατός (ΕΣ). Ο στόχος του ΕΣ αλλάζει. Καλαντζής στιγματίζει με π α ρ ­ ρησία το φαινόμενο: «Έχω πει κι αλλού την γνώμην μου για την ολι­ γω ρία που έδειξε η Δεξιά κατά τους χρόνους της Κατοχής. . Οι συγκρούσεις αρχίζουν. Ατυχώς τον Ιούλιο στέλνονται από την Αθήνα 48 επιλεγμένοι βασιλόφρονες αξιωματικοί για να ενταχθούν στον ΕΣ και να τον ποδηγετήσουν. Γιαννακόπουλο. «Ο μοιραίος άνθρωπος για τον ΕΣ ήταν κορυφαίο στέλεχος του. Από το Βουνό προσφ έ­ ρουν την αρχηγία σε έναν ανώτερο αξιωματικό. Προήλθε από μια κίνηση κατώτερων αξιω ­ ματικών στη νότια περιοχή. μόλις τρεις ημέρες μετά την προκήρυξη. και με πυκνές βρετανικές ρίψεις δημιουργούν τον Μάιο του 1943 ένα δι­ κό τους ένοπλο τμήμα περίπου 300 ανδρών. (Φ. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. που κατοικεί στην Κ αλαμάτα. άλλως «θα κτυπηθούν και θα διαλυθούν διά της βίας». με το ίδιο θάρρος. τον συνταγματάρχη Αθ.4 Το περιβόητο σύμφωνο του συνταγματάρχη Π απαδόγκω να με τον Ιταλό συνταγματάρχη Ντόρια Ντομένικο υπογράφηκε στην Κ αλαμά­ τα στις 20 Ιουλίου 1943. αλλά στις 20 Ιουλίου. προσέγγισε τους κατακτη­ τές με στόχο την αντικομουνιστική συνεργασία. Θα την πω κι εδώ. ένα άλλο γεγονός θα τινάξει εκ θεμελίων την αντιστασιακή υπόσταση του ΕΣ. Απαιτεί όλες οι ένοπλες δυνάμεις της περιοχής (μόνο ο ΕΛΑΣ υπάρχει) να τεθούν υπό τις διαταγές του. Στις 17 Ιουλίου 1943 ο Γιαννακόπουλος υπό την καθοδήγηση του Π απαδόγκω να κηρύσσει με προκήρυξή του τον πόλεμο όχι εναντίον των κατακτητών. Όταν ξέσπασε σάλος γ ι ’ αυτό. για τους οποίους δεν κάνει την παραμικρή νύξη. Γρηγοριάδης. Εκείνος ανταποκρίνεται κολακευμένος· μαζί του προσχωρεί στον ΕΣ και ο καθοδη­ γούμενος από τους Βρετανούς ίλαρχος Τηλέμαχος Βρεττάκος με την ομάδα του. που. Οι αξιωματικοί του ΕΣ διατηρούν επαφή με το ΕΑΜ. ο συνταγματάρχης Δ. Αντίστασίς) Όλα τα άλλα περιττεύουν. Θα πω λοιπόν ξανά πω ς η Δεξιά ξύπνησε αργά. με πρωτεργάτη τον λοχαγό Σταύρο Νικολόπουλο. Και ξύπνησε όχι για να σώσει το έθνος. η οργάνωσή του πρώ τα διέψευσε την εγκυρότητα των σχετι­ κών πληροφοριών και έπειτα αποκήρυξε τον Π απαδόγκω να». αλλά τα συμφέροντα της ολιγαρχίας». Παπαδόγκωνας.

με τον αποκλειστικόν σκοπόν να διαλύσει τας κομουνιστικάς οργανώσεις ΕΑΜ. Αποκηρύσσει τον Παπαδόγκωνα και μετά από κάποιες π α ­ λινδρομήσεις εγκαταλείπει άδοξα το αντάρτικο και επιστρέφει στο σπίτι του. Άτιμοι Άγγλοι. Γύθειο. Ο Παπαδόγκωνας καταφεύγει στην Αθήνα. υπό την διοίκησιν του συνταγματάρχου Γιαννακόπουλου Αθα­ νασίου. Γαργαλιάνους. Μελιγαλά. ήτις κατά την αντίληψίν του θα ήτο αναγκαία υ π ? αυτού». με διαταγή του στρατηγού των SS Σιμάνα δημιουργούνται δύο αρ­ χηγεία: στη Βόρεια Πελοπόννησο. όποιος σας δώσει πίστη χάνεται. ΕΛΑΣ κ. συνεργαζόμενος μετά πλήρους συναδελφοσύνης μετά των στρατευμάτων κατοχής». βασανισμοί. με αρχηγό τον συνταγματάρχη Κουρκουλάκο και μονάδες σε Πάτρα. Η Πελοπόννησος παίρνει φωτιά. (Σχινάς) Η αποκάλυψη της προδοσίας συγκ?νονίζει τον Γιαννακόπουλο* δεν μπορεί να πιστέψει ότι τέθηκε εν αγνοία του στην υπηρεσία των κα~ τακτητών. πυρπολήσεις χωριών και κάθε λογής βαρβαρότητες και ατιμίες. Φονικό Όταν το 1944 τα Τάγματα Ασφαλείας πληθύνουν στην Πελοπόννη­ σο. Τρο­ μοκρατούσαν τις πόλεις και τα χωριά που κατείχαν. Σπάρτη. «Η δράση όλων αυτών των προδοτικών συγκροτημάτων ήταν εγκλη­ ματική στην κυριολεξία: δολοφονίες. Πύργο και Κόρινθο. και στη Νό­ τια Πελοπόννησο. Το αντίγραφο της προδοτικής συμφωνίας το υπεξαίρεσε από το ιταλικό γραφείο αντικατασκοπείας στη Μεσσηνία ο δικηγόρος Γάιος Μαράκας. τους οποίους παρέδιδαν στους Γερμανούς ή τους εκτε- .λπ. 0 Παπαδόγκωνας αναλαμβάνει να «οργανώσει αποσπάσματα εθνικι­ στικά. έκαναν συλλή­ ψεις εαμιτών. βιασμοί. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 551 παροχή οιασδήποτε βοήθειας εις τον συνταγματάρχην Παπαδόγκωνα Διονύσιον.. γιος του διευθυντή της εφημερίδας Σημαία της Καλαμάτας.. λεηλασίες. δεν καταριέται τους ελασίτες· αυτό που επαναλαμβάνει στο επιθανάτιο αγκομαχητό του είναι: . μα θα εμφανι­ στεί ξανά τον Απρίλιο του επόμενου χρόνου στο πλευρό των Γερμα­ νών για να βάλει φωτιά στην Πελοπόννησο. Καλαμάτα. με αρχηγό τον συνταγματάρχη Παπαδόγκωνα και μονάδες σε Τρίπολη.Άτιμη Αγγλία. Τραγική είναι η τύχη του μπλεγμένου στις αγγλικές δολοπ?νοκίες ίλαρχου Βρεττάκου· όταν τραυματίζεται θανάσιμα σε συμπλοκή με τον ΕΛΑΣ.ΑΡΗΣ.

συμ­ φέροντα που χωρίζουν.. Η αντιπαλότητα μεταξύ δύο προσώπων ποτέ δεν μένει «προσωπική»· αφορά οικογένειες. Σκύβει ανύποπτος κάποιος ελασίτης να πιει νερό και η κα ­ λοσυνάτη νοικοκυρά τού παίρνει με το δρεπάνι το κεφάλι. βίαιος. όμως εγώ θε να το π ο υ . Έ ν α μανιάτικο μοιρολόι της αδερφής του ελασίτη Κυριακούλη Μπαξιβάνη (Μπούφου) πάνο:> από το νεκρό σώμα του δίνει τις δια ­ στάσεις του ανθρωποκυνηγητού: Άλλες τους κλαίτε φανερά χι άλλες τους χλαίμε στα κ ρ υ φ ά . . (Μαχαίρας) 0 Κανελλόπουλος αποτιμά το ποιόν των ταγματασφαλιτώ ν και της ηγεσίας τους: « 0 Π απαδόγκωνας εσκότωσεν. ιδίως στις νότιες περιοχές. για να συμμετάσχουν και να οργιάσουν σε βάρος των χω ­ ριών της υπαίθρου». Η αυτο­ δικία. είναι νόμος.] 0 Κουρκουλάκος και ο Π απαδόγκω νας είχον επιστρατεύσει μερικούς αλήτας. Με το αντάρτικο δίνεται η ευκαι­ ρία επίλυσης διαφορών που χρονίζουν· αρκεί να καταταγεί κάποιος στον ΕΛΑΣ για να πάει ο εχθρός του στα Τάγματα ή αντιστρόφους.τι ήθελαν και περίμεναν με ανυπομονησία να γίνουν από τους Γερμανούς εκκαθαριστικές επ ι­ χειρήσεις. 0 πόλεμος προσλαμβάνει διαστάσεις που δεν μοιάζουν με καμιάς άλλης περιοχής· τέτοιας αγριότητας εμφύλια σύγκρουση δεν παρατηρήθηκε πουθενά αλλού.. [. σκιάζομαι να το μ α ρ τυ ρ ο ύ . Τα μίση διατηρούνται άσβεστα και η αντεκ­ δίκηση. άρπαζαν ό.. Εαμίτες σύνδεσμοι τεμαχίζονται με τσεκούρια από χωρικούς· οι αντάρτες δέ­ χονται πυροβολισμούς από τα παράθυρα των σπιτιών· τα καμπαναριά των εκκλησιών γίνονται φωλιές πολυβόλων...] Η στάσις του Π απαδόγκω να υπήρξεν σκληρά. εκρέμασεν. πράξη εθιμικά επιβεβλημένη. Υπάρχουν ταξικές και προσωπικές διαφορές. το ’χου για δόξα και τιμή τ ? είχ’ αδερφό κομουνιστή. Όλοι σκοτώνουν και σκο­ τώνονται χωρίς διακρίσεις· ένα φονικό χωρίς όρια.. [. εντόνως φιλογερμανική». 0 τόπος είναι σκληρός. σόγια και ορισμένες φο­ ρές περιοχές ολόκληρες. Αυτό που γίνεται δεν έχει όμοιο του σε ολόκληρη την ελληνική ε π ι­ κράτεια. πατριές εχθρικές. εδήωσεν.552 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ λούσαν με δική τους πρωτοβουλία. Τα μίση κοχλάζουν. η «βεντέτα».

όπου τα βρουν. Ομά­ δες μπαίνουν κρυφά στις πόλεις και εκτελούν στελέχη τους· τα σπίτια των προδοτών στα χωριά τους καίγονται και οι ύποπτοι προδοσίας συλλαμβάνονται.. υπό τον συνταγματάρχη Κουρκουλάκο. το Τάγμα της Καλαμάτας εκτέλεσε 40 Έλληνες. Γιατί οι Αγγλοι είναι Άγγλοι· έχουν διασυνδέσεις με όλους και ιδίως με τα Τάγματα. στις 18.. . Οι αντάρτες χτυπάνε τα Τάγματα αλύπητα.. Και σε αυτή την περίπτωση τα Τάγματα. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 553 Οι εκθέσεις της αγγλικής υπηρεσίας πληροφοριών αναφέρουν φρικιαστική δράση των Ταγμάτων· αρκεί μία από αυτές. «Όταν ένας νέος Βρετανός αξιωματικός σύνδεσμος προσγειώθηκε στην Ελλάδα τον Αύγουστο του 1944. γυναικών συμπεριλαμβανομένων». Στις 25 Απριλίου του 1944 ανα­ φέρθηκε ότι 110 Έλληνες είχαν τουφεκιστεί από τον ανώτατο διοικη­ τή των Ταγμάτων Ασφαλείας και την Ελληνική Αστυνομία σε αντί­ ποινα για το φόνο δύο Γερμανών αξιωματικών. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Αυτά επισήμους.] Την επιδρομή αυτή ακολούθησε τον Μάρτιο μια απόπειρα επαναφοράς της τάξης στη Λακωνία και στη Μεσσηνία. για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος της σφαγής: «Στις 26 Φεβρουάριου του ’44 διεξήχθη από τους Γερμανούς στην Αχάία επιδρομή μεγάλης κλίμακας με την υποστήριξη το^ν στρατευ­ μάτων του Ράλλη. το πρώτο π ρ ά γ ­ μα που του είπε ο άνθρωπος με τον οποίο συναντήθηκε ήταν ότι "τα καλύτερα φιλαράκια μας είναι στα Τ άγματα”». [. Από τις 12 έως τις 20 Απριλίου μια νέα και πολύ καλά οργανωμένη επίθεση των Γερμανών και των Ταγμάτων Ασφαλείας κατά του ΕΛΑΣ άρχισε στην Αχάία και επεκτάθηκε στην Ηλεία. η Πελοπόννησος είναι το ιδανικό προγεφύρωμα για τις βασιλικές και βρετανικές δυνάμεις που θα έρ­ θουν από τη Μέση Ανατολή. Ό πω ς σωστά έχουν υπολογίσει.. βασιλόφρονες και Άγγλοι έχουν ριχτεί να το ξεριζώσουν από την Πελοπόννησο ενισχύοντας διαρκώς τα το ­ πικά Τάγματα.1944..7.] Την 1η Μάίου και υπό γερμανική επιτήρηση. (Mazower) Ο ΕΛΑΣ αντιδρά ανάλογα.. [.] »Στις 15 Μαρτίου του ’44 οι Γερμανοί ανακοίνωσαν στον πατρινό Τύπο ότι το Τάγμα Εθελοντών "Λεωνίδας” επρόκειτο να εκτελέσει 200 κομουνιστές υπό γερμανική επιτήρηση. Δεν υπολόγισαν τον Άρη. Το ΕΑΜ προσπαθεί να κρατηθεί στην περιοχή με νύ­ χια και με δόντια. [.ΑΡΗΣ. Ακροδεξιοί. κα­ τά την οποία τα Τάγματα συμπεριφέρθηκαν χωρίς οίκτο προς τον ντό­ πιο πληθυσμό. φέρθηκαν με μεγάλη βαρβαρότη­ τα.

(Α. μια συγκλονιστική και χαρμόσυνη είδηση διαδόθηκε σαν αστραπή σ’ ολόκληρο το Μωριά. (ΑΣΚΙ) Το πέρασμα του Κορινθιακού από τον αρχηγό του ΕΛΑΣ θα γίνει πέρασμα στον μύθο.44. τον ακολουθούσε η σκιά της ακατα­ νίκητης αίγλης. που υλο­ ποιούσε το ιδανικό.4. Ό πως γράφει ο ντόπιος ελασίτης καπετάνιος Ηρακλής Τζάθας. έχουν αναστατώσει τον τόπο. »0 Άρης Βελουχιώτης πέρασε στην Πελοπόννησο!. πυροβόλα κλπ. που άρχι­ σαν στις 12 Απριλίου και συνεχίζονται. που σ 5 έκανε να ζεις την κάθε μεγάλη στιγμή σαν στιγμή δικής σου δημιουργίας».Καπετάν Γιάννης.Καπετάν Γιάννης.000 στρατό. «Πριν ακόμα λήξουν οι εκκαθαριστικές επιχει­ ρήσεις. (Παπαστεριόπουλος) Οι πρώτες ημέρες του αρχηγού στην Πελοπόννησο είναι περίπου στα τυφλά· οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Γερμανών. λέει. Βρήκε ανθρώπους να γελάσει· οι Μοράίτες δεν καταπίνουν αμάσητα. Κι ύστερα την πήρε ο θρύλος και την έκανε τραγούδι». . Τηρήθηκε μυστική για λίγες μέρες. »Η φήμη τον πέρασε στο Μωριά επικεφαλής χιλιάδων στρατού. Δεν είναι ο Άρης για τους χωρικούς που συναντάνε. τα ­ ξιαρχιών Ιππικού και τανκς! Και τι δεν ειπώθηκε τις πρώτες μέρες από το λαό μας και τους αντάρτες για τον ερχομό του Άρη. το ’χε μάθει. αποβιβάζονται σε μια έρημη ακτή της Αιγιαλείας. επιμένουν και οι δασκαλεμένοι μαυροσκούφηδες.554 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Πέρασμα Σε αυτήν τη στήθος με στήθος αιματηρή παλαίστρα τη διαφορά υπέρ του ΕΛΑΣ θα την χάνει η άφιξη του Άρη. .αγδάς) Τη νύχτα της 22ας Απριλίου 1944 ο αρχηγός του ΕΛΑΣ και η συνο­ δεία του. «όταν ήλθε στην Πελοπόννησο. Δημιουργήθηκε η εντύπωσις και την καλλιεργήσαμε σκόπιμα και εμείς ότι περάσαμε με 3. Η ορμητικότητά του μεταδίδονταν σαν αστραπή στα τμήματα του ΕΛΑΣ και τους καθόριζε μια μόνιμη τακτική. Η απόβαση έγινε νύχτα σε έναν ερημότοπο της Αιγιαλείας στις 22. όπου κι αν βάδιζε. Άδικος κόπος. ο Άρης έφερε την πνοή του σίφουνα. που ενέπνεε εμπιστοσύνη. ως κλιμάκιο του ΓΣ. Τον άνθρο3πο-θρύλο. που εξασκούσε πάνω στην ένοπλη μάζα. όπως γράφει και ο ίδιος: «Ο κόσμος α π' την πρώτη βραδιά. το πάντα εμπρός..».. Είχε το χά­ ρισμα του γεννημένου αρχηγού. . παρόλο που είχαμε αποφασίσει να το κρύψουμε ώσπου να συναντήσουμε την Ταξ/ρχία.

Δεν ξεχώριζε το ρήμα από το ουσιαστικό. Δεν είναι απλώς ο αρχηγός του ΕΛΑΣ.Α ΡΗ Σ. καταστροφικές κυκλώσεις των ανταρτών και χι­ λιάδες συλλήψεις εαμιτών έχουν πανικοβάλει τον κόσμο. άνευ εξαρτύσεως και οπλισμού κ.. Παντελώς λανθασμένη επιλογή για μια τόσο κρίσιμη θέση* ένας άνθρο^πος αγράμματος.IV το βράδυ έστειλα δυο μαυροσκούφηδες συνδέσμους.. έδρα της ΙΙΙης Μεραρχίας. Όσο για τις δυνάμεις των Γερ­ μανών και Τσολιάδων. Αν πιστέψουμε τους συγκρατουμένους του. [. . τόσα χρόνια στη φυλακή δεν είχε κατορθώσει να μάθει διψήφια διαίρεση* έμεινε στη μονοψήφια. έδρα της ταξιαρχίας. δεν επίστεψα τίποτα α π ’ αυτά.λπ. σαν ξεκίνημα.. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 555 Η σύνδεση με τις τοπικές μονάδες του ΕΛΑΣ είναι σχεδόν αδύνατη* οι φήμες για μεγάλες. σαν ιδέα και ανάπτυξη στην πορεία. δεν είναι οι καλύτερες: «Οι άνδρες και οι αξ/κοί όσοι δεν ήσαν γυμνοί και ξυπόλυτοι περιεφέροντο ασκεπείς. Οι άνδρες έτρωγαν επί (4) τέσσερις μήνες μόνο χαρόνια. περίμενα δικές μου πληροφορίες.. 0 Άρης δεν επηρεάζεται από το φοβικό κλίμα: «Για να ’μαι ειλι­ κρινής. Στις 6 Μάίου φτάνει στην Κέρτεζη.. Αλλού με το καλό και αλλού με το ζόρι. (Μούτουλας) Οι πρώ τες γρ α π τές εντυπώσεις του αρχηγού από την έδρα του πελοποννησιακού αντάρτικου..] Πειθαρχία εντός του χώρου επισταθμίας της μεραρχίας ίση με το μηδέν. έναν προς την πιθανή κα ­ τεύθυνση του 12ου ΣΠ και άλλον του 6ου ΣΠ». Μετά την εκτέλεση του εξαίρετου Γαμβέτα από τους Γερμανούς. εμπαθής και μικρόνους. Στις εαμικές οργανώσεις ακόμη χειρότερα: «Από μέρους των ορ­ γανώσεων παρεμβατισμοί εντελώς άσκοποι και αψυχολόγητοι και ε π ι­ ζήμιοι πολλάκις.] Αυτός ο στρατός ήταν δικό του.. σαν έκφραση ουσιαστική».] Εις πολλάς περιπτώ σεις δεν εξετελούντο διαταγαί ανωτέρων στρατιωτικών διοικήσεων από κατωτέρας περί κινήσε< χ> ς τμημάτων ή άλλαι επειδή οι τοπικοί υπεύθυνοι διεφώνουν και διέτασσον άλλως τα στρατιοτακά τμήματα». Ό πω ς λέει ο σημα­ ντικός Πελοποννήσιος καπετάνιος Ωρίων. σχεδόν αποκλειστικό δη­ μιούργημα. [. [. (ΑΣΚΙ) Το εαμικό κεφάλι μυρίζει.. ενθουσιάζοντας και υποσχόμενος κινούσα ανθρώπους προς όλας τας κατευθύνσεις. μετά για δύο ημέρες στρατοπεδεύει στο Βουνό και έπειτα έως τις 5 Μάίου στην Αράχωβα. Γραμματέας του ΕΑΜ Πελοποννήσου ανέλαβε το ακραίο στέλεχος του ΚΚΕ Αχιλλέας Μπλάνας.] Τοπικισμός και καπετανάτο». (ΑΣΚΙ) Καταλύει μία ημέρα στο χωριό Αρραβωνίτσα.. και την επ ο ­ μένη το βράδυ στη Στρέζοβα (Δάφνη). «ο Άρης είναι ο ίδιος ο ΕΛΑΣ. [. [_.] Στις 23.. Η θερμή υποδοχή του Άρη και η τυφλή εκτέλεση των εντολών του είναι δεδομένη.

δίνονται αυστηρές οδηγίες για τις σχέσεις του αντάρτικου με το λαό και τις πολιτικές οργανώσεις». τα έκτροπα και αι υπερβασίαι εμειώθησαν κατά πολύ». Εξημμένες κεφαλές διαφωτιστών «θέλουν σώνει και καλά να κάνουν κομουνιστική προπαγάνδα στους αξιωματι­ κούς μ ? εντελώς αντίθετα αποτελέσματα». ο οποί­ ος μεταπολεμικά θα αλλάξει στρατόπεδο και θα εξελιχθεί σε κατήγο­ ρο των ανταρτών. Αποσκίτη και Βαχλιώτη. Τα φυλάει ο Άρης. Θα συγκρουστεί αρκετές φορές με τον Μπλάνα. Ασχο­ λείται με χαφιεδοφοβίες. « 0 αγρότης παρακολουθούσε προσεκτικά την ατομική συμπεριφορά των διακεκριμένοι στελεχών της Αντίστασης και τη λάμβανε πολύ σοβαρά υπόψη του προκειμένου να καθορίσει τη στάση του απέναντι στο κίνημα». Ζησιάδης). 0 Άρης δεν ανέχεται τυραννίσκους. . είναι «όλο φωνές και άγονη κρι­ τική στους κάτω. που έχουν αντιληφθεί την αλλαγή που έφερε η παρουσία του στον τόπο τους. που τον καταδικάζει σε θάνα­ το. μα ο Μπλάνας. χωρίς να βλέπει πως οι ευθύνες βαρύνουν τον ίδιο». Οι συνεργάτες των Γερμανών έχουν εισχωρήσει στον αντάρτικο χώ­ ρο* τα χτυπήματα που καταφέρουν στον ΕΛΑΣ είναι φοβερά. (Παπαστεριόπουλος) 0 αρχηγός δεν συμμερίζεται τις εξαλλοσύνες του Γραμματέα και των συνεργατών του· ο Άρης παραμένει Άρης παντού. θα εναντιωθεί στις αλόγιστες διώξεις και συλλήψεις και θα σώσει αρκετούς που προορίζονταν για το εκτε­ λεστικό απόσπασμα. λένε οι Μοράί'τες. Συλλαμβάνει έναν εαμίτη αποθηκάριο της επιμελητείας για κατα­ χρήσεις και τον στέλνει στρατοδικείο. συλλαμβάνει κόσμο και ο εχθρός αλωνίζει. « Α φ ? ης έφθασεν ο Άρης εις την Πελοπόννησον. «Με διαταγές του. Ακραιφνείς εθνικόφρονες της Γορτυνίας καταθέ­ τουν τη μαρτυρία τους για τη διάσωση από τον Άρη πολλών συγγενών και φίλων των οικογενειών Τουρκοβασίλη.556 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ 0 Μπλάνας τα έχει θαλασσώσει. ο πολιτικός τύραννος της Κορινθίας Τριαντάφυλλος ή Στάθης (Θεόδωρος Ζέγκος) και άλλα εγκληματικά στοιχεία που εί­ χαν καταλάβει σημαντικές θέσεις. όπως διαπιστώνει ο Άρης. (Βαζαίος) 0 αρχηγός βάζει το νυστέρι βαθιά. (Μπρούσαλης) Η κατάσταση αλλάζει. Ανάλογη τύχη έχουν ο βαρυνόμενος με εγκλημα­ τικές πράξεις πολιτικός της μεραρχίας Αχιλλέας (Κ. (ΑΣΚΙ) Αδυνατεί να χαράξει γραμμή και να ελέγξει τη διάλυση. (Μούτουλας) Σε λίγο καιρό στην Πελοπόννησο οι τσοπάνηδες χαρτοπαίζουν στα καφενεία και τα πρόβατα είναι μόνα στο Βουνό. Συλλαμβάνει τρεις άλλους εαμίτες και τους παραπέμπει να δικα­ στούν στη μεραρχία. αναζητάει τροτσκιστές.

. τι είσαστε εσείς οι Μοραΐτες. . Αλλά εμείς από το χάρτη θα τους πολεμάμε. τον ρωτάει εκείνος. Πήγαν να τον πρήξουν με αυτά. ξέρω το πού θα πάω και ξέρω πού πρέπει να πάω. Ίδιοι κι απαράλλαχται. Με τις μεγάλες διαταγές και τις στρατιωτικές διατα­ γές.. Εδώ θα μείνεις.Δίκιο έχεις. που απευθύνεται αμέσως στον Άρη για να ματαιοοσει τη μετάθεση. Κ αλάβρυτα ) Στις τοποθετήσεις των στελεχών σε μονάδες είχε πάψ ει να θεωρεί­ ται προσόν η εντοπιότητα στρατιωτικών και καπετάνιων* άλλα κριτή­ ρια επικρατούσαν. Ντελιγιανναίικα και Μαυρομιχαλαίικα τερτίπια και σήμερα. Στεριόπουλος. μόνιμος ανθυπολοχαγός Μ. Εδώ ξέρω κάθε ράχη και ρεματιά στα τυφλά και τη νύχτα. Με σπάνια διορατικότητα και ορθολογισμό αξιοποίησε με τον επο)φελέστερο τρόπο το καταπληκτικό έμψυχο δυναμικό που διαθέτει η Πελοπόν­ νησος: Συνταγματάρχης Βλάσης Ανδρικόπουλος.. . μόνιμος ανθυπολοχαγός Κ. λοχαγός Χρήστος Στασινόπουλος.Αοχαγός είσαι. Τοποθέτησε καπεταναίους έμπειρους και αναδιοργάνωσε στρατιωτικά τις μονά­ δες του ΕΛΑΣ». .Είναι άγνωστος ο τόπος που με στέλνουν.Χάρτες έχουν κι οι Γερμανοί. 0 αρχηγός αφιερώνεται με πάθος στην οργάνωση των τμημάτων* είναι π ρ α γμ α τικ ά άξιος θαυμασμού ο αγωνιστικός πυρετός που ενέ­ πνευσε και ο οποίος θα δώσει γρήγορα αποτελέσματα. . . (Ροδάκης. που ξέρεις κάθε μονοπάτι. Οι προοτοι που παίρνουν φύσημα είναι ο μαλθακός μέραρχος. κοντεύουμε να ξεχάσουμε πως είμαστε αντάρτες. «Η παρουσία του Άρη Βελουχιώτη στην Πελοπόννησο ανέτρεψε την άσχημη κατάσταση που είχε δημιουργηθεί στην περιοχή. .δεν πρέπει να στενο­ χωρήσουμε τον έναν. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 557 0 αρχηγός του ΕΛΑΣ βάζει νυστέρι και στις διοικήσεις των αντάρ­ τικων μονάδων αδιαφορώντας για την κλασική «μοραΐτικη διπλω μα­ τία».λπ.. δεν πρέπει να παραμερίσουμε τον άλλον. Με χάρτες ξε­ κίνησα εγώ στη Ρούμελη. στη συνέχεια ο ανάξιος πολιτικός και ορισμένοι διοικητές συνταγμάτων. που απαιτεί να τηρούνται οι ισορροπίες. Στεριόπουλος. λοχαγός Βασίλειος Τσεκούρας..ΑΡΗΣ. λέει.Για ποιο λόγο. λοχαγός Τέ- . να προ­ σέξουμε αυτούς κ. Στη Χώρα της Μεσσηνίας σκοτώνεται σε μάχη με τους Γερμανούς ο ταγματάρχης Ηλίας Σφακιανάκης και τοποθετείται στη θέση του ο λοχαγός Παντελής Σταθάκης. θα έχεις χάρτη.Βρε.

5 0 αρχηγός δεν αφήνει τίποτα στην τύχη.ο δισυπόστατος πάτερ Ανυπόμονος. αντισυνταγματάρχης Σπ.558 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ λης Καπιτσόπουλος. σκληρός πολεμιστής με σταυρω τά φισεκλίκια στη μάχη και κατανυκτικός ιερέας όταν μπαίνουν σε χωριό· η πρώτη του φροντίδα είναι να ανοίξει αμέσως την εκκλησία και να τελέσει λειτουργία. Πολύτιμοι συμπαραστάτες του αρχηγού αποδεικνύονται ο αφοσιωμένος και συνετός Πελοπίδας. ταγματάρχης Βασίλης Στρατίκης. λοχαγός Μανόλης Σταθάκης. Πολύτιμοι και οι μαυροσκούφηδες σε διττό ρόλο· να εμπνέουν φό­ βο στους αντίθετους και να σπάνε τη φοβία των προσκείμενων καθώς κινούνται αλογάριαστα μόνοι από χωριό σε χωριό. Και στην κατάσταση αυτή έβαλε τέλος ο Άρης. επίλαρχος Ηλίας Κονδύλης. « 0 ερχομός του Άρη έδωσε ζωή στο αντάρτικο του Μωριά. Σταθάκης. λοχαγός Σταύρος Νικολόπουλος κ.. το αντάρτικο του Μωριά ντύθηκε και ποδέθηκε».ά. υπίλαρχος Ηλίας Καραμούζης. Συνεντεύξεις μαυροσκούφηδων. Οι μισοί άντρες πορεύο­ νταν και μάχονταν εντελώς ξυπόλυτοι και γδυτοί. λοχαγός Παντ. . μόνιμος υπολοχαγός Κο^στας Κανελλόπουλος. Στην Πελοπόννησο δεν ήξερες από πού θα σου ’ρθει. Ηλίας Γιαννακούρας (Πέρδικας). (Παπαστεριόπουλος) 0 φειδωλός στους επαίνους του Μακρίδης εκτιμά για την παρου5.. Μετά ένα μήνα αφότου ήλθε. μας φοβό­ ντουσαν όλοι. συνταγματάρχης Παν. έτσι τους κόλλησε τελικά το π α ­ ρατσούκλι. αντισυνταγματάρχης Χρήστος Ρουμπέας. που ως ντόπιος γνωρίζει πρόσωπα και νοοτροπίες. σμήναρχος Βασταρδής (Μαλεβός). που την εποχή εκείνη περνούσε δύσκολες μέρες. Οι άλλοι μισοί ήσαν ντυμένοι και ποδεμένοι με ράκη που συγκρατιόντουσαν με χονδρά σύρματα ή καλώδια τηλεφοόνου. «Φοβόμοίσταν α π ’ όλους. Παπαδόπουλος. Το θεωρούσαν ευ­ τύχημα να εξοικονομήσουν ένα τομάρι αρνιού ή κατσικιού για να δι­ πλώσουν μέσα σ ’ αυτό τα ματωμένα πόδια τους στις δύσκολες π ο ­ ρείες. επειδή έτσι το βρήκε ή έτσι συνηθίζεται. Ηρακλής Τζάθας. σταλμένοι επίτη­ δες από τον πανούργο αρχηγό. Μας βαράγανε από παντού. Γιώργος Καμπουρλώνης. Μας χτυπάγανε από τα σπίτια. Τσικλητήρας. ένας στρατός πεινασμένων “ξυπολήδων”. Γιάννης Πετρόπουλος (Μαυρόγιαννης). εύελπις Να­ πολέων Παπαγιαννόπουλος. λοχαγός Δ. Π απαδάκος (Βοριάς). 0 Άρης κέρδισε πολλούς π ό ­ ντους στα μάτια των χωρικών από την παρουσία του πανέξυπνου και ευφραδή αρχιμανδρίτη στο πλευρό του. α π ’ τα π α ρ ά θ υ ρ α » .

1946.8. Προκειμένου διά πράκτοράς σας κινουμένους κατά μεγαλυτέρας περιοχάς θα παρουσιάζονται ημίν οι ίδιοι δ ι’ εγγράφου σας καθορίζοντος συγκεκριμένως πού θα κινηθώσιν ίνα τοις χορηγούμεν αναλόγους αδείας δ ι’ ορισμένον χρονικόν διάστημα». συνεχείς ανατινάξεις πάνω στην κύρια σιδηροδρομική γραμμή κι αιματηρές συμπλοκές με δικούς μας καταδιωκτικούς κο­ μάντο και τάγματα ασφαλείας». . «σαν η Ελλάδα να ήταν προορισμένη από πάντα να γίνει αγγλική αποικία». 16. Όπως ακριβώς ανέμενε.ΑΡΗΣ. Η γερμανική αντικατασκοπεία δεν αργεί να τον εντοπίσει: «Στην Πελοπόννησο η παρουσία του κομουνιστή αρχηγού Άρη Βελουχιώτη οδηγεί σε παραπέρα ένταση της δραστηριότητας των ανταρτών.εναντίον δικών μας εμπρο­ σθοφυλακών. (Sekendorf) Και άλλη γερμανική έκθεση: «Κάτω α π ’ την καθοδήγηση του αρ­ χηγού των ανταρτών Άρη Βελουχιώτη σαν “ηγέτη του γενικού επιτε­ λείου Πελοποννήσου” παρατηρήθηκε πως έγινε σ' όλη την περιοχή της Πελοποννήσου μια ουσιαστική βελτίωση της εσωτερικής οργανώσεως και της όλης εκπαιδεύσεως των αντάρτικων μονάδων». όπως γράφει ο αγγλόφιλος σμήναρχος Μίχου. Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ. Έκθεση Θ. έκαναν αυθαίρετες συ­ γκεντρώσεις στα χωριά και γενικώς συμπεριφέρονταν.6 Η μόνη διάκριση που αξιώθηκε ο αρχηγός για τη συνολική προ­ σφορά του στον αγώνα ήταν να ονομαστεί από την ΠΕΕΑ στις 20 Ιου­ λίου 1944 υποστράτηγος στην ιεραρχία των καπετάνιω ν ο Άρης δεν φόρεσε ποτέ τα διακριτικά του βαθμού του και απαγόρευσε ρητώς κάθε σχετική προσφώνηση· ήθελε να είναι ο Άρης και τίποτα άλλο. οι Βρετανοί αξιωματικοί δεν συμμορφώθηκαν 6. Με το No 24 έγγραφο προς τη ΣΣΑ Πελοποννήσου ο Άρης απαγο­ ρεύει τις έως τότε ανεξέλεγκτες μετακινήσεις των Βρετανών αξιωμα­ τικών γράφοντας διπλωματικά: «Αναμένομεν τον κατάλογον των πρακτόρο^ν σας με τα στοιχεία των και τας μικράς περιοχάς εις ας θα κινηθώσι ίνα τοις χορηγήσωμεν αδείας ελευθέρας κυκλοφορίας κατά μι­ κρούς τομείς. ανέπτυσσαν ύποπτες δοσοληψίες. (Μαθιόπουλος. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 559 αία του Άρη στην Πελοπόννησο ότι «επετελέσθη υ π ’ αυτού προσωπι­ κός τεράστιον οργανωτικόν και πολεμικόν έργον». Κά­ τω α π ’ την καθοδήγησή του διεξήχθησαν πολλές επιθέσεις -π ο υ στοί­ χισαν σοβαρές απώλειες στους αντάρτες. Αντίσταση) Ξεχο^ριστή μεταχείριση επιφύλαξε ο αρχηγός στους ασύδοτους Βρε­ τανούς αξιωματικούς οι οποίοι κυκλοφορούσαν ανάμεσα στα ελασίτικα τμήματα.

(Μαχαίρας) Ο Άρης δεν αφήνει κανέναν ηγέτη ελασίτικου τμήματος να ησυχά­ σει · για να υπενθυμίσει την ανάγκη συνεχούς δράσης. Κάθε Βρετανός που συλλαμβάνεται να «τριγυρνάει» χωρίς άδεια τρώει στα μουγγά και χωρίς μάρτυρες τέτοιο ξύλο ώστε σε λίγο οι Βρε­ τανοί αξιωματικοί άρχισαν να συρρέουν επιμένοντας μόνοι τους να εφο­ διαστούν με άδειες μετακίνησης. Οι ελασίτες πολεμάνε τώρα με άλλον αέρα και πείσμα. λέει. για να αντι­ μετωπίσει τους Έλληνες αντάρτες. . Χάθηκε. υποταγή. η αντι­ στασιακή αποστολή υπό τον Σβώλο. Ο ΕΛΑΣ της Πελοποννήσου εξισώνεται από άποψη επικινδυνότητας για το Γ' Ράιχ με τους πάνοπλους συμμαχικούς στρατούς των με­ τώπων. Η ειρωνεία είναι πω ς την επόμενη ακριβώς ημέρα της γερ μ α ­ νικής «διάκρισης» για τον αντάρτικο στρατό. υπογράφει ουσιαστικά την κα­ ταδίκη του αγώνα. Α φεντικά Στα ιστορικά λήμματα της ελληνικής Αντίστασης «Λίβανος» ση­ μαίνει ήττα. έστω από το ένα χωριό στο άλλο.. στις 20 Μαΐου. Δηλαδή περιοχή που συνεχίζονται οι μάχες. Όχι όμως για πολύ. προδοσία. οι συγκρού­ σεις μεταξύ ΕΛΑΣ και ταγματασφαλιτώ ν ήταν σχεδόν καθημερινές. κάθε μέρα κάποιο τμήμα του ΕΛΑΣ θα έκανε επίθεση κατά βάσης ταγματασφαλιτών ή οι ταγματασφαλίτες θα έκαναν επιδρομές σε εαμίτικα χωριά για να πλιατσικολογήσουν». ο τακτικός πόλεμος.Να φτύσεις πάνω. το εχθρικό μέτωπο. τους π α ρ α γγέλλει συνήθως με κάποιον: .. Η τιμή είναι μεγάλη. «Από τον Απρίλιο του 1944 μέχρι την απελευθέρωση.560 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ αγνόησαν τη διαταγή και συνέχισαν να μετακινούνται κατά βούληση. αναγκάζεται να κηρύξει την Πελο­ πόννησο «πεδίο επιχειρήσεων». καταστροφή. . μα αδυνατεί να αντιδράσει* ξέρει πω ς η ευθύνη βαρύνει αποκλειστικά την πολιτική ηγεσία και τους αντιπροσώπους που έστειλε εκεί. Ο Άρης αποκαλεί ανοιχτά προδοτική τη συμφωνία. φτύνεις τα γένια σου. φτύνεις τα μούτρα σου. Ο Άρης δεν εκδίδει διαταγές για να μην εφαρμο­ στούν. Στις 19 Μαΐου 1944 η γερμανική στρατιωτική διοίκηση. που βρίσκεται στη Μέση Ανατο­ λή (Λίβανο) για το Εθνικό Συνέδριο. Να φτύσεις κά­ τω.Πες του ότι τελευταία δεν ακούγεται. Από τη Λακωνία μέχρι την Αχάία και από τη Μεσσηνία μέχρι την Κο­ ρινθία.

Η κατάσταση στα πολεμικά μέτωπα έχει ξεκαθαρίσει· η τελική ήττα των Γερμανών είναι βέβαιη και η απελευ­ θέρωση της Ελλάδας απλώς θέμα χρόνου. Πολύ σύντομα. Έ να αναπάντεχο δώρο στα βρετανικά σχέδια εί­ ναι το Κίνημα των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων της Μέσης Ανατολής στις 31 Μαρτίου 1944. Οι Γερμανοί. Πιο συγκεκριμένα. οι οποίες απαιτούσαν αναγνώριση της ΠΕΕΑ. για να μην π α ­ γιδευτούν πάνω σ' αυτό το ακρωτήρι της Ευρώπης. Επομένους κάτι άλ­ λο συνέβη στον Λίβανο. Είναι όμως ακατανόητη για τον Μ. (Ανδρικόπουλος) . Πορφυρογέννη (μέ­ λος της ΚΕ του ΚΚΕ) και τελείως παράλογη για τον Π. να αγνοήσει τις εντολές που πήρε και να έρθει σε ανοιχτή σύγκρουση με την ηγεσία του.τι τους έδιναν». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 561 Στην αντιστασιακή αποστολή που έλαβε μέρος στο Εθνικό Συνέδριο του Λιβάνου καταλογίζονται βαρύτατες ευθύνες. αν και είχαν σαφείς οδηγίες από την πολιτική ηγεσία του αγώνα για τα όρια των υποχωρήσεων στις διαπραγματεύσεις. ο αθόρυβος Ρούσος δεν είναι μόνο ανώτατο στέ­ λεχος του ελληνικού Κόμματος· όπως έχει ήδη αναφερθεί. επίσημο εκπρόσωπο του Κόμματος στον Λίβανο. αγνόη­ σαν τις εντολές και κατέληξαν να «υπογράφουν ό. Ρούσο (μέλος του ΠΓ του ΚΚΕ). είναι π α ­ λαιό. διακριτικά. δοκιμασμένο στέλεχος της ΚΔ και ο εκλεκτός του σοβιετικού Κόμματος στην Ελλάδα.ΑΡΗ Σ. Στρατή). τα γεγονότα που οδήγησαν τον ελληνικό αγώνα σε ναυάγιο: Το δεύτερο ταξίδι των εκπροσώπων της Αντίστασης στη Μέση Ανα­ τολή για διαπραγματεύσεις με τη βασιλική κυβέρνηση του Κάί'ρου δεν μοιάζει με το προηγούμενο. με πολύπλευρη εκπαίδευση στη Μόσχα και σιδηρά πειθαρχία στο Κόμμα. κάτι για το οποίο ακόμη και σήμερα οι υπο­ θέσεις συνεχίζονται. Αγγελόπουλο. Τα μέλη της κατηγορούνται ότι. τον «ακρο­ γωνιαίο λίθο της βρετανικής επιρροής στα Βαλκάνια». την αποχώρησή τους». Αυ­ τή η σοβαρή υποχώρηση θα μπορούσε ως έναν βαθμό να γίνει κατα­ νοητή για τους νεοανελθόντες στο Βουνό (Σβώλο. Το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ είναι το τελευταίο εμπόδιο που απομένει για να επανακάμψουν οι Βρετανοί στη χώρα. προετοιμάζουν κιόλας. (Κέδρος) Τίόρα η προσοχή του Τσόρτσιλ επικεντρώνεται πλέον στη μεταπο­ λεμική κατάσταση της Ευρο^πης και ιδίως στην Ελλάδα. 0 Τσόρτσιλ απέρριψε κάθε ιδέα διαπραγμάτευσης με τους κινηματίες ή μεσολάβησης τρίτων και έδωσε εντολή να καταπνίγει το Κίνημα διά της βίας «ώστε να μην αμφιβάλλει κανένας για το ποιος είναι το αφ ε­ ντικό». Είναι έως και απίθανο ένας κομουνιστής του δικού του διαμετρήματος. Ασκούτση. « 0 σοβιετικός στρατός πλη­ σιάζει με μεγάλα βήματα στα Βαλκάνια.

κλείνονται σε στρατόπεδα συγκέντρωσης της Λιβύης και της Ερυθραίας. παρεμβαίνει με έντονες συστάσεις προς τους Βρετανούς να μην εκτελεστεί κανένας. Τον άρτι αφιχθέντα από την Ελλάδα πρώην αριστερό Φιλελεύθερο και πρώην αντιμοναρχικό Παπανδρέου. ο οποίος θα αποδειχτεί άνθρωπος για όλες τις δουλειές. Το Κίνημα καταστέλλεται εν τη γενέσει του. Το αντίτιμο της πρω θυπουργίας είναι η δ έ­ σμευση του Παπανδρέου να επαναφέρει τον Γεώργιο στον ελληνικό θρόνο. [.000 ά νδρες. αλλά η ελληνική κυβέρνηση του Κάιρου». που έχει διοριστεί νέος πρω θυπουρ­ γός της βασιλικής κυβέρνησης στη θέση του εξαναγκασθέντος σε π α ­ ραίτηση Τσουδερού. με 11 νεκρούς και 30 τραυματίες* όσοι Έλληνες αξιωματικοί. Όσο και αν προσπαθούν οι προσκείμενοι να απαλλάξουν τον μετέπειτα «Γέρο της Δημοκρατίας» από την ετικέτα του βασιλικού ευνοουμένου. Richter. Το πρώτο χονδροειδές ψέμα* «δεν επιδίωκε κυβέρνηση εθνικής ενότητας.] Ο βασιλεύς δεν ήτο βασιλεύς και η κυ­ βέρνηση δεν ήταν κυβέρνηση. «Πρέπει να καταγράψει κανείς την σκληρή όσο και αηδή π ρ α γ μ α ­ τικότητα της ώρας εκείνης. (Οικονομίδης) Όμως τα αφεντικά είναι οι Βρετανοί. (Ιατρίδης) Ενώ ο σύμβουλος της σοβιετικής πρεσβεί­ ας Σόλοντ δηλώνει για τους Έλληνες κινηματίες ότι «δεν πρέπει αυτοί να συλληφθούν. Βενιζέλος θα μείνει πρω θυπουργός για 12 μόλις ημέρες* όσο χρειάζεται για να εξουδετερωθούν οι στασιαστές. . Ο Αμερικανός πρέσβης Μακβί. (Richter) 7. η Ελλάς είχε καταστεί προτεκτοράτο». Αμέσως μετά οι Βρετανοί τον αποπέμπουν και διορίζουν πρωθυπουργό στις 24 Απριλίου έναν νέο εκλεκτό τους. Η. (Μαρκεζίνης) Ο Σ. Οι πρωταίτιοι προσάγονται στο στρατοδικείο με κατηγο­ ρίες που επισύρουν ποινές θανάτου. που γνωρίζει τον παρασκηνιακό ρόλο των Βρετανών και κάποιων Ελλήνων υπουργών στην εξώθηση του Κινή­ ματος.. «Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Παπανδρέου είχε συμφωνήσει εκ των προτέρων να επαναφέρει το βασιλιά».. Την αποστολή ανα­ λαμβάνει ο Σοφοκλής Βενιζέλος. οπλίτες και ναύτες δεν εμπνέουν εμπιστοσύνη στους Βρετανούς -π ε ρ ί τους 20. είναι γεγονός αναμφισβήτητο πω ς αποτελεί κοινή επιλογή Γε­ ωργίου και Βρετανών.562 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Η εκκαθάριση των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων από κάθε δημο­ κρατικό στοιχείο ήταν μια επιβεβλημένη κίνηση για να καταστούν ο βραχίων επαναφοράς του βασιλέα στην Ελλάδα.7 Στο πρώτο του μήνυμα στις 15 Απριλίου ο νέος πρωθυπουργός δηλώνει μεγαλοπρεπούς ότι ήρ­ θε στο Κάιρο ως σταυροφόρος της ενότητας των Ελλήνων. αλλά κυβέρνηση του δεξιού συνασπισμού ενάντια στην Αντίσταση». από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο».

Παπαστράτης. δίνει δείγμα γραφής προς τους Άγγλους. ακούει ό. είναι αμφίβολο αν αντιπροσο^πεύει οποιονδήποτε άλλον εκτός από τον εαυτό του. Αναπόφευκτος ο σαρκασμός του βρετανικού Observer στις 30 Απριλίου μετά τις δηλώσεις του: «Σε ό. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα στη δεκαετία 19401950.τι αφορά τον Παπανδρέου. Αυτός δια­ θέτει το τάλαντο να εκστομίζει ανενδοίαστα με το πιο περίτεχνο και στομφώδες ύφος τα μεγαλύτερα ψεύδη και συκοφαντίες. (Ανδρικόπουλος) Το χειροκρότημα είναι αγγλικό.000 μέλη σαν «μίαν μικράν ωργανωμένην και ένοπλον μειοψηφίαν». Ένα έθνος σε κρίση». Πρ. η οποία στο επικείμενο συνέδριο εθνικής ενότητας πρέπει «να αντιληφθεί ότι είναι υπό κατηγορίαν». καταγγέλλει το ΕΑΜ με τα 2. αναγκάζοντας τον Τσόρτσιλ στις 5 Μάίου να τον χειροκροτή­ σει ξανά: «Αυτή είναι μια πραγματικά περίφημη δήλωση». Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 563 Και αμέσως μετά.000.8 Η εικόνα που σχηματίζει ο Σεφέρης για τον νέο Έλληνα πρωθυ­ πουργό είναι ελάχιστα τιμητική: «Δεν καταλαβαίνει τίποτε. βρομερά κτήνη». Παπανδρέου ότι αναμένω να συνεννοείται μαζί μου εκ των προτέρων δ ι’ οιανδήποτε ενέργειαν του». Αλλά δείχνει ότι είναι βασιλικός άνδρας». (Ανδρικόπουλος) Το επικείμενο Εθνικό Συνέδριο που θα βάλει το ΕΑΜ στη γωνία προετοιμάζεται από τους Βρετανούς με σοβαρότητα ανάλογη του εγ­ χειρήματος.ΑΡΗΣ. (Γ ασπαρινάτος) Ο νέος πρωθυπουργός περιφέρεται «ματαιόδοξος σαν πριμαντό­ να» και καταφέρεται με σκληρά λόγια εναντίον της «βρομάς του ΕΑΜ». προ^ην πολιτικός αρχηγός της SIS.τι 8. στις 17 Απριλίου. Την ευθύνη οργάνωσής του έχει αναλάβει ο έμπειρος Βρε­ τανός πρέσβης Λίπερ. Πριμαντόνα Μπροστά στον νέο «δοτό» πρωθυπουργό Παπανδρέου οι δύο προκάτοχοί του Τσουδερός και Βενιζέλος φαντάζουν μειράκια. ο οποίος ελέγ­ χει ακόμη και την ανάσα του Έλληνα πρωθυπουργού: «Προειδοποίη­ σα τον κ. Παρότι ο ίδιος δεν εκπροσωπεί κανέναν (είχε εκλεγεί βουλευτής πριν από οχτώ χρόνια). γράφει και συμπληρώνει ο ίδιος για τους Έλληνες αντιστασιακούς πως «είναι τα πιο προδοτικά. . με το οποίο γοητεύει και κερδίζει τον Τσόρτσιλ· ξεκαθαρίζει ωμά πως μετά την απελευθέρωση «η Ελλάς θα καταληφθεί υπό συμ­ μαχικών στρατευμάτων».

(Σεφέρης. το σκηνικό έχει στηθεί σαν ένα μεγάλο δόκανο που τους περιμένει να βάλουν το κεφάλι τους. αφετέρου δε για τη χαλιναγώγηση και το “ξεδόντιασμα” του ΕΑΜ». 10. Π απαν­ δρέου και τους Άγγλους. (Ανδρικόπουλος) 0 ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης. ρητορεύει και κάνει μα­ λαγανιές βλαχοδήμαρχου». Σαράντα χρόνια γεγονότα . από Τα Νέα . οι Βρετανοί ζητάνε επίμονα από τη Μόσχα να πιέσει το ΕΑΜ να συμμετάσχει στην κυβέρνηση Πα­ πανδρέου με τους δικούς τους όρους. το οποίο θα επισημοποιηθεί λί­ γο αργότερα. Σ. Ό πως τον Ιανουάριο. . 0 βιογράφος του Παπανδρέου εξαιρεί την περίτεχνη προετοιμασία αποδυνάμωσης των αντιστασιακών: «Η προπαρασκευή -ψυχολογική και άλλη. 1937-1977. Ημερολόγιο ) Δυστυχώς η π α ­ ρουσία του δημοκρατικού Παπανδρέου στο πλευρό βασιλικών και ακροδεξιών εγκαινιάζει την τακτική του «φιλελεύθερου άλλοθι».ληνικού Έθνους. από τον πρωθυπουργό Γ. αφενός για τη δημιουργία γενικοτέρου κλίματος υφέσεως και συνδιαλλαγής. που έθεσαν σε εφαρμογή και ολόκληρον ψυ­ χοτεχνικό μηχανισμό. έτσι και τώρα. (Κομνηνός) Τίποτα από αυτά δεν θα είχε την παραμικρή αξία αν δεν είχε προηγηθεί ένα εργώδες παρασκήνιο Τσόρτσιλ και Στάλιν με την επίνευση Ρούζβελτ.564 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ του πει ο Λίπερ. σα να ήταν η Αγια Γραφή. που καταστρώ­ θηκε και εφαρμόσθηκε. από κοινού.1977.9 «Οι βάσεις για τη δημιουργία “ζωνών επιρροής'5 στη Βαλκανική χερσόνησο συμφωνήθηκαν μεταξύ το3ν κυβερνήσεων της Βρετανίας και της Σοβιετικής Ενώσεο^ς. σύμφωνα με τις οποίες η Μόσχα αναγνα>ρίζει ότι η Ελλάδα βρίσκεται στη βρετανική στρατιωτική σφαίρα επιρ­ ροής και το Λονδίνο αναγνοορισε ότι η Ρουμανία βρίσκεται στη σοβιε­ τική στρατιωτική σφαίρα επιρροής». 9. 12. Ώσπου να φτάσουν στον Αίβανο οι εκπρόσωποι των αντιστασια­ κών οργανώσεων. αφού προότα τους λαχταρίσει με ευφυείς κινήσεις μέσω του πρακτορείου TASS. θα συγκατατεθεί τελικώς σε ένα gentlemen’s agree­ ment για την Ελλάδα και τη Ρουμανία. Σούλτσμπεργκερ.9. που ακολούθησαν έκτοτε η μοναρχία και η Άκρα Δεξιά επί δεκαετίες στην Ελλάδα για να διατηρούν το ανελεύθερο καθεστώς τους. Το βασικό επιχείρημα του Τσόρ­ τσιλ προς τον Στάλιν είναι ότι «εμείς αφήνουμε τους Ρώσους να προη­ γούνται στη Ρουμανία».1 0 Το Ελληνικό Ζήτημα έχει διευθετηθεί. Ιστορία του Ε?\.του Συνεδρίου του Λιβάνου απετέλεσε το αντικείμενο ολό­ κληρου (και άριστα μελετημένου) επιτελικού σχεδίου.

Κανελλόπουλος. απέραντα. «Στη διάρκεια της διάσκεψης το πτώμα του Ψαρρού όλο και μεγάλωνε. Το ΕΑΜ ειδικά θα βρεθεί στο εδώλιο σαν ηθικός αυτουργός για το Κίνημα των Ενόπλων Δυνάμεων της Μέσης Ανατολής (για το οποίο δεν έχει ευθύνη και μάλιστα οι εαμικοί αντιπρόσωποι το έχουν αποκηρύξει με ασυγχώρητο τρόπο) και θα πληρώσει πανάκριβα τον φόνο του Ψαρρού. I. ενώ τους συ­ νοδεύει ο Σαράφης ως τεχνικός σύμβουλος. Εξηντάρης. Μυλωνάς. Σφάζουν οι Γερμανοί. Δ. είχε την εντιμότητα να παραδεχτεί στον λόγο του την ανεπάρ­ κεια της ελληνικής ηγεσίας: « 0 πολιτικός κόσμος ή μάλλον οι περισ­ σότεροι από τους πολιτικούς και στρατιοοτικούς ηγέτες έδειξαν μιαν . Υπό τις συν­ θήκες που πραγματοποιείται. Τον ΕΔΕΣ τον εκπροσωπεί ο Πυρομάγλου με δύο αξιωματικούς-συμβούλους και τη διαλυθείσα ΕΚΚΑ ο Καρτάλης. Γ. Αγγελόπουλος. πριν αρχίσει την επιθετική κριτική του στο ΕΑΜ. Την ΠΕΕΑ εκπροσωπούν οι Σβώλος. Την πρώτη ημέρα ο βιρτουόζος Παπανδρέου δίνει το σύνθημα της γενικευμένης επίθεσης εναντίον των ανταρτών με το πομπο3δες και άκρως συκοφαντικό: Κόλασις είναι σήμερον η κατάστασις της πατρίδος μας. όπως σ' ένα θεατρικό έργο του Ιονέσκο». Θεοτόκης. Βενιζέλος. Οι αντιστασιακοί βρίσκονται τεχνηέντως μειοψηφία. Σ. Η προκλητική εξίσο:>ση των ανταρτών με τους κατακτητές και τους ταγματασφαλίτες παγώνει τις αποστολές του Βουνού* και είναι μόνο η αρχή. Γ. Σακαλής. Στρατής και το ΚΚΕ ο Ρούσος. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 565 Το λεγόμενο «Εθνικό Συνέδριο» θα διεξαχθεί από τις 17 έως τις 20 Μαΐου στο ξενοδοχείο «Bois de Boulogne» του Λιβάνου. Γ. Α. Ρέντης. Π.ΑΡΗΣ. Στο στόχαστρο όλων αυτών είναι η Αντίσταση. Βεντήρης. σφάζουν τα Τάγματα Ασφαλείας. Κ. Σταθάτος. στρατηγός Κ. Βασιλειάδης. Ασκούτσης. Σφάζουν και καίνε. συνταγματάρχης Α. σφάζουν και οι αντάρται. Λόντος. Φ. (Κέδρος) Μόνο ο Κανελλόπουλος. το ΕΑΜ οι Πορφυρογέννης. Εκτός του Παπανδρέου έχει κληθεί και συμμετέχει στο συνέδριο ένα συνονθύλευμα ανθρώπων που δεν εκπροσωπούν κανέναν ούτε έχουν να παρουσιάσουν τίποτα πλην της ηχηρής απουσίας τους από τους αντιστασιακούς αγώνες: Σ. δεν είναι διόλου υπερβολική η εντύπω­ ση του Πυρομάγλου ότι «συνεκλήθημεν διά να ελληνοποιήσωμεν τις αποφάσεις των Άγγλων διά την Ελλάδα». Δραγούμης. Σοφιανόπουλος.

. όπω ς ο ακροδεξιός στρατηγός Κ. να εξετάσωμεν κατά ποιον τρόπον θα διαλυθεί ο ΕΛΑΣ». το μίσος τούς τυφλώνει· «δεν έβλεπαν τίποτε άλλο μπροστά τους π αρ ά τον ΕΛΑΣ. ΕΛΑΣ) Ορισμένοι χάνουν κάθε ίχνος σοβαρότητας.. η Χη με­ ραρχία του ΕΛΑΣ στο Βέρμιο αγωνίζεται κατά των Γερμανών. ενώ εσείς δεν κάνατε το καθήκον σας”. ο οποίος αυτοσυστήνεται σαν εκπρόσωπος κάποιων «Εθνικών Δυναμικών Οργανώσεων» της Αθήνας. προσβλητι­ κά· εκείνος απαντά ως στρατιωτικός με ξερή γλώσσα και κλείνει τον λόγο του με την υπόμνηση: «Τώρα που μιλάμε εμείς εδώ. να τους εξαφανίσουν από προσώπου γης. Όλοι το ίδιο τον ρωτάνε: «Δεκάκις της ημέρας ηρωτώμην εάν ο ΕΔΕΣ είναι εις θέσιν να δ ιά ­ λυση τον ΕΛΑΣ. χτυπιούνται ενα­ ντίον των ανταρτοον· θέλουν.] Ήμην πλέον πεπεισμένος ότι βαίνωμεν προς νέον εμφύλιον». 0 Σαράφης αντιμετωπίζεται λυσσασμένα. Τα απολιθωμένα σκέλεθρα του παρελθόντος βγήκαν από τις κρυψώνες τους και μεταβλήθηκαν σε κήνσορες των αγωνιστών της χώρας. Αυτό που πρα γματικά συμβαίνει είναι ότι οι αγγλικές μεθοδεύσεις και τα σφάλματα των αντιστασιακών οργανώσεων έδωσαν φωνή και ρόλο στους επιλήσμονες του καθήκοντος. (Πυρομάγλου. του συνταγμα­ τάρχου Σταθόπουλου Σ. Κατηγορούν το ΕΑΜ ότι π ρ ο ­ σπαθεί να μονοπωλήσει τον αγώνα. χωρίς να λένε πού ήσαν κρυμμέ­ νοι οι ίδιοι και άφησαν το πεδίο ελεύθερο. με εκάλεσεν ο κ. Πού κρύβεται όλος αυτός ο στρατός και γιατί δεν μάχεται κατά των Γερμανών αδυνατεί να εξη­ γήσει. ει δυνατόν. Παπανδρέου και μου εζήτησεν. Σε τέσσερις ημέρες όλα έχουν τελειώσει. (Σαράφης.000 ενόπλους. που ήταν εμπόδιο στους σκοπούς τους. [. Καρτάλη. Ουδείς εκ των συνέδρων δείχνει να συγκινείται.566 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ απόλυτη παθητικότητα και απούσιασαν από το προσκήνιο της επικίν­ δυνης ευθύνης». που επιτίθενται εναντίον της από επτά σημεία. Η ενδοτικότητα του προέδρου της ΠΕΕΑ Σβώλου και του εκπρο­ . Βεντήρης. οι οποίοι είναι ικανοί να εξουδε­ τερώσουν και τον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ. Ό πω ς ομολογεί ο Πυρομάγλου. Δηλώνει σο­ βαρά ότι διαθέτει 150. και του Γ. «ολίγας ημέρας πριν αρχίσει το συνέδριον. ήθελαν να τον διαλύσουν». όπως αναγγέλλει και το ράδιο». Το ζέον θέμα στον Λίβανο αποδεικνύεται ο άμεσος αφοπλισμός και η διάλυση του ΕΛΑΣ. Αντίστασις) Οι σύνεδροι της αντιεαμικής πτέρυγας αφρίζουν. που τον μισούσαν. που τους φώναζε “εμείς π ο ­ λεμήσαμε. εν συνεργασία μετά του στρατηγού Βεντήρη.

». δεν θα είναι ζήτημα πλέον Στρατηγεί­ ου Μέσης Ανατολής. το οποίο τιτλοφόρησε ο ίδιος «Σύμφο^νο του Λιβάνου». θέλω να σας ρωτήσω και σας παρακαλώ να μου απαντήσετε απεριφράστως και ειλικρινώς εί­ ναι τούτο: είσθε εις θέσιν να διαλύσετε τον ΕΛΑΣ.Α ΡΗ Σ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 567 σώπου του ΚΚΕ Ρούσου είναι απερίγραπτη. δηλαδή του βασιλέα και των Άγγλων. αλλά συμμαχικόν. εκλήθην εις γεύμα παρά το. Το μόνο που κατορθώνουν είναι να αποτρέψουν την άμεση διάλυση του ΕΛΑΣ. τον ΕΛΑΣ θα τον διαλύσω με τους Άγγλους. » . »-Ό χι.ο. [. κύριε Πρόεδρε. είπεν απο­ φασιστικά ο κ. Αντίστασίς) Στον Λίβανο καμία από τις εύλογες απαιτήσεις του ΕΑΜ (δημοψή­ φισμα για τον βασιλέα. μα η ύπαρξη του ΕΛΑΣ εξακο­ λουθεί να τον βασανίζει. κλιμάκιο της Κυβέρνησης στο Βουνό. κύριε Πρόεδρε. για τους Πορφυρογέννη και Ρούσο δεν υπάρχει καμία. Πρόκειται για βρετανικό θρίαμβο. προ της αναχωρήσεώς μου διά το βουνό. Ο Παπανδρέου είναι πανευτυχής.ο πρώτος συντάσσεται σχεδόν με τον Παπανδρέου και ο δεύτερος είναι σαν να μην υπάρχει. τα μισά σε αριθμό υπουργεία. Μ ηχανισμοί Είναι γνωστός ο σάλος που ξέσπασε στα ελληνικά βουνά μόλις έγι­ ναν γνωστοί οι όροι της συμφωνίας στον Λίβανο. μα αυτός δεν καταλα­ βαίνει: «—Τότε. Πρωθυπουργώ.κ. Ο Πυρομάγλου προσπαθεί να του εξηγήσει. Και ενδέχεται να είναι αφορ­ μή διεθνών περιπλοκών. Πρόεδρος.Προ ή μετά την απελευθέρωσιν. Γράφει ο Πυρομάγλου: «Την τελευταίαν..Μα τότε. (Πυρομάγλου.Εκείνο το οποίον. Κυριακήν. Οι εκπρόσωποι της Αντίστασης αρκούνται στα λιγοστά και ασή­ μαντα υπουργεία που τους εκχωρεί ο πρωθυπουργός και βάζουν την υπογραφή τους στο παπανδρεϊκό σχέδιο. όχι. κύριε Πυρομάγλου. » . έχετε εμπιστοσύνην εις εμέ». » .) δεν έγινε δε­ κτή.] » . Επιδιώκει τη διάλυσή του έστω και με νέο εμφύλιο στα ελληνικά βουνά.. . Όμως στο σύμφωνο που υπογράφεται στις 20 Μαΐου η διά­ λυση του αντάρτικου στρατού αφήνεται στην ευχέρεια της κυβέρνησης Παπανδρέου. ενίσχυση το^ν ανταρτών κ.) κ. Αν υπάρχουν κάποιες ερμηνείες για τις υπογραφές του Σβο^λου και των περί αυτόν.Μετά την απελευθέρωσιν.

στις 17 Ιουλίου. Τελευταίος.1 1 Προ^τος επιστρέφει στο Βουνό ο Σαράφης και υποβάλλει αμέσους την παραίτησή του από τη διοίκηση του ΕΛΑΣ. η οποία δεν γίνεται δεκτή* το αιτιολογικό είναι πως δεν ευθύνεται αφού συμμετείχε στην αποστολή μόνο ως τεχνικός σύμβουλος. Είναι δύο άνθρωποι χωρίς πνευματικά εφόδια και ευφυΐα· «συνδικαλιστής» ο πρώτος και «ορ­ γανωτικός» ο δεύτερος. Στις θυελλώδεις συνεδριάσεις του ΠΓ του ΚΚΕ δημιουργούνται άγρια φραστικά επεισόδια. 0 Σιάντος και ο Ζέβγος μιλάνε για «εθνική προδοσία» και απειλούν με εκτέλεση τα δύο μέλη του Κόμματος Πορφυρογέννη και Ρούσο· μόνο ο Ιωαννίδης κρατάει αξιοπρόσεκτη α π ό ­ σταση από τη γενική κατακραυγή. Η αντιστασιακή αντιπροσωπεία ανακαλείται στην Ελλάδα και επί 90 ολόκληρες ημέρες η πολιτική ηγεσία του αγώνα ανθίσταται· αρνείται να στείλει υπουργούς στην κυβέρνηση Παπανδρέου. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη και η Εθνική Αντίσταση». τη θέληση και τη νοημοσύνη της ηγε­ τικής ομάδας. τον κίν­ δυνο διάσπασης από τη σύμπλευση του Σβώλου με τον Παπανδρέου 11. ωρύονται όλοι μαζί. Θερμός.568 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Τα στελέχη του ΠΓ του ΚΚΕ κοντεύουν να πάθουν παράκρουση. γυρίζει ο Ρούσος* το μένος εναντίον του έχει κάπως κοπάσει και στο πρόσωπο του Ιωαννίδη θα βρει έναν σθεναρό υπερασπιστή. τους οποίους η ιστορική συγκυρία έβγαλε στα βαθιά. που τρο^ει όλη την μπόρα. αποδίδονται βαρύτατοι χαρακτηρισμοί. Στο σπίτι που χρησιμοποιούν για γραφείο διαδραματίζονται σκηνές χωρίς ειρμό και νόημα· χειρονομούν. Είναι φανερό πως η πολιτική ηγε­ σία του Κόμματος δεν έχει το ανάστημα που απαιτούν οι περιστά­ σεις.Ιωαννίδης έχει αγγίξει τα όριά του· από εδώ και μπρος μόνο ζημιά μπορούν να κάνουν. Δεύτερος επιστρέφει ο Πορφυρογέννης. μόνο ξύλο δεν παίζουν μεταξύ τους. «Από τη στιγμή που οι απαιτήσεις της επαναστατικής διαδι­ κασίας ξεπερνούν τις ικανότητες. Ε π ι­ καλέστηκε το εχθρικό κλίμα που αντιμετώπισαν στον Λίβανο. Το δίδυμο Σιάντος . όπως προβλέπεται από τη συμφωνία. οι ηγέτες γίνονται άχρηστοι». μαζί με τον Σβώλο και τους υπόλοι­ πους. . μα προβάλλει ένα επιχείρημα που προβληματίζει τους κατηγόρους του: η σοβιετική πρεσβεία του Κάιρου. επιδοκίμασε πλήρους τη στάση τους και σύστησε τη συμμετοχή τους στην κυβέρνηση Παπανδρέου. Ηλ. Οι εξηγήσεις που δίνει στο ΠΓ είναι και αυτές λίγο πολύ γνωστές. χωρίς να ακούει ο ένας τον άλλον. στην οποία απευθύνθηκαν με τον Ρούσο μετά το συνέδριο.

αν ο Ρούσος ήταν βοηθός του Ιωαννίδη ή το αντίθετο. Αυτό που δεν έγινε γνωστό είναι τι είπαν κα τ’ ιδίαν ο Ρούσος με τον Ιωαννίδη για να προκόψει τέτοια σύμπνοια μεταξύ των δύο μελα>ν της Κομιντέρν στο ελληνικό ΚΚ. και τέτοιες σχέσεις και επιρροές επικρατούσαν στον στενό εκεί­ νο ηγετικό κύκλο». Δεδομένου μάλιστα ότι. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 569 και κυρίως ότι ο «χρησμός» που πήρε από τη σοβιετική πρεσβεία στο Κάιρο είναι απολύτως θετικός για τη συμφωνία που υπέγραψε. Ίσως το απλούστερο είναι ότι εξαρ­ χής ο Ρούσος «είχε ευρεία εξουσιοδότηση υπογραφής συμφωνίας. (Χατζής. οδηγήθηκε στην αυτοδιάλυση της Κομιντέρν. Έτσι κι αλλιώς. παρά τις επι­ θέσεις που δέχτηκε τότε και αργότερα. χαφιές. κράτησε ως συνεπής διεθνιστής το στόμα του κλειστό.1 2 Μια βάσιμη εκδοχή είναι ότι η «γνώμη» της Σοβιετικής Ένωσης μέ­ σω της πρεσβείας στο Κάιρο δόθηκε όχι μετά τη διάσκεψη. να οργανωθούν στρατόπεδα συγκέ­ ντρωσης «αντιδραστικών» κατά τα πρότυπα της άλλης πλευράς. φρα­ ξιονιστής. αλλά προ­ σωπικά στον Ρούσο. ακό­ μη και σαν κι αυτήν». Εκθέσεις Ανδρ. Τζήμα (Σαμαρινιώτη). κά­ θε ακριτομυθία θα ήταν καταστροφική. Όχι βέβαια σε οποιονδήποτε Έλληνα κομουνιστή.ΑΡΗΣ. . και σήμερα ακόμα. οι κατηγορίες ήσαν έτοιμες: λούμπεν στοιχείο. παρά τις κατηγορίες. είναι αυτονόητο πως η σοβιετική υπόδειξη δεν θα έπρεπε επ' ουδενί να κοινοποιηθεί στα υπόλοιπα μέλη της ηγεσίας ΕΑΜ και ΚΚΕ* η πάγια θέση της ΣΕ είναι ότι δεν επεμβαίνει στα εσω­ τερικά των άλλων κρατών. για να αποδείξει τη μη ανάμειξή της. τον Ιανουάριο του 1944. ύποπτος. το έμπιστο στέλεχος της Κομιντέρν. οι σχέσεις του ΕΛΑΣ με τις πολιτικές οργανώσεις δεν ήσαν οι καλύτερες δυνα12. Αν έτσι συνέβη. Επανάσταση) Πρόβα Ανυπολόγιστη ζημιά στο κίνημα είχε προκαλέσει μια απόφαση του Σιάντου. Και ο Ρούσος. με κίνδυνο της δικής τους ζωής· για όποιον αντιστεκόταν στις αποφάσεις της καθοδήγησης. Όλα αυτά τα περίεργα αδυνατεί να τα εξηγήσει ακόμη και ο γνώ­ στης των υπόγειων κομματικών μηχανισμών Χατζής. Η κομματική εντολή αποκρούστηκε από εαμίτες και ελασίτες. που γράφει με νόημα: «Δεν είμαι καθόλου σίγουρος. προβοκάτορας. Είναι τόσο μπερδεμένα τα π ρ ά γ­ ματα. αλλά πριν από αυτή.

Σε ένα στρατόπεδο που στήθηκε στον Προυσό Ευρυτανίας. και τους άφησε όλους ελεύθερους. Μα το κακό δεν σταμάτησε εδώ. μια ημέρα συγκέντρωσε τους κρατουμένους. χωρίς να π ερ ­ νά από το ΕΑΜ. στις τοπικές οργανώσεις του ΚΚΕ φτάνει μία απόρρητη δια­ ταγή του Σιάντου για «εκκαθάριση των μετόπισθεν». που. Αν για τις κομματικές εκκαθαρίσεις μπορούσε να επικαλεστεί κ ά ­ ποιος ότι επρόκειτο γ ια «εσωτερική» υπόθεση . Εκείνος δεν φάνηκε να εκτίμησε τα προνόμια της νέας του θέσης· μάλ­ λον έπληξε. αλλά και εκατοντάδες αμέ­ τοχοι άνθρωποι.π ο υ δεν πρόκειται. υπεστηρίζετο από ορισμένα μέλη του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ και η οποία διωχετεύετο απευθείας. Ορισμέ­ να από αυτά τα στρατόπεδα τα βρήκε ο Άρης και τα διέλυσε. και την ηγεσίαν του ΕΛΑΣ».570 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τές. Καρτάλης ) Η δολοφονική διαταγή ξεσηκώνει θύελλες. Αυτός ξαναπήρε πάλι τα βουνά σαν μοναχόλυκος. Ιδίως οι απλοί αντάρτες. τους έβγα­ λε ένα λογύδριο. είχαν πρόχειρη τη φούσκα της Πολιτικής Σκοπιμότητας. απεχθάνονταν -κυριολεκτικά. Τον Ιούνιο του 1944. (Πυρομάγλου.τους άκα­ πνους πολιτικούς με το τουπέ και το ύφος του παντογνώστη. βρήκαν να το ­ ποθετήσουν διοικητή τον Αγησίλαο. Η εντολή Σιάντου στη Μακεδονία σχεδόν δεν εφαρμόστηκε. και ενώ οι αντιπρόσωποι της Αντίστασης μό­ λις έχουν υπογράψ ει το Σύμφωνο του Λιβάνου και η απελευθέρωση πλησιάζει. στην Ή πειρο και στη Θεσσαλία περιορισμένα. Ειδικά στην Πελοπόννησο. . όταν δεν μπορούσαν να εξηγήσουν τα ανεξήγητα. η οποία. καταζητούμενος πάλι από τους πρώην συντρόφους του. όπου είχαν γίνει τα περισσότερα στρα­ τόπεδα και συγκεντρώθηκαν σε αυτά χιλιάδες ψυχές. κατά πάσαν πιθανότητα. Όμως δεν είχαν όλοι οι κρατούμενοι την ίδια τύχη. που μπαινόβγαινε στον ΕΛΑΣ. Και. Δεν ήσαν μόνο γονείς και συγγενείς ταγματασφαλιτών. καθώς του φαινόταν ακατανόητο το μέτρο κράτησης «υπόπτω ν». Από τη μία η καθοδήγηση του ΚΚΕ επιλέγει επισήμως την οδό των συνομιλιών και της ομαλότητας και από την άλλη ο Γραμματέας του Κόμματος εξαπολύει υπογείω ς ομάδες δολοφόνων εναντίον άοπλων «αντιφρονούντων». όπως και στη Ρούμελη. που κανένας δεν κατάλαβε τι ήθελε να πει. Μάλλον συνέβη γ ια μια ακόμη φορά αυτό που υποστηρίζεται επίμονα από κάποιους ιστοριογράφους: «Ο Σιάντος επεδίωκεν την επικράτησιν μιας γραμμής αδιαλλαξίας. αφήνο­ ντας ελεύθερους εκατοντάδες χωρικούς που εκρατούντο με θολές κ α ­ τηγορίες. που οι ανεξέλεγκτοι τοπικοί κομματικοί τούς θεω­ ρούσαν για κάποιους απροσδιόριστους λόγους «υπόπτους».

και μετά την απελευθέρωση άρ­ χισαν οι άγριες πράξεις αντεκδίκησης εναντίον των απλών αγωνιστών. Μόνο στην Κορινθία και την Αιγιαλεία -ό π ω ς καταθέτει το το­ πικό στέλεχος του Κόμματος Περικλής Ροδάκης. έτρεχε όλο το χωριό να τους υπο­ δεχτεί και να τους περιποιηθεί. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 571 αφορά ανθρώπινες ζω ές. Απέδιδαν το έγκλημα συλλήβδην στους «αντάρτες». Οι οικογένειες και οι φίλοι των εκτελεσμένων δεν μπορούσαν να ξέρουν τι συνέβαινε στα ενδότερα του κινήματος και ποιοι ήσαν οι δο­ λοφόνοι των ανθρώπων τους. ευτυχώς κοντά στον Διαμαντή. Αυτήν τη φορά αντιδρούν όχι μόνο εαμίτες και ελασίτες. Κανείς δεν ήξερε πότε θα έρθει η σειρά του. τώρα δεν υπάρχει. δεν μπορεί να σταθεί καμία δικαιολογία και Πολιτική Σκοπιμότητα. Παντού.και για τα στρατόπεδα ότι ήταν ένα μέτρο άμυνας.η διαταγή της Με­ γάλης Σφαγής είχε πολλές εκατοντάδες θύματα. η ίδια αποστροφή στο μέτρο* οι οργανωμένοι στο Κόμμα ειδοποιούν τους προγραμμένους συγχωριανούς τους να κρυ­ φτούν. 0 Εμφύλιος ρίζωνε στις ψυχές. Στα χωριά απλώθηκε τρόμος. . Οι ιδε­ ολογικές αντιθέσεις έγιναν τοπικό ζήτημα μίσους* οι συγγενείς εκτελεσμένων προσδοκούσαν την ευκαιρία για να εκδικηθούν τους αδικο­ χαμένους δικούς τους.ΑΡΗΣ. δηλαδή σε αυτούς που έφεραν όπλα* άσχετα αν «αυτοί» ήσαν μπράβοι του ΚΚΕ ή δολοφόνοι της ΟΠΛΑ. όπου σκοτώθηκε. η τύχη των «αντιφρονούντων» θα είναι τρα­ γική. Αν πήγαινε σε άλ­ λον. Και από εκεί που. Στη Μα­ κεδονία. αλλά και τα μετριοπαθή μέλη του Κόμματος. στους «ελασίτες». Είναι πρόβα γενικευμένου εμφυλίου. σχεδόν. Τα παρατάει και βγαίνει αντάρτης στο Βουνό ο^ς Διογένης. Έτσι. Στην ουσία το ΚΚΕ πίσω από την πλάτη των αγωνιστών του ΕΛΑΣ υποθήκευε τη ζωή τους. αυτοί οι προληπτικοί φόνοι «νοικοκύρηδων» απορρίπτονται* στη Θήβα σηκώνεται θύελλα από τον ίδιο τον γραμματέα της περιο­ χής. ίσως δεν επιζούσε μέχρι τον Εμφύλιο. η δυσφήμηση του ΕΛΑΣ έπιασε τόπο. Στη Δαύλεια ο τοπικός γραμμα­ τέας Γιώργος Πανάγου εντέλλεται να εκτελέσει εφτά «αντίθετους» νοικοκυραίους και φρίττει. τώρα οι άνθρωποι κρύβονταν. Σε όποια όμο^ς στρατόπεδα συγκέντρωσης και χωριά φτάνει το δο­ λοφονικό χέρι της ΟΠΛΑ. η κατάταξη στα Τάγ­ ματα Ασφαλείας φαινόταν σωτήρια. όταν εμφανιζόταν αντάρτικο τμήμα.

που περιφρονεί βαθύτατα τους μετριότατους Έλληνες πολιτικούς Αθήνας και Κάιρου. Αερολογεί συνεχώς. τον καμαρώνει και λέει πω ς συμπεριφέρεται «όπως ένας διάσημος ηθοποιός». (Τσόρτσιλ) Η στάση του Βουνού παραείναι ανεκτική. ή παύομεν να ενδιαφερόμεθα εξ ολο­ κλήρου διά την Ελλάδα». ραπίζει συνεχώς . 0 σκη­ νοθέτης των μεγάλων του επιτυχιών. «Η αλήθεια είναι πω ς βρίσκεται σε μια κατάσταση μέθης ή υπνοβασίας. συνε­ χώς ξεφουρνίζει δεξιά και αριστερά καινούργια λεκτικά σχήματα. Ημερολόγιο ) 0 Τσόρτσιλ.572 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο ΥΛΟΣ Σχίσμα Στο μεταξύ ο Παπανδρέου συνεχίζει το σόου στο Κάιρο. Τους αναμένουν αι καρδίαι παλλόμεναι. που θέλουν να υποδουλοόσουν την Ελλάδα. (Κομνηνός) Επιζητεί να εκθέσει διεθνώς την ελληνική Αντίσταση με ραδιοφω ­ νικές συνεντεύξεις και μηνύματα: «Δεν έχουν δικαίωμα να παραβούν τον λόγον των και να αθετήσουν τας υπογραφ άς των».. πρέσβης Λίπερ. [.] 0 Θεός να βάλει το χέρι του». Το παπανδρεϊκό ρεπερτόριο είναι ανεξάντλητο σε εμπνεύσεις* αλ­ λά. πιστεύει ότι ο Παπανδρέου είναι ο συ­ νομιλητής που χρειαζόταν.. Για αυτό τον έχει θέσει υπό την προστα­ σία του και δίνει συνεχείς μάχες στην αγγλική Βουλή υπέρ αυτού και του Γεωργίου εισπράττοντας λοιδορίες και επιθέσεις από τους Άγ­ γλους βουλευτές. ως έχομεν συμφωνήσει. Και η αύρα του Φαλήρου πνέει εις την Ακρόπολιν. « 0 Παπανδρέου μένει ακλόνητος στις θέσεις του. Και λέει. έδωκαν εις τον λαόν μας τον λό­ γον των ότι θα επανέλθουν ελευθερωταί. Στις 7 Ιουνίου παρουσία Βρετανών επισήμων καλεί σαν τουριστικό φυλλάδιο τα βρετανικά στρατεύματα να αποβιβαστούν στην Ελλάδα: «Οι στρατιώτες σας. όταν έφευγαν. διά να αδελφώσει τας δύο σημαίας μας». φρονίμως ποιών. ο πρωθυπουργός εξακολουθεί να κρατάει κενές τις έξι θέσεις υπουργοόν που έχει υποσχεθεί στο ΕΑΜ. χρησιμοποιούντες εν ανάγκη και βίαν. λέει. (Σεφέρης. Τον κατηγορούν ότι με την πολιτική του πάει ενα­ ντίον του «95% του λαού» και κοντεύει να βγάλει με τους πανηγυρι­ κούς του έναν ξένο προς την Ελλάδα βασιλέα «σαν κατευθείαν α π ό ­ γονο του Λεωνίδα». Όχι από μ εγα ­ λοψυχία. Οι ξένοι ρα­ διοφωνικοί σταθμοί τον σιγοντάρουν αναφερόμενοι στους « αναρ χι­ κούς» του Βουνού. Εκείνος είναι αμετάπειστος: «Ή υποστηρίζομεν τον Παπανδρέου. μα από επίγνωση πω ς χωρίς τους αντιστασιακούς στην κυ­ βέρνηση δεν μπορεί να επιστρέψει στην Ελλάδα.

Ο πρόεδρος της ΠΕΕΑ επέστρεψε χολωμένος από τη Μέση Ανατολή και μένει άκαμπτος στο σύμφωνο που υπέγραψε. σύντομα εκείνοι θα αντικαταστήσουν την κυβέρνηση Πα­ πανδρέου με μια «κυβέρνηση Σβώλου». Ανεξάρτητα όμως από τις φήμες. Ενώ η συντριπτική πλειοψηφία των μελών του ΠΓ συντάσσεται ολό­ ψυχα με τη θέση του Σιάντου. 0 Σιάντος είναι αντίθετος σε κάθε μορφής συμβιβασμό· υποστηρί­ ζει πως πρέπει να απορρίψουν τη συγκεκριμένη συμφοονία και να πιέ­ σουν για νέες συνομιλίες.. Παρτσαλίδης και φυσικά ο Ρούσος στοιχίζονται πλάι του· ο Γραμματέας του Κόμματος μένει μόνος. γ ε ­ γονός είναι πως οι προσωπικές σχέσεις μεταξύ των δύο ηγετοον είναι 13. 14.1. αν εισέλθουν στην κυβέρνηση και «κερδίσουν την εμπιστοσύνη των Άγγλων». [. 0 Ιωαννίδης.1976. Τρέφει την ψευδαίσθη­ ση ότι. ακόμα και το αίτημα για άμεση αποκήρυξη των Ταγμάτων Ασφαλείας. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 573 το ΕΑΜ. μόλις φύγουν οι Γερμανοί. περιβεβλημένος το κύρος του εκπροσώπου της ΚΔ. ώστε να φέρουν τους Άγγλους προ τετελεσμένων. Όλα αυ­ τά το ΠΓ του ΚΚΕ τα καταπίνει και συνεχίζει να συζητά. που καθαιρείται από Γραμματέας του ΕΑΜ και τη θέ­ ση του αναλαμβάνει ο Μήτσος Παρτσαλίδης. το ΠΓ του ΚΚΕ αντιμετωπίζει και εσωτερική πίεση από την ομάδα Σβώλου.ΑΡΗΣ. Παράλληλα πρέπει να ετοιμάζονται να κα­ ταλάβουν την Αθήνα. Οι Ζέβγος. που μόλις είχε δραπε­ τεύσει από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου και μπήκε αμέσως στο ΠΓ.] απορρίπτει με αναίδεια. αλλά ανθρώπου των Άγγλων. Και συμβαίνει πάλι το περίεργο. ο Ιωαννίδης. θεωρεί την είσοδο στην κυβέρνηση Παπανδρέου μονόδρο­ μο· υποστηρίζει πως δεν μπορούν να τα βάλουν με τους Άγγλους χω­ ρίς εξωτερική βοήθεια· μόνο μέσα από την κυβέρνηση θα έχουν τη δυ­ νατότητα να προωθήσουν συμφέρουσες μεταπολεμικές λύσεις για τον ελληνικό λαό. 0 Δημήτρης Παρτσαλίδης είναι ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ. για να μην αντιδράσει. Όσοι επιμένουν να τον υπο­ στηρίζουν αναγκάζονται να σιωπήσουν ή καρατομούνται αθόρυβα. με το μυαλό στον Σβώλο και στη Μόσχα. Οι γνώμες στην κορυφή του Κόμματος διχάζονται. πότε να είναι υπό περιορισμό στο σπίτι που μένει. μολονότι η αποκή­ ρυξή τους είχε συμφωνηθεί και σ' αυτόν ακόμα τον Αίβανο. κυνισμό και θρασύτητα όχι πια Έλληνα πολιτικού. Αντί. Γιατί. . 24.»1 3 Εκτός της ασφυκτικής πίεσης Άγγλων και Παπανδρέου. κατορθώνει να επιβάλει την άποψή του. όπως ο Χατζής..1 4 0 Σιάντος ουσιαστικά παροπλίζεται· κάποιες φήμες τον θέλουν πό­ τε να απειλείται με πιστόλι.

τη νέα έδρα της ΠΕΕΑ. Οι ένστολοι που κατεβαίνουν δεν είναι κάποιοι Βρετανοί ή Αμερι­ κανοί στρατιωτικοί από αυτούς που πηγαινοέρχονται συνήθως. είναι ιστορικά αποδεδειγμένο ότι «μόνο ο Κόκκινος Στρατός μ π ο ­ ρούσε στην πραγματικότητα να νικήσει τη Γερμανία». βιάζονται να συμπεράνουν ότι η μονοκρατορία των Βρετανών παίρνει τέλος.«είχαν φτάσει σε σημείο να μη συναντιώνται καν και. ακυ­ ρώνονται και ο ελληνικός λαός σύρεται στην προγενέστερη κα τά σ τα­ σή του σαν να μην πολέμησε. όταν δεν μπορούσαν να αποφύγουν κάποια συνάντηση. Επανάσταση) Ωστόσο. . τα μέλη του ΠΓ δεν τολμούν να κάνουν το τελευταίο βήμα προς την κυβέρνηση Παπανδρέου. όπως ο μητρο­ πολίτης Ιωακείμ. αν και η γραμμή Ιωαννίδη έχει επιβληθεί και τα χρονικά όρια έχουν στενέψει απελπιστικά. Στο αδιέξοδο που έχουν περιέλθει. Κλοτσιά Τη νύχτα της 25ης προς την 26η Ιουλίου ένα συμμαχικό αεροπλά­ νο προσγειώνεται στο αντάρτικο αεροδρόμιο. (Χατζής. Θα σήμαινε ότι οι διακηρύξεις του ΕΑΜ. Είναι αντι­ πρόσωποι της Μεγάλης Δύναμης του Βορρά και μέλη του θρυλικού Κόκκινου Στρατού* της αρκούδας που τσακίζει κυριολεκτικά τους χι­ τλερικούς λύκους. Πέρα από τις προπαγανδιστικές διαστρεβλώσεις. Οι όροι είναι πολύ δυσμενείς για το λαϊκό κίνημα. καθώς οι Γερμανοί ετοιμάζονται να εγκαταλείψουν την Ελλάδα. (Hobsbawm) Η παρουσία των Σοβιετικών στην Ελλάδα εκλαμβάνεται σαν έν­ δειξη τιμής και υποστήριξης των αγωνιστών* κάποιοι. Τους υψηλούς επισκέπτες υποδέχεται στο αεροδρόμιο ο στρατηγός Τσαμάκος και τους συνο­ δεύει στα Πετρίλια. που ενέπνευσαν και κινητοποίησαν εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους. έρχεται να βάλει τέλος ένα απροσδόκητο γεγονός. ο οποίος μιλάει άπταιστα αγγλικά. με καβγάδες». Αποτελείται από 12 αξιωματικούς και στρατιώτες του Κόκ­ κινου Στρατού με επικεφαλής τον αντισυνταγματάρχη Γκριγκόρι Ποπόφ. σχεδόν πάντα. Οι Σοβιετικοί γίνονται παντού δεκτοί σαν ήρωες. σαν να μη μάτωσε. χώ ­ ριζαν. Η εμφάνισή τους ενθουσιάζει πολιτικούς και αντάρτες. δεν τολμούν να ανακοινώσουν στον κόσμο την αποδοχή τους. Στα ελληνικά βουνά φτάνει για πρώτη φορά μια σοβιετική στρατιωτική αποστολή.574 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ εξαιρετικά τεταμένες. σαν να μην ονειρεύ­ τηκε ποτέ.

ρι πιδιά. όπως στις προε­ κλογικές συγκεντρώσεις. Ορισμένες φορές αυτά δεν πέρναγαν σωστά στους άμαθους από τέτοιες πρακτικές ορεσίβιους. Και οι μερακλωμένοι χωρικοί από γύρω: . Επιτέλους δεν είναι μόνοι εναντίον όλω ν η ιδεολογική πατρίδα δεν τους έχει ξεχάσει. αποφαίνεται. Η κλάκα φοί)ναζε: . η πολιτική κλάκα έριχνε το σύνθημα: . Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 575 . Στο ΚΚΕ ξανακάνουν όνειρα. όπα. Ο Σαράφης με δια ­ ταγή της πολιτικής ηγεσίας συντάσσει πυρετωδώς καταστάσεις οπλι­ σμού και εφοδίων. για να εξασφαλίσουν μεγάλη προσέλευση χωρικών στην εορταστική εκδήλωση. Τώρα όλα θα τακτοποιηθούν.Τώρα τα π ρά γμ ατα είναι διαφορετικά. Και οι πεινασμένοι χωρικοί: .Α ΡΗ Σ. όπλα. Όταν μιλούσε ο Ποπόφ. Οπότε πετάχτηκε αλλόφρων και ένας ηλικιωμένος θεριακλής και. .Στάλιν. Κατέβηκαν όλα τα ορεινά χωριά της Ευρυτανίας στο Καρπενήσι· «εννιά χιλιάδες κόσμος από 42 χω ριά» γράφει ένα σήμα της αμερικανικής υπηρεσίας πληροφοριο3ν.Όπλα. Το γλέντι κρατάει έως το άλλο πρωί. καβαλώντας πάνοο σε δυο άλλους. με χιλιάδες κόσμου να γιορτάζει γ ια την παρουσία των Σοβιετικών και την απελευθέρωση που πλησιάζει. τους ψιθύριζαν εμπιστευτικά ότι έτσι θα πετύχουν μεγαλύτερες ποσότητες τροφίμων για τα χωριά. πρόσθεσε τον δικό του καημό στα αιτήματα: . να γίνουν και πολλά ευτράπελα.Όπα. γίνονται ομιλίες και φυσικά έχουν προβλεφθεί τα απαραίτητα όργανα για τους χορούς. Οι πονηροί πολιτικοί της περιοχής.Κι λίγου καπνό. Στους λόγους που εκφωνούνται είχε προβλεφθεί. στάρι. Το κόλπο πιάνει και η συγκέντρωση είναι η μεγαλύτερη που έχει γ ί­ νει ποτέ στην πόλη. Στην κεντρική π λ α ­ τεία της πόλης παρελαύνουν τμήματα της ΧΙΙΙης Μεραρχίας.Στάρι. Δε θα μας κάνουν τον κό­ κορα οι Τζόνηδες. Στάλιν. η απαραίτητη κλάκα που έδινε τα συνθήμα­ τα. Η ηγεσία παρουσιάζει δημοσίως τους Σοβιετικούς στις 6 Αυγού­ στου στο Καρπενήσι με την ευκαιρία μιας γιορτής της ΧΙΙΙης Μεραρ­ χίας. με αποτέλεσμα. όπως θυμούνται οι πα~ ρευρεθέντες. που θα ζητήσουν από τους Σοβιετικούς γ ια ενίσχυση του ΕΛΑΣ.

Μόλις ο πάτερ Ανυπόμονος άκουσε στον ασύρματο την είδηση για την άφιξη των Σοβιετικών. Η ΣΕ στο μανιχα’ ι στικό δίπολο του κόσμου έχει τον ρόλο του καλού· του υπερασπιστή των λαών και των ελευθεριών τους. Όταν ο Σαράφης ζήτησε τις πρώτες ημέρες από τον Ποπόφ να πληροφορηθεί την αποστολή τους.576 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Είχε κατακάψει τη γλώσσα του με τη φούντα του καλαμποκιού και τα κληματόφυλλα. (Σαράφης. ΕΛΑΣ) 15. Μη χαίρεσαι. (Συνέντευξη Δέρματά) Οι ψευδαισθήσεις που καλλιεργεί η παρουσία των Σοβιετικών δ ια ­ τρέχουν όλη την κλίμακα. μόνη παραφ ω νία είναι ο αρχηγός του ΕΛΑΣ στην Πελοπόννη­ σο. π απά . του λέει κυνικά. Δεν πέρασαν πολλές ημέρες από τα πανηγύρια και τις χαρές και οι υπουργοί του ΕΑΜ βρέθηκαν εκόντες άκοντες στην α γκ α ­ λιά της κυβέρνησης Παπανδρέου. οφείλουμε να εξηγήσουμε ότι προβαίνουμε σ? αυτό ύστερα από εξαναγκασμό». ότι δε στάλθηκε στην ΠΕΕΑ. ΚΚΕ. εκείνος «χωρίς περιστροφές δήλωσε ότι είναι στρατιωτική αποστολή ανεξάρτητου συμμαχικού κράτους στον ΕΛΑΣ απο­ κλειστικά και θα εργάζεται με τις οδηγίες του Γενικού Στρο:τηγείου του ΕΛΑΣ. έτρεξε λαχανιασμένος να τον ενημερώσει.1 5 Μόνο που δεν εξηγεί ποιοι τους εξανάγκασαν. σαν να τους έστειλε εκεί μια μεγα­ λειώδης κλοτσιά στα πισινά. Καλοί Η διατεταγμένη κομματική συσκότιση γ ια τα αίτια της παρουσίας των Σοβιετικών στην Ελλάδα και τις δραστηριότητες που ανέπτυξαν έχει τις ρίζες της στο θεμελιώδες δόγμα της ΣΕ ότι δεν αναμειγνύεται στις υποθέσεις t g j v άλλων χωρούν. Επίσημα Κείμενα. αλλά στον ΕΛΑΣ». . Στις 17 Αυγούστου μια σπαρακτική εγκύκλιος του ΠΓ του ΚΚΕ προς όλες τις οργανώσεις του Κόμματος ανακοινώνει τον συμβιβασμό και προσπαθεί να προλάβει τις τυχόν αντιδράσεις των μελών του: « Μ π α ί­ νοντας σήμερα στην κυβέρνηση υπό τον Παπανδρέου. βέβαιος πω ς θα χαρεί. Ο Άρης τον κοίταξε ασυγκίνητος. Το πολιτικό αισθητήριο του αρχηγού αποδεικνύεται για άλλη μία φορά αλάθητο. Στη γενική ευφορία που επικρατεί σε πολι­ τικές οργανώσεις και αντάρτικα τμήματα για τη σοβιετική σ υμ πα ρά­ σταση. Όλα τα γουρούνια την ίδια μύτη έχουνε.

Βουλγαρίας. Τον Απρίλιο του 1975 το σοβιετικό π ε ­ ριοδικό Κομουνίστ . αφού είχε σπρώξει την αντιστασιακή αντιπρο­ σωπεία να υπογράψει με τον Παπανδρέου το Σύμφωνο του Λιβάνου. διακυβευόταν η δική της συμ­ φωνία με τους Βρετανούς. Άρη. Άλλωστε και ο Τσόρτσιλ. (Ρούσος) Η Ελλάδα δεν περιλαμβάνεται στον κατάλογο γιατί η Ελλάδα ανή­ κε στην επικυριαρχία των Βρετανών. Τσεχοσλοβακίας. Ουγγαρίας. οι οποίοι θα μπορούσαν να προβάλουν απαιτήσεις στη Ρουμανία. όργανο της ΚΕ του ΚΚΣΕ. .. άλλο τό­ σο είδαν όπλα και οι ελασίτες. ανήσυχη και συγχυσμένη ισχυρογνωμοσύνη που επικρατούσε στις αρχές του καλο­ καιριού μεταμορφώθηκε σε καλή θέληση». δημοσίευσε με στοιχεία και αριθμούς τη βοήθεια σε όπλα και εφόδια που έδωσε η ΣΕ στα αντιστασιακά κινήματα της Ευρώπης κατά τη διάρκεια του Πολέμου: «Στις ένοπλες δυνάμεις της Πολωνίας. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 577 Μόνο που ο στρατηγός δεν τους ξαναείδε.] επίσης στις αλβανικές δυνά­ μεις». Διαφορετικά. (Βοντίτσος) Η Σοβιετική Ένωση. το οποίο χειραγωγούν με τέτοιον τρόπο ώστε ο Πορφυρογέννης θα ομο­ λογήσει αργότερα ότι «όλη η ασχολία του Ποπόφ και του Τσερνίτσεφ ήταν να συγκρατεί την ηγεσία του ΚΚΕ και να την υποχρεώνει να δ έ­ χεται τους όρους των Άγγλων».. Όσο είδε εκείνος ο θεριακλής χωρικός καπνό από τη ΣΕ. (Ανδρικόπουλος) Φυσικά ούτε λόγος να γίνεται γ ια οπο ια δή πο τε ενίσχυση του ΕΛΑΣ. στρατιωτικούς). η θυμωμένη. «ο Στάλιν έστειλε μια στρατιωτική αποστολή να πείσει το ΚΚΕ» (Mazower) να θάψει τις ελπίδες των Ελλήνων αγωνιστών γ ια το καλό της ΕΣΣΔ. υπαινίχθηκε σαφώς την αγγλοσοβιετική σύμπραξη. ανέλαβε να πείσει και τους δύστροπους του Βουνού να το εφαρμόσουν στέλνοντας υπουργούς. «Σαν να είχε κινηθεί μια μαγική ράβδος. [. θα βρίσκονται διαρκώς κοντά στο ΠΓ του ΚΚΕ. μιλώντας στην αγγλική Βουλή για το συ­ γκεκριμένο ζήτημα λίγες ημέρες μετά την άφιξη των Σοβιετικών. Οι ραδιοφωνικοί σταθ­ μοί Αονδίνου και Κάιρου.Α ΡΗ Σ. Η καθοδήγηση του ΚΚΕ συμμορφώθηκε. Γιουγκοσλα­ βίας και κατά την τελική φάση του Πολέμου στα στρατεύματα της Ρουμανίας. καθώς και οι ξένες εφημερίδες αποδίδουν την ξαφνική απόφαση της ΠΕΕΑ να συμμετάσχει στην κυβέρνηση Πα­ πανδρέου στην επέμβαση της ΕΣΣΔ και της Σοβιετικής Στρατιωτικής Αποστολής. την Πολωνία ή οπουδήποτε αλλού. Έτσι. Αντί να συνεργάζονται με την ηγεσία του ΕΛΑΣ (Σαράφη.

Πουθενά δεν αντιδρούν όταν οι αποχω ρούντες κατακτητές ανατινάζουν λιμάνια. στην οδό Μέρλιν. τα Τ άγματα παίζουν με επιτυχία τον ρόλο των αφοσιωμένων οπισθοφύλακαν. (Rampe) Αυτή η προνοητικότητα των Γερ­ μανών α ξ ιω μ α τικ ο ί που υπηρέτησαν στην Ελλάδα θα τους εξασφα­ λίσει την ατιμωρησία στις Δίκες της Νιρεμβέργης ελλείψει α π ο δ ει­ κτικών στοιχείων και μαρτύρων. Αγγελόπουλο για να ορκιστούν υπουργοί στην Εθνική Κυβέρνηση. Η δικαιολογία που πρόβαλαν όσοι είχαν εξοπλιστεί από τους Γερ­ μανούς ήταν πω ς κατά την αποχώρησή τους θα έστρεφαν τα όπλα εναντίον τους* θα τους χτυπούσαν. Σ ά ­ μος. Στην Πελοπόννησο αποβιβάζονται διαρκώ ς γερμ ανικά τμήματα από τα νησιά και προωθούνται προς τα πάνω. αδειάζουν Λέσβος. Επίσης θα διαφυλαχτεί η ανωνυμία κάποιων υψηλά ιστάμενων Ελλήνων για τις σχέσεις τους με τις γ ε ρ ­ μανικές αρχές. εκτελούν όλους τους Έλληνες διερμηνείς τους. Στα γραφ εία των διοικήσεοον σε όλη τη χώρα οι Γερμανοί καίνε και καταστρέφουν επιμελώς όλα τα ενοχοποιητι­ κά έγγραφα. Το πρόβλημα της ασφαλούς απαγκίστρωσης των γερμανικών στρα­ τευμάτων από τον ελληνικό χώρο θα κληθούν να το λύσουν οι εθελό­ δουλοι των Ταγμάτων Ασφαλείας. σιδηρο­ δρομικές αρτηρίες. γέφυρες. Γερμανικοί Από τις αρχές Σεπτεμβρίου του 1944 οι προετοιμασίες της γερ μ α ­ νικής αποχώρησης γίνονται αντιληπτές σε όλους. κτίρια και δημόσια έργα ζωτικής σημασίας. Πορφυρογέννη.578 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Ενώ η Σοβιετική Αποστολή θα παραμείνει στην Ελλάδα για να δ α ­ σκαλεύει τους αντιστασιακούς. Ζέβγο. Στην Αθήνα τη νύχτα της 11ης Σεπτεμβρίου στο άντρο της γερμανικής Ασφάλειας. Τσιριμώκο. ένα βρετανικό αεροπλάνο θα πάρει στο Κάιρο τους Σβώλο. θα τους συνέτριβαν. Είναι πια καιρός. «Οι συγκρού­ σεις απέβησαν εις βάρος t g j v Ελλήνων και διευκόλυναν. Ασκούτση. Αντιθέτως. Από το Γενικό Επιτελείο της Βέρμαχτ στο Βερολίνο έχει εκδοθεί στις 26 Αυγούστου διαταγή προς τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής να εγκαταλείψουν την Ελλάδα. Χίος και Λήμνος. καθο^ς εμπλέκονται σε μάχες με τον ΕΛΑΣ για να δι­ ευκολυνθεί η αναίμακτη αποχώρηση το^ν κυρίων τους. Φεύγουν οι περισσό­ τερες δυνάμεις από την Κρήτη και τη Ρόδο. κοιτά την κρί­ . Πουθενά δεν κα τα γρά φ ετα ι ούτε μια τουφέκια .

(ΑΣΚΙ) Πράγματι. (ΑΣΚΙ) Για να αποτρα πεί το εμφύλιο φονικό. είναι πασίγνο^στο ότι δεν εθίγησαν στο παραμικρό· όποος στο Αγρίνιο (1. «ο ΕΛΑΣ εγγυά τα ι εις όλους ανεξαιρέτως ασφάλειαν ζωής...ής στην Ελλάδα.α. στη Ναύπακτο (650 ένο­ πλοι) κ. 0 ταγματάρχης Τζον Μάλγκαν. την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα». (Φ. (Π απαστεριόπουλος) Στην Πελοπόννησο οι Γερμανικοί είναι πολυπληθείς και συγκριτικά με τους ελασίτες άριστα εξοπλισμένοι· οι αρχηγοί τους περιφρονούν . η οποία συνεργάζεται με τους αντάρτες του ΕΛΑΣ. ελευθερίαν επανόδου εστίας». (Μαρκεζίνης) Ο ΕΛΑΣ και αρχικά η ΣΣΑ προσπαθούν έστω και την ύστατη στιγ­ μή να μεταπείσουν τους ταγματασφαλίτες να μη βοηθήσουν τους κατακτητές. ο ταγματάρχης Αριστείδης Αρσένης. εφόσον παραδοθούν χωρίς αντίσταση. ούτε θο: με βλέπατε ούτε θα με ακούγατε από τό ­ τε». Η μόνη σωτηρία σας είναι να εγκαταλείψετε τους Γερμανούς τώ ρα και να καταθέσετε τα όπλα με τους εξής όρους: δυνάμεθα να σας υποσχεθούμε ότι θα ζήσετε. ότι καμιά προστασία δεν θα δοθεί σε εκείνους που εξακολουθούν να βοηθούν τους Γερμανούς.] Ο στρατός του ΕΛΑΣ είχε χαρακτηρισθεί τμήμα του συμμαχικού στρατού και ο Άρης Βελουχιώτης ως διοικητής της Μεραρχίας του ΕΛΑΣ στην Πελοπόννησον δεχόταν εντολές από τον αρχιστράτηγον Ουίλσον.Αα. στις 26 Αυγούστου στέλνει γ ρ α ­ πτό μήνυμα προς τους συνεργάτες του καταχτητή: «Σ α ς δηλώνω εξ ονόματος της ΣΣΑ.Α ΡΗ Σ. δεν μπορο3 να πω! Οι ελασίτες κρατούσαν το λόγο τους.δεν σημειώθηκαν αυτοδικίες και τα μέλη των Ταγμάτων πέρασαν στη δικαιοδοσία της Εθνικής Κυβέρνησης. αλλά εκείνοι που θα εξακολουθήσουν να μό:χονται κατά της Ελλάδος και τοον συμμάχοον της δεν έχουν καμιά ελπίδα σωτηρίας». [.000 ένοπλοι). Ο Κανελλόπουλος εξηγεί τι ακριβοός έγινε: «Τα Τάγματα Ασφαλεί­ ας Καλαμών και Πύργου έκαμαν την αφροσύνη να προβάλουν αντί­ σταση στους αντάρτες του ΕΛΑΣ. Ο ΕΛΑΣ τήρησε απολύτως τις συμφο^νίες. όπου οι ένοπλοι των Ταγμάτων υπάκουσαν και παραδόθηκαν στον ΕΛΑΣ. είχε να το λέει χρόνια: » . την έκκληση επαναλαμβάνει και ο Σαράφης στις 3 Σεπτεμβρίου· δεσμεύεται δημοσίως έναντι των Ταγμάτων ότι. Τα Τάγματα Ασφαλείας εί­ χαν κηρυχθεί α π ό τους Συμμάχους σχηματισμοί εχθρικοί». «Μύτη δεν άνοιξε! Και ο υποδιοικητής των τσολιάδων του Αγρίνι­ ου. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩ Ν ΑΤΑ ΚΤΩ Ν 579 σιμη ώρα. Αντίστασις) Διαφορετικές είναι οι εξελίξεις στην Πελοπόννησο. ως επίσημος εκπρόσωπος της Συμμαχικής Αποστο?. Αν δεν τον κρατούσαν. Γρηγοριάδης.

ξεπερνούσαν σε σκληρότητα συχνά και αυτούς τους κα­ τακτητές. είχαν βιάσει την κό­ ρη ή την αδερφή τους. Όλο και περισσότερο αναλάμ­ βαναν την εκτέλεση “αντιποίνων5 ’. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. είχαν σκοτώσει το παιδί τους. Η εξέλιξη ήταν αναμενόμενη.. ενώ. φονικές μάχες και αλόγιστες πράξεις αντεκδίκησης. με τμήματα στις παράκτιες πόλεις Γύθειο.] Εκπληρώνουν τα καθήκοντά τους για την προστασία της γερμανικής Βέρμαχτ». συντοπίτες των χωρικών. (Sekendorf) Αυτή η ελεεινή συμπεριφορά: των προδοτικών σχηματισμών στην Πελοπόννησο θα οδηγήσει σε ένα χωρίς προηγούμενο αιματοκύλισμα* εκατοντάδες ταγματασφαλίτες. Κ αλαμάτα και Κυπαρισσία και στις πόλεις στην ενδοχώρα Σπάρτη και Μελιγαλά. ότι το μίσος του πληθυσμού κατευθυνόταν κυρίως κατά των εκτελεστικών οργάνων». Οι γερμανικές αρχές διαπίστωναν με ευχαρίστηση. οι ένοπλοι δωσίλογοι εξωθούνταν σε μια πορεία μη αναστρέψιμη. Έ ν α τηλεγράφημα του φον Γκρέβενιτς στις 9 Σεπτεμβρίου π ε ­ ριγράφει επακριβώς τη στάση τους: «Για την ασφάλεια των γερμανι­ κών κινήσεων απαγκίστρωσης από τις κομουνιστικές συμμορίες χρησι­ μοποιούνται ελληνικοί σύνδεσμοι. αντάρτες του ΕΛΑΣ. Μάλιστα κάποιοι αξιω­ ματικοί και καπετάνιοι ήρθαν σε σύγκρουση με το πλήθος. δηλαδή Τάγματα Ευζοονων στον Πύρ­ γο και το Ναύπλιο. 0 αστυνομικός αρχηγός [εννοεί τον στρα­ τηγό των SS Σιμάνα] είναι θετικά εντυπωσιασμένος από την πίστη τους και την αγωνιστική τους θέληση. . Οι ταγματασφαλίτες δεν ήσαν οι ανώνυμοι Γερμανοί στρατιώτες που γύρισαν στην πατρίδα τους* ήσαν συγκεκριμένα πρόσωπα. ήταν βέβαιο πως θα ερχόταν η σειρά τους μό­ λις η κατάσταση άλλαζε εις βάρος τους. [. που είχαν κά­ ψει το σπίτι τους. σύμφωνα ακόμη και με ουδέ­ τερες πηγές. Αφού τα Τάγματα με τις πλάτες των Γερμανών είχαν αναγορευτεί σε δικαστές και δημίους. «Σύμφωνα με το γερμανικό σχέδιο.580 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τις ειρηνευτικές προτάσεις του ΕΛΑΣ και συνεχίζουν το προδοτικό έρ­ γο τους.. καθώς και χωρι­ κοί που βρέθηκαν στο πεδίο των συγκρούσεων θα χάσουν τη ζωή τους σε άγριες. στο οποίο παραμένει ακόμα Γερμανός αξιωματι­ κός σύνδεσμος με το 68ο Σο^μα Στρατού. το οποίο απαιτούσε να εκτελεστούν επιτόπου οι δωσίλογοι που συλλαμβάνο16.1 6 Για λόγους δικαιοσύνης πρέπει να σημειωθεί ότι οι αντάρτες του ΕΛΑΣ μικρή μόνο σχέση έχουν με τις ανεξέλεγκτες εκτελέσεις* τον π ε ­ ρισσότερο καιρό βρίσκονταν στα βουνά και λίγοι είχαν ζήσει από πρώ ­ το χέρι τις ωμότητες των ταγματασφαλιτών.

μα δεν την είπαν. χωρίς να λερωθούν και να εκτεθούν οι ίδιοι. μι­ σούσαν θανάσιμα τους δημίους τους. Αρκούσε μια λέξη. για να συντηρήσουν το εμφύλιο μίσος. «Όμως μέλη της κυβέρνησης εθνικής ενότητας. . στην ίδια ανατριχιαστική λογική· δίνει εντολή στους Βρετανούς αξιωματικούς της Πελοποννή­ σου. που είχε και αυτός τεράστιες αποολειες στις συ­ γκρούσεις.Α ΡΗ Σ. Κυρίως οι κάτοικοι της Λακωνίας και της Μεσσηνίας. όπου έγιναν οι περισσότερες πράξεις αυτοδικίας. Στο Σύμφωνο του Λιβάνου προβλέπονται αυστηρές κυρώσεις για τους προδότες της π α ­ τρίδας. αφού τους παρείχαν τη διαβεβαίωση ότι και ο νόμος εί­ ναι με το μέρος τους. Τις αυτοδικίες τις διέπραξαν. να διατηρήσουν συ­ ντεταγμένα τα μισθοφόρα όργανα των Γερμανών. που σχηματί­ ζεται αμέσως μετά. κράτησαν τον λογαριασμό ανοιχτό και τον ξεπλήρωσαν με τον τρόπο τους. έχουν διαφορετική άποψη. (Χάμοντ) Το Κάιρο επιλέγει πιο πρόσφορη λύση. μια εντολή για να α π οτρα πεί το κακό και στην Πελοπόννησο. Αυτοί είχαν παραμείνει όλο αυτό το διάστημα στα σπίτια τους. εξαπατούν συστη­ ματικά τους οικείους των νεκροον. 0 αρχηγός της ΣΣΑ συνταγματάρχης Χάμοντ (ο Γούντχαουζ έχει εγκαταλείψει την Ελλάδα από τον Ιούνιο) προτείνει στο Κάιρο για λόγους αντιπερισπασμού στον ΕΛΑΣ να αιματοκυλίσει πάλι τη χώρα· «ένας πόλεμος μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ την παραμονή της απελευθέ­ ρωσης θα ήταν μακροπρόθεσμα λιγότερο καταστρεπτικός από το να μείνει ο ΕΛΑΣ με τα χέρια ελεύθερα μετά την αποχώρηση των Γερ­ μανών». Οι ταγματασφαλίτες δεν έπεσαν θύ­ ματα του ΕΛΑΣ. Την ευθύνη γ ια το μακελειό στην Πελοπόννησο την έχουν οι Βρετανοί και ο πρωθυπουργός της «αναίμακτης απελευθέρωσης» Παπανδρέου. Αυτοί που επί χρόνια τελούν μνημόσυνα των «σφαγιασθέντων από τον ΕΛΑΣ». Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 581 νταν. τόσο μεγαλοονει η ανησυχία αυτών που πρόκειται να έρθουν απέξω για την ισχύ και τις προθέσεις του ΕΛΑΣ. με προεξάρχοντα τον Γ. Υ ποκρισία Όσο η απελευθέρωση πλησιάζει. συχνά με την υποκίνηση πολιτικών από τις τοπικές οργανώσεις. Και οι δημόσιες καταγγελίες της Εθνικής Κυβέρνησης εναντίον των Ταγμάτων τούς εξαγρίωναν ακόμη περισσότερο. οι εφεδρικοί και οι παθόντες χωρικοί. είχαν υποστεί τις φρικαλεότητες.

18. Όλη η προσοχή του Παπανδρέου και αυτών που πρόκειται να έρ­ θουν απέξω επικεντρώνεται στην Πελοπόννησο* εδώ που τα Τάγματα φαίνονται ικανά να νικήσουν τον ΕΛΑΣ και να κρατήσουν το πεδίο ελεύθερο. 1945-'49». Πρ. 0 αγώνας των πόλεων με τα οχυρά τους δημιουργεί άλλες συνθήκες μάχης* η τακτική του αντάρτη της 17. την κρίσιμη στιγμή Βρετανοί. και έτσι θα αποτελούσαν τις μόνες δυνάμεις που θα υπήρχαν στην Ελλά­ δα όταν θα φτάναμε εμείς». Μάλιστα γίνονται σκέψεις η Εθνική Κυβέρνηση να αποβι­ βαστεί αρχικά για λόγους ασφαλείας σε κάποια πελοποννησιακή π ό ­ λη. Παπανδρέου και βασιλόφρονες συμπίπτουν με τους Γερμανούς και οδηγούν στην πρό­ κληση εμφυλίου σκοτωμού κατά την απελευθέρωση. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Μ ελέτες για τον εμφύλιο πό­ λεμο. Ο Άρης έχει α π ό καιρό διαβλέψει τις διαφοροποιήσεις που ε π ι­ βάλλει στην οργάνωση των αντάρτικων τμημάτων το νέο είδος πολέ­ μου σε κατοικημένες περιοχές. «Η Απελευθέρωσις της Πελοποννήσου». Μα ο ΕΛΑΣ έχει προετοιμαστεί αναλόγως. για τη χρησιμότητα αυτών των εξοπλισμένων από τους καταχτητές στρατιωτικών τμημάτω ν».582 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟΓΙΟ ΥΛΟ Σ Παπανδρέου. (Mazower) Συγχρόνως. Βρετανοί και Έλλη­ νες πράκτορες παροτρύνουν εν κρυπτώ τους αρχηγούς τους να μην π α ­ ραδοθούν μέχρι να αφιχθούν δυνάμεις από τη Μέση Ανατολή. και όχι στην πρω τεύου­ σα. θα νικούσαν τον ΕΛΑΣ. για να μην περάσει ο οπλι­ σμός των ταγματασφαλιτών στα χέρια του ΕΛΑΣ. λογόκρινε μάλι­ στα και ορισμένες εκπομπές του ελληνικού υπουργείου Πληροφοριών για τον ίδιο λόγο.1 8 Πολύ λίγο ενδιαφέρονται όλοι αυτοί για την αιματοχυσία που θα προκαλέσουν με την τακτική τους* το μόνο που τους απασχολεί είναι να μεταβληθούν τα Τ άγματα από οπισθοφυλακή των γερμανικών στρατευμάτων σε εμπροσθοφυλακή των βρετανικών που θα αποβιβα­ στούν στη χ<ύρα. L. όπου θα έχει την κάλυψη των Ταγμάτων. Baerentzen. Ύστερα από δικές του ενέργειες οι Σύμμαχοι σταμάτησαν να ρίχνουν φυλλάδια στην Ελλάδα εναντίον τους. Επίσης το Φόρεϊν Όφις έδωσε εντολή στο BBC να σταματήσει τις απευθείας επιθέσεις στα Τάγματα. 0 Βρετανός αξιωματικός Λάιλ Ουίλκς εξηγεί τις προσδοκίες του Κάιρου: «Αν κατέληγαν σε σύγκρουση. Παπαστράτης. . από τα Πρακτικά του Συνε­ δρίου «Η Ελλάδα 1936-1944».1 7 0 Παπανδρέου παίζει με ανθρώπινες ζωές. Έτσι. Παρά τις πατριωτικές μεγαλοστομίες του σκοπεύει να αντιπαρατάξει στον ΕΛΑΣ τα «συμμαχικώς απαράδεκτα» Τάγματα.

δεν μπορεί να γίνει διαφορετικά. Σειρά έχουν τα Τάγματα. Η πόλη μένει ελεύθερη στις 4 Σεπτεμβρίου και ο διοικητής των 700 ταγματασφαλιτών ταγματάρχης Γ. αλλά εκείνος αρνείται κά­ θε μεσολάβηση. 50 αιχμάλωτοι και άφθονα λάφυρα σε πολεμικό υλικό. Πύργος.ΑΡΗΣ. Για αυτό ο αρχηγός έχει εγκαίρως οργανώσει το Συγκρότημα Μηχανημάτων υπό τον δοκιμασμένο έφεδρο ανθυπολοχαγό Ευ. Ο ΕΛΑΣ απευθύνεται στον Βρετανό ταγματάρχη Άντονι Άντριους. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 583 υπαίθρου με τον ελαφρύ οπλισμό δεν έχει καμία ελπίδα. 7 Σεπτεμβρίου (ο Άρης δεν είναι παρών). Μαντούκος προσπαθεί να τους συνετίσει: Είστε στρατός του εχθρού. βαριά πολυβόλα και όλμοι. Στις 7 Σεπτεμβρίου ο ΕΛΑΣ επιτίθεται· η μάχη είναι άγρια και εν πολλοίς αμφίρροπη. Οι Άγγλοι και η κυβέρνησις σας έχουν αποκηρύξει και στιγματίσει εκατό φορές. Ο απολογισμός της επιχείρησης ήταν εφτά νεκροί και 16 τραυματίες για τον ΕΛΑΣ. Κοκώνης κηρύσσει τον στρατιωτι­ κό νόμο «εν ονόματι της AM του βασιλέως και της κυβέρνησής του». αντιαεροπορικά.αυτές τις εντολές έχει από το Κάιρο. μα αυτός δεν δέχεται τις εγγυήσεις που του παρέ­ χονται* απαιτεί να μείνει κύριος της πόλης και ο ΕΛΑΣ έξω.μένει άλλος τρόπος. το οποίο ελπίζει ότι τα Τάγματα θα συντρίψουν τους ελασίτες. Αρκετά από αυτά τα είχε κυριεύσει μονάδα του ΕΛΑΣ με επικεφα­ λής τον Άρη στις 10 Αυγούστου από το γερμανικό φρούριο του Βουρλιά κοντά στη Σπάρτη. μα σε δύο ημέρες οι ελασίτες καταλαμβάνουν την πόλη. το οποίο χρησιμοποιούσαν οι Γερμανοί σαν απο­ θήκη πυρομαχικών. Στο Συγκρότη­ μα έχουν συγκεντρωθεί όσα βαριά όπλα διέθεταν οι ε?νασίτες· αντιαρ­ ματικά. όπλων και υλικών που τα είχαν κρύψει στις σπηλιές. Ο μετριοπαθής διοικητής του ΕΛΑΣ Ηλείας ταγματάρχης Ν. Χωρίς την ενεργό συμμετοχή των κατοίκων αυτό θα ήταν αδύ­ . 86 νεκροί Γερμανοί. Δεν . Θα παραδοθείτε με τον οπλισμό σας και η κυβέρνησις θα αποφασίσει για την τύχη σας. που χρειάστηκαν 150 ζώα για να τα μεταφέρουν. μα δεν κατορθώνει να συνετίσει τους ταγματα­ σφαλίτες. Καμάρης καταλαβαίνει ότι αυτή είναι η πραγματικότητα. που έχει επαφή με τον Κοκώνη. Ο διοικητής της Χωροφυλακής Πύργου αντισυνταγματάρχης Δ. Το τοπικό τάγμα του ΕΛΑΣ κυκλώνει τον Πύργο και καλεί τον Κοκώνη να παραδοθεί. Μαχαίρα.

αλλά δεν υπέστησαν καμία κύρωση πλην του αφοπλισμού τους. Πίσω!. αρνείται να παρέμβει. L. Baerentzen. Σέρβος και Χρ. για να αποτραπούν τυχόν παραδόσεις τα γ μ α ­ τασφαλιτών σε άλλες πόλεις. Ό . Θα παραδο­ θούν στην κυβέρνηση για να τους δικάσει. ο ΕΛΑΣ δεν έκανε ομαδικές εκτελέσεις στον Πύργο». φωνάζει. από τα Πρακτικά του Συνε­ δρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». οπωσδήποτε όμως αρκετά άσχημα».π.20 Καλαμάτα. ο αντισυνταγματάρχης Καμάρης και άλλοι 20 χωροφύλακες. Δύο Αμερικανοί αξιωματικοί. . 9 Σεπτεμβρίου (ο Άρης δεν είναι παρών). ο οποίος είναι σε συνεχή επαφή με τους Γερμανι­ κούς. αρνουνται και ετοιμάζονται να αμυνθούν. «Η Απελευθέρωσις της Πελοποννήσου». Με προκηρύξεις και τηλεβόες οι διοικητές των δύο ελασίτικων συνταγμάτων αντισυνταγματάρχες Γ. Μακριά όλοι! Δεν είμαστε ζούγκλα. μέσω ασυρμάτου από την Τρίπολη. Σε αντίθεση με τις απαίσιες διαδόσεις που εξαπλώνονται τα χύ τα ­ τα στην Πελοπόννησο. Οι απώλειες και για τις δύο πλευρές είναι μεγάλες. Παράδειγμα. Ο ΕΛΑΣ έχει 42 νεκρούς και 100 τρα υμ α ­ τίες· οι νεκροί ταγματασφ αλίτες και χο^ροφύλακες πλησιάζουν τους 200. αλλά. Ρουμπέας εγγυώ νται τη ζωή και την ασφάλεια όσων καταθέσουν τα όπλα.τι φημολογείται. Η αποφασιστική στάση του ταγματάρχη και άλλων ηγετών του ΕΛΑΣ μπορεί να μην απέτρεφ ε εντελώς τις πράξεις αντεκδίκησης. 19. Περίπου 250 ταγματασφαλίτες κατορθώνουν να δια­ φύγουν στην Πάτρα και εντάσσονται στις δυνάμεις του Κουρκουλάκου. οι οποίοι συνελήφθησαν από τους ελα­ σίτες. σύμφωνα με τις διαταγές που έχει. Οι ταγματασφαλίτες με δια τα ­ γή του Παπαδόγκο^να. μα τις περιόρισε κατά πολύ. 20. ο Άγγλος ταγματάρχης Άντριους τηλε­ γραφεί στο Κάιρο πω ς «τα γεγονότα του Πύργου είναι λιγότερο α π ο ­ τρόπαια α π ’ ό. Σκοτώθηκε πάνω σε μοτοσικλέτα και ο διοικητής τους ταγμ α τάρχης Κοκώνης. Το πρόσωπο-κλειδί στην περιοχή είναι ο Βρετανός αξιωματικός Ντάνιελ Γκίμπσον. εξοργισμένοι από τη στάση των Άγγλων.1 9 Ο ταγματάρχης Μαντούκος αγωνίζεται με κάθε μέσο να σώσει τη ζωή των 150 αιχμάλω τον ταγματασφαλιτών από το μαινόμενο πλήθος που ζητάει εκδίκηση. Το 8ο και 9ο Σ ύνταγμα του ΕΛΑΣ κύκλωσαν την Κ αλαμάτα και κάλεσαν τους ταγματασφαλίτες να παραδοθούν. «Αντίθετα με τις διαδόσεις που κυκλοφορούσαν τότε.584 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ νατον λόγω της υπεροπλίας των αμυνόμενων.

Μόνο ο διοικητής της Χωροφυλακής Ιωάννης Φραγκουδάκης ανταποκρίνεται θετικά· επιμένει «να μη χαθεί η ευκαιρία». Θα δοκιμάσουν μια οδυνηρή έκπληξη. Θεοφάνους κ. Μεγάλη βοήθεια στον ΕΛΑΣ προσφέρουν οι κάτοικοι της Κ αλα­ μάτας. Όσους έχουν λόγο να φοβούνται μπορείτε να τους συγκεντρώσετε κά­ που υπό την προστασία της Συμμαχικής Αποστολής. Περρωτής. Στην αδιαλλαξία πρωτοστατεί ο διορισμένος από τους Γερμανούς νομάρχης Μεσσηνίας γιατρός Δ. και το Συγκρότημα Μηχανημάτων. Ο ΕΛΑΣ έχει 37 νε­ κρούς. τους περνούσαν μέσα από τα σπίτια και τις αυλές τους για να επιτεθούν ασφαλέστερα. κατορθώνουν να διαφύγουν προς την ισχυρή βάση που διαθέτουν στον Μελιγαλά· κ α θ’ οδόν εκτελούν όποιον συναντάνε μπροστά τους. αλλά δεν τον ακούνε. μα εκεί έρχεται αντιμέτωπος με μια έξαλλη κατάσταση. Φράγκος) είναι πολύ ήπιος: Να καταθέσουν τα όπλα και είναι ελεύθεροι να επιστρέφουν στα σπίτια τους. Εγγυώμεθα για τη ζωή τους. Έ δειχνε στους αντάρτες από πού να πάνε. ο οποίος έχει πάρει κόσμο στον λαιμό του. « 0 πληθυσμός είχε ξεχυθεί στους δρόμους αδιαφορώντας για τις σφαί­ ρες. για να μι­ λήσει με την ηγεσία των Ταγμάτων. οι οποίοι έχουν υποστεί τα πάνδεινα από τους προδότες. (Μαχαίρας) Στις 10 Σεπτεμβρίου η Κ αλαμάτα είναι ελεύθερη. Την αδιαλλαξία τους την επιτείνουν οι διαταγές του Π απαδόγκω να και η πεποίθηση πως οι ελασίτες αδυνατούν να κα­ ταλάβουν την οχυρωμένη πόλη με τον οπλισμό που διαθέτουν. 0 ΕΛΑΣ εξαπολύει επίθεση.ά. 0 επικεφαλής κ α π ετά ­ νιος Ακρίτας (δικηγόρος Γ. εντυπωσιασμένος από τη στάση του ΕΛΑΣ. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩ Ν ΑΤΑΚΤΩΝ 585 αναλαμβάνουν να διαπραγματευτούν αυτοί την παράδοση. Οι απώλειες των Ταγμάτων είναι μεγάλες* 150 ταγματασφ αλίτες με τους αρχιδωσίλογους Περρωτή. σφυροκοπάει αδιάκοπα τις οχυρώσεις της π ό ­ λης. τους αγκάλιαζαν. Κανείς δεν θα τους πειράξει. τους βοηθούσαν. μεταξύ των οποίων και τον πρωτοπόρο του πελοποννησιακού αγώ να Κερκυραίο αντισυνταγματάρχη Γιάννη Σέρβο. (Μούτουλας) 0 ελληνικής καταγωγής λοχαγός Τζον Φατσέας ζητάει να ακούσει από την ελασιτικη ηγεσία τους όρους της. έκλαιγαν». Οι δωσίλογοι απαιτούν ο ΕΛΑΣ να παραδοθεί σε αυτούς και δηλώνουν επισήμως στον Φατσέα ότι «έχουν εντολές να μην παραδοθούν». οι έντονα πιεζόμενοι ιθύνοντες του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ σε πόλεις σαν την .Α ΡΗ Σ. Οι υπεύθυνοι του ΕΛΑΣ αγο^νίζονται να προλάβουν τις αυτοδικίες. θεωρεί βέ­ βαιο ότι το ζήτημα θα διευθετηθεί· μπαίνει στην Καλαμάτα. «Αντιμέτωποι με τη συναισθηματικά φορτισμένη δημόσια απαίτηση γ ια άμεση εκδίκη­ ση. 0 Φατσέας. που δημιούργησε ο Άρης.

παλούκια. κόσες.ε συρματοπλέγματα από αγκάθινο σύρμα. Όλη η Μεσσηνία στο πόδι. Κυκλώσανε το σπίτι με τους κρατούμενους και απαιτούσαν να τους πάρουν.200 ταγματασφαλίτες με γερμανικό οπλισμό και διοικητή τον ικανό τ α γ ­ ματάρχη Δ. «Η οχύρωση της κωμόπολης αρχικά α π ' τους Ιταλούς και μετά από Γερμανούς και ταγματασ φ αλίτες την έχει καταστήσει απάτητο κά­ στρο». Φωνές. θα ήσαν πιο χρήσιμοι. αλαλαγμοί κι άγριες κραυ­ γές που επαναλάμβαναν την ανατριχιαστική λέξη: θάνατος! Αυτή η λέ­ ξη λεγόταν ανεξέλεγκτα και με τη μεγαλύτερη ευκολία. (Mazower) Το έργο τους όμως είναι αφάνταστα δύσκολο· ένας ελασίτης αυτόπτης μάρτυρας περιγράφει την κατάσταση που επικράτησε: « 0 δρόμος από τη Μεσσήνη ως την Κ αλαμάτα είχε ξεχειλίσει από κόσμο. Τον Μελιγαλά τον υπερασπίζονται περίπου 1. τσεκούρια. τραγούδια. που ζητούσε να εκδικη­ θεί τους δολοφόνους των συγγενών του. θεω­ ρεί υπόπτους όσους αξιωματικούς σοόθηκαν από την ελασίτικη ηγεσία: «Άξιον ιδιαιτέρας μνείας και προσοχής είναι το ενώ εξετέλεσαν στρατιώτας και πολίτας ουδέ καν έθιξαν τους κάτωθι αξ/κούς διαμένοντας τότε μονίμως εν Καλάμαις ή ευρεθέντες εκεί». Μια φρικιαστική θανατοφιλία είχε απλωθεί σ' όλη την πόλη». (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Ύποπτοι γιατί επέζησαν. χαρακοόματα. (Κριμπάς) Μέσα σε αυτό το πανδαιμόνιο οι ηγέτες του ΕΛΑΣ προσπαθούν να σώσουν κατ' αρχήν όσους αποτελούν στόχο. Η κωμόπολη της Μεσσηνίας θεωρείται το απόρθητο οχυρό των Ταγ­ μάτων και όχι άδικα.586 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Κ αλαμάτα αγωνίστηκαν να επιβάλουν την τάξη και ένα στοιχειώδες κράτος νόμου». Σε αναφορά του προς το ΓΕΣ για τη μάχη της Κα­ λαμάτας ο υποδιοικητής των ταγματασφαλιτών ταγματάρχης Καζάκος. Πόλεις (2) Μελιγαλάς. 13 Σεπτεμβρίου (ο Άρης δεν είναι παρών). Κρατούσαν μαχαίρια. Ούτε αυτό εκτιμήθηκε. υπό- . κλαδευτήρια. αφού αναφέρει ο:πίστευτους αριθμούς ανώνυμων εκτελεσθέντων. Παπαδόπουλο. Παραθέτει κ α ­ τάλογο ονομάτων αξιωματικών και καταλήγει: «Το διατί αφήνω εις την κρίσιν της υπηρεσίας». κασάρια. Μ. που τελικά τους άρπαξε.] Δεν μπορώ να ξεχόισω τη φουρτουνιασμένη λαοθάλασσα που είχε πλημμυρίσει την πόλη. Οι αντάρτες δεν μ πό­ ρεσαν να συγκρατήσουν το μανιασμένο όχλο. [.. όπως είναι οι αξιωματικοί.. Αν είχαν φονευθεί.

Εκείνος.] Καταλογίζεται μεγάλη ευθύνη στη Συμμαχι­ κή Στρατιωτική Αποστολή και η θέση μας είναι πολύ δυσάρεστη». δίνοντας όλες τις απαιτούμενες εγγυήσεις. Στις 13 Σεπτεμβρίου η επίθεση του ΕΛΑΣ αρχίζει· η μάχη είναι σκληρή. . (Σχινάς) 21. Μόλις που προλαβαίνει. Με έχει ήδη πλησιάσει αξιωματικός του 9ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ ζητώντας μου να μεσολαβήσω ανάμεσα σε εκείνους και στα Τάγματα Ασφαλεί­ ας που είναι παγιδευμένα στο Κοπανάκι. «Εκείνο που είναι βέβαιο είναι ότι επικράτησε αμέσως μετά τη μάχη μια αναρχία που τίποτε μα τίποτε δεν μπορούσε να τη σταματήσει». Οι πολιορκημένοι δοοσίλογοι με επικεφαλής τον διασωθέντα από την Καλαμάτα νομάρχη Περρωτή και εντολή Παπαδόγκωνα αρνούνται να παραδοθούν· ομοίως. από τα Πρακτικά του Συνε­ δρίου «Η Ελλάδα 1936-1944». κά­ ντε κάτι ή εξουσιοδοτήστε με να ενεργήσω σαν μεσολαβητής. τη χάσαμε». ενώ έχει σχεδόν συμφωνήσει να παραδοθεί. «Η εικόνα ήταν διαμετρικά αντίθετη από την Καλαμάτα. (Μπρούσαλης) Το δράμα επαναλαμβάνεται. L. Όταν κατάλαβε ποιοι είμαστε. πέτρινη μάντρα ύψους δύο μέτρων και βαρύ γερμανικό οπλισμό. τηλεγραφεί στις 10 Σε­ πτεμβρίου στο Κάιρο: «Για λόγους ανθρωπιστικούς. Baerentzenu «Η Απελευθέρωσές της Πελοποννήσου». [. Ένα άγριο κύμα βίας ξεσπάει από εφεδρικούς και κατοίκους των γύρω χωριών που εισβάλλουν πίσω από τους αντάρτες· η συσσωρευμένη μήνις πίπτει επί δικαίους και αδίκους. για να αποφευχθεί η μάχη. «φωλιές» για πολυβολεία σε συγκροτήματα σπιτιών. αδυνατεί να παρέμβει· συναισθανόμενος όμως τις ευθύνες του. 0 κόσμος ψυ­ χρός είχε κρυφτεί στα σπίτια του χωρίς να μας προσφέρει καμιά εξυ­ πηρέτηση. (Κριμπάς) Στις 15 Σεπτεμβρίου ο Μελιγαλάς πέφτει. αδυσώπητη και θα διαρκέσει τρεις ημέρες χωρίς ανάπαυλα. Μια γριά μας έδινε νερό γιατί μας νόμιζε ταγματασφαλί­ τες. η στάση των κατοικούν είναι εχθρική. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 587 γειες στοές. αν και το επιθυμεί.ΑΡΗΣ. Σύμφωνα με τις οδηγίες σας αδυνατώ να το κάνω.2 1 Τελικώς ο παγιδευμένος λόχος ταγματασφαλιτών στο Κοπανάκι. Στον Μελιγαλά δεν υπάρχει βοήθεια από τον κόσμο προς τους ελασί­ τες· με όσα έχουν διαδοθεί. στρωμένα ναρκοπέδια. αν μη τι άλλο.. οι Βρετανοί αξιωματικοί αρνούνται κάθε πρότα­ ση μεσολάβησης. Ένας λόχος ταγματασφαλιτών υπό τον Χρ. κατορθώνει να διαφύγει και να μπει στον Μελιγαλά στις 12 Σεπτεμβρίου. Μπένο έχει αποκλειστεί στο Κοπανάκι και οι ελασίτες ζητούν την παρέμβαση ενός Βρετο:νού αξιωματικού..

Γύρο3 από το μπεζεστένι μαζεύεται κόσμος που ζητάει να πάρει τους αιχμαλώτους: . έναν μα­ ντρωμένο χώρο πανήγυρης με αρκετά υπόστεγα μέσα· στη θέση τους οδηγούνται οι αιχμάλωτοι ταγματασφαλίτες. Η μανία εκδηλώ­ νεται αρχικά στα σπίτια των προδοτουν. (Κριμπάς) Το πλήθος δεν δαμάζεται· η μανία του μεγαλώνει και οι συγκε­ ντρωμένοι αποατούν να πάρουν τον νόμο στα χέρια τους.Να πάθουν ό. . ορμούσαν να εκ­ δικηθούν τα θύματά τους. Τότε εμφανίζεται ο Άρης.Δικαιοσύνη! .Εμείς δεν σε πειράξαμε. Θα πας στην Καλαμάτα να σε δικάσουν οι πατριώτες σου για τα καλά που έκανες. τους οποίους προπηλακίζουν. οι οποίοι αποτε­ λούν τον στόχο του πλήθους. Έ πρεπε να συγκρατήσουμε ομάδες εξοργι­ σμένων πολιτών. . Αμέσως «δίνει διαταγή ν ’ απολυθούν οι γέροι. Δεν χαρίζονται ού­ τε στους αντάρτες φρουρούς. Ο Περρωτής διαμαρτύρεται για τη «σύλληψη» στον αρχηγό και ισχυρίζεται θρασύτατα ότι έχει ευεργετήσει τους κα­ τοίκους από τη θέση του νομάρχη. Μα το μίσος είναι απέραντο. οπλισμένοι με τσεκούρια. οι οποίοι. (Σχινάς) Αν κάτι απεχθάνεται ο αρχηγός του ΕΛΑΣ. Ο ελασίτης καπετάνιος Αρίστος Καμαρινός αφηγείται: «Είχα την ευθύνη της συγκέντρουσης όλων των αιχμαλώτων στο μπεζεστένι. για να φυγαδευτούν μυστικά στις φυλα­ κές της Καλαμάτας. Το έργο μας ήταν δύσκολο. όσοι είναι κάτω των 20 ετ<ύν κι όλες οι γυναίκες». «Κατά το δειλινό κατέφθασε και ο Άρης με τους μαυροσκούφηδές του και το 11ο Σύνταγμα της Τρίπολης». που τους βάζουν φωτιά. του απαντάει σαρκαστικά εκείνος.588 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Όταν οι ελασίτες μπήκαν στην κωμόπολη. ελευθέρωσαν τους 200 περίπου εαμίτες που κρατούνταν αιχμάλωτοι στο μπεζεστένι. Για να περιφρουρήσουμε τους αιχμαλώτους .Τιμωρία! Το μίσος κοχλάζει. και οι ηγέτες των ανταρτών επεμβαίνουν για να σταματήσουν το κακό.τι πάθαμε! . να εκδικη­ θούν προσα)πικά τους δολοφόνους των δικών τους. Από τα γύρω χωριά αρ­ χίζει να μαζεύεται κόσμος που ζητάει εκδίκηση· έρχονται στον Μελιγαλά αυθόρμητα ή υποκινημένοι για να εκδικηθούν. είναι η αναρχία και οι αυθαιρεσίες. (Μπρούσαλης) Με εντολή του συγκεντρώνονται οι αρχηγοί των ταγματασφαλιτών. βάλαμε ισχυρή φρουρά στο μπεζεστένι και γράψαμε με μεγάλα γράμ­ ματα: Προσοχή Νάρκες».

Οι μαυροσκούφηδες που συνοδεύ­ ουν τον αρχηγό είναι κατηγορηματικοί για όσα αναληθή λέγονται ακό­ μη εναντίον του: «Οι σφαγές δεν ήταν έργο του Άρη. Για τους ελασίτες οι νεκροί εί­ 22. την άλλη ισχυρή βάση των Ταγμάτων. Συνεντεύξεις μαυροσκούφηδων Ν. μόλις άκουσαν ότι χτυπιέται ο Μελιγαλάς. Όταν μετά τη μάχη με συνοδεία λόχου ελασιτοόν οι αιχμάλωτοι οδηγούνταν προς την έδρα της Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Χρ. Ασούρας σε έκθεσή του για τα γεγονότα του Μελιγαλά αναφέρει ως παράδειγμα του συσσωρευμένου μίσους την εκστρατεία ενός ολόκληρου χο^ριού που γύρευε εκδίκηση: «Τον εχθρό αποτέλειωσε ολότελα ο πληθυσμός του χωριού Σκάλα που είχαν κάψει νωρίτερα οι Γερμανοί με τα Τάγματα Ασφαλείας του Μελιγαλά. . Ζυγούρη (Κόρακα). οπλισμένοι με τσεκούρια.ΑΡΗΣ. μα ορισμένοι τους καθοδηγούσαν κιόλα. Μ. οι Σκαλιώτες. Δε θα πληρώσουν οι αθώοι. Αφήσαμε τα άλογα στη χαράδρα. Δεν πειράξαμε κανέναν. πήγαν κι αυτοί να πάρουν μέρος και να εκδικηθούν το κάψιμο του χωριού τους και το σκοτωμό το^ν δικών τους. στη διαβόητη «Πηγάδα».. η παρουσία του συγχρατεί τους μαινόμενους. επέπεσαν στη φάλαγγα των αιχμαλώτων.. Η προσπάθεια του λοχαγού και του καπετάνιου του λόχου που συνό­ δευε τη φάλαγγα να εμποδίσει τους Σκαλιώτες ήταν άκαρπη». Δίνει εντολή και απομακρύνονται από την κωμόπολη. παρά τις διαμαρτυρίες τους.λπ. Ζυγούρη (Παπαφλέσσα). οι εφεδρικοί που έχουν μπει και αλωνίζουν. Κ. γυρίσαμε. Δυστυχώς ο Άρης δεν μένει στον Μελιγαλά. Δεν έχει καμιά σχέση με τα πτώματα..2'2 Με την αποχώρηση του Άρη εξαπλώνεται το χάος. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 589 Όσο είναι στην πόλη ο αρχηγός του ΕΛΑΣ. Δε θα κάνει ό. Και για τα έκτροπα είναι απόλυτος: Θα τους κόψω τα χέρια. Το τι κάνανε μέσα τα τμήματα. Σακκά (Μοράβα). Εμείς φύγαμε». Οι Σκαλιώτες. Η ολέθρια εντολή Σιάντου περί «εκκαθά­ ρισης των μετόπισθεν» ήταν εν ισχύ· μαζί με τους «αντιδραστικούς» χάθηκαν και άνθρωποι που ουδείς κατάλαβε γιατί είχαν τέτοιο τέλος. ελλείψει χώρου στο νεκροταφείο. Με την κύρια δύναμη των ανταρτών θα φύγει σχεδόν αμέσως για τους Γαργαλιάνους. δεν ξέρουμε. (ΑΣΚΙ) Η «πτωματολογία» που κυριάρχησε τα επόμενα χρόνια ανεβάζει γεωμετρικά το σύνολο των νεκρών που ρίχτηκαν. κόσες κ. Μουχρίτσα (Κατσαντο^νη).τι θέλει ο καθένας εδώ! Δε θα γίνουν εκτελέσεις χο^ρίς δίκη. 0 μόνιμος υπολοχαγός Γ. Η ευθύνη κάποιων τοπικών πολιτικών είναι μεγάλη* όχι μόνο ενέ­ δωσαν στην απαίτηση των κατοικούν της περιοχής να λύσουν μόνοι τους λογαριασμούς που είχαν ανοίξει με τους προδότες. σιδηροκρίανα. τα πήραμε και φύγαμε στους Γαργαλιάνους.

Χριστόφιλος. ο ταγματάρχης Ιω. Οι ανατριχιαστικές κραυγές των συγκεντρωμένων βαραίνουν την ατμόσφαιρα: . το κρατάνε όσο να έρθει η (ώρα της εκδίκη­ σης. Μπαστούνια. και δεν θα την άφηναν” ». (Mazower) Περίπου 20 θανατο3θηκαν άγρια· μεταξύ τους ο νομάρχης Δ.Θάνατος! «Μόλις τους οδήγησαν στην κεντρική πλατεία. το πάθος ήταν γνήσιο.Θάνατος! . που έχει διαμορφωθεί σε δικαστήριο.δες σπίτια είχαν καεί. ενώ για τα Τάγματα και τους συμπα­ ραστάτες τους οι νεκροί είναι συνολικά 600 στη μάχη και στις πράξεις αντεκδίκησης που ακολούθησαν.590 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ ναι 120 και οι τραυματίες 200. ρόπαλα. Τον ίδιο αριθμό δηλώνουν και οι ερ­ γάτες των συνεργείων που έκαναν την εκταφή. ο πρώην βουλευτής Περ. Δύσκολα θα μπορούσε να αποφύγει κανείς τη σκέψη ότι το λιντσάρισμα ήταν μια δίκαιη ανταπό­ δοση όσων είχαν διαπράξει: «Στο κάτω κάτω. Οι ταγματασφαλίτες είχαν πραγμα­ τοποιήσει έναν τελευταίο γύρο αντιποίνων λίγες εβδομάδες νωρίτερα και τώρα τα θύματά τους ζητούσαν εκδίκηση». Ένας Αμερι­ κανός ασυρματιστής είχε καλή θέα προς το πλήθος: ‘Όλοι ήθελαν να δώσουν ένα χτύπημα. Περρωτής. που ευθύνονται οι περισσότεροι για κακοποιή­ σεις και εκτελέσεις εκατοντάδων πολιτών. (Mazower) Αν το έργο ήταν στημένο. Φραγκουδάκης.. Στην πλατεία τούς περιμένει ένα αγριεμένο πλήθος από την πόλη και τα γύρω χωριά που έχουν χάσει δικούς τους ή έχουν υποστεί οι ίδιοι τη δράση τους. αναφέρει ότι ανα­ σύρθηκαν περί τα 600 πτοόματα. παπούτσια. Η επίσημη έκθεση του Βρετανού σερ Ουόλτερ Σίτριν. ο ταγματάρχης της Χωροφυλακής Ιο3. ενώ τους άλλους τους κρέμασαν από τα φανάρια. στην περιοχή της Καλα­ μάτας είχαν εκτελεστεί στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής 1. Την Κυριακή 17 Σεπτεμβρίου οι δωσίλογοι μεταφέρονται από τις φυλακές με ένα λεωφορείο για να δικαστούν στον κινηματογράφο «Τριανόν». π έ­ τρες και οτιδήποτε μπορούσε ο καθένας να έχει για να χτυπήσει χρησιμοποιήθηκαν εναντίον της ομάδας. . Ήταν η πρώτη τους ευκαιρία να εκδικηθούν. Οι φυγαδευθέντες στην Καλαμάτα αρχηγοί των δωσιλόγο^ν και των ταγματασφαλιτών δεν είχαν καλύτερη τύχη. μαχαίρια. Σε αυτά τα μέρη οι άν­ θρωποι δεν ξεχνάνε ποτέ.ά. ο εισαγγελέας Αλ. Γαλλόπουλος κ.Θάνατος στους προδότες! . Μπούτος.500 άτο­ μα και χιλιά. ο οποίος επισκέφθηκε αργότερα τον τόπο της τραγω ­ δίας για καταμέτρηση των νεκρών της «Πηγάδας». πολλοί παρευρισκόμενοι διέσπασαν ξέφρενοι την πολιτοφυλακή του ΕΛΑΣ και μέσα σε δέκα λεπτά ξυλοκόπησαν μέχρι θανάτου μερικούς από τους αιχμαλώ­ τους.

23. το Κάιρο αναθεώρησε τη στάση του και οι νέες οδηγίες προς τους Βρετανούς αξιωματικούς είναι να μεσολαβήσουν για τη σωτηρία τους.Είσαι ιερεύς ή κάνεις τον παπά. » .Εσύ τι είσαι. Στούπας. 24.. Πήρα μια λευκή ση­ μαία και προχωρήσαμε. »Τότε ο Στούπας γυρίζει και λέει σ' εμένα: » . εγώ και κάποιος άλλος. Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ δεσμεύεται γραπτώς: «Εις απάντησιν προ­ φορικού ερωτήματος σας σχετικούς με την στάσιν των τμημάτων μας έναντι των παραδοθησομένων τυχόν αξ/κών και οπλιτών των Ταγμά­ των Ασφαλείας κατά τμήματα ή μεμονωμένως δηλώ: »1) Ότι εγγυώμεθα απολύτως την ασφάλειαν της ζωής και περιου­ σίας των. Ό. » . με ρωτάει.'2 3 Η Συμμαχική Αποστολή δραστηριοποιείται αμέσως και ο επ ι­ κεφαλής της Ντάνιελ Γκίμπσον έρχεται σε επαφή με τον Άρη για να διαπιστοόσει τις προθέσεις του. Φάνηκε τότε κάποιος Στούπας. από τα Πρακτικά του Συνε­ δρίου «Η Ελλάδα 1936-1944».Είμαι ιερεύς. Baerentzen. Αρχηγός των 800 ταγματασφαλιτών που υπερασπίζονται την κω­ μόπολη είναι ένας σκληρός πολεμιστής. με ξαναρωτάει εκείνος. έναν μόνιμο υπολοχαγό· παροόν και ο πάτερ Ανυπόμονος: «Πήγαμε μια επιτροπή: ένας Άγγλος. ένας πολιτικός. » . Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 591 Πόλεις (3) Γαργαλιάνοι.24 Με το σωτήριο έγγραφο του αρχηγού του ΕΛΑΣ ανά χείρας. 22 Σεπτεμβρίου. » . του ξαναλέω. μια αγγλοελληνική επιτροπή συναντιέται έξω από τους Γαργαλιάνους με τον ταγματάρχη Στούπα και τον υπασπιστή του.Βάλε με να λειτουργήσω. του λέο3.Παπάς. 2) Η ανωτέρω εγγύησις ισχύει εφόσον τα ΤΑ εκάστης περιοχής θα παραδίδονται μετά του οπλισμού των και των πυρομαχικών των εις τα έναντι αυτών τμήματα του ΕΛΑΣ άνευ μάχης και εντός της τασσομένης υπό των τμημάτων μας προθεσμίας». Αφού έγινε φανερό ότι τα Τάγματα ηττώνται παντού από τον ΕΛΑΣ.Α ΡΗΣ. Προς στιγμήν φαίνεται ότι η μάχη θα αποφευχθεί. όπως ήταν η εντολή. «Η Απελευθέρωσές της Πελοποννήσου».. » . ο ταγματάρχης Παν. . L.π. που έχει οργανώσει υποδειγματικά την άμυνα. Του ζητήσα­ με να παραδοθεί. του απαντάω.Πώς θα το αποδείξεις.

0 ταγματάρχης θα επιλέξει από την π α ­ ράδοση την αυτοκτονία με το πιστόλι του· ο υπολοχαγός υπασπιστής του. ο Στούπας υποπτεύεται τους πάντες με όσα γίνονται. Δεύτερη απόκλεια είναι ο μαυροσκούφης Ξάνθος (Γιώργος Γκίκας)· ένα βλήμα τον αφήνει τυφλό και από τα δύο μάτια.Δεν είναι μονάχα κουκουέδες. Όταν ο ΕΛΑΣ μπαίνει στους Γαργαλιάνους. » . δηλώνει εννοώντας το εθνικιστικό φρούριο του ισπανικού Εμφυλίου. προκειμένου να σωθεί.592 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ » . Κερκεμέζος. φωνάζει οργισμένος. . για να ανατρέψει την κατάσταση. ρίχνει μπροστά τους μαυροσκούφηδες. μ 1 αποκρίνεται κατσου­ φιασμένος και σηκώνεται και φεύγει». οι απώλειες του ΕΛΑΣ είναι μεγάλες· σκοτοονεται και ο διοικητής λόχου μόνιμος ανθυπολοχαγός Γ.Τότε πώς είσαι με τους κουκουέδες. Κοίταξε καλά! Μετά τους Γαργαλιάνους ο Άρης επιτίθεται και κυριεύει το Κ ά­ στρο της Πύλου. Ο Άρης του αστράφτει ένα χαστούκι: . για να υπηρετήσεις τους κ α ­ τακτητές της. μα σκοτώνεται ο νε­ αρός σαλπιγκτής των μαυροσκούφηδοον Γιο^ργος Φυσέκης. Οι Γαργαλιάνοι θα γίνουν Αλκαζάρ!. από την Γκιώνα· μια σφαίρα στο μέτωπο έκοψε βίαια το «Προχωρείτε» που σάλπιζε. Οι εντο­ λές του αρχηγού στον ιερωμένο είναι κατηγορηματικές: . Αλλά μέχρι εκεί· τα έκτροπα συμβαίνουν αλλού. αλλά και πολλοί άλλοι. 0 Άρης κλείνει τους αιχμαλώτους σε μια εκκλησία και στη φρουρά τοποθετεί επικεφαλής τον πάτερ Ανυπόμονο. παρουσιάζεται στον Άρη. του φωνάζω κι εγώ. ανιψιός του Καραλίβανου. όπου είναι οχυρωμένος ο Στούπας με όσους πιστούς του δεν έχουν λιποτακτήσει. Στη σύγκρουση που ξεσπάει. ούτε στους Άγγλους. . » . Σ' τους εμπιστεύο­ μαι μέχρι το πρωί να μου τους παραδώσεις χωρίς να πειραχτεί ούτε μία τρίχα από το κεφάλι τους.Δεν παραδίδομαι σε κανέναν.Γ ι’ αυτό σε σπούδασε η πατρίδα. (Συνέντευξη αρχιμανδρίτη Γερ­ μανού) Παρά την παρουσία και τις διαβεβαιώσεις του Άγγλου αξιω ματι­ κού.Θα φρουρήσεις πόρτες και παράθυρα γιατί κινδυνεύουν α π ' τους χωριανούς τους. ο Στούπας με το ε π ι­ τελείο του και αρκετούς ταγμα τα σφ αλίτες έχουν ήδη διαφ ύγει με καΐκια στην Πύλο..Το 'χεις μάθει καλά το μάθημα κι εσύ. που θέλουν να τους σκοτώσουν. Το αποτέλεσμα τον δικαιο^νει. Σε μια δύσκολη καμπή της μάχης τα ελασίτικα τμήματα κόλ­ λησαν· ο Άρης. Είμαστε απελευθερωτικός στρατός. χαιρετάει στρα­ τιωτικά και τίθεται στις διαταγές του.

Τσάτσου και Σγουρίτσα. Μόνο η άμεσος παρουσία επιβλητικών βρετανικών δυνάμεων εις την Ελλάδα και μέχρι των τουρκικών ακτών ημπορεί να μεταβάλει την κατάστασιν». δείχνοντας το σπίτι που κρατούνται κάποιοι ταγματασφαλίτες. όπου περιμένει το άλμα προς την Ελλάδα. Ο πρωθυπουργός εκλιπαρεί να του διατεθούν ξένες δυνάμεις για να τις χρησιμοποιήσει εναντίον μιας π α ­ ράταξης την οποία ο ίδιος κάλεσε να συμμετάσχει στην κυβέρνησή του και αντιπροσωπεύεται με έξι υπουργούς. του πρέσβη Αίπερ. Εκεί είναι. Ακόμη και οι Βρετανοί ομολογούν ότι οι εδεσίτικες ωμότητες είναι αντίστοιχες με αυτές της Πελοποννήσου. Το πλήθος όρμησε φρενιασμένο μέσα στο κτίριο. οι αφιχθέντες αε­ . αλλά τους άμαχους και άοπλους οπα­ δούς του ΕΑΜ. φωνάζει.ΑΡΗΣ. (Ανδρικόπουλος) Αυτό το τηλεγράφημα. το οποίο εστάλη χωρίς την έγκριση της κυ­ βέρνησης. 0 ταγματάρχης του ΕΔΕΣ Δ. έσπασε τις πόρ­ τες και 25 κρατούμενοι λιντσαρίστηκαν και πετάχτηκαν από τα π α ­ ράθυρα στην πλατεία. του στρατηγού Ρόναλντ Σκόμπι και των υπουργούν Σβώλου. στην κωμόπολη Κάβα ντέι Τιρένι. Γαλάνης περνάει διά μαχαίρας όχι κάποιους ένοπλους προδότες. Στις 26 Σεπτεμβρίου στην Καζέρτα. Εν συνεχεία ο Παπανδρέου σε συνεννόηση με τους Άγγλους προσκαλεί επισήμως στην Ιταλία τους Σαράφη και Ζέρβα ως διοικητές των αντάρτικων στρατών. είναι εντελώς παράλογο. Στις 20 Σεπτεμβρίου ο πανικόβλητος πρωθυπουργός της Ελλάδας στέλνει το γνωστό τηλεγράφημα στον Τσόρτσιλ. παρουσία του υπουργού Μακμίλαν. με το οποίο του παραδίδει τη χώρα: «Ενο5πιον διαμορφωθείσης κρίσιμου καταστάσεως τα πολιτικά μέσα προς αντιμετώπισίν της δεν είναι πλέον επαρκή. 0 Παπανδρέου ενημερώνεται διαρκώς για όσα συμβαίνουν στην Ελ­ λάδα* οι αλλεπάλληλες ήττες των Ταγμάτων και η είσοδος του ΕΛΑΣ στις πόλεις τον απελπίζουν. (Woodhouse). Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 593 Στην πλατεία της Πύλου ένας πολιτικός της περιοχής μιλάει εμπρη­ στικά στον συγκεντρωμένο κόσμο· προκαλεί το θυμικό τους. Ζέβγου. «Οι σφαγές του Άρη» στην Πελοπόννησο είναι το προσφιλές θέμα της κυβέρνησης και των Άγγλων για τις σφα­ γές του ΕΔΕΣ την ίδια εποχή στη Λευκάδα και την Πρέβεζα ούτε κου­ βέντα. Αφοπλισμός Από τη νύχτα της 6ης Σεπτεμβρίου 1944 η Εθνική Κυβέρνηση έχει μεταφερθεί αεροπορικώς στην Ιταλία.

Ό πω ς για τον Λίβανο οι απλοί άνθρωποι πίστευαν ότι ο Άρης αντέδρασε τόσο σκληρά που. έτσι και για την Καζέρτα σε αυτόν πάλι τρέχει ο νους τους. Αλλά με τη σοβιετική παρέμβαση έχει χάσει πολύ από το κουράγιο του. Και η αμίμητη απάντηση εκείνου: Κύριε Δεσποτόπουλε. Στην Καζέρτα της Ιταλίας υπογράφτηκε την περασμένη Τρίτη σύμφωνο μεταξύ της βρετανικής στρατιωτικής διοί­ κησης. 0 κυρίως υπαίτιος της απαράδεκτης υ π α ­ γωγής του ΕΛΑΣ σε Άγγλο διοικητή είναι ο «σκληρός» του ΚΚΕ και υπουργός του Παπανδρέου πλέον Ζέβγος.. Ο Σαράφης με εντολή του Ζέβγου. Όλαι αι ανταρτικαί δυνάμεις αι δρώσαι εν Ελλάδι τίθενται υπό τας δια τα γάς της ελληνικής κυβερνήσεως εθνικής ενότητος. Η ελληνική κυβέρνησις θέτει τας δυνάμεις ταύτας υπό τας δια ­ ταγάς του στρατηγού Σκόμπι. της κυβέρνησης Παπανδρέου και εκπροσώπων των ανταρτικών μονάδων που δρουν στην Ελλάδα. που χωρίς πολεμικό λόγο θέτει τις ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις υπό τις διαταγές ξένου αρχιστρατήγου. (Αβέρωφ-Τοσίτσας) Με το Σύμφωνο του Λιβάνου το ΚΚΕ στραγγάλισε το ΕΑΜ. [..μόνο στο προσοοπικό του ημερολόγιο αυτοοικτίρεται: «Θα μας καταδικάσει η ιστορία ότι αφοπλίσαμε το λαό και επιβάλαμε την αντίδραση». επρόκειτο περί τεραστίας επιτυχίας». ο οποίος λίγο καιρό πριν ήθελε να εκτελέσει τον Ρούσο για τον Λίβανο. όταν έφευγε το αεροπλάνο με την αντιπρο­ σωπεία.] Σε απόρρητο σήμα του ΓΣ ανα- . Από το Ημερολόγιο του υπολοχαγού Δημήτρη Κρέμου: «Παρασκευή 29.9. που παρευρίσκεται στη συνάντη­ ση. ο στρατηγός Σκόμπι θα είναι υπό τας δια­ ταγάς της ελληνικής κυβερνήσεως. θα θέσει την υπογραφή του στη χειρότερη συμφωνία που έγινε έως τότε γιο: το αντιστασιακό κίνημα και τη χώρα. σήκωσε το αυτόματο και του έριξε. »2. Με τη Συμφωνία της Καζέρτας αφόπλισε και τον ΕΛΑΣ. Ο Δεσποτόπουλος. (Παρτσαλίδης) Ακόμη και οι αντίπαλοι του ΕΑΜ δεν κατανοούν αυτήν την α π ί­ στευτη νέα υποχώρηση: «Δοθέντος ότι ο ΕΛΑΣ ήταν στην κυριολεξία ο κύριος όλης της χώρας.594 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ροπορικώς Σαράφης και Ζέρβας καλούνται να βάλουν την υπογραφή τους σε ένα απίστευτο κείμενο: «1. Για πρώτη φορά από το 1827 (επί Τζορτζ και Κόχραν) η Ελλάδα δέχεται ξένο αρχιστράτηγο των ελληνικών δυνάμεοον.1944. προσπαθεί να αφυπνίσει το ελληνικό φιλότιμο του Παπανδρέου. όστις ωνομάσθη υπό του Ανωτάτου Συμ­ μάχου Αρχιστρατήγου ως στρατηγός διοικών τας δυνάμεις εν Ελλάδι». που συνοδεύει τον Σαράφη ως νομικός σύμβου­ λος.

. Οι Βούλγαροι φασίστες με το μαγικό ραβδάκι μεταμορφώθηκαν εν μια νυκτί σε κομουνιστές. Δεν του διαφεύγει ο σοβιετικός καταναγκασμός που μετέβαλε άρδην το καθεστα>ς στην άλλοτε χιτλερική σύμμαχο Βουλγαρία. θα έχει την τύχη των υπό­ λοιπων.] Μόνον ο Άρης θα μπορούσε να βρει τον σωστό τρόπο αντίδρασης στις ενέρ­ γειες των εχθρών μας». Όταν τον Ιούλιο του 1944 έγινε στη Γερμανία η αποτυχημένη από­ πειρα δολοφονίας του Χίτλερ από κάποιους στρατηγούς του. «Εξ ονόματος 5. Οι πολιτικές εξελίξεις τον καίνε και για αυτές μιλάει συνεχούς. Οι εαμίτες τον αποκαλούν «φον Παπαδόγκωνα». [..ΑΡΗΣ. Οι ταγματασφαλίτες έκαναν εκτελέσεις στους δρόμους και έβαζαν π α ­ ντού νάρκες». Η δύναμη πυρός που διαθέτει ο συνταγματάρχης και ο φόβος της τιμωρίας τον ωθούν στην αδιαλλαξία. ειρωνεύεται. (Mazower) Τον Άρη δεν τον απασχολεί τόσο η αντίσταση που μπορεί να προ­ βάλει ο Παπαδόγκωνας· αν δεν παραδοθεί. 25. ο Παπαδόγκωνας δεν έμεινε ασυγκίνητος. Όσοι ήταν ύποπτοι για οποιονδήποτε δεσμό με τους αντάρτες φυλακίζονταν και ο Παπαδόγκωνας απείλησε ότι θα τους ανατίναζε αν του έκαναν επίθεση. Απορρίπτει τις εαμικές προτάσεις παράδοσης και ασκεί στην πόλη «πραγματική τρομοκρατία.. διαφύλασσε τον φύρερ». Μα ο Άρης είναι μακριά και ανίσχυρος. το οποίο κατέληγε με τη χριστιανικότατη επίκληση: «Κύριε. 27. . που βρίσκεται οχυρωμένος στην Τρίπολη με 2. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 595 υέρεται ότι αποφασίστηκε όλες οι ανταρτικές μονάδες να ενταχθούν υπό βρετανική διοίκηση. αν δεν μας έχει ήδη προδώσει. Τσάτσος: «Οι Γερμανοί όπλισαν τα τάγματα του Παπαδόγκωνα εις την Τρίπολιν με πυροβόλα και λοιπόν οπλισμόν»..] Προσο^πικώς φοβάμαι ότι κάποιος προτίθεται να μας προδώσει.000 ταγμα τα­ σφαλίτου της Πελοποννήσου» έστειλε συγχαρητήριο τηλεγράφημα στον Χίτλερ για τη διάσωσή του. Η Καθημερινή .000 ταγματασφαλίτες. Μη ανεκτός Μετά τη διάλυση των Ταγμάτο)ν στη νότια Πελοπόννησο ο Άρης στρέφεται εναντίον του Παπαδόγκωνα.25 Οι ομοϊδεάτες του δεν τον ξέχασαν όταν εγκατέλειψαν την Ελλά­ δα· όπο^ς κατέθεσε αργότερα στη δίκη των δωσίλογων ο υπουργός Θ. [.7.1944.

0 Κανελλόπουλος το 1945 θα γράψει ένα μικρό βιβλίο. »Του είπα ότι τα στρατοδικεία του και τα Λαϊκά Δικαστήρια θα . Στις 28 Σεπτεμβρίου. τον Απολογισμό . συνοδευόμενος από αξιωματούχους του ΕΑΜ Πελοποννήσου και από κάμποσους μαυροσκούφηδες σωματοφύλακες. αφού δεν είχα τα μέσα να φύγω νύχτα για την Τρίπολη.596 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Και φυσικά τον συσχετίζει με τον αντίστοιχο βρετανικό κατανα­ γκασμό στην Καζέρτα. μαθαίνοντας ότι είχα φτάσει στην Καλαμάτα. έφτασε κοντά μου. τα ξημερώματα. Στην Μπολέτα (Μάκρη). έδωσε μόνος του την εντολή για το σταμάτημα. μόλις άκουσε ότι φτάνω στην Πελοπόννησο. ο Άρης Βελουχιώτης με π ρω ­ τοβουλία δική του. 0 Κ α­ νελλόπουλος είναι πολύ ανήσυχος· δεν ξέρει τι πρόκειται να συναντή­ σει ούτε πώς θα τον αντιμετωπίσουν οι ελασίτες. Μά­ λιστα τον καλούν να μιλήσει στη συγκέντρωση που έχει οργανωθεί στην πόλη για τον εορτασμό της τρίτης επετείου από την ίδρυση του ΕΑΜ. συμπεραίνει. Εμείς εδώ ούτε αστική δημοκρατία δεν θα μπορέσουμε να ζήσουμε. Τσικλητήρα και φεύγει αμέσως με λίγους μαυροσκούφηδες για την Καλαμάτα. Αφήνει πίσω τον διοικητή της ταξιαρχίας αντισυνταγματάρχη Σπ. ζητώντας μάλλον άφεση από την π α ­ ράταξή του για τη συνύπαρξή του με τον Βελουχιώτη: «Μ ετά την ομιλία μου το πρώτο μου μέλημα ήταν. Μου απάντησε ότι. έμεινε μία νύχτα εκεί και την επομένη ήταν στην Καλαμάτα. ξε­ κίνησε για να με βρει. Ο εκπρόσωπος της κυβέρνησης είναι ο υπουργός Κανελλόπουλος· έφτασε στα Κύθηρα με αγγλικό αντιτορπιλικό στις 26 Σεπτεμβρίου. να ειδοποιήσω τον Άρη Βελουχιοί>τη να κατεβεί αμέσως στην Καλαμάτα για να αναστείλω έτσι με την απουσία του την άμεση επιθετική ενέργεια που θα ’καίγε την Τρίπολη. »Του είπα ότι η μάχη στην Τρίπολη δε θα γίνει. ο αρχηγός ειδοποιείται ξαφνικά ότι έφτασε στην Καλαμάτα ένας εκπρόσωπος της Εθνικής Κυβέρνησης. Την άλλη ημέρα το πρωί ο Άρης τον αιφνιδιάζει με μια επίθεση υπακοής στην κυβέρνηση. Τον υποδέχεται ο ταξίαρχος του ΕΛΑΣ Πιέρος Πετροπουλάκης και τον καθησυχάζει. Μου απάντησε. »Του είπα ότι οι εκτελέσεις εκείνων που τα στρατοδικεία του εί­ χαν καταδικάσει σε θάνατο πρέπει να σταματήσουν. αφού μου δήλωσε ότι υπακούει στην Εθνική Κυβέρνηση. ότι το καλύ­ τερο είναι να πάω αμέσως μαζί του έξω από την Τρίπολη για να ιδώ μόνος μου αν μπορεί να αποφευχθεί η μάχη. το Στρατηγείο του ΕΛΑΣ έξω από την Τρί­ πολη. Πριν φτάσει η ειδοποίησή μου.

0 Παπαδόγκωνας παραδίδεται. Ο Βρετανός στρατηγός Σκόμπι δηλοονει στον Σαράφη 26. . Κανένα επεισόδιο δεν έγινε και ο πλη­ θυσμός ανάσανε». κανένας δεν έπαθε τίποτα».2 6 Σε λίγο ολόκληρη η Πελοπόννησος είναι ελεύθερη. Η παρουσία του αρχηγού του ΕΛΑΣ στον Μόριά θα πάρει τέλος με αγγλική εντολή.».ΑΡΗΣ. όπως έχει συμφωνηθεί* οι υπόλοιποι είναι ελεύθεροι να γυρίσουν στα σπίτια τους.] ΔΓ αυτό.. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 597 πάψουν να δικάζουν πολίτες για πολιτικά αδικήματα. σ τ ’ άρματα. οι 500 ακολουθούν τον Παπαδόγκωνα και περιορίζονται στις Σπέτσες. όταν ησυ­ χάσουμε. Σ τ' άρματα. Στις 30 Σεπτεμβρίου στις 11 το πρωί τα τμήματα του ΕΛΑΣ μπαί­ νουν στην Τρίπολη. ο οποίος αναμφισβητήτως θα αποτελέσει τον πυρήνα του ιδρυθησομένου Ελληνικού Στρατού». «Η είσοδος των τμημάτων του ΕΛΑΣ στην Τρίπο­ λη έγινε με τάξη και πειθαρχία. (Θ. [. Αι οργανώσεις Αντιστάσεως και η πολυπληθεστέρα τούτων ο ΕΛΑΣ αποτέλεσαν τους απηνείς τιμωρούς τόσον των κατακτητοον όσον και των συνεργατών των. Την 1η Οκτωβρίου στην πλατεία της ελεύθερης Τρίπολης ενώπιον των κατοίκων της πόλης ο υπουργός της Εθνικής Κυβέρνησης αποδί­ δει δικαιοσύνη: «Καταρώμαι τόσον εγοό όσον και η κυβέρνησις του εξωτερικού κάθε έναν ο οποίος πρόσφερε τας δυνάμεις του εις τας χιτλερικάς ομάδας αι οποίαι τόσας καταστροφάς επεσώρευσαν εις τον δύστυχον τούτον τόπον. Το μεσημέρι της ίδιας ημέρας Άρης και Κανελλόπουλος με τη συ­ νοδεία τους φεύγουν μαζί για την Τρίπολη και το ίδιο βράδυ είναι στην Μπολέτα. Την ίδια νύχτα παραδίδεται στην Πάτρα σε Άγ­ γλους και αντάρτες ο ομόλογος του Παπαδόγκωνα συνταγματάρχης Κουρκουλάκος. Εκείνος του ζητάει προσωπική συνάντηση. Στο Κατάκολο αποβιβάζονται περί τους 600 Βρετανούς καταδρο­ μείς υπό τον ταγματάρχη Τζέλικο· μαζί τους επιστρέφει στην Ελλάδα και ο Γούντχαουζ. μα ο Κανελλόπουλος με την ενθάρρυν­ ση του Άρη και του αντισυνταγματάρχη Τσικλητήρα αρνείται και κά­ νει σκληρές διαπραγματεύσεις. η πρώτη φροντίς θα είναι η αναστήλωσις των ερειπίων και η δ ι’ ηθικών αμοιβών αναγνώρισις των θυσιών και του αγώνος του α π ε ­ λευθερωτικού τούτου στρατού. οι οποίες τελικώς αποδίδουν. Τι άλλο μπορούσα να κάνω. Μου είπε ότι θα συμμορφωθεί στην επιθυμία μου.. (Κανελλόπουλος) Από τους 2. Τσάτσος) «Ούτε μύτη δε λύθηκε. 0 Κανελλόπουλος στέλνει μια επιστολή στον Παπαδόγκωνα με εντολή να έχει παραδοθεί μέχρι το άλλο πρωί.000 ταγματασφαλίτες.

Π. 16. όπως εκείνος συνήθιζε να μιλάει. Αυτός δεν βιάζεται να συμμορφοοθεί.1986. ο οποίος μετά από 40 χρόνια διατηρεί την ακριβή εικόνα του αρχηγού: .είπε δυο λόγια με τον καθένα ξεχωριστά και έφυγε με το σημαδιακό: . Η εαμική ηγεσία υπακούει και στις 5 Οκτωβρίου στέλνει τον συνταγματάρ­ χη Παπασταματιάδη στην Πελοπόννησο για να αντικαταστήσει τον αρχηγό. κάνει μια θεαματική περιοδεία στις μεγάλες πόλεις και μιλάει στους κατοίκους. Ξέρουν ότι. 27. όταν το πει αυτός. δε μπορεί παρά θα γίνει.Ο Άρης ήταν ένας αγνός ιδεολόγος. Και σε κά­ θε ομιλία του άφηνε αρκετά καθαρά να καταλάβουν οι ακροατές του ότι ο αγώνας δεν τέλειωσε.] Μιλούσε.Καλή αντάμωση στα γουναράδικα. (Λαγδάς) Σε ορισμένες πόλεις τον συνοδεύει και ο Κανελλόπουλος. για τους αγώνες που έγι­ ναν. Κι αυτός είναι βαθιά συγκινημένος. 0 Άρης πρέπει να φύγει όπως ήρθε· από τον Κορινθιακό.2 7 Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ αποχαιρέτησε συγκινημένος τους Μοράίτες αξιωματικούς. για τις θυσίες όλου του λαού. για το αίμα που χύθηκε. [. καπετάνιους και συνεργάτες του.. «Μυριάδες συγκεντρώνονται στην πλατεία της κάθε πόλης οι άν­ θρωποι για να δουν και να ακούσουν από το στόμα του την υπόσχε­ ση για μια καλύτερη ζωή. Του απαγορεύεται ακόμη και το πέρασμα από την Αθήνα.598 ΔΙΟΝΥΣΗΣ Χ ΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ότι ο Άρης δεν είναι ανεκτός από τη βρετανική κυβέρνηση και δίνει εντολή να απομακρυνθεί το ταχύτερο από την Πελοπόννησο. απλά.9.. Προτού εγκαταλείψει την Πελοπόννη­ σο. Πρώτη . σταράτα. Κ ανελλόπουλος. ότι θα χρειάζονταν κι άλλες θυσίες». που τον υποδέχονται με έξαλλο ενθουσιασμό. .

«ο σερ 0 υίνστον Τσόρ­ τσιλ κατά την μακρά σταδιοδρομία του ήσκησεν ισχυράν επιρροήν επί πολλών ιστορικών γεγονότων. (Clogg) Αν και στον Λίβανο επικράτησαν πλήρως οι αγγλικές επιδιώξεις. αλλά επιπλέον επικύρωσαν την άτυπη συμφωνία του Μαΐου του . αποφασιστικόν και προσωπικόν τρόπον». αλλά εις ολίγα ίσως με τόσον άμεσον. (Ανδρικόπουλος) 0 ίδιος μεθοδεύει το πολιτικό σκέλος. Όπως αναφέρει η Μπάρκερ στην επίσημη βρετανική ιστορία του Β' Παγκοσμίου Πολέμου για το Ελληνικό Ζήτημα. στο οποίο θα δοθεί η συνθηματική ονομασία «Manna». Η ελληνική κυβέρνηση δεν ξέρει τίποτα γ ι9 αυτό το σχέδιο και δεν πρέπει σε καμιά περίπτωση να μάθει τίποτα». Τ α Π α ι δ ι α τ η ς Γ α λ α ρ ί α ς Κοράκι 0 Τσόρτσιλ είναι αποφασισμένος να διαλύσει την ελληνική Αντί­ σταση προκειμένου να θέσει ξανά τη χώρα υπό βρετανική κυριαρχία. Δεν χρειάζεται να δώσει περισσότερες εξη­ γήσεις· αυτοί ξέρουν.14. ο Τσόρτσιλ δεν ικανοποιείται· δίνει εντολή στο Βρετανικό Επιτελείο να ετοιμάσει σχέδιο απόβασης στρατιωτικών δυνάμεων στην Ελλάδα. Αφού προϊδεάσει τους Αμερικανούς για τις προθέσεις του. χωρίς να προηγηθεί καμιά φανερή κρίση. Αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος για να προκαταλάβουμε το ΕΑΜ. «Οι Σοβιετικοί όχι μόνο δεν πρόβαλαν αντίρρη­ ση. προς το τέλος Σεπτεμβρίου ενημερώνει και τους Σοβιετικούς ότι θα στείλει στρατεύματα στη χώρα. Είχε κυριολεκτικά καταληφθεί από «μονομανία». Οι οδηγίες που τη­ λεγραφεί ο Βρετανός πρωθυπουργός στις 29 Αυγούστου στον Ίντεν και τον στρατηγό Ισμέι αποτελούν μνημείο κυνισμού: «Είναι εξαιρε­ τικά σημαντικό να κτυπήσουμε απροειδοποίητα.

Ο στρατάρχης [Στάλιν] συμφώνησε με τον πρω θυπουργό ότι η Βρετανία πρέπει να έχει τον πρώτο λόγο στην Ελλάδα». θα μάθει.π. «Αυτή η ανάγκη ώθησε τους Τσόρτσιλ και Ίντεν στην α π ό φ α ­ ση να επισκεφθούν τη Μόσχα.. Η εξέλιξη αυτή ήταν καταλυτικής σημασίας. ο Τσόρτσιλ θέλει να επαναβεβαιώσει. Στις αρχές Οκτωβρίου εγκαταλείπει τα πολεμικά του καθήκοντα στο Λονδίνο και. στις 9 Οκτωβρίου.2 Α πόσπασμα των επίσημων πρακτικών της συνεδρίασης στο Κρεμ­ λίνο: «Ο πρω θυπουργός [Τσόρτσιλ] ελπίζει ότι ο στρατάρχης Στάλιν θα τον αφήσει να έχει τον πρώ το λόγο στην Ελλάδα. γράφει ο Σοβιετικός ηγέτης στις 8 Οκτωβρίου στον Ρούζβελτ· την επομένη. «Η Σοβιετική Ένωση θα οριοθετήσει το εθνικό της συμφέρον και 1. ακόμη μία φορά. (Ανδρικόπουλος) Το συμπέρασμα είναι αναμενόμενο: «Όπως τόσο συχνά είχε συμβεί στην ιστορία της. (Clogg) Το ίδιο βράδυ της 9ης Οκτωβρίου έγινε στο Κρεμλίνο και η δ ια ­ βόητη σκηνή που περιγράφ ει ο πρω θυπουργός της Μεγάλης Βρετα­ νίας για την ποσοστιαία κατανομή του ελέγχου στα Βαλκάνια· έγρα­ ψε στο χαρτάκι: Ρουμανία 90% ΣΕ. η κατεύθυνση των εξελίξεων στην Ελλάδα θα καθοριζόταν με γνώμονα περισσότερο τα συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων π α ρ ά αυτό που π ρα γμ ατικά συνέβαινε στη χώρα». τις συμφωνίες για την Ελ­ λάδα.] Κ ατά τις αγγλοσοβιετικές συνομι­ λίες στις 9-11 Οκτωβρίου 1944 η διμερής άτυπη συνεννόηση του π ε ­ ρασμένου Μαΐου διευρύνθηκε και συγκεκριμενοποιήθηκε ακόμη π ε ­ ρισσότερο». Ό. Ί. αιφνιδιάζει τον Σ τά ­ λιν με μια επίσκεψη-αστραπή στη Μόσχα. Ελ?^άδα 90% MB. συνοδευόμενος από τον Ίντεν. Βουλγαρία 75% ΣΕ. καθώς τα σοβιετικά στρατεύματα είχαν φθάσει ήδη στη Β ουλγαρία». Ανησυχεί πάντα μήπως τα λόγια μείνουν λόγια και ο ΕΛΑΣ μετά τη γερμανική αποχώρηση καταλάβει την Αθήνα.600 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ 1944 και δήλωσαν ότι δεν είχαν καμιά πρόθεση να στείλουν δυνάμεις στην Ελλάδα.1 Ο Τσόρτσιλ δεν επαναπαύεται. στις 10 το βράδυ. Λίγο προτού οι Γερμανοί εγκαταλείψουν την Αθήνα. ακριβώς όπως ο στρατάρχης Στάλιν στη Ρουμανία. Γιουγκοσλαβία από 50%. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους.. «Δεν μου είναι γνωστό με ποια ζητήματα έρχονται στη Μόσχα ο Τσόρτσιλ και ο Ίντεν». που θα έχει την πρώτη συνάντη­ ση στο Κρεμλίνο με τον Βρετανό πρωθυπουργό. [. Ουγγαρία από 50%. .

Υπολόγιζε πως. (Ρούσος) Παρά την τριπλοεπικυρωμένη συμφωνία με τον Στάλιν. Όμως το ΚΚΕ του φράζει τον δρόμο. αρνούνται τη ληστρική διανομή της πολεμικής λείας και γράφουν ότι η ΣΕ «εφάρμοζε απαρέγκλιτα την πολιτική της μη ανάμειξης στα εσωτερικά των άλλων λαών και του σεβασμού της εθνι­ κής τους κυριαρχίας». δεν είναι καθόλου σίγουρος ότι οι Έλληνες κομουνιστές θα φτάσουν στο σημείο να του παραδώσουν τη χώρα τους. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 601 την ασφάλεια της. . Και στις αρχές Οκτωβρίου ούτε οι τελευταίες γερμανικές δυνάμεις που έχουν απομείνει στην Αθήνα θα ήσαν σε θέση να του προβάλουν σοβαρή αντίσταση. υπερασπιζόμενοι το άμωμο του σο­ σιαλισμού τους. με τον μεταπολεμικό έλεγχο της Ανατολικής Ευρώ­ πης και των Βαλκανίων πλην της Ελλάδας. Ηλ. Παραμένει στη Μόσχα για να παρακολουθήσει από εκεί σαν κο­ ράκι την εφαρμογή του σχεδίου «M anna» στην Ελλάδα. Εντός ολίγων ωρών ο ΕΛΑΣ θα μπορούσε να κα­ ταλάβει την πρωτεύουσα και να αλλάξει την πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας. Όσο και αν γνωρίζει την πειθαρχία τα)ν π εριφ ερ εια κ ο ί κομουνιστικών κομμά­ των στο σοβιετικό κέντρο. Τ ετέλεσται Αυτό που παρακολούθησε ο Τσόρτσιλ από τη Μόσχα δεν πρέπει να έχει ιστορικό προηγούμενο ούτε και επόμενο. ο Βρετανός πρωθυπουργός δεν εγκαταλείπει τη σοβιετική πρωτεύουσα. Τα σχέδια κατάληψης της Αθήνας από τις ελασίτικες μεραρχίες της Στερεάς έχουν ως διά μαγείας ακυρωθεί· το Κόμμα σε μια επίδειξη 3. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη και η Εθνική Αντίσταση».ΑΡΗ Σ. το χέρι του Στάλιν θα μπορούσε να το διορθώσει. αν κάτι πήγαινε στραβά. που θα παραχωρηθεί στη Δύση ασυζητητί». Θερμός.3 Βέβαια οι Σοβιετικοί ιστορικοί. Το μόνο που αποδέχεται η επίσημη σοβιετική ιστορία είναι ότι «κατά την παραμονή του στη Μόσχα ο Τσόρτσιλ μπό­ ρεσε να πεισθεί πο)ς η κυβέρνηση της Σοβιετικής Ένωσης δεν προτίθεται να στείλει στρατεύματά της στην Ελλάδα και στην Αδριατική ακτή». Το ΕΑΜ κυριαρχεί σε όλη τη χο^ρα* από την Πελοπόννησο έως τη Θράκη δεν υπάρχει δύναμη ικανή να αμφισβητήσει την εξουσία του.

για να μπει στην πρωτεύουσα. . Λίγο πιο πάνω. Ο αρχιεπί­ 4. ελασίτες. Παρόμοιες είναι και οι νουθε­ σίες του στον Λευτεριά. Στις 8 το πρωί οι Γερμανοί καταθέτουν στεφάνι στον Άγνωστο Στρατιώτη για να δηλώσουν ότι δεν είχαν έρθει στη χοί>ρα σαν εχθροί. που τον ρωτάει για την κατάληψη της Αθήνας: —Τάσο. μου φαίνεται ότι έχεις παρεξηγήσει ή μάλλον δεν έχεις νιώ­ σει το περιεχόμενο το^ν συμφωνιών που έχουμε κλείσει. δεν έχεις κα­ ταλάβει περί τίνος πρόκειται. Ούτε αντάρτες εμφανίζονται ούτε Άγγλοι. θα τα κρατάμε με τις μπούκες προς τα κάτω και θα παίρνουμε μέρος πια τώρα στις εκδηλώσεις που θα κάνει ο λαός για την κατοχύρωση των συμφωνιών. Ο πόλεμος για μας έχει ήδη τελειώσει. Ορέστης) βρίσκεται σε απόστα­ ση αναπνοής από την πρωτεύουσα και ματαίως περιμένει διαταγές. την απελευθέ­ ρωση της Ελλάδας κάτω από την ενιαία κυβέρνηση». Μακράκης) Ξημερώνει η 12η Οκτωβρίου. προ­ τού ακόμη φύγουν οι Γερμανοί. Επίσημα Κείμενα. ΚΚΕ. Στις 14 Οκτωβρίου γίνεται δοξολογία στη Μητρόπολη παρουσία των τριών υπουργών Ζέβγου. για να τηρήσουν την τάξη. οι οποίοι είχαν εισέλθει στην πρωτεύουσα ως κλιμάκιο της Εθνικής Κυβέρνησης. (Συνέντευξη Παπαδάκη) Η καθοδήγηση του ΚΚΕ σε προφανή διάσταση με εαμίτες. που βγαίνουν κατά χιλιάδες στους δρόμους κρατώντας ελληνικές σημαίες για να πανηγυρίσουν την ελευθερία τους. λέει σκληρά. Μανουηλίδη. τα όπλα μας. Ο πολύς Ιωαννίδης δεν θέλει κουβέντα. στη διοίκηση της ΟΜΣ.602 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ συμμαχικής νομιμοφροσύνης δημοσιεύει μια προκήρυξη την οποία θα υπέγραφε ευχαρίστως και ο Βρετανός πρωθυπουργός: «Να ολοκλη­ ρώσουμε. Τσάτσου. . τα ίδια λέει και ο Σιάντος κα­ τεβαίνοντας. παραδίδουν πάλι τα κλειδιά της πόλης και φεύγουν.μετά ας τον εκτελέσουν επειδή παραβίασε τις διαταγές.4 Η Πη Μεραρχία του ΕΛΑΣ (Ρήγος. αν τα κρατάμε. (Στ. Στις 9. και με το σύνολο των δικών της οπαδών θυσιάζει τα όνειρά τους «στα άμεσα συμφέροντα της Σοβιετικής Ένωσης στην Ανατολική Ευρώπη». μαζί με τον ΕΛΑΣ και τους συμμάχους μας. Ο Ορέστης αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει σοβαρή δέσμευση και εκλιπαρεί να του επιτρέψουν να καταλάβει την Αθήνα. με τον στρατηγό Μάντακα και τον Ρώσο αντισυνταγματάρχη Ποπόφ.Όλα θα γίνουν όπως είπαμε!. Δεν προλαβαίνουν να απο­ μακρυνθούν και το στεφάνι ποδοπατιέται από έξαλλα πλήθη.15 υποστέλλουν τη σβάστικα από την Ακρόπολη.

μερίς του λαού περιεβλήθη σχοινί ω». Επίσημα Κείμενα.Μόσχα . 5. Στις 16 Οκτωβρίου στο Κρεμλίνο ο Ίντεν πληροφορεί τον Μολότοφ «ότι το μεγαλύτερο μέρος της μεραρχίας αλεξιπτωτιστών έχει προ­ σγειωθεί στην Αθήνα». (Ανδρικόπουλος) Ομοίως το ΚΚΕ στην Ελλάδα καλωσορίζει θερμά τους Βρετανούς στρατιώτες: «Τα γενναία τέκνα της φιλελεύθερης και συμμάχου Μεγάλης Βρετανίας θα βρουν την πιο θερμή υποδοχή και υποστήριξη». τους ακούει και μουρμου­ ρίζει θυμόσοφα: .Να πάτε.Κατοχή. . παιδιά.ΕΑΜ. Μια σκηνή που θα επαναληφθεί έκτοτε αρκετές φορές είναι οι ταγματασφαλίτες οχυρωμένοι στα ξενοδο­ χεία της Ομόνοιας να πυροβολούν στο ψαχνό το πλήθος. κοινωνική πρόνοια· το κατά το δυνατό κλείσιμο της ψαλίδας μεταξύ των κοινωνικών τάξεων». Οι νεκροί δια­ δηλωτές είναι 10 και οι τραυματίες περισσότεροι· χάρη στην πυρο­ σβεστική επέμβαση του Ζέβγου. Όπως και αλλού σημειώνεται. Ο ταγματάρχης του ΕΛΑΣ Αθήνας Αθανάσιος Αθηνέλης. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 603 σκοπος Δαμασκηνός ψάλλει βροντερά τον δοξαστικό ύμνο για την π ε ­ ρίσταση: «Ελογίσθημεν πρόβατα σφαγής. που προ­ σέρχεται στη Μητρόπολη για τη δοξολογία. συμμετοχικές διαδικασίες. . «Ήταν η μη επιστροφή του βασιλιά χωρίς δημοψήφισμα· ήταν η κα­ τοχύρωση των λαϊκοον ελευθεριών και των ατομικών δικαιωμάτων· ήταν ελεύθερες εκλογές· ήταν κοινωνική δικαιοσύνη. Ο Μολότοφ «καλωσόρισε αυτήν τη σημαντική βρετανική επιτυχία». (Γασπαρινάτος) Μικρές ομάδες εθνικοφρόνων απαντάνε με τα δικά τους ακραία αντικομουνιστικά: . συνδικαλιστικές ελευθερίες. Στις 15 Οκτωβρίου εμφανίζονται στην προοτεύουσα οι πρώτοι Αγ­ γλοι* είναι το απόσπασμα κομάντο του ταγματάρχη Τζέλικο. το εαμικό σύνθημα «Λαοκρατία» δεν εξέφραζε κατά κανέναν τρόπο επιθυμία για σοβιετικό καθεστώς.Σόφια .Λαοκρατία.5 Στις 18 Οκτοοβρίου η Αθήνα είναι ξανά υπό κατοχή. Κι ο Χίτλερ πήγε. Την ίδια ημέρα χύνεται το πρώτο αίμα μεταξύ αντίπαλων διαδηλωτών. Να πάτε.. που απαγόρευσε αντεπίθεση των εαμιτοον. που έρ­ χεται από την Πελοπόννησο. ΚΚΕ..ΑΡΗΣ. τα επεισόδια σταματάνε εκεί. Μια λαοθάλασσα έξω φωνάζει συνθήματα: .

ο Γεώργιος και οι οπαδοί του. Ο Παπαν­ δρέου αποβιβάζεται στον Πειραιά από το θωρηκτό «Αβέρωφ» ως πρωθυπουργός της Εθνικής Κυβέρνησης.τι επί Γερμανών».6 Η αλλαγή φρουράς έχει γίνει ομαλά. Στο ανοιχτό αυτοκίνητο ο πρωθυπουργός μπαίνει με τον Σκόμπι. πολιτικών και στρατιωτικών. οι δωσί­ λογοι. Ή ανάψτε γ ι9 αυτούς τις λαμπάδες απόψε τη νύχτα: ο γέρος της Ντάουνινγκ Στριτ φέρνει πίσω το βασιλιά σας? Ο Παπανδρέου. (Σταυριανός) Ο Γούντχαουζ. όπως θα κομπάσει αργότερα. Ο Μπρεχτ σαρκάζει τους απο^τερους λόγους της βρετανικής π α ­ ρουσίας: Κρατήστε τους γιους σας στο σπίτι .Λίπερ. μανάδες της Αθήνας . Για «κατοχή με πολιτικοστρατιωτικούς σκοπούς» γρ ά ­ φουν οι New York Times. Μαζί τους η υπόλοιπη αγγλική κουστωδία.1965. Σαν ειρωνεία. Πί­ σω ακολουθούν σε άλλο αυτοκίνητο οι Μακμίλαν .604 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Τη θέση των γερμανικοον στρατευμάτων την παίρνουν τα βρετανι­ κά. . διακρίνει τη νέα πραγματικότη­ τα: «Η κατάσταση στην Αθήνα όχι και πολύ καλύτερη υπό βρετανική κατοχή α π ’ ό. τα αμαρτωλά Σώματα Ασφαλείας και οι παλιοί πολιτικοί έχουν κάθε λόγο να είναι ευχαριστημένοι. οι ταγματασφαλίτες. Ακρόπολις . Γιάννη. καλά τα κατάφερες. πίσω από τα χα­ μόγελα και τους φιλόφρονες λόγους. που. πείστηκε να περιμένει στο Λονδίνο ενόψει «δημιουργίας των καταλλήλων συνθηκών». Στο άρμα του προσωπικού του θριάμβου σέρνει και τους υπουρ­ γούς του ΕΑΜ. ως προπομπή του βασιλέα.Μπράβο. σύμφοονα με τις οδηγίες του Τσόρτσιλ. διαπιστώνοντας την τάξη που επικρατεί στην πρωτεύουσα.6. 5. με τον στρατηγό Σκόμπι διαρκώς πλάι του σαν δεσμοφύλακα. Μαθιόπουλου. που μπαίνουν σαν φίλοι στην πρωτεύουσα* μα τα τανκς δεν είναι ποτέ φιλικά. 7. από το βιβλίο του Ο Δεκέμβριος του 1944. Μετάφραση του Β. Στη διαδρο­ μή ο συγκεντρωμένος κόσμος τους αποθεώνει* ο έμπειρος Μακμίλαν διακρίνει το πνεύμα του πλήθους και κάνει πρώτος τη διαπίστωση: 6. «ήνοιγε τας πύλας της Ελλάδος». αγκαλιάζει και συγχαίρει τον σκληρό Ζέβγο: . Ο Τσόρτσιλ από τη Μόσχα.

Στη συνέχεια ο πρωθυπουργός πλαστογραφεί ανενδοίαστα την ιστο­ ρία.Όταν οι στρατιώται της Μεγάλης Βρετανίας εγκατέλειπαν την Ελλάδα. Δεν υπάρχουν. Στο μπαλκόνι ο Παπανδρέου ελίσσεται με εξεζητημένες ρητορικές αποστροφές. Και σήμε­ ρον τηρούν τον λόγον των.ΕΑΜ.Το ΕΑΜ θα κερδίσει τις εκλογές..ΑΡΗΣ. Τετέλεσται.Εθνική Νέμεση. ακολουθεί δοξολο­ γία στη Μητρόπολη και στη συνέχεια ο Παπανδρέου εκφωνεί λόγο στην πλατεία Συντάγματος. Έχουν αποκλειστεί. Έδωκεν απαράμιλλα δείγματα ιδεαλι­ σμού και αυτοθυσίας. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 605 . κατά μέγα μέρος.Πιστεύομεν και εις την Λαοκρατίαν. ο Τσόρτσιλ εγκαταλείπει ικανοποιημένος τη Μόσχα* ο στρατός του μπήκε στην Αθήνα.Λαοκρατία και όχι Βασιλιά.. Αλλά υπήρξε κρίσις ηγεσίας. που θα τον ακολουθεί στην υπόλοιπη ζωή του. Αρχίζει με το πασιφανές: . η πρωτεύουσα ήταν απόλυτα στη διάθεσή του την ίδια μέρα που έφυγαν οι Γερμα­ νοί. Πήγαινε γυρεύοντας για το προσωνύμιο «παπατζής».. μόνο με μια εισβολή που θα στοίχιζε ακριβά θα . Την επόμενη ημέρα. δεν απεδείχθη αξία του λαού. Τους εκφράζομεν την βαθυτάτην ευγνωμο­ σύνη του έθνους. Στην επίσημη τελετή για την απελευθέρωση. Το πλήθος τον διακόπτει: . Η ελ­ ληνική σημαία υψώνεται και πάλι στην Ακρόπολη.. οι αντιστασιακές ορ­ γανώσεις δεν παρίστανται. παραβλέποντας ότι ο ΕΛΑΣ είχε ελευθερώσει τα 3/4 της χώρας: . Αν το αποφάσιζε. οι οποίες φτάνουν έως το αλησμόνητο: . ΕΛΑΣ. Η ηγέτις τάξις.Λαοκρατία. στις 19 Οκτω­ βρίου. .Κατά την σκοτεινήν περίοδον της δουλείας του έθνους. Το πλήθος φωνάζει: . μας υπεσχέθησαν ότι θα επανέλθουν ελευθερωταί. Έχει ειπωθεί και έχει γραφτεί άπειρες φορές: «Αν το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ήταν αποφασισμένο να καταλάβει την εξουσία με τη βία αμέσως με την απελευθέρωση της Ελλάδας. . ο λαός μας υπήρξεν αξιοθαύμαστος.

επειδή η Ρουμανία ήταν πολύτιμη για τη ΣΕ. και αν ακόμη έδιδα δια ­ ταγήν αντιστάσεως εις την εισβολήν. ήρθα μόνο με τη. Ακόμη και άνθρωποι που υ π έ ­ φεραν από τα ανελεύθερα κυβερνητικά σχήματα μέχρι το 1974 συμ­ φωνούν πω ς η ελληνική κατάσταση ήταν καλύτερη από των Ανατολι­ κών Χωρών. μπορεί βάσιμα να αντιταχθεί ότι -α ν τιθ έτω ς. Στον καθορισμό των μεταπολε­ μικών ζωνών επιρροής οι Μεγάλες Δυνάμεις υπολόγισαν μόνο τα δικά τους συμφέροντα και αδιαφόρησαν σκανδαλώδους γ ια τον κυρίαρχο ιδεολογικό προσανατολισμό των μικρότερων κρατών. (Woodhouse) Παρά τις καυχησιολογίες και τους παλικαρισμούς διαφόρων δυνα­ μικών ακροδεξιών ο καθ' ύλην αρμόδιος Στρατιωτικός Διοικητής της Αθήνας στρατηγός Σπηλιωτόπουλος δεν είχε αυταπάτες: «Εάν ε π ι­ χειρούσε ο ΕΑΑΣ να καταλάβει την εξουσίαν. η απόκρουσίς της θα ήτο αδύνα­ τος». .την οποία η συμμαχική πίεση και η κοινή γνώμη θα την έκαναν αδύνατη». που προεξοφλεί τη σοβιετοποίηση της χώ­ ρας. σε μια στιγμή που θα μπορούσε εύκολα να το κάνει». Η υπόθεση που έχει αποκτήσει σχεδόν χαρακτήρα βεβαιό­ τητας είναι πω ς ο ΕΛΑΣ θα εγκαθιστούσε κομουνιστική κυβέρνηση και η Ελλάδα θα γινόταν ένα ακόμη σ τρατόπεδο του ανατολικού μπλοκ· ένα φτωχό. Αν γινόταν αυτό.ήταν μέγα πλήγμα για την Ελλάδα η αγγλοσοβιετική συμπαιγνία που εμπόδισε τον ΕΛΑΣ να καταλάβει την Αθήνα. καθυστερημένο κράτος με καταπιεστικό καθεστώς σαν του Χότζα και του Τσαουσέσκου. Χαρακτηριστικό π αράδειγμ α -κ α ι όχι το μ.606 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΪΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ήταν δυνατό να εκδιωχθεί .. αλλά στο ανατολικό μπλοκ. Το εροοτημα που επιχειρήθηκε να απαντηθεί εκ των υστέρων είναι τι θα γινόταν αν ο ΕΛΑΣ καταλάμβανε την Αθήνα.όνο. λεβεντιά μου! Δεν υπάρχει Έλληνας ή ξένος ιστορικός που να αμφιβάλλει ότι το ΕΑΜ «είχε αποφασίσει να μην καταλάβει την εξουσία. φτάνοντας από την Ιτα­ λία. η θέση της Ελλάδας δεν θα άλλαζε* θα παρέμενε ούτως ή άλλως στο συμμαχικό μπλοκ. αντικομουνιστικές δυνάμεις* παρότι το Κομουνιστικό Κόμμα ήταν σχεδόν ανύπαρκτο. στην οποία επικρατούσαν οι συντηρητικές. Σε αυτήν την υπόθεση. (Mazower).ε τίποτα στη διάθεσή μας! Εγώ. Οι διάφορες υποθέσεις που έγιναν γ ια την τύχη της Ελλάδας εύ­ λογα στηρίχτηκαν σε όσα συνέβησαν στα γειτονικά κράτη της Βαλ­ κανικής. δεν πέρασε στο δυτικό..η Ρουμανία. (Γασπαρινάτος) Ο στενός συνεργάτης του Παπανδρέου στρατηγός Παυσανίας Κα~ τσώτας είναι αφοπλιστικός: — Δεν είχαμ.

(Σ.Α ΡΗΣ. το θέμα της μοναρχίας γίνεται από την επόμενη κιόλα ημέρα συζητήσιμο. και νέες πολιτικές συμμαχίες . Στην ανάγκη μπορεί να θυσιαστεί ένας βασιλέας που δεν τον θέλει το «95% του λαού». (Ανδρικόπουλος) Μια ένδειξη της πολιτικής ευελι­ ξίας του Τσόρτσιλ ήταν η άρση της εμμονής του να επιστρέφει αμέ­ σως ο Γεώργιος στην Ελλάδα με την κυβέρνηση Παπανδρέου. η Ελλάδα από το 1830 ήταν για τους Δυτικούς κυριο­ λεκτικά αδιαπραγμάτευτη· δεν επρόκειτο σε καμία περίπτωση να της επιτρέψουν να περάσει στον ανατολικό συνασπισμό. Η πολιτική μας δεν πρέπει να κρέμεται σε μια κλωστή».ακόμη και στην απίθανη περίπτωση που θα το επιδίο^κε. Γρηγοριάδης. η μοναρχία θα ήταν καταδικασμένη· δεν θα υπήρχε λόγος για το αιματοκύλισμα στα Δεκεμβριανά και στον Εμφύλιο που ακολούθησε ούτε θα πρωταγωνι­ στούσαν μεταπολεμικά οι ακραίες δυνάμεις που οδήγησαν στη δικτα­ τορία του 1967 και την προδοσία της Κύπρου το 1974. (Τσουδερός) Η βρετανική ηγεσία ήταν προετοιμασμένη για ένα τέτοιο ενδεχόμενο. οι οποίοι ο^ς έμπειροι παίχτες είχαν έτοιμα εναλλα­ κτικά σενάρια για την Ελλάδα. Ιστορία) Άλλωστε. όταν οι Βρετανοί βεβαιώνονται στη Μόσχα ότι οι Σοβιετικοί δεν πρό­ κειται να τους δημιουργήσουν προβλήματα στην Ελλάδα. Το σημειώνει ο Ίντεν προς τον Τσόρτσιλ στις 10 Οκτωβρίου: «Μου φαίνεται ότι είτε με μοναρχία είτε με δημοκρατία εμείς πρέ­ πει να διατηρήσουμε και να ενισχύσουμε τις σχέσεις μας με την Ελ­ λάδα». η οποία συναγο^νιζόταν την ορμητικότητά του. Ο Στάλιν με τη Συμφωνία της Μόσχας παραχώρησε ευχαρίστως κά­ τι που δεν είχε και ούτε ποτέ διανοήθηκε να αποκτήσει. Το ΕΑΜ θα ερχόταν οπωσδήποτε σε συμβιβασμό με τους Βρετανούς. «Με την ευλυγισία αίλουρου που διέκρινε τον Τσόρτσιλ στην πολι­ τική του. Αν ο ΕΛΑΣ είχε μπει τον Οκτώβριο στην Αθήνα. Ο Βρετανός πρωθυπουργός δεν έχει αγκυλώσεις. Ήδη τις λίγες ημέρες ηρεμίας μετά την απελευθέρωση είχαν αρχί­ σει ελπιδοφόρες πολιτικές ζυμώσεις. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 607 Αντιστοίχως. Με δημοκρατική κυβέρ­ νηση και αδιάβλητο δημοψήφισμα επί του πολιτειακού. ήταν αδύνατον να εγκαταστήσει κυ­ βέρνηση σοβιετικού τύπου . θα την αναγνωρί­ σουν και θα συνεργασθούν μαζί της». Αν λοιπόν ο ΕΛΑΣ καταλάμβανε την εξουσία. δεν θα δυσκο­ λευόταν να εγκαταλείψει τον βασιλέα αν η υποστήριξίς του δημιουρ­ γούσε επικίνδυνες αντιδράσεις». θα δρομολογούσε μια εντελώς διαφορετική εξέλιξη της χώρας. «εάν στην Ελλάδα κατά την ώρα της απελευθερώσεως θα είναι στην εξουσία εαμική κυβέρνηση. το μυαλό του τρέ­ χει: «Ναι. Ήδη από το 1943 ο Ίντεν είχε δηλώσει στον Τσουδερό πως.

θα αναγνω­ ριζόταν η Εθνική Αντίσταση.608 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ κυοφορούνταν. δεν θα ήταν δυνατόν να μην μπει ο ΕΛΑΣ στην Αθήνα. Δέχεται και τη μικρόψυχη απαγόρευση παρέλασης ενός τάγματος ή λόχου ενώπιον των Αθηναίων. που έζησε τις σοβιετικές παρεμβάσεις εκ των έσω. εθνικούς αδιάβλητοι. Παράγοντες της Δεξιάς. Μ αχαιριά Οι Γερμανοί αποχώρησαν από την ελληνική πρωτεύουσα ανενόχλη­ τοι. και οι αριστεροί δεν θα κατέλη­ γαν οι νέγροι της πολιτικής ζωής. συνομι­ λούν με το δυτικόφιλο εαμικό κόμμα της ΕΛΔ των Σβώλου . δεν θα εί­ χαμε το Δεκέμβρη κι όλο το κακό που έγινε». εμείς μπορούσαμε να εξασφαλίσουμε μια κατάσταση εσωτερικά το λιγότερο σαν της Γαλλίας. Ο ΕΛΑΣ υπακούει. Θα εξασφαλίζαμε τις δημοκρατικές ελευθερίες. δεν θα έχανε π ο­ λύτιμα χρόνια αυτοκαταστρεφόμενη. καταλογίζει στη ΣΕ τις ευθύνες που της αναλογούν: «Αν οι Σο­ βιετικοί δεν επεμβαίναν και μας αφήναν ήσυχους. Αν έμπαινε ο ΕΛΑΣ στην Αθήνα. Μόνο σε ένα άγημα 25 ελασιτών υπό τον λοχαγό Απόστολο Κοκμάδη επέτρεψαν να εισέλθει στην Αθήνα για να αποδώσει τιμές κατά την υποδοχή της Εθνικής Κυβέρνησης. που επί τόσα χρόνια άκουγαν για τους αντάρτες του Βουνού χωρίς να τους έχουν αντικρίσει. σε αγαστή συνεργασία με τους Σοβιετικούς. Οι Βρετανοί δεν έχουν σκοπό να καταδιώξουν τους συμπτυσσόμε­ νους Γερμανούς. Υποθέσεις. δεν θα είχαμε αγγλική κατοχή. Ο Τσόρτσιλ δεν ήθελε ανεξέλεγκτες εμπλοκές· αν άρχιζαν μάχες. Για αυτό το μή­ νυμα Παπανδρέου προς τους αντάρτες απαγόρευε κάθε «επιθετική πρωτοβουλία» εναντίον των αποχωρούντων Γερμανών. η Ελλάδα θα απολάμβανε από τό­ τε μια κοινοβουλευτική δημοκρατία δυτικού τύπου. Την ανεξαρτησία της Ελλάδας και τις ομα­ λές μεταπολεμικές εξελίξεις τις υπέσκαψαν οι Βρετανοί. Ο Πορφυρογέννης. . εξίσου βάσιμη με την επικρα­ τούσα. (Βοντίτσος) Υπάρχει λοιπόν και αυτή η εκδοχή.Τσιριμώκου και προσωπικότητες της Αντίστασης* οι έντιμοι δεξιοί δεν θέλουν τη συνύπαρξη με τους προδότες και τους νεόπλουτους εκμεταλλευτές της κατοχικής δυστυχίας.

οι οποίοι θα βρουν μπροστά τους άθικτες τις γερμανικές μεραρχίες από την Ελλάδα. αρχηγού του Γερμανικού Επιτελείου. διευθυντής του υπουργείου Τύπου και Προπαγάνδας του V Ράιχ.9. Ο αρχηγός του V Ράιχ είχε αρχή να αρνείται οποία δήποτε συμφωνία με τον εχθρό. Σύμφωνα με τον χιτλερικό υπουργό Σπέερ. Το είχε αποσαφηνίσει ο Τσόρ­ τσιλ: «Δεν πάμε για να πολεμήσουμε τους Γερμανούς. Ο φον Όβεν.8 Κάποιοι ιστορικοί δεν δέχονται την εκδοχή της ρητής συμφοονίας και εκτιμούν ότι τα αίτια της βρετανικής αδράνειας «βρίσκονται π ι­ θανότατα στην πρόσκαιρη σιωπηρή σύμπτωση βρετανικών και γερμα­ νικών συμφερόντίον ενόψει της σοβιετικής προέλασης.1977. που μετείχε ο ίδιος στις διαπραγματεύσεις. ειδικά για την Ελλάδα έγινε μια συμ­ φωνία μη επίθεσης «μοναδική σ? όλο το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο».Α ΡΗ Σ. . την αναφέρει σε σχετικό βιβλίο του. Οι Γερμανοί που εγκαταλείπουν τη χώρα μόνο σε όνειρο θα μπο­ ρούσαν να φανταστούν αυτό που συμβαίνει. 16. Η Ελλάδα κάτω από τον αγκυλ^ωτό σταυρό. πρόκειται για μια ύπουλη μαχαιριά στους Σοβιετικούς συμ­ μάχους τους. / Μ. για ευνόητους λόγους. χωρίς όμως 8. και του στρατηγού Γιοντλ. σε επίπεδο πολύ υψη­ λότερο από το διπλωματικό για να μην υπάρξουν ακριτομυθίες. ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Οι Άγγλοι ουδέποτε τη δημοσιο­ ποίησαν. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 609 Το σχέδιο «M anna» δεν είναι πολεμική επιχείρηση εναντίον των Γερμανών· είναι αστυνομικής φύσης επιχείρηση των Βρετανών ενα­ ντίον των επαναστατημένων Ελλήνο^ν. Sekendorf. (Ανδρικόπουλος) Πίσω από αυτήν την απόφαση κρύβεται η βρετανική δολιότητα· ο αδίστακτος Τσόρτσιλ συνεργάστηκε με τον Χίτλερ προκειμένου να ελέγξει τον ελληνικό χώρο. η οποία ανησυ­ χούσε τον Τσόρτσιλ πολύ περισσότερο α π 5 ό. ακόμη και τοπική.9 Είτε υπήρξε διμερής συμφωνία είτε μονομερής βρετανική σκο­ πιμότητα. νε­ κρών κ.ο. Τα βρετανικά αεροπλά­ να που κυριαρχούν στο Αιγαίο αφήνουν ανενόχλητα τα γερμανικά πλοία να μεταφέρουν τους Γερμανούς στρατιώτες από τα νησιά στην ηπειρωτική χώρα.κ.τι η ήδη ξεγραμμένη Βέρμαχτ». «Στρατιώτες που συμμετείχαν σε κάποια θαλάσσια μεταφορά ανέ­ φεραν ότι βρετανικά καταδιωκτικά πετούσαν δίπλα τους. Το Βήμα. αλλά μόνο για να βοηθήσουμε να διατηρηθεί η τάξη». ακόμη και για ανθρωπιστικούς λόγους. όμως υπάρχει η μαρτυρία του Γκέμπελς. όπως περισυλλογή τραυματιών. Η μόνη παραβίαση αυτής της αρχής έγινε στην Ελλάδα μεταξύ των αγγλικών και των γερμανικοί στρατευμάτων. 9. Η συμφωνία κλείστηκε μάλλον στη Λισαβόνα.

όλοι να τους αγγίξουν. Εκατοντάδες εί­ ναι οι συγκρούσεις και οι μάχες του ΕΛΑΣ ολόκληρον τον Οκτώβριο. οι τελευταίοι νεκροί του Πολέμ.. Γρηγοριάδης. Είναι γνωστός στους περισσότερους κατοίκους της πόλης και τον . τραγουδάνε. “σπαρμένη” με κατεστραμμένα αυτοκίνητα. και το BBC ανακοινώνει πανηγυρικά το όνομα της ελληνι­ κής πόλης που «ελευθέρωσαν» τα αγγλικά στρατεύματα. Καλυφθήκαμε. χωρίς να επιτεθούν. και χιλιάδες κάτοικοι της πόλης βγαί­ νουν στους δρόμους να υποδεχτούν τους αντάρτες. Παρουσιάστε Το πρώτο δεκαπενθήμερο του Οκτωβρίου μετά τις τελευταίες σκλη­ ρές μάχες στην περιοχή η Ρούμελη είναι ελεύθερη. Την παράσταση κλέβει η είσοδος του Περικλή πάνω στο άλογο.610 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ X Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ να επιτίθενται. να τους ευχαριστήσουν για τον αγώνα τους. «Πολλές φορές πέρασαν βρετανικά αεροπλάνα πάνω από τη φ ά ­ λαγγα. κράνη και κουφάρια δεν θα ξεχάσει το θέαμα. Τους προσφέρουν λουλούδια. [. έπεσαν σε κλοιό από Βρετανούς Beaufighters. προστατευμένα ανεπαρκώς μόνο από ένα έως δύο υδροπλάνα τύπου Αράντο. εμφανίζεται το Απόσπασμα «Τζέλικο». Σχεδόν πάντα ένα δύο εικοσιτετράωρα μετά την είσοδο των ανταρτών επαναλαμβά­ νεται η ίδια κωμ. Αντάρτικο) Οι αντάρτες. Στη Λαμία μ π α ί­ νουν τα ρουμελιώτικα τμήματα.] Έ να και μόνο αεροπλάνο των Συμμάχων θα μπορούσε να φέρει την καταστροφή». χωρίς να δεχθούν ε π ί­ θεση». (Rampe) Μόνο οι σοβιετικές διαμαρτυρίες για τη βρετανική αδράνεια προκάλεσαν κάποιες αεροπορικές επιδρομές στα ελληνικά αεροδρόμια της ενδοχώρας. φοονάζουν συνθήματα. αποτελούμενα από Ju52. Ό ποιος είδε την κεντρική αρτηρία της Ελλάδος στην υποχώρησή τους. αγωνίζονται όλοι να τους δουν από κοντά και. Πάντοος έξω από την Αθήνα οι κατακτητές πλήρωσαν βαρύ τίμημα στον ΕΛΑΣ: «Δεν απεχώρησαν αμαχητί οι Γερμανοί από την Ελλάδα. αξίζει σε ελευθερωτές. πολεμώντας τους Γερμανούς. μπαίνουν στις πόλεις και ο κόσμος τούς υποδέχεται όπως. Αεροπορικά σμήνη.ωδία· για να εγγράψουν οι Βρετανοί υποθήκη ελευθε­ ρωτοον στα μάτια της διεθνούς κοινότητας. πυροβόλα. οι μάχες και οι νεκροί του. Το ίδιο επαναλαμ βάνεται και κατά τη χερσ αία αποχώρησή τους.. Αγγλοι.ου». ει δυνατόν. όπλα παντός είδους. (Φ. Εξαφανίζονταν όμως.

(Δημητρίου. Κουνήθηκε η πόλη όλη. ο Καραλίβανος και οι άλ­ λοι μένουν στη Λαμία να προετοιμάσουν την υποδοχή του Άρη στη γ ε­ νέτειρά του.Α ΡΗ Σ.Παραδώσαμε την Ελλάδα δεμένη στους Άγγλους. 0 Περικλής και ο Βερμαίος φεύγουν καλπάζοντας να τον π ροϋπα­ ντήσουν* ο Νικηφόρος. Άλ­ λοι πάλι σπρώχναν το πλήθος ν’ ανοίξουν δρόμο. ο Μπελής.Με τα λάθη που έγιναν και με το στραβό δρόμο που πήραμε. . με μια κουραμάνα και μια κονσέρβα θα μας σκοτώσουν. θεωρεί το κίνη­ μα της Αντίστασης οριστικά καταδικασμένο. φώνα­ ζαν μερικοί. . «Απλώθηκε μεγάλος ενθουσιασμός μόλις μαθεύτηκε ποιος μπαίνει καπετάνιος στη Λαμία με το σύνταγμά του. Διαδόθηκε και σ ’ όλη την επαρχία το νέο και ξεσηκώθηκαν φάλαγγες ολόκληρες από κάθε χω­ ριό με όλα τα μέσα και έσπευδαν στη Λαμία». . λέει. και κατέβαιναν ώρες νωρί­ τερα στο κέντρο και στην είσοδο της πόλης. που υπέγραψε η πολιτική ηγεσία όσο αυτός ήταν στην Πε­ λοπόννησο. Από τη στιγμή αυτή όλα τ ? άλλα μείνανε για ύστε­ ρα. καμπάνα η φωνή τους με τη γύφτικη προφορά τους. θες δεν ήταν κι ο τύπος του για τέτοια. Και. Θες δεν το περίμενε. Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ έχει διαπεραιωθεί στη Ρούμελη στις 16 Οκτω­ βρίου. Αντάρτης) Η συνέχεια των αντάρτικων αφίξεων στη Λαμία είναι ακόμη πιο συ­ γκλονιστική.Να μιλήσει ο Άρης!. φωνάζουν έξαλλοι από χαρά που είναι πάλι κοντά τους. «Πέφτει σαν βόμβα η είδηση “έρχεται ο Άρης”. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 611 υποδέχονται με απίστευτες εκδηλώσεις αγάπης. Στην Ιτέα θα σμίξει με τον Περικλή και τον Βερμαίο* οι στιγμές είναι συ­ γκινητικές. 0 αρχηγός αναφέρεται στις δύο συμφωνίες. του Λιβάνου και της Καζέρτας. »Αυτός γελούσε ταραγμένος κι όλο σφούγγιζε τα μάτια του».Κάντε πίσω! Δεν τον έφαγαν οι Γερμανοί θα τον φάτε εσείς. ο Λοκρός. αμέτρητος λαός. μια το ’ρίχνε στο καλαμπούρι. “ΑφεντικόοοΓ. » . Ξεκίνησαν τα πλήθη. Θα καθυστερήσει στην Ιτέα δύο ημέρες περιμένοντας να περάσουν τον Κορινθιακό και τα άλογα. μετά από απουσία έξι μηνών. . 0 Άρης με τη συνοδεία του σταματάνε για λίγο στην Άμφισσα* τον υποδέχεται πλήθος κόσμου. (Δημητρίου. Το μεγαλύτερο γού­ στο είχαν μαζί του οι Γύφτοι από τα γύφτικα. που απαιτεί πιεστικά να τον ακούσει. αφού οι Άγγλοι αποβιβάστηκαν στην Ελλάδα. Αντάρτης ) Οι παλιοί του σύντροφοι δεν κρατιούνται. μια γελούσε αμήχανος με τα φουντωτά μαλλιά του και τα άτσαλα γένια του.

μα η απαισιοδοξία του δεν με­ τριάζεται: . Προπορεύεται ο Άρης ανάμεσα στον πάτερ Ανυπόμονο και τον Περι­ κλή. το χω ­ ριό του πιστού Τζαβέλα* ο Άρης είχε ζητήσει του Περικλή να τον αναλάβει: . να αποφανθεί ο ίδιος πώς και ποιοι θέλει να τον κυβερνή­ σουν. Θα τα κρα­ τήσουμε και θα πολεμήσουμε μέχρι να κληθεί ο λαός μπροστά στις κάλπες. τον κόβει ο αρχηγός.Όνειρα θερινής νύχτας. πέφτουν πάνω στην έφιππη ομά­ δα και τρομάζουν τα άλογα. πίσω έρχονται οι μαυροσκούφηδες και παραπίσω ανακατεμένοι αντάρτες και λαός ολόκληρος που τους ακολουθεί καταπόδας. Τότε μόνο κι εμείς στους εκλεκτούς του λαού θα καταθέσουμε τα όπλα μας. Αυτό που πρέπει να τονίσει ιδιαίτερα εί­ ναι αυτό που λέγαμε α π ’ την αρχή και το έχεις πει κι εσύ εκατοντά­ δες φορές. .Αυτός ο κόσμος που μας χειροκροτεί. Αδύνατον να συνεχίσουν έτσι· α φ ιπ π εύ ­ ουν όλοι και από το Ελασσώνειο και πάνω συνεχίζουν με τα πόδια.Θα τον προετοιμάσεις. του χρόνου τέτοιον καιρό θα ψηφίζει μονοκούκι Τσαλδάρη [βασιλόφρονες]. κατευθύνονται προς τη Λαμία. Κι αν θέλουν ας τα σπάσουν ή αν θέλουν ας τα βάλουν στο μουσείο για την ιστορία. Χιλιάδες συμπατριώτες . «Η υποδοχή του εκεί ήταν ένα ασυγκράτητο ξέσπασμα ενθουσια­ σμού και πρωτόγονης λατρείας.612 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ 0 αρχηγός μιλάει στους συγκεντρωμένους στην κεντρική πλατεία της πόλης· το πλήθος τον αποθεώνει. Μετά την Άμφισσα. λέει. Ο ατσάλινος άνδρας που έφυγε κλεφτά μια νύχτα πριν τρία χρόνια από τη σκλαβωμένη πόλη του. θα σταματήσουν για λίγο στα Τοπόλια. (Τριανταφυλλίδης) 0 κόσμος έχει ξεχυθεί έξω από την πόλη να π ρ ο ϋ π α ­ ντήσει τον αρχηγό· ζητωκραυγάζουν. Τη νύχτα ο Άρης με τη συνοδεία του θα καταλύσουν στη Γραβιά και την άλλη ημέρα το προ^ί. Θα κάνουμε μια στάση στα Τοπόλια να μι­ λήσει στους χωριανούς του. επιστρέφει ελευ­ θερωτής. αρχηγός ενός ολόκληρου στρατού. Στην είσοδο της Λαμίας η συγκίνηση κορυφώνεται. στις 20 Οκτωβρίου. το κεφάλι μου μπορεί να πάει στη Βουλή. Όσο για τα βουλευ­ τιλίκια. Κ άποιος από τους παρισταμένους κάνει την πρόβλεψη πω ς του χρόνου τέτοιον καιρό ο Άρης θα μπαίνει στη Βουλή με τα φισεκλίκια και τη γενειάδα του. Πως σε καμία περίπτωση δεν θα παραδώσουμε τα όπλα αν δεν πραγματοποιηθούν πέρα για πέρα οι σκοποί του ΕΑΜ. για να βγει στο Βουνό. όχι όμως με τα δι­ κά μου πόδια. ένα ομαδικό παραλήρημα».

Τμήματα ανταρτοόν είναι ακροβολισμένα σε όλο το μήκος της δια­ δρομής και αγωνίζονται να κρατήσουν τον κόσμο έως την πλατεία Ελευθερίας. περιμένει τον Άρη. 0 κόσμος αρχίζει με μια φο^νή να τραγουδάει το «Εμπρός.ετοιμάστηκαν ταραγμένοι. για να σπάσει τον κόμπο που τον πνίγει. στην πλατεία Ελευθερίας. έχεις περισσότερα. είδαμε στην κάτω πλατεία. Τεντωνόταν ο κόσμος να δει. που πλησιάζει. 0 Άρης κι η συνοδεία .ακούσαμε και τον Λοκρό -κραύγαζε π α ρ αγγέλμ ατα. Σάλπισαν και οι σάλπιγγες “προσοχή". Ο Άρης μπαίνει στη Λαμία. Τα παραγγέλματα και οι ήχοι από τις σάλπιγγες σκορπίζουν ρίγη και ξεσηκώνουν τον κόσμο. που παραληρεί. για την Ελλάδα»· ο επιστήθιος φίλος του Φίτσιος τον καμαρώνει μην μποροόντας να συγκρατήσει τους λυγ­ μούς που τον τραντάζουν. Καθώς πλησιάζει. ας ήταν πρόθ3ρα ακόμα. Είδαμε και τους δικούς μας σαλπιγκτές .ΑΡΗ Σ. Περιγράφει ο ίδιος τις αξέχαστες στιγμές: «Ακούστηκαν οι σάλπιγγες στα δικαστήρια -αναταράχτηκε το πλή­ θος. ΕΛΑΣ. οι επικεφαλής τούς δίνουν «παρουσιάστε» και αναφέρονται με στεντόρεια φωνή. Έβαλα όλη τη δύναμή μου και κραύγασα κι εγώ “προ­ σοχή’'. Μαύριζε η πλούσια γενειάδα του.Μ’ έφαγες. βαδίζοντας ζωηρά. πειράζει τον Περικλή δίπλα του για τα στεφάνια που έχει πάνω του: . Καθώς η πομπή περνάει ανάμεσα στους παρατεταγμένους αντάρ­ τες. οι σάλ­ πιγγες σκίζουν τον αέρα. ο Νικηφόρος με το τμήμα του. ξεμπουκάρισε πυκνό πλή­ θος άνθρωποι και στη μέση τους ο Άρης. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 613 του περιμένουν να τον καλωσορίσουν και τμήματα ανταρτών είναι παρατεταγμένα για να του αποδοόσουν τιμές.και κατό­ πιν οι σάλπιγγες άρχισαν το σάλπισμα του στρατηγού. »Μια στιγμή. γυναίκες έχουν στρώσει τον δρόμο με τα χαλιά του σ πι­ τιού τους για να πατήσει. με κινή­ σεις κοφτές αριστερά και δεξιά να χαιρετάει τον κόσμο που παραλη­ ρούσε. Οι κάτοικοι τον ραίνουν διαρκώς με λουλούδια. Και ο κεντρικός δρόμος πλαισιωμένος από τους αντάρτες που παρουσίαζαν όπλα. όπου οι τοπικές αρχές περιμένουν τον αρχηγό για να του παραδώσουν το κλειδί της πόλης. 0 αρχηγός. άγρια στρατιωτικά παραγγέλματα ακούγονται. κορίτσια και μικρά παιδιά του περνάνε στεφάνια στον λαιμό. τα όπλα των ανταρτοόν σε θέση «παρουσιάστε» και ο συνταγ­ ματάρχης Σπάθής με τον ταγματάρχη Ζούλα στέκονται μπροστά του «προσοχή» και του δίνουν αναφορά. Τελευ­ ταίος. Άρχισαν τό­ τε να αλαλάζουν ξέφρενα όλα τα πλήθη γύρω μας και γινόταν ένα άγριο μεγαλείο.

. .Λαμβάνω την τιμή. του λέει ο Περικλής. από όπου είχε προγραμματιστεί . Αντάρτης) Ο αρχηγός κατέθεσε στεφάνι στον ανδριάντα του παιδικού του ήρωα Αθανασίου Διάκου και μετά κατέλυσε στο σπίτι του Μακρόπουλου. Εισήλθαμε στην πόλη καταδιώκοντας τον εχθρό. εγώ θα τους μιλήσω μια και καλή μεθαύριο.Όχι.Συναγωνιστές! Προς τον καπετάνιο του Ελληνικού Λαϊκού Α πε­ λευθερωτικού Στρατού! Παρουσιάστεεε. Τα πλήθη ωρύονταν μ ’ έξαλλο ενθου­ σιασμό. Δίπλα του κατάχλομος από τη συγκί­ νηση ο απλός Τάκης Φίτσιος. Γέμισαν τα μάτια του δάκρυα.Δε βγαίνεις να πεις δυο λόγια..] δονιόταν ο τόπος από τις στεντόρειες ζητωκραυ­ γές. να αναφέρω: 2ο Σ ύ ­ νταγμα του ΕΛΑΣ! Παρόντες δύναμη ενός τάγματος. Στάθηκα προσοχή και λέω δυνατά: » .. [. (Δημητρίου. «Η πόλη ντυμένη σ τ 5 ασπρογάλαζα α π ' τις χιλιάδες σημαίες ετοι­ μάζονταν για τη μεγάλη στιγμή της γιορτής της. Ααρμ! »Οι σάλπιγγες σάλπιζαν το σάλπισμα του στρατηγού και ο Αρης έμπαινε σβέλτος στην πλατεία. Οι καμπάνες της Μη­ τρόπολης χτυπούσαν χαρμόσυνα και ο λαός συγκεντρώνονταν να π α ­ ρακολουθήσει τη δοξολογία. βγες εσύ τώρα. Υπόσχεση Ξημέρωσε η Κυριακή στη Λαμία.) Με α γκ ά ­ λιασε κατόπιν δυνατά και με φίλησε». φώναξα ξανά με όλη μου τη δύναμη: » . χαιρέτησέ τους και πες τους να κάνουν υπομονή μέχρι την Κυριακή. Έ τσι και έγινε.614 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ του πλησίαζαν. »Πήγα τρέχοντας μπροστά στον καπετάνιο. Ο κόσμος που είχε συγκεντρωθεί αποκάτω αδύνατον να τον αφήσει σε ησυχία· άλλοι σκαρφάλωσαν σε ταράτσες και μπαλκόνια και φώναζαν να τον δουν και να τους μιλήσει. »Κατά τις δέκα η ώρα η πλατεία και οι γύρω δρόμοι είχαν γεμίσει από κόσμο. (Μελετζής) Ο Άρης βγήκε από τη Μητρόπολη και π ερ ­ πάτησε έως το ξενοδοχείο Βούλγαρη.. (Δίπλα του ο Φίτσιος έκλαιγε για καλά. Με είδε και γέλασε το πρόσωπό του. Ομάδες ανταρτών και φουστανελοφόρων είχαν π α ρ α τ α ­ χθεί α π ’ τη Μητρόπολη ως το κτίριο που από τον εξ<ύστη του θα μι­ λούσε ο Άρης». συναγωνιστή καπετάνιε. Οι άντρες σάς εύχονται καλώς ήρθα­ τε στην ελεύθερη π α τρ ίδα σας! Στις διαταγές σας! » 0 Άρης είχε σταθεί προσοχή κι αυτός και χαιρετούσε.

»Όταν ο Άρης πρόβαλε στον εξώστη. Ανέβηκαν στο ξενοδοχείο. Η μακρά ομιλία του ενώπιον των κατοίκων της Ρούμελης και εις επήκοον όλων των Ελλήνων περιλαμβάνει μια συνοπτική ιστορική και πολιτική αναδρομή της χώρας από το 1821.. «Ό..ΑΡΗΣ. 0 Άρης δεν κάνει τίποτα τυχαία* δίνει στον κόσμο την εικόνα που θέλει πορευόμενος εν μέσω αντιπροσώπων Θεού και κυβέρνησης. Σημαίες. επανα­ λαμβάνοντας τη βαρυσήμαντη υπόσχεση: Θα σεβαστούμε την ετυμηγορία σας. Λες και η φύση ένιωθε και συμμερίζονταν τη χαρά της λευτεριάς του λαού της Λαμίας. Σημίτη. όποια κι αν είναι αυτή. (Μελετζής) Ο λόγος του Άρη έχει δημοσιευτεί αρκετές φορές.] Η πλατεία εί­ χε γίνει μια ανθρωποθάλασσα. [. [. Όσα έγιναν στη Λαμία κατά την υποδοχή και την ομιλία του Άρη δεν έμειναν απαρατήρητα από τους τοπικούς κομματικούς* παρότι ο ανεπιθύμητος αρχηγός απούσιαζε από τη Ρούμελη έξι ολόκληρους μή­ νες. αυτόν ανα­ γνώριζαν για αρχηγό». είχε δυνα­ μώσει ακόμη περισσότερο. Πρώτη φορά έβλεπα τέτοια συγκίνηση και ομολογώ πως ποτέ μου δεν μπορούσα να φανταστώ πως υπάρχουν τέτοιες στιγμές στον άνθρωπο Τιτάνα».τι κι αν έκανε το Κόμμα. Πέρασε αρκετή ώρα ωσότου μπορέσει ν’ αρχίσει την ομιλία του. πανό. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 615 να μιλήσει* στο ένα του πλευρό έχει τον πάτερ Ανυπόμονο και στο άλ­ λο τον διορισμένο από τον Παπανδρέου διοικητή Στερεάς καθηγητή Γ. Μα έχουμε αυτές τις απαιτήσεις: να ψηφίσει ο λαός ανεπηρέαστα και να σεβαστούν το λαό. σημαιούλες συμμαχικές και ελληνικές ανακατεύονταν σε μια πολυχρο^μία και λαμποκοπούσαν στο λιοφώτιστο πρωινό εκείνης της μέρας. Κι όσο ο Άρης τούς έκανε νόημα με χειρονομίες να ησυχάσουν. Αν αυτά δεν εκτελεστούν. αντί η απήχησή του στον κόσμο να έχει εξασθενήσει.. μια απέραντη ζητωκραυγή σκέπασε τα πάντα και δεν εννοούσε να σταματήσει. τότε σας υποσχόμαστε ότι πάλι θα ξαναβγούμε στο Βουνό. έκλαιγε και δεν μπορούσε ν' αρθρώσει λέξη.την τωρινή απαίτηση για ελεύθερες εκλογές και πολιτική ομαλότητα. την προσωπική του λογο­ δοσία για την πορεία και τα έργα του επί τρία χρόνια στο Βουνό και -κυρ ίω ς. Την απαίτηση αυτήν την υπογράμμισε ξανά προς το τέλος..] Ήρθαν στιγμές κατά την ομιλία του που ο Άρης είχε συγκινηθεί τόσο πολύ που βούρκωναν τα μάτια του. τόσο ο λαός της Λα­ μίας κουνούσε τα πανό και τις σημαίες και ζητωκραύγαζε. «Ο εξώστης ήταν στολισμένος με όλες τις συμμαχικές σημαίες και με τεράστιες ελληνικές που έγραφαν “Λαοκρατία9 ’. (Τριανταφυλλίδης) .

(Ρούσος) Σε λίγο ο κομματικός δημοσιογράφος Β. 33. τις προκηρύξεις. . που διαθέτει «φυσική κλίση» στα στρατιωτικά.η παρουσίασίς του έπρεπε να γίνεται χω­ ρίς πολλά εγκώμια και σε δεύτερη ή τρίτη θέση.είναι και ο «εμπνευστής της αυτοδιοίκησης». (Mazower) Τα προβλήματα είναι τεράστια. «Αποφασίστηκε οριστικά και αμετάκλητα πια από την κομματική ηγεσία να μην επιτραπεί με κανέναν τρόπο η εμφάνισις του Αρη στην Αθήνα. «Η κλίμακα του λιμού. τεύχ. Κι όπου ακόμα ήταν αδύ­ νατο να αγνοηθεί ολότελα -ό π ω ς επί παραδείγματι στα λευκώματα των στρατιωτικών μονάδων. παραπονέθηκε στους Ζέβγο και Παρτσαλίδη.616 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ Κάποιες εκθέσεις προς την Αθήνα προκάλεσαν νέα μέτρα* η καθο­ δήγηση του ΚΚΕ έκρινε πως πρέπει το ταχύτερο να του μειώσει το μπόι. Οι Γερμανοί δεν άφησαν τίποτα όρθιο* οι ανατινάξεις και μόνο που 10.Γιατί δε με κάνατε αρχιστράτηγο αφού εγώ καθοδηγούσα το στρατό. αυτός που «του έδωσε το όνομα». Σε αυτόν τον πόλεμο πλήρω­ σε μάλλον το ακριβότερο τίμημα από τις άλλες χώρες. Γιώργη. Την ίδια εντολή πήραν οι κομματικές οργα­ νώσεις* στις αφίσες. που «πήρε προσωπικά μέρος στις περισσότερες από τις μεγάλες επιχειρήσεις» και -σ αν να μην έφταναν όλα α υ τά . (Τριανταφυλλίδης) Τις πολεμικές δάφνες του ΕΛΑΣ όμως τις διεκδικεί και ο Σιάντος. Η χαρά δεν τρώγεται. 0 δημιουργός. Κανένας άλλος». 1. Κομουνιστική Επιθεώρηση . τα πλακάτ. σύμφωνα με το οποίο ο Σιάντος τα πάντα εποίησε. Είναι ο «ιδρυτής» του ΕΛΑΣ. Κι όχι μονάχα αυτό: στο Ριζοσπάστη και σ" όλες τις εφημερί­ δες του ΕΛΑΣ δόθηκε αυστηρή εντολή να μην προβάλλεται σε καμιά περίπτωση το όνομά του. . Γεωργίου θα αποζημιώσει τον Γραμματέα του ΚΚΕ δημοσιεύοντας ένα αφόρητα δουλοπρεπές κείμενο.12.1944..1 0 Άρης στη θέση του Άρη. του πληθωρισμού και της φυσικής καταστροφής εδώ σ π ά ­ νια έχει το αντίστοιχό της στην Ευρώπη». ο αρχηγός του ΕΛΑΣ ήταν ο ηρωικός συναγωνιστής Σ τέφ α­ νος Σαράφης.Τώρα πέταξε το πουλί. τα συνθήματα. . τ ’ όνομα του Άρη δεν έπρεπε να αναγράφεται. ο ορ­ γανωτής. .Να σε κάνουμε. απαντάει ο Ζέβγος. Η Ελλάδα είναι ολόκληρη μια πληγή.

Γρηγοριάδης. η κτηνοτροφία είχε αποδεκατισθεί και το ένα τρίτο περίπου των δασικών εκτάσεων είχαν καεί». μοναδική σε όλες τις γλώσσες του κόσμου: Φιλότιμο. «Κατά τη διάρκεια του Πολέμου και πέρα από τους 500. τραπεζομάντιλο ή κουρτίνα για να φορεθεί.000 τα καμένα σπίτια και πολλαπλάσια τα μισοκαμένα και ρημαγμένα. ήρθαν να μας προ­ ϋπαντήσουν με προσφορές». ο κόσμος πεινάει. μα και τα αβούλωτα δόντια». μέσα συγκοινωνιών και επικοινωνίας είχαν ανατιναχθεί. υπολογίζεται ότι θα χρεια­ στούν χρόνια για να αποκατασταθούν.στη συνέχεια η αμερικανική UNRRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration). (Φ. στις εγκα­ ταστάσεις. όπως στην Ιταλία. Πρώτη έφτασε στην Ελλάδα η αγγλική ML (Military Liaison). χρήματα και εφόδια για την ενίσχυση των ομοεθνών και πιέζει τις συμ­ μαχικές κυβερνήσεις να βοηθήσουν τη χειμαζόμενη πατρίδα. Αλβανία. εγκαταλείποντας τη Θεσσαλονίκη. πάνω από τα δύο τρίτα του εμπορικού στόλου είχαν χαθεί. για να λυθούν τα μεγάλα προ­ βλήματα επισιτισμού. δρόμοι. σιδηρόδρομοι. Πράγμα­ τι οι διεθνείς οργανώσεις κινητοποιούνται και παρέχουν στην Ελλάδα αναλογικά μεγαλύτερη βοήθεια από όση είχαν προσφέρει σε άλλες χώ­ ρες που απελευθερώνονταν: Ιταλία.κ. για να δείξει την εκτίμησή του για τα εφόδια που . μα. Μέρες) Έ να ς Αμερικανός αξιωματικός της UNRRA στην Τζια γοητεύεται από το ήθος των κα­ τοίκων. κυρίως με τρόφιμα και καύσιμα. τους τελευταί­ ους πια μήνες από τους 40 μαρτυρικούς της Κατοχής. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 617 προκάλεσαν.και τα νοικοκυριά που σώθηκαν. Δεν έμεινε πια σεντόνι.Α ΡΗ Σ.ο. χρήματα δεν υπάρχουν. στους οποίους γίνεται διανομή κουβερτοί>ν: «Ο κόσμος έφερνε συμβολικά δώρα. Τρύπησε το μπρίκι. Οι πρώτοι ξένοι που έρχονται στη ρημαγμένη χο^ρα μένουν έκθαμ­ βοι από τη συμπεριφορά των φτωχών ανθρώπων. έχουν φτάσει στην έσχατη ένδεια. Γιουγκοσλαβία. στους σιδηροδρόμους κ. καύσιμα. «Έλιωσε και η μπαλωμένη φανέλα. Η χώρα έχει κυριολεκτικά ερη­ μωθεί. 1. όπως και επί Κατοχής. Οι Βρετανοί στρατιώτες αφηγούνται έκπληκτοι πως «οι Έλληνες. στο λιμάνι.700 περίπου χωριά είχαν καταστραφεί. έπρεπε η Ελλάδα πολύ σύντομα να αποκτήσει δική της παραγωγή.ο. Πολωνία. Η ξένη βοήθεια α π α ­ λύνει κάπως την τραγική ανέχεια. η οποία ορίζεται από μία λέξη. αντί να μας δεχτούν γυρεύοντας.000 και περισσότερους νεκρούς.κ. με πιο πλούσιο εφο­ διασμό σε τρόφιμα. (Ιατρίδης) Πάνω από 100. πρώτες ύλες κ. γέφ υ­ ρες. (Σεφέρης. Έ σπασε και το τελευταίο ποτήρι. Αντίστασις) Η ελληνική κοινότητα των ΗΠΑ προσφέρει. Πλήθυναν τα σπασμένα τζά­ μια.

Αλλά. ο Έλληνας αξιω ματικός οδήγησε τους στρατιώτες στο νεκροταφείο όπως του είχαν ορίσει. 0 μετέπειτα στρατηγός Κυριάκος Π απαγεωργόπουλος αποβιβάζε­ ται με τμήμα του Ιερού Λόχου σε κάποιο νησί του Αιγαίου. αλλά φανερά παλλόμενη από συγκίνηση. (Mazower) Στη χαρά έχουν και οι νεκροί θέση. μετά την οποία όλα πρέπει να επανέλθουν εκεί που ήσαν την προπολεμική περίοδο. 0 παραλογισμός που διατυπώ νεται ποικιλοτρόπως είναι να αποσυρθούν οι πολιτικοί σχηματισμοί που διεξήγαγαν τον εθνικό αγώ ­ να για να αναλάβουν οι ίδιοι. που ακουγόταν από όλους. ο δήμαρχος του . τμήμα του Ελληνικού Στρατού είναι παρατεταγμένο κοντά μας και σας αποδίδει τις τιμές που σας πρέπουν. πορτοκάλια και αυγά αποθέτονταν.νησιού τον παρακάλεσε να παραστεί με ένα άγημα σε μια τελετή. στις πόρτες της αποθήκης. η συγκίνηση του έπνιξε τη φωνή. θα πληρώσει και μετά την απελευθέ­ ρωση για να επανέλθουν οι απόντες στους θώκους τους. Με νέο αίμα και καταστροφές.τι συνέβη στη χώρα κατά τα τέσσερα χρόνια της Κατοχής. Μετά την ενθουσιώδη υποδοχή και τα καλωσορίσματα από τους κατοίκους. Σαν να θεωρούν την Αντί­ σταση και τις θυσίες ενός ολόκληρου λαού μια απλή παρένθεση. Πλήρωσε την απουσία της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας του κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Ανυποψίαστος. αφήνουν την υπ ερ ά σ π ι­ ση του αστικού καθεστώτος στην Άκρα Δεξιά και στους δωσίλογους. θα μεταβλη- .618 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ ΧΑ Ρ1ΤΟ ΠΟ Υ Λ ΟΣ έπαιρνε. Οι παλιοί πολιτικοί δείχνουν να αδιαφορούν γ ια ό. Εκεί γίνεται μάρ­ τυρας και μέτοχος μιας αρχαϊκής σκηνής: 0 δήμαρχος του νησιού αποκαλύπτεται. άρχισε να μι­ λάει απευθυνόμενος στους νεκρούς: Σας αναγγέλλω ότι το νησί μας ελευθερώθηκε! Αυτή τη στιγμή που σας μιλάω. [. επειδή λόγω της πολυετούς α π ο υ­ σίας τους δεν διαθέτουν ερείσματα στον λαό. και ποσότητες από αμύγδαλα. λίγα κάθε φορά... (Πα­ παγεωργόπουλος) ΐΐόλωστι (1) Ο ελληνικός λαός είναι διπλά άτυχος. Δεν κατόρθωσε να συνεχίσει.] Ούτε και οι στερήσεις των τελευταίων ετών δεν είχαν σβήσει τις λαϊκές π α ρ α δ ό ­ σεις της τιμής και της αμοιβαιότητας». Με δυνατή φωνή. μπαίνει στο νεκροταφείο και γονατίζει ανάμεσα στα μνήματα. Για να επιστρέψουν τα παλιά κόμματα στην εξουσία.

τα οποία σε λίγο θα γίνουν η ιδεολογική λεοντή της εθνικοφροσύνης. Στις 11.] Ξε­ κίνησε από το μηδέν για να φτάσει το 1944 να έχει σχεδόν δύο εκα­ τομμύρια μέλη». μοναρχικοί.ΑΡΗΣ. Για να σταθεί η λεοντή. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 619 θούν σε υποχείρια των Άγγλων και θα υποθηκεύσουν τη δημοκρατία και την ανεξαρτησία της χώρας.1981. με αγγλική επιταγή και τη συναίνεση των αντιστασιακών αναλαμβάνει όλες τις εξουσίες στην Ελ­ λάδα. τας οικογενείας των και την ζωήν των ακόμη εχαρακτηρίζοντο ως καταστροφείς της χώρας». Στο κρίσιμο υπουργείο Στρατιωτικών εγκαθίσταται και καθο­ δηγεί τα πάντα ο κατοχικός συνεργάτης της X στρατηγός Βεντήρης. π ρ έ­ πει οι εαμίτες να στιγματιστούν σαν σφαγείς και σαν προδότες. (Πυρομάγλου.. που ξεκίνησε από μια ακραία πολιτική παράταξη. Οι προδότες θα ισχυρίζονται ότι συνεργάστηκαν ακόμη και με τον κατακτητή. Από την επαύριο της κυβερνητικής άφιξης στην Ελλάδα οι αντι­ στασιακοί αντιμετωπίζονται σαν μαύρα πρόβατα. συντηρητικοί. Η διαμαρτυ­ ρία του υπαρχηγού του ΕΔΕΣ είναι χαρακτηριστική της κρατούσας αντί­ ληψης: «Αξιωματικοί κατελθόντες από τα βουνά εχλευάζοντο και προεπηλακίζοντο από τους παραμείναντας εις τα διάφορα γραφεία. ταγματασφαλίτες και δωσίλογοι για να σωθούν. αντιμοναρχικοί. Ακούγονται τα πρώτα ψελλίσματα. Η κυβέρνηση που έχει σχηματίσει ο Παπανδρέου..1 1 Γύρω από την κυβέρνηση και τους Άγγλους συσπειρώνονται σε μια ιδιότυπη συμμαχία αγγλόφιλοι. Πολ­ λοί μάλιστα είχαν κηρυχθεί λιποτάκται διότι εγκατέλειψαν τους σχη­ ματισμούς των Τσολάκογλου και Ράλλη! Έλληνες που εθυσίασαν την περιουσία των. «Στα τέσσερα εκείνα χρόνια το ΕΑΜ. ακροδεξιοί. Στις στρατιωτικές υπηρεσίες επικρατεί εκδικητικό πνεύμα για όσους πολέμησαν τους κατακτητές από οποιαδήποτε οργάνωση. Είναι μια κυβέρνηση που λειτουργεί χωρίς Βουλή και μηχανι­ σμούς ελέγχου. . 21. [. ξεπέρασε τους παραταξιακούς φραγμούς και ορ­ θώθηκε για να οδηγήσει ολόκληρο τον ελληνικό λαό στον αγώνα ζωής και θανάτου που πάλευε η Ελλάδα και ο κόσμος ολόκληρος. αν και δεν προ­ έρχεται από την ψήφο του ελληνικού λαού. Αντίστασις) Εννοείται πως στο ΕΑΜ καταλογίζονται τα χειρότερα. προκειμένου να σώ­ σουν την Ελλάδα από τον κομουνισμό. Τα Νέα . γερμανόφιλοι.9. η εξουσία της περιορίζεται στα λίγα τετρα­ γωνικά χιλιόμετρα του κέντρου της Αθήνας· στις συνοικίες της πρωτεύουσας και σε όλη την ύπαιθρο χώρα το Κράτος του ΕΑΜ ορθώνε­ ται συμπαγές και ακλόνητο όσο ποτέ. Βέβαια.

εξέφραζε όμως φόβους για τελική σύγκρουση καθώς θεωρούσε 12.. Ούτε το κοινό μήνυμα ΕΑΜ και ΚΚΕ προς τον Παπανδρέου από τις 9 Οκτωβρίου: « Σ α ς ζητάμε να πάρετε όλα τα μέτρα για να φύγει και ο τελευταίος Βούλγαρος από την ελληνική επικράτεια της Θράκης και Μ ακεδονίας».1 2 Το ψεύδος και η διαστροφή των γεγονότων κυριαρχούν. [. Φάκε?^ος Ελλάς. Δύο έμπειροι Αμερικανοί δημοσιογράφοι αναλαμβάνουν να ερευ­ νήσουν τις διαδόσεις: «Ο Φ. από την Αθήνα στη Θεσσαλο­ νίκη. Τζερβάζι του Κολίερ και ο Μ. Ας πρόσφεραν ανεκτίμητη εθνική υπηρεσία οι εαμίτες διατηρώντας ψηλά το εθνικό φρόνημα των κατοίκων της Μακεδονίας εναντίον Βουλγάρων και Γιουγκοσλάβων.620 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ δεξιές εφημερίδες δημοσιεύονται φανταστικά ρεπορτάζ από την ύπ α ι­ θρο. αντεκδικήσεις και αρπαγές. .] Δεν συνάντησαν ούτε λεηλασίες ούτε σφαγές στη Θήβα. Πόλωση (2) Το ΕΑΜ δείχνει εντυπωσιακή πολιτική συνέπεια.το ΕΑΜ κατηγορείται ότι ασκεί τρομοκρατία. Ας έχει δηλοοσει το ΕΑΜ από τον Σεπτέμβριο του 1944 «επίσημα και κατηγορηματικά» ότι «σε καμιά περίπτωση δεν θα καταθέσει τα όπλα αν και ο τελευταίος Βούλγαρος δεν εγκαταλείψει το ιερό έδαφος της πατρίδας μας». (Σταυριανός) Η απροθυμία των Βουλγάρων να εγκαταλείψουν τη Μακεδονία (θα φύγουν τελικώς στις 28 Οκτωβρίου) χρεοόνεται στο ΕΑΜ και σε δήθεν συμφωνίες της Κατοχής. κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους. (Ανδρικόπουλος) Τίποτα δεν μετράει. Ας έχουν δώσει τη ζωή τους εκατοντάδες ελα­ σίτες στις μάχες εναντίον των Βουλγάρων στη Μακεδονία. προβαίνει σε φόνους. Και δεν έχουν περάσει παρά ελάχιστες ημέ­ ρες από τις 14 Οκτωβρίου που οι Times του Λονδίνου έγραφαν: «Το ΕΑΜ ασκεί τη διοίκηση με αξιοσημείωτη ικανότητα και αυταπάρνηση». Λάρισα και στις άλλες πόλεις. Λ α­ μία. Τα αργ^εία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιοόν. Ταξίδεψαν με σκοπό να επιβεβαιο^σουν φήμες βαρβαρότητας και δε συνάντησαν ούτε μία περίπτοοση». Φόντορ του Σικάγο Σαν ταξίδεψαν προς το Βορρά.. Σε απόρρητη έκθεση μέλους της Σοβιετικής Στρατιωτικής Αποστολής την επομένη της απελευθέρωσης επιβεβαιώνεται και η θέληση του ΚΚΕ « για ομαλή δημοκρατική εξέ­ λιξη. 1931-1944. Έ χει δηλώσει πω ς θα συνεργαστεί με την κυβέρνηση Παπανδρέου και είναι αποφασισμένο να το κάνει.

Οι ακροδεξιοί που ήρθαν από τη Μέση Ανατολή ανέλαβαν αμέσους θέσεις στον κρατικό μηχανισμό και συμπεριφέρονται σαν να κατέχουν τίτλους ιδιοκτησίας επί της χώρας. Αυτός διαφο^νεί και τους στέλνει πίσο:> στους στρατώνες χοορίς να τιμωρήσει κανέναν από τους κινηματίες αξιωματικούς. για «να μην ανησυχεί η κυβέρνησις και ο πρωθυπουργός ιδιαίτερα. Στις 25 Οκτωβρίου 1944 οι δύο παραστρατιωτικές οργανώσεις θα ενωθούν με τους εν Ελλάδι ακροδεξιούς αξιωματικούς και θα σχηματίσουν τη γάγγραινα που επί χρό­ νια κατέτρωγε τον Ελληνικό Στρατό με την επωνυμία ΙΔΕΑ (Ιερός Δε­ σμός Ελλήνων Αξιωματικών). 14. οι αντάρτικες μονάδες αραίωσαν από τον αθηναϊκό π ερί­ γυρο και αραιωμένες παρέμειναν ως τις 2 Δεκεμβρίου».4. . Από τον Αύγουστο του 1943 είχαν συστήσει στην Αίγυπτο την πρώτη παραστρατιωτική οργάνωση. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 621 δεδομένη τη συνέχιση της αντιεαμικής πολιτικής εκ μέρους της βρε­ τανικής κυβέρνησης και του ελληνικού αστικού πολιτικού κόσμου». οι οποίοι φέρονται αποφασισμένοι να επιβάλουν δυναμικές λύσεις. Οι αξιωματικοί του ΕΛΑΣ ανησυχούν· προτείνουν προληπτικά μέτρα αποτροπής. με αθόρυβη μετακίνηση αντάρτικων μονάδων ή ενίσχυση των πλησιέστερο^ν στην Αθήνα. Οι συνοψότες αξιωματικοί κινητοποιούν στρατιωτικές μονάδες. (Φ.1967. Την πρώτη απόπειρα επιβολής δικτατορίας θα κάνει ο ΙΔΕΑ στις 31.Εμείς δε θα δώσουμε για κανένα λόγο αφορμή παρεξηγήσεων. Γρηγο­ ριάδης. Κ α­ θημερινές σχεδόν είναι οι συγκεντρώσεις. 13.1951. Οι κινήσεις των δικτατορίσκων γίνονται αντιληπτές και ο Αμερικανός πρέσβης Μακβί προειδοποιεί τον Παπανδρέου να μην ευνοήσει καμία τέτοια εξέλιξη. καταλαμβάνουν τον Ραδιοφωνι­ κό Σταθμό της Αθήνας. τα συλλαλητήρια και οι π ο ­ ρείες· τα χωνιά δονούν την πρωτεύουσα: . Παπάγο.5. συλλαμβάνουν δύο στρατηγούς και προσφέρουν την εξουσία στον αρ­ χιστράτηγο Αλ. Αντάρτικό) Η ηγεσία του ΕΑΜ είναι αποφασισμένη να ασκή­ σει μόνο πολιτική πίεση· και σε αυτήν επιμένει μέχρι υπερβολής. Μάλιστα.1 4 Ο κίνδυνος μιας νέας στρατιωτικής δικτατορίας και βίαιης επ ανα­ φοράς του βασιλέα είναι υπαρκτός· δεν είναι αποκύημα της φαντασίας των εαμιτών.Λαοκρατία και όχι Βασιλιά. και μικρότερο παρακλάδι τον ΣΑΝ (Σύνδεσμο Αξιωματικών Νέων). Η πολιτική ηγεσία τα απορρίπτει: .Α ΡΗΣ. μεταξύ των οποίων βρίσκονται οι προ^τεργάτες της 21. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. με τον τίτλο ΕΝΑ (Ένωσις Νέων Αξιωματικών).1 3 Οι φόβοι των Σοβιετικών είναι βάσιμοι καθώς μαζί με την κυβέρ­ νηση επέστρεφαν από τη Μέση Ανατολή και κάποιοι νοσταλγοί της βασιλομεταξικής δικτατορίας.

έτρεξαν και μπήκαν αυτοβούλους στις φυλακές. Στη Γαλλία και στο Βέλγιο κατά χι­ λιάδες συλλαμβάνονται. Ο λόγος είναι πως «οι κυρίαρχες μεταπολεμικές ελίτ της Αθήνας είχαν προσωπικούς και επαγγελματικούς δεσμούς με τους ανθρώπους που είχαν υπηρετήσει τους Γερμανούς». βασανιστές και καταδότες της Γκεστάπο κυκλοφορούν ασύδοτοι και προκλητικοί καθώς έχουν περάσει στην υπηρεσία το)ν Άγγλων και της κυβέρνησης.Εθνική Νέμεση. Στην υπόλοιπη Ευρώπη. Δεν μπορούσαν να έχουν δίκιο και αυτοί που πολέ­ μησαν και αυτοί που συνεργάστηκαν. Το ΕΑΜ έχει αποδεχτεί τη συνοίκηση με τα αστικά κόμματα και προσβλέπει σταθερά σε ελεύθερες εκλογές. αλλού απλώς συλλαμβάνονται και παραδίδονται στις αρχές. (Mazower) Αλλά το ΕΑΜ δεν τους χαρίζεται. τότε θα εξουδετερωνόταν η αποτελεσματικότης των Σωμάτων Ασφαλείας». δεν τολμά να το κάνει· στηρίζεται σε αυτά τα κοινωνικά αποβράσματα. παρότι έχει δεσμευτεί ότι «οι δωσίλογοι θα λογο­ δοτήσουν» και αναγνωρίζει την αδήριτη ανάγκη «να γίνουν κάποιες εκτελέσεις». οι χώρες που γνώρισαν κατοχή αμύνονται και αποκόπτουν τα καρκινώματα.622 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ . Απανωτές είναι οι διαδηλώσεις για την υπόμνηση των λαϊκών αι­ τημάτων τα συνθήματα έχουν σκεπάσει τους τοίχους των κτιρίων και . «Αν ικανοποιόταν το λαϊκό αίτημα για άμεση εκκαθά­ ριση και τιμωρία. (Ιατρίδης) Και μόνο ο διορισμός του στρατη­ γού Σπηλιωτόπουλου ως Στρατιωτικού Διοικητή της Αθήνας αποτελεί σκάνδαλο* ούτε ο Ζέρβας δεν το άντεξε και διαμαρτυρήθηκε με επι­ στολή του στον πρωθυπουργό. Το ελάχιστο που ζητάει από την ελληνική πολιτεία είναι η παραδειγματική τιμωρία των δω­ σίλογων· όχι μόνο για λόγους δικαιοσύνης. Ελάχιστοι προδότες έχουν συλληφθεί. όπως ο φαιδρός «πρωθυπουργός» Ράλλης. για να γλιτώσουν την οργή t g j v θυμάτων τους. δωσίλο­ γοι. Αυτό όμως που συμβαίνει είναι εξοργιστικό. δικάζονται και εκτελούνται οι συνεργάτες των κατακτητών. 0 Παπανδρέου. ταγματασφαλίτες. αλλά και γιατί θα ερχόταν σε σύγκρουση με τις μάζες που το ακολουθούν. Στην Ελλάδα χτεσινοί Χίτες. 0 κόσμος αναγνωρίζει στον δρόμο τούς βασανιστές του και τους καταδιώκει· αλλού γίνονται αυτοδικίες. Ενεχόμενοι πολιτικοί και οικονομικοί π α ­ ράγοντες προσπαθούν να αθωώσουν ηθικά τους συνεργάτες των κα­ τακτητών ή να τους προσφέρουν δικαιολογίες. Η ατιμωρησία των συ­ νεργατών του κατακτητή ακύρωνε ηθικά και νομικά τη δράση των αντιστασιακών. Οι πιο αναγνωρίσιμοι.

Μ’ έναν μονάχα στόχο. τον όποιο ρόλο τους.τι γεννιόταν κεί­ νο τον καιρό κι αναριγούσε ολόκληρο τον κόσμο». 0 Τσάτσος με αρκούντως πανεπιστημιακό ήθος χλευάζει τους φτωχοντυμέ­ νους ανθρώπους των συνοικιών καθώς στις εαμικές συγκεντρώσεις βλέπει μόνο «Αρμένηδες και Τσιγγάνες». από το βιβλίο 0 καθρέφτης και το μαχαίρι. Πολλές από τις κοπέλες ασφαλώς πλη­ ρώνονταν για να διαδηλώσουν. Αυτό που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να καταλάβουν οι νέοι ανα­ βάτες της εξουσίας είναι το ριζοσπαστικό πνεύμα που είχε ξεπηδήσει μέσα από τις φλόγες της Κατοχής και της Αντίστασης και ότι οι δια­ δηλωτές έχουν κατακτήσει με το αίμα τους και με την προσωπική τους θυσία το δικαίωμα συμμετοχής στα κοινά· δύσκολα θα απωθηθούν ξα­ νά στο περιθώριο ως απόμακροι θεατές.ΑΡΗΣ.. χωρίς καιροσκοπισμό και ιδιοτέλεια. έστω και τον πιο μικρό. τα μετέπειτα παιδιά της γαλαρίας ζούσαν πάνω στη σκηνή και παίζανε τον ρόλο τους. με το αίμα τους. «Τα παιδιά της γαλαρίας» (ο τίτλος από την ομότιτλη ταινία του Καρνέ). [. »Μετά τον Πόλεμο κυβέρνησαν τον τόπο ξανά φθαρμένοι άνθρωποι. ανίκανοι να συλλάβουν έστω και στο ελάχιστο α π ' ό. Και ήταν το όνειρο για μιαν ελεύθερη ζωή σχηματισμένη μακριά από α π ά ν ­ θρωπους νόμους. με τη ζωή τους. Το εξηγεί με θαυμαστή απλότητα ο Μάνος Χατζιδάκις: «Στον και­ ρό της Κατοχής. οι οποίες είχαν εγκαινιαστεί στην Κατοχή με βαρύτατο φόρο αίματος. Δεν μπορούν οι επήλυδες να εννοήσουν ότι συνεχίζονται κάποιες μορφές διαμαρτυρίας. Το ΕΑΜ φαινόταν να νοικιάζει χήρες για τις πολλές εκδηλώσεις του». . Μ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 623 κάθε πρωί εμφανίζονται καινούργια.. Χατζιδάκις. την επαλήθευση ενός επίμονου ονείρου. το πρόβλημα μετα­ τίθεται από το προφανές δίκαιο των διαδηλωτών στην όχληση που προκαλούν στον αστικό καθωσπρεπισμό..] »Τίποτα δεν έγινε αλήθεια. με αυταπάρνηση. Για τον Λίπερ το φαινόμενο των συχνών διαδηλώσεων είναι ακα­ τανόητο· ερμηνεύει τις διαμαρτυρίες του κόσμου με πνεύμα αργυρα­ μοιβού: «Οι νέοι κυριαρχούσαν. από εξορίες και φυλακές κι εκτελέσεις.1 5 Τι να καταλάβουν οι βολεμένοι. χωρίς προοπτική ανταλλάγματος.. 15.] μερικές φορές ντυμένες χήρες για να δείχνουν πόσο είχε υποφέρει το ΕΑΜ κατά την Αντίστασι. [. από ανάλγητους κρατικούς μηχανισμούς. Ως συνήθως.

Στις 21 Οκτωβρίου ο σοβιετικός υπουργός Εξωτερικών Μολότοφ είχε ενημερώσει -μέσω Δημητρόφ. έχει μειο^θεί από τους 4. μα την κοσμοπλημμύρα του ΕΑΜ. Έχουν οικογένειες. που τρομάζει τους κυβερνητικούς. δείγμα του ειρηνικού τους προσανατολισμού.το ελληνικό ΚΚ ότι δεν μπορεί να υπολογίζει στη βοήθεια της Σοβιετικής Ένωσης: «Λαμβάνοντας υπόψη την περίπλοκη διεθνή θέση της Ελλά­ δας. το ΕΑΜ θα τις κερδίσει με περίπατο* ή εν πάση περιπτώσει θα είναι ο καθοριστικός πολιτικός παράγων. και αφού όλα έχουν ειπωθεί από την κάθε πλευρά. γυναίκες. ένα μήνυμα από τη Μόσχα δεν τους αφήνει περιθώρια.624 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Τίμημα Μόλις έξι εβδομάδες θα διαρκέσουν οι λεκτικές αναμετρήσεις με­ ταξύ των δύο πόλων εξουσίας μετά την απελευθέρωση. Όπως μπορεί να προβλέψει και ο πλέον αδαής. Ήδη οι διοικήσεις των ελασίτικων μονάδων παρέχουν αφειδώς άδει­ ες στους άνδρες τους. Η θρυαλλίδα είναι ο αφοπλισμός του ΕΛΑΣ. δουλειές.500 στους 3. Μετά τις έξι εβδομάδες. η απευθείας βοήθεια από τη Σοβιετική Ένωση στο ελληνικό εθνι- . Και να ήθελαν κάποιοι σκληροί του ΚΚΕ να παρεκκλίνουν. Το ΕΑΜ δεν θέλει όξυνση. τον λό­ γο τον έχουν τα όπλα. όλοι μαζί . παιδιά. εκλογές θέλει. χωράφια που εγκατέλειψαν για τον αγώνα· εξού και το νέο τραγούδι που λένε: Στα σπίτια μας να πάμε μαζί.η δύναμη της ΙΙης Μεραρχίας. όχι την κομουνιστική μειοψηφία. «Πρέπει ευθύς εξαρχής να γίνει δεκτό ότι η πολιτική ηγεσία της Αριστεράς δεν αρνήθηκε τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ και της Εθνικής Πολιτοφυλακής». δεν είναι κάποιοι ληστές των ορέων. αφού δεν έχουμε τώρα καταχτητή. Οι αξιο^ματικοί του ΕΛΑΣ μόνο ένα όνειρο έχουν πλέον όπως ήρθαν τα πράγματα· να γίνει μια μεγάλη παρέλαση του ΕΛΑΣ στην Αθήνα και στη συνέχεια συμβολική κατά­ θεση των όπλων τους στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη· να μην μπορεί εκ των υστέρων κανείς να καυχηθεί ότι τους αφόπλισε. εάν η χώρα πάει σε ελεύθερες εκλογές. (Γασπαρινάτος) Οι αντάρτες του ΕΛΑΣ κουράστη­ καν τρία χρόνια στα βουνά· θέλουν να γυρίσουν στο σπίτι τους· είναι αγωνιστές της ελευθερίας. Αυτό ακριβώς φοβούνται οι πιο οξυδερκείς αντίπαλοί του· όχι τα όπλα του ΕΛΑΣ.500 άνδρες καθώς πολλοί ελασίτες έχουν επιδοθεί στις γεωργικές εργασίες.

«Η άφιξη της Τρίτης Ορεινής Ταξιαρχίας αποτελούσε ασφαλώς προκλητική πράξη έναντι της Αριστεράς και δυναμίτιζε τις όποιες άλ­ λες προσπάθειες για τη μείωση της καχυποψίας που τη διακατείχε». είναι μάλ­ λον ανέφικτη». Η απαίτηση είναι δίκαιη και ο Παπανδρέου δεν έχει λόγους να προβάλει αντιρρήσεις. Παράλ­ ληλα προσπάθησε να εξασφαλίσει τη διατήρηση της Ορεινής Ταξιαρ­ χίας και του Ιερού Λόχου. Τα εθελοντικά σώματα της Μέσης Ανατολής εξαιρούνται. Και τότε η κατάσταση άλλαξε». « 0 Παπανδρέου. Σε σύσκεψη με τον Σιάντο στις 25 Οκτοοβρίου συμφωνούν για την κατάληξη που πρέπει να έχει ο ένοπλος εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας: γενικό αφοπλισμό και δημιουργία εθνικού στρατού με την πρόσκληση κάποιων κλάσεοον εφέδρων.1 6 0 Στάλιν εννοούσε πολύ σοβαρά τις συμφωνίες που έκανε με τους Δυτικούς και τη μακρόχρονη συνύπαρξη της αντιφασιστικής συμμαχίας. υπακούοντας κυρίως στις αγγλικές πιέσεις. Φάκελος Ελλάς. Η πρόκληση είναι μεγάλη. ενώ «αρνήθηκε να βοηθήσει τους Έλληνες κομουνιστές και τις φιλοκομουνιστικές δυνάμεις εναντίον των Βρετανών που υποστήριξαν τους αντιπάλους τους». υπέπεσε στο βαρύτατο σφάλμα να μην αρκεσθεί μόνο στην επιδίωξη του αφοπλισμού του ΕΛΑΣ. (Γασπαρινάτος) 16. Το ΕΑΜ αντιδρά και δηλοονει πως ο ΕΛΑΣ θα παραδώσει τα όπλα μό­ νο μαζί με τα άλλα εθελοντικά σώματα.ΑΡΗ Σ. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 625 κοαπελευθερωτικό κίνημα. δηλαδή το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ. (Hobsbawm) Ο μόνος όρος που θέτει το ΕΑΜ για να αφοπλιστεί ο ΕΛΑΣ είναι. . τη μη ουσιαστική διάλυση τοον τα γ μ α τα ­ σφαλιτών και την ειδική διαμόρφωση της ηγεσίας της Εθνοφυλακής. 1931-1944. (Γασπαρινάτος) Δεν είναι όμως στο χέρι του. για λόγους ισονομίας και ασφαλείας των αγωνιστών που θα επιστρέ­ φουν στα σπίτια τους. να αφοπλιστούν και τα άλλα εθελοντικά σώ­ ματα. Τα αρχεία tojv μυστικών σοβιετικών υπηρεσιών. Την επομένη ο Παπανδρέου δηλώνει επισήμως ότι τα «εθελοντικά σώματα» του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ όσο και «η εκστρατευτική δύναμις που είχε σχηματισθεί εις την Μέσην Ανατολή θα διαλύονταν». οι οποίες αναφέρονται μόνο στον ΕΛΑΣ και στον ΕΔΕΣ. Το απέδειξε με τη διάλυση της Κομιντέρν το 1943 και του Κο­ μουνιστικού Κόμματος των ΗΠΑ το 1944. Αγγλοι και ακροδεξιοί αναγκάζουν τον πρωθυπουργό σε νέες δηλώσεις περί αφοπλισμού στις 31 Οκτωβρίου. Όποιος πληροονει τον τραγουδιστή διαλέγει και το τραγούδι. και συγκεκριμένα η ΙΙίη Ορεινή Ταξιαρχία στις 9 Νοεμ­ βρίου θα μεταφερθεί συγκροτημένη στην Ελλάδα.

Τη στυγνή βρετανική συμπεριφορά υπερακοντίζουν οι απόντες και οι αμαρτωλοί της Κατοχής. θα υφίσταται χλευασμούς του τύπου «Κερένσκι». το μέλλον γ ι ’ α υ ­ τούς θα ήταν βραχύ. (Ανδρικόπουλος) Όσο και αν διαπραγματεύτηκε το ΕΑΜ με την κυβέρνηση Π απαν­ δρέου.ο. Αλλά δεν είχαν λαϊκή υποστήριξη. Κάθε φορά που το ΕΑΜ και ο Παπανδρέου θα συμφωνούν μεταξύ τους για τον αφοπλισμό και θα διαφαίνεται η ελπίδα ομαλής εξέλιξης. όσες υποχωρήσεις και αν έγιναν αμοιβαία.έστω και με ένα «ελεγχόμενο δημοψήφι­ σμα». Ιτα­ λίας. εάν το ΕΑΜ εί­ χε οιανδήποτε επιρροή στη μεταπολεμική Ελλάδα. Αφού πέτυχε να αποβιβάσει στρατό στην Ελλάδα. τα οποία επείγεται να αφοπλίσει για να σχηματίσει ένα συμπαγές αντισοβιετικό μπλοκ. ακραία πολιτική στην Ελλάδα για να δώσει ένα μάθη­ μα και προς τα άλλα αντιστασιακά κινήματα της Δύσης (Βελγίου. 0 Βρετανός πρωθυπουργός θέλει σκληρή. (Κλάιβ) Τις πολιτικές εξελίξεις τις π α ­ ρακολουθεί άγρυπνα και τις καθοδηγεί από το Λονδίνο ο Τσόρτσιλ με εντολοδόχους τον Λίπερ και τον Σκόμπι. Γι’ α υ ­ τό έκαναν ό. οι Βρετανοί θα επεμβαίνουν καταστροφικά και θα ακυρώνουν τα συμφωνηθέντα. ουσιαστικά εκείνη τη στιγμή ήταν ένα είδος π ρ ο ­ τεκτοράτου των Βρετανών».κ. «Οι ακραίοι δεξιοί και οι δωσίλογοι ήθελαν εμφύλιο πόλεμο. Ε ί­ χαν υποστηρίξει τη δικτατορία Μεταξά και πολλοί από αυτούς είχαν συνεργαστεί ενεργά με τους Γερμανούς.τι μπορούσαν για να δημιουργήσουν μια κατάσταση που θα προκαλούσε αγγλική επέμβαση». Ήξεραν πως. Δεν μπορού­ σαν να κάνουν τίποτα εναντίον του ΕΑΜ χωρίς ξένη βοήθεια. και θα εκτελεί κατά γράμμα τις βρετανι­ κές εντολές. απαιτεί πλέον την άνευ όρων παράδοση των αντιστασιακών ή τη βίαιη διάλυσή τους και επαναφ ορά του βασιλέα . «Η Ελλάδα. (Σταυριανός) . ο Τσόρτσιλ δεν δια ­ π ρα γμ ατεύετα ι με μια «μειοψηφία τραμπούκω ν» και «αναρχικών». (Ανδρι­ κόπουλος) Η ελληνική κυβέρνηση δεν είναι κυβέρνηση· ο πρωθυπουργός δεν εί­ ναι προ30υπουργός. 0 Έλληνας πρωθυπουργός θα επιπλήττεται σαν νήπιο από τον Λίπερ: «Παραδέχτηκε ότι είχε σφάλει και υποσχέθηκε να κάνει αυτό που του ζήτησα». Μ αταίως ο Σβώλος εκλιπαρούσε τον Αμερικανό πρεσβευτή να μεσολαβήσει: «Οι Βρετανοί πρέπει να δημιουργήσουν τουλάχιστον την εντύπωσιν εις τους Έλληνας ότι είναι λαός ελεύθερος». Γαλλίας). μολονότι ονομαστικά αποτελούσε ένα ανεξάρτητο κράτος.626 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Αυτό είναι και το κύριο γνώρισμα όσων προηγήθηκαν των δεκεμ­ βριανών συγκρούσεων. «πανικόβλητος» κ.

Κάποιος νεαρός αντάρτης. Ό πως επί Γερμανών. καμία ψυχολογική προετοιμασία πολιτοον και ανταρτών δεν γίνεται. διαφωνεί και πάλι. Σηκωτό τον κουβαλήσανε στο Στρατηγείο τον νεαρό κατά διαταγήν του αρχηγού. Έ χει πρόσφατο το παράδειγμα. Ακόμη και ελάχιστες ημέρες πριν τη σύγκρουση. στις 26 Νο­ εμβρίου. (Τσόρτσιλ) Και στις 16 του ίδιου μήνα με εντολή του Τσόρτσιλ ο Σκόμπι κη­ ρύσσει την Αθήνα στρατιωτική ζώνη και αποκλείει την πρωτεύουσα από την υπόλοιπη χώρα με μπλόκα που στήνονται στις εισόδους της. Ο Άρης. αλλά τα αγγλικά στρατεύματα που αποβιβάστηκαν στη χώρα.ΑΡΗ Σ. Κ απετάνιοι Η καθοδήγηση του ΚΚΕ έχει παραμερίσει τελείως το ΕΑΜ και συ­ νεχίζει να καλλιεργεί στα μέλη του την αισιοδοξία ότι. με τις υποχω­ ρήσεις που κάνει. πιάστηκε στα χέρια με τρεις μεθυσμένους Άγγλους στρατιώ­ τες και πάνω στη συμπλοκή αυτοί του πήραν το όπλο. Αλλά. αναγκάζει και την άλλη πλευρά να βαδίσει στον δρόμο της ομαλότητας. ο οποίος του έμπηξε αμέσους τις φωνές: . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 627 0 Βρετανός προ^θυπουργός δεν θα χάσει την ευκαιρία. δεν πρέπει να διστάσουμε να χρησιμοποιήσουμε βρετανικές δυνάμεις για να υπο­ στηρίξουμε τη βασιλική ελληνική κυβέρνηση υπό τον Παπανδρέου». παρά την απίθανη π ερίπτω ­ ση να μείνουν οι Άγγλοι ουδέτεροι στην επερχόμενη σύγκρουση με τις κυβερνητικές δυνάμεις.οι Άγγλοι ως σύμμαχοι των Σοβιετικών μένουν στο α π υ ­ ρόβλητο. από την ιδιότυπη καραντίνα που τον έχουν θέσει στη Ααμία.πιστεύει πως με αυτήν την τακτική αποπρο­ σανατολίζεται ο κόσμος από τον πραγματικό κίνδυνο. που δεν είναι οι ασήμαντες κυβερνητικές δυνάμεις. Ο αέρας ήδη μυρίζει μπαρούτι. Στο στόχαστρο της καθοδήγησης είναι μόνο οι ακροδεξιοί. ο Ριζοσπάστης εξακολουθεί να βάλλει εναντίον όσων προ­ σπαθούν «με συνέπεια και σύστημα να παρασύρουν το λαό σε αντιαγγλικό δρόμο». Στις 7 Νοεμβρίου με τηλεγράφημα στον Ίντεν υπογραμμίζει ξανά τη σταθερή γραμμή πλεύσης: «Αφού έχουμε πληρώσει στη Ρωσία το τί­ μημα για να επιτύχουμε ελευθερία δράσεως στην Ελλάδα. σκοπός σε μια αποθήκη οπλισμού της Λαμίας. Μάλλον για ευχολόγιο πρόκειται.

Χτύπημα και αποκάλυψη. Αυτοί με την πολιτική τους μας έχουν κιόλα αφοπλίσει. που σημαίνει ότι έχουν μηδαμινά περιθώρια πρωτοβουλιοόν.628 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ .. Μ ακρίδη π ρ ο ς το ΠΓ του ΚΚΕ.44 εγένετο εν Λαμία σύσκεψις των καπεταναίων των Με­ γάλων Μονάδων του ΕΛΑΣ. Οι αντάρτες και οι χωρικοί είχαν συνηθίσει από την Κατοχή να θε­ ωρούν τους Βρετανούς συμμάχους και συμπολεμιστές* και έτσι εξα­ κολουθούσαν να τους βλέπουν. Λευτεριάς (Βαγγ. Καρατζάς (υπολοχαγός Ιερώνυμος Τρωιάνος) της ΙΧης. επικουρουμένων. υπό των εν Ελλάδι βρετανικών στρατευμάτω ν». ποιος σε κατέταξε. Έ κ θ εσ η Θ.. ψέλλισε εκείνος. Τι συζητάνε με τον Παπανδρέου και τον Σκόμπι.. κα­ τά την οποίαν ο τελευταίος συνέστησεν την λήψιν των αναγκαίων μέ­ τρων επί τη προόψει ενόπλου αγώνος κατά των ελληνικών αντιδρα­ στικών δυνάμεων. αρχηγέ.11. 16. με αφορμή ένα μάλλον μήνυμα ρουτίνας από την Αθήνα προς το ΓΣ για την ανάγκη επαγρύπνησης του ΕΛΑΣ.1 7 Στην προσωπική πρόσκληση του αρχηγού (ο Σαράφης απουσιάζει από τις 11 του μήνα στην Αθήνα και θα επιστρέψει στις 17 αργά το βράδυ) δίνουν το παρών όλοι οι καπετάνιοι των μεραρχιών του ΕΛΑΣ εκτός του Πέτρου (Χριστόδουλου Μόσχου) της νίης. Ορέστης (Αντρέας Μούντριχας) της ΙΙης. λίαν ενδεχομένως. Η πρόσκληση των καπετάνιω ν είναι μια κίνηση του αρχηγού να προλάβει τα γεγονότα.Το ίδιο είναι. αλλά τη θεωρεί κ α τα ­ 17.1946. που απουσιάζει δικαιολογημένα.. Κικίτσας (Σαράντης Προ^τόπα πας) της Χης. Γερμανοί και Άγγλοι.Γυναίκα είσαι. Γράφει ο επιτελάρχης του ΓΣ ταγματάρχης Μακρίδης: «Την 17.8. Αμάρμπεης (υπολοχαγός Θεόδωρος Καλλίνος) της ΧΙΙΙης. Όμως είναι πολύ προσεχτικός* οι περισσότεροι καπετάνιοι των μεγάλων μονάδων είναι διορισμένα μέλη του Κ όμμα­ τος. Ακρίτας (Ιωάννης Φράγκος) της ΪΪΙης. Παπαδάκης) της ΟΜΣ. . Ηρακλής (Ηλίας Καρράς) της νΐΐίης.Δεν μπορείς να φανταστείς τι χτύπημα ήταν για μένα αυτή η κου­ βέντα. Μπουκουβάλας (Δημήτρης Τάσος) της Ταξιαρχίας Ιππικού. ο Άρης αποτολμά μία ακόμη παρέκκλιση από την κομματική γραμμή. προσκληθέντων πρωτοβουλία του Άρη. Πού σε είχανε τόσον καιρό. Για πρώτη φορά βρίσκονται μαζί Κίσσαβος (Γιώργης Μπλάνας) της Ιης. Ό πω ς έλεγε αργότερα ο Άρης καταφερόμενος εναντίον της πολιτικής γραμμής του Κόμματος: . Λασσάνης (Θανάσης Γκένιος) της ΧΙης. Μάρκος (Μάρκος Βαφειάδης) της ΟΜΜ. 0 αφοπλισμός έγινε πια! Έτσι. 0 Ορέστης συμφο^νεί με την κίνηση του Άρη.. Κοίτα άνθρωπος που πήρε τουφέκι να πολεμήσει τους Γερμανούς! .

19. ότι “θα τους αντιμετωπίσουμε σαν στρατό κατοχής” ».] 0 Άρης είπε ότι επιβάλλεται να δώσουμε από τώρα μια ξεκάθαρη και κατηγορηματική απάντηση στο ερώτημα: “Τι θα κά­ νουμε αν μας χτυπήσουν οι Εγγλέζοι. [. Οι άλλοι: Μάρκος Βαφειάδης.. Καρατζάς. Μείναμε σε περισυλλογή μετά το λόγο του γιατί μας είχε αγγίξει βαθιά.'’. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 629 δικασμένη: «Από τους 12 που παρευρεθήκαμε σ' εκείνην τη “σύναξη καπεταναίων”. ο Μπουκουβάλας και ίσως και ο Αμάρμπεης. X Μεραρχία του ΕΑΑΣ. πολύ πειστικός. Καρράς (Ηρακλής) και Αρ. μόνο 4-5 είμαστε “φυσικοί καπεταναίοι” όπως τους λέγανε.. Αντί τεύχ. Η απάντησή μας θα πρέπει να είναι μία. είπε. 10. με την τρομερή διαίσθηση που είχε.1 9 Ο αρχηγός δεν περιορίστηκε στα θεωρητικά. ενώ ήμασταν στην παραμονή σοβαρών γεγονότων.] Είπε ότι η έντονη παρουσία το^ν αγγλικών στρατεύματος ν στον ελληνικό χώρο. Η αγγλική παρουσία εξελίσσεται σε μια νέα κατοχή. Τον ακούσαμε όλοι με μεγάλη προσοχή. Αντρ. ... «Ο Άρης. Οι διοικήσεις των μονάδων. δηλαδή αυτοδημιούργητοι παλιοί αντάρτες. με επιχειρήμα­ τα.1 8 Τη σύσκεψη την άνοιξε ο αρχηγός. να εξασφα­ λιστούν στα ορεινά σημεία αποθήκες υλικών. Ηρακλής είχανε σαν κύριο γνώρισμα την ιδιό­ τητα του κομματικού στελέχους και σαν τέτοιοι δεν μπορούσαν να ξεχάσουν το κομματικό ασανσέρ που τους ανέβασε στα ύψη». Πρωτόπαπας (Κικίτσας). Βασιλειάδης από την Ιστορία της Αντίστασης 1940-'45. «Έδωσε οδηγίες για τα μέτρα που έπρεπε να πάρουν οι διοικήσεις προς αποφυγήν αιφνιδιασμού από τα αγγλικά τμήματα.1. 47.. η εγκα­ τάσταση και το άπλωμά τους δεν δικαιολογούνται ούτε από τις ανά­ γκες του συμμαχικού πολέμου ούτε καλύπτονται με το πρόσχημα της βοήθειας προς το λαό μας.ΑΡΗΣ. [. Σ. / Ηλ. ήταν δεινός ρήτορας. Απογευματινή. εγώ. έπιασε το πρόβλημα. Λευτεριάς. Δ. [. να τραβηχτούν έξω από τις δημοσιές. 21. να καταστραφούν τα οχυρά που έχουν κατασκευάσει οι Γερμανοί για να μην μπορούν να τα χρησιμοποιήσουν οι Άγγλοι». Κικίτσας. Κίσσαβος. Τάσος (Μπουκουβάλας). 20..] Ο Άρης μίλησε κοντά δύο οόρες.2 1 18. που φθάσανε στο πόστο της μεραρχίας ανεβάζοντας λίγο λίγο τη δύναμη του πρώτου μικρού τμήματός τους: Λασσάνης. Μούντριχας (Ορέστης).1982. Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία .2 0 Πιθανότατα ο Άρης εκτός από την επισήμανση του αγγλικού κιν­ δύνου έχει σκοπό και την πρόκληση κάποιων δυναμικών αντιδράσεων με τα λόγια του· το ίδιο πιστεύει και ο Κίσσαβος: « 0 Άρης έκανε κα­ τά τη γνοόμη μου “κρούση” για να δει πώς σκέφτονται οι καπετάνιοι και τι συσχετισμός υπήρχε».

Καλλίνος (Αμάρμπεης).. με τη σύσκεψη να ματαιώσει την προδοσία».] Δεν είχα καμιά αμφιβολία πω ς προσπαθούσε να με ψαρέψει.23 Όταν ξαναμπήκαν στην αίθουσα. μα εκείνος ξέρει καλά τον Αευτεριά και δεν πείθεται: «Σίγουρα θα του είχε κοπεί ο ύπνος και θα μελετούσε χίλια δυο σχέδια και δο­ λοπλοκίες. για να συνεχίσουν. μα η ζη­ μιά είχε γίνει· ουδείς είναι διατεθειμένος να πράξει κάτι ερήμην της πολιτικής καθοδήγησης. στη σύσκεψη λαμβάνει μέρος. Ο Άρης περιορίστηκε πλέον να πει. X Μεραρχία του ΕΑΑΣ. . θ . σε σχέση με τα προηγούμενα. . Περιέγραψε με τα μελανότερα χρώ ­ ματα την «καινούργια προβοκάτσια του Άρη Βελουχιώτη» και τις « π εριπέτειες που πάει να ρίξει το Κόμμα μας και το λαό». Ό πω ς λέει ο Αμάρμπεης. «Η σύσκεψη τελείωσε ώρα 4 τ ’ απόγεμα. κομματικός υπεύθυνος της περιοχής. Σ. Π ρωτόπαπας (Κικίτσας). ο Μάρκος αντιτίθεται ανοιχτά.24 Την επόμενη ημέρα όλοι οι καπετάνιοι γυρίζουν στις μονάδες τους πλην ενός· ο Μάρκος πάει στην Αθήνα « για να καταγγείλει τις π α ρ ά ­ νομες ενέργειες του Άρη στο ΠΓ». Απογευματινή.630 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Την κρίσιμη στιγμή όμως παρεμβαίνει ο Μάρκος με τον αέρα του μέλους της ΚΕ του ΚΚΕ: . Μούντριχας (Ορέστης).Δεν ξέρο3 αν θα ξανανταμώσουμε έτσι. Μ παρτζιώτας (ΦάνηςΧ Εθνική Αντίσταση και Δεκέμβρης 1944. «δυστυχώ ς η π α ­ ρέμβαση του Μάρκου Βαφειάδη επέδρασε αρνητικά σ’ αυτήν την πρό­ θεση του Άρη. / Γ. ο Λευτεριάς ψαρεύει ποιοι είναι με τον αρχηγό και ποιοι όχι. Αντρ. [. Στον Ορέστη κ α τ’ ιδίαν παρουσιάζεται υπέρ του Άρη. Αναμνήσεις. 24. για να μάθει και ν ’ αναφέρει στους προϊσταμένους του». Ιωαννίδης. Και θέτει με πολλά υπονοούμενα το ερώτημα αν αυτή η σύσκεψη γίνεται με την έγκριση του ΠΓ του Κόμματος. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη και η Εθνική Αντίσταση».Οι οδηγίες του ΠΓ δεν μιλάνε για τους Άγγλους.25 22. ο Ορέστης παρακολουθεί όσα λέγονται.. Β. είπε σοβαρά. 23. βγήκαν από την αίθουσα και ο αρχη­ γός ζήτησε να βγάλουν μια αναμνηστική φωτογραφία. Αμέσους η σύσκεψη μούδιασε. 25.22 Ο Άρης συλλαμβάνει την αλλαγή των διαθέσεων και προτείνει ολιγόλεπτο διάλειμμα. ότι θα έπαιρναν συγκε­ κριμένες οδηγίες από το Γενικό Στρατηγείο. Ο αρχηγός τού απάντησε πως δεν χρειάζεται έγκριση. ειδοποιημένος από τον Μάρκο. Διακόψανε. Στα πηγαδάκια που σχηματίστηκαν κατά το διάλειμμα. Τις βραδινές ώρες επέστρεψε από την Αθήνα ο στρατηγός Σαράφ ης». και ο Αρίστος Βασιλειάδης. Ο Ηρακλής συντάσσεται με τον Άρη. δηλώνει.

Η Σοβιετική Ένωση π α ­ ρουσίαζε αταλάντευτη συμμαχική συνέπεια και «αποθάρρυνε σθενα­ ρά τέτοιες μονόπλευρες ενέργειες για την κατάληψη της εξουσίας.] Η σοβιετική άποψη ήταν τότε ότι η πολιτική και στο διεθνές επίπεδο και στο εσωτερικό κάθε χώρας θα έπρεπε να συνεχίσει να κινείται στο πλαίσιο της αντιφασιστικής συμμαχίας.ΑΡΗΣ. ο Σαράφης και ο Μάρκος προσπάθησαν να παρουσιαστούν ως συναποφασίσαντες τη σύσκεψη. όταν η κίνηση του Άρη δικαιώθηκε από τα γ ε ­ γονότα. γιατί τότε θα το ξέραμε. Δεν την έκανε ο Σαράφης. την ίδια ημέρα η πολιτική καθοδήγηση του ΚΚΕ έχει αποφασίσει να μην παραδώσει τα όπλα. Την έκανε ο ίδιος ο Άρης». Μα ο αρμοδιότερος όλων για τις εντολές του Γενικού Στρατηγείου επιτελάρχης Μακρίδης το 1979 θα τους διαψεύσει και πάλι: «Την πρόσκληση προς τους καπεταναίους (τηλεγράφημα) για να μαζευτούν στη Λαμία δεν την έκανε το Γ ραφείο μου. Αλλά παρά τη δραματική απόφαση να μην παραδώσει τα όπλα. παρά το σο­ βαρό ενδεχόμενο να εξαναγκαστεί σε σύγκρουση. σαν αρμό­ δια Επιτελικά Γραφεία. Σ ύ ­ σκεψη) Άλλος δεν είχε το σθένος. Η ημερομηνία για τον αναγκαστικό αφοπλισμό του ΕΛΑΣ πλησιάζει.. Στρατηγείου ΕΛΑΣ. Απέβλεπε δηλαδή στη μακρο­ πρόθεσμη συνύπαρξη ή μάλλον συμβίωση του καπιταλιστικού και του κομουνιστικού συστήματος». Ούτε και κανένα άλλο επιτελικό Γραφείο του Γεν. (Μοσχάτος. κάτι που ζήτησε . που ο Άρης λαμβάνει από τον Σιάντο μια δριμύτατη γραπτή επίπληξη για την πρωτοβουλία του. Διαμαρτυρία Η ειρωνεία είναι ότι στις 20 Νοεμβρίου. δεν κάνει καμία στρατιωτική προετοιμασία. «Είπαμε ότι στην ανάγκη. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 631 Χρόνια αργότερα. (Hobsbawm) Πιο πιθανό είναι ότι στην απόφαση του ΚΚΕ να μην αφοπλιστεί ο ΕΛΑΣ συνήργησαν η πίεση των εαμικών μαζών και το δέος που διακα­ τείχε την καθοδήγηση για την επόμενη ημέρα του αφοπλισμού. εάν δεν κατορθώσουμε να βρούμε άλλες πολιτικές λύσεις στο ζήτημα.. η πολιτική ηγεσία δεν λαμβάνει κανένα μέτρο. (Ιωαννίδης) Αυτή η απόφαση είναι απίθανο να πάρθηκε με σοβιετική υποκίνη­ ση. όπως υποστηρίζουν ορισμένες πλευρές. αλ­ λά οι ελασίτικες μονάδες παραμένουν μακριά από την πρωτεύουσα· ματαίως μερικοί νουνεχείς αξιωματικοί ζητάνε από τον Σιάντο να μπουν κρυφά όπλα στην πρωτεύουσα για κάθε ενδεχόμενο. [. θα συγκρουστούμε».

και στις 10 Δεκεμβρίου να αφοπλι­ στούν ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ. Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ.12. Έκθεση θ. στη Σόλωνος και στο Κολωνάκι. Ισχυρή βάση πυρός δημιουργείται στη Σχολή Ευελπίδοον και μεγάλες δυνάμεις χωροφυλάκων συγκεντροόνονται στου Μακρυγιάννη. θα πάρουν ενθάρρυνση και βοήθεια από την Αγγλία και. και ο Παπαν­ δρέου κατηγορεί το ΚΚΕ ότι υπαναχώρησε από το δικό του σχέδιο. να προβλέψει την ένοπλον σύρραξιν ως μίαν των εν­ δεχομένων εξελίξεων της εν Ελλάδι εσωτερικής καταστάσεως».8. Χωρίς ξένη βοήθεια όμοος δεν έχουν καμιά πιθανότητα να κερ­ δίσουν. Δεν έχουν πια βοήθεια από τους Γερμανούς και Ιταλούς. Η ατμόσφαιρα βαραίνει επικίνδυνα. Επίσης ένοπλες δυνάμεις δωσί­ λογων διατηρούνται και προστατεύονται σε ξενοδοχεία της Ομόνοιας. Α ντί 11. (Ανδρικόπουλος) Στο Γουδί συγκεντρώνονται ισχυρές ακροδεξιές δυ­ νάμεις· εκτός της ΙΠης Ορεινής Ταξιαρχίας στρατωνίζονται και εξο­ πλίζονται τα μέλη των Ταγμάτοον Ασφαλείας. 27.1976. . «Στοιχειώδης πρόνοια επέβαλε εις την καθοδήγησιν του ΚΚΕ. Την 1η Δεκεμβρίου.632 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ και ο Άρης στη Σύσκεψη των Καπεταναίων στη Λαμία. αλ­ λά επιμένουν να πιστεύουν πως. π ι­ θανώς. Τα περιθώρια στενεύουν επικίνδυνα. Το ΚΚΕ βρίσκεται στη γωνία. Το ΚΚΕ κατηγορεί τον πρωθυπουργό ότι παραποίησε το σχέδιο αποστράτευσης που του παρέδωσε στις 27 Νοεμβρίου. από τις Ηνωμένες Πολιτείες». σύμφοονα με τις ημερομηνίες που έχουν ορίσει οι Παπανδρέου και Σκόμπι.2 6 Στην αντίπαλη όχθη οι κυβερνητικοί προετοιμάζονται πυρετωδώς για σύγκρουση· «η ανοοτατη στρατιωτική διοίκηση πέρασε πλήρως στα χέρια των άκρων βασιλοφρόνοον και φιλοδικτατορικών στοιχείων». 16. τουλάχιστον από των αρχών Νοεμβρίου. Η νέα περιπέτεια που οδηγείται η χώρα γίνεται αντιληπτή και π έ­ ραν του Ατλαντικού· στις 25 Νοεμβρίου 1944 δημοσιεύεται στις ΗΠΑ (Overseas Nezvs Agency) ένα συγκλονιστικό άρθρο: «Ακριβώς όπως οι φασίστες της Ισπανίας το 1936. χρησιμοποιώντας παραπλανητικές μεθόδους. Από τη μια πρέπει να σεβαστεί τις συμφωνίες που υπέγραψε στον Λί­ βανο και στην Καζέρτα* από την άλλη δεν μπορεί να εγκαταλείψει χω­ 26.1946. η Πολιτο­ φυλακή του ΕΑΜ πρέπει να παραδοοσει τα όπλα στην κυβερνητική Εθνοφυλακή που συγκροτείται.2 7 Στις 29 Νοεμβρίου η ρήξη είναι γεγονός. αυτοί οι Έλληνες φασίστες μπορεί να προκαλέσουν σοβαρή ζημιά και δυνατόν να αρχίσουν έναν ήσσονα π ό­ λεμο.

Δεν πρέπει όμως να νομίζετε πως πάμε για καμιά προλεταριακή επανάσταση και για κατάληψη της εξουσίας. Μάντακα και Χατζημιχάλη.ΑΡΗΣ. Παράλληλα έχει ανασυσταθεί. Οι άοπλοι πολίτες. διστακτικές και επικίνδυνες. (Κιλισμανής) Το ίδιο γίνεται σε όλη τη χώρα. που ενεργεί πλέον ως αρχιστράτηγος του ΕΛΑΣ. και το κίνη­ μα να οδηγηθεί σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις. επιχειρείται η ύστατη προσπάθεια αποφυγής . αρνούμενοι τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ. τύποις. Δεί­ χνει να αγνοεί πώς είχαν αντιμετωπίσει οι Έλληνες τα προηγηθέντα γερμανικά τανκς. παραιτούνται οι εαμικοί υπουργοί. θ α πάρετε ειδικές γραπτές οδηγίες γΓ αυτό. «δεν ήθελε η σύγκρουση της Αθήνας να ξεπεράσει τα όρια της διαμαρτυ­ ρίας και της πίεσης για πολιτική λύση». σχεδιάζουν πάνω τους τον αγκυλωτό σταυρό και οι αγγλομα­ θείς τα σούρνουν στους Άγγλους στρατιώτες. (Χατζής. 0 Ζέβγος. Η σύγκρουση αποβλέπει αποκλειστικά στον εξαναγκασμό του Παπανδρέου να δεχτεί τις προτάσεις μας. άλλη διέξοδος δεν έμεινε. ενώ τα δάχτυλα ακουμπάνε στη σκανδάλη. Την 1η Δεκεμβρίου στις 8 το προ^ί ένας σύνδεσμος παραδίδει στον μόνιμο ταγματάρχη του ΕΛΑΣ Αθήνας Γιάννη Κιλισμανή έναν σφραγισμένο φάκελο και του ζητάει να υπογράψει για την παραλαβή του.Και οι Άγγλοι. προτάσεις που είναι ένα μίνιμουμ απαιτήσεο^ν ενός νικηφόρου αντιστασιακού κινήματος. Επανάσταση) Μισές αποφάσεις. Μας διέταζαν να προχωρήσουμε στον αφοπλισμό της Εθνοφυλακής». στις 2 Δεκεμβρίου. και η κυβέρνηση Παπανδρέου μένει λειψή. «Ανοίγω το φάκελο. που μεταφέρει αυθημερόν διαταγές του Σιάντου στην έδρα της ΙΙης Μεραρχίας. Και. Ο Σιάντος. Υπήρχε κίνδυνος ένα μέ­ ρος του κόσμου που ακολουθεί το ΕΑΜ να μην υπακούσει.. ρώτησε απορημένος ο επιτελάρχης Λογοθέτης (μό­ νιμος λοχαγός Γιώργος Σαμαρίδης). Την επομένη.Είμαστε αναγκασμένοι να δεχτούμε την πρόκληση. 0 Σκόμπι με μια αποικιακού ύφους προκήρυξη αυτοανακηρύσσεται προστάτης της χώρας και βγάζει για εκφοβισμό τα αγγλικά τανκς στους δρόμους της πρωτεύουσας. αντί να σκορπίσουν. Η απάντηση είναι αγγλική. πλησιάζουν άφοβα. η ΚΕ του ΕΛΑΣ με ουσιαστικό αρχηγό τον Σιάντο και δύο στρατηγούς. Πόλεμος με το μαλακό δεν γίνεται. . Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 633 ρίς καμία εγγύηση τους αντιστασιακούς στις ορέξεις ακροδεξιών και ταγματασφαλιτών που ντύθηκαν εθνοφύλακες. οι οποίοι δεν του φέρνουν αντιρρήσεις. Άλλος δρόμος δεν υπάρχει. επαναλαμβάνει την ασάφεια του ένοπλου εγχειρήματος: .Δεν έχουμε κανένα λόγο να συγκρουστούμε με τους Άγγλους. .

παιδιά από κάθε σημείο της Αθήνας και του Πειραιά παίρνουν μέρος σε μια μεγαλειώδη και πειθαρχημένη επίδειξη λαϊκής δύναμης. αλλά αργότερα με παρέμβαση του Σκόμπι την απαγορεύει.Τελευταίος ο ΕΛΑΣ. (Κιλισμανής) Και τώρα έρχονταν κάποιοι που δεν πείνασαν. «Το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ ο λαός τα ακολούθησε σαν αντικειμενική αναγκαιότητα για την ύπαρξή του». Το βασικό σύνθημα είναι: . Δεκέμβρης) Την Κυριακή το πρωί π α ρ ά την απαγόρευση και τις απειλές οι εα ­ μίτες ξαναβγαίνουν στους δρόμους. με τη σύμφωνη γνώμη του αστυνομικού διευθυντή Έβερτ. άοπλη. Η Αθήνα σείεται ολόκληρη από τον όγκο και το πάθος των διαδηλωτών* ποτέ δεν ξανάγινε κάτι ανάλογο. Για να εμποδίσουν την προσέλευση του κόσμου στον τόπο της συ­ γκέντρωσης. ομάδες επιλεγμένων αστυνομικών έχουν αποκόψει από το πρωί τους δρόμους προς την πλατεία Συντάγματος· εκείνη την ημέ­ ρα η αστυνομική διεύθυνση έχει δώσει αναγκαστική άδεια σε όσους αξιωματικούς και αστυφύλακες είναι ύποπτοι φιλοεαμισμού. (Κωτσάκης. «Πίστευαν ότι η λαϊκή κινητοποίηση θα αρκούσε για να υποχρεώ ­ σει τον αντίπαλο σε συμβιβασμό». Εκατοντάδες χιλιάδες άνδρες. Οι εαμίτες αντιδρούν· «την αδούλωτη Αθήνα δεν τη σταμάτησαν να διαδηλώνει οι Γερμανοϊταλοί ». για να δείξει στους κυβερνώντες την αντίθεσή του στα εμφυλιοπολεμικά τους σχέδια. Η προσέλευση του κόσμου είναι πρωτοφανής· πρόκειται για τη μεγαλύτερη διαδήλωση που έγινε π ο ­ τέ στην πρωτεύουσα.634 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ της βίας με μια τελευταία διαμαρτυρία. Έ γκλημα 0 Παπανδρέου. Το ΕΑΜ καλεί τον αθηναϊκό λαό την Κυριακή 3 Δεκεμβρίου σε μια μεγάλη ειρηνική συ­ γκέντρωση στην πλατεία Συντάγματος. δεν μάτωσαν μαζί τους να τους πουν ότι όλα αυτά πρέπει να τα λησμονήσουν και να συμμορφωθούν με τις νέες εντολές. δεν πόνεσαν. (Σβορώνος) Για μερικούς θα είναι προσκλητήριο θανάτου. γυναίκες. Και η απάντηση στον αφοπλισμό πεισματική: . 0 Αμε­ ρικανός δημοσιογράφος Φρανκ Τζερβάζι παρακολουθεί και κα τα γρά­ φει: «Ένα κρύο πρωινό στις 3 του Δεκέμβρη Έλληνες αστυνομικοί που επί τέσσερα χρόνια επέβαλλαν “το νόμο και την τάξη” για τους Γερ­ . δεν πάλεψαν.Ανεξαρτησία και όχι Κατοχή. επιτρέπει αρχικά την εαμική συγκέντρωση.

προχωρούσε προς τον ορισθέντα τόπο της συγκέντρωσης».». από το βιβλίο του Γ. Ανδρικόπουλου 1944. Είχα δει ανθρώπους που εγνώριζα και αγαπούσα πολύ να πεθαίνουν στο πλευρό μου στο πεδίο της μάχης. και μεταξύ των διαδηλωτών και αυτών που ήταν στα πεζοδρόμια ανταλλάσσονταν πολλά αστεία. αλλά υπήρχε αρκετή ευθυμία.30 Το ομαδικό έγκλημα έγινε μπροστά στα έκπληκτα μάτια δεκάδων ξένων που βρέθηκαν με διάφορες ιδιότητες στον χώρο της διαδήλωσης. [.Α ΡΗΣ. Τότε. . Ο Αμερικανός ανταποκριτής της Chicago Sun: «Επρόκειτο περί μιας ειρηνικής και άοπλης διαμαρτυρίας του λα­ ού και τούτο είναι τόσον βέβαιον ώστε γυναίκες έφεραν μαζί τους ακόμα και τα μικρά παιδιά τους. οι υπόλοιποι προχωρούν.1944. T\ie Times.1976. [. «Το πυρ ήταν άγριο και ωμό και συνεχίστηκε σπο­ ραδικά για μία ώρα περίπου»2 9 με αποτέλεσμα «να σκοτωθούν 30 π ε ­ ρίπου άτομα και να τραυματιστούν άλλα». Ο Βρετανός αντισυνταγματάρχης Μπάιφορτ-Τζόουν: «Η διαδήλωση πλησίαζε: άνδρες. Όρθιος και βαλλόμενος.. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 635 μανούς αφέντες τους. Αντί.28 Οι ομάδες των διαδηλωτών μπαίνουν στην πλατεία από όλες τις κατευθύνσεις και την πλημμυρίζουν.] »Αυτό που επακολούθησε ήταν τόσο φανταστικά εξωπραγματικό που θα έλεγα ότι βλέπω κινηματογραφική ταινία. πολυβόλα και χειρο­ βομβίδες.. οπλισμένοι με τουφέκια. ακούγονται πυροβολισμοί· οι αστυ­ νομικοί χτυπάνε στο ψαχνό και οι πρώτοι διαδηλωτές πέφτουν άψυ­ χοι στον άσφαλτο. Κρίσιμη χρονιά. Δεν υπήρχε τίποτα σκυθρωπό ή απειλητικό. γυναίκες και παιδιά. Κάτω από το παράθυρό μου είδα με τα μάτια μου τα γεγονότα. Κατέλαβαν τις θέ­ σεις τους με σκοπό να εμποδίσουν το λαό να φτάσει στην πλατεία Συ­ ντάγματος». Ιστορία του Ελληνικού Εθνους. ξεχύθηκαν στην αναστατωμένη Αθήνα. Μερικοί άνδρες κραύγαζαν με φανατι­ σμό προς την κατεύθυνση του αστυνομικού τμήματος και του ξενοδο­ χείου. Καμία δύναμη δεν φαίνεται ικανή να εμπο­ δίσει αυτά τα ανθρώπινα ποτάμια που χύνονται στην πλατεία από παντού. Είχα ακούσει ατε­ λείωτες ιστορίες για μαζικές εκτελέσεις Ελλήνων από Γερμανούς. 11.. Οι αστυνομικές δυνάμεις είναι αδύνατον να σταματήσουν με τα κλομπς την τρομακτική πίεση της μάζας· κάποιους τους σωριάζουν τραυματισμένους και αιμόφυρτους.] Είναι αφάνταστος ο ηρωισμός του λα­ ού αυτού.12. 29. 28.12. 4.. 30. από κάποιο σημείο. Το απόσπασμα των αστυνομικών άδειασε τα όπλα του στη διαδήλωση. Τις πίστευα και δεν τις πίστευα.

Μετά το προοτο ξάφ ­ νιασμα ανασυντάσσεται. «Μια σκέψη παρηγοριάς πέρασε από το κεφάλι μου σήμερα καθώς παρακολουθούσα τη δραματική αυτή σκηνή. ηλιόλουστο δρόμο με τις δενδροστοιχίες. W.. Τα πυρά συνεχίζονταν. αδέρφια.H. εσείς». Μου τη γέννησε η συ­ μπεριφορά του πλήθους. Αρχικά νομίζει ότι οι αστυνομικοί πυροβολούν εκφο­ βιστικά στον αέρα· μετά βλέπει ένα δεκαπεντάχρονο αγόρι να πέφτει νεκρό. Η έξα­ ψη ήταν απερίγραπτη και η οργή που αναδινόταν από τα πλήθη ήταν έκδηλη. Κ.3 1 Ο στρατιωτικός ακόλουθος της Αμερικανικής Πρεσβείας συνταγ­ ματάρχης Μακνίλ: «Γύρω από το σημείο της ασφάλτου.] Δεν νομίζω ότι υπήρχε άνθρωπος στη διαδήλωση που ήταν οπλισμένος. που τις περνούσαν μέσα από τα πλήθη καλώντας όλους τους γύρω τους να αγγίξουν το ματοβαμμένο πανί και να ορκι­ στούν εκδίκηση εναντίον εκείνων που προκάλεσαν τη σφαγή. Μια μικρόσωμη ξερακιανή γυναίκα ντυμένη στα κατάμαυρα προχώρησε προς τη Διεύθυνση της Αστυνομίας και μ ’ ένα ξύλινο ρα­ βδί στο χέρι στάθηκε επί μισή ώρα μπρος σ ’ αυτήν. ενώ εκατοντάδες από τους διαδηλωτές έσκυβαν να βουτήξουν το μαντίλι τους μέσα στο νωπό αίμα που λίμναζε στο κατάστρωμα του δρόμου.3 2 Ακόμη και οι Times του Αονδίνου χρησιμοποιούν μία λέξη για να χαρακτηρίσουν την αστυνομική ενέργεια: «φασιστική». [. Ή ταν τέτοια η οργή του πλήθους ώστε. McNeill. αν υπήρχε πρόθεση για σύρραξη. σε βάρος ανθρώπο^ν που αστειεύονταν και γελούσαν.. Αλλά αυτά εί­ ναι ψιλά γράμματα για τους απολογητές του εγκλήματος* ένας ιστο­ 31. όπου είχαν σφαγιασθεί οι σύντροφοί τους. Κουβαράς. σχηματίσθηκαν μικροί όχθοι από λου­ λούδια και κλαδιά. ο εμφύ­ λιος πόλεμός θα είχε αρχίσει εκείνη τη στιγμή». Ήταν η ίδια η προσωποποίηση της οργής». Μ* έκανε να νιώθω περήφανος που ήμουν από το ίδιο αίμα μ ’ αυτούς τους ανθρώ πους». Και τα μαντίλια αυτά όσοι τα κρατούσαν γ ί­ νονταν σημαίες. «Δεκαοχτώ άτομα σκοτώθηκαν μπρο­ στά στα μάτια μου».636 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ αλλά αυτά δεν με είχαν προπαρασκευάσει για τούτο που είδα να γ ί­ νεται σ' αυτόν τον πλατύ. ραίνει τους νεκρούς με λουλούδια από τα αν­ θοπωλεία του Συντάγματος και γονατιστό ψάλλει τον Εθνικό Ύμνο και το «Ε πέσατε θύματα. »Ήταν η μεγαλύτερη διαδήλωση που γνώρισε ποτέ η Αθήνα. The Greek Dilemma. Στην Κεντρική του ΕΑΜ. Το πλήθος δεν υποχωρεί. OSS. . (Ανδρικόπουλος) 0 Ελληνοαμερικανός αξιωματικός του OSS Κώστας Κουβαράς π α ­ ρακολουθεί τη συγκέντρωση από τον εξώστη του ξενοδοχείου «Μ εγά­ λη Βρεταννία». 32.

Βαριές κουβέντες σε βαριά ατμόσφαιρα. είχαν αποκλειστεί από τη διαδήλωση. μετέπεσαν σ' ένα είδος ομαδικής υστερίας». όπως και αν το ερμηνεύσει κανείς. Και όσοι αυτόπτες μάρτυρες δεν διαστρέφουν την αλήθεια. (Ζαούσης) Επί χρόνια θα ρίχνουν λάσπη στους νεκρούς διαδηλωτές. είναι αναξιόπιστοι. Οι μπαρουτοκαπνισμένοι ήσαν στα βουνά και οι ένο­ πλοι μαχητές της Αθήνας. μια σχεδόν τετράχρονη ξένη κατοχή (1941-1944) και τα όργανα του κρά­ τους. Δεν αφέθηκε η τύχη της χώρας στις διαθέσεις των αστυφυλάκων. Αυτοί πυροβόλησαν πρώτοι· αυτοί πέταξαν χειροβομβίδα και τραυμάτισαν έναν αστυφύλακα· αυτοί επι­ χείρησαν να καταλύσουν το κράτος. Κάτι χονδροειδείς δικαιολογίες ότι για το πυρ των αστυνομικών ευθύνονται ανεξέλεγκτοι προβοκάτορες ή «βαλτοί κομουνιστές» δεν γίνονται πιστευτές από κανέναν.ΑΡΗΣ. (Ζαούσης) Το βασικό άλλοθι των κυβερνητικών είναι ότι επιχειρήθηκε από τους διαδηλωτές η κατάλυση του κράτους· ως καθοριστική απόδειξη επικαλούνται ένα οξύ άρθρο του Ζέβγου στον Ριζοσπάστη της 3ης Δε­ κεμβρίου. οι ταμπουρωμένοι πίσω από τους τοίχους των κτιρίων και οι ακροβολι­ σμένοι στις στέγες είχαν «άνωθεν εντολή» να σκοτώσουν· και το έκα­ ναν χο^ρίς πολλούς ενδοιασμούς. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 637 ριογράφος 50 χρόνια μετά ειρωνεύεται τις εκδηλώσεις οδύνης του πλή­ θους: «Έχοντας τώρα φρέσκα θύματα και μάρτυρες από τα “δολοφο­ νικά” πυρά. Αλλά όλοι είδαν τους νεκρούς και κανείς δεν είδε όπλα στα χέρια διαδηλωτή· ούτε τον φανταστικό τραυ­ ματία αστυφύλακα. όταν ο αστυνομικός διευθυ- . το άρθρο αυτό δεν δικαι­ ολογεί τους φόνους. Αλλά. Οι μπαρουτοκαπνισμένοι μαχητές του ΕΛΑΣ». είχαν εθιστεί στην αυθαιρεσία και τη βία επί των πολιτών. για να προληφθούν κάποιες ανεύθυνες ενέρ­ γειες. Το έγκλημα έγινε εκ προμελέτης. από το οποίο απομονώνουν τις επίμαχες φράσεις: «Τοόρα το λόγο έχει ο ελληνικός λαός. Η αλήθεια είναι πως οι πάνοπλοι αστυνομικοί στους δρόμους. Επί χρόνια θα τους κατηγορούν. Ακόμη και η μαρ­ τυρία του Αμερικανού πρέσβη Μακβί. «είναι και αυτή αμφιλεγόμενη» επειδή δή­ λωσε ότι «δεν είδε ενόπλους διαδηλωτές και δεν αναφέρει χειροβομ­ βίδες ή θύματα». Μόνο με άμετρη υποκρισία μπορεί να υποστηρι­ χτεί ότι οι αστυνομικοί κινδύνευσαν από τα γυναικόπαιδα και τους άοπλους άνδρες. που είδε με τα μάτια του τη φρικτή εκτέλεση αόπλων. Η Ελλάδα έβγαινε από μια τετράχρονη δικτατορία (1936-1940). που παρέμεναν τα ίδια. Όλες καταρρίφθηκαν και επισήμως μετά από λίγα χρόνια. είτε Έλληνες είτε ξένοι.

ακό­ μα και σήμερα. [. Στην κηδεία των θυμάτων του συλλαλητηρίου αυτήν τη φορά το πλήθος που συνοδεύει τα φέρετρα έχει ένοπλη φανερή συνοδεία περιφρούρησης. Παρανόμως. Μόνο η κυ­ βέρνηση μπορεί να το πράξει και μόνο υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Όλα τα μαγαζιά ήσαν κλειστά.638 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ντής'Εβερτ ομολόγησε ότι. έδωσε ο ίδιος τη διαταγή να χτυπήσουν οι αστυνομικοί στο ψαχνό. Δεν υπήρχαν κινηματογρά­ φοι. η ευθύνη του παραμένει ακέραια. α π ό το βιβλίο το υ Γ. Α νδρ ικ όπουλου 1944 . θέατρα ή μέσα συγκοινωνίας. όπως αποκάλυψε ο Κανελλόπουλος. Τα αιματηρά γεγονότα έχουν εξουθενώσει τον Παπανδρέου. Το ΕΑΜ τον έχει επικηρύξει μετά τις μαζικές δολοφονίες: «Από αυτή 33. των υπουργείοον και των τραπεζών είχαν φύγει από τις θέσεις τους».33 0 Σκόμπι επιβάλλει τον στρατιοοτικό νόμο. Οι εθνικόφρονες κάνουν ακόμη αήθεις λογαριασμούς· τα φέρετρα σαν πολλά είναι. Η διαταγή του Σκόμπι τοιχοκολλείται και οι Αθηναίοι την ξεσκίζουν. λιγότερους σκοτώσαμε. που ακινητοποίησε τα πάντα. Δεν υπήρχε νερό. Κρίσιμη χρονιά. Αργά τη νύχτα της Κυριακής 3 Δεκεμβρίου ένοπλοι μαχητές της Αθήνας καταλαμβάνουν αστυνομικά τμήματα και αφοπλίζουν αστυ= νομικούς. Τα συνθήματα δονούν την ατμόσφαιρα· γυναίκες στα μαύρα και αξύ­ ριστοι άνδρες με πένθος στο μανίκι καταριούνται τους δολοφόνους. Το απόγευμα μαχητές του ΕΑΑΣ Αθήνας διαλύουν το αρχηγείο της X στο Θησείο· οι Άγγλοι παρεμβαίνουν με θο^ρακισμένα οχήματα και διασώζουν τον πανικόβλητο αρχηγό της συνταγματάρχη Γρίβα με κάποιους πιστούς του. άρα «πολλά φέρετρα τα είχαν γεμίσει με πέτρες!» (Ζαούσης) Η νεκρώσιμη πομπή θα δεχτεί καταιγισμό πυρών από τη Γενική Ασφάλεια και το ξενοδοχείο «Μητρόπολις» και έξι ακόμη άνθροοποι δολοφονούνται. «Η συντηρητική παράταξη. γκάζι ή ηλεκτρικό. «Η Αθήνα μετετράπη σε παράλυτη πόλη. 5 Δεκεμβρίου Τη Δευτέρα 4 Δεκεμβρίου το ΕΑΜ κήρυξε γενική απεργία. Είτε ο ίδιος διέταξε το πυρ είτε τον είχε υπερκεράσει ο Σκόμπι.] Οι υπάλληλοι του δημαρχείου.. ασχολείται με την “προκλητική” αυτή εκδήλωση» και το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε είναι πως τα 24 φέρετρα ήσαν πολ­ λά. B yfort-Jone. εφαρμόζοντας «άνωθεν εντολές».. . Κράτος που πυροβολεί τους πολίτες του δεν είναι άξιο σεβασμού.

όπο^ς έγινε κατά το παρελθόν. Τα χωνιά της κηδείας φώναζαν έξω από το σπίτι του: .. [.. 24.τι έγινε έγινε· σημασία έχει να μην εκτραχυνθεί άλλο η κ α τά ­ σταση. φυλακίστε τον.. 0 Τσόρτσιλ επεμβαίνει αστραπιαία· αφού εξώθησε τα πράγματα εκεί που ήθελε. [.1986.34 Τη Δευτέρα 4 Δεκεμβρίου ο Παπανδρέου υποβάλλει εγγράφω ς την παραίτησή του προς τον βασι­ λέα στο Λονδίνο. Πρώτη . κατέρρευσε και «είχε υποστεί έναν ψυχικό κλονισμό». αιματοκύλισε την Αθήνα. έως ότου συνέλθει. όταν π ια θα έχουν τελειώσει οι μάχες. βάλλει κατά της Δημοκρατίας. . Προς στιγμήν φαίνεται πω ς το ΚΚΕ πέτυχε τον στό­ χο του· αλλαγή πρωθυπουργού γρήγορη και με λίγες απώλειες. Φοβερές στιγμές· φωνές που τον διέλυαν. [. « 0 Τσόρτσιλ δεν ήταν πρόθυμος ούτε ν’ αντιμετωπίσει καν το ενδεχόμενο μιας πολιτικής λύσης. είναι αποφασισμένος να συντρίψει διά παντός τους αντιρρησίες. Έ να προς τον Λίπερ: «Πρέπει να υποχρεώσετε τον Παπανδρέου να κάνει το καθήκον του. Θα μπορούσε το ίδιο καλά να αρρωστήσει και να μην μπορεί να τον πλησιάσει κανείς». Κανελλόπουλος.45. (Richter) Το πρωί της Τρίτης 5 Δεκεμβρίου ο Βρετανός πρωθυπουργός στέλ­ νει δύο κτηνώδη τηλεγραφήματα. Και.. Θάνατος στον Παπανδρέου. που απέτυχε στην αποστολή του. Μα το πραγματικό αφεντικό είναι άλλος. Ό. ύστερα από τα γεγονότα που ξετυλίγονται στην Αθήνα. Ο πρωθυπουργός δεν εί­ ναι άνθρωπος των άκρων· ένας πεφυσιωμένος λογάς είναι.Θάνατος στον Παπανδρέου..35 Ο αρχηγός των παλιών πολιτικών Σοφούλης υποδεικνύεται από τον Λίπερ ως νέος πρω θυπουργός και με τη σύμφωνη γνώμη του ΕΑΜ αναλαμβάνει τον σχηματισμό οικουμενικής κυβέρνησης. 35.. 0 Σιάντος στο στρατηγείο της ΚΕ του ΕΛΑΣ. να μας φωνάξουν να πάρουμε μέρος στην κυβέρνηση. Η βία δείχνει να σταματάει εδώ. τρέφει ψευδαισθήσεις: «Από στιγμή σε στιγμή περιμένουμε.9.] 0 Τσόρτσιλ επεδίωκε με κάθε τρόπο την ένοπλη αναμέτρηση». (Ανδρικόπουλος) Και ένα προς τον Σκόμπι: «Είσθε υπεύθυνος διά την τήρησιν της τάξεως εις τας Αθήνας. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩ Ν ΑΤΑΚΤΩΝ 639 τη στιγμή ο Πα7τανδρέου θεωρείται φυγόδικος». Θα γίνει οπωσδήποτε ανασχηματι­ σμός και θα πάρουμε μέρος στην κυβέρνηση». στη Μονή Κλειστών της Χασιάς. Π. με πρόσχημα τον κομουνι­ σμό.Α ΡΗ Σ. Ιστορία της Αντίστασης 1940-. να σταματήσουν οι συγκρούσεις πριν εξαπλωθούν.] Μη διστάζετε να ενεργείτε ωσάν να είσθε εις 34.] Αν παραιτηθεί.

Ο βασιλέας από το Λονδίνο καλύπτει πλήρως την ξένη επ έμ ­ βαση. Κανείς πολιτικός δεν αντιδρά· κανείς από τους εναπομείναντες στην ανάπηρη κυβέρνηση δεν παραιτείται· κανένα κόμμα δεν διαμαρ­ τύρεται. που τόσο φανατικά αγαπάει την ελευθερία (και ο οποίος ποτέ του μέ­ χρι τώρα δεν έχει δεχθεί την υπαγόρευσιν ηρέμως). έτσι για την ιστορία. ο οποίος. σε συνεργασία με ό. σαν να επρόκειτο γιο: έθνος υπό βρετανικήν κυριαρχίαν. είναι εκείνο που υπεράνω όλων πταίει». όπως επικράτησε να λέ­ γονται οι επί 33 ημέρες μάχες της Αθήνας. Αυτός αποφασίζει για όλα ως αρχηγός των νέων στρατευμάτων κα­ τοχής.ενη σύγκρουση με το ΕΑΜ στην . Υφίστανται τον εξευτελισμό και σιωπούν. Στους δρόμ. Έτσι. Στο ερώτημα γιατί έγιναν τα Δεκεμβριανά.ους ξεσπάνε μάχες. Τον διευκολύνουν και με το δημοκρατικό προσωπείο της κυβέρνησης Παπανδρέου: «Ε ί­ ναι σίγουρα ευτύχημα το ότι η επικείμ. (Τσόρτσιλ) Η 5η Δεκεμβρίου 1944 είναι αποφράς ημέρα για τη χώρα και πρωτίστως για τον πολιτικό της κόσμο. ο Αμερικανός πρέσβης Μακβί έχει δώσει ένα πλαίσιο ερμηνείας: «Ο χειρισμός του λαού αυτού.640 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ κατακτηθείσαν πόλιν. προς τη διεθνή κοινότητα. (Ιατρίδης) Όμως το κεντρικό αίτιο που οδήγησε σε ένοπλη σύγκρουση είναι ότι οι Έλληνες πολιτικοί ηγέτες και των δύο παρατάξεων είναι από με­ τριότητες και κάτω. μην έχοντας αξιόπιστο Έ λ ­ ληνα συνομιλητή. Ουδείς από την αστική ή την κομουνιστική πλευ­ ρά διαθέτει την οξύνοια και το κύρος να πετύχει μια συμφωνία που να τάσσει «πρώ τα την Ελλάδα» και δευτερευόντως τα παραταξιακά οφέλη. Και ουδείς έχει το ανάστημα αυτήν τη συμφο^νία να τη δια­ πραγματευτεί με τον Τσόρτσιλ.τι αντιδραστικότερο υπάρχει στην ελληνική κοινωνία. Ο Παπανδρέου υποκύπτει ξανά· ανακαλεί την παραίτησή του και παραμένει απομονωμένος στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία» ώσπου να δεήσει ο Τσόρτσιλ να τον αντικαταστήσει και να δώσει τέ­ λος στην ιδιότυπη ομηρία του. επέτρεψαν στον προ^θυπουργό της Μεγάλης Βρετανίας να επιβάλει τη σύγκρουση. αλο:>νίζει μόνος του. άβουλοι και ανίσχυροι. όπου αναπτύσσεται μία εξέγερσις τοπικώς». Όλες οι εξουσίες συγκεντρώνονται στον Σκόμπι.

να διαμαρτυρηθούν κραυ­ γάζοντας για τελευταία φορά.12.3 7 Για τους περισσότερους ξένους ιστορικούς η ερμηνεία των συ­ γκρούσεων είναι σχεδόν ταυτόσημη: «Τα Δεκεμβριανά δεν ήταν σε κα­ μιά περίπτωση η προετοιμασμένη από πριν κομουνιστική επανάστα­ ση. Φόντορ. Μ. »Εκατομμύρια ελληνικά παιδιά που πίστεψαν στην απελευθέρο^ση.ΑΡΗΣ. από σφαίρες που ρίξαν δωσίλογοι και φασίστες. πριν αποκλειστούν στη γαλαρία τους. Μπορούμε να παίξουμε πολύ καλύτερα το παιχνίδι μας υπέρ του Παπανδρέου α π ’ ό. στα ίδια ανάλγητα αρμόδια πρόσωπα που αντιμετώπι­ ζαν πριν λίγο κιόλας χρόνο. που δεν αρέσκεται σε ψευδολογίες και απεχθάνεται προδότες και επαγγελματίες εθνικόφρονες: «Τα Δεκεμβριανά δεν ήταν αντίδραση κο­ μουνιστών.] Ήταν η αγανάκτηση το^ν παιδιών της γαλαρίας που βλέπαν τους συντρόφους τους και τα όνειρά τους στα φέρετρα. Χατζιδάκις. Κι ύστερα να σωπάσουν . στον ίδιο δικαστή.. (Τσόρτσιλ) Ο Αμερικανός δημοσιογράφος Μ.. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 641 Ελλάδα γίνεται χωρίς να βρίσκεται ο βασιλεύς στη χώρα. . Και όλα αυτά τα ελληνικά αποβράσματα με την επίσημη στήριξη του νεαρού τότε κράτους είχανε έναν εχθρό: την ψυ­ χή των παιδιών της γαλαρίας.> 11. φοροόντας γαλάζιους μαν­ δύες εθνικοφροσύνης. παρακολούθησε από κοντά την έναρξη των συ­ γκρούσεων: «Μέσα σε 25 χρόνια έχω δει σχεδόν όλες τις επαναστά­ σεις της Ευρώπης.36 Εκ των υστέρων οι νικητές θα προσπαθήσουν και ως έναν βαθμό θα κατορθώσουν -χάρη στη μονοπώληση του δημόσιου λόγου που διέθε­ ταν επί δεκαετίες.σαράντα χρόνια τώρα (σαράντα χρόνια τα περιέχο^ μέσα μου και τα δουλεύω για να τα πω κάποια φορά)». Και θέλη­ σαν.τι θα το μπορούσαμε αν θα εμφανιζόμασταν να επιβάλλουμε ένα μοναρχικό καθεστώς στην Ελλάδα». «Toc παιδιά της γαλαρίας» (ο τίτλος από την ομότιτλη ταινία του Καρνέ). Αντί.1976. παρουσιάζοντας την εκβιαστική σύγκρουση σαν ακόμη μία απόπειρα των κομουνιστών να καταλάβουν την εξουσία: τον «δεύτερο γύρο». αυθεντία επί των βαλ­ κανικών θεμάτων.να πλαστογραφήσουν την ιστορία. αλλά βρέθηκαν ευθύς αμέσως απέναντι στον ίδιο χωροφύλακα. [. 37. Αυτή εδώ ήταν η πιο ήρεμη και πολιτισμένη επ α ­ νάσταση που έχω δει ποτέ. Υπάρχει όμως και η αξιοπρεπής Δεξιά του Μάνου Χατζιδάκι. Το Δεκέμβριο του 1944 η εναλλακτική λύση δεν ήταν είτε δικτα- 36. από το βιβλίο 0 καθρέφτης και το μαχαίρι. όταν ακόμη υπήρχαν Γερμανοί. μέχρι τη στιγμή που η Αστυνομία άρχισε να πυροβολεί και οι Άγγλοι επενέβησαν».

τελείους ανα­ πάντεχο για την ηγεσία του Κόμματος. ποια ελληνική παράταξη ήθελε τη σύγκρουση το ομολογεί ο ίδιος ο Παπανδρέου. αλλά είτε εθνική ανεξαρτησία. πριν προσκυνήσει πανικόβλητος τη Δεξιά για να εκλεγεί βουλευτής του Παπάγου. Η. (Σβορώνος) Τέλος.. ως υπεύθυ­ νος πρωθυπουργός της χώρας. θα μπορούσε να το είχε κάνει εύκολα δύο μή­ νες νωρίτερα». Αντίστασις) Είναι μια κραυγή αγο^νίας καθώς σπρώχνεται η χώρα και ο ίδιος κατά κρημνών.] Παραμένωμεν αδιάφοροι προς την ομαδικήν παράκρουσιν μιας μερίδος της ιθυνούσης τάξεως και θα εξακολουθήσο^μεν τας προσπάθειάς μας διά να υπηρετήσωμεν τα διαρκή συμφέροντα του έθνους και του λαού μας».σχέδιασαν ποτέ να καταλάβουν την αρχή με στρατιω­ τική επέμβαση. (Φ.τι του επέβαλλαν οι αντίπα38.. Αν είχε θελήσει το Κόμμα να καταλάβει την εξουσία. [. Στις 27 Νοεμβρίου 1944. ήταν πεπεισμένοι πως θα μπορούσαν να επιβάλουν το πολιτικό και κοινωνικό πρόγραμμα με δημοκρατικά μέσα». καταδικάζει με όντως ιστορικές δηλώ­ σεις του τις αδερφοκτόνες διαθέσεις της ιθύνουσας τάξης: «Διαμαρτυρόμεθα και καταγγέλλομεν εκείνους οι οποίοι με ανεξήγητον ελαφρότητα εξωθούν κάθε ημέρα προς εμφύλιον πόλεμον. Διό­ τι υπάρχουν δυστυχώς και όργανα του Τύπου και μέρος της ιθυνούσης τάξεως η οποία μας επικρίνει διότι βραδύνομεν να τον πραγματοποιήσωμεν. Μύλος Όπως διηύθυνε το ΚΚΕ τις μάχες των Δεκεμβριανών.642 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τορία του προλεταριάτου είτε η φιλελεύθερη δημοκρατία. Γρηγοριάδης. Richter. (Mazower) Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγουν και οι σοβαροί Έλληνες ιστορικοί που δεν γράφουν την ιστορία για να δικαιώσουν τη μία ή την άλλη πλευ­ ρά: «Η όλη εξέλιξη της πολιτικής του ΕΑΜ και του ΚΚΕ με πείθει ότι ού­ τε το ΕΑΜ ούτε το ΚΚΕ -που λόγω του δυναμικού του αγο^να κυριαρ­ χούσε στο ΕΑΜ. είτε ξένη κηδεμονία και ολιγαρχική διακυβέρνηση». Έχοντας επιτύχει στο να εξασφαλίσουν λαϊκή ενότητα και υποστήριξη. .38 Και: «Δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να δείχνει ότι η εξέγερση της Αθήνας ήταν κάτι άλλο από ένα αυθόρμητο λαϊκό κίνημα. λαϊκή κυριαρχία και κοινωνική δημοκρατία. θα ήταν προ­ τιμότερο να είχε υποκύψει εξαρχής σε ό. α π ό τ α Π ρ α κ τικ ά το υ Σ υ νεδρ ίο υ « Α π ό τ ψ Αντίσταση στον Ε μ φ ύ λ ιο » .

Ή. (Ιωαννίδης) Οι παράμετροι του δράματος: Μετά τους φόνους των αόπλων στο συλλαλητήριο της 3ης Δεκεμ­ βρίου οι Ιωαννίδης . χωρίς να έχει βρεθεί μια απάντηση στο ερώτημα: τι επιδιώκουμε να επιτύχουμε μέσω του πολέμου και μέσα σ’ αυτόν. η ανικανότητά της είναι αδύνατον να καλυφθεί. το άλλο είναι ο εν­ διάμεσος στόχος». Η Χρύσα κυριολεκτούσε απολύτως όταν έλεγε στο ΠΓ: «Το Δεκέμ­ βρη αρχίσαμε τον αγώνα χωρίς να ξέρουμε πώς και πότε θα τον τε­ λειώσουμε». Η καινοφανής για τα στρατιω­ τικά δεδομένα «ένοπλη διαμαρτυρία» που επελέγη ως απάντηση στην αντίπαλη βία θα έπρεπε να περιοριστεί αυστηρώς εναντίον των κυ­ βερνητικών δυνάμεων και να μη λάβει τον χαρακτήρα καθολικής σύ­ γκρουσης.αυτό είναι το ιστορικό γ ε ­ γονός». (Clausewitz) Τίποτα από αυτά δεν υπάρχει. οπότε οι συνέπειες της πολιτικής ήττας θα ήσαν μικρότερες από αυτές της στρατιωτικής. (Ρούσος) Σε οποιεσδήποτε σκοπιμότητες και αν αποδοθούν οι αποφάσεις της καθοδήγησης. ή τουλάχιστον δε θα έπρεπε ν ’ αρ­ χίζει. Ματαίως το ΓΣ του ΕΛΑΣ στέλνει από τη Λαμία τηλεγραφήματα που καταλήγουν στο αγωνιώδες «παρακαλούμεν γνωρίσατε προθέ­ σεις σας». Ξεκαθαρίζουν στους θερμό­ αιμους πως το ΚΚΕ δεν βαδίζει για την εξουσία* και επιπλέον δεν πρέ­ πει να προκαλέσει αγγλική επέμβαση. Σύρθη­ κε στην ένοπλη σύγκρουση χωρίς προετοιμασία και σχέδιο. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 643 λοί του. αν δρα κανείς συνετά. «Δεν υπήρξε ουσιαστικά από την πλευρά μας προετοιμασία της ένοπλης λαϊκής αντίστασης του Δεκέμβρη . «Κανένας πόλεμος δεν αρχίζει. κατά το ανθρωπάκι που βρέθηκε στην ηγεσία του ΚΚΕ. Το πρώτο είναι ο αντικειμενικός στόχος. «α π ό στρατιωτική άποψη δεν είχαμε επίγνωση της κα τά στα­ σης ». στέλνοντας τον εαμικό κόσμο τροφή στα βρετανικά κανόνια και κατόρθωσε να γ ί­ νει ο νεκροθάφτης του μαζικότερου λαϊκού κινήματος της Ευρώπης. Η καθοδήγηση του ΚΚΕ είναι αποφασισμένη να χειριστεί το ζήτη­ μα σε κομματικό επίπεδο και ιδίως να κρατήσει τον Άρη μακριά από την Αθήνα* κανείς δεν εγγυάται ότι ο αρχηγός του ΕΛΑΣ θα υπακού- .Σιάντος ευνουχίζουν τις εκρηκτικές λαϊκές δια­ θέσεις.ΑΡΗΣ. καθώς απορρίπτουν την εισήγηση στελεχών για γενικευμένη εξέγερση του λαού με στόχο να καταλάβει την εξουσία* ούτε εφαρμό­ ζουν το υπάρχον στρατιωτικό σχέδιο Μακρίδη για την κατάληψη της πρωτεύουσας από τον ΕΛΑΣ του Βουνού.

Ο Περικλής. Με διαταγή της 5ης Δεκεμβρίου στερεί τον ΕΛΑΣ από τη φυσική του ηγεσία και τον τεμαχίζει* στέλνει το ΓΣ (Άρη. καπετάνιος του 42ου Συντάγματος. Αμπλιανίτης του λέει σαρκαστικά: Δε μας έφερνες και μερικές πινακίδες να γράφουνε «Απαγορεύ­ εται αυστηρώς η απόβαση» να τις βάλουμε σ' όλη την ακτή. οι διάσπαρτες αγγλικές μονάδες αρχί­ ζουν να συρρέουν προς την Αθήνα. Έκθεση 0. «Η ηγεσία άρχισε τη μάχη της Αθήνας με το 34ο Σύνταγμα. συχνά ακατανόητες. ένα τάγμ α του 7ου της Εύβοιας και ένα τά γμ α του 6ου της Πελοποννήσου». Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ. παίρνει εντολή να τοποθετήσει ένα τμήμα κατά μήκος της ακτής Σ κ αρ αμ α γκά γ ια να αποκρούσει τυχόν αγγλική απόβαση. Οι ορεσίβιοι αντάρτες καθοδηγούνται από άγνω­ στες ηγεσίες σαν «κολόνες απεργώ ν» σε συλλαλητήριο και αποδεκατίζονται σε ασήμαντους περιφερειακούς στόχους.644 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ σει στους περιορισμούς. 0 Σιάντος αυτοσχεδιάζει ανεπίτρεπτα και υπονομεύει τη συνοχή και τη μαχητικότητα του αντάρτικου στρατού.1946. κατά τά γμ α και όχι ως συγκεντρωμένη δύναμη. Κ α­ θώς ο Περικλής ορίζει στους άνδρες τις θέσεις τους. Μακρίδη) και τις μεγάλες μεραρχίες να διαλύσουν τον Ζέρβα στην Ή πειρο και τον Τσαούς Αντοόν στη Μακεδονία. Μόλις εκδηλώθηκε η κρίση. Και αρχίζει τη μάχη της Αθήνας με δυ­ νάμεις απολύτως ανεπαρκείς για τέτοιο εγχείρημα. 16. (Χουλιάρας) Οι υπόλοιπες μονάδες του ΕΛΑΣ που θα προλάβουν να μπουν στην πρωτεύουσα.39 Με τους Άγγλους άλλος παραλογισμός. κα τα­ κερματίζονται εκ νέου κάτω από διαφορετικές διοικήσεις και χρησι­ μοποιούνται πυροσβεστικά πότε στον έναν τομέα και πότε στον άλ­ λον. «Το ΓΣ ζήτησε την άδεια να χτυ­ πήσει όλες τις αγγλικές δυνάμεις που ήταν σκορπισμένες σ' ολόκλη39. που έχει εισέλθει στην Αθήνα κατά το ήμισυ -τ ο άλλο του τά γμ α είναι ακόμη στην Άμ­ φισσα-. Το ΚΚΕ τα έχει αναλάβει όλα· οι αντάρτικες διοικήσεις ουσια­ στικά καταργούνται. Όλοι ευκαιριακά διατάζουν επιχειρήσεις. ένα τάγμ α του 42ου Συντάγματος. . Η αποστολή είναι επιεικώ ς αστεία* τι θα μπορούσαν να κάνουν τα αντάρτικα τουφέκια αν εμφανίζονταν οι βρετανικές κανονιοφόροι.8. Σαράφη. «Διαθέσαντα κ α τ 9 αυτόν τον τρόπον τας δυνάμεις του ΕΛΑΣ τα υποδυόμενα τον αρχιστράτηγον μέλη της ΚΕ και με την κοινοτέραν ακόμη λογικήν έπρεπε το λιγότερον να αναμένωσι αποτυχίαν». Οι βασικές αρχές της πολεμικής τέχνης γίνονται θρύψαλα· οι διαταγές αναιρούν η μία την άλλη. ο επικεφαλής του τμήματος Κ.

Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑΚΤΩΝ 645 ρη την Ελλάδα. Στις 7 Δεκεμβρίου η ΚΕ του ΕΛΑΣ (Σιάντος) απευθύνεται στον λαό της Αθή­ νας με παραλήπτες τους Άγγλους: « 0 αγώνας μας είναι καθαρά εσω­ τερικός. Και. ο Σιάντος εξακολουθεί να εθελοτυφλεί ότι δεν θα αναμειχθούν στο «εσωτερικό ζήτημα». 0 Αμάρμπεης που κατέβαινε στην προ^τεύουσα με Ρουμελιώτες αντάρτες βλέπει ένα αγγλικό σύνταγμα να προπορεύεται και ενημε­ ρώνει πο^ς θα το αφοπλίσει. με την ΑΠ 132 διαταγή. Και άλλες. «Τα καμιόνια που έστειλαν δεν υπέστησαν επίθεση στο δρόμο. μετά από πέντε ολόκληρες ημέρες. (Mazower) Μόνο στις 9 Δεκεμβρίου ο Σιάντος θα παραδεχτεί ανοιχτά.Αύριο αυτό το σύνταγμα θα μας πολεμάει στην Αθήνα.Να το αφήσετε να περάσει. Σαν να μην υπάρχουν. . την 23η Ταξιαρχία Τεθωρακισμένων. και σε λίγο ο Μ πουκουβάλας με Θεσσα- .Όποιος δημιουργήσει προβλήματα με τους Άγγλους θα αντιμετω­ πιστεί σαν προβοκάτορας και σαν προδότης. ανάλογης σοβαρότητας: . (Οικονομίδης) Οι διαταγές προς τους ελασίτες είναι σκληρές: .Να το αφήσετε να περάσει! Σε παρόμοια θέση θα βρεθεί ο Ερμής. ότι ο ΕΛΑΣ βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση και με τους Άγγλους. Ο Αμάρμπεης αγαναχτεί: .ΑΡΗ Σ. Οι σύμμαχοι Άγγλοι π ρέπ ει να μείνουν ουδέτεροι και τους βεβαιούμεν πως δεν διατρέχουν κανένα κίνδυνο». (Σαράφης. Στην πρόταση αυτή η ΚΕ απάντησε αρνητικά». που οδηγεί Πελοποννήσιους αντάρτες στην πρωτεύουσα. με τη μεγα?α3τερη βρετανι­ κή μονάδα στην πρωτεύουσα. στον Μαραθ(ύνα οι άνδρες του ΕΛΑΣ παίζουν ποδόσφαιρο με Βρετανούς στρατιώτες. το απίστευτο. 0 Σιάντος το απαγορεύει: .Θα τους βλέπετε σαν κούτσουρα. αλλά οι οπαδοί του ΕΛΑΣ βοήθησαν κιόλα τους Βρετανούς στρατιώτες να φορτώσουν τα εφόδια». ΕΛΑΣ) Παρότι οι Άγγλοι έχουν αρχίσει δυναμικά τον πόλεμο (στις 3 Δε­ κεμβρίου τη νύχτα αφόπλισαν με προδοσία το 2ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ στην Κηφισιά. Ενώ έχουν αρχίσει οι μάχες στην Αθήνα. Μα οι ευκαιρίες έχουν χαθεί. Έ τσι οι δυνάμεις αυτές θα αφοπλίζονταν και δεν θα χρησιμοποιούνταν στην Αθήνα. στις 6 και 7 Δεκεμβρίου τα αεροπλάνα θερίζουν τους ελασίτες στο Γουδί και τα τανκς τους λιώνουν στου Μακρυγιάννη). Το μεγαλύτερο μέρος των εφοδίων της είναι σε περιοχή που ελέγχεται από τον ΕΛΑΣ της Αθήνας. στις 4 Δεκεμβρίου τα αγγλικά αεροπλάνα πολυβολούν όποια αντάρτικη μονάδα εντοπίζουν κινούμενη στην ύπαιθρο.

Μύλος.κ α τ ’ ευφημισμόν ΕΛΑΣ Α θήνας.Πώς είπατε. 0 ΕΛΑΣ της Αθήνας άρχισε με μικρές ευέλικτες ομα­ δούλες «εγγύς άμυνας». Η μόνη ομοιότητα του αθηναϊκού ΕΛΑΣ με τον ΕΛΑΣ του Βουνού είναι το όνομα.Αφήστε τους.ο. στην Αθήνα. Ξέρεις τι θα πει μύλος της Αθήνας. με συνεχείς αυξομειώσεις δύ­ . Ακόμη και ο κομματικά υπάκουος Λ ευτεριάς δυσανασχετεί και π ά ει από τη Θήβα στη Χασιά να διαμαρτυρηθεί προσ ω πικά στον Γραμματέα: . στρατηγέ. να σπάνε κλοι­ ούς αστυνομικών. 0 Μπουκουβάλας τα χάνει: . Τάσο.646 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ λούς ιππείς· αυτός μάλιστα έχει ήδη αφοπλίσει αναίμακτα μια α γγλι­ κή μονάδα με θωρακισμένα. να ανοίγουν δρόμο στους διαδηλωτές κ. Μ ακελειό Το βάρος των Δεκεμβριανών το σηκώνει αναγκαστικά ο ελεγχόμε­ νος κομματικός στρατός της πρω τεύουσας . Δεν μπορεί να κάνει αλλιώς. να τους αλέσει ο μύλος της Αθήνας.Να πάνε. πιστόλια και χειροβομβίδες. . αλλά καθοδηγείται κατευθείαν από την ΚΟΑ (Κομματική Οργάνωση Αθήνας) του ΚΚΕ. Όταν οι ομάδες πλήθυνοίν. να απελευθερώνουν όσους συλλαμβάνονταν πριν οδηγηθούν στις φυλακές. ξανακούει.με τη βοήθεια το^ν κατοίκων. εκείνους που φώναζαν από τα χοονιά για ελευθερία. με καμουφλαρισμένο οπλισμό. συγκροτήθηκαν σε έναν μυστικό «κόκκι­ νο στρατό». βγαίνει στο τηλέφωνο ο στρατηγός Μ άντακας που ακολουθεί τις εντολές Σιάντου: . και ο Μάντακας του κλείνει το τηλέφωνο. να περιφρουρούν τους ομιλητές των διαδηλώσεων. Η διοίκησή του είναι εξαρχής διμελής: στρατιωτικός και καπετάνιος* όλοι σχεδόν οι καπετάνιοι και οι στρατιωτικοί είναι μέλη του ΚΚΕ.Αφήστε τους να τους λιντσάρει ο λαός της Αθήνας.κ. που δεν υπάγεται στο ΓΣ του Βουνού. Όταν ζητάει οδηγίες από την ΚΕ του ΕΛΑΣ. Η αποστολή τους ήταν να προστατεύουν αυτούς που τις μαύρες νύχτες της Κατοχής γέμιζαν τους τοίχους με ελπιδοφόρα συνθήματα.Θα τους βρούμε μπροστά μας στην Αθήνα. ιδίως των συνοικιών. 0 Σιάντος: . Ο αθηναϊκός ΕΛΑΣ είναι ένας ρευστός στρατός χωρίς τη σιδερένια πειθαρχία των ανταρτών του Βουνού.

000. εισβάλλουν σε κτίρια και τα σωριάζουν. Και. Ο Αίπερ προειδοποιεί τον Σβώλο. πυροβολικό. Ο πρώτος και κύριος στόχος των Άγγλων.500 βλήματα την ημέρα. που επιχείρησε να μεσολαβήσει μεταξύ των αντιμαχόμενων πλευρο^ν: Συνεννοηθείτε με το στρατηγό Σκόμπι. Ο Σκόμπι με την απόλυτη υπεροχή που διαθέτει θεωρεί πολύ εύ­ κολο να διαλύσει σε μια δυο ημέρες τους «τρα μπούκους» και τα «κοινωνικά αποβράσματα» που τολμούν να δημιουργούν προβλήμα­ τα. Σ π ί­ τια. ενώ τα θηριώδη άρ­ ματα Σέρμαν με τα πυροβόλα τους τρυπάνε τοίχους. Αλλά είναι ανθρωπίνως αδύνατον με τα πιστόλια και τα τουφέκια του 1912. Δεν υπάρχουν στρατόπεδα ούτε ασκήσεις και συσσίτιο* κάθε μαχητής κοιμάται και τρώει στο σπίτι του. Μόνο τα κανόνια των π ο λ εμ ικ ο ί πλοίων που έχουν πλημμυρίσει τον Πειραιά και το Φάληρο εξαπολύουν περί τα 2. Αυτοί οι ιδιότυποι «πελταστές της ασφάλτου» είχαν αποκτήσει με­ γάλη πείρα στις κατοχικές συγκρούσεις με τους Γερμανούς. σε αντίθεση με τους αντάρτες του Βουνού. στήνει οδοφράγματα στους δρόμους. Οι Άγγλοι χτυπάνε ανελέητα.ΑΡΗΣ. Μεγάλες καταστροφές προκαλούν τα αεροπλάνα που ανε­ νόχλητα πετάνε χαμηλά και χτυπάνε ό. Ο ΕΛΑΣ στην Αθήνα πολε­ μούσε με αυτοσχέδια μέσα και τρομακτικό πείσμα. με θύματα κυρίως αμάχους. δίχως βα­ ριά όπλα. άλλως θα παραλάβετε την Ελλάδα ερείπια. Δεν δέχεται τίποτα λιγότερο: «Σαφής αντικειμενικός μας στόχος . τους τ α γ ­ ματασφαλίτες και τις συμμορίες των δωσίλογων. να διεξάγουν οργανωμένες επιχειρήσεις εναντίον αντιπάλων με υπερσύγχρονο βαρύ οπλισμό. όπο^ς ορίζεται από τον ίδιο τον Τσόρτσιλ με απανω τά τηλεγραφήματα στις 8 και 9 Δεκεμ­ βρίου. πολυκατοικίες. Για να σταματή­ σει τα τανκς. Ο αγώνας είναι εξαρχής άνισος. είναι η καταστροφή τα)ν εξεγερμένων και η εκμηδένιση του ΕΑΜ. Η πραγματικότητα θα τον τρομάξει. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 647 ναμης* εγγεγραμμένοι είναι πάνω από 20. αεροπλάνα και τα κανόνια του α γ ­ γλικού στόλου. οι ελασίτες της Αθήνας είναι πλησιέστερα στο μοντέλο του κοινοτικού επαναστάτη.τι κινείται. τα ακινητοποιεί με κουβέρτες στις ερπύστριες και τα καταστρέφει με αυτοσχέδιες βόμβες από μπουκάλια και κονσερβοκούτια γεμά τα βενζίνη. που επιπλέον διαθέτουν θωρακισμέ­ να οχήματα. ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα μετατρέπονται σε ερείπια.500. Η πρωτεύουσα ισοπεδώνεται. μα οι οπλισμένοι τις παραμονές των Δεκεμβριανών είναι περί τους 5. τανκς.

τα παράθυρα. τους οποίους οδηγούν για ασφάλεια έξω από την πρωτεύουσα. Οι ελασίτες από δρόμο σε δρόμο. Χίτλερ. (Ζαούσης) Οι ελασίτες συλλαμβάνουν αιχμαλώτους εκατοντάδες Άγγλους αξιωματικούς και στρατκύτες. Παρά την υπεροχή τους οι Άγγλοι και οι κυβερνητικοί τις πρώτες ημέρες δέχονται σοβαρά πλήγματα: «Μ ετά τη λήξη του πρώτου δ ε­ καήμερου του Δεκεμβρίου τμήματα του ΕΑΑΣ. στις εαμοκρατούμενες περιοχές. και σε ορισμένα σημεία βρι­ σκόντουσαν σε απόσταση αναπνοής από την καρδιά της Αθήνας». Τέτοιο μακελειό δεν είχε γνωρίσει η πρωτεύουσα. . άλλος. από τις στέγες. αυτήν τη φορά Άγγλους. Το βρετανικό σύνθημα είναι: «Όχι ειρήνη χωρίς νίκη».Χάιλ. όπου εντοπίζουν φάλαγγες Άγγλων αιχμαλώτων. Για κάθε νεκρό μαχητή υπάρχουν δύο και τρία χέρια που διεκδικούν το τουφέκι του. φωνάζει ένας και σκάνε όλοι στα γέλια. Αγγλία! Μέσα στην Αθήνα όμως γίνεται ανθρωποθυσία.648 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ είναι η συντριβή του ΕΑΜ. . φωνάζοντας με υψωμένες γροθιές ή σχηματίζοντας με τα δύο δάχτυλα το γνωστό σή­ μα της νίκης: . Ιταλοί και Γερμανοί τους υποδέχονται σαρκαστικά.Βικτώρια! . Στην πλατεία Ελευθερίας της Λαμίας είναι έτοιμο να ξεκινήσει ένα φορτηγό αυτοκίνητο με Ιταλούς αιχμαλώτους που εργάζονταν σε έρ­ γ α οδοποιίας. Τα αγγλι­ κά αεροπλάνα πετάνε χαμηλά και. Έ να δεύτερο φορτηγό φτάνει στην πλατεία με Γερμανούς αιχμαλο5τους που κοιτά­ ζουν γύρο) τους κατηφείς και ανήσυχοι.Ντόιτσλαντ ίμπερ άλες. Οι Ιταλοί αρπάζουν την ευκαιρία για πρόγκα. από σπίτι σε σπίτι. αλλάζει το κλίμα. είτε οργανωμένα είτε ανοργάνωτα. 0 τερματισμός των εχθροπραξιών είναι δεύ­ τε ρεύω ν εν σχέσει με αυτό το θέμα». Στις περιοχές του ΕΛΑΣ υπάρχουν τώρα «αντιπροσωπείες» και των τριών αυτοκρατοριών που διεκδίκησαν την κηδεμονία της Ελλάδας.Κυβέρνα. αλλά ένα τρίτο αυτοκίνη­ το με νέους αιχμαλο^τους. τα πρόχειρα οδοφράγματα χτυ­ πάνε στα ίσια τις υπέρτερες αγγλικές και κυβερνητικές δυνάμεις. . Τα συνεχή «χάιλ» δημιουργούν χαλασμό και παραλίγο να προκαλέσουν δυναμική αντίδραση των Γερμανών. είχαν διεισδύσει παντού. Οι παράτολμοι ελεύθεροι σκοπευτές γίνονται το π ρ ο ­ σφιλές θέμα των ξένων ειδησεογραφικ<ύν πρακτορείων. τους ρίχνουν τρόφιμα και εφόδια. (Τσόρτσιλ) Δεν είναι εύκολο. Οι Ιταλοί παροτρύνουν εύθυμα ένα αντάρτικο τμήμα που περνάει για την Αθήνα να μη χαριστεί των Άγγλων.

Ο Τσακαλώτος ισχυρίζεται ότι οι δικοί του είναι «οι γνήσιοι Έλληνες». Γερμα­ νών και Βουλγάρων επί τρία ολόκληρα χρόνια ο ΕΛΑΣ είχε χιλιάδες νε­ κρούς. (Δ1Σ/ΓΕΣ) Περισσότεροι από 12. και του Ιερού Λόχου. Τους συνοδεύουν οι ευχές των εθνικοφρόνων που τους αγκά­ λιασαν γιατί τώρα «ήταν και αυτοί παιδιά του λαού στο πλευρό της επίσημης κυβέρνησης». (Ζαούσης) Οι ελασίτες πάλι δεν ήσαν παιδιά του λαού. ενώ μαζί με τους ελασίτες πολεμάνε Γερμανοί. αστυνομικούς. Ενώ ο ΕΛΑΣ όχι. 0 πολιτικός προσανατολισμός της Ταξιαρχίας θεωρείται ακόμη και από τον Σκόμπι «πολύ δεξιός». Η μισαλλοδοξία τυφλοονει. Η πολεμική δράση αυτής της μονάδας ακόμη και σήμερα θεωρείται από τους συμπαθούντες ιστοριογράφους «ιδιαίτερα ηρωική» και η ίδια η μονάδα «ένδοξη». από τους 16. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 649 Νεολαία Εκτός των βρετανικών στρατευμάτων.500 «υγιών φρονημάτων»· οι υπόλοιποι βρίσκονται ακόμη στα στρατόπε­ δα συγκέντρωσης της ερήμου. Στην Αθήνα η ταξιαρχία πλαισιώνεται με μερικές χιλιάδες χωροφύλαχες. Για να συγκροτηθεί. με μέσο όρο . πλην της Αεροπορίας. Αιχμή και καμάρι των κυβερνητικών είναι η ΙΙΙη Ορεινή Ταξιαρχία. που βρίσκεται στα νησιά. και κυρίως τους αποκρουστικούς ταγματασφα­ λίτες με αρχηγό τον επανεμφανισθέντα εντολοδόχο των χιτλερικών στην Πελοπόννησο συνταγματάρχη Παπαδόγκωνα. μια αμιγώς ακροδεξιά βασιλική δύναμη με σύγχρονο αγγλικό οπλι­ σμό. Ας σημειωθεί ότι αυτοί που θυσιάζουν αλογάριαστα τη ζωή τους στους αθηναϊκούς δρόμους και στα οδοφράγματα εναντίον Άγγλων και ακροδεξιών είναι το άνθος της ελληνικής νεολαίας.ούτε καν Έλληνες.000 προδότες άλλαξαν τις γερμανικές στολές με αγγλικές και χτυπάνε για άλλη μια φορά τους αγωνιστές του έθνους. Ιταλοί και Βούλγαροι. εναντίον του ΕΑΜ πολεμάνε με φανατισμό και οι κυβερνητικές δυνάμεις. που έμεινε ουδέτερη. Ο Τσακαλώτος είχε δια­ τάξει «την απελευθέρωσιν απάντων των αξ/κών και ανδρών των Ταγ­ μάτων Ασφαλείας και τη συγκρότηση τούτων εις Τάγματα διά την χρησιμοποίησίν των εις τον αγώνα εναντίον των Κομουνιστών». σύμφωνα με τον διοικητή της συνταγματάρχη Τσακαλώτο. εκτός των θυμάτων του ΕΑΜ στην ύπαιθρο και στις πόλεις.Α ΡΗ Σ.000 άνδρες του Ελληνικού Στρατού στη Μέση Ανατολή επελέγησαν μόνο 3. πολέμησε γενναία και είχε 170 νεκρούς· στις εκατοντάδες μάχες εναντίον Ιταλών.στη μία και μοναδική μάχη που έλαβε μέρος η ΙΙΙη Ορεινή Ταξιαρχία στο Ρίμινι της Ιταλίας.

Al. Ο Τζίντζερ Χόκσουερθ έφτασε στις 15 Δεκεμβρίου και ήταν εκείνος ο οποίος νίκησε τον ΕΛΛΣ». Μεταξύ εκείνων που επέζησαν της σύγκρουσης οι Νίκος Σβορώνος. War Diaries. διψασμένοι. (Χατζής. Η γνώμη των επιτελών του είναι να αποσυρθούν οι αγγλικές δυνάμεις στο αεροδρόμιο «εν αναμονή ευνοϊκών συνθηκών»* δηλαδή άφιξη ενισχύσεων. τον οποίο ο Αλεξάντερ κάλεσε αμέσως από την Ιταλία. Μίκης Θεοδωράκης. «Στην πράξη όμως η διοίκηση των χερσαίων δυνάμεων ανατέθηκε στον υπ ο­ στράτηγο Χόκσουερθ. αναφέρουν την επικίνδυνη εξάντληση το3ν τμημάτων και την αναπό­ φευκτα δυσμενή τροπή των μαχών* μα ο Σιάντος αρνείται κάθε ιδέα σύμπτυξης* πιέζει για συνέχιση των μαχών «πάση θυσία». Την ίδια ημέρα με εντολή του Τσόρτσιλ φτάνουν αεροπορικώς στην ελληνική πρωτεύουσα ο αρχιστράτηγος Μεσογείου Χάρολντ Αλεξάντερ και ο υπουργός Μακμίλαν για να εκτιμήσουν την κατάσταση. . Brooke.000.ά. άυπνοι και προ­ παντός σχεδόν άοπλοι.40 Αντιθέτως. τώρα πλησιάζουν τις 80. αντισυνταγματάρχης Λαγγουράνης. Μανόλης Αναγνωστάκης. οι οποίες όδευαν προς μια «συμφορά πρώτου με­ γέθους». Γιάννης Ξενάκης. ενώ στο τέλος Νοεμβρίου ήσαν περίπου 40. αλλά με παρέμβαση του Λίπερ ο στρατηγός διατηρεί­ ται τύποις στη θέση του για να μην τρωθεί το βρετανικό γόητρο. Επανάσταση) Κ ατά τις 20 Δεκεμβρίου οι αξιωματικοί του ΕΛΑΣ υποστράτηγος Ματσούκας. (Ζαούσης) Στις 11 Δεκεμβρίου ο Σκόμπι αποφασίζει να υπο­ χωρήσει. Οι κυβερνητικοί πανικοβάλλονται* μόνοι τους είναι αδύνατον να σταθούν.000 άνδρες. με ασύγκριτους ανώτερο οπλισμό. Τά­ σος Λειβαδίτης. Μάνος Χατζιδάκις. Νέες δυνάμεις έρχονται συνεχώς από το Ιταλικό Μέτωπο· σύμφωνα με τον αρχηγό του Γενικού Αυτοκρατορικού Επιτελείου στρατάρχη σερ Άλαν Μπρουκ. Αντρέας Φρα­ γκιάς. αντισυνταγματάρχης Πυριόχος κ. Νίκος Κούνδουρος. Άρης Αλεξάνδρου. στον ΕΛΑΣ τα ανθρο^πινα όρια έχουν ξεπεραστεί· η κα­ τάσταση επιδεινώνεται από ώρα σε ώρα· οι μαχητές έχουν μεταβλη­ θεί σε φαντάσματα. όταν βλέπει σε πόσο δεινή θέση έχουν περιέλθει οι αγγλικές δυνάμεις. Αντρέας Κέδρος. Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ. τα βάζει με τον Σκόμπι.650 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ό Π Ο Υ Λ Ο Σ ηλικίας τα 17. με τα λιανοντούφεκα και τις μετρημένες σφαί­ ρες. Τίτος Πατρίκιος. χωρίς ελπίδα να ανανεωθούν». Ο Αλεξάντερ. (Κλάιβ) Τον ΕΛΑΣ τον νίκησε η αυξανόμενη αγγλική υπεροπλία. Το πρώτο δεκαήμερο ο ΕΛΑΣ «κατείχε τα 4/5 της Αθήνας και του Πειραιά». «Μάχονταν νηστικοί. Κώστας Αξελός. Η πρώτη του αντίδραση είναι να τον καθαιρέσει. Ή δεν κα­ 40.

Στη Μεγάλη Βρετανία σηκώνονται και οι πέτρες εναντίον του. 6. .000 κατά. .8.Ήμαν μέσα μ ’ ένα τάγμα. μέσα από οδοφράγματα.. Χουρτα ίν’ς θάνατου! Σταύρω μα Η εξολόθρευση των αντιστασιακών στην Ελλάδα ξεσηκώνει τη διε­ θνή κοινή γνώμη* πρόκειται για «ένα επεισόδιο μοναδικό στον Β' Πα­ γκόσμιο Πόλεμο. Έξω από την Αθή­ να συναντάει τον Μπουκουβάλα. Στις οργανωμένες στρατιω­ τικές επιχειρήσεις των αντιπάλων τους οι ελασίτες απαντούν πλέον με πράξεις αυτοθυσίας* επικοινωνούν μεταξύ τους και δέχονται λιγο­ στά τρόφιμα και νερό σαν ασπάλακες.000 υπέρ. 42. Τα αγγλικά εργατικά συνδικάτα καταδικάζουν την π ο ­ λιτική Τσόρτσιλ με τεράστια πλειοψηφία: 2. που αδίκως περιμένει εντολή δράσης. Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ..Τι γίνεται.4 1 Ο αγώνας αναγκαστικά περιορίζεται στα οδοφράγματα και ο π ε ­ ριορισμός στα οδοφράγματα σημαίνει άμυνα και άμυνα σημαίνει επ ι­ θανάτιος ρόγχος για τους εξεγερμένους. [.. ντρέπομαι τρομερά για το ρόλο που παίζει εδώ η Βρετανία. Ο Βρετανός στρατιωτικός Κόλιν Ράιτ γράφει από το πεδίο των μαχών στους δικούς του: «Ντρέπομαι. Ήταν η μόνη φορά που βρετανικές δυνάμεις πολέ­ μησαν στην κυριολεξία ενάντια στην Αντίσταση». με ένα κοντάρι από αντίσκηνο για δεκανίκι. Έκθεση 0.4 2 Τάγ­ ματα του ορεινού ΕΛΑΣ. 0 αθηναϊκός ΕΛΑΣ ουσιαστικά παύει να υπάρχει* το 80% έχει αχρη­ στευτεί: 1.. χ α ­ λάσματα σπιτιών και τρυπημένους τοίχους. Οι απώλειες είναι τρομακτικές.000 νεκροί. Το τάγμα του Μπελή αποδεκατίζεται και ο καπετάνιος βγαίνει από την πρωτεύουσα κουτσαίνοντας. τον ρωτάει.Α ΡΗ Σ. Μπουκουβάλα.000 τραυματίες και 1. Κομουνιστική Επιθεώρηση.200 αιχμάλωτοι.455. παρατακτής δύναμης 300-400 ανταρτών. 137.] Η δημοκρατία μας μπουκώνεται στον ελ­ ληνικό λαό με τις σφαίρες». (Mazower) Πύρινα άρθρα στις ΗΠΑ κατηγορούν τον Τσόρτσιλ για ιμπεριαλιστή και αποικιοκράτη. 3.1946.. χ ά ­ νουν το 1/2 ή τα 3/4 των ανδρών τους. Τι να σ' πω. καπετάν Μπελή. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 651 ταλαβαίνει ή αδιαφορεί «εις ποίον εγκληματικόν σημείον είχε ήδη φθάσει η εξάντλησις των ανδρών». . (Ανδρικόπουλος) Στις 9 Δεκεμβρίου ο Τσόρτσιλ δέχεται σφοδρή επίθεση στη Βουλή 41. Φεβρουάριος 1945.

Το ΚΚΕ είχε επιχειρήσει μια ύστατη προσπάθεια επαφής με τους Σοβιετικούς στέλνοντας τον Ρούσο στις 25 Νοεμβρίου για τη Σοβιετι­ κή Ένωση μέσω Βουλγαρίας· η Καίτη Ζέβγου που τον συνόδευσε.652 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ των Κοινοτήτων από τους Ν.εξαναγκάσει τους Αγγλο-Αμερικανούς σε υποχώρηση· ο Γερμανός στρατηγός φον Ρούστεντ πιέζει αφόρητα και η κατάσταση είναι εξαιρετικά κρίσιμη. γράφει πως φτάσανε έοος τη Σόφια. κατά την έκφρασή του. Ζητώ λοιπόν από την κυβέρνηση να θέσει αμέσως τέλος σ ’ αυτόν τον εμφύλιο αγώνα. Θα το πετύχει. για τη με­ ταφορά στρατευμάτων και πολεμικού υλικού στην Αθήνα. Κ. Είναι αποφασισμένος να υποτάξει αυτήν την. Οι Αμερικανοί συμπλέουν με τους Βρετανούς και τους διαθέτουν πλοία και αεροπλάνα. που είναι γνωστό με τ 5 όνομα ΕΛΑΣ. Ο «Μεγάλος Σιωπηλός» της Κατοχής δεν επιθυμούσε την παρου43. πλάι πλάι. Βρετανοί στρατιο^τες και Έλληνες πατριώτες. Όσο για το στρατιωτικό του σκέλος. «δύστροπη ράτσα και χ(όρα». Μπίβαν και Σ.43 Αυ­ τό που συνέβη πραγματικά είναι ότι οι Σοβιετικοί συνέλαβαν τον Ρού­ σο και τον πέταξαν έξω από τη χώρα τους. Ζέβγου. οι Ρώσοι δεν μας δέχτηκαν». Στις Αρδένες οι μηχανοκίνητες γερμανικές μεραρχίες έχουν -γ ια τε­ λευταία φ ορά. έχει την υποστήριξη του 90% του ελληνικού λαού. Κοκς: «Στο ιερό χώμα της Αθήνας κάτω από τον ίσκιο της Ακροπόλεως. Με τον Γιάννη Ζέβγο στο επαναστατικό κίνημα. κείνται νεκροί. έχει π ο ­ λεμήσει σκληρά και γενναία εναντίον των Γερμανών». Αλλά ο Πόλεμος δεν έχει τελειώσει.Τι να την κάνω την Μπολόνια αν χάσω την Αθήνα. αλλά δεν θα το χαρεί* την ηγεσία της Δύσης στη θέση της εξασθενημένης Μεγάλης Βρετανίας θα την αναλάβουν οι ΗΠΑ. αλλά « π α ρ ? όλες τις προσπάθειες του Πέτρου. . ο καθένας με μια συμμαχική σφαίρα στην καρδιά. Ο βρετανικός λέων σύντομα θα πάψει να βρυχάται. για προσωπικούς λόγους. Μα ο Βρετανός ηγέτης ξηλώνει το Ιταλικό Μέτωπο από βρετανικές δυνάμεις για να τις στείλει στην Αθήνα κατά του ΕΛΑΣ. Επείγεται να αφοπλίσει και να δια­ λύσει κάθε ευρωπαϊκό κίνημα για να σχηματίσει ένα συμπαγές δυτι­ κό μπλοκ εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης. Σύμφωνα με τους Τάιμς . τα περίφημα «ιπτάμενα φρούρια». Και επιθυμώ να το­ νίσω ότι το ΕΑΜ δεν είναι Κομουνιστικό Κόμμα. (Κλάιβ) Ο Τσόρτσιλ δεν κλονίζεται με τίποτα. Στις αντιρρήσεις του Άγγλου αρχιστρατήγου Ουίλσον για την αποδυνάμωση του Ιταλικού Μετώπου ο Τσόρτσιλ θυμώνει: . Η Μόσχα παραμένει άβατο για τους Έλληνες κομουνιστές.

Απλώς στις 9 Δεκεμβρίου. ο Τσόρτσιλ χρίει αντιβασιλέα-αρχηγό του Ελληνικού Κράτους τον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό και απομακρύνει άκομψα τον πρώην ευνοούμενο του Παπανδρέου. Τραγικό δείγμα της πολιτικής ανεπάρκειας της ηγεσίας του ΚΚΕ εί­ ναι πω ς καταλαβαίνουν τα ακριβώς αντίθετα· ότι έχουν στριμώξει τον Βρετανό ηγέτη.] ο οποίος έφθασε προ ημερών στη Σόφια».. αλλιώς τι γυρεύει στην Αθήνα. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑ Κ ΤΩ Ν 653 αία τους. στην οποία ο ίδιος π αρίσταται μόνο κατά την έναρξη.. οι οποίοι τον επιβεβαιο^νουν με τη σιωπή τους. Συγκαλεί αμέσως σύσκεψη των αντιμαχόμενων πλευρών -ενώ οι μάχες συνεχίζονται-. του οποίου το Ημερολόγιο δημοσιεύτηκε πρόσφατα: «Δεν έπ ρεπ ε να παραιτηθούν από την κυβέρνηση Παπανδρέου. Έ καναν κάτι πέραν των δυνάμεών τους.] Έ καναν μια ανοησία». Μας ήταν ακατανόητο τότε να μην πιέσει σθεναρά ο Στάλιν τον Τσόρτσιλ».Α ΡΗ Σ.9. Τα Χριστούγεννα παίρνει τον Ίντεν και έρχεται στην ελληνική π ρω ­ τεύουσα. .2003. όπως γράφ ει ο Γραμματέας της Κομιντέρν Γκεόργκι Δημητρόφ. Το μήνυμα είναι σαφές: είστε χαμένοι. Στην Αθήνα δίνει ρεσιτάλ παίζοντας τους Έ λ ­ ληνες πολιτικούς στα δάχτυλα. Παρόντων Μακβί και Ποπόφ. «έστειλα στον Μολότοφ ένα ερώτημα του Πέτρου Ρούσου.4 5 Ο Τσόρτσιλ δίνει ένα ακόμη δείγμα αποφασιστικότητας. δεν έχετε πουθενά να ελπί­ ζετε.2003.. (Παρτσαλίδης) Προτού φύγει. 14. ενώ όλα γύρω τους γκρεμίζονται.44 Και προσο^πικά ο Στάλιν θα δηλώσει στον Δημητρόφ. Για τα μάτια της διεθνούς κοι­ 44. εμφανίζονται περισσότερο αδιάλλακτοι από ποτέ. θα πει ξεκάθαρα στους Σιάντο και Παρτσαλίδη ότι η παρουσία των βρετανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκε με τη σύμφωνη γνώμη των Ρούζβελτ και Στάλιν· και δηλώνει ότι δεν πρόκειται να φύγουν πριν α π ο κ α τα ­ στήσουν την τάξη. και η απάντηση του Μολότοφ ήρθε αμέσως: «Εξηγήστε προσω πικά και φιλικά στον Ρούσο ότι στα πλαίσια της σημερινής κατάστασης οι Έλληνες φίλοι δεν μπορούν να βασίζονται σε δραστήρια ανάμειξη και βοήθεια από εδώ ». [. Ο Βρετα­ νός πρωθυπουργός ενδιαφέρεται πρωτίστως γ ια τη διεθνή κοινή γνώ ­ μη· δεν πρόκειται να αφήσει το γόητρο και την εικόνα της Μεγάλης Βρετανίας να τρωθούν. Το Βήμα .9. Ιστορία του Ελληνικού Εθνους. «Τον ερχομό του Τσόρτσιλ ερμηνεύσαμε σαν εξαναγκασμό του σε υποχώ ­ ρηση. 45. / Το Βήμα . 14. Και. [.. όπου ήδη βρίσκονται οι Μακμίλαν και Αλεξάντερ.

Έ ρ χ ε τ α ι ο Άρης με μεγάλες δυνάμεις. η οποία αρχίζει αθόρυβα και χωρίς απώλειες στις 21. «Το ότι η εκ­ κένωση έγινε με σχετική τάξη οφειλόταν στο ότι ο υποχωρητικός ελιγ­ μός εκτελέστηκε κυρίως από τις αντάρτικες μονάδες.τι προλάβουν να πάρουν μαζί τους και ακολουθούν τους ελασίτες που φεύγουν. .654 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ νής γνώμης. θα τον αποπέμψουν και αυτόν με άγαρμπο τρόπο. με ό. με τα ρούχα που φοράνε. αλλά είναι ανάγκη να δηλωθεί εκείνη τη στιγμή πως η Σοβιετι­ κή Ένωση αναγνωρίζει την κυβέρνηση και δεν έχει καμία ανάμειξη στο εαμικό κίνημα. Η μόνη παρηγοριά των ξεσπιτωμένων αυτές τις δύσκολες ώρες εί­ ναι οι φήμες που ακούγονται. Βέβαια στη χώρα θα αφιχθεί μετά από έναν ολόκληρο χρόνο. Όταν μετά από λίγο οι Άγγλοι δεν θα τον χρειάζονται πια. άλλοι μισόγυμνοι και ξυπόλυτοι.τι ακριβώς χρειάζεται εκείνη τη στιγμή. Η επιλογή Πλαστήρα είναι ό. μια και ο γερασμένος στρατηγός είναι εντελώς ακίνδυνος για τον θρόνο λόγω της πολιτικής απειρίας του. Η υποχώρηση των μαχητών της Αθήνας είναι μάλ­ λον η πιο οργανωμένη επιχείρηση αυτές τις 33 ημέρες. νέος πρωθυπουργός θα ορκιστεί ένας θρυλικός αντιμοναρχικός άνδρας· ο στρατηγός Νικόλαος Πλαστήρας. Το όνομα του δημοκράτη στρατηγού στην προεδρία της κυβέρνησης είναι εξαιρετικό άλλοθι για Άγγλους και ακροδεξιούς. Επιπλέον. . που είχαν στα­ λεί από τα βουνά». (Ζαούσης) Οι κάτοικοι της Αθήνας. κατεβαίνει ο Άρης και θα δούνε οι Άγγλοι τι θα πει ΕΛΑΣ. δίχως να ξέρουν πού πάνε.Ό π ο υ να 5 ναι. Μετά από τρεις ημέρες ο Σιάντος συναινεί στις πιέσεις των στρα­ τιωτικών για σύμπτυξη. μόλις αντιλαμβάνονται τι συμβαίνει. .15 της 4ης Ιανουαρίου με οπισθοφυλακή ένα τάγμα του 7ου Συντάγματος Εύβοιας υπό τον πολέμαρχο Λακκιώτη (ταγματάρχη Γιάννη Σταματάκη). βγαί­ νουν στους δρόμους όπως είναι. που είχε για αυ­ τόν τον λόγο μεταφερθεί από τη Γαλλία στην Ελλάδα. Δεν πάει άλλο. δεν είναι σε θέση να κατανοήσει τι συνέβη στην Κατο­ χή και τις μεγάλες αλλαγές που προέκυψαν. Στις 30 Δεκεμβρίου νέα κεραμίδα. καθώς απουσιάζει πολλά χρόνια από τη χώρα. Οι Σοβιετικοί ανακοινώνουν επισήμως την τοποθέτηση πρεσβευτή στην Ελλάδα. Καραβάνια ολόκληρα σχη­ ματίζονται από δεκάδες χιλιάδες άμαχους πολίτες που εγκαταλείπουν την πρωτεύουσα από τον φόβο των αντεκδικήσεων.

.ιηύθυναν τις μάχες.1. Με το τέλος των εχθροπραξιών ο αρχηγός δεν κρατιόταν άλ­ λο εκεί· οι ειδήσεις από την πρωτεύουσα δεν ήσαν καθόλου καλές. ουδαμού σταθμεύσαντες πέραν των ολίγων ωρών». Έκθεση 0. « 0 Άρης. η πολιτική ηγεσία έχει μετακινηθεί για λόγους ασφαλείας στη Γραβιά· επειδή δεν έχει ληφθεί η στοιχειώδης μέριμνα για δεύτερη γραμμή άμυνας. Όταν επιστρέφει στη Θήβα.8. χιλιάδες πολίτες φεύγουν έντρομοι από την κόλαση της πρωτεύουσας και χι­ λιάδες όμηροι σέρνονται μαζί τους. κινδυνεύουν να κυκλθ30ούν από τα αγγλικά θωρακισμένα. 16.. Ο Άρης τα έχει με τον Σιάντο: .ΑΡΗΣ.. Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ. λέει για τους πο­ λιτικούς.1946. Ο Μακρίδης τα βάζει με τους μό­ νιμους αξιωματικούς της ΚΕ του ΕΛΑΣ που δ. Ο Σιάντος λέει στον Άρη πως αντέχουν ακόμη στην Κά­ ζα και να πάει εκεί για να ανεβάσει το ηθικό των τμημάτων. Η απάντηση όλων είναι η ίδια: .1. έτοι­ μο και αυτόν να αποσυρθεί αφού περάσουν και οι τελευταίοι υποχωρούντες. μετά του γράφοντος και συνοδεία 2 ανδρών της προσωπικής ακολουθίας του πρώτου [.. .Δεν μας άκουγαν. έφθασαν [.45.Καλά. Ο αρ­ χηγός στην Κάζα βρίσκει μόνο τον Αμάρμπεη με 40-50 άνδρες. Στη Γραβιά τους ακολουθούν και ο Άρης 46. Η παρουσία του Άρη και του Μακρίδη δεν είναι διόλου ευχάριστη για την καθοδήγηση· κάνουν σκληρή κριτική και ζητάνε πληροφορίες για τη στρατιωτική κατάσταση.Και ο τελευταίος υποδεκανέας του Ελληνικού Στρατού θα έκανε καλύτερα τη μάχη. εσείς δεν μπορούσατε να τους εμποδίσετε να κάνουν τις αρ­ λούμπες που κάνανε. Άφησε πίσο3 τον Σαράφη να συγκεντρώσει τις δυνάμεις. τις οποίες κανείς δεν είναι σε θέση να τους δώσει.] εις Θήβας την εσπέραν της 5.45 εξ Ιο^αννίνων. αυτοί δεν καταλαβαίνουν τι τους γίνεται. Αχρηστευμένα τμήματα του ΕΛΑΣ υποχωρούν ως έτυχε.. πήρε τον Μακρίδη και έφυγε αμέσως με ένα αυτοκίνητο για την Αθήνα.] αναχωρήσαντες την μεσημβρίαν της 2.46 Στη Θήβα αντικρίζουν την καταστροφή. αλλά μόνος. Οι μεραρχίες του ΕΛΑΣ που οδήγησε στην Ήπειρο και σε ελάχιστες ημέρες διέλυσαν τον ΕΔΕΣ βρίσκονται ακόμη πίσω από τη χιονισμένη Κατάρα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 655 Κομφούζιο 0 Άρης ήρθε.

που πήραν εντολή να καθυστερήσουν.Επαναστατικά τραγούδια είν’ αυτά! Η ανακωχή είναι και το τέλος του ΕΛΑΣ. «Οι όροι αυτοί δεν ήταν μόνο σκληροί γ ια τον ΕΛΑΣ. αλλά για πρώτη φορά από την απελευθέρωση ανέτρεπαν άρδην.καίνε φράχτες και σανίδια καλυβιών. Έτσι και γίνεται. Κυνηγημένοι και νηστικοί οι «Αθη­ ναίοι» κοιτάνε να πάρουν περισσότερα από α υ τά που μπορούν να τους προσφέρουν. Ακούγοντας δε τα χοντροκομμένα στιχουργήματα «Μας ήρθαν οι Εγγλέζοι. ρημάζουν καλλιέργειες και κοτέτσια. Οι Οπλατζήδες συμπεριφέρονται σαν κατακτητές. έστω και στα χαρτιά. που δεν σηκώνουν τέτοια. Το πικρό ποτήρι των διαπραγματεύσεω ν με τους Άγγλους θα δοθεί στους ταγματάρχες Μακρίδη. τινά των οποίων ήδη είχον τυφεκισθεί υπό των οργανωμένων εις το ΕΑΜ κατοίκων της περιοχής μη εθισμέ­ νων να υφίστανται τα τοιαύτα από τα τμήματα του ΕΛΑΣ υπαίθρου».01 ώρα της 15ης Ιανουαρίου. (Ζαούσης) Τα πεινασμένα πλήθη και οι ο:πείθαρχοι μαχητές του αθηναϊκού ΕΛΑΣ. αμέσως μετά την άφιξή τους. «Πολ­ λά αλήτικα στοιχεία προβαίνουν ήδη εις την κοιλάδα του Σπερχειού εις διαρπαγάς και βιαιοπραγίας. 0 ΕΛΑΣ υποχρεοί>νεται να αποσυρθεί στη γραμμή Άμφισ­ σας . Αθηνέλη και τους π ο ­ λιτικούς Ζέβγο. Γρηγοριάδης. τον έλεγχο του ΕΛΑΣ σε μια τεράστια έκταση της χώρας». να εκκενώσει τη Θεσσαλονίκη και την Πάτρα και να ανακαλέσει από την Πελοπόννησο όλους τους μη γηγενείς.656 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ με τον Μακρίδη και παίρνουν μέρος στην πολιτικοστρατιωτική σύ­ σκεψη που αρχίζει τα μεσάνυχτα της 7ης Ιανουαρίου. Παρτσαλίδη· η εντολή που έχουν είναι να υπογράφει ανακωχή με οποιουσδήποτε όρους πλην του αφοπλισμού.Ααμίας . μα ο λαός τους χέζει». ανασυγκρότηση και αναδιάταξη των μο­ νάδων του ΕΛΑΣ. (Φ. . και διαρκεί έως τις πρωινές ώρες. βγαίνοντας στην ύπαιθρο. όσο μπο­ . εμείς δεν του αρέσαμε. πέφτουν σαν ακρίδες στα χωριά και δημιουργούν σοβαρά προβλήματα. Οι τελευταίες αντάρτικες σφαίρες ρίχτηκαν από μια ομάδα εφεδρικοον της Υπάτης.Δομοκού . αλλά βρίσκουν τον μάστορά τους από τους χωρικούς. Αυτό που επείγει είναι να κλειστεί προσωρινή ανακωχή ώστε να κερδίσουν τον απαιτούμενο χρόνο για ανάπαυση.Μ’ αυτούς θα έκανε πόλεμο ο Σιάντος.Φαρσάλων. Η παύση των εχθροπραξιών συμφωνείται από 00. Αντάρτικο) 0 Άρης βλέπει το γόητρο του ΕΛΑΣ να καταρρακο^νεται από τους «Αθηναίους» στα μάτια των χωρικών και αφρίζει: . γινόταν έξαλλος. για να ζεστα­ θούν.

σε στρατόπεδα στη Μέση Ανατολή». Και τότε. « 0 αγώνας πήρε ιδιαίτερα αποτρόπαιη μορφή όταν οι Βρετανοί έκαναν μπλόκο και φυλάκισαν 15. Ξημέρωνε η 17η Ιανουαρίου 1945. (Mazower) Ο Σκόμπι σαρώνει συστηματικά τις συνοικίες.000 ύπο­ πτους συμπαθούντες της Αριστερός. Το ΚΚΕ θα κάνει το σφάλμα να μιμηθεί τους Άγ­ γλους. Δεν χρειάστηκε να γίνει μάχη· με τους πρώτους πυροβολισμούς που δέχτηκαν οι Άγγλοι. γ ύ ­ ρισαν προς τα πίσω και έφυγαν.000 εκτο­ πίστηκαν. σε στρατόπεδα όπου κρατούνται Γερμανοί αιχμάλωτοι. για να στερήσει τους μαχητές από εφεδρείες και βοήθεια και να εκφοβίσει τους υπόλοιπους. από τους οποίους οι 8. να θρέψει και να περιθάλψει κάποιες χιλιάδες αιχμαλώτους. Το πρώτο είναι η ομηρία. μη γνωρίζοντας τι δυνάμεις αντιμετωπίζουν. Οι συλλήψεις αμάχων άρχισαν και από τις δύο πλευρές με την έναρξη των συγκρούσεων. Οι μισοί όμηροι κλείνονται σε στρατόπεδα και οι άλλοι μισοί φορτώνο­ νται σε καράβια για την έρημο Ελ Ντάμπα στα σύνορα της Λιβύης. όπως ταλαιπωρήθηκαν οι όμη­ ροι των Άγγλων. την αγγλική προέλαση προς την ουδέτερη ζοόνη ώστε να υ π ά ρ ­ ξει ο χρόνος να μεταφερθούν στα βουνά τα εφόδια από τις αποθήκες της Λαμίας. συλλαμβάνοντας όσους κρίνονταν ύποπτοι φιλοεαμισμού. Κ οπετός Το ΕΑΜ έχασε στην Αθήνα μια μάχη την οποία θα μπορούσε να κερδίσει και δέχτηκε δύο ηθικά πλήγματα. κατά στις 13-14 Δεκεμβρίου. ο πολύς Ιωαννίδης δίνει εντο­ λή για αντίμετρα. Οι εφεδρικοί είχαν πιάσει τη νύχτα θέσεις στην πλαγιά Ντούνο του χιονισμένου Καλλίδρομου για να σταματήσουν με τα του­ φέκια τα αγγλικά θωρακισμένα. Έκτοτε τα όπλα του ΕΛΑΣ σίγησαν για πάντα. όμο^ς θα ζήσουν. Οι κομματικοί υπεύθυνοι στις γειτονιές και τις συνοικίες συλλαμβά­ νουν όσους κατά την προσωπική τους εκτίμηση θεωρούν αντιδραστι­ . Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 657 ρούν. Η αψυχολόγητη απόφαση παρέβλεπε την κυνική αλήθεια πως οι όμηροι είναι χρήσιμοι μόνο ζω­ ντανοί· αναμφίβολα θα ταλαιπωρηθούν. Τα κρι­ τήρια των συλλήψεων είναι μάλλον ασαφή· αρκεί κάποιος να βρισκό­ ταν κοντά στη ζώνη των μαχών ή να γύριζε το βράδυ στον δρόμο. χωρίς να έχει καμία υποδομή για να φυλάξει.Α ΡΗΣ. μετά από υποτυπώδεις έρευνες.

τον πήραν από τα μούτρα* είχαν . Οι αντάρτες έχουν άλλη ευαισθησία· οι ταλαιπωρημένοι άν­ θρωποι περιθάλπονται. γέροι και γριές. τρέφονται και σε λίγο θα επιστρέψουν σώοι στις εστίες τους· αλλά δεν έφτασαν όλοι στα Τρίκαλα. Οι ςοωνές. Όταν άρχισε να μιλάει για επικίνδυνους εχθρούς του κινήματος. σε αυτές τις αντιδρά­ σεις οφείλεται· κατά τις 25-27 Δεκεμβρίου. στους χιονισμένους δρόμους και στα βου­ νά. Δεν μπορούν να πιστέψουν ότι το δράμα αυτών των αν­ θρώπων έχει προκληθεί από το Κόμμα τους. μα πασίγνωστοι για την ανεξαρτησία γνώμης που διέθεταν. χωρίς ρούχα και παπούτσια. Χιλιάδες άνθρωποι ταλαιπωρήθηκαν. έγινε ένα ξεδιάλεγμα στα καραβάνια των ομήρων και πολλοί επέστρεψαν στο σπίτι τους. Όταν τους πλησίαζες. και σαστίζει. οι δύο ελασίτες μέλη του ΚΚΕ.τι είχε μείνει από διανοούμενους και επιχειρηματίες». έξω από την Αθήνα. ικέτευαν να τους σώσεις. τα βογκητά και τα παρακαλεστικά τους μάτια ήταν μια κατηγορία ενάντια σε κάθε πολιτισμό. Μάρτυρες του γόου και κοπετού που σήκωσε η ομηρία γίνονται δύο γυναίκες στελέχη του Κόμματος. Αν δεν πήρε ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις η ομηρία. υπέφεραν ή χάθηκαν. (Mazower) Προς τιμήν τους αρκετά στελέχη του Κόμματος αντιδρούν και στιγ­ ματίζουν το «τερατώδες» μέτρο της ηγεσίας. 0 Μανούσακας περιέρ­ χεται μια φάλαγγα ομήρων. προσπαθώντας να ανακαλύψει τους λόγους της ομηρίας. ντύνονται. Έ νας κομματικός γραμμ ατέας της πρωτεύουσας επισκέπτεται το 42ο Σύνταγμα για να πείσει τον Περικλή και τον Βερμαίο για την ορ­ θότητα του μέτρου. κρύωναν. Όσοι όμηροι κατορθώ­ νουν να φτάσουν στην έδρα του ΓΣ του ΕΛΑΣ στα Τρίκαλα σώζουν τη ζωή τους. χωρίς τυπικά να ανακληθεί η διαταγή. Υπήρχαν μικρά αγόρια και κορίτσια.658 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Α Ο Σ κούς και τους οδηγούν. Η πιο βαριά περίπτωση που συναντάει είναι μιας ντελικάτης κοπέλας που «αρνήθηκε να φτιάξει οδοφράγματα». επειδή έτσι έκρινε ο κομματικός υπεύθυνος της συνοικίας. Σοβαρή αντίδραση προήλθε από τον ΕΛΑΣ του Βουνού. προς άγνωστη κατεύθυνση. Δύσκολα ξεχνιούνται οι φάλαγγες των ομήρων από όσους τις αντί­ κρισαν: «Παρουσίαζαν ένα φοβερό θέαμα με τον μεγάλο τους αριθμό. έκαναν έξαλλες χειρονομίες ότι π ε ι­ νούσαν. χωρίς να έχουν φταίξει σε τίποτα. πότε από την Κηφισιά πότε από τον Ασπρόπυργο. Οι αντάρτες ξενίζονται και δυσφορούν με την απάνθρωπη α π ό φ α ­ ση* διοικητές μονάδων του ΕΛΑΣ υποβάλλουν αναφορές κρίνοντας το μέτρο ασυμβίβαστο με τους αγώνες και το ήθος των ανταρτών. κρατώντας κουβέρτες πάνω α π ’ τα κεφάλια τους. Η Καίτη Ζέβγου με τη Χρύσα Χατζηβασιλείου αντικρίζουν μια ομάδα εξαθλιωμένων ομήρων και π α ­ θαίνουν σοκ. κι ό.

αφού εξάντλησε τα επιχειρή­ ματα του.4 7 Το στίγμα έμεινε. είναι πολύ πιθανόν να μην αντιστοιχούν σε π ρα γμ α τι­ κά γεγονότα. ΚΚΕ. στάλθηκαν στην Αθήνα Βρετανοί ειδικοί “επί των δημοσίων σχέσεων’’. Λέω του Πετρή: » . Το λάθος του κομματικού ήταν πως.Τα τσουλάκια. .Σκόμπι. . στην 11η Ολομέλεια. Τρέμανε από το κρύο. «Για να ουδετεροποιηθεί η εξαγριωμένη π α ­ γκόσμια κοινή γνώμη. Τι το ήθε­ λε* τον λούσανε. οι οποίοι άρχισαν αμέσως να παράγουν ιστο­ ρίες για τη βαρβαρότητα των μαχητών του ΕΑΜ». Γκραν γκινιόλ Το δεύτερο και σοβαρότερο πλήγμα το δέχτηκε το ΕΑΜ από μια ομάδα Άγγλων ειδικών. .λπ. . «Βγαίνουμε έξω και βλέπουμε εκεί πέρα καταλημμένα όλα τα καφενεία από γυναίκες και άνδρες ξυπόλυτους μέσα στα χιόνια. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 659 δει με τα μάτια τους μια φάλαγγα δύστυχων πολιτών και δεν πείθο­ νται: . Τότε όμως μια τέτοια επιχείρηση παραπλάνησης ήταν πρωτόγνωρη. Ο εμπνευστής της ομηρίας Ιωαννίδης. Στα Δεκεμβριανά εκτός από τους νεκρούς των συγκρούσεων 47. (Σταυριανός) Στην εποχή μας είναι κοινός τόπος οι μέθοδοι χειραγώγησης της κοινής γνώμης* ακόμη και αν παρουσιάζονται φωτογραφίες ή τηλεο­ πτικές εικόνες. για αυτό έγινε αμέσως πιστευτή και έκανε βαθιά εντύ­ πωση. 0 κομματικός βιάστηκε να απομακρυνθεί γιατί ένας άλλος είχε δεχτεί στο κεφάλι το πιάτο με τα φασόλια που έτρωγε ο αψίθυμος Περικλής. έστω και σαν μέτρο άμυνας κατά του άγριου διωγμού και της ομηρίας από μέρους των Παπανδρέου .Οι πλύστρες. ήταν σοβαρό πολιτικό λάθος». το ΚΚΕ παραδέχτηκε ότι «η σύλ­ ληψη αμάχων.Πάμε να φύγουμε. πέφτει σε ομάδες ταλαιπωρημένων ομήρων και πανικοβάλλεται. μη μας πάρουνε χαμπάρι ποιοι είμαστε και μας λιντσάρουνε εδώ πέρα». Επίσημα Κείμενα.Οι μπακαλόγατοι. με μικρά παιδιά. καθώς βγαίνει από την Αθήνα με τον Ρούσο. (Ιωαννίδης) Αργότερα.Οι μανάβηδες. μυστήρια κ. πήγε να αφήσει κάποια απειλητικά υπονοούμενα.Α ΡΗΣ.

660 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ υπήρξαν και χιλιάδες θύματα των αγριοτήτων που διεπράχθησαν εκα­ τέρωθεν. βασανίστηκαν και εκτελέστηκαν άνθρωποι που τους βάραιναν μόνο υποψίες. Στην κυβερνητική πλευρά. Μια επιτυχημένη καμπάνια επηρεασμού της κοινής γνώμης ποτέ δεν καταστρώνεται χωρίς ορισμένα πραγματικά στοιχεία· και η δράση της . τους θερίζουν σαν πράσα». Εισβάλλουν στα νοσοκομεία και εξολοθρεύουν μέχρις ενός τους τραυματίες ελασίτες. όλοι ξέρουν τι έγινε στο νοσοκομείο «Σωτηρία». αλλά οι Άγγλοι. «στους τομείς που εκκενώνει. Και τον τρόμο έσπειραν κυριολεκτικά οι ασύδοτοι εκτελεστές της ΟΠΛΑ. οι στασιαστές· τα εγκλήματα εκείνων έπρεπε να διογκωθούν και να προ­ βληθούν. (Χουλιάρας) Βέβαια αυτά καλύφθηκαν από την κυβέρνηση και τους Άγγλους εμπειρογνώμονες· το θέμα τους ήταν οι άλλοι. Σκοτοοθηκαν αθώοι από βόμβες. Τις κυβερνητικές δυνάμεις τις συναγωνίστηκαν σε αδικοπραγίες όχι λίγοι μαχητές του ΕΛΑΣ Αθήνας και οι εφεδρικοί που πήραν όπλα. ρουκέτες και αδέσποτες σφαίρες. Και δεν υπολείπονται σε βαρβαρότητα· για παράδειγμα. Οι αγαθές ψυχές των ελασιτών του Βουνού σεβάστηκαν αμάχους και αιχ­ μαλώτους. Οι ορεσί­ βιοι αντάρτες του ΕΛΑΣ που μπήκαν στην πρωτεύουσα δεν ανακα­ τεύτηκαν στις βαρβαρότητες τις οποίες διέπραξε η παράταξή τους. δεν επιδόθηκαν στο πλιάτσικο και δεν πυροβολούσαν οτι­ δήποτε εκινείτο. Βρετανοί. για τους χιλιάδες νεκρούς που σκοτώθηκαν α π ’ το βρετανικό πυρο­ βολικό. συνελήφθησαν. χωρο­ φύλακες. αστυνομικοί και Εθνοφυλακή κάνουν μαζικές συλλήψεις και συνοπτικές εκτελέσεις». Από όπου αποσύρεται ο ΕΛΑΣ. οι αφιονισμένοι χωροφύλακες και τα γ ­ ματασφαλίτες εκτελούν εν ψυχρώ τους ελασίτες που αιχμαλωτίζονται ή τους υπόπτους που συλλαμβάνουν μπροστά στα αδιάφορα μάτια των Άγγλων. Οι Άγγλοι ειδικοί βρίσκουν γόνιμο έδαφος να δουλέψουν. έγιναν αντεκδικήσεις και ξεκαθαρίσματα πολιτικών και προσωπικών διαφορών. που πήρε φωτιά: «Οι φυματικοί βγαίνουν ανεμίζοντας τα σεντόνια τους για λευκές σημαίες. αλλά τα θύματα των συνεχών βομβαρδισμών από τα αεροπλάνα και τα πλοία τους ήσαν κυρίως άμαχοι των συνοι­ κιών. (Richter) Στην εαμική πλευρά η δικαιοσύνη απαιτεί μια διάκριση. τις βόμβες και τις ρουκέτες που έριχναν τα αγγλικά αεροπλά­ να στις λαϊκές συνοικίες της Αθήνας». Μαζικές εκτελέσεις πολιτών και μα­ χητών γίνονται στα Παλιά Ανάκτορα και στον Εθνικό Κήπο. (Κέδρος) Οι Άγγλοι δεν υστερούν· μπορεί να μην επιδόθηκαν σε μεμονωμέ­ νες πράξεις αυτοδικίας. που δεν καταλάβαιναν α π ’ αυτά. «Ούτε μία λέξη δεν γράφτηκε για τις ακρότητες της Δεξιάς.

όπου και αν ανήκε. Δηλώνει πω ς αναγνώρισε το πτώ μα του άντρα της δύο μέρες νωρίτερα και πως ήταν ανέπαφο. Τους έκοψαν μύτες και αυτιά.500 νεκροί. Οι αντεροβγάλτες έχουν τόσο φόρτο εργασίας που δεν τους . «Κατεργάζονται τους νεκρούς: τεμαχίζουν τα άψυχα σώματα και “στήνουν” τα θύματα των κόκκινων βασανιστών. παρουσιάζεται σαν θύμα του ΕΑΜ. Κατά τη διάρκεια των μαχών το Α' Νεκρο­ ταφείο ήταν πεδίο μάχης. Τη μεθεπομένη την ειδοποιούν από την Αστυνομία πω ς ο άντρας της βρέθηκε· την οδηγούν σε ένα άλλο πρόχειρο νεκροτομείο. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 661 ΟΠΛΑ προσφέρει στους Άγγλους αυτό που χρειάζονται: ικανοποιητικό αριθμό εκτελεσθέντων και την περιρρέουσα ατμόσφαιρα αγανάκτησης που έχουν δημιουργήσει οι άδικοι φόνοι. Σε μια γυναίκα δείχνουν τον άντρα της στο νεκροτομείο. Ψάχνουν για συγγενείς και φίλους. «όπου της ξεσκεπάζουν ένα πτώ μα φριχτά ξεσκισμένο και κομματια­ σμένο.Α ΡΗ Σ. (Eudes) Ο Βρετανός στρατιωτικός Κόλιν Ράιτ επιβεβαιώνει το ανοσιούργη­ μα: «Άνθρωποι που πέθαναν από φυσικό θάνατο ξεθάφτηκαν. αλλά ούτε ένας τάφος αντάρτη δεν «ανακαλύφθηκε»· λογα­ ριάστηκαν και αυτοί στους «σφαγιασθέντες» από τον ΕΛΑΣ. αλλά χρειά­ ζεται κάτι πιο εντυπωσιακό. όπου ποτέ δεν πλησίασε ο ΕΛΑΣ. όπως και αν σκοτώθηκε. Όμως αυτό δεν είναι αρκετό. Οι μεγάλοι αριθμοί θυμάτων δημιουργούν εντύπωση. Αφού υποστεί αυτό το θέαμα. είτε από φ υ­ σικό είτε από βίαιο θάνατο.500 ελασίτες σκοτώθηκαν στις μάχες και θάφτηκαν πρόχειρα. Παρουσιάστηκαν άτομα που δήλωσαν ενόρκως ότι έγινε σύληση των τάφων των συγγενών τους». τους έβγαλαν τα μάτια. Κεντρική ιδέα της εκστρατείας θα γίνει η μα­ κάβρια «πτω ματολογία». Τις νύχτες συνεργεία ξεθάβουν από τον Εθνικό Κήπο πτοόματα δεξιών και αριστερών και με φορτηγά τα μεταφέρουν σε επιλεγμένα σημεία· εκεί άλλα φρικιαστικά συνεργεία πιάνουν δουλειά. με τη μαύρη τρύ­ π α από σφαίρα στον κρόταφο· όμως δεν της επιτρέπουν ακόμη να τον πάρει. πλάι σε άλλα πτώ ματα. τους ξερίζωσαν τα γεννητικά όργανα. Την επομένη. ενταφιάζονται στον Εθνικό Κήπο. (Richter) Οι κάτοικοι της Αθήνας τρέχουν παντού για τους δικούς τους. μα γενικώς στο ΕΑΜ πολ­ λαπλάσιους φόνους από όσους διεπράχθησαν· κάθε νεκρός. για αυτό περίπου 2. διαμαρτύρεται. Το πρώτο που κάνουν είναι να αποδώσουν όχι στην ΟΠΛΑ ή στο ΚΚΕ. κάτι που να συγκλονίσει την ελληνική και τη διεθνή κοινή γνώμη. Περισσότεροι από 1. αριστεροί και δεξιοί. Έ νας κουβάς με βγαλμένα μάτια βγαίνει από τούτο το εφιαλτικό εργαστήριο. Ύστερα τους παρουσίαζαν σαν πτώ μα τα θυμάτων του ΕΛΑΣ. φωτογραφίζεται και σχολιάζεται άφθονα από τον διεθνή Τύπο».

όπου είχαν μεταφερθεί π τώ μ α ­ τα από άλλες περιοχές σε ομαδικούς τάφους αφού προηγουμένως εί­ χαν υποστεί τη φρικιαστική επεξεργασία διαμελισμού για να τραβη­ χτούν οι απαραίτητες φωτογραφίες. Οι νικημένοι αντίπαλοι ήσαν τα «τέρα τα » και οι νικητές οι «καλοί»· τα «τέρα τα » έσφαξαν πολλούς και οι «καλοί» έσωσαν τους άλλους. Η αστυνομι­ κή σκηνοθεσία της εκταφής ακρωτηριασμένων πτωμάτων ανθρώπων που είχαν πεθάνει πολύ φυσιολογικά και είχαν ταφεί απολύτως αρτι­ μελείς αλλού από εκεί όπου έγινε η “εκταφή” τους [. Τον οδήγησαν στο Περιστέρι.662 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μένει κα ψ ός να ξεχωρίζουν και να βάζουν στην πάντα τ ’ αναγνωρι­ σμένα πτώ ματα». που έπρεπε να βαθαίνει ολοένα.. επειδή οι Οπλατζήδες ήσαν εγκληματίες και όχι ηλίθιοι. (Λεονταρίτης) Στην Ελλάδα ξεκινάει μια τεράστια αντιεαμική καμπάνια που θα συντηρηθεί επί δεκαετίες με όλα τα δυνατά μέσα. να κόβουν και να μαζεύουν μύτες και αυτιά. άμεσα εξαργυρώσιμο όφελος μπορεί να το κάνει· και οι Οπλατζήδες δεν είχαν κανέναν λόγο να αφήσουν πίσω τους τέτοια εγκληματικά πειστήρια ως όπλο στους αντιπάλους τους.α. Στη Μεγάλη Βρετανία. Αλλά. οι δημοκρατι­ κοί πολίτες σαστίζουν* τα χάνουν μπρος στις φωτογραφίες του ζόφου που τους σερβίρουν και μεταστρέφονται ή σιωπούν. (Eudes) Όταν το γκραν γκινιόλ ετοιμάστηκε. στον Κ αναδά κ. «Η “καπηλεία των πτω μά τω ν” που έγινε μετά την αποχο5ρηση του ΕΛΑΣ από την Αθήνα προκαλεί την αγανάκτηση κάθε τίμιου ανθρώπου. Σε πλήρη εφαρμογή το παλιό βρετανικό π ρ ο π α ­ γανδιστικό δόγμα: «Ο στόχος είναι να εμφανιστεί ο εχθρός όσο πιο τ ε­ ρατώδης γίνεται ώστε να μπορούμε να του στερήσουμε τα δικαιώ μα­ τα ως ανθρώπινης ύπαρξης». Μόνο όποιος έχει χειροπιαστό. ήρθε στις 22 Ιανουαρίου από τη Μεγάλη Βρετανία η κατάλληλη επιτροπή υπό τον σερ Ουόλτερ Σίτριν να ερευνήσει τις καταγγελίες για εγκλήματα του ΕΑΜ. γλώσ­ σες και γεννητικά όργανα.. στις ΗΠΑ. εί­ ναι πολύ δύσκολο να δεχτεί κάποιος σήμερα ότι κάθονταν να βγάζουν κουβάδες μάτια.] είναι πράγματα πασίγνω στα κι αποτελούν σήμερα κοινή συνείδηση». Η έκθεση Σίτριν θα κάνει τον γύρο του κόσμου. Οι νικητές χάραζαν μια γραμμή από τους νικημένους. Έ π ρ ε π ε να πειστούν όλοι ότι το ζήτημα δεν ήταν πολιτικό· δεν πολέμησαν Έλληνες εναντίον Ελλήνων. Ή ταν η μάχη του «καλού» με το «κακό». 0 Άγγλος σερ δεν κουράστηκε πολύ για να ανακαλύψει τους αιμοβόρους δολο­ φόνους. . Επί των διαμελισμένων πτω μάτω ν χτίστηκαν πολιτικές καριέρες και τρανταχτές περιουσίες.

που είχε συλληφθεί στην Αθήνα. Κανείς από τους αρ­ χηγούς της Αντίστασης δεν αγαπήθηκε όσο ο Άρης. Μετά την ανακωχή ο ΕΛΑΣ παρέδωσε 1. Πήγα σε πολλά άλλα σπίτια και πρόσεχα το εικονοστάσι τους. ΕΑΜ-Αντίσταση. τον έσερναν ημίγυμνο οι ταγμ ατα­ σφαλίτες στους δρόμους της πρωτεύουσας φωνάζοντας στον κόσμο: . Στην καρδιά μας και στο αίμα μας είναι χαραγμένος ο Άρης!».Έ νας Βούλγαρος ταγματάρχης.Στου Ψυρρή γεννήθηκα.100 Άγ­ γλους αιχμαλώτους και πήρε 1. που μετά την οικτρή αποτυχία του αρχιστρατήγου Σιάντου έχει πάλι τη διοίκηση ολόκληρου του ΕΛΑΣ. Η Ολυμπία Παπαδούκα. 7. μεταξύ των οποίων και ο μπαρουτοκαπνισμένος διοικητής τάγματος μόνιμος υπολοχαγός Γ. Τον υποδέχεται μια λαοθάλασσα. αλλά έχει γιγαντωθεί. Τζουβελέκη. Εκεί συγκεντρώνονται τα ηγετικά στελέχη του ΕΑΜ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 663 Εντολή Τα Τρίκαλα γίνονται η προσωρινή πρωτεύουσα του συρρικνωμένου εαμικού κράτους. . 48. ρε παιδιά. που βρέθηκε με άλλους καλλιτέχνες στα Τρίκαλα. Αδίκως διαμαρτυρόταν εκείνος: . θα είχε βγει νικητής. του ΓΣ. αντάρτες και χιλιάδες πολίτες από την Αθήνα και τον Πειραιά. Γεωργιάδης. Οι αντάρ­ τες και οι απλοί άνθρωποι πίστευαν ότι μόνο αυτός μπορούσε να επ α ­ νορθώσει την καταστροφή που έγινε· είχαν την πεποίθηση πως. που πρόφτασε και τον αγκάλιασε για να τον προστατεύσει.Α ΡΗΣ. Με την ανταλλαγή αιχμαλώ­ των έφτασε ξυπόλυτος και ψυχικό ερείπιο στο τάγμα του· είχε πάρει πολύ βαριά την αιχμαλωσία. φιλοξενήθηκε σε σπίτι ενός κοντινού χωριού: «Εκεί είδα στο εικονοστάσι του μαζί με τις εικόνες και τη φωτογραφία του Άρη Βε­ λουχιώτη. ο ΕΛΑΣ. αν ήταν ο Άρης στην Αθήνα. το οφείλει στον συμμα­ θητή του από τη Σχολή Ευελπίδων Τ. Καθώς είναι γιγαντόσω­ μος. Όλα είχανε μαζί με τις εικόνες και τον Άρη. όπως και στο παρελθόν. πολύ μελαχρινός και με μούσι. Στα Τρίκαλα πάει και ο Άρης.48 Η παρουσία του αρχηγού του ΕΛΑΣ δίνει κουράγιο ακόμη και σε σκληρούς πολεμιστές. επίσης αξιωμα­ τικοί. 0 προ­ σωπικός μύθος του αρχηγού όχι μόνο έχει μείνει αλώβητος από την καταστροφή στην αθηναϊκή άσφαλτο. του ΚΚΕ.000 δικούς του. τεόχ. Αν ο Γεωργιάδης γλίτωσε το λιντσάρισμα. που μαζεύτηκε αυθόρμητα για να του εκφράσει τη λατρεία της. καπετάνιοι.

πότε όχι. Α πογευματινή . Δεκεμ­ βριανά είναι πολλά για να τα δεχτεί απλώς σαν λάθη. Και ποιος ήθελες να συλληφθεί. ο πάντα επιγραμματικός. Είναι γνωστή η διαφωνία του Άρη για τις συμφωνίες που υ π έγρ α ­ ψε η πολιτική ηγεσία. Επειδή συνελήφθης αιχμάλωτος.664 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ «Ήταν απαρηγόρητος και εξουθενωμένος για την αιχμαλωσία του. Κάτι άλλο π ρ έ ­ πει να υπάρχει πίσω από αυτά. Αντρ.τι κι αν συνέβαινε. Μόνο όταν συνάντησε τον Άρη στα Τρίκαλα.49 Στις απανωτές συζητήσεις μεταξύ καπετάνιων και αξιωματικών για τα αίτια της ήττας ο Άρης δεν μπορεί να χωνέψει ότι η ΣΕ είναι άμοι­ ρη ευθυνών για όσα συνέβησαν* Πλάκα. Του το ξανάδωσε εκείνος. μόνο τότε ξαναπόκτησε το ηθικό του. Τα μέλη του ΓΣ διαβεβαιο^νουν τους πολιτικούς ότι τίποτα δεν έχει χαθεί. δίχως να γνωρίζει καθόλου τα διπλωματικά π α ­ ρασκήνια που εκτυλίσσονταν για την τύχη της Ελλάδας. (Οικονομίδης) Σε μια φορτισμένη συζήτηση στην πλατεία των Τρικάλων με πολύ κόσμο γύρω. αλλά όχι τόσο γνωστή η επιμονή του να τηρη­ θούν· όπως έλεγε: . Λίβανος. Στις συνεδριάσεις της πολιτικής καθοδήγησης — πότε με τη συμμετοχή της ηγεσίας του ΕΛΑΣ. Ή ταν διαμετρικά αντίθετος στην απόφαση να παραιτηθούν οι υπουργοί του ΕΑΜ από την κυβέρνηση Παπανδρέου και βέβαια στην απόπειρα ένοπλης ανατροπής της που είχε κατάληξη το δεκεμβριανό φιάσκο.το δίλημμα που τίθεται είναι αν θα π ρέπ ει να αναζητήσουν πολιτική λύση -π ο υ πρωτίστως σημαίνει αφοπλισμό του ΕΛΑΣ. όχι στην πόλη* ο Σιάντος π α ­ ρασύρθηκε σε έδαφος που εξυπηρετούσε τους Άγγλους και στρίμωξε 49. Εκεί είναι η δύναμη του ΕΛΑΣ.Να έρθουν εδώ να μου πουν: αν η Σοβιετική Ένωση μας είπε να το κάνουμε. καημένε.Αφού βάλαμε την υπογραφή μας. γιατί δε μας βόηθησε! Κι αν δε μας είπε.. Αχούσες ποτέ σου.. Μόνο πολεμιστές συλλαμβάνονται αιχμάλωτοι». έπρεπε να την τιμήσουμε μέχρι τέλους ό. κατευθύνει τις υποψίες του πάνω στην ηγεσία του ΚΚΕ». «Νιώθει ότι κάτι έχει “στραβώσει’' στην όλη ιστορία και.ή πρέπει να συνεχίσουν τον πόλεμο με τους Άγγλους. Καζέρτα. με δυο απλές κουβέντες του: » . γιατί το κάναμε. . ο αρχηγός έβγαλε θυμωμένος τον σκούφο του και τον χτύπησε κάτω: . Μουντρίχας (Ορέστης). διάβασες σε κανένα ανακοινωθέν ότι συνελήφθησαν τόσοι φαρμακοποιοί και τόσοι συμβο­ λαιογράφοι. και ο αγώ νας μπορεί και πρέπει να συνεχιστεί στα βουνά.Τι κάνεις έτσι.

ΑΡΗΣ. που από την αρχή υποτιμούσαν το αντάρτικο. μωρέ. Είχε δίχιο όταν αγανακτούσε ο Μπελής: . 0 α γ ­ γλικός στρατός δεν συγκρίνεται με τη φοβερή γερμανική μηχανή· οι αγγλικές μονάδες ήσαν κατά πολύ υποδεέστερες από τις γερμανικές. οι πόλεις μετράνε: «Με το να συνεχίσεις. μα οι περισσότεροι. να μας αφήνατε σ’ ένα δρόμο της Αθήνας θα σαστίζαμε με τ αυτοκίνητά σας. Τι μας κατεβάσατε. εμάς κι έτσι. του καλού καιρού. Η Μεγάλη Βρετανία ποτέ στην ιστορία της δεν είχε εξαιρετικό σ τρ α τό ξηράς· β α σ ιζό τα ν π ά ν τ α στη θηριώ δη ν α υ τικ ή της δύνα μη. βιάζονται να απεμπλακούν. κα ι σε αυτόν τον τελευταίο πόλεμο στην υπέροχη αεροπορία της. Ήδη από τις 21 Δεκεμβρίου ο Αλεξάντερ είχε ζητήσει από τον Τσόρ­ τσιλ να βρει πολιτική λύση γιατί ακόμη και με νίκη στην Αθήνα ο ΕΛΑΣ δεν θα καταβληθεί και -ό π ω ς και επί Γερμανών. Οι ηγέτες του ΕΛΑΣ δεν υπερβάλλουν. . Αρκεί να μην αρχίσουμε πάλι τα ίδια.Δύο χρόνια αντάρτικο με μεγάλη επιτυχία. Τον Δεκέμβριο ήταν θέμα ημερών για τον ΕΛΑΣ του Βουνού. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 665 απροετοίμαστους τους ορεσίβιους στους δρόμους της πρωτεύουσας για να τους εξοντώσουν τα αγγλικά άρματα και αεροπλάνα. εμάς από τις τσακαλότρυπες. όχι τον πόλεμο.Ωρέ. με σχε­ διασμένη συγκέντρωση δυνάμεων κατάλληλα προετοιμασμένων και υπό τη φυσική του ηγεσία. ο αναμφισβή­ τητα ικανότατος όσο και αδίστακτος συναρχηγός του ΕΛΑΣ θα είχε επιτύχει. πιθανότατα. να καταλάβει εντός λίγων ημερών την Πρωτεύ­ ουσα». 0 Μακρίδης είναι ένθερμος υποστηρικτής του νέου ανταρτοπόλε­ μου: . να εξοστρακίσει τις αντίπαλες αγγλοελληνικές δυνάμεις και να καταλάβει την Αθήνα. 0 Άρης είναι κατηγορηματικός: .Χάσαμε μία μάχη. Ωστόσο η εαμική καθοδήγηση δεν είναι υπέρ της συνέχισης του αγώνα. Τι θέλατε να κάνουμε τώρα με τα τανκς και τα όρνια [αεροπλάνα].είναι αδύνα­ τον να γίνει κάτι τέτοιο σε ευρύτερες επιχειρήσεις στην ύπαιθρο. (Μαρκεζίνης) Τον ανταρτοπόλεμο φοβούνται και οι Άγγλοι. Μπορεί κάποιοι να επιμένουν ότι δεν πρέπει να διαλυθεί ο ΕΛΑΣ πριν φύγουν από τη χώρα οι Άγγλοι. Το εγγυώμαι με το κεφάλι μου. μυαλοφυγόδικοι. Τι δου­ λειά έχουν αυτοί στα βουνά. Το αναγνωρίζει και η άλλη πλευρά: «Αν η ηγεσία του ΚΚΕ δεν εφοβείτο τον Βελουχιώτη και τον είχε καλέσει εξαρχής ως υπεύθυνο για τη Μάχη της Αθήνας.

Αλλά ας μη γελιόμαστε. Άρα φροντίστε να βρείτε πολιτικά μέσα για να σταματήσει ο πόλεμος εκεί πέρα». Οι Άγγλοι δεν ήρθαν στην Ελλάδα να σκοτωθούν για το συμφέρον του ελληνικού λαού. παλιά μας τέχνη κόσκινο.. Θα γινόμασταν δηλαδή κατσαπλιάδες... τις συνομιλίες για να δώσουν χρόνο στον ΕΛΑΣ να ετοιμαστεί· και στους αντάρτες λέει: . Και οι γνώμες αλλωνών ήτανε καθαρές. όσο μπο­ ρούν.Δηλαδή. που τελικώς σχηματίζεται για να δια ­ πραγματευτεί την πολιτική λύση και φεύγει στις 2 Φεβρουάριου για την Αθήνα. γιατί δε γίνεται να μην τα σ π ά ­ σουν. εμείς. Ράλλη και Ιω. Σοφιανόπουλο. όπου ορίστηκε για λόγους ασφαλείας να γίνουν οι διαπραγματεύσεις.Όταν διακοπούν οι συνομιλίες. Καταλάβατε. (Ιωαννίδης) Αυτή η άποψη στηρίζεται και στις τηλεγραφικές νουθεσίες του Δημητρόφ (Παππού): «Το τηλεγράφημα του Π αππού ήταν καθαρό. αριστερίζοντα πολιτικό αρχηγό άνευ κόμματος. και επιστρέψει η αντιπροσωπεία μας. Άρθρο 3 Οι αντιπρόσωποι των δύο παρατάξεων συναντιούνται στη Βάρκιζα στην έπαυλη Κανελλόπουλου. Μακρόπουλο. (Ιωαννίδης) Η εαμική αντιπροσωπεία. Η κυβερνητική αντιπροσωπεία απαρτίζεται από τους συντηρητι­ κούς πολιτικούς Π.Τους Γερμανούς τους διώξαμε.666 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ δε γινόταν τίποτα. Αυτοί ήρθαν και θυσίασαν Εγγλεζάκια για τα δικά τους συμ­ φέροντα. Κι εκεί θα τα σπάσουν. καταλαβαίνετε ότι συμφωνία δεν μπορεί να γίνει.. αποτελείται από τους Σιάντο. με στρατιωτικό σύμβουλο τον Σαράφη. Και. Ότι η διεθνής κατάσταση δεν είναι υπέρ της δικής μας υπόθεσης. επειδή η δική μας αντιπροσωπεία θα προτείνει όρους που να κατοχυρώνουν τα συμ­ φέροντα του ελληνικού λαού. με επικεφαλής τον Ιω. δε βλέπεις πιθανότητα συμφωνίας. σε λίγον και­ ρό θα μας καθάριζαν». . Ο Άρης εξορκίζει τους αντιπροσώπους να παρατείνουν. Για να έχουν την Ελλάδα αποικία τους. Οι Άγγλοι δεν επιτρέπουν στους Έλληνες να προσπαθήσουν να τα βρουν μόνοι μεταξύ τους· οι αντιπρόσωποι της κυβέρνησης παπαγαλίζουν .Δεν το αποκλείω ολωσδιόλου. Παρτσαλίδη και Τσιριμώκο. Η πρόβλεψή του είναι: . αρχηγέ. αλλά τούτους θα ιδρώσουμε να τους ξεφορτωθούμε. .

και α υ ­ τήν υπό προϋποθέσεις. από την αρχή της Κατοχής. η κυβερνητική αντιπροσωπεία ξεκίνησε για τη Βάρκιζα». Ο Τσιριμώκος. Ταυτόχρονα του δόθηκε ένα σημείωμα για το ποιες π ρ έ­ πει να είναι οι προτάσεις της κυβερνήσεως. Η εαμική συνοχή έχει υπονομευθεί· ή. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 667 απλώς τις αγγλικές εντολές.Α ΡΗ Σ. Μοιραία πρόσωπα της διάσκεψης είναι δύο «φωτισμένοι» αριστε­ ροί. Η εαμική πλευρά α παιτεί γενική αμνηστία. από εκείνο το είδος που την κρίσιμη στιγμή εξυπηρετεί και τις πιο ακροδεξιές επιδιώξεις: ο Σοφιανόπουλος στην κυβερνητική αντιπρο­ σωπεία και ο Τσιριμώκος στην εαμική. δέχεται μόνο περιορισμένη αμνηστία -δηλαδή για τα αδικήματα που έγιναν από τις 3 Δεκεμβρίου 1944 και μετά-.στην Κατοχή και στα Δεκεμβριανά. που μέχρι τότε παρετηρείτο. Σε μια διακοπή των διαπραγματεύσεων προφασίζε­ ται στους Σιάντο . σε αυτό το σημείο κρίνεται η τύχη των αγωνιστών του ΕΛΑΣ και του ΕΑΜ. [. Η κυβερνητική αντιπροσωπεία. Φεύγει από τη Βάρκιζα και μέσα στην ημέρα έχει δύο μυ­ στικές συναντήσεις προκειμένου να κανονιστούν οι λεπτομέρειες· τη μία με τον Δαμασκηνό και την άλλη με τον Βρετανό υπουργό Μακμίλαν. 0 επικεφαλής Σοφιανόπουλος «κάθισε πριν από την έναρξη της Διασκέψεως της Βάρκιζας με τους Βρετα­ νούς και άκουσε ένα σεμινάριο για το τι θα έλεγε στην εναρκτήρια ομιλία του. θα κα­ τορθώσει ο ίδιος να σχηματίσει επιτέλους ένα υπαρκτό αριστερό κόμ­ μα από τους εαμίτες που θα κατέφευγαν σε αυτόν για να σωθούν. περνάει υπογείως στην κυ­ βερνητική πλευρά. νομικό σύμβουλο του αρχιεπισκόπου-αντιβασιλέα Δαμασκηνού. Ο πρώτος γίνεται σημαιοφόρος της κυβερνητικής αδιαλλαξίας για περιορισμένη αμνηστία. που σίγουρα θα ακολουθήσουν. εκτός από το θεμελιώδες: τη γενική αμνηστία για τα αδικήματα που έγιναν -κ α ι από τις δύο πλευρ ές. έσπασε».Παρτσαλίδη ότι πρέπει να επισκεφθεί την άρρωστη μητέρα του.. Καθώς οι ευρισκόμενοι στην κυβερνητική πλευρά έχουν εξασφαλισμένο το ακαταδίωκτο. (Οικονομίδης) . με την π ε ­ ποίθηση πως με τις διώξεις. «ο μονολιθισμός της κομουνιστικής παράταξης.. με τον αέρα του νικητή και τις α γ ­ γλικές πλάτες. που διατηρεί πάντα ανοιχτούς διαύλους με τους Άγ­ γλους. σε συνεννόηση με τον Ιωάννη Γεωργάκη. κατά τον Γεωργάκη. γνωρίζοντας τις εαμοφαγικές διαθέσεις του κρατικού μηχανισμού. (Ζαούσης) Οι διαπραγματεύσεις θα διαρκέσουν σχεδόν 10 ημέρες. Όλα τα προβλήματα μεταξύ κυβέρνησης και ΕΑΜ βρίσκουν τη λύ­ ση τους· και ο αφοπλισμός του ΕΛΑΣ και ο αριθμός των όπλων που θα παραδοθούν.] Μετά την “κατήχησή” της από τους Βρετανούς.

Τους επιάσατε με τα όπλα στα χέρια. οι ηγέτες του ΚΚΕ έμειναν στο απυρόβλητο. παντού ανεύθυνοι. (Χατζής. παντού ιδεολόγοι. Εμείς είμαστε στα βουνά. Η Εθνική Αντίσταση έμεινε εντελώς ακάλυπτη. ότι για 50 ηγετικά πρόσωπα του ΚΚΕ (τα οποία θα καθόριζε το ίδιο) εξασφαλιζόταν το ακαταδίωκτο* έτσι. »Εμείς σ' αυτάς τας πράξεις είμαστε ξένοι. όταν οι απλοί αγωνιστές βασανίζονταν. όταν μπορού­ σε. αλλά σύρθηκε μυωπικά σε μια συνθηκολόγηση που προοιωνιζόταν τα χειρότερα. »Ανεύθυνο το χέρι που επήρε το όπλον. Επανάσταση) Ένα κείμενο του Γ. Να τους σκοτώσετε .αλλά διά τους άλλους. στις 12 Φεβρουάρι­ ου σύρονται στην υπογραφή μιας συμφωνίας με το κατάπτυστο άρθρο 3. τα οποία δεν ήσαν απαραιτήτως αναγκαία διά την επιτυχίαν του πολιτικού αδικήματος». έκθετη σε διούγμούς με οποιαδήποτε δικαιολογία* οι ελασίτες και οι εαμίτες της Κατοχής εγκαταλείφθηκαν από την πολιτική ηγεσία τους στη διά­ θεση του πρώτου χωροφύλακα ή παρακρατικού. Τους συνελάβατε οδηγούς και βασανιστάς ομήρων. Έναντι της άθλιας υπογραφής στη Βάρκιζα έγινε κάτι αθλιότερο. Εμείς είμεθα εις τα σπίτια μας* δεν είχαμε ούτε σουγιά. που καθιστούσε και αυτήν την περιορισμένη αμνηστία περίγελο των χωροφυλάκων: «Αμνηστεύονται τα πολιτικά αδικήματα τα τελεσθέντα από της 3ης Δεκεμβρίου 1944 μέχρι της υπογραφής του παρόντος. με υπογραφή της ελληνικής κυβέρνησης και βρετανική εγγύηση. Βλάχου στην Καθημερινή ξεσκεπάζει την ανέ­ ντιμη συναλλαγή: «Συνεζήτησαν. Να τους δικάσετε. Τους ευρήκατε με την δυναμίτιδα να τινάζουν σπίτια εις τον αέρα. Παραδόθηκε στην εαμική αντιπροσωπεία ένα μυστικό έγγραφο-παράρτημα της συμφωνίας. οι Σιάντος . Ξένοι παντού.Α.668 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Μόνοι και παγιδευμένοι. η οποία δεν συμβιβάστηκε έστω.Παρτσαλίδης. υπέκυψαν. Τπεύθυνος η σκανδάλη. Υπεύθυνοι οι τυ­ . Εξαιρούνται της αμνηστίας τα συναφή κοινά αδικήματα κατά της ζω­ ής και της περιουσίας. Αυτός ο φιλοτομαρισμός της κομματικής ηγεσίας «δημιούργησε ένα σοβαρό ηθικό ζήτημα και μια διάσταση ανάμεσα στην ηγεσία και τους αγωνιστές που έμειναν ακάλυπτοι και ανυπεράσπιστοι». οι μεγάλοι μας ιδεολόγοι . Η Συμφωνία της Βάρκιζας είναι η μέγιστη προδοσία των ανθρώπων που εμπιστεύτηκαν τη ζωή τους και το μέλλον της χώρας σε ανίκανη πολιτική καθοδήγηση. Ανεύθυνος ο νους που ετύφλωσε τους ανθρώπους. υπήρξαν πρόθυμοι εις υποχο^ρήσεις. που έτσι κι αλ­ λιώς δεν έχουν το ανάστημα να επιβάλουν όρους. Φανείτε αμείλικτοι. σέρνονταν στις φυλακές και εκτελούνταν από το εκδικητικό κράτος της Άκρας Δεξιάς. παντού ασύλληπτοι.

Ανεύθυνοι οι αρχηγοί. «Το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ είχε χάσει μια μάχη. Όταν υ π έ­ γραψαν τη Συμφοονία της Βάρκιζας. [. Αφοπλισμένοι και χω ­ ρίς να μπορούν να αμυνθούν. οι καθοδηγηταί.] Θα τρίζουν τα κόκαλα των νεκροον μας!». Θα μας σκοτώνουν σαν τα σκυλιά στους δρόμους κι ο κόσμος ο ίδιος που χτες μας προσκυνούσε αύριο θα βαράει παλαμάκια. Ψυρούκη Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. 0 Άρης καταγγέλλει τη συμφωνία ως αποδοχή της αγγλικής κατοχής και το τε­ λειωτικό χτύπημα εναντίον των αγωνιστών του ΕΛΑΣ. όχι όμως και τον πόλεμο.. . οι αντάρτες του Βουνού.. Τώρα θα πουληθούνε τα κεφάλια σας.. Αλ­ λά για άλλη μία φορά η ηγεσία συνθηκολόγησε αδιάντροπα. οι ιδεολόγοι. έπεσε παγω μάρα. που τους πούλησαν στους Άγγλους.. Ακέλας) 0 Μπεγνής εξεγείρεται από τους πρώτους· όπου βρεθεί και όπου σταθεί. Ο Α ΡΧ Η ΓΌ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν 669 φλοί.5 1 Ο Άρης προσπαθεί να αφυπνίσει τα μέλη του ΕΑΜ και του ΚΚΕ για να αντιδράσουν: .Μας πούλησε ο Σιάντος. θ ’ αρχίσει το κυνηγητό μας.] Πού νικήθηκε αυτός ο στρατός. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο». Μόλις αφ οπλι­ στεί ο ΕΛΑΣ. ο λαός». [. οι αντάρτες έπεσαν θύματα ενός “ξεκαθαρίσματος λογαριασμών” ». λέει στους μαυροσκούφηδες. Αντρ. (Βούλτεψης. όχι μόνο παρέδωσαν στους Βρε­ τανούς χοορίς κανένα απολύτω ς αντιστάθμισμα τα όπλα που είχαν κερδίσει ηρωικά οι αντάρτες από τις δυνάμεις κατοχής. Υπεύθυνοι οι αγράμματοι. Κέδρος. Υ πογραφή 0 εαμικός κόσμος που ήταν συγκεντρωμένος στα Τρίκαλα περίμενε με αγωνία να μάθει νέα για την πορεία των διαπραγματεύσεων. Και ΕΛΑΣ είμαστε μό­ νο εμείς. Λίρα και κεφάλι. Ο Μπελής έχει χτυπήσει και κου­ τσαίνει από το ένα πόδι· ο Μπεγνής τον πειράζει: 50. αλλά εγκατέλειψαν κι αυτούς που τους είχαν ακολουθήσει.Α ΡΗ Σ. οι κατά νόμον ηθικοί αυ­ τουργοί. 51. Κι εμείς θα παραδώσουμε τα όπλα μας. οι μικροί. βρίζει την «κομματική κλίκα» και τα «τσιράκια» του Σιάντου. Οι αντάρτες του ΕΛΑΣ δυσανασχετούν: «Αφού δεν νικηθήκαμε.50 0 λαός που πλήρωνε. . Όταν έφτασαν οι πρώ τες πληροφορίες. ο στρατός του Βουνού.Αυτή η συμφωνία είναι η θανατική μας καταδίκη. Από το βιβλίο του Ν. Οι μονάδες του ΕΛΑΣ δεν πολέμησαν στην Αθήνα.

Ο Γραμματέας του ΚΚΕ οχυρώνεται πίσω από την εντιμότητα που πρέπει να επιδείξει. Βρε. Ούτε να το ακούσουν. . λέει. κακόμοψεί Τώρα που θα σε π ά ­ ρουν κυνηγητό οι χωροφύλακες! Εκείνος. Στις 14 Φεβρουάριου ο Γραμματέας του ΚΚΕ επιστρέφει στα Τρί­ καλα με τους άλλους αντιπροσώπους και υπεραμύνεται της συμφο3νίας: «Είναι συμφωνία ίσου προς ίσον».Αφού υπάρχει συμφωνία. Ο στρατιωτικός διοικητής ενός συντάγματος του ΕΛΑΣ στη Μα­ κεδονία τους κατσαδιάζει: .τι διοχετεύονταν προς τα κάτω. αλλά ουδείς π ε ί­ θεται. Για ποια νίκη του λαού μιλά­ τε. ξέρετε τι είναι να σου πάρει ο εχθρός τα όπλα. Ο Άρης προτείνει να παρουσιάσουν τον ΕΛΑΣ ως στασιάσαντα και μη αποδεχόμενο τα συμφωνηθέντα. δηλώνει. τιμάς την υπογραφή σου και βοηθάς να σωθεί το λαϊκό κί­ νημα. εγώ θα σας δίνω μαθήματα τι σημαίνει αγγλική πολιτική. πάλι στις τσακαλότρυπες θα με ψάχνεις να μου φέρεις ψωμί.Θα μαζεύουμε κάθε μέρα τους δολοφονημένους αγο^νιστές. αντιδρούν ένας δυο. ακούγοντας τι έγινε και μη πειθόμενη από τα κομματικά φληναφήματα. ό π ω ς γ ρ ά φ ε ι έ ν α ς κ ο μ μ α τ ικ ό ς δ ι α φ ω ­ τιστής της εποχής: «Η αλήθεια ήταν ότι ντρεπόταν ο καθένας μας να λέει π ρά γμ α τα τα οποία καθόλου δεν πίστευε και πάντοτε διερωτιόμασταν αν στεκόμασταν καλά στο μυαλό μας ή όχι. Δεν χρειάζονται μ α θ ή μ α τ α .670 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ .Έτσι. Βρε.Τι είναι αυτά που λέτε στον κόσμο. Τη δύναμή σου! . που καταλαβαίνει τι τον περιμένει. αφού οι απόψεις μας ήταν εντελώς αντίθετες προς ό. αναλογίζεται πάλι τη γυναίκα του: . Ο Άρης ρίχνεται να μεταπείσει το ηγετικό δίδυμο. . (Γιαννάκος) Μια γριά Πόντια με γιο αντάρτη. καημένη Αφροδίτη. ως γραμμή της “αλάθητης” ηγεσίας! Για χάρη όμως της κομματικής π ε ι­ θαρχίας αναγκαζόμασταν».Ναι. αλλά την υπογραφή μου δεν μπορώ να την ατιμάσω. τους προειδοποιεί. Με εντολή του Ιωαννίδη οι κομματικοί δ ια ­ φωτιστές σε όλη τη χώρα αναλαμβάνουν να παρουσιάσουν την ολο­ φάνερη συνθηκολόγηση σαν επίτευγμα της ηγεσίας: «Το κίνημα βγαί­ νει πιο δυνατό». .Το^ρα βρήκες να σακατευτείς. «μεγάλη νίκη του λαού» και τέτοια.Τη συμφωνία την έκαναν για να σας βάλουν στο τσουβάλι. μα ούτε και ο ίδιος το πιστεύει. λέει ξερά αυτό που σκέφτο­ νται οι περισσότεροι: . .Άι.

λίγο μετά την υπογραφή της συμφωνίας. λέει θυμωμένος στους δικούς του. Αν επέμενε στην άρνησή του. Στη Βάρκιζα. Οι Σιάντος και Ιωαννίδης δεν το είχαν σε τίποτα να βάλουν εκείνοι την υπογραφή του και μετά να τον καταγγείλουν ότι υπ ανα­ χώρησε ή να αντιδράσουν δυναμικά· αφορμή έψαχναν για να τον δέ­ σουν. 0 στρατηγός πήρε αμέσως τις αποστάσεις του: .Τι θέλετε να κάνει. εκείνος αρνείται. Η αποστράτευση του ΕΛΑΣ εξελίσσεται με σπουδή που ξαφνιάζει· βάσει της συμφωνίας. τίποτα δεν θα άλλαζε. Οι νικητές επείγονται να αφοπλιστεί ο αντάρτικος στρατός. να ησυ­ χάσουν· και οι κομματικοί να επιστρέψουν στην Αθήνα και στον γνω- .Α ΡΗ Σ. Θα πειθαρχήσει. ενώ γύρο:) μου θα φυλακίζουν και θα σκοτώνουν τους αγωνιστές. . Ο Παρτσαλίδης έδειξε παραξενεμένος: . με τρεις τέσσερις δικούς του σε κάποιο απομακρυσμένο χωριό της Ελ­ λάδας. εγώ να γυρνάω ασφαλισμένος με μια τσάντα στο χέρι σαν πρόεδρος του σωματείου. Του ανακοινώνουν πως σκοπεύουν να τον κάνουν πρόεδρο του Συνδέσμου των Πρώην Αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης του ΕΛΑΣ. Τον Άρη τον θέλουν μαζί τους στην Αθή­ να· δεν του επιτρέπουν να φύγει έξω ούτε να μείνει.Τι θα κάνει ο Άρης Βελουχιού της.Να τσαχούνταν τα χέρια εκείνων που υπόγραψαν αοίκον χαρτίν.Δεν πρόκειται να υπογράψω εγώ τη διάλυση ενός στρατού που δημιούργησες εσύ. Εκείνος δεν έχει καμία όρεξη για προεδριλίκια. Το ΠΓ απορρίπτει την πρόταση του Άρη και του Μακρίδη να περάσουν οι ίδιοι με μια επίλεκτη μεραρχία στη Γιουγκοσλαβία ως εφε­ δρεία για κάθε ενδεχόμενο. ένας ξένος δημοσιογράφος είχε υποβο:λει στον Παρτσαλίδη το ερώτημα που α π α ­ σχολούσε τους Άγγλους και την κυβερνητική παράταξη: . Ο αρχηγός στάθμισε πιο ψύχραιμα την κατάσταση και την ίδια ημέ­ ρα επανήλθε αλλαγμένος. Με μισή καρδιά βάζει την υπογραφή του στη διαταγή διάλυσης του ΕΛΑΣ. όπως ζήτησε. τα όπλα πρέπει να έχουν παραδοθεί έως τα με­ σάνυχτα της 28ης Φεβρουάριου. Ο ΑΡΧ ΗΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 671 .Με φαντάζεστε εμένα. Όταν όμως ετοιμάστηκε η διαταγή αποστράτευσης του ΕΛΑΣ και ο Σαράφης κάλεσε τον Άρη να τη συνυπογράψουν.

Κάποιοι άλλοι δεν λο­ γαριάζουν τις διαταγές και. «Μ ετά το διάβασμα της διαταγής ένας ένας οι μαχητές περνούσαν μπροστά από τη διοίκηση με τα δάκρυα στα μάτια. Αντάρτες που τιμωρήθηκαν με τριήμερο ή πενθήμερο αφο­ πλισμό δεν το άντεξαν και αυτοκτόνησαν. Ακέλας) 0 ανταρτογιατρός Θ... (Βούλτεψης. Οι αξιωματικοί και οι καπετάνιοι που έχουν επωμιστεί το άχαρο έργο δεν έχουν μάτια να αντικρίσουν τους άνδρες τους.2.. »Μια μια οι ομάδες περνούν μπροστά από το λοχαγό και ο κάθε αντάρτης σταματάει.. που νιώθουν κυριολεκτικώς προδομένοι από την ηγεσία τους». Εκείνη την ημέρα.. αντί να παραδώσουν τα όπλα. το φιλάει και το αποθέτει με τα δυο του χέρια. απεργίες. Αλλά δεν είναι εύκολο να ζητήσεις από εθελοντές να παραδώσουν τα όπλα που πήραν από τους κατακτητές. (Κρέμος) Οι άλλοι όμως. Ή ταν ο αποχαιρετισμός». συλλαλητήρια. Αδάκρυτος δεν είναι κανείς. [. όπως φιλάει ο νέος την αγαπημένη του. ακούστηκαν τ ’ αντάρτικα τρ α ­ γούδια.. «Η κατάθεση των όπλων ήταν η πιο σκληρή τελετή από όσες μπο­ ρούσε να ζήσει ποτέ ένας αντάρτης... »Πάνω από εκατό άτομα έχουν ήδη φύγει προς Αλβανία. χάνονται αρματωμένοι.45 »Άρχισε η διάλυση να παίρνει διαστάσεις. για τελευταία φορά. Όλοι κλαίνε. ξέρει ότι όλες του π ια οι ελπίδες και προσδοκίες σβήνουν για πάντα. υπακούνε στη διαταγή αποστράτευσης. αγκαλιάζει το όπλο του. Πολλοί ελασίτες και πολιτοφύλακες εγκαταλείπουν τις μονάδες τους. μέσα σε απόλυτη σιωπή.] Σ υ ­ νεχίζεται και ογκώνεται το κύμα φυγής των αγωνιστών του ΕΑΜ. χωρίς να μπορούν να αντιδράσουν οι διάφοροι στρατιωτικοί και πολιτικοί παράγοντες. φιλούσαν το όπλο. και το ακουμπούσανε κ α τα ­ γής γονατίζοντας με ευλάβεια. Από την αρχή του αντάρτικου η πρόσκαιρη στέρηση του όπλου είχε καθιερωθεί σαν ποινή για τα πιο βαριά π α ρ α π τώ μ α τα και η λέξη “αφοπλισμός” έγινε συνώνυμη με την ατίμωση.] Αφήνοντας το όπλο καταγής.672 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ στο ορθόδοξο αγώνα των πόλεων: πολιτικές συγκεντρώσεις. Και μάλιστα όταν τίποτα από όσα ονειρεύτηκαν δεν έχει γίνει. . [. »Σχεδόν όλοι παίρνουν μαζί τους τον ατομικό οπλισμό τους. Παπαθεοδώρου γράφει πω ς ένας νοσοκόμος αρνήθηκε να δώσει το όπλο του και αυτοκτόνησε με αυτό· το είχε π ά ­ ρει σκοτώνοντας κάποιον Γερμανό με ένα ξύλο. που έχει και την υπογραφή του Άρη. οι πολλοί. »Τώρα σ ’ αυτή την τελετή ο λόχος έχει παραταχθεί για τελευταία φορά. Από το ημερολόγιο ενός ελασίτη στην Ήπειρο: «Κυριακή 18.

. . . ουρά περίμεναν οι γενειοφόροι καπεταναίοι της Ρούμελης . Όχι. (Αργυρόπουλος) 0 Μπουκουβάλας συγκεντρώνει τους άνδρες της Ταξιαρχίας Ιπ π ι­ κού σε έναν κινηματογράφο στην Καρδίτσα για να τους αποχαιρετήσει. πριν από λίγο μιλάγαμε για σένα. Από το πρωί ως το βρά­ δυ. Θαρρείς πω ς θα σου λείψει η ησυχία. «Ποτέ τα κουρεία της Ααμίας δεν είχαν τέτοια κίνηση. Με μια μικρή διαφορά: αντί για το σπιτάκι σου.Τι βιάζεσαι να ησυχάσεις. σάμπως να ’μαστέ αντίπαλοι.. Ο σμήναρχος Μίχου βιά­ ζεται να επιστρέψει στο σπίτι του στην Αθήνα να ησυχάσει. σύμβολα τρε­ λών ονείρων που είχαν διαψευστεί». . »ΓΥ αυτόν εμείς είμαστε οι φταίχτες. λέει ο αρχηγός στον αρ­ χιμανδρίτη. που επιστρέφει στη Μονή Αγάθωνος της Υπάτης. του λέει πικρόχολα ο Αρης. να έτρεμαν τόσο η φωνή μου και τα πόδια μου». σαν μας κοιτάζει. (Σεβαστάκης) Και δεν κρατιέται ο αλύγιστος πολεμιστής να μην κλάψει· και στην παράδοση των όπλων δεν πάει. Γύρισα απότομα και έφυγα από το μέρος εκείνο. »“Σας πίστεψα. δεν το αντέχει. μην αμφιβάλλεις καθόλου. Έ χει έρθει η ώρα των αποχαιρετισμών. να βάλουν ξυράφι στο πρόσωπο και να θυσιάσουν το σήμα της πολεμικότητάς τους. Τούφες ξανθές.αυτοί που δεν είχαν δεχτεί ποτέ. όταν ένοχος στεκόμουν μπροστά στο θυμωμένο πατέρα μου. που τον επισκέπτεται στο σπίτι που μένει. στη φυλακή. ούτε και στα πολύ παιδικά μου χρόνια. που ονειρεύεσαι. τούφες ψαρές. Πήρα το δρόμο και περπατούσα χωρίς να ξέρω πού πηγαίνω». Αν τη γλιτώσεις. σας ακολούθησα και τώρα μ ’ αφήνετε στο έλεος αυτωνών που τους πολέμησα και τους είχα νικήσει’’. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν 673 Δεν μπορώ να αντέξω να βλέπω τον καθένα που έρχεται μπροστά μας κι αφήνει το όπλο του να γυρίζει και να μας κοιτάζει με τα δακρυσμένα μάτια του· η ματιά του από ζεστή και στοργική γίνεται μεμιάς σκληρή. οι κομμένες γενειάδες τους έστρωναν τώρα το π άτω μ α και ξεχύνονταν ως το δρόμο. «Ανέβηκα στο βήμα. όπως τις τ ε­ λευταίες εκείνες μέρες του Φεβρουάριου 1945. τούφες μαύρες. Όλοι μας εδώ όμως είπαμε ο καλύτερος είναι ο π α πά ς. »Δεν μπορούσα να αντέξω αυτές τις ματιές. π α ρ ά τις συστάσεις των κομματικών χαρ­ τογιακάδων για “στρατιωτικότερη εμφάνιση”.Α ΡΗ Σ. και λέγαμε ότι σε λίγο θα χωρίσουμε και δεν είπαμε τι είναι ο καθένας μας. Με τον πάτερ Ανυπόμονο.. (Κόκκινος) Οι παλιοί σύντροφοι του αρχηγού φεύγουν ένας ένας για τον τόπο τους. η συγκίνηση είναι μεγάλη. Δε θυμάμαι ποτέ άλλοτε. θα ησυ­ χάσεις για πολύ καιρό.Παπά.

Βρε. απορεί ο τσοπάνος.. Γρηγοριάδης.674 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ .. .. Κ ατά που τα καταφέρατε. στεί­ λε μήνυμα κι έφτασα. τα καζάνια μας.Δεν μπορούμε... πάλι για σας τα ζητάω. .000 όπλων από τα καλύτερα που διέθετε ο αντάρτικος στρατός. (Φ.Βρε.Εγώ γυρνάω στο μοναστήρι. Η πολιτική ηγεσία έχει εκδώσει αυστηρότατες διαταγές για την π α ­ ράδοση οπλισμού και εφοδίων· θέλει να δείξει στην κυβερνητική πλευ­ ρά πω ς είναι αποφασισμένη να τηρήσει κατά γράμμ α τα συμφωνηθέντα στη Βάρκιζα. Ο Ιωαννίδης οργανώνει προσωπικά το σχέδιο απόκρυψης 30. 0 στενοκέφαλος κομματικός υπεύθυνος τα θεωρεί στρατιωτικά εί­ δη και. «Π αραδίδονται και τα πετρελαιοκίνητα του ΕΛΑΝ και δύο μεγάλα ποταμόπλοια. Και ο γέρος προφητικά: .Δυστυχώς. Αντί­ στασις) 0 ΕΛΑΣ έχει πολύ περισσότερα όπλα από όσα υποχρεούται να παραδώσει· η καθοδήγηση αποφασίζει να κρύψει σε ασφαλή σημεία τον πλεονάζοντα οπλισμό όχι για κάποια νέα δυναμική επανεμφάνιση. Οι δύο υπεύθυνοι από κάθε μονάδα που πήραν μέρος σε αυτήν τη μυστική επιχείρηση φυγαδεύτηκαν στη Γιουγκοσλαβία «ώστε να μην πιαστούν και πει κανένας ότι κρύψαμε και πού οπλι­ σμό». έχουμε εντολή να τα παραδώσουμε όλα. μπάρμπα.Θα αφήσετε το χωριό μας χωρίς καζάνια. ένας γέρος τσοπάνος στη Μακεδονία πάει στη μονάδα που είχε επιτάξει τα καζάνια της περιοχής και παρακαλεί να τους επιστραφούν ορι­ σμένα. (Ιωαννίδης) Κατά την παράδοση των όπλων και των στρατιωτικών ειδών. άλογα. αλλά από στοιχειώδεις λόγους προνοίας για κά­ θε απρόβλεπτη εξέλιξη. αρνείται: . πάλι θα τα ζητήσετε! Ο θρυλικός αντάρτης Νον Πάουρα στην Πελοπόννησο δεν χαμπαρίζει από πολιτικές σκοπιμότητες* εξαναγκάζει τη διοίκηση να ανοίξει τις αποθήκες και να μοιράσει τουλάχιστον τον ρουχισμό στους ελασί­ τες που φεύγουν γ ια τα σπίτια τους: . Όποτε με χρειαστείς.Δε γίνεται. . τον διαβόητο Κάλτσεφ και οι άλλοι Βούλγαροι της Ανα­ τολικής Μακεδονίας με τις δικογραφίες τους». . όπως κατηγορήθηκε. παρόλο που θέλει να του τα δώσει. Τσοπάνος χοορίς καζά­ νι πώ ς θα κουμανταριστεί. αρχηγέ. αυτοκίνητα. δώ σ’ μου τα καζάνια! Βρε. μουλάρια. Ακόμη και οι κρατούμενοι εγκληματίες πολέμου σαν τον Ιταλό συνταγματάρχη Μπέρτι.

με ένα απολυτήριο και μια κονσέρβα στην τσέπη. άοπλοι και σκυφτοί παίρνουν τον δρόμο για τα χω ­ ριά τους. πάλι κάποιοι έπαιξαν την εμπι­ στοσύνη τους σε πολιτικά παιχνίδια. Στις 28 Φεβρουάριου ο Σαράφης παραδίδει επισήμως στον Άγγλο ταξίαρχο Άικενχεντ. το πρω­ τόκολλο για τον οπλισμό που παραδόθηκε· «έπαυε να λειτουργεί και ο τελευταίος ασύρματος του ΕΛΑΣ». φωνάζει δακρυσμένος. Ο Α ΡΧ ΗΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 675 Πάρτε. (Βερνάρδος) 0 μεγαλύτερος εθελοντικός στρατός της ελληνικής ιστορίας δεν υπάρχει πια. . Οι άνδρες του. ρε κοκαλόπουτσοι!. Πάλι τους γέλασαν. με την α ί­ σθηση ποος πάλι τους μεταχειρίστηκαν. που επιβλέπει την τήρηση της συμφωνίας.Α ΡΗ Σ. γεμάτος κα­ μάρι για τους συντρόφους του.

(Mazower) Το πνεύμα της Αντίστασης πρέπει να θαφτεί. Σε άλλους καρφίτσωσαν ένα παράσημο και τους στείλανε σπίτι τους και σε άλλους φύτεψαν μια σφαίρα. Αμέσους μετά τον Πόλεμο διάφοροι αργυρώνητοι της Δύσης ανέλαβαν να μηδενίσουν τη στρατιωτική και πολιτική σημασία των ευρω­ παϊκών αντιστασιακών κινημάτων. για λόγους προφανείς. δεν υπάρχει καμία αναφορά στην ελληνι­ κή Αντίσταση. Οι π αρίες επαναστάτησαν. Οι νέοι που κλήθηκαν μεταπολεμικά . ενώ στην επίσημη σοβιετική ιστο­ ρία. οι πολιτικοί όχι. υπό την κυριαρχία το)ν ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ αντίστοιχα. Οι πολίτες αντιστάθηκαν. Στην Ελλάδα είχαν έρθει τα πάνω κάτω. Δυτικό και Ανατολικό. η στρατιωτική ηγεσία όχι. Το σκληρό δεκεμβριανό μάθημα στους Έλληνες αντιστασιακούς ήταν μια σαφής προειδοποίηση για τα υπόλοιπα ευρω παϊκά αντιστασιακά κινήματα· «μια αποφασιστική στιγμή στον αφανισμό του ριζοσπαστισμού της πολεμικής περιόδου».15 . Οι απλοί άνθρωποι είχαν πολεμήσει. Το ρήγμα που δημιούργησε ο Πόλεμος στα παλιά καθεστώτα κα ­ λύφθηκε άρον άρον· αλλού με υποσχέσεις που μετέθεταν τις κοινωνι­ κές αλλαγές στο μέλλον και αλλού με τα κορμιά των αντιστασιακών. 0 νέος πολιτικός χάρτης που σχηματίστη­ κε την επαύριον της γερμανικής παράδοσης χώριζε την Ευρώπη σε δύο μπλοκ. οι προνομιούχοι συνεργάστηκαν. Ειδικά για την Ελλάδα ειπώθηκαν και γράφτηκαν πλήθος ανυπόστατα. Ο Δ ρ ο μ ο ς γ ϊ α τ η Μ ε ς ο τ ν τ α Α νυ πό τα κτο ς Με το τέλος του ΕΓ Παγκοσμίου Πολέμου πήραν τέλος και τα όνει­ ρα των λαών της Ευρώπης.

(Woodhouse) Η ολέθρια δεκεμβριανή σύγκρουση στάθηκε η χρυσή ευκαιρία για να θαφτεί το έπος του ελληνικού λαού. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 677 στα κέντρα νεοσυλλέκτων ήσαν πρώην αντάρτες. «Παρασημοφορίες και προ­ αγωγές. Από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Μελέτες για τον εμφύλιο πόλεμο 1945-’49». όσοι συνεργάστηκαν πολιτικά και οικονομικά με τον κατακτητή». Έ να έθνος σε κρίση».. [. Οι χωρικοί επέστρεψαν στην προεαμική εσωστρέ­ φεια και η πλειοψηφία του πληθυσμού τρύπωσε τρομαγμένη στο κ α ­ βούκι της.] Ολόκληρα κομμάτια της κατο­ χικής εμπειρίας άρχισαν να παραβλέπονται και να ξεχνιούνται όσο γ ι­ νόταν πιο γρήγορα». Η Αντίσταση ήταν πράξη π οι­ νικά κολάσιμη. Οι εγχώριοι πλαστογράφοι πιάσανε δουλειά προς χάριν των επιόρκων και το^ν απά­ ντων: «Αμέσως σχεδόν άρχισε μια επίσημη προσπάθεια να ξαναγραφεί η ιστορία εκείνων των χρόνων. Η. το Βέλγιο καταδί­ κασε σε θάνατο 2.2 Πλημμύρισαν τα στρατιωτικά γραφεία από πιστοποιητικά «εξαιρέτων πράξεων» ελληνικής και αγγλικής προέλευσης για τους πειθήνιους στρατιωτικούς που δεν βγήκαν στο Βουνό. αναρριχήθηκαν στα ύπ α τα αξιώματα της με­ ταπολεμικής μονοδιάστατης πολιτείας όσοι απούσιασαν. οι αξιωματικοί ήσαν κρυμμένοι στους φούρνους και στις επιμελητείες. Richter.763 δωσίλογους. 2. Δεκέμβριος) Το μέλλον της χώρας έγινε πάλι υπόθεση των λίγο^ν· μιας ομάδας ιδιοτελών πολιτικών που συνδέονταν άρρηκτα με ισχυρούς οικονομι­ κούς παράγοντες. όσοι δείλια­ σαν. Στις άλλες ευ­ ρωπαϊκές χώρες οι συνεργάτες των κατακτητών καταδικάζονται και εκτελούνται· η Γαλλία καταδίκασε σε θάνατο 6.στον Εθνικό Στρατό παρέμειναν και κυ­ ριάρχησαν οι αξιωματικοί των Ταγμάτων Ασφαλείας.Α ΡΗ Σ. «Ενώ οι φορείς της διώχτηκαν κι έγιναν απόβλητοι π ο ­ λίτες δεύτερης τάξεοος.167. 1. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. που η κυβέρνηση τις είχε αρνηθεί σε Έλληνες αξιωματικούς που είχαν υπηρετήσει στις οργανώσεις Αντιστάσεως προσφέρθηκαν σε όσους είχαν υπηρετήσει στα Τάγματα Ασφαλείας». 0 χρόνος υπηρεσίας των μόνιμων αξιωματικών του ΕΛΑΣ στα βου­ νά θεωρήθηκε «χρόνος άγνοιας» και μπήκαν όλοι στον περιβόητο Πί­ νακα Β' για αποστράτευση.. . (Mazower) Έ π ρ επ ε να αποκατασταθεί η προπολεμική ιεραρχία.1 «Η Ελλάδα ήταν η μόνη χώρα στην Ευροοπη όπου οι δωσίλογοι ου­ σιαστικά απέφυγαν την τιμω ρία».895. κα­ τόρθωσε να συλλάβει και να εκτελέσει τους 4. (Μαθιόπουλος.

3. Χατζιδάκις. Μ. Οι πληροφορίες από την πρωτεύουσα είναι ανη­ συχητικές· τους πολίτες που είχαν φύγει και επιστρέφουν. απόντα στα δύσκολα χρόνια που περνούσαμε.Ιωαννίδη. ο σπουδαιότερος αντάρτης της Ευροοπης. τον περιμένει πάλι.678 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Το σπαραχτικό κείμενο του Μάνου Χατζιδάκι περιγράφει το βύθι­ σμα του τόπου: «Εάν μας λέγανε τότε μερικά από τα ονόματα που κυβερνήσανε κατόπιν ότι θα ξαναβγαίναν στην πολιτική σκηνή να δια­ φεντέψουνε τη χώρα μας. όταν α π ο ­ βιβάζονται από τα λεωφορεία στην Ομόνοια. όσα δεν διώχτηκαν και δεν εξαφανίστηκαν στις φυλακές και στα ξερά νησιά του Α ιγαίου». Και τα παιδιά που πολεμήσαν κι ονειρεύτηκαν γίνανε παιδιά της γαλαρίας. Για να μην κινήσει υποψίες. «Τα πα ιδιά της γαλαρίας» (ο τίτλος από την ομότιτλη ταινία του Καρνέ). η Σπερχειάδα. για πάντα απόντα από τον τόπο. κατά τις 20 Φεβρουάριου προ­ φασίστηκε πως θα πάει στη Λαμία. και θα τους περιμένει εκεί για να κατέβουν μαζί στην πρωτεύουσα. Ο Άρης δεν είναι μαζί τους. παίρνει μαζί του μια μικρή έφιππη συνο­ δεία και φεύγει. από το βιβλίο Ο καθρέφτης και το μαχαίρι. »Ξανάρθαν τα φαντάσματα κι άρχισαν να πλαστογραφούν γΓ άλ­ λη μια φορά την ελληνική ιστορία. Αφού ματαίως χρησιμοποίησε κάθε επιχείρημα για να μεταπείσει τους Σιάντο . . με την καρ­ διά μας. Αφού η Ελλάδα είναι ξανά υπό κατοχή. Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ δεν πρόκειται να ζήσει την αισχύνη της προ­ στασίας από τον νέο κατακτητή· η ηγεσία έχει αποδεχτεί την αγγλική κατοχή. τους περιμένουν ομάδες ροπαλοφόρων και τους κακοποιούν στην ύπαιθρο έχει ήδη αρχίσει το κυνηγητό των εαμιτών και τα πρώτα εγκλήματα. Για αυτό την εαμική φ άλαγγα τη συνοδεύει αγγλική δύναμη σε δύο φορτηγά και ένα θωρακισμένο. αυτός όχι. Γιατί πιστέψαμε βαθιά μέσα μας πως όλα αυτά τα ονόματα ήσαν φαντάσματα του παρελθόντος. να αποχαιρετήσει τη μητέρα του. Ό σοι πιστοί Μια φάλαγγα αυτοκινήτων ετοιμάζεται να ξεκινήσει από τα Τρί­ καλα για να μεταφέρει στην Αθήνα την πολιτική και στρατιωτική ηγε­ σία του κινήματος. »Κι όμως συνέβη αυτό.3 Έ νας μόνο δεν υπέκυψε. θα γελούσαμε δίχως τελειωμό. ο τόπος του πρώτου ξεκι­ νήματος.

οι άνδρες του Άρη θα θάψουν κρυ­ φά τη νύχτα ένα μεγάλο σιδερένιο κιβώτιο με έγγραφα του Γενικού Στρατηγείου. στο κτήμα του θείου του Γάκη Μηνογιάννη.κ. ίσα να δει τη μητέρα του και να μι­ λήσει με τον φίλο του Φίτσιο. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 679 Ό πως δηλώνει: ..Είμαστε επίορκοι. 0 αδερφός του Μ πάμπης Κλάρας και ο Φίτσιος ετοιμάζουν το καταστατικό του ΜΕΑ. Αρνείται όμως να πάει να τον συναντήσει· φοβάται μήπως η α γ ά ­ πη του για τον αρχηγό υπερισχύσει της λογικής του: . 0 Άρης στέλνει μηνύματα σε παλιούς δοκιμασμέ­ νους καπετάνιους και αντάρτες να έρθουν να τον συναντήσουν. και επανιδρύει τον αντάρτικο στρατό με την ονομασία «ΕΛΑΣ-Ν» (Νέ­ ος) για να συνεχίσει τον πόλεμο εναντίον των Άγγλων. λίγα όπλα και φωτογραφίες. Να 'ρθει εδώ να πάμε να μπούμε στις φυλακές. που θα τον ακολουθήσει αμέσως. Στέλνει μήνυμα και σε δύο αγαπημένους του καπετάνιους. Έ να απόγευμα ο Άρης συναντιέται με τον Περικλή πάνω από τη Σπερχειάδα στον δρόμο προς την Μπρούφλιανη (Δίλοφο). του οποίου ο Άρης είχε βαφτίσει ένα π α ι­ δί. Έξω από το χωριό Λευκάδα. του αντιμήνυσε απογοητευμένος: . μπορεί να με τουμπάρει. Τίποτα από αυτά δεν πραγματοποιήσαμε.Δε γίνεται αντάρτικο τώρα.ο. Θυμάσαι τι ζητήσαμε από τον ελληνικό λαό και τι μας έδωσε. Θεωρεί πως το ΕΑΜ προδόθηκε από την ηγεσία του και δεν κατόρθωσε να πραγματοποιήσει τους στόχους του· έτσι.. Πες του κουμπάρου μου να κάνει αυ­ τό που κάνω κι εγώ. ρούχα και πληροφορίες από τους .ΑΡΗ Σ.Από τη στιγμή που τα αγγλικά στρατεύματα πολέμησαν εναντίον μας και εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα.. την πρώτη σημαία του ΕΛΑΣ. Εσύ όρκισες τους περισσότερους αντάρτες στη Ρούμελη και ξέρεις καλά τον όρκο που δώσαμε. Κάλλιο να μην τον δω. Αίμα ζητήσαμε α π ’ τους νέους· τρόφιμα. προκηρύξεις κ. κι αποπάνω παραδώσαμε τα όπλα. έπαψαν να είναι σύμμαχοι και έγιναν κατακτητές. τον Μπελή και τον Μπεγνή. Ούτε ανταποκρίνονται όλοι αυτοί που ειδοποίησε ούτε κρατάει όλους α υ­ τούς που έρχονται από μόνοι τους· επιλέγει με πολλή προσοχή τους νέ­ ους πρωτοπόρους. Στη συνέχεια ο αρχηγός με τους λιγοστούς άνδρες του εγκαθίστα­ ται στο Πλατύστομο και με πυρετώδεις ρυθμούς ετοιμάζει τις επόμε­ νες κινήσεις του.Αν πάω. Στη Λαμία θα μείνει πολύ λίγο. Ξέσπασε ο αρχηγός: . γνωστού ως «μπάρμπα του ΕΑΜ».. 0 πρώτος κουτσαίνει ακόμη και δεν μπορεί να ακολουθήσει· ο δεύτερος. Περικλή. ιδρύ­ ει μια νέα πολιτική κίνηση. το ΜΕΑ (Μέτωπο Εθνικής Ανεξαρτησίας).

Διαλύσαμε το στρατό που δημιούργη­ σε ο λαός με το αίμα των παιδιών του και τον παραδώ σαμε ανυπε­ ράσπιστο στα συμφέροντα των Εγγλέζων. . Η ηγεσία. οι εαμίτες και οι κομουνιστές. . Αντίθετα ο Άρης είναι αισιόδοξος πω ς θα τον ακολουθήσουν όλοι* δίνει εντολή στον καπετάνιο να πάει την άλλη ημέρα στην α π ο ­ χαιρετιστήρια συγκέντρωση που έχει η ΧΙΙΙη Μεραρχία στις Μεξιάτες να μιλήσει και να καλέσει τα στελέχη να τον ακολουθήσουν. Τι θα γίνει τώρα που κρατάμε στα χέρια μας μια συμ­ φωνία.680 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ άλλους. Τι θα γίνουν οι ελασίτες. Θα κρατήσω την υπόσχεση που α π ’ την αρχή δώσαμε στον ελληνικό λαό.] Γυρνώντας στο σύνταγμα.. Όλοι οι δωσίλογοι θα κυνηγάνε τους ελασίτες μέχρι δεκάτου βαθμού συγγενείς. Κι εμείς τι κάναμε. ένιωθα ένοχος απέναντι τους». Πιστεύει πως. (Χουλιάρας) Όταν το μετανιώσει. πολύγραφο και χαρτί κι ελάτε να με βρεί­ τε. τίποτα. Μετά ξεκαθάρισε τη δική του στάση: . αντάρτικο δεν ξανα­ γίνεται. Ο Περικλής συμφωνεί σε όλα με τον αρχηγό εκτός από το νέο αντάρτικο. Εγώ πήρα την α π ό ­ φαση.Η ηγεσία δεν έκανε λάθη. πήρε μέτρα. καταλήγει. Ντρεπόμουν να τους συναντήσω. διέπραξε εγκλή­ ματα και γΓ αυτό πρέπει να εκτελεστεί ολόκληρο το ΠΓ με τον Σιάντο επικεφαλής. [. είδα στο δρόμο από μακριά μεγάλες ομάδες από αφοπλισμένους αντάρτες κι άλλαξα δρό­ μο. θα είναι αργά. λέει.. Επίορκος δε γίνομαι.Πάρτε γραφομηχανή. άλλος δρό­ μος δεν υπάρχει. Είχαμε εκατό χιλιάδες όπλα και γίνανε α υ ­ τά που γίνανε. Θα συνεχίσου τον αγώνα. ένα χαρτί. κι όσοι πιστοί προσέλθετε! Η συζήτηση κράτησε ώρες. δεν έκανε σφάλματα. Χώρισαν περασμένα μεσάνυχτα.Η Συμφωνία της Βάρκιζας είναι προδοσία. τώρα που διαλύθηκε και ο τελευταίος λόχος του ΕΛΑΣ και με το Κόμμα εχθρικά διακείμενο. Δηλώνει κατηγορηματικά πω ς υπεύθυνη για όλα είναι η ηγεσία του Κόμματος: . Κι όλος ο ελληνικός λαός απάντησε μ 5 ενθουσιασμό στο κά­ λεσμά μας. Ο Περικλής παίρνει τον δρόμο της επιστροφής μπερδεμένος· π α ρ ά την α γά πη του για τον αρχηγό δεν έχει αποφασίσει να τον ακολου­ θήσει: «Έ φ υγα και π ε ρ π ά τ α γ α στο δρόμο χωρίς να ξέρω πού πα τά ω και πού τραβούσα. Ξέρεις τι θα γίνει τώρα.

χωρίς να μιλάνε.λ π . Στην πόρτα της σχολικής αίθουσας εμφανίζονται σε λίγο ο Αρης με τον Φίτσιο. που ήταν αδειανό και κ α ­ θόμουν μόνο εγού. οι οποίες συμπίπτουν εντυπωσιακά* είναι ο αχτιδικός Ντίνος Τσόνης και ο δάσκαλος που παραχώρησε το σχολείο Γιώργος Καραγιάννης. ωρολόγιο τσέπης στο επάνω τσεπάκι του με αστραφτερή καδένα.. καθώς προσπαθεί να κάνει το ξίδι γλυκάδι. που μετά τη διάλυση έχει περάσει στο Κόμμα.σε ένα μεγάλο κομματικό αχτίφ. χαιρέτησαν ευγενικά και ο Άρης κάθισε στο μπροστινό θρανίο προς το παράθυρο. Η ερμηνεία για τη Συμφωνία της Βάρκιζας είναι ότι αποτελεί νίκη του λαού. ανοίγει ξα φ ­ νικά η πόρτα της σχολικής αίθουσας και μπαίνει μέσα ο καπετάνιος του ΕΛΑΣ Λευτέρης Χρυσιώτης με έναν μαυροσκούφη* λέει στους συ­ νέδρους να μη διαλυθούν γιατί δύο γνωστοί τους σύντροφοι θα έρθουν να τους μιλήσουν. Θα αναλύσουν το περιεχόμενο της Συμφωνίας της Βάρκιζας για να περάσουν τη γραμμή του Κόμματος προς τα μέλη και τους κατοίκους. κατά τις 11 η ώρα. νίκη του Κόμματος. Αγίου Γεωργίου κ . οι οποίοι.. αλλά εκείνος μου είπε να καθίσω. Ο δάσκαλος της Καλλιθέας τον παρατηρεί προσεχτικά σαν να θέλει να συγκρατήσει για πάντα την εικόνα του: «Μ πήκαν στην αίθουσα. φαρδιά ζωστήρα και κρεμασμένη μια χειροβομ- . Την εισήγηση στους 60 παρευρισκόμενους κάνει από την έδρα ένας μορφο^μένος και έξυπνος νεαρός της ΕΠΟΝ.Α ΡΗ Σ. συνοδευόμενοι από μια ομάδα μαυροσκούφηδων* όλοι οι σύνεδροι σηκώνονται όρθιοι και υποδέχονται τον αρχηγό με χειρο­ κροτήματα. στο λαιμό του ένα μεγάλο σταυρό σαν αυτόν που φοράνε οι ανώ­ τατοι αξιωματικοί. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 681 Ιστορία Το πρωί της 4ης Μαρτίου 1945 στο σχολείο της Καλλιθέας είναι συ­ γκεντρωμένες οι κομματικές επιτροπές των γύρω περιοχών -Σ π ερ χειάδας. κράτησαν αμέσως μετά σημειώσεις για όσα ελέχθησαν. συναισθανόμενοι το ιστορικό βά­ ρος του γεγονότος. »Φορούσε μαύρο σκούφο. Μακρακώμης. δεν τον ενοχλώ.. Προτού ολοκληρωθεί η σύσκεψη. στρατιωτική στολή σε χρώμα βαθύ π ρ ά ­ σινο. Όσα ακολούθησαν τα αφηγούνται δύο από τους μετέχοντες στη σύσκεψη.] Εγώ αμέσως σηκώθηκα από το θρανίο. Οι τοίχοι είναι γεμάτοι συνθήματα και απέναντι από τη διδασκα­ λική έδρα υπάρχει μια μεγάλη φωτογραφία του Σιάντου και αποκάτω το σύνθημα: «Θα νικήσουμε γιατί κρατάμε τον παλμό του Λαού». Υπάτης. Οι κομματικοί ακρο­ ατές από τα θρανία τον ακούνε. [.

Κ αραγιάννης. Ο αρχηγός από την αρχή του αντάρτικου είχε επίγνωση ότι η Ιστο­ ρία είναι παρούσα. Και τώρα με την Ιστορία συνομιλεί ενώπιον 60 αυτήκοων μαρτύρων.682 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ βίδα.Έτσι τώρα. αφού έκανε τις επανορθ<ύσεις που θεώ­ ρησε αναγκαίες. για να προετοιμάσει το αντάρτικο. ΕΑΜ-Αντίσταση. Δεν μπορούσα να κάνο^ διαφορετικά. Ξέ­ ρεις τις συνέπειες που θα έχει αυτή η σύγκρουση.4 Όταν ο νεο:ρός επονίτης ολοκλήρωσε την ομιλία του. ζήτησε τον λό­ γο ο Φίτσιος· ανεβαίνει στην έδρα και εμβρόντητοι οι 60 σύνεδροι ακούνε τον παλαίμαχο κομουνιστή να καταγγέλλει την ηγεσία του ΚΚΕ ως προδοτική. του υπέδειξε με αναίδεια να μη μιλάει χαφιεδίστικα. Αρχίζει μια αναδρομή από το ξεκίνημα του αγο3να. «Ναι. ναι. Και τη ζημιά την κάναμε και τίποτα δεν ολοκληρώσαμε. Πάντα αυτό κάναμε. Ο νεαρός επονίτης δεν μπορούσε να αφήσει αναπάντητο ένα τόσο δριμύ κατηγορώ· ση­ κώθηκε από τη θέση του και. πίσω του ένα πιστόλι και στα γόνατά του ακούμπησε ένα ολό­ λαμπρο όπλο χωρίς φυσιγγιοθήκες. . Αποκάτω οι σύνεδροι τα είχανε χαμένα. Στην έδρα ανεβαίνει ο Άρης. μελών του ΚΚΕ. του είπα. Ή ταν πολύ καθαρός και φρεσκοπλυμένος με βλέμμα διαπεραστικό και κάπνιζε συνεχώς». μου απάντησε.ΕΔΕΣ και τους εκπλήσσει όλους μια και δεν μπορούσαν να ξέρουν τα ενδό­ τερα στο ΓΣ του ΕΛΑΣ. Ο Φίτσιος αναφέρεται κυρίως στη Συμφωνία της Βάρκιζας και στο Άρ­ θρο 3.. δίνοντας τη δική του εκδοχή για όλα όσα συνέβησαν. που αφήνει απροστάτευτους τους αγωνιστές. Ο Τάκης ο Φίτσιος χαφιές. αποκάλυψε τις αντιρρήσεις και τους δισταγμούς της κομ­ ματικής ηγεσίας στο θέμα του ένοπλου αγο^να· την τρομακτική προ­ σπάθεια που έκανε ο ίδιος να τους πείσει και τα συνεχή προσκόμμα­ τα που του έβαζαν. Φτάνει στον καταστροφικό εμφύλιο ΕΛΑΣ . Αναφέρει τη διαταγή του Σιάντου τον Οκτώ­ βριο του 1943 να διαλύσει με τα όπλα τον ΕΔΕΣ και τους δικούς του ενδοιασμούς: . αλλά μετά μπήκανε στη μέση οι Εγγλέζοι. 4. Κέρωσε ο παλαίμαχος κομουνιστής: . Εγοί> είμαι στρα­ τιωτικός και προχώρησα. Αφού είπε με χιούμορ πως πρέπει να έκανε κάμποσες χιλιάδες χι­ λιόμετρα με τα πόδια από χωριό σε χωριό. Στο χέρι του μαστίγιο και οι μπό­ τες του φρεσκογυαλισμένες με σπιρούνια. τους τουμπάρανε με υποσχέσεις και με τραβήξανε πίσω. Πρώτη φορά ασκείται κριτική εναντίον του Κόμματος. Γ. προχώρα».Ξέρεις ότι αυτό είναι απαρχή εμφυλίου πολέμου.

Κι ανέλαβε ο Σιάντος τη Μάχη της Αθήνας κι έκοψε τον ΕΛΑΣ στη μέση. Ό. αφού υπέγραψαν αυτές τις συμφωνίες στον Λίβανο και στην Καζέρτα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 683 0 Άρης μιλάει για τις απαράδεχτες πολιτικές συμφωνίες Λιβάνου και Καζέρτας και την ανικανότητα του ηγετικού διδύμου* δείχνοντας τη φωτογραφία του Σιάντου στον τοίχο με το σύνθημα «Θα νικήσου­ με» αποκάτω. Τους είπα: εμείς έχουμε υποχρέωση να προετοιμαστούμε για να διεξαγάγουμε επιχειρήσεις. το μεγαλύτερο: αποχώρησαν από την κυβέρνηση και άρχισαν να προετοιμάζονται για την ένοπλη ανατροπή της.ΑΡΗΣ. Αυτά είναι. Εκεί π ε ­ τάγεται το μουσκίδι [μοσχάρι] ο Μάρκος και λέει «το γράμμα του ΠΓ δεν γράφει για τους Εγγλέζους». Όσο για τον κομματικό εγκέφαλο Ιωαννίδη: .Με αυτόν στην ηγεσία αποκλειόταν να νικήσουμε. Εκεί­ νος συνεχίζει και φτάνει στη Σύσκεψη των Καπεταναίων στη Ααμία: . Είναι ο χασά­ πης του λαϊκού κινήματος. Αν ήταν έτσι.Αρχές του Νοέμβρη παίρνω ένα γράμμα από το ΠΓ που μου έλε­ γε πως. ως υπεύθυνος για τα στρατιωτι­ κά. .Και όταν ήταν στην παρανομία και όταν ήταν στην ελευθερία. θα μπορούσα κι εγώ από την Πελοπόννησο να μπω και να καταλάβω την Αθήνα. έχει μαζευτεί όλο το χωριό και παρακολουθεί τον λόγο του αρχηγού. έδα­ φος. δεν χρειάζεται να έχει διαβάσει Κλαούζεβιτς: εχθρός. και ιδιαίτερα ο Ιωαννίδης. Στο μεταξύ έξω από το σχολείο. να μην τηρούμε αυτά που λέμε. έπρεπε να δείξουμε ότι τηρούμε τις συμφωνίες. θα έρ­ θουμε σε σύγκρουση. έπρεπε να τις τηρήσουν χωρίς δια­ μαρτυρίες ή αθετήσεις της υπογραφής. Οι σύνεδροι παρακολουθούσαν αποσβολωμένοι. Για τα Δεκεμβριανά: . αποστολή. Και ο τελευταίος δεκανέας του στρατού ξέρει τέσσερα πράγματα στον πό­ λεμο. καλώ σε σύσκεψη τους καπεταναίους των μεραρχιο^ν. μέσα. Αλλά.. Πώς θα μας εμπιστευτεί ο λαός. το κοινοποιή­ σαμε στις μεγάλες μονάδες κι εγώ. Όταν το πήραμε στο στρατηγείο.Η ηγεσία του Κόμματος. ήταν ανίκα­ νη και ταλαντευόμενη. σίγουρα θα ’ρθούμε σε σύγκρουση με τους Εγγλέζους. εχθρός δεν είναι η Ορεινή Ταξιαρ­ χία. σε περίπτωση που επιμένουνε οι άλλοι στα δικά τους. δε βγήκε ποτέ από τα υπόγεια και δεν είδε ποτέ ήλιο για να μπορεί να έχει καθαρό μυαλό και ορθή κρίση.τι κι αν γινόταν. Αυτά όμως τα τεράστια σφάλμο:τά της η ηγεσία θέλησε να τα διορθώσει με άλλο σφάλμα. Όπως καταλαβαίνετε. από την ώρα που ήρθε ο Άρης. λέει: . Και δεν έλαβε τίποτα υπόψη του. Είδατε τι έκανε. Λένε ότι ήταν λοχίας στο στρατό.. .

θα μου πείτε. ο ελασίτης. για να έρθει μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας που μέσα σε τρεις τέσσερις μή­ νες θα κάνει δημοψήφισμα. τελείως ελεύθερο. Και τι θα γ ι­ νότανε. Να κάνανε απόβαση οι Εγγλέζοι θα το σκέφτονταν πολύ. δεν έχω δι­ καίωμα να κρατήσω υποχρεωτικά τον κόσμο σε αυτή τη νέα κα τά­ σταση.684 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ ΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Για τις πιθανότητες νίκης στα Δεκεμβριανά είναι σίγουρος: . τρίτη μέρα στον Πειραιά και μία για τον Καραγκιόζη τέσσερις. που θα φτιάξουμε γρήγορα. Είχανε το παλούκι του φον Ρούστεντ. Είπα θα αναλύσω μετά στον κόσμο και όποιος βούλεται οπίσω μου ελθείν. τον συνόδευσε δήθεν στο κρατητήριο και τον πυροβόλησε πισώπλατα. κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου. Γεωργιάδη και του ταξίαρχου του ΔΣΕ Γ. Τσόνη. Με τη Βάρκιζα αμνηστεύεται η ηγεσία. τελικά. Συνέντευξη και γραπτά Ντ. . Γιαννούλη. Καραγιάννης. Γιατί υπέγραψε τη διαταγή αφοπλισμού του ΕΛΑΣ: . Τον δεύτερο.Είναι πέρα για πέρα προδοτική. Το νέο ΕΑΜ. Όσο μιλάει ο αρχηγός. οι Εγγλέζοι στη θάλασσα. για το πολιτειακό και έπειτα από έξι μήνες ελεύθερες εκλογές. Δύο πασίγνοοστες δολοφονίες με κομματική εντολή και δράστη τον Θησέα είναι του μό­ νιμου υπολοχαγού Γ.Να υπογράψω ή να μην υπογράψω. Σιάντος.. ο εαμίτης. Πρέπει να σας ομολογήσω ότι αυτή η σκέψη με βασάνιζε επί μερόνυχτα κι είπα. έχει φτάσει από τη Λαμία ειδοποιημένος ο παλιός κομουνιστής και γραμματέας της Περιφερειακής με το ψευδο> νυμο Λάμπρος Δάφνης.. Πίσω του μπαίνει στην αίθουσα και ένα πρό­ σωπο που κινητοποιεί αμέσως τα ανακλαστικά του αρχηγού* είναι ο γνωστός πιστολέρο της ηγεσίας Θησέας (Τάκης Σαρρής). ο κο­ μουνιστής. κηρύσσει τον νέο αγώνα: . Μία μέρα στο Γουδί.6 Σε ένα νεύ­ 5. Και εν πάση περιπτώσει θα καταλήγαμε σε συμφω­ νία από θέσεως ισχύος κι όχι σαν αυτή στη Βάρκιζα. Πρώτον. Ιωαννίδης και όλοι οι άλλοι.5 Τέλος. / Γ. είχαμε τον οπλισμό που πήραμε από τους Γερμανούς.Αν την κάναμε εμείς την επιχείρηση.. Τον προότο τον πλησίασε από πίσω σε μια πορεία στη Μικρολίμνη των Πρεσπών και τον πυροβόλησε εν ψυχρώ στον αυχένα. Και θα αγω ­ νιστούμε μέσα από τον Νέο ΕΛΑΣ.Πρέπει να αντισταθούμε. και μένει υπόδικος ο λαός. Το ΕΑΜ προδόθηκε και σε λίγο θα δια­ λυθεί. 6. Για τη Συμφο^νία της Βάρκιζας: . πρόδωσε το λαό. θα είχαμε και τα όπλα των Εγγλέζων.. δεύτε­ ρη μέρα στη «Μεγάλη Βρεταννία». θα το πούμε ΜΕΑ για να μην το μπερδεύουμε: Μέτο^πο Εθνικής Ανεξαρτησίας. ακόμα και ο υπεύθυνος των ζώων. μετά από κομματική ανάκριση στον Γράμμο. πρόδωσε τον αγώνα. ΕΑΜ-Αντίσταση. που σας καλώ να ενταχθείτε.

.Προσέξτε. Σηκο^νεται ξανά ο Άρης και λάβρος. όταν σε χρειαστώ. και δύο ακόμη μαυροσκούφηδες τον βάζουν στη μέση. ο Τζαβέλας. όπως τους εξηγεί. στην πόρτα του σχολείου τρέχει και τον προλαβαί­ νει ο νεαρός επονίτης.μα. σίγουρος για την πειθαρχία των συνέδρων. όχι μόνο δε θα παραιτηθώ. 0 Άρης χαμογέλασε ικανοποιημένος: -Ό χ ι. Η αποστολή του Θησέα ματαιώνεται· όπως παραδέχτηκε και ο ίδιος αργότερα. ο περιφερειακός ανέβηκε στην έδρα και προσπάθησε να ανασκευάσει τις κατηγορίες εναντίον της ηγεσίας. που έχω 13. Καθώς φεύγει. αδυσώπητος* τον Άρη τον αποκαλούσε με σεβασμό «ο αρχηγός». Όποιος βού­ λεται οπίσω μου ελθείν. γιατί τα κεφάλια σας δεν στέκουν καλά! Γρήγορα θα με θυμηθείτε. με το ερώτημα αν θα μιλήσουν ή όχι. αλλά έχουν δικαίωμα να ανταλλάξουν απόψεις. Τώρα. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 685 μα του αρχηγού. είναι κομματικό αχτίφ και δεν επιτρέπεται να πάρουν τον λόγο. Η ηγεσία του ΚΚΕ στα Τρίκαλα ενημερώνεται πως ο Άρης αρνείται να συμμορφωθεί με τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Όντως γίνεται ψηφοφορία με ανάταση του χεριού. του λέει. αλλά τόνιζε πως πάνω από το Κόμ­ μα δεν είναι κανένας.ΑΡΗΣ. (Συνέντευξη Παπαδάκη) Μόλις τελείωσε τον λόγο του ο Άρης. προτείνει ο περιφερειακός. Ο Δάφνης διαφωνεί γιατί. τους κατηγορεί . δηλώνει: . Εγ(ύ με τρεις ξεκίνησα και έφτασε ο ΕΛΑΣ σε χιλιάδες. που γνωρίζει καλά τον νεοεισελθόντα από τη δράση του στη Ρούμελη. και σηκώνουν το χέρι μόνο 11· η πρόταση του αρ­ χηγού απορρίφθηκε.. αλλά θα συνεχίσω με την πεποίθηση πως ο αγώνας θα φέρει τη νίκη του λαού. 0 αρ­ χηγός του λέει να μην πνίγεται στους τύπους.άλλωστε. σήμερα. όπως είπε. Με τον Φίτσιο είναι σκληρός. το αχτίφ παράγεται από το γαλλικό ρήμα «aciiver» και ση­ μαίνει «δράση» και όχι «αδράνεια»· δεν έχουν μεν δικαίωμα να π ά ­ ρουν αποφάσεις. παιδί μου. σε ακολουθώ κι εγώ α π ' αυτή τη στιγμή. Τελεσίγραφο Οι κινήσεις του αρχηγού γίνονται αμέσως γνωστές.Να αποφασίσει το σώμα. είχε σταλθεί να πυροβολήσει «αγανακτισμένος» τον αρχηγό για την προδοσία του στο Κόμ. . .Αρχηγέ. Τότε ο Άρης πρότεινε να μιλήσουν και οι σύνεδροι· να πουν τη γνώ­ μη τους για αυτά που άκουσαν. πριν αποχωρήσει.

. Οι προχτές σκέψεις στα ηγετικά κλιμάκια είναι να καταγγελθεί ο Άρης και να χτυπηθεί στρατιωτικά προτού σχηματίσει σοβαρή δύναμη γύρω του· μα οι μονάδες του ΕΛΑΣ έχουν διαλυθεί και δεν υπάρχει δύναμη ικα­ νή για τέτοια αποστολή· και ειδικά στη Ρούμελη. η α π ο ­ χαιρετιστήρια συγκέντρωση που ετοιμαζόταν έχει ματαιωθεί από τον φόβο μήπως εμφανιστεί ο Άρης να μιλήσει στους άνδρες. Από τους κατερχόμενους στην πρωτεύουσα κομματικούς ρίχνεται η πρώτη λάσπη: . Έτσι. ζητάει τιμωρία των υπευθύνων της ήττας και ετοιμάζε­ ται να ξεκινήσει νέο αντάρτικο. Από σκέτη δειλία δεν αποδέχεται τη Συμφωνία της Βάρκιζας. στις 3 Μαρτίου. πω ς είναι αξίωση του Κόμματος να κατέβει στην Αθήνα και να αναλάβει πρόεδρος των παλιών πολεμιστών του ΕΛΑΣ. Δίνει ένα σημείωμα-τελεσίγραφο του Κόμματος στον Βασιλειάδη. Το Κόμμα έχει τη δύναμη να τον π ρ ο ­ στατεύσει.Θα του πείτε. Όταν ο Περικλής πηγαίνει στην έδρα της ΧΙΙΙης Μεραρχίας.Να κάτσει καλά γιατί το Κόμμα θα τον τσακίσει. Έχουμε τώρα πολιτικούς αγώνες μπροστά μας. Διάφορε- .0 Άρης φοβάται. τους δασκαλεύει ο Ιωαννίδης. . τον μεταπείσουν. οι οποίοι θα τον συ­ νοδεύσουν και θα προσπαθήσουν να του αλλάξουν το μυαλό. Την προηγούμενη ημέρα της ομιλίας του αρχηγού στο αχτίφ της Καλλιθέας. αποφασίστηκε μια πρώτη απόπειρα να. Η νέα θεωρία περί δειλίας του αρχηγού συνεχίστηκε και από άλ­ λους.686 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ για προδοσία. ενημερώνεται από τον γρ α μ ­ ματέα της περιοχής Αρίστο Βασιλειάδη και αναλαμβάνει τον χειρισμό του αντάρτη. και συγκροτεί επιτόπου μια ομάδα φ ί­ λων του αρχηγού (Περικλή. Είναι μια φ άλαγγα εξουθενο^μένων ανθρώπων. όπως του είχαν ζητήσει. Ο Σιάντος κάθεται μέσα σε ένα αυτοκίνητο πλάι στη γυναίκα του Βαγγελιώ με μια κουβέρτα στα πόδια· αδύναμος. απειλεί ο Σιάντος. κατακίτρινος. όπου βρίσκεται. άχρωμος και καταπονημένος και αυτός. Βερμαίο και Ερμή). να το πάει στον Άρη. Εκεί κατεβαίνουν πολιτικοί και καπετάνιοι της περιοχής να πάρουν οδηγίες γ ια το ζή­ τημα που προέκυψε με τον αρχηγό του ΕΛΑΣ. ο Ιωαννίδης κατεβαίνει από το αυτοκίνητο. αλλά φυσικά δεν έπεισε κανέναν» Πιο ψύχραιμος από όλους. δεν είναι καθόλου βέβαιο πω ς οι αντάρτες θα υπακούσουν. η φ άλαγγα των αυτοκινήτων με την πολι­ τική ηγεσία και τα στελέχη που κατευθύνονται στην Αθήνα σ τα μ α τά ­ νε γ ια λίγο έξω από τη Λαμία· ο Άγγλος επικεφαλής είχε αρνηθεί να περάσουν από την πόλη. Στο ίδιο αυτοκίνητο είναι και ο νομικός του σύμβουλος Δεσποτόπουλος. ίσα που τους ανταποδίδει τον χαιρετισμό.

Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 687 τικά το Κόμμα θα τον πολεμήσει δίχως οίκτο. Τον αρχηγό τον έχουν ήδη ακολουθήσει αρκετοί: οι πρωτοπόροι κα­ πετάνιοι Πελοπίδας.Πού πας εσύ. Είναι κάπως νευρικοί. 0 Άρης δεν βρίσκεται στο χωριό* έχει αποτραβηχτεί με τους δικούς του ψηλότερα στην Μπρούφλιανη. Έλα. Περνάνε από αλλεπάλληλα μπλόκα Άγγλων και Εθνοφρουράς και φτάνουν με το αυτοκίνητο έως το Πλατύστομο. Κατσαντώνης. σχεδόν τρέμοντας. δεν ξέρουν πο5ς θα τους αντιμετωπίσει. αλλά ακο­ λουθούν τις εντολές του Κόμματος. Τον πρώτο που βλέπει είναι ο Βερμαίος και. Κόρακας. τον αγκάλιασε με θέρ­ μη και τον φίλησε. ο πρωταντάρτης από την Καισαριανή Μανόλης Τσάφος (Αθηναίος). του είπε πως έρχεται εκ μέρους του ΠΓ και θέλει να του μιλήσει ιδιαιτέρως.Εγώ. Ανέβηκαν πάνω και πιάσανε την κουβέντα. Εσείς που είστε φίλοι του προσπαθήστε να τον πείσετε. ο εξάδελφος του Άρη δικηγόρος Δη­ μοσθένης Ζαγκλάρας. φανερά τα ρ α γ­ μένος. . πάμε μαζί. από αυτές που φυλάνε οι χωρικοί τα αλεύρια και τα τρόφιμα. Ηλίας Σίβος (Κίτσος) και μερικοί ακόμη. Δε γλιτώνω όπως είναι τώρα. σταματάει τον Περικλή: . Οι τέσσερις απεσταλμένοι συνεχίζουν με τα πόδια στον χιονισμένο μουλαρόδρομο και φτάνουν στο χωριό προς το μεσημέρι. Του έχει κοστίσει ότι άνθρωποι που θεοιρούσε δικούς του. βρίσκουν το δίπατο σπίτι που έχει εγκατασταθεί ο αρχηγός με τους πιστούς του. Μόλις όμως είδε τον Βασιλειάδη και τους άλλους. Νίκος Τσιτσίας. Σε λίγο ήρθε και ο Άρης από την εκκλησία του χωριού. οι μαυροσκούφηδες Έκτορας. Είναι όλο πίκρα και θυμό. κατάλαβε ότι πρόκειται για «πρεσβεία» και άλλαξε αμέσως ύφος* ού­ τε καν τους μίλησε. Το χιόνι πέφτει πυκνό και ο δρόμος είναι δύσβατος. 0 Λευτεριάς. ο ιπποκόμος του Λέων. που θέλει σε όλα να ανακατεύεται. Πρώτοι τους βλέπουν από το χαγιάτι του σπιτιού δύο μαυροσκούφηδες και τους καλούν με φωνές. Θάνος και Λευτέρης Χρυσιώτης. . Εσένα θα σε σκοτώσει ο Άρης. . προσω­ πικούς του φίλους.Δε μου κάνει τίποτα. νομίζοντας πως ήρθε να ενταχθεί στην ομάδα. Στις 5 Μαρτίου το πρωί οι απεσταλμένοι του Κόμματος ξεκινάνε με ένα αυτοκίνητο να βρουν τον Άρη στο Πλατύστομο. ο Τζαβέλας. δεν τάχθηκαν αμέσως στο πλευρό του. που δεν πατιέται από ρόδα. Όλα είναι σκεπασμένα με χιόνι* ρωτώ­ ντας. Τ ίποτ’ άλλο. Δράκος. απαντάει ο καπετάνιος. Μπήκαν σε μια αποθηκούλα του σπι­ τιού. οι ντόπιοι ελασίτες Παντελής Κοτσιανάς. όπου είχε μιλήσει στους χωρικούς.ΑΡΗΣ. Καραϊσκάκης. 0 Βασιλειάδης.

ο ελασίτης ανθυπολοχαγός Δαμασκηνός (συνέντευξη) και άλλοι. 13.Ξέρω τι αξίζουν αυτές οι εγγυήσεις.τι δεν κατάφεραν να κάνουν τρία χρό­ νια στο Βουνό θα τους δώσου τ<ύρα την ευκαιρία να το πετύχουν. δε θα τον αφήσουμε μόνο. Μετά από λίγη ώρα τέλειωσε η κουβέντα που είχαν ο Άρης με τον Βασιλειάδη· ο κομματικός έχει τώρα μια νέα αποστολή: να παραδώ σει στην ηγεσία ένα γράμμα του Άρη. ο Βερμαίος και ο Ερμής ανέλυαν τα κα­ θέκαστα με τον Πελοπίδα. Εσύ 0' ακολουθήσεις το Κόμμα.1 Πάνε να καταστρέ­ 7.Εκατό φορές από το 1942 προσπάθησαν να τον δολοφονήσουν. (Συνέντευξη Χουλιάρα) Ο βαρύς και λιγομίλητος Πελοπίδας. Ο Περικλής. Του έδωσε το χέρι και του είπε με νόημα: . Τζήμας [Σαμαρινιώτης (επιστολή)]. θα μπορούσε να ξαναγίνει στρατός να πολεμήσει. τον πήρε κατά μέρος: Άκουσε. θα βάλουν κάποιον δικό τους να με ξεκάνει και θα πουν μετά ότι με δολοφόνησαν οι φασίστες. Εμείς θ ’ ακολουθήσουμε τον Άρη. Ο Φίτσιος παρεμβαίνει οργισμένα: . Μακρίδης (έκθεση). απάντη­ ση στο τελεσίγραφο που του πήγε. τους αποχαιρέτησε και έφυ­ γε. τον Χρυσιώτη και τους άλλους. «Το πρόβλημα δεν ήταν αν ο Άρης είχε δίκαιο ή όχι γι' αυτά που έλεγε για την ηγεσία.. Αν δε με φάνε οι δεξιοί. Περικλή. τον Θάνο. που κατάλαβε τι εννοούσε. Ο Βερμαίος με τον Ερμή αποπειράθηκαν δειλά να μεταφέρουν στον σκοτεινιασμένο αρχηγό τα λόγια του Ιωαννίδη και ιδιαίτερα πως.. αν κατέβει στην Αθήνα. πριν ξαναβγεί ο Άρης. το Κόμμα εγγυάται για την ασφάλειά του. μετά την παράδοση των όπλων του ΕΛΑΣ.. αλλά και με το Κόμμα». Θέλεις το λες συναισθη­ ματισμό αυτό. Ό. αλλά αν το καινούργιο Αντάρτικο μέσα στις καινούργιες συνθήκες που διαμορφώθη­ καν.Φύγε τώρα και καλή αντάμο^ση στα γουναράδικα. . Παπαδάκης [Λευτε­ ριάς (συνέντευξη)]. ιδίως με την παρουσία του Περικλή. θέλεις το λες οτιδήποτε άλλο. Παρόμοιες καταγγελίες για δολοφονικές απόπειρες κατά της ζωής του Άρη έχουν κά­ νει ο Ανδρ.τι μπορούσαν για να τον εξευτελίσουν στα μάτια των αγωνι­ στών. σ’ αυτά όλοι ήμασταν σύμφωνοι εκ των προτέρων. του στήνανε π α γίδ ες . Πάντως κι εμείς κακό χερόβολο κι εσείς κακό δεμάτι. ο Β.1995)]..688 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Έξω στο χαγιάτι ο Περικλής. όπως και την πρώτη φορά. τον συκοφαντούσαν. Ο αρχηγός σκοτείνιασε περισσότερο: . ο αρχιμανδρίτης Γερμανός [πάτερ Ανυπόμονος (συνέντευξη στα Ν έα . που φοβάται τυχόν όξυνση των πνευμάτούν. Μεγάλο και ωραίο μνήμα μού ετοιμάζει ο Ιωαννίδης.6. να τα βγάλει πέρα όχι μόνο με τους Άγγλους και την αντίδραση. Έκαναν ό. να περιμένει τα άλλα μέλη της αντιπροσο^π εία ς έξω από το χωριό. ο Θ.

ΑΡΗΣ..Άρη. Τη φοβούνται την Εθνική Αντίσταση γιατί ξέρουν πως αργά ή γρήγορα σ’ αυτή θα εμπιστευτεί ο λαός την ηγεσία του Κόμματος. παιδιά.Μην το πάρεις στραβά.. ο Βερμαίος γύρι­ σε συγκινημένος και φώναξε: . αλλά με κομματική σύνδεση και ως αρχηγός του ΕΛΑΣ. -Τ ι. . (Φ.Γεια σας. πείθεται στην έκκληση του Κόμματος να μην αρχίσει ένοπλο αγώ ­ να υπό τον όρο να φύγει στο εξωτερικό όχι ως καταδιωκόμενος. να κάνει όποια κριτική της ηγεσίας νο­ μίζει. . Θέλει να έχει την απαραίτητη κομματική εξουσιοδότηση για να απευθυνθεί στις πηγές επηρεασμού. Δόλωμα Το γράμμα του Άρη για το ΠΓ του ΚΚΕ έφτασε σε δυο μέρες στην Αθήνα..Γεια. . Εκεί που θα πάει.Να.. . Καθώς έφευγαν οι απεσταλμένοι του Κόμματος. Αέω μην π ας άδικα από κανέναν τσο­ πάνη.. πρέπει να είναι αδέσμευτος.τι έφτιαξε ο Άρης με την Εθνική Αντίσταση.Πες το.Το ίδιο μου κάνει. 0 Βερμαίος κάνει μια τελευταία προσπάθεια: . Γρηγοριάδης. αυτό μπορούσε να το κάνει και χωρίς τα κομματικά διαπιστευτήρια... και παραδόθηκε αμέσως στα χέρια του Παρτσαλίδη. Κατέβηκαν όλοι από το σπίτι. ο Βερμαίος είχε α π ο ­ στηθίσει το περιεχόμενο και το παραθέτει: ο Άρης έγραφε πω ς δέχε­ ται. ακούστηκε μια φωνή. Τον φοβούνται γιατί ξέρουν πως αυτός μονάχα είναι η γνήσια φωνή του λαϊκού κινή­ ματος. Για την περίπτωση που κάτι πήγαινε στραβά. Αντί­ σταση) 0 λόγος για τον οποίο ο Άρης ζητάει κομματικό χαρτί σύνδεσης για να περάσει μέσω Αλβανίας στη Γιουγκοσλαβία ή στη Σοβιετική Έ νω ­ ση είναι όχι για να σώσει τη ζωή του. και αυτοί που θα πήγαιναν με τον Άρη συντάχθηκαν για πορεία. είπε ξερά ο Άρης και προχώρησε στα χιόνια χωρίς να κοιτάξει ξανά πίσω του. φοβάμαι.. . μέσα στη στρατιωτική μπότα του Βερμαίου. ακόμη και να καταγγείλει στα αδελφά κόμματα την ελληνική ηγεσία για τη λαθεμένη γραμμή που ακολουθεί. . μη σου κακοφανεί. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 689 ψουν ό...

Ουδείς τους ενοχλεί. κατευθύνθηκε με το τμήμα του προς την Ευρυτανία μακριά από Άγγλους και Εθνοφυλακή. που συνεχί­ στηκαν σποραδικά έο^ς την αυγή. να μην καταπονείται μαζί τους. και η ομάδα αρχίζει περιοδείες όπως τον παλιό καιρό. σκοπεύει να ξεκι­ νήσει τον νέο αγώνα. δεν θέλει να οριστικοποιήσει το ρήγμα με την ηγεσία. Αυτά δεν γίνονται. Αλλά δεν ενθαρρύνει κατατάξεις προτην ελασιτών. αφήνουν και τον ασθενικό Φίτσιο σε ένα χωριό. με γραπτή εξουσιο­ δότηση από τον ίδιο να καταγράφουν τους υποψήφιους αντάρτες. Ο αδερφός του Μ πάμπης έχει φύγει.000 ανδρών.690 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μήπως μέσω αυτών κατορθώσει να μεταστρέψει τη γραμμή της ελλη­ νικής ηγεσίας. οι π α ρ α κ ρ α ­ τικές συμμορίες δεν θα ρισκάριζαν μια σύγκρουση μαζί του. Οι Σιάντος . πέσανε στη μέση και οι κάτοικοι των χωριοον. Δομιανούς. Η ομάδα περνάει τα χωριά Νικολίτσι. Άλλωστε. από εκείνη την περιοχή. Με δόλο και απάτη. Ο αρχηγός. Αφήνει κατά τόπους έμπιστους εαμίτες. όπως αυτούς που έχουν ήδη εμφανιστεί στα καμποχώρια: τον Ηλία Π απαγεωργίου (Διάκο) στους Δομιανούς και τον σύγαμπρό του Θέο Λώζο στη Μ αυρομμάτα. Αγία Τριάδα. Πρέ­ πει να φύγουν οι Άγγλοι από την πατρίδα μας. Μαυρίλο. να μην αρχίσουν και εδώ οι σκοτωμοί. τους οποίους σε δεδομένη στιγμή θα προωθήσουν σε αυτόν. αν η απάντηση του Κόμματος δεν είναι καταφατική στο αίτημά του.Ιωαννίδης δεν έχουν σκοπό να συμβιβαστούν με τον αντιρρησία· θα ήταν σαν να σκάβουν τον τάφο τους. από τον φόβο των αντι­ δράσεων του κόσμου. Και. αλλά τη νύχτα το τμήμα του δέχεται πυροβολι­ σμούς από κάποια μέλη της συμμορίας. Η κρατική εξουσία δεν έχει φτάσει ακόμη στα βουνά.σε αναμονή της κομματικής απάντησης. Γαρδίκι. αποφασίζουν να τον εξουδετερώσουν αλλιώς. Στην πορεία συλλαμβάνει δύο επίδοξους κυνηγούς εαμικών κεφ α­ λών. Από τα πυρά. τα ευρυτανικά ανταρτοχώρια. καθώς οι φήμες τον φέρουν επικεφαλής άνω των 2. Νεράιδα (Σπινάσα). τραυματίστηκε σοβαρά στο χέρι ο . αφού δεν τολμούν να αντιπαρατεθούν ανοιχτά μαζί του. Να λύσουμε μόνοι μας με ειρηνικό τρόπο τις εσωτερικές διαφορές μας. Μολόχα. Καροπλέσι. Νεοχοορι. Μάλλον δεν είχε πρόθεση να τους σκοτΐόσει. Και. Ο Άρης σε κάθε ευκαιρία ρίχνει το σύνθημα του νέου αγώνα στους κατοίκους των χωριών: Πρέπει να συνεχίσουμε τον αγώνα για εθνική ανεξαρτησία. που καταλαβαίνει ότι για την κομματική απάντηση θα απαιτηθούν κάμποσες ημέρες.

Δε θέλθ3 ν’ ακούω τ ’ όνομά του.ΑΡΗΣ. για να συζητήσουν. ο Βασιλειάδης και ο Ζωγράφος. Είναι όμως τέτοια η κρατική και παρακρατική τρομοκρατία που έχει εξαπολυθεί εις βάρος των εαμιτών ώστε θα ήταν τουλάχιστον κωμικό να την επικαλεστεί κάποιος ως αθέτηση της συμφωνίας. μετά από όσα συμ­ βαίνουν εκεί. που έχει βαριά ευθύνη για τη Βάρκιζα.Όχι! Μήτσο λένε τον Παρτσαλίδη. Δείξανε τι ετοιμάζουν για παραπέρα. και δέχεται το αίτημά του να του δώσει σύνδεση για το εξωτερικό. Ο Καραθάνος θέλησε να πάρει το ψευδώνυμο Μήτσος. είναι ελεύθερος να θέσει στην κρίση κο­ μουνιστικών ηγεσιών. Δεν τους το χαρίζω. του δίνουν τρία διαφορετικά χαρτιά σύνδεσης με τις οργανώσεις του εσωτερικού: «Ο σ. σκοπιά φυλάνε εναλλάξ μόνο ο Τζα­ βέλας και ο Έκτορας. Στις 16 Μαρτίου ο Άρης από τη Μολόχα Ευρυτανίας κατευθύνεται ειδοποιημένος στο χωριό Πιτσιωτά της δυτικής Φθιώτιδας. Αν εκείνοι συμφωνήσουν μαζί του. Το τμήμα του Άρη πλησιάζει τους 25 άνδρες καθώς από τα χωριά που περνάει κρατάει επιλεκτικά έναν δυο από αυτούς που θέλουν να τον ακολουθήσουν ανάμεσά τους και τον φοιτητή της Νομικής Δημήτρη Καραθάνο από την Αγία Τριάδα Ευρυτανίας. Για να γίνουν πιο πειστικοί. . με 22 ένο­ . τότε το ελληνικό ΚΚ θα εφαρμόσει τη δική του γραμμή. ένα τρίτης σειράς πολιτικό στέλεχος. ο Άρης.. Θα σε λέμε Δημητρό. που θα αναλάβει γραμματικός της ομάδας. Άρης. Οι Ζο^γράφος και Αρίστος πείθουν τον αρχηγό και τον Φίτσιο ότι το Κόμμα δεν επιμένει π ια να κατέβει στην Αθήνα. όπου την άλλη ημέρα εμφανίζονται ο Φίτσιος με τον Αρίστο Βασιλειάδη και τον Ζήση Ζωγράφο.Τα βλέπετε. λέει θυμωμένος ο αρχηγός στους νοικοκυραίους με­ σολαβητές. Θα χρειαστούν τρεις ημέρες συζητήσεων για να καταπιεί ο Άρης το δόλωμα της ηγεσίας. μα δεν τον άφησε ο αρχηγός: . Εκεί που θα πάει. ως εκπρόσωπο του ΠΓ από την Αθήνα. Δεν αφήνω φίδια στον κόρφο μου. Στο χοοριό λαμβάνονται αυστηρά μέτρα ασφα­ λείας· διπλοσκοπιές παντού και κινητές περιπολίες στον περιβάλλοντα χώρο. Στο σπίτι που κλείνονται. ο Φίτσιος. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 691 μαυροσκούφης Κατσαντώνης· του έδεσαν πρόχειρα το τραύμα και την άλλη ημέρα αποχώρησε από το τμήμα για νοσηλεία. με κύρος και γνώση r a v διεθνών συσχετισμών. Η εκτέλεση των δύο θα μπορούσε να θεωρηθεί η πρώτη παραβία­ ση των όρων της Βάρκιζας από εαμικής πλευράς. τις απόψεις του για την ένοπλη αντιμετοόπιση το^ν Άγγλων.

20 Μαρτίου. Στις 19 Μαρτίου οι εκπρόσωποι της ηγεσίας φεύγουν. αλλά δεν τον ακολουθούσαν. Όταν αυτοί έφυγαν. δίχως να δ<ύσει πολλές εξηγήσεις. Η μόνη εξήγηση για την ευπιστία του τετραπέρατου αρχηγού εί­ ναι πω ς μάλλον δεν είχε καλύτερη εναλλακτική. κατευθείαν από την αγγλική επιμελητεία. Δ ιπλ ω μ ά τες Χ αράματα την άλλη ημέρα. Αποκαλύπτει τη συμφωνία του με το Κόμμα και το «φύλλο πορεί­ . και ο Άρης με το τμήμα του απομακρύνονται προνοητικά από το χωριό και διανυκτερεύουν σε μια καλύβα στο δ ά ­ σος. Του έδιναν δίκιο.γ ια λόγους ασφαλείας όπως ισχυρίστηκαν. το τμήμα άλλαξε εντελώς εμφάνιση. Του υπόσχονται ότι οι εαμικές οργανώσεις στον δρόμο θα του προ­ σφέρουν κάθε δυνατή βοήθεια για να φτάσει στον προορισμό του* έχουν φύγει κιόλα τα σημειώματα με τις σχετικές εντολές.692 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ πλους συνοδούς του. Ο Άρης δίνει τώρα κάποιες εξηγήσεις. Πίστευε πως είχε επιβάλει τη θέλησή του στο Κόμμα.το πολυπόθητο χαρτί σύνδεσης με το εξωτερικό* αυτό θα το έπαιρνε ο αρχηγός κοντά στα σύνορα και συγκεκριμένα από το Κομματικό Γραφείο Ηπείρου στα Γιάννενα. να σταματήσει τις δημόσιες εμφανίσεις και τις επιθέσεις κατά της ηγε­ σίας. ζήτησε να αποχωρήσουν μερικοί γιατί το τμήμα θα έφευγε βόρεια και έπρεπε να περιοριστεί για να περνάει απαρατήρητο. πηγαίνουν για κομματική δουλειά». ο Άρης ξύπνησε στο δ ά ­ σος που διανυκτέρευσαν ευδιάθετος και όλο ενεργητικότητα. Αυτός με τη σειρά του πρέπει να περάσει κατά το δυνατόν στην αφάνεια. Η απροθυμία να εγκαταλείψουν τον αρχηγό ήταν γενική και αναγκάστηκε να υποδεί­ ξει ο ίδιος τέσσερις πέντε* με το στανιό σχεδόν μπόρεσε να τους απομακρύνει. εύκο­ λα θα μπορούσε κάποιος να τους εκλάβει για τμήμα της Εθνοφυλακής. έκρυψαν τους μαύρους σκούφους και τα αντάρτικα στολίδια. καθώς οι στολές τους ήταν ολοκαίνουργιες. Δεν του δίνουν όμως . παίρνοντας μαζί τους τον Φίτσιο. φόρεσαν δίκοχα και. Με π ρ ώ ­ το τον Άρη ξύρισαν τα γένια τους. Η ανταπόκριση του κόσμου αυτές τις πρώ τες ημέρες για τη δημιουργία νέου αντάρτικου δεν ήταν εκείνη που περίμενε. όπως και τις κατατάξεις νέων ανδρών* να κρατήσει μαζί του μό­ νο τους απαραίτητους για την ασφάλειά του. στα οποία διέφερε μόνο ο αριθμός των συνοδών του. Συγκέντρο^σε τους άνδρες και.

που τον αναζητούν. Σωτήρη. από μέρη που δεν φτάνει τροχός. Ακόμη καλύτερα γιατί θα δοθεί στο Κόμμα ο απαιτούμενος χρόνος να του στείλει το χαρτί. αποκάλυψε π ε ­ ρισσότερες λεπτομέρειες στους άνδρες για την αποστολή τους: Μίλησα με τους εκπροσώπους του Πολιτικού Γραφείου και τους τόνισα ότι πρέπει να επανεξετάσουν την πολιτική τους. και έχει επαφή με τα στελέχη των πολιτικοον οργανώσεοον. Γι' αυτό κι εμείς θα περάσουμε έξω. Εκείνους δηλαδή που συνεργά­ στηκαν με τους κατακτητές και είναι υπόλογοι στον ελληνικό λαό. Όλα αυτά γίνονται με την προτροπή και την προστασία των Άγγλίον. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 693 ας» για τις Ανατολικές Χώρες. Άντε. Η πατρίδα μας τελεί υπό αγγλική κατοχή που καλύπτεται από δήθεν ελληνική κυβέρνηση. από μονοπάτια και μουλαρόδρομους. Π ερπα­ τάνε μόνο νύχτα. Το καμουφλαρισμένο αντάρτικο τμήμα ξεκίνησε το ίδιο βράδυ μια μεγάλη. Ο Άρης δεν βιάζεται να φτάσουν στα Γιάννενα· αυτό που τον ενδιαφέρει είναι να περνάνε απαρατήρητοι. Μόνο ο Τ ζαβέ λα ς έχει ένσταση· θεωρεί ότι δεν πρέπει να απομακρυνθούν από τα λημέ­ ρια τους. Όταν απομακρύνθηκαν αρκετά από τη Ρούμελη. που θέλει ομαλή πολιτική εξέ­ λιξη.ΑΡΗΣ. καθώς ήταν σε μεγάλα κέ­ φια.. που θα το παραλάβουν στα Γιάννενα. Αλλά δεν αφήνει τίποτα στην τύχη. και την ημέρα κοιμούνται στο δάσος ή στο σπίτι κάποιου έμπιστου εαμίτη· ώσπου να νυχτώσει ξανά. Κ αθ’ οδόν ενημερώνεται διαρκώς από ένα δίκτυο έμπιστων εαμιτών για τις κινήσεις των παρακρατικών συμμοριών. αλλά με τη δωσιλογική Δεξιά. Οι άλλοι τον είπαν υπερβολικό και ο Άρης. όπως είναι η εντολή του Κόμματος. Δεν πρόκει­ ται να δοθεί στο εαμικό κίνημα η δυνατότητα να κάνει πολιτικό αγώ­ να. συμφωνούν σε όλα με τον αρχηγό· θα τον ακολουθήσουν όπου και αν πάει. της Εθνοφυλακής και των Άγγλων. από ξυλοκόπος έγινες κα πε­ τάνιος και τώρα θα γίνεις διπλωμάτης. Φεύγουμε για έξω κι εσύ με­ τέχεις σε διπλωματική αποστολή. Τους ταγματασφαλίτες. πριν τους δώσουν το χαρτί. δεν έδωσε σημασία. μένουν κρυμμένοι χωρίς να εμφανίζονται πουθενά. .. που έχουν τοορα την εξουσία στα χέρια τους και θα τσακίσουν με κάθε τρόπο το κίνημα. Αλ­ λά το Κόμμα δεν συμφο^νεί και επιμένει στη γραμμή του. Δεν έχουμε να κάνουμε με τη Δεξιά. αργή πορεία προς Βορράν. και μπορεί από κει να πάμε Ρο:>σία μήπως τους αλλάξουμε μυαλά. πείραζε τον Δράκο. και όχι να τρέχουν να το βρουν. στη Σερβία. και ας κάνουν μερικές ημέρες παραπάνω. Το δρομολόγιο που έχουν χαράξει είναι μόνο από τα ορεινά. Οι άνδρες δεν χρειάζεται να το σκεφτούν.

Εσύ έχεις αναλάβει ορισμένες υποχρεώσεις. Εκεί που σ ’ έστειλε. ρε Καφαντάρη. Πρέπει να π α ς στις . ξεθεώνοντας τους υπόλοιπους. παίρνει τη μερίδα φ α­ γητού που του αναλογεί αφού πρώτα βεβαιωθεί ότι έχει φαγητό για όλους και μπαίνει μπροστά στα επικίνδυνα σημεία της διαδρομής. Ίσω ς και τις δικές του βαθύτερες ανησυχίες. να ασφαλίσουμε το πέρασμα. .Αυτό. του λέει. δε θα σε περιμένει τί­ ποτα. αρχηγέ. και θα ει­ δοποιήσουμε να περάσετε οι υπόλοιποι. έρχεται τη νύ­ χτα να τον συναντήσει και ο Θεσσαλός καπετάνιος Νικηταράς (Κώ­ στας Καφαντάρης). φάνηκε να εκνευρίζεται: . . κανείς δε θα σ ’ ακούσει. Περπατάει ακούραστος. 0 Άρης κατάλαβε και υποχώρησε· την κριτική όμως που ακολού­ θησε αργότερα από τον Πελοπίδα δεν τη γλίτωσε: .Δεν το περίμενα να σε γελάσει ο Σιάντος. Πράγματι οι εαμικές οργανώσεις των χωριών που συναντάνε στον δρόμο τους (Ρεντίνας. Έ να βράδυ. παλιός φίλος του. Μιλάνε για πολλά. διαλέγει το πιο άβολο σημείο των καταλυμάτων που μένουν.Οι οργανώσεις είναι υποχρεωμένες να μας βοηθήσουν με κάθε τρόπο να φτάσουμε στα σύνορα. αλλά εκείνος αντιδρά απροσδόκητα. Σ ’ έβγαλε από τη Ρούμελη. Εκεί που θα πας.Άκου με που σου λέω. σε ξερίζωσε από τη δύναμή σου και θα σ' αφήσει να περιμένεις. ο αρχηγός θέλησε να προπορευτεί: . στο σπίτι που μένει ο αρχηγός. Απιδιάς. που είχε οριστεί στρατιωτικός διοικητής της ομάδας. Ανάβαση 0 Άρης στο Βουνό ξαναείναι Άρης. Νεοχωρίου. Κερασιάς) είναι ειδοποιημένες και τους προσφέρουν τα απαραίτητα για να συ­ νεχίσου ν. Σαν κάτι να αγκύλωσε τον Άρη· η πρόβλεψη του Καφαντάρη τού ξανάφερε στον νου τις επιφυλάξεις του Τζαβέλα. Ο Πελοπίδας. ξαφνιάζεται ο Άρης. ο αρχηγός τού περιγράφει την αποστολή του.. Μαστρογιάννη.Γιατί. . που πρέπει το τμήμα να περάσει μια μικρή γέφυρα. θα το ρυθμίσω εγώ.694 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Παρουσιάζει στους άνδρες τα τρία χαρτιά εσωτερικής σύνδεσης που του παρέδωσαν: . Θα μείνεις μόνος σου.Θα πάω μπροστά με δύο. Στο Νεοχώρι.

δεν προστατεύεις την αποστολή σου. βαδίζουν και την ημέρα. Τώρα προχωράνε κάπω ς πιο ανοιχτά. Βέβαια.». κάποιες τυχαίες συ­ ναντήσεις δεν μπορούν να τις αποφύγουν ούτε και είναι εύκολο να περάσει εντελώς απαρατήρητο ένα τμήμα 20 ένοπλων ανδρών. δεν είχαν κανένα απρόο­ πτο· εκτός από μια νύχτα στις πλαγιές του Κόζιακα. . Εδώ κι εκεί ο Άρης ξεδιάλεγε κανέναν και τον προσκολλούσε στην ομάδα μας». με τον νέο όρκο που έχει συντάξει ο ίδιος και αρχίζει με την καταδίκη της Συμφωνίας της Βάρ­ κιζας. αλλά δεν υπήρξε συ­ νέχεια. έξω από τη Νεράιδα. τι να κάνουν σε π ερ ί­ πτωση ενέδρας και τι σε περίπτωση που αποκοπούν από το τμήμα. Συνήθως τους καλούσε γύρο) του λέγοντας: . και με το ένα γόνατο ακουμπισμένο στο χορτάρι και κρατώντας το όπλο προτεταμένο και στραμμένο προς τον ουρανό και εμπρός. φροντίζει όμως να είναι ετοιμοπόλεμο και αξιόμαχο· π α ­ ρά τις προφυλάξεις που παίρνουν. (Καραθάνος) Διασχίζοντας επί 15 ημέρες τη Θεσσαλία. θα γίνει η πρώτη ορκωμοσία ανταρτών στον ΕΛΑΣ-Ν. Αυτό μπορεί να ση­ μαίνει αλλαγή τακτικής όλου του κινήματος. μπε τ ’ αρνί. που δέχτηκαν π υρά από κάποιο τμήμα άγνωστης ταυτότητας. (Τριανταφυλλίδης) Αυτό που συμβαίνει είναι πως. Μόλις μπαίναμε σε χωριό. φροντίζοντας π άντα να μη δίνουν στόχο. δίνοντας έναν τόνο επισημότητας και τελετουρ­ γίας». Εκθέτοντας τον εαυτό σου σε κίνδυνο. «πού μας αφήσατε. Ό πω ς αφηγείται ο Αέων: «Αν και ο Άρης είχε γίνει αγνώριστος χωρίς τα γένια και παρά τη μυστικότητα που κρατούσαν οι οργανώσεις. Πολλοί τον παρακαλούσαν να τους πάρει μαζί του. κάπου θα συναντηθούμε μ ’ αυτούς.Καθίστε τώρα να μάθει η αλεπού τ ’ αλεπόπουλα ανατροφή. Μπορεί ο αρχηγός να αποκαλεί σκωπτικά το τμήμα «διπλωματική αποστολή».Μπε η προβατίνα. επαναλαμβάναμε συγκινημένοι βαθιά τις φράσεις που ο Άρης διάβα­ ζε με βαριά φωνή. έρχονταν στο κατάλυμά του παλιοί αντάρτες και καπεταναίοι και ζητούσαν να τον ιδούν. λέει θυμόσοφα. Σε κάθε ευκαιρία κάνει στους άνδρες μαθήματα αντάρτικης ζωής και πολέμου. επειδή οι εαμίτες ζητάνε ευθύνες από τους τοπικούς πολιτικούς. δεν ξέρω πώ ς ο κόσμος καταλάβαινε αμέσως ποιος ήταν.ΑΡΗ Σ. πώς να φέρονται στους χωρικούς. « Σ ’ ένα ξέφωτο του δάσους συνταχτήκαμε οι ομάδες στη σει­ ρά. εκείνοι τους «ψ ι­ . ίσως να μην αποφύγουν έως το τ έ ­ λος κάποια σύγκρουση είτε με τους Άγγλους είτε με την Εθνοφυλακή. Σε ένα δάσος που διανυκτέρευσαν. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩ Ν ΑΤΑΚΤΩΝ 695 γειτονικές χώρες να πεις αυτά που σκέφτεσαι.

«Η Δεξιά [. Επιμένει να είναι απολύτους συνεπής σε όσα συμφώνησε στα Πιτσιωτά με τους εκπροσώπους της ηγεσίας. που με την ανοχή ή και τη συνενοχή των τοπικών αρχών τρο­ μοκρατούν τα χωριά. (Βούλτεψης. δεν μιλάει παρά μόνο σε λίγους οργανωμένους. Ελάχιστους και πολύ επι­ λεκτικά θα δεχτεί στην ομάδα: από την Κερασιά τον προ^ην ελασίτη Βασίλη. Και. Μαϊμάνη κ. μαυρίζει η ψυχή του. Τότε δώστε μου ένα παράσημο να το φάω. τσάκιζαν κόκαλα κι έσπαζαν κεφάλια». «Αυτό που είχε προβλέψει συνέβη: όλο το 1945 οι πρώην αντάρτες βρέθηκαν εκτεθειμένοι στην αντίδραση που εξαπέλυσε με όλες της τις δυνάμεις η Δεξιά. ο ανίκητος αρχηγός θα ξεκινήσει και θα νικήσει πάλι ακροδεξιούς και Άγγλους.. Πρόκληση) Όμως ο Άρης δεν καθυστερεί· συνεχίζει την ανάβαση προς Βορράν όσο γίνεται πιο αθόρυβα. Η Λευκή Τρομοκρατία τούς έκανε το βίο αβίωτο και άρχισαν να ξανασχηματίζουν στα βουνά ομάδες από αντιστασιακούς μαχητές». σακά­ τευαν. βασάνιζαν. (Mazower) Όταν κάποιοι του λέγανε ότι δικαιώνεται από τα γεγονότα. λέει για να μην τους κακοκαρδίσει.Σαν γυρίσω και είναι να το βροντήξουμε.Αλήθεια. στο έλεος το^ν συμμοριών που τους κυ­ νηγάνε.. «Άγρια μπουλούκια κουμπουροφόρων και μα­ γκουροφόρων αλώνιζαν την ύπαιθρο και έδερναν. υπάρχει και ο Άρης με τους αντάρτες του. από το Δραμίζι τον καπετάνιο Ηλία Θεοδώρου (Κάβουρα) από τη Θεόπετρα τον έφεδρο αξιωματικό Νέστορα Βώκο. Η ηγεσία δεν τους έχει εγκαταλείψει. με όσα ακούει ότι συμβαίνουν. Δεν εμφανίζεται δημοσίως. Good Η Αριστερά άρχισε από πολύ νωρίς να πληρώνει τις πραγματικές ή υποθετικές αμαρτίες της.] με την απειθάρχητη εκδικητική μανία της νεοσύστα­ της Εθνοφυλακής ήταν ασύδοτη στην εκτέλεση πράξεων προσωπικής βεντέτας εναντίον καθενός που μπορούσε να θεωρηθεί κομουνιστής».696 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ θυρίζουν» ότι δεν είναι μόνοι. αν τα πράγματα δεν φτιάξουν. Τσιαντούλα.. Οι Θεσσαλοί χωρικοί προσπέφτουν στον αρχηγό να μείνει λίγο στον τόπο τους για να γλιτώσουν από τις συμμορίες Σούρλα. δεν δέχεται εθελοντές για κατάταξη: . να. Αλλά. . θα σας καλέσω. δυσα­ νασχετούσε: . (Woodhouse) Σε όλη την πορεία βλέπει να επαληθεύεται καθημερινά.ά.

οι ανακριτές τις ανακρίσεις. ισόβια) κατά χιλιάδες». Χιλιάδες συλλήψεις. «Από τις 13 Φεβρουάριου άρχισε ένας φοβερός διωγμός των αντι­ στασιακών σ’ όλη τη χο^ρα.τι τους άρεσε. Η παράδοση των όπλοον του ΕΛΑΣ δεν ήταν αρκετή· από την επόμενη κιόλα ημέρα άρχισε μια βάρ­ βαρη διαδικασία αποεαμοποίησης του πληθυσμού. Οι εισαγγελείς άρχισαν τις διώξεις. επειδή εσύ ζεις. Μπορεί ο γερμανόδουλος πρωθυπουργός και ιδρυτής των Ταγμά­ των Ασφαλείας Ράλλης να βρίσκεται στη φυλακή καταδικασμένος σε ισόβια. λεηλασίες. Ο πρόεδρος δεν αιφνιδιάστηκε: Και.τι δεν μπορούσαν ν ’ αρπάξουν. όπου εμφανίστηκε ζωντανή η «γραία Σβοροόνου» και έτσι γλίτωσε. Ο γιατρός Θ. Ο δολοφόνος τού ζώντος εκτελέστηκε κανονικά. αποτελούν τον σιδερένιο βραχίονα της κρατικής εξουσίας· στελέχωσαν την Εθνο­ φυλακή. κακοποιήσεις. Παπαθεοδώρου μετά τη Βάρκιζα συνελήφθη με την κα­ τηγορία ότι «ως διευθυντής του νοσοκομείου Τατάρνας. Λί­ γο πριν την εκτέλεση της απόφασης παρουσιάζεται στον πρόεδρο του στρατοδικείου ο Νικόλαος Ζουμής ολοζώντανος. Ο Α ΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 697 Το Ελληνικό Κράτος δεν τήρησε ούτε γραμμή από τα συμφο^νηθέντα στις 12 Φεβρουάριου στη Βάρκιζα. (Μαχαίρας) Πλήθος οι ανυπόστατες κατηγορίες. που βαφτίστηκαν “οργανώσεις εθνικοφρόνων”. μια κατάσταση άγρια. Ο Απόστολος Σαμιωτάκης συνελήφθη γιατί έδωσε συνδρομή σε κά­ ποιον έρανο του ΚΚΕ και προσήχθη στο στρατοδικείο με εντελώς δια­ φορετική κατηγορία· του φόνου κάποιου Νικολάου Ζουμή.ΑΡΗ Σ. Χωροφύλακες. αν είχε κανείς συμμετάσχει στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. σκότωναν χωρίς να δίνουν λογαριασμό σε κανέναν. τα Σώματα Ασφαλείας και τις παρακρατικές συμμορίες και επέπεσαν εκδικητικά σε όσους αγωνίστηκαν εναντίον των κατακτητών. άρπαζαν ό. εφόνευσε δ ι’ αμφίστομου μαχαίρας την γραίαν Σβορώνου». οι δι­ καστές τις καταδίκες (θάνατοι. βιασμοί. Το πιστοποιεί ο Ευάγγελος Αβέρωφ: «Τις πρώτες εβδομάδες του 1945. δύσκολα μπορούσε να ζήσει σε ένα χωριό ή σε μικρή πόλη». βασανισμοί. οι ταγματασφαλίτες. αλλά τα πολιτικά του τέκνα. έφτασε σε δικάσιμο στο Καρπενήσι. έκαιγαν ό. και το αναφέρει κιόλα. Αφού γνώρισε τις «δ έ­ ουσες» ταλαιπωρίες της εποχής. χιλιάδες εκτελέσεις. Καταδικάζεται σε θάνατο παμψηφεί. Ομοίως και ο Γούντχαουζ: «Στη διάρκεια του 1945 η συμμετοχή στην . στρα­ τιώτες. κανιβαλική. ομάδες προδοτών και ταγματασφαλιτών. χιλιάδες φυλακίσεις. ξεχύθηκαν σε πόλεις και χωριά και χτυ­ πούσαν αλύπητα. που έως τό­ τε αγνοούσε την ύπαρξή του. θέλεις να αλλάξουμε την παμψηφεί α π ό φ α ­ ση και να ρεζιλευτεί η στρατιωτική δικαιοσύνη. εμπρησμοί.

Κ.9 Γράφει ο κομματικός διαφωτιστής και δικηγόρος Ηλίας Γιαννάκος*. στο άκουσμα και μόνο ότι θα επέδραμε στο χωριό τους έστω και μια δεκαπενταμελής ομάδα της Δεξιάς. αυ­ τόν και τον περίγυρό του. Εξορία. Θάνατο». Χρ. ενώ οι άλλες σε καιρό ειρήνης και κα­ τά παράβαση της συμφωνίας για συμφιλίωση. Η παντελώς ανίκανη ηγεσία του δεν μπορεί να χαράξει άλλη πολι­ τική και επιμένει στην τήρηση μιας συμφωνίας που έγινε κουρελόχαρ­ το από την επομένη της υπογραφής της* απαγορεύει στους διώκομε-νους κάθε αντίδραση. Γιαννακόπουλου (Γαβριά). Δημητρίου (Νικηφόρου). Συνεντεύξεις Γ. Θάνατο. κι αν δεν προλάβαιναν να φύγουν. ήταν θαμμένοι οι νεκροί μας. Χουλιάρα (Περικλή). την ηλικία. Με τις διώξεις και τους κανιβαλισμούς η κυβερνητική παράταξη προ­ σπαθούσε να υποτάξει τον ελασίτη που δεν νικήθηκε· να τον πείσει. παίρνοντας στην πλάτη τους καμιά κουβέρτα. πως είχε άδικο και αυτοί είχαν δίκιο. να τρέχουν σαν τα “γελάδια” μπροστά στο λύκο μέ­ σα στα δάση.698 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Αντίσταση είχε καταντήσει να θεωρείται πολιτικό έγκλημα και η συ­ νεργασία με τους Γερμανούς κατά του κομουνισμού πολιτική αρετή». Όλες οι ακρότητες ΕΑΜ και ΚΚΕ στη διάρκεια της Κατοχής ούτε καν πλησιάζουν το όργιο βίας των κρατικών οργάνων και των συμμο­ ριών που εξαπολύθηκε μετά τη Βάρκιζα. Εξορία. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Έ να έθνος σε κρίση». τα βασανιστή­ ρια και τις διαπομπεύσεις. 9. ο:λλά ακόμη και η καθημερινή του δράση και πρακτική». Ό. Οι συμμορίες έσπασαν τους σταυ- 8.8 Το ΕΑΜ αδυνατεί να υπερασπιστεί τα μέλη του. ακόμη και για να προστατεύσουν τον εαυτό τους ή τις οικογένειές τους. Γιατί αυ­ τή ήταν η εντολή και η γραμμή της ηγεσίας του Κόμματος!». ή. «Στα πιο πολλά χωριά του κάμπου. Η πολιτική γραμμή είναι παλαιοχριστιανική: «Εσείς οι αντάρτες του ΕΛΑΣ δεν θα πάτε πουθενά. «Κι έτσι παρατηρούσε κανένας ολάκερες εκατοντάδες τέως ελασιτών. αλλά κι αυτήν τη λεηλασία των σπιτιών τους και την αδιαμαρτύρητη ατίμωσι των οικογενειών τους. Φυλακή. . θα περιμένετε ό.τι σας τύχει. «Το κυ~ ριότερο πρόβλημα ήταν πώς να δυσφημιστούν όχι μόνο τα πολιτικά σχέ­ δια του ΕΑΜ. Τσόνη κ.τι δεν προλαβαίνει η Εθνοφυλακή το αναλαμβάνουν οι συμμορίες «εθνικοφρόνων». Και οι μεν πρώτες έγιναν κατά τη διάρκεια του Πολέμου. να υποφέρουν με καρτερία όχι μόνο τις κακοποιήσεις. για να κρυφτούν. Φυλακή. Δ. Ντ.ά. την καταγωγή και τη μάχη που έπεσε. Στους σταυρούς γράφαμε το όνομα του σκοτωμένου. που έχουν αποκτήσει δικαίωμα ζωής και θανάτου επί των αριστερών. Τσουκαλάς.

Αυτή η ψυχή. Π απασ τρ ά της. έπρεπε να χτυπηθεί ως το βάθος.. η φαμίλια έχει διαλέξει αυτή που θα θυσιαστεί.. αυτή η γνώση του ελασίτη πως αποχα>ρησε απλώς χωρίς να νικηθεί. Ουδείς πείθεται. έχει καταντήσει νεκρό γράμμα». Δεν έμεινε ούτε ένας τάφος. [.ΑΡΗΣ. φαινόταν πως θα έδινε τέλος στην εμφύλια διαμάχη.. από τη φρί­ κη. (Σεβαστάκης) Για τους ηττημένους δεν υπάρχει ζωή.1945 οι Times του Λονδίνου: «Το ΕΑΜ και οι οπαδοί του τιμωρούνται κατά πολλούς τρόπους. Πρόκληση ) Και μόνο οι επίσημες κατηγορίες για τη σύλληψη και την καταδίκη 10. »Στην περιοχή Κοτσερί κάθε νύχτα οι συμμορίες αλωνίζουν. Την κατεβάζουν στο δρόμο για να σωθούν οι άλλες γυναίκες». Εδώ παίρνουν φριχτή έκταση οι βιασμοί. χιλιάδες άνθρο^ποι κρύβονται στους λόγγους και στις τρύπες ως κυνηγημένα αγρίμια. η οποία. 0 ελασίτης έπρεπε να νιο^σει πως νικήθηκε». [. συλλαμβάνονται και καταδικάζονται με ψεύτικες κατηγορίες. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 699 ρους.Κατεβάτε μια! »Την αρπάζουν. Προυην μέλη του ΕΛΑΣ δέρνονται..] »Έμεινε στα χωριά ο γυναικόκοσμος. α π ό τ α Π ρακτικά του Συνεδρίου «Μ ελέτες γ ια τον εμφ ύλιο π ό ­ λεμο 1945-’49». Καμιά φορά. Το παραδέχονται στις 17.4.. ξέχωσαν και σκόρπισαν τα κόκαλα ή τα μισολιωμένα κορμιά στα σκυλιά. »Γέμισαν πάλι καταδιωκόμενους τα γύρω βουνά.] »Άδειασαν τα χωριά από τους άντρες. (Σταυριανός) Και το Φόρεϊν Όφις κατα­ γράφει στις 2 Ιουνίου 1945: «Η Εθνοφρουρά έχει εμπλακεί σε δρα­ στηριότητες οι οποίες θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν μόνον ως τρο­ μοκρατία».] Έτσι η Συμφωνία της Βάρκιζας. Τρομοκρατία Στην πραγματικότητα ο κυβερνητικός μηχανισμός έχει κηρύξει στη χώρα έναν μονομερή εμφύλιο.1 0 Η κυβέρνηση επιχειρεί να αποδώσει τους διωγμούς σε προσωπικά ελατήρια εκδίκησης για να μειωθούν οι ευθύνες της. [.. αυτό το αίσθημα. »Φοονάζουν απ' το δρόμο: » . όταν υπο­ γράφτηκε. Πρ. Χάνονται μες στη νύχτα. . «Δεν ήταν αρκετή η παράδοση των όπλων και η αποστράτευση του ΕΛΑΣ αφού έμεινε ανέπαφη η ψυχή του ελασίτη. (Βούλτεψης.

η ηλικία. Για τους διοί>κτες των αντιστασιακών δεν έχει σημασία το φύλο. . επειδή δεν μπορεί να στοιχειοθετηθεί κάποια πραγματική κατη­ γορία εναντίον του. βοηθούσε τους αντάρτες κ. Ο Άγγλος υφυπουργός Εξωτερικών σερ Ορμ Σάρτζεντ στις 19. τον καταγγέλλει ως κανονικό ανθρωποφάγο: «Ο καπετάν Βα­ ζαίος επήγε μίαν ημέραν εις τι χωρίον της Κορινθίας και επί παρουσία πολλών. η ιδιότητα. συνελήφθη στα 83 του χρόνια γιατί στην Κατοχή. Από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Με/^έτες για τον εμφύλιο πόλεμο 1945-’49».1 1 11. Μίχου. αφού εφόνευσεν ένα χο^ρικόν. Ο σμήναρχος Δημ. που παρακο­ λουθεί απαθής τα κατορθώματα ακροδεξιών και ταγματασφαλιτών: «Πρέπει να χρησιμοποιήσετε κάθε ευκαιρία για να υπογραμμίσετε την άποψή μας ότι η βοήθεια προς τον εχθρό θεωρείται από την Κυβέρνησιν της Αυτού Μεγαλειότητος ως πολύ χειρότερη πράξη από την ιδιότητα μέλους του ΕΑΜ και ότι πρέπει να αντιμετωπισθεί με την άμεση τιμωρία που της αρμόζει». η ιδεολογία· αν είχες αναμειχθεί στην Αντίσταση. προκειμένου να θεμελιωθούν οι διώξεις ενα­ ντίον του.1945 επιχειρεί να επαναφέρει στην τάξη τον πρέσβη Λίπερ.κ. Ο εκπληκτικός μπαρμπα-Νικόλας. Έ να κυνήγι «κόκκινων τεράτων» έχει εξαπολυθεί σε όλη τη χώρα. έγραφε συνθήματα στους τοί­ χους. θα καταδικαστεί σε πολυετή φυλάκιση σαν δωσί­ λογος.700 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ αξιωματικών. διέταξε να του αφαιρέσουν τα εντόσθια τα οποία ετηγάνισε και έφαγε με τα παλικάρια του». Άνθρωπος καλότατος. δεν πήρε πολύ σοβαρά τις κατηγορίες. προ^τοπόρος του πελοποννησιακού αντάρτι­ κου.4.απολογήθηκε έμ­ μετρα ενώπιον του στρατοδικείου με ένα ποίημα. Οι άχαροι στρατοδίκες της έδρας δεν συνέλαβαν τη βαθιά ποιητι­ κή φύση του αγράμματου μπαρμπα-Νικόλα και τον καταδίκασαν σε θάνατο. που συνέθεσε για την περίσταση: Εγώ είμαι σπέρμα του Διός κι είμαι της Ήρας γόνος και σύνθεση αποσύνθεση του εικοστού αιώνος . Ο ταγματάρχης Βαζαίος έχει τιμηθεί για την πολεμική του δρά­ ση στο Ελληνοϊταλικό Μέτωπο με Αριστείο Ανδρείας και τον Πολεμικό Σταυρό και στην Κατοχή ήταν από τους προ^τους μόνιμους αξιωματι­ κούς στην Πελοπόννησο που βγήκαν στο Βουνό. χωρίς να ανήκει σε καμία πολιτική παράταξη.ο. Όμως η ακροδεξιά εφη­ μερίδα Ελληνικόν Μέλλον . από ένα χωριό του Βόλου. άφοβος και ιδιόρρυθμος. τί­ ποτα δεν σε σώζει. καπετάνιων και ανταρτών του ΕΛΑΣ είναι εξωφρενικές.

ενώ άρχισε σαν αντικομουνιστική υστερία. Θορυβημένος.ΑΡΗ Σ. Ένα έθνος σε κρίση». Ένα έθνος σε κρίση».. ακόμα και κατά των Φιλελεύθερων και μας χαρακτηρίζουν κομουνιστές για να δικαιολογή­ σουν τα εγκλήματά τους εναντίον μ α ς» . και το άγριο πογκρόμ.1 4 Και. ενώ έξω από τη φυλακή. Μαυρογορδάτος. επεκτείνεται καθημερινώς. που βρίσκεται στα βουνά. απειλούνται αυτοί. Η άσκησίς της καθιστά την ζωήν όλων των μη βασιλοφρόνων πολιτών αδύνατον. Όσο υπάρχει εκείνος. η ιδιοκτησία. η εργασία και η ίδια η σωματική ακεραιότητα εκατοντάδων χιλιάδων ανθρο^πων βρίσκονταν καθημερινά στο έλεος ουσιαστικά απρόβλεπτης επίσημης και ιδίως ανεπίσημης βίας. [.. απολυταρχικό (ο Πλαστήρας έχει ήδη εκδιωχθεί από τους Βρετανούς στις αρχές Απριλίου) και δεν ανέχεται καμία άλλη ιδεολογία. μετά τα γεγονότα του Δεκεμβρίου. Σοφούλης και Καφαντάρης αναγκάζονται να πάρουν θέση με κοινή δήλωση: «Η τρομοκρατία της Άκρας Δεξιάς εις ολόκληρον την χ<ύραν. Τσουκαλάς. 13. Γ. Για πολλούς η άδικη φυλάκιση κατάντησε να αντιπροσωπεύει μιαν αξιοθρήνητη εγγύηση της ζωής τους. αλλά συνεμάχησαν μετά των σωμάτων ασφα­ λείας διά να στραγγαλίσουν εντελώς κάθε δημοκρατικήν σκέψιν». Η. 12. που είχον εξοπλισθεί υπό των Γερμανών και είχον συνεργασθεί μετ' αυτών. οι ε μ π α ­ θείς Σιάντος και Ιωαννίδης έχουν στραμμένη την προσοχή τους στην εξόντωση του Άρη.1 3 Οι δημοκρατικοί αρχηγοί μόλις τότε είχαν αρχίσει να συνειδητοποι­ ούν το λουτρό αίματος όπου βούλιαζε η χώρα· οι Πλαστήρας. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 701 Όμως ουδείς τιμωρείται. 14. αντί να καταλαγιά­ σει. βασιλικό. ο Σοφούλης διαπιστώνει κάπω ς αργά: «Όλος ο κρατικός μηχανισμός δου­ λεύει για την επάνοδο του βασιλιά. μέλη της οικογένειάς τους ή ακόμη και μακρινοί συγ­ γενείς ταλαιπωρούνταν ή και δολοφονούνταν στη θέση τους». από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Μελέτες για τον εμφύλιο πό­ λεμο 1945-’49». Richter.1 2 Το νέο Ελληνικό Κράτος είναι ακροδεξιό. Κ.] Αι τρομοκρατικαί οργανώσεις της Άκρας Δεξιάς. «Οι ατομικές ελευθερίες. Για λόγους εκδίκησης στρέφονται εναντίον όλων των δημοκρατικ<ύν χωρίς εξαίρεση. γρήγορα επεκτάθηκε προς όλους τους δημοκρατικούς πολίτες προκειμένου να καμφθεί οποιαδήποτε πιθανή αντίσταση στην επικείμενη επ ά ­ νοδο του βασιλέα. όλο και φουντώνει· και. . ενώ οι αντιστασιακοί δεν βρίσκουν τόπο να σταθούν. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. από τα Πρακτικά του Συνεδρίου «Η Ελλάδα στη δεκαετία 19401950. δεν αφοπλίσθησαν ούτε και εδιώχθησαν.

για να σωθεί. προτίμη­ σαν να «αλληλοσυγχο. Ο Άρης τους έδιωχνε λέγοντας: “Θα ξαναγυρίσω. Το πιθανότερο εί­ ναι. ολό­ κληρη η ύπαιθρος σε Θεσσαλία και ΊΙπειρο. αλλά. την Εθνοφυλακή ή τις συμμορίες παρακρατικών. 12. είπε με τον πιο κα­ τηγορηματικό τρόπο: «Ούτε νερό ούτε ψωμί στον Άρη». Το ΠΓ του ΚΚΕ. αντί να πει τη λέξη «θάνατος». αντί να αλληλοσφαγούν. μεταξύ 5 και 10 Απριλίου στην Αθήνα. Έτσι από τις αρχές του Απρίλη 1945 ήμουν με την ομάδα του Άρη». Αν π α ρ ' ελπίδα κατορθώσει να επ ι­ βιώσει. Με εισήγηση του Σιάντου αποφασίστηκε η αποκήρυξη και η δια­ γραφή του αντιρρησία από το Κόμμα. ρίχνοντας ευθύνες ο ένας στον άλλον για την ήττα. όταν εμφα­ νίστηκε ο Άρης στην περιοχή του.1 '5 Δεν είναι λίγοι οι πρώην ελασίτες που θέλουν να ακολουθήσουν τον αρχηγό. αλλά με τη σκέψη να πάω και να πολεμήσο^ μαζί του.)ρεθούν». άλλοι όχι. εξετάστηκε η πολιτική γραμμή του Κόμ­ ματος από την αρχή της Κατοχής μέχρι τη Βάρκιζα και βρέθηκε σω­ στή. με τους λιγοστούς άνδρες που έχει και απομονωμένος από τις π ο ­ λιτικές οργανώσεις.1975. Το θέμα του Άρη δεν ήταν δυνατόν να αγνοηθεί. Αφού τον τράβηξαν έξω από τα ορεινά λημέρια της Ρούμελης. θα αναγκαστεί να περάσει τα σύνορα. να εξοντωθεί από τους Άγγλους. τα ηγετικά στελέχη. Έ φ υγα με αυτήν την εντολή. αλλά η πρόσβαση προς τις ηγεσίες των γειτονικών ΚΚ έχει κλείσει.ουδείς θα δεχόταν να μιλήσει με κάποιον διαγραμμένο από το ΚΚ της χώρας του. θα ξα15. επικράτησε αναταραχή: «Πήρα εντο­ λή από τη νομαρχιακή ΕΠΟΝ Κοζάνης να κατέβω από τα Γρεβενά στα Χάσια και να εμποδίσω τις οργανώσεις της ΕΠΟΝ να οργανωθούν στις γραμμές του Άρη. από όπου αναγκαστικά θα περάσει. δεν τη δημοσιοποίησαν. Είναι σαν να αποφασίζουν τη φυσική του εξόντωση. Ο πρώην ελασίτης Ευθύμιος Γκατζήμας θυμάται πως.702 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Λ Ρ ΙΤ 0 1 1 0 Υ Λ 0 Σ Ούτε νερό Στην 11η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ. επειδή έτρεμαν τις αντι­ δράσεις του κόσμου. είναι μια θανάσιμη παγίδα για τον αρχηγό. Άλλοι εφαρμόζουν την κομματική εντολή. Τα Νέα. Με μυστική εντολή προς τις κομματικές οργανώσεις της υπαίθρου διέταξαν την πλήρη απομό­ νωση του αρχηγού· τέρμα οι υποσχέσεις και οι διευκολύνσεις. και άοπλοι και με ντουφέκια.7. . Ό πως ειρωνικά ειπώθηκε. «Έρχονταν πολλοί για να τους πάρουμε μαζί.

Σε ένα από τα επόμενα χωριά πληροφο­ ρούνται έκπληκτοι την εξοντωτική εντολή του Κόμματος για την ομά­ δα τους* ο Άρης δεν μπορεί να πιστέψει πως του κήρυξαν πόλεμο. «Ο αχτιδικός τον ακολούθησε και ύστερα από ολονύκτια συζήτηση μαζί του ξαναπήγε να τον βρει την επομένη.Δε σε θυμάμαι. Και το^ρα. Στην είσοδο του χωριού Λαγκαδιά βλέπουν καθισμένους γύρω από μια βρύση τέσσερις πέντε άνδρες* ο ένας φοράει ακόμη το χακί του αντάρτη. τον ρωτάει ο αρχηγός. -Ή μ ο υ ν στην Ενατη Μεραρχία. (Φ.Είμαι μέλος της εδώ αχτιδικής. Δεν ήταν ο διαφωτιστής εκείνος ούτε ο πρώτος ούτε ο τελευταίος μαχητής που παρασύρθηκε από την αρχηγική έλξη του Άρη». ~ Ααα. αν ήθελε ο Άρης. Σύντομα Οα το διαπιστώσει. . πηγαίνει την άλλη ημέρα με τον Άρη στο μακεδονικό κεφαλοχώρι Κηπουριό και ζητάει από την οργάνωση να μιλήσει στον κόσμο. Αντάρτικο) Ο νεαρός αχτιδικός.Είσαι α π ’ αυτούς που λένε «ούτε νερό ούτε ψωμί στον Άρη». Με το τουφέκι του και μ ’ έναν άλλον εθελοντή από το χωριό τους. . πάμε να τα πού­ με στο χωριό. αλλά ο αρχηγός δεν το επιτρέπει.Υπηρετούσα στην ΕΔΑ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 703 νανταμοοθούμε”. διαφωτιστής.ΑΡΗΣ. Πίστευα και πιστεύω ότι.1 6 Ο Άρης τηρεί ανύποπτος τα συμφωνημένα. Μήπως ήσουν «στελεχάρα». μπορού­ σαμε στα Χάσια.Αυτά δεν τα συζητάνε εδώ στη βρύση* αν θέλεις. να φτιάξουμε ταξιαρχία». απαντάει με νόημα εκείνος. μέσα σε δεκαπέντε μέρες. από την Κρανιά.Λέω ό. αυτός τον χαι­ ρετάει δύσθυμα και τραβάει το ενδιαφέρον του..τι λέει το Κόμμα. Στον δρόμο προς Σταγιάδες περνάνε πολύ κοντά από έναν αγγλικό καταυλισμό* ο πειρασμός να «ξεβουλώσουν» τα όπλα τους είναι μεγάλος. πρώην νοσοκόμα στον ΕΛΑΣ. -Ή σ ο υ ν α αντάρτης. . που ήταν φοιτητής της Ιατρικής και υπηρέτη­ σε στον ΕΛΑΣ με το ψευδώνυμο Λαχτάρας. Θα προσθέσει στο τμήμα μόνο τον έφεδρο ανθυπολοχαγό Νίκο Τζένα από το Κηπουριό. Αλλά πώς ξαναπήγε. τον λοχία Νίκο Στεργίου και τη νεαρή Τούλα Τζόλια. . Ενώ οι άλλοι υποδέχονται θερμά τον αρχηγό. . Τώρα όμως δεν είμαι «αντάρτης» εγώ. . Γρηγοριάδης. Εκεί στην πλατεία του χωριού ανα­ κοινώνει στους έκπληκτους χωρικούς τη μεταστροφή του: .

Στη Μηλιά ο Τζαβέλας ντύθηκε με τα πολιτικά ρούχα ενός ντόπιου και έφυγε για τα Γιάννενα. του μπήκε ο Τζαβέλας. εγώ σας λέω πως είχα κάνει λάθος. ο αρχηγός ενημέρωσε και τους υπόλοιπους άν­ δρες «χρησιμοποιώ ντας σκληρές εκφράσεις για την ηγεσία του Κόμ­ ματος. επειδή ο γρα μ μ α τέα ς του Ιίπειρώ τικου Γραφείου Μ ιχ. στην 3η Συνδιάσκεψη του ΚΚΚ. Εκείνος ισχυρίστηκε ότι δεν ξέρει τίποτα. θα χορεύεις. Το σωστό είναι να βοηθήσουμε τον αρχηγό Άρη. Γι’ αυτό κι εγώ πήρα το όπλο και τον ακολούθου. Γεωργίτσι. Ε. Κρανιά. ο Ζήσης Ζωγράφος υπ ο­ στήριξε ότι δεν υποσχέθηκε στον Άρη κομματική σύνδεση «γιατί δεν υπήρχε τότε ΚΔ για να του δοθεί οποιαδήποτε σύνδεση». για τί δεν έχουν επικοινωνία με την Αθήνα. επειδή ο ασύρματος είναι χαλασμέ­ νος. Και μόνο το επιχείρημα προκάλεσε μειδιάματα στα υπόλοιπα στελέχη. 'Εχει φτάσει η ο^ρα για να πάρει το χαρτί. μίλησε με τον δεύτερο γραμματέα Γ. Αφού ξεκίνησες να φύγεις με άδεια χέρια. Κηπουριό. αλλά χωρίς το χαρτί.) Απογοητευμένος.Μηλιά είναι για να βρίσκεται κοντά στα Γιάννενα.Θα π α ς και θα ’ρθεις δίχως ανάσα. Ο λόγος που ο Άρης από τις αρχές Απριλίου κινείται στα χωριά Αγναντιά. Άφησε όμως ανοιχτό το ενδεχόμενο να υπάρχει κάποιο χαρτί για τον Άρη στην Κόνιτσα. τώ ­ ρα. όπου την άλλη ημέρα το απόγευμα εμφανίστηκε ο Τζαβέλας με οχτώ πάνοπλους εθελοντές. Είπε ότι δεν ήθελε να φανταστεί πω ς η καθοδήγηση του Κόμ­ . Τσάντης απούσιαζε. του είπε ο Άρης. έκανε έναν κύκλο περνώ ­ ντας ξανά από το Κηπουριό. Βοντίτσο (Γούσια). Στα Γιάννενα. (Το 1950. που είχε αρ­ χίσει να ανησυχεί σοβαρά για την αξιοπιστία της κομματικής ηγεσίας. . Κ ατά την αντάρτικη τακτική το τμήμα δεν στάθηκε να τον περιμέ­ νει· έφυγε προς Μικρολίβαδο και Μοναχίτι. Ο Άρης άρχισε να κατεβάζει θεούς και δαίμονες. . . είπε του αρχηγού. όπως σου βαράνε. καταλήγει και π ά /vi στη Μηλιά.704 Δ Ι Ο Ν Υ Σ Η Σ Χ Λ Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Εγώ δεν είμαι που σας έλεγα «ούτε νερό ούτε ψωμί στον Αρη» και στους αντάρτες του. θέλοντας και μη. Αύριο θέλω να ’σαι πίσω με το χαρτί στο χέρι.Το χαρτί έπρεπε να το πάρεις όταν ήσουν ακόμη στη Ρούμελη.Δεν το έχουν. .

Παλιοσέλι. Αβδέλλα. -Ή σ ο υ ν α στο Βουνό.Εσείς οι καντηλανάφτες μας φέρατε σ ’ αυτά τα χάλια. Θα πρέπει να τον συνεχίσουμε και μάλιστα με μεγαλύτερο πείσμα για να βγάλουμε από το λαιμό μας την εγγλέζικη θηλιά που μας έβαλε η ηγεσία και να φέ­ ρουμε την προκοπή στον τόπο μας.Ο αγώνας. . ρωτάει τον αρχηγό. τον ακολουθεί μια εικοσάχρονη κοπέλα της οργάνωσης. εντοπίζει την παρουσία τους στην περιοχή· μια έκθεση της Γενικής Διοικήσεως Ηπείρου αναφέρει ότι «ο Άρης ενεφανίσθη την 16/4 εις το χωρίον Βοβούσα». η δική τους στάση είναι παρελκυστική. ΓΙάδες. Κούνησε το κεφάλι του πικραμένος: .Θα ’ρθω. Μόνο αν θέλεις εσύ. δεν τελείωσε. στην πολιτική οργάνωση. Δίστρατο. την προειδοποιεί. . να τον εξαπατήσει και να μην του δώσει το φύλλο σύνδεσης που του υποσχέθηκε». Παίρνει τον δρόμο προς Βοβούσα. αν μείνει στο χωριό της. Αρματα. η Δέσπω καταλαβαίνει πως.Θα με πάρεις. μήπως το χαρτί έχει όντοχ πάει εκεί.. δεν έχει πολλή ζωή.διαμαρτύρεται γιατί. Ο Λ Ρ Χ Ϊ ΙΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 705 ματος έπεσε τόσο χαμηλά να τον γελάσει. συναγωνιστές. για να διερευνήσει την πιθανότητα που άφησε ανοι­ χτή ο Γούσιας. Και προει­ δοποιεί ότι θα αναγκαστεί για λόγους ασφαλείας να αυξήσει τη δύ­ ναμη του τμήματος που τον συνοδεύει. εδώ που είμαστε σήμερα. Ελεύθερο. (Καραθάνος) Παρά την κομματική παρασπονδία. για προ3τη φο­ ρά από τότε που ξεκίνησαν από τη Ρούμελη. Παρόλο που η κατάσταση δεν έχει ακόμη αγριέψει σε αυτήν την περιοχή. Το χαρτί έχει γίνει μπαλάκι μεταξύ των κομματικών και ο Άρης παίγνιο στα χέρια τους.Όχι. . . Υπαγόρευσε όμως στον ΚαραΟάνο ένα σκληρό γράμμα προς το ΠΓ στην Αθήνα. η Δέσπω (Δέσποινα Αγόρου-Γκόγκου). Η κυβερ­ νητική μηχανή. Στη συνέχεια. Στο Δίστρατο θα συγκεντρα>σει τους χωρικούς και. που έχει ήδη επικηρύξει τον αρχηγό και τους άνδρες του με μεγάλο χρηματικό ποοόν. Φεύγοντας.Θα με πάρεις. Από τη Ρούμελη τον στείλανε στα Γιάννενα.API ΪΣ. αποφασίζει να κατευθυνθεί προς την Κόνιτσα. έλα.Δεν είναι εντολή του Κόμματος. δεν κράτησε τους εθελοντές που έφερε ο Τζαβέλας. . ενώ ο ίδιος τη­ ρεί τη συμφωνία. . δηλώνει την ταυτότητά του και μιλάει για τον νέο ένοπλο αγο3να που άρχισε: .

.είχε περάσει ο Τζήμας πριν λίγες ημέρες. Πεύκο και το πρωί της 23ης Απριλίου μπαίνει στο χωριό Καλή Βρύση της Καστο­ ριάς.706 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Λ Ρ ΙΊΌ Π Ο Υ Λ Ο Σ από τα Γιάννενα στην Κόνιτσα και στη συνέχεια ο γραμμ ατέας της Κόνιτσας τον στέλνει στην Αλβανία. που μό­ λις έφτασε στην Κόνιτσα· θα ήταν μια κίνηση με μεγάλο αντίκτυπο σε όλη την Ελλάδα. με μια μικρή ομάδα γύρω του. Πευκόφυτο. Ο Άρης δεν αμφιβάλλει πια* τον εξαπατούν. αλλά την ύστατη στιγμή. προκειμένου να ανακαλύψουν τον Τζήμα για να διαπιστώσουν αν έχει εκείνος το χαρτί. έφεδρο ανθυπολοχαγό και πρώην ελασίτη. προερχόμενος από την Αθήνα. Στην Καλή Βρύση. Λυκόρραχη. Από εκεί στέλνει τον Πελοπίδα. που αισθάνεται ότι τον παρακολουθούν. και τον δάσκαλο Βαγγέλη Γκονέζο. με τον Παντελή Κοτσιανά στην Αλβανία με εντολή να φτάσουν εν ανάγκη έως την Κορυτσά. Εξακολουθεί να μη θέλει να δημιουργήσει και άλλα προβλήματα με την πολιτική ηγε­ σία. Ο αχτιδικός είναι καθησυχαστικός: Μόνο στην Καστοριά έχουν έρθει. Φεύγει και τον χάνουν. Θα πάω να δω σήμερα κιό­ λας αν υπάρχει κάτι ύποπτο. όπου -ό π ω ς του ε ίπ ε . που μιλάει αρβανίτικα. Αισθάνεται υποχρεο^μένος όμως να εξαντλήσει και αυτήν την α π ί­ θανη εκδοχή. με την ελπίδα πω ς ίσως η μη αποστολή του χαρτιού οφείλεται σε δυσκολίες επικοινωνίας. Ο κόσμος μαζεύεται να τον δει και να τον ακούσει· αυτός επαναλαμβάνει τις προτροπές για νέο αγο^να και παίρνει στο τμήμα τον καπετάνιο της περιοχής Χαρίση Σδράβο. ο αχτιδικός της περιοχής κατά περίεργο τρόπο παρουσιάζεται εξαιρετικά πρόθυμος να τους εξυπηρετήσει. Ο Άρης συμφωνεί.κατευθύνεται προς Νικάνωρα και Μόλιστα. το σχέδιο καταστρώνεται. που βρίσκεται μια ανάσα από τα ελληνοαλβανικά σύνορα. όπου μ π α ί­ νει στις 20 Απριλίου. Ο Σδράβος προτείνει να επιτεθούν στην αγγλική δύναμη. το ακυρώνει. Περνάει τα χωριά Φούρκα. Ο αρχηγός θέλει πληροφορίες για τους Άγγλους και την Εθνοςο υλακή. Τελευταία ακούστηκε πω ς Οα έρχονταν εθνοφύλακες και στο Νεστόριο. και είναι πολύ πιθανόν να έχει το χαρτί μαζί του. όταν οι άνδρες έχουν ήδη φτάσει στη γραμμή εξόρ­ μησης με τις χειροβομβίδες στα χέρια. όπου κατέλυσε το τμήμα. που είχε ξαναβγεί στο Βουνό κυνηγημένος.

για να ξεκουράσουν τους αντάρτες. σε απόσταση 500 μέτρων. που είναι υπηρεσία. ο Μανόλης Τσάφος. ο Άρης προνοεί και τοποθετεί δικούς του άνδρες στα καίρια σημεία. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 707 Περηφάνια Το χωριό Καλή Βρύση είναι κοντά σε δρόμο που μπορούν να έρ­ θουν αυτοκίνητα. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Οι απώλειες για τους αντάρτες από τη νυχτερινή συμπλοκή είναι ένας νεκρός. και της συμμορίας του Άρη Βελουχιώτη». που το χτυπάνε από παντού με οπλοπολυβόλα. που παραδόθηκε στην Εθνοφυλακή. Η θέση τους είναι δύσκολη. προθυμοποιήΟηκαν να βγάλουν αυτοί σκοπιές. Το μέρος είναι γυμνό από βλά­ στηση και δεν προσφέρει κάλυψη· κάτι παλιά ορύγματα του στρατού βλέπουν προς την Αλβανία και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν. πέντε τραυματίες και ο Νίκος Τζένας.ΑΡΗΣ. Το τμήμα βρίσκεται κυκλίομένο από ισχυρές αγγλοελληνικές δ υ ­ νάμεις. Τη δεύτερη νύχτα ο ανθυπολοχαγός Νίκος Τζένας. που προδίδει τις θέσεις τους. II πρώτη νύχτα πέρασε χωρίς απρόοπτα* ο αχτιδικός που έφυγε δεν εμφανίστηκε ούτε την άλλη ημέρα. γλιστράνε έξω από τον κλοιό και συγκεντρώνονται στο αλβανικό φυλάκιο. από τους επ ι­ τιθέμενους λείπει η αυτοπεποίθηση. αυτόματα και τουφέκια. όπως διαισθάνονται οι έμπειροι αντάρτες. Η δύναμη του εχθρού είναι περί τους 300 ενόπλους. μα. μόλις πληροφορούνται το όνομα του αρχηγού. χωρίς να δίνουν στό­ χο. ενισχυμένης υπό βρετανικής δυνάμεως. οι ριπές θερίζουν τον τόπο. Οι πολύπειροι άνδρες του κινούνται αθόρυβα. εκδηλώνουν απεριόριστο σεβασμό· το ίδιο και ένας ασπρομάλλης υπολοχαγός. Η στρατιωτική αναφορά για τη μάχη δεν εξηγεί την α π ο τυ­ χία της επιχείρησης: «Εν συνεννοήσει μετά της 10ης Ταξιαρχίας. που έφτασε εκεί ασθμαίνων με εντολή του συνταγματάρχη του για να δει . την 25ην Απριλίου και ώραν 4 της πρωίας πλησίον του χωρίου Καλή Βρύ­ ση περιφερείας Καστοριάς έλαβε χώραν μάχη μεταξύ δυνάμεως Εθνο­ φυλακής. ο Άρης δίνει χαμηλόφο^νες διαταγές· χωρίζει το τμήμα στα δύο και ορίζει σημείο συνάντησης το φυλάκιο της οροθετικής γραμμής. Ακούγονται αλληλοσυγκρουόμενες και αναρχούμενες δια τα γές μέσοι στο σκοτάδι και σηκώνουν ανε­ π ίτρ επ τη γ ια τέτοια επιχείρηση φασαρία. Παρόλο που οι κάτοικοι. Κ ατά τις 4 το χάραμα οι ανησυχίες επαληθεύονται. συμβουλεύει τις δύο κο­ πέλες του τμήματος Τούλα και Δέσπω να μη γδυθούν ούτε να βγάλουν τις αρβύλες. Οι Αλβανοί στρατιώτες του φυλακίου. Ψύχραιμος.

αντιλήφθηκε στο φως της ημέρας ότι η Δέσπω είναι γυναίκα και άρχισε να μαδιέται επειδή κοιμήθηκε στον ίδιο χώρο με άνδρες. τους προμήθευσαν τρόφιμα και καπνό και έστειλαν με αυτοκίνητο τους τρεις πιο σοβαρά τραυματισμένους Κόρακα (Χρ. το πρώ το αλβανικό χωριό μετά τα σύνο­ ρα. όσο μπορούσαν. που γύριζαν άπρακτοι* είχαν ψάξει παντού. Ο Άρης με τους άνδρες και τη Δέσπω πέρασαν τη νύχτα όλοι μ α ­ ζί σε ένα δωμάτιο του σπιτιού που τους φιλοξένησε και το πρωί ξε­ κίνησαν να επιστρέψουν στην Κλλάδα. Νίκη (Τούλα Τζόλια) και Τάσο (Αναστ. Ο αρχηγός του ελ­ ληνικού αντάρτικου δεν μπορεί να εκπέσει σε ικέτη για τη ζωή του σε μια ξένη χώρα. Προτιμάει να γυρίσει πίσω και ας χαθεί. με λίγους άνδρες. Αν ζητήσει πολιτικό άσυλο. που ήταν μουσουλμάνα. ο Άρης δεν θα μείνει ού­ τε 15 ώρες στο αλβανικό έδαφος* μπήκε το σούρουπο της 25ης Απρι­ λίου και επέστρεψε το πρωί της επόμενης ημέρας. τελειώνουν οι κίνδυνοι και η διαμάχη με το Κόμμα. Κατέλυσε στη Βίντοβα. πολιτοφύλακες και κάτοικοι υποδέχτηκαν γ ε ­ μάτοι δέος τον «ξακουστό αρχηγό» του ελληνικού αντάρτικου. τη Δέσπω και τους τραυματίες περνάει στην Αλβανία σαν καλεσμένος του υπολοχαγού* το κυρίους τμήμα θα περιμένει την επιστροφή του αρχηγού στο κοντινό Γιαννοχώρι. .τον προέπεμψαν ο π α π ά ς της Καλής Βρύσης. λίγοι χωρικοί και οι τιμητικές ομοβροντίες των ανταρτών σαν ύστατος αποχαιρετισμός σε έναν αγαπημένο συναγωνιστή τους. Προηγουμένως έθαψαν σχεδόν πάνα) στη συνοριακή γραμμή τον αξέχαστο πρωταντάρτη από την Καισαριανή Μανόλη Τσάφο. Όμως η περηφάνια του δεν το επιτρέπει. αλλά κανείς δεν ήξερε για τον Τζήμα. Απλώς. αυτόν και τη συνοδεία του.Καλύτερα να με φάνε τα κοράκια της πατρίδας μου. Εκεί που έφτασε ο Αρης. Παρά τα όσα γράφτηκαν και ειπώθηκαν. Χριστοφιλόπουλο) στο νοσοκομείο της Κορυτσάς.708 Δ Ι Ο Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο ΙΙ Ο Υ Λ Ο Σ τι συμβαίνει με τους πυροβολισμούς. Το τέλος της α υ τα πά τη ς θα έχει βαρύ κόστος για τον Άρη* κάτι τσάκισε μέσα του. Συμπτω ματικά στη Βίντοβα τους πέτυχαν ο Πελοπίδας με τον Κοτσιανά. ΙΊεριποιήθηκαν. είχαν επικοινω­ νήσει και με την Κορυτσά. όπου στρατι<ύτες. η λύση είναι μπροστά του. το χω ­ ριό του Δράκου. Τότε μόνο η νοικοκυρά του σπιτιού. Ζυγούρη). Αυτός δηλώνει στον Αρη πω ς μπορεί να περάσει με τους άνδρες του στην Αλβανία για όσο θέλει. όπως δηλώ­ νει στους αντάρτες με το κολοκοτρωναίικο: .

. Η Ρούμελη γίνεται η γενέθλια γη στην οποία θέλει να επιστρέψει για να τον σκεπάσει: . Δεν έλαβαν υπόψη τους ούτε ποιος είναι ούτε τι πρόσφερε· από τη στιγμή που είχε δια­ φωνήσει. θα τους βρίσκει μπροστά του· 0α τον κυνηγούν αλύπητα. Οι μεταπτώσεις που στο εξής θα παρουσιάζει είναι δυσεξήγητες ακόμη και για τους αντάρτες που είναι από την αρχή μαζί του· πότε πετάει αστραπές και πότε αφαιρείται. Αρκετές φορές μιλάει μόνος του και.τι κι αν γίνει δεν έχει νόημα.Με φέρανε ως εδώ για να με αναγκάσουν να ζητήσω κυνηγημέ­ νος άσυλο. Τον ενέπαιξαν. Δε με ξέρουν καλά. δεν θα τον αφήνουν να ανασάνει. Ό. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 709 Ξεγραμμένος Ο αρχηγός που δεν νικήΟηκε ποτέ από κανέναν αντίπαλο στο π ε­ δίο της μάχης συνθλίφτηκε στην πρώτη του αναμέτρηση με τους πολι­ τικούς του Κόμματος. οι δύο άνθρωποι που περιφρονεί βαθύ­ τατα. Και αυτός τους πίστευε. Όπου και να πάει. που δεν τον είχαν εγκαταλείψει ποτέ. δεν υπήρχε έλεος. τη­ ρούσε τις οδηγίες και τους έδωσε τον χρόνο να στρέψουν τους αγωνι­ στές εναντίον του. Εκεί τουλάχιστον θα έρχονται μάνα κι αδερφή να μου ανάβουν το καντήλι. αν κάποιος τον ακούσει και . Οι πεισιθά­ νατες σκέψεις. Οι Σιάντος και Ιωαννίδης. Θα ξεσηκώσω το λαό και τους αγα)νιστές. Δεν το έκανα 03ς τώρα για να μην κάνω μεγαλύτερη ζημιά. Θα ξανακάνω από την αρχή ό. Να είστε σίγουροι πως είμαι ικανός να το ξανακάνω.. μονολογεί.. Ή να με εξοντώσουν. Τον έστειλαν να σπάει τα πόδια του στα κατσάβραχα. για ένα «πουκάμισο αδειανό». τώρα τον κυκλώνουν και κυριαρχούν.τι έκανα το 1942. .Τίποτα δεν έχει νόημα τώρα. τον εξαπάτησαν με τον πιο μειωτικό τρόπο.Πάμε προς τα κάτω να με κλάψει η Κλάραινα. Αυτοί όμως με αναγκάζουνε. χάνεται για ώρες. Τη μια στιγμή αναφέρεται απειλητικά σε όσα θα κάνει μόλις γυρί­ σουν στη Ρούμελη: .ΑΡΗΣ. την ίδια copa που ύπουλα του είχαν κηρύξει τον πόλεμο. Αλλά τα ψέματα τέλειωσαν. από την αρχή του αντάρτικου. Ο ψυχισμός του δεν το αντέχει. για ένα χαρτί που δεν γράφτηκε ποτέ. τον άφησαν να ελπίζει. Τώρα ξέρει τι τον περιμένει.. Αρχί­ ζω από δω και μπρος στρατολόγηση και φτιάχνω το Νέο ΕΛΑΣ. Την άλλη στιγμή παραιτείται και δίνει άλλο νόημα στην επιστροφή.

και τηρούν σκληρά την εντολή «ούτε νερό ούτε ψωμί στον Άρη». και από την άλλη την εχθρι­ κή θέση της ηγεσίας στην κίνησή μας αυτή». οργανωμένους ή μη. δεν έχουν την απήχηση που περιμένουν. που γνωρίζεται με τους χωρικούς της περιοχής. Είχαμε να αντιμετωπίσουμε θεούς και δαίμονες. έχει την ίδια αντιμετώπιση: . . πρέπει από τώρα να αρχίσει η κανονική στρατολόγηση στον ΕΑΑΣ-Ν. που είχε μεταδοθεί και στον κόσμο». και οι μαύροι σκούφοι και τα αντάρτικα στο­ λίδια εμφανίστηκαν ξανά· οι γενειάδες τους έχουν κάπω ς σχηματιστεί αφού. αντί να εξάψουν το φρόνημα των χω ­ ρικών. είχαν σταματήσει να ξυρίζο­ νται. Ορισμένοι αυθάδεις νεαροί κομματικοί του επ ι­ τίθενται φραστικά· τον ρο^τάνε προκλητικά γιατί δεν υπακούει στις εντολές του Κόμματος. λέει ο Δράκος. (Τριανταφυλλίδης) Ούτε και αυτοί είναι οι ίδιοι.Σαν Δέσπω έλα να φας. σύμφωνα με τα λεγόμενα του αρχηγού. ποιος είναι αυτός και με ποιο δικαίωμα τις παραβιάζει. οι πολιτικοί των οργανώσεων επιβάλλονται στους χωρικούς με το ισχυρό επιχείρημα «να μη δ<ύσουμε αφορμή στην αντίδραση». Από τη μια μεριά στρατό και αντίδραση. Το επιβεβαιώνει και ο Γκονέζος: «Η διαδρομή μας αυτή ήταν πάρα πολύ δύσκολη. που διέγραψε τον αρχηγό από το Κόμμα. Όμο^ς. Στο στήθος του Άρη τα φισεκλίκια περάστηκαν χιαστί και στο τσεπάκι της στολής του κρεμάστηκε πάλι σαν παράσημο ο μεγάλος σταυρός που φόραγε πάντα. ο Άρης ξαφνιάζεται και ρωτάει σαν να συ­ νέρχεται: . Και. Τα αντάρτικα τραγούδια βγαίνουν ζορισμένα και οι δημόσιες ομιλίες του αρχηγού.«από την πρώτη στιγμή που ξαναπατήσαμε στα μέ­ ρη των Γρεβενών». Ακόμη και η Δέσπω. Σαν τμήμα όχι. Στον γυρισμό οι αντάρτες δεν έχουν λόγο να κρύβονται· άλλωστε.έχουν ενημερωθεί για τη μυστική απόφαση της 11ης Ολομέλειας του ΚΚΕ. ανεβαίνοντας μετά το Δίστρατο. «καταλαβαίναμε μια κρυάδα από τη μεριά των υπευθύνων. π α ρ ά τις προσπάθειες που κα τα­ βάλλουν με θεαματικές εισόδους στα χωριά.710 ΛΙΟΝΥΣΪΙΣ Χ Α Ρ Π Ό Π Ο Υ Λ Ο Σ θελήσει να του απαντήσει.Τι είπες. Με προοτο τον Άρη μοιάζουν να προσπαθούν να μιμηθούν τον π α ­ λιό εαυτό τους. καθώς εδώ πάνω οι διώξεις και το κυνηγητό των εα~ μιτών δεν έχουν προσλάβει ακόμη τραγικές διαστάσεις όπως πιο χ α ­ μηλά. ΙΙέταξαν τα δίκοχα. μάλλον επιτείνουν την αγωνία τους για το μέλλον. II κατάσταση έχει αλλάξει. ένα μούδιασμα. Οι πολιτικές οργανώσεις είναι πλέον εχθρικές. Δε σ ’ άκουσα.

Δεν του εί­ π ε βέβαια τίποτα τέτοιο. πρέπει να μιλήσω προ­ σωπικά μαζί του. Μηλέα συνεργαζόμενος μετά εντοπίων αναρχικών. (Τριανταφυλλίδης) Μόνο ο Άρης αποδίδει σε άλλα αίτια την αποχώρηση του Σδράβου· είναι βέβαιος πως κάποιοι κομματικοί από αυτούς που συναντάνε στη διαδρομή έχουν αλλάξει τα μυαλά του καπετάνιου. ο «νόμιμος» ηγέτης του Κόμματος. Μια νέα αυταπάτη παίρνει τη θέση αυτής που χάθηκε. Ό. Και μάλλον δεν έχει άδικο αφού ο Σδράβος. Ασπροκκλησιά. Αγναντιά. Οι υπόλοιποι αντάρτες δεν τους αδικούν. Τότε μια αναπάντεχη είδηση ταράζει λίγο τον λήθαργο που έχει βυ­ θιστεί ο αρχηγός: ο Ζαχαριάδης. Την 5-5-45 διανυκτέρευσεν εις Μηλέαν και την 6-5-45 ημέραν του Ιίάσχα εις Κηπουρείον». αυτός που θα δώσει τέλος στην υποτέλεια στους Άγγλους και θα τον δικαιώσει. Στο μυαλό του αρχηγού ο Ζαχαριάδης γίνεται αυτομάτως ο ανα­ μενόμενος Μεσσίας. Ο Α Ρ Χ Η Γ Ο Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 711 Η κρατική μηχανή έχει μπει πάλι στα ίχνη τους. πειθάρχησε στις εντολές του Κόμματος και υπέστειλε τη σημαία του αγώνα. είναι ζωντανός και αναμένεται να επιστρέ­ φει σύντομα στην Ελλάδα. «Κ ατά πληροφορίας πλήρως εξηκριβωμένας και διασταυρωμένας ο Άρης μετά 40 ενόπλων ευρίσκετο την 5ην Μάί'ου 1945 εις την π εριφ έ­ ρειαν Σπήλαιον. Καταφύγι. δεν χάθηκε στο Νταχάου. «Ίσως να εί­ χε απογοητευτεί μ ’ αυτά που έβλεπε τις τελευταίες μέρες. Κρεμιέται στον Ζαχαριάδη.τι θα έλεγα στους έξω θα τα πω σ ’ αυτόν. Είναι ο μόνος ικανός να καθαρίσει το Κόμμα από τους Σιάντο . μόλις επέστρεφε στα Γρεβενά. δηλώνει στον Άρη πω ς αυτός και η ομάδα του θέλουν να παραμείνουν στην περιοχή τους. Ο καπετάνιος Σδράβος. γ ι ’ αυτό πρέπει να φτάσουμε το γρηγορότερο στη Ρούμελη. λίγο προτού μπουν στη Θεσσαλία.Ιωαννίδη και την παρέα τους και ν ’ αλλάξει τα π ρ ά γ ­ ματα. Δεν συμμερίζονται όλοι τα νέα του σχέδια. . Απεναντίας του υποσχέθηκε να οργανώσει πάνω στη δική του γραμμή το νέο ένοπλο κίνημα στην Ή πειρο». λέει.ΑΡΗΣ. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Μαύρο Πάσχα έκαναν. Μ' αυτόν μπορώ να συνεννοηθώ. Μόνο που θα χρειαστεί τη βοήθειά μας. Κηπουρείον.

. διά Περτούλι. Βαλτινό και προσπαθεί να τους ξεσηκώσει. Ό. Ο κόσμος εκεί εσένα α γα π ά ει και αναγνωρίζει για αρχηγό του.712 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ .μ. πολλοί καταδιωκόμενοι ακολουθούν τον αρχηγό* και όσοι δεν το αποφασίζουν κάνουν ό. Οι κομματικοί είναι και εδο^ ψυχροί και κουμπω μέ­ νοι. που είναι συνεχώς δίπλα του. Με το ζόρι έβαζε καμιά μπουκιά στο στόμα του κι όλο παραπονιότανε για κρυάδες. Καβάλα στο μου­ λάρι μπορούσε να πηγαίνει ώρες με τα μάτια κλειστά. που άντεχε σε όλα. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Στο Γοργογύρι ο αρχηγός μιλάει σε αγωνιστές συγκεντρωμένους από τα γύρω χωριά Πρόδρομο. που οι διώξεις των εαμιτών είναι καθημερινή υπόθεση. .Θα δεις που 0 ’ αλλάξουν τα π ρ ά γμ α τα στη Θεσσαλία. «Οι καταδιωκόμενοι αγωνιστές ήταν π ά ρ α πολλοί.’ ] Κατευθύνεται προς Πύλην». Τον καμαρώνουν: . πιθανόν με πολεμικόν υλικόν. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Από τους πληροφοριοδότες της Στρατιωτικής Διοίκησης δεν διαφεύγει το γεγονός ότι κατά την κίνη­ ση από τη Χρυσομηλιά. έχει ρίγη και συχνά χρησιμοποιεί ένα μουλάρι για τις μετακινήσεις. Πράγματι από τις 15 Μαΐου. 1 γυναίκα.τι και να κά­ νουν οι κομματικές οργανώσεις. ενώ η μορφολογία του εδάφους επέβαλλε π ο ­ ρεία με τα πόδια. εξ ων τα δύο φορτω­ μένα. δεν ανταποκρίνεται όπως πριν. αλλά οι πρώην ελασίτες τον υποδέχονται με συγκίνηση και αγάπη. πιθανόν λόγω ασθέ­ νειας του». παίρνοντας αφορμή τους καθημερινούς διωγμούς των τοπικών αγωνιστών. Ακόμη και ο σιδερένιος οργανισμός του. Τώρα. το βλέπει: «Για προ^τη φορά.) και ανεχώρησεν την 3 μ.μ. για προοτη φορά από τότε που βγή­ κε στο Βουνό.Ξανάφησε γένια!. ιδρώνει.Όλοι τους είναι δασκαλεμένοι. Ο Λέων. ο Άρης με 26 άνδρας. 3 αγω γιάτας και 6 ζώα. Είχαν γεμίσει τα δάση και τα βουνά για ν ’ αποφύγουν τη μανία των ενόπλων συμμοριών». που μπαίνουν στη Θεσσαλία. Όμως ο Άρης δεν είναι π ια Άρης. (Γκονέζος) Στα Χάσια. λαχανιάζει.. βυθισμένος σε νάρκη».. μουρμουρίζει ο αρχηγός. προερχόμενος από Κλείνοβον αφίχθη εις Παλαιοχώρι [.τι περνάει από το χέρι τους για να τον βοηθήσουν. [·. οι αγο^νιστές εσένα 0’ ακολουθήσουν. Πουλιάνα. «μόνον ο Άρης δεν αφίππευσεν.Αυτός δεν το βάζει κάτω! . (Τριανταφυλλίδης) Η Στρατιωτική Διοίκηση Λάρισας είναι καλά ενημερωμένη για τις κινήσεις τους: «Την 16ην τρ* μηνός και περί ώραν 8ην π. Οι δικοί του τον καθησυχάζουν: . από τότε που είχα πρω τοπάει μα­ ζί του.. έχουν άλ­ λη υποδοχή.. τον έβλεπα να λαχανιάζει.

ξεσπούσαν στην οικογένειά του: κούρευαν τις γυναίκες. που ορκίζονται στα Περτουλιώτικα Λιβάδια. α π ό τα Π ρακτικά του Σ υνεδρίου «Η Ε λ λ ά δ α στη δ ε κ α ε τ ία 1940-1950.ΑΡΗΣ.Γίού είναι ο Μπουκουβάλας. και όλες του οι ενέργειες αποσκοπούν στην επιτυχία της. κατέστρεφαν τα χτήματα.1 7 17. Για να μπορέσω να συναντηθώ μαζί του. Πρέπει να αντισταθούμε με τα ίδια μέσα που μας πολεμάνε. Οι αφη­ νιασμένες ορδές παρακρατικών επιπίπτουν κανιβαλικά εναντίον κάθε εαμίτη και. Τίποτα δεν επιτρέ­ πεται να αποσπάσει την προσοχή του* τίποτα δεν πρέπει να τον εκτρέ­ φει στο ελάχιστο από την αποστολή που ανέλαβε. Μπορεί ο Άρης να μιλάει διαρκώς για κάθοδο στη Ρούμελη και συ­ νάντηση με τον Ζαχαριάδη. δηλώνει. Το τμήμα γίνεται υπολογίσιμο τώρα* ξε­ περνάει τους 90 άνδρες. να μπορεί να του μιλήσει εξ ονόματος κάποιων εκατοντάδων ανταρτών* και μεγαλύτερο βάρος θα είχαν και θα έβλεπε και ο Γραμματέας ότι υπάρχει ήδη μια έτοιμη δύναμη να στηριχτεί. Richter. στην πιο άγρια «ζώνη τρο­ μοκρατίας». Ο Άρης ελπίζει πως. ξε­ ρίζωναν τα δέντρα». . .Ό. Αυτή η τύχη άξιζε στους τιμημένους καπετάνιους του ΕΛΑΣ. «αν δεν έβρισκαν κάποιον καταζητούμενο. Ο Αρης προσβλέπει σταθερά στον γνώριμό του από τα παλιά Γενικό Γραμματέα του ΚΚΕ. Η. θα φτάσοχ αν χρειαστεί. μέχρι την Πάρνηθα. οι συνθήκες είναι πιο ώριμες για στρατολόγηση. 'Ενα έθνος σε κρίση». Η θετική ανταπόκριση που βρίσκει είναι η τελευταία αναλαμπή στην αποκαρδιωτική ατμόσφαιρα που επικρατεί. αλλά στην ουσία την αποφεύγει* έχει κολ­ λήσει στα Οεσσαλικά χωριά για να αυξήσει την αριθμητική δύναμη του τμήματος.τι πει ο Νίκος. Τον ακολουθούν π ε ­ ρί τους 50 πρώην ελασίτες με τον καπετάνιο Κώστα Γερούκη και τον ελασίτη ανθυπολοχαγό Μακρυγιάννη (Ηλία Αρμάγο). επικεντρώνεται σε αυτήν. Αυτό που μαθαίνει στο Βουνό και ο τελευταίος αντάρτης είναι πως. εδώ που βρίσκεται. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 713 . Η αγο^νία του είναι. Αυτήν τη θεμελιώδη αρχή την παραβιάζει ο πρώτος διδάξας. όταν συναντήσει τον Ζαχαριάδη. Πού είναι ο Κόζιακας. Η αποστολή τους παραμένει η ίδια* να φτάσουν στη Ρούμελη και να έρθουν σε επαφή με τον Ζαχαριάδη. όταν έχει αναλάβει μια αποστολή.

(Φ. Δεν κ α ­ ταλαβαίνουν ακόμη γιατί παίρνουν και λοξό δρομολόγιο με κατεύ­ θυνση προς τους Μ ελισσουργούς και Άγναντα». όπου μιλάει.Ό τ α ν θα χτυπάτε τα κεφάλια σας. Γρηγοριάδης. 0 Άρης δεν αντέχει την απόρριψη. Άλλοτε αφαιρείται και χάνεται στις σκέψεις του και άλλοτε π ε ι­ σμώνει και δηλώνει στους άνδρες του πω ς θα μείνουν μέχρι να « ξε­ καθαρίσει την κατάσταση»· δεν εννοεί να φύγει διωγμένος από αν­ θρώπους που άλλοτε τον προσκυνούσαν.ορμητήρια της Ρούμελης. και ματαιώνουν κάθε πρόθεση παλιοί>ν ανταρτών να τον ακολουθήσουν. δεν ανήκει στο Κόμ­ μα. αφού σκοπός τους είναι να φθάσουν στα γνο^ριμα -κ α ι ασφαλή από τη γνω ρ ιμ ία . Αλλά οι κομματικοί της περιοχής τον έχουν προλάβει. Επιστρέφει τσακισμένος στη Θεσσαλία. Είναι ανεπιθύμητος. Οι προσπάθειες του αρχηγού να τους συνε­ γείρει όπως παλιά δεν έχουν αποτέλεσμα· τώρα έχουν το πάνω χέρι οι κομματικοί. Οι συγκεντρωμένοι τον δικαιώνουν.νιώθουν γελασμένοι και κουρασμένοι από την κατάληξη του αγώνα. να αμυνθούν. Αναλώνεται σε ασήμαντα π ε ­ ριστατικά· πότε στο χωριό Στουρναρέικα να συλλάβουν και να εκτελέσουν κάποιον ασύδοτο χωροφύλακα και πότε στα Πράμαντα δύο παρακρατικούς. « Α π ’ εδώ και πέρα πολλές αποφ άσεις κι ενέργειες του Άρη π α ­ ραμένουν ανεξήγητες ακόμη και γ ια τους “βαθμοφόρους” του τμήμα­ τος. Ματαίως ο αρχηγός προσπαθεί να αποδείξει στους συγκεντρωμένους κατοίκους των Μελισσουργών ότι η γραμμή της πολιτικής ηγεσίας είναι λανθασμένη* ματαίως προσπαθεί να υπ ερ­ νικήσει τους δισταγμούς τους. προσβλητικά· δεν είναι π ια δικός τους. Αντάρτικο) . Επεμβαίνουν διαρκώς. Αλλού) του το λένε καθαρά και αλλού του το δείχνουν με τον τρόπο τους πως δεν τον θέλουν. θα είναι αργά. Του επιτίθενται με μίσος. Και τους το λέει: .714 Δ Ι Ο Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ ΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Π αρ’ όλα αυτά οι διωκόμενοι ελασίτες δεν αποφασίζουν να ξαναπιάσουν όπλο. αλ­ λά δεν τον ακολουθούν. Δεν καταλαβαίνουν για τί βραδυπορούν και εμπλέκονται σε τέ­ τοιες “επιχειρήσεις”. Σαν να έχει επωμιστεί ρόλο εκδικητή και τιμωρού ή σαν να θέλει επιδεικτικά να υπονρααμίσει o t o u c διωκόμενους την αδυναμία του Κόμματος να τους προστατεύσει. Ή ταν αρκετή μια πληροφορία πίος στους Μελισσουργούς της Η πεί­ ρου υπάρχουν κάποιοι εθελοντές για να ξεσηκώσει το τμήμα και να φύγουν αμέσως για τα Τζουμέρκα. Επιπλέον η εντολή του Κόμματος δένει τα χέρια των πιο τολμηρών. Δεν θα είμαι πια εγώ στο Βουνό για να σας προστατέψω.

και τις νύχτες δεν του κολλάει ύπνος. « 0 Άρης κάνει κινήσεις που η σκοπιμότητα τους δεν εξηγείται με την απλή υπόθεση ότι προσπαθούσε να έρθει σε επαφή με την κομ­ ματική οργάνωση της περιφέρειας Τρικάλων. . αντιδρά ακόμα. Άλλωστε το λέει καθαρά εκείνος· όποιος διαφωνεί διαγράφεται.Γιατί αφήνουμε το σκοπό μας και κλωθογυρίζουμε εδώ. [. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 715 Έ χει ειπωθεί ότι ο Άρης στριφογυρίζει και καθυστερεί στην περιο­ χή γιατί είναι σε επικοινωνία με τις κομματικές οργανώσεις προκειμένου να κανονιστεί μια συνάντηση με τον Ζαχαριάδη. Ο Ν.1945. στις πόλεις εί­ τε στα βουνά. ο Άρης θα δεχτεί την πρώτη βολή από τον άνθρωπο στον οποίο έχει εναποθέσει τις ελπίδες του. έχει συ­ ν ταχθεί πλήρως με τους Σιάντο . σ ’ αυ­ τά τα χωριά. Καταλαβαίνει πω ς ουδείς στο Κόμμα ενδιαφέρεται για τις απόψεις του* έχουν απορριφθεί προ πολλού και τώ ρα απορρίπτονται και από τον Ζαχαριάδη. βρικολακιάζει βηματίζοντας πέρα δώθε με ένα τσιγάρο στο χέρι. Ο Άρης μόνο αφελής δεν είναι. που το υπογράφει. Ριζοσπάστης . 18. ενώ ο Πελοπίδας αντέδρασε με έμφαση: » .5. Δεν υπάρχει ελπίδα· πίνει συνεχώς. Έ να σκισμένο κομμάτι από τον Ριζοσπάστη με ολόκληρο το κύριο άρθρο φτάνει στα χέρια του: «Η Συμφωνία της Βάρκιζας να εκτελεστεί γρή­ γορα και 100%. Αν κάποιος μέσα α π ’ τις γραμμές μας..» (Καραθάνος) Στις 4 Ιουνίου στη Μεσοχώρα.1 8 Το μήνυμα είναι σαφές. Γι’ αυτό πρέπει οπο^σδήποτε να συ­ ναντηθούμε για να του πω τις απόψεις μου.. εμείς θα τον χτυπήσουμε ανοιχτά και θα τον διοοξουμε». Είναι μονόπλευρα πληροφορημένος από τους Σιάντο . Δεν είναι μόνο αυτό. 31. αρχηγέ.Ιωαννίδη και απειλεί ανοιχτά τον αρχηγό με διαγραφή.Ζ. δηλαδή ο Νίκος Ζαχαριάδης. Μέσα του ξέρει το τέλος.] Γ ι’ αυτό ο Θάνος και ο Λευτέρης εκδήλωσαν τις επιφυλάξεις τους..ΑΡΗΣ.Ιωαννίδη. Εκείνος το αντιμετωπίζει με φαινομενική ψυ­ χραιμία· σαν να μην τον αφορά: Αυτά τα λέει για μας ο Νίκος.

716 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Τον Άρη δεν τον καταδιώκουν μόνο τα Τ ά γμ ατα Εθνοφυλακής υπό την επ ο πτεία των Άγγλων. δίνοντας αφ ειδώ ς «αναρρονυικές άδειες» σε πρώην εδεσίτες που υπηρετούν 6)ς εθνοφύλακες. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) «Επίσης επί της οδού Κ αλαμπάκας . διείσδυσε έως τα Περτουλιώτικα Λι­ βάδια. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Αυτή η ομάδα των Άγγλων ανι­ χνευτών. κυρίως από το 1ί8 ΤΕ. Οι παρακρατικοί είναι και οι πλέον επίφοβοι* γνωρίζουν τον τόπο με κλειστά μάτια και έχουν πληροφοριοδότες ανάμεσα στους χω ρι­ κούς που προσδοκούν τις χρυσές λίρες της επικήρυξης. Οι εποπτεύοντες Άγγλοι εφοδιάζουν τους εθνοφύλακες με όλα τα απαραίτητα για τις επιχειρήσεις εναντίον του αρχηγού του ΕΑΛΣ. με στόχο: το πρώτο απόσπασμα να αποκόψει τις διαβάσεις διαφ υγής του Άρη προς την Πίνδο* το δεύτερο α π ό σ π α σ μ α να τον εγκλωβίσει και το τρίτο. αντιλαμβανόμενοι τη χρησιμότητα αυτών των ομάδων. II ΣΔ Λαρίσης συγκροτεί τρία απο σ π ά σ μ α τα καταδίωξης.επικηρυγμένος από την κυβέρνηση και από την ηγεσία του ΚΚΕ.Μετσόβου εκινούντο τρία α γ ­ γλικά άρματα μάχης και απόσπασμα Άγγλων ανιχνευτών βορείως του υ π ’ αριθ. τον συκοφαντούν. Από την άλλη οι κατά τόπους πολιτικοί του Κόμματος δεν τον αφή­ νουν σε χλωρό κλαρί* τον υποσκάπτουν. να παρεμποδίσει τη διαφυγή του Άρη προς τα Άγραφα. συνολικής δύναμης περίπου 250 ανδρα>ν. «Εχθρός και ηγεσία συμπλέουν σιωπηρά για την εξόντωσή μας». Στην καταδίω ξη του Άρη παίρνουν μέρος άνο> των 120 ένοπλων . ματαιοί)νουν κάθε του προσπάθεια στρατολόγησης και κάθε αυθόρμητη κίνηση των εαμιτών να του συμπαρασταθούν. βρίσκεται στο στόχαστρο όλων. τις ενισχύουν. Δ ιάσπαρτες π α ρακρατικές ομάδες πρώην εδεσιτών που μαζί με ακραία στοιχεία της περιοχής επιδίδονταν στο κυνήγι εαμιτών τώρα νιώθουν ότι απειλούνται από την επανεμφάνισή του και συνενώνονται. αλλά αυτός είχε ήδη φύγει προς την Ή πειρο. υπό τη διοίκηση του υπολοχαγού Λσημάκη λΊουρελάτου. αναζητώντας τον Άρη. και αυτοί με τη σειρά τους εξοπλίζουν μυστικά με οπλοπολυβόλα και πυρομαχικά τις π α ­ ρακρατικές ομάδες που παίρνουν μέρος στην καταδίωξή του. (Γκονέζος) Οι στρατιωτικές διοικήσεις Ηπειρο?) και Θεσσαλίας αναλαμβάνουν συνδυασμένες επιχειρήσεις κατά των «Αρειανών»: η ΣΔ Ηπείρου με το 266 TP] αρχίζει εκκαθαριστικές στα Τζουμέρκα κατεβαίνοντας προς τα Οεσσαλικά σύνορα. 1 αποσπάσματος». Οι αξιω ματι­ κοί των Ταγμάτων Εθνοφυλακής.

Αλλά τώρα δείχνει να αδιαφορεί. Ούτε να ζήσει. Οι Ιίπειρώτες είναι άνω των 80. Κώστα Κομπόγιαννο. Σιγά σιγά τον κλείνουν από παντού. Ένας απειλητικός κλοιός αρχίζει να σχηματίζεται γύρω από τον αρ­ χηγό και τους άνδρες του. Εκείνος δεν λέει να απομακρυνθεί. Τώρα σαν να μην τον ενδιαφέρει τίποτα. Νίκο Κοντογιάννη κ. Κο')στα Μόκκα. Κάθε κίνηση του Άρη παρακολουθείται βήμα προς βήμα από τους διώκτες του. Όποτε χρειάστηκε στο παρελθόν και με αντιπάλους απείρως ισχυρότερους. που κλείνει γύρω του. Λάμπρο Κουρκούτα κ. Η εσωτερική σιδερένια πειθαρχία των ελασίτικων τμημάτων και η άμα τη εμφανίσει επιβολή προς τους έξω δεν υφίστανται πλέον. Είναι βέβαιο πο^ς. Γιώργο Τορβά. Πέτρο.ά. Νίκο Κοιλία. με επικεφαλής των ετερόκλητων ομάδων τούς Λάμπρο Κωνσταντέλλο. τόσο η λαβίδα γύρω του σφίγγει και όλες οι υποχρεωτικές διαβάσεις για τη Ρούμελη πιάνονται από τους παρακρατικούς. . όσο καθυστερεί. Εδώ κι εκεί κάποιοι άνδρες εγκαταλείπουν ξαφνικά την ομάδα και χάνο­ νται· κάποιοι ντόπιοι οδηγοί τους παρατάνε και εξαφανίζονται. Όλες του οι προσπάθειες να αναπτύξει αριθμητικά το τμήμα έχουν ναυαγήσει* οι μόνοι που προστέθηκαν όλο αυτό το διάστημα συνεχούς προσπάθειας είναι οι αδερφοί Θωμάς και Θύμιος Αρχιμανδρίτης από το Ανθηρό. αν το αποφάσιζε ο αριστοτέ­ χνης των στρατιωτικών ελιγμών. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ' ΑΤΑΚΤΩΝ 717 Θεσσαλών. Και. Ευάγγελο Μαρέτη. Οι άνδρες δεν εμφορούνται από το πάθος και την αγωνιστικότητα που έδινε το κοινό όραμα του ΕΛΑΣ* τώρα βαδίζουν στο πουθενά. με αρχηγό τον Κώστα Βόιδαρο και επικεφαλής των ομάδων τούς Καραμπίνα (Σπύρο Καλονίκη).είναι η αγάπη και η πίστη στον Άρη. Σε άλλες εποχές αυτά τα φαινόμενα θα είχαν παταχτεί άγρια· ο λιπο­ τάκτης ή ο χωρικός που θα τολμούσε να γελάσει τον αρχηγό δεν Οα έβρισκε τόπο να σταθεί μέχρι να τον βρει και να τον τιμωρήσει ανά­ λογα. Στο ίδιο του το τμήμα συμβαίνουν πράγματα που παλιά θα ήσαν αδιανόητα.ά. οι απρόβλεπτες κινήσεις απαγκί­ στρωσης που εκτελούσε μετέτρεπαν τους διώκτες του σε κυνηγούς φαντασμάτων. Χασιώτες (Αριστείδη. Λάμπρο). Το μόνο που τους κρατάει ενωμένους -κ α ι ιδίως τον σκληρό πυρήνα των δοκιμασμένων συντρόφων του. Οα κατόρθωνε να διαφύγει από την παγίδα. Χριστόδουλο και Γιοί>ργο).ΑΡΗΣ. Σταθαίους (Βενιζέλο.

718 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Ημέρες (1) Οι τελευταίες ημέρες του Άρη είναι ένα ανεξήγητο δρομολόγιο θα­ νάτου. έχοντας μαζί του τέσσερις ομήρους: Λουκά Κλάρα.1945. . Τιμολέοντα Κλάρα και Κο^νσταντίνο Τσιώνο. Αργά το α π ό γ ευ μ α θα π ρα γμ ατοποιήσ ει την υπόσχεσή του αφού μια επιτροπή Ανθηριωτών έφερε στην Καλή Κώμη. . περί τα 25 όπλα και τα πυρομαχικά που είχαν στο χω ­ ριό τους. Στο άρθρο ο Ζαχαριάδης..Ό λ ο ς ο τόπος από την ΓΙύλη μέχρι τα Στουρναρέικα γέμισε στρα­ τό και αντίδραση.1 9 Ούτε λέξη για αγγλική κατοχή. ακόμη και για αυτούς που ήσαν μαζί του. (Οικονομίδης) Ο Ριζοσπάστης είναι λίγων ημερών και περιέχει το άρθρο του Ζα­ χαριάδη «Ελλάδα και Αγγλία». Τη νύχτα εμφανίζεται αλαφιασμένος ο σύνδεσμος που είχε στείλει ο Άρης στις 4 Ιουνίου από τη Μεσοχώρα στο Γοργογύρι με έναν φ ά ­ κελο για τον τοπικό αχτιδικό Αγρότη. τον ρωτάει ο αρχηγός. και. Το τμήμα του Άρη. Ριζοσπάστης. προερχόμενο από το Ανθηρό. Τον ενημέ­ ρωνε πω ς το γράμμα του για τον Ζαχαριάδη έχει ήδη προωθηθεί και κατέληγε: «Σου στέλνουμε ένα Ρίζο. τόνιζε την ανά­ γκη να αναγνωριστούν και τα στρατηγικά συμφέροντα της Μεγάλης Βρετανίας στη χώ ρα. Άνοιξε τον φάκελο που του έφερε ο σύνδεσμος και διάβασε το ση­ μείωμα του Αγρότη με ημερομηνία αποστολής 8 Ιουνίου. όπου έχει μετακινηθεί.. Κυριακή 10 Ιουνίου. 'Εψαχναν όλο τον κόσμο. συμπλέοντας απολύτως με τη γραμμή Στάλιν για την Ελλάδα. 5.Τι έχεις κι είσαι έτσι. Το άρθρο δεν επιτρέπει παρερμηνείες* ο Άρης απόμεινε ο μόνος 19. αν π α ­ ρακολούθησες και τις άλλες προηγούμενες δηλώσεις του. . με τον οποίο είχνε συναντηθεί στις 4 Ιουνίου και τον είχε διαβεβαιώσει ότι «δεν θα προκαλέσει αναταραχές».. Έ χει άρθρο του Ν.6. φτάνει στην Κ α­ λή Κώμη. στο οποίο ο ηγέτης του ΚΚΕ δίνει δη­ μοσίως τα «διαπιστευτήριά του» στον Βρετανό πρέσβη Λίπερ. Ο Άρης δεν δείχνει ανησυχία. Ο Άρης έχει δηλώσει στους κατοίκους του Ανθηρού πως οι όμηροι θα αφε~ θούν ελεύθεροι μόνο αν του παραδώ σ ουν τα κρυμμένα όπλα που έχουν. Γι’ αυτό άργησα να περάσο3 προς τα δω. θα έχεις ολο­ κληρωμένη γνώμη σχετικά με τις απόψεις του». Ε υ α γ ­ γελία Κλάρα.

τον πλησίασε ένα ανταρτόπουλο να του προσφέρει δυο αυγά που βρήκε. Ο Α ΡΧ ΙΙΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑΚΤΩΝ 719 που αντιτίθεται στην παρουσία των αγγλικών στρατευμάτων στη χώ ­ ρα. «S V . σε αυτά τα ορεινά χωριά της Αργιθέας το ΕΑΜ δεν είχε ποτέ πολλές συμπάθειες. αλλά σε λίγο σκοτείνιασε. Ο Άρης προσπαθεί να το διασκεδάσει λίγο. και να πάει αυτός με έναν δυο άνδρες στη συνάντη­ ση με τον Γ ενικό Γραμματέα του Κόμματος ή να π ρέπ ει να π ά ει μό­ νος του. Δευτέρα 11 Ιουνίου. ο Πελοπίδας και ο Λευτέρης πιέζουν τον Άρη να απομακρυνθούν αμέσως είτε προς τη Ρούμελη είτε προς τα μέρη των Γρεβεν<ύν για να χάσουν τα ίχνη τους: . ~ Δε μου δίνεις καλύτερα δηλητήριο.του είχε στείλει γράμμα και απλώ ς περίμενε να του ορί­ σει τόπο συνάντησης. επανέλαβε γ ια πολλοστή φορά. ο Θάνος. να τον περιμένουν. απάντησε σκεπτικός. Για α υ ­ τό. θα κατέβαιναν στη Ρούμελη να εί­ ναι πιο κοντά στην Αθήνα· ίσως χρειαστεί να τους αφήσει κάπου. θα προσπαθή­ σουν να μας κυκλοοσουν. 0 Τζαβέλας.. Για κάποιον άγνωστο λόγο ο αρχηγός κράτησε το σημείωμα του Αγρότη επάνο^ του και δεν το έβαλε μαζί με τα άλλα χαρτιά που φ υ­ λάει επιμελώς στη δερμάτινη τσάντα του. Άγνωστο πόσο πιστεύει αυτά που λέει.Μια και πήραν την απόφαση να μας κυνηγήσουν.. Πάντως μπορεί να άρχισε με χιούμορ. Όσοι άνδρες βγήκαν αντάρτες κατατάχθηκαν στον ΕΔΕΣ ή σε άλλες μικρό­ τερες αντιεαμικές οργανώσεις· και τώρα ξαναπήραν τα όπλα εναντίον τους στο πλευρό της Εθνοφυλακής. Μόλις βγήκαν από την εκκλησία. δ έ­ σποτα».Θα μας ξανάρθεις. και τα λόγια του εμπεριείχαν ένα είδος αποχαιρετισμού· τόσο επηρε­ άστηκαν οι άνδρες που κάποιος τον ρώτησε σαν να είχε κιόλα φύγει: . αρχηγέ. Τους παρουσίασε ως επικείμενη τη συνάντησή του με τον Ζαχαριάδη . ευλογεί ιερατικά τους καθισμένους στο δάπεδο άνδρες και δέχεται ένα δυο πειραχτικά «ευλόγησον. Ποιος ξέρει. Προτού αρχίσει την ομιλία του. μουρμούρισε εκείνος. Τότε θα λυθεί και το δικό τους ζήτημα. Εκείνος δεν μεταπείθεται. ΙΙαρόλο που η Θεσσαλία υπήρξε από τους πυλώνες του Εαμικού Κράτους.Μπορεί ναι. μπορεί και όχι.ΛΡΙΙΣ. . Οι πληροφορίες του συνδέσμου δεν προμηνύουν τίπ ο τα καλό· βρί­ σκονται κυριολεκτικά σε διακεκαυμένη ζώνη. Έ ξω από τα Ελληνικά (Μαρτενσικό) μέσα σε μια εκκλησία θα γ ί­ νει η τελευταία συνέλευση το^ν τελευταίων ανταρτών του ΕΑΑΣ.

σχεδόν στο ταψί. όπου συναντιούνται με τον Λάμπρο Κωνσταντέλλο και τους δικούς του. στο Μαυροβούνι. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Οι «Αρειανοί» υποχωρούν προς την Καλή Κώμη και τη νύχτα μέ­ νουν έξω από τα Ελληνικά. αποφάσισε να καταγγείλει ανοιχτά την ύποπτη και τυχοδιωκτι­ κή δράση του Άρη Βελουχιώτη (Θανάση Κλάρα ή Μιζέρια). αποσύρονται στο κοντινό ύψωμα Πέντε Αδέλφια. για τί της έδινε όπλα για να κτυπά . «Κ ατόπιν των δοθεισών οδηγιών το απόσ πασμ α Μουρελάτου λαμ­ βάνει την 19ην ώραν της 12ης Ιουνίου επαφήν με την συμμορίαν Άρη εις Πετρωτόν (Λιάσκοβον)». ένα σκληρό εδεσίτικο χο:>ριό. και περασμένα μεσάνυχτα το τμήμα 0α κινηθεί προς το Λιάσκοβο. Τρίτη 12 Ιουνίου. Εθελοντές δεν θα βρουν στο Λιάσκοβο. Αυτός στέλνει μήνυμα σε Μόκκα. Επειδή είναι λίγοι για να αντιμετωπίσουν τους «Αρειανούς». Εκτός από τις εδεσίτικες ομάδες στη συμπλοκή πρόλαβαν κατά την υποχώρηση των ανταρτών να πάρουν μέρος και οι εθνοφύλακες του Μουρελάτου. Η δράση αυτή. οι κάτοικοι έχουν συγκροτήσει δική τους ομάδα 15 ενό­ πλων με επικεφαλής τον εδεσίτη ανθυπολοχαγό Νίκο Κοντογιάννη.720 ΔΙ Ο Ν Υ Σ Ι ΙΣ Χ Α ΡΙ Τ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Πάλι μια πληροφορία για μαζική προσέλευση εθελοντών τους ξε­ σηκώνει. που αντάλλαξαν π υ ρ ά με την οπισθοφυλακή του τμήματος. που μονάχα την αντί­ δραση μπορούσε να εξυπηρετήσει. αφού συζή­ τησε πάνω σε εκθέσεις που ήρθαν από διάφορες κομματικές οργανώ­ σεις. Οι θέσεις μέσα στο χωριό είναι παντελώς απρόσφορες για ά μ υ­ να. » 0 σ. Οι αντάρτες καλύπτονται πρόχειρα πίσω από τη μάντρα του σχο­ λείου και μόνο προς το ηλιοβασίλεμα θα κατορθο^σουν να α π α γ κ ι­ στρωθούν παίρνοντας μαζί τους 17 ομήρους. Ζαχαριάδης μάς ανακοίνωσε ότι η ΚΕ του ΚΚΕ. Την ίδια ημέρα στην Αθήνα ο Ριζοσπάστης με εντολή του Ζ αχα­ ριάδη επιτίθεται σκληρά στον Άρη με αήθεις χαρακτηρισμούς: «Το ΚΚΕ καταγγέλλει ανοιχτά τον Άρη Βελουχιώτη. » 0 Βελουχιώτης και ύστερα από τη σύναψη της Συμφω νίας της Βάρκιζας συνέχισε τη δράση του. Αντίθετα. κακοποιήθηκαν και τον έναν τον γκρέμισαν σε μια χαράδρα. Κατά το μεσημέρι τους χτυπάνε με καταιγισμό πυρών από τα γύρω υψώματα* τους έχουν ακάλυπτους. Σταθαίους και Χασκύτες να σπεύσουν να εγκλωβίσουν τον Άρη μέσα στο χωριό. Στη συμπλοκή τρα υμ α ­ τίστηκε ελαφρά στο μεγάλο δάχτυλο του χεριού του ο Θάνος και έχα­ σαν δύο αντάρτες που είχαν πάει γ ια τρόφιμα σε έναν κοντινό μύλο* συνελήφθησαν από τους παρακρατικούς.

Για να ανακοπεί α υ ­ τό το θρυλούμενο ρεύμα εθελοντών προς τον Άρη. προσπάθησε να τον μειώσει χρησιμοποιώντας υποτιμητικά το ψευδώνυμο και την παλιά του δήλο^ση0 Παρά τα όσοι λέγονται. Μετά το άρθρο του Ζαχαριάδη που διάβασε στη Μεσοχώρα.1945. δόθηκε εντολή από τον Ζαχαριάδη να καταγγελθεί ο αρχηγός δημοσίως· και.)ί κατευΟύνεται στο χ(οριό Κοθώνι (ΙΙολυνέρι). . Γύρα) τα υψώ ματα έχουν γεμίσει παρατηρητήρια. Ό πω ς και ότι πρώην εαμίτες και ελασίτες. Ρ ι ζ ο σ π ά σ τ η ς . Κάθε τους κίνηση παρακολουθείται και μεταδίδεται· αυτό που εμποδίζει τους δκύκτες τους να τους επιτεθούν είναι οι 17 όμηροι από το Λιάσκοβο. ήταν απλώς θέμα χρόνου. είναι πρακτικώς αδύνατον να. ήταν αρκετά ευφυής για να ξέρει πω ς η διαγραφή του. αφού διανυκτέρευσε στο Μαυροβούνι.'20 Ο Ζαχαριάδης έχει απορρίψει περιφρονητικά την έκκληση του Άρη να συναντηθούν. Ό πω ς είναι γνωστό. να παραβιάζει τη Συμφωνία της Βάρκιζας και να δικαιολογεί τα εγκλήματά της. Ημέρες (2) Τετάρτη 13 Ιουνίου. επειδή δεν μπορούσε να ανεχτεί την τεράστια ακτινοβολία του αρχηγού του ΕΛΑΣ.0. που υπηρετούν τώ ρα τη θητεία τους στην Εθνοφυλακή. είναι έτοιμοι νο: λιποταχτήσουν ομαδικά για να ενωθούν μαζί του. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 721 το ΚΚΕ. 20. 12. Τον Γενικό Γραμματέα του ΚΚΕ τον έχουν ανησυχήσει κάποιες πλη­ ροφορίες από τοπικούς κομματικούς της Θεσσαλίας ότι κρατάνε με μεγάλη δυσκολία τους κρυπτόμενους ελασίτες να μην προσχωρήσουν στο τμήμα του Άρη. ο Βελου­ χιώτης (Θανάσης Κλάρας) στον καιρό της δικτατορίας είχε πιαστεί και είχε κάνει δήλο)ση μετανοίας και αποκήρυξης του ΚΚΕ». αν δεν είχε ήδη πραγματοποιηθεί. το προ. όπω ς και κάθε προσπάθεια διαμεσολάβησης από τρί­ τους για να βρεθεί μια λύση. διάβασε π ο ­ τέ ο Άρης αυτόν τον λίβελο εναντίον του· ούτε χρειαζόταν. Οι διάφορες εκδοχές για τον τρόπο που δήθεν έφτασε η εφημερίδα στα χέρια του ανήκουν μάλλον στη σφαίρα του μύθου. Το τμήμα. Χωρίς αυτούς οι «Λ ρειανοί» θα ήταν αδύνατον να κινηθούν.Λ PI ΪΣ. δεν επιτρέπει πια καμιά καθυστέρηση για την ανοι­ κτή καταγγελία του Άρη Βελουχιώτη.

Ρούμελη. γέφ υρα Κοράκου. και -ε π ιτ έ λ ο υ ς . γ ια τη διαγραφ ή και την αποκήρυξή του από το ΚΚΕ. οπισθοφυλακή. Άγραφα. κάθε αντέρεισμα. (Γκονέζος) Εκεί ακριβούς. σε μικρή απόσταση. Είχε μόνο μια υποχρεωτική διάβαση. μπροσ τά στους Τζαβέλα. Λίγο πριν τα μεσάνυχτα ο οδηγός τους ο αχτιδικός εξαφανίζεται. Παράλληλα ενημερώνει τον αρχη­ γό. τους περιμ έ­ . σε απόσταση 200-300 μέτρων. κρύβουν τα βαριά αντικείμενα και τα πλεονάζοντα πυρομαχικά. που χωρίζει τα δυο χωριά Κοθώνι και Μυρόφυλλο. 0 Άρης απομακρύνει μερικούς ακόμη. Κλειδώνουν τους 17 ομήρους στο σχολείο και αργά τη νύχτα ξεκι­ νάνε. Αμέσως μετά έρχεται ένας χωρικός και τους ενημερώνει ότι στο κοντινό χωριό Βαλκάνο έφτασε μια διλοχία στρα­ τού. Πατάνε πλέον σε αναμμένα κάρβουνα. η οποία θεριζό­ ταν σε πλάτος και βάθος». αλλά σαν αναμενόμενο. κάθε ξερολιθιά. προς Μυρόφυλλο.722 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ ΧΑΡΓΓΟΠΟΥΛΟΣ 0 τόπος έχει γεμίσει ενόπλους* κάθε σύδεντρο. Έ χουν φτάσει ακριβώς στο σημείο που ο δρόμος από το Κοθώνι στρίβει για Μιλογόζι και Μυρόφυλλο. «Το μέρος αυτό ήταν κατάλλη­ λο για ενέδρα. κάθε ήχος παράταιρος. Στο Κοθώνι φτάνουν νωρίς το α πόγευμα και διαπιστώ νεται πω ς κάποιοι άνδρες έχουν εγκαταλείψει το τμήμα. Π ερπατάνε με προσοχή στο σκοτάδι πάνω στο μονοπάτι στο επ ι­ κίνδυνο αντέρεισμα Χοιρόλακκος. ακολουθεί σαν γενικός δι­ οικητής ο Πελοπίδας με το κυρίως τμήμα 40-45 ανδρών και επικεφ α­ λής τους Νέστορα και Γερούκη. ενισχυμένοι με δυνάμεις του Μόκκα και των Σταθαίων. Θάνο και Γκονέζο. για να είναι πιο ευκίνητοι. Έ ν α ς αχτιδικός π αρουσ ιάζετα ι πρόθυμος να τους οδηγήσει έξω από τον κλοιό. Το καθορισμένο δρομολόγιο είναι από Κοθώνι προς Μυρόφυλ­ λο. Πιο πίσω. στα δεξιά της αρειανής φάλαγγας. Το μέρος είναι δύσβατο· αριστερά τους πέφτει σχε­ δόν κάθετα ένας γκρεμός. που βγάζει στην κοίτη του Αχελίοου. ο Μακρυγιάννης με μια διμοιρία. κάθε κίνηση αδικαιολόγητη μπορεί να κρύβει θανάσιμη απειλή. είναι ξαπλωμένοι ανάμεσα στα χορτάρια ενός παλιού χωραφιού ή καλυμμένοι πίσω από παλιές ξερολιθιές οι διώκτες τους· οι εθνοφύλακες του Μουρελάτου. είναι ο Άρης με 20 αντάρτες και στο τέλος. Πρέπει να φύγουν. Επικεφαλής της εμπροσθοφυλακής από δύο διμοιρίες είναι ο έμπειρος Λευτέρης Χρυσιώτης* πίσω. κάθε στροφή του δρόμου. Μεσούντα.αποφασίζεται να επιχειρήσουν έξοδο από την περιοχή. Εκείνος το ακούει στενοχωρημένος. και δε­ ξιά η πλα γιά ανεβαίνει απότομα.

Ο Άρης αγωνιά για την τύχη του κυρίως τμήματος* πού βρίσκονται ο Πε­ λοπίδας και ο Λευτέρης με τους άνδρες τους. λέει ψύχραιμα στην ομάδα του και χύνονται όλοι μες στο σκοτάδι στο επικίνδυνο βάραθρο. Στο ποτάμι. που λειτουργούσε με μανιατό. Ο μικρόσωμος εκπαιδευ­ τής των μαυροσκούφηδων στην ιππασία Καραϊσκάκης δεν το αποτολμά* ακολουθεί πλάι το ποτάμι για να ανακαλύψει κάποιο γεφυράκι.ΑΡΙΙΣ. Δράκος. Ο Άρης αποφασίζει να πάνε προς τη Μεσούντα· με το φως του φεγγαριού και το μικρό φαναράκι του αρχηγού.κου­ τρουβαλάνε στον γκρεμό και φτάνουν χαμηλά στο ποτάμι.λπ. Οι «Αρειανοί» μπαίνουν ανυποψίαστοι στην ενέδρα. Ο υπολοχαγός Μουρελάτος θα γράψει στην αναφορά του για τη νυ­ χτερινή ενέδρα με τα φτωχά αποτελέσματα: «Συνάπτεται συμπλοκή 13ην Ιουνίου και ώραν 24 εις θέσιν Χοιρόλακκος. Θάνος. 0 Λεύτερης με την εμπροσθοφυλακή περνάει χωρίς κανένα κώλυ­ μα και απομακρύνεται* περνάει και το μεγαλύτερο μέρος της κύριας δύναμης όταν ξαφνικά η νύχτα γίνεται κόλαση από τους ήχους των οπλοπολυβόλων και τις λάμψεις των χειροβομβίδων. Δεν ξέρει αν γλίτωσαν καθώς οι ώρες περνάνε και δεν επιχειρούν να ξανασυνδεθούν μαζί του. ο Άρης με τους 25 δικούς του θα μείνουν καλυμμένοι ανάμεσα στα έλατα και στους θάμνους του Φάγκου* κάθε τους κίνηση στη χαράδρα θα ήταν καταδικασμένη. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 723 νουν βουβοί στο σκοτάδι με τις χειροβομβίδες στα χέρια και το δά ­ χτυλο στη σκανδάλη. με αποτέλεσμα την αιχμαλωσίαν δύο συμμοριτών και την κατάληψιν ενός οπλοπολυβό­ λου». Από το φώτισμα. Κανένας δεν έχει χτυπηθεί από σφαίρα ούτε έπαθε τίποτα στην απότομη π τώ ­ ση. Οι υπόλοιποι φτάνουν στην άλλη όχθη του Αχελώου και. Οδηγό δεν είχαμε. Δρο­ . Οι 20 αντάρτες που ήσαν μαζί του -Λέων. Τζαβέλας. Μαθημένοι σε τέ­ τοια απρόοπτα. (ΔΙΣ/ΓΕΣ) Πέμπτη 14 Ιουνίου. πέφτουν όλοι κάτω και μένουν κάμποσο ακίνητοι περιμένοντας την αντίδραση της εμπροσθοφυλακής. Σε λίγο ο Άρης δίνει την εντολή. πιασμένοι ο ένας από τον άλλον. Δέσπω κ. Γκονέζος. Ζαγκλάρας. ώσπου να νυχτώσει. Όταν πέφτει ξανά το σκοτάδι. «Ταλαιπωρηθήκαμε όλη τη νύχτα. κινούνται μέσα στο φαράγγι προς τη Μεσούντα. μπαίνουν έως τον λαιμό στο νερό και περνάνε με δυσκολία απέναντι. κρύβονται στη χαράδρα του Φάγκου. Έκτορας. γιατί δεν δίνουν κάποιο σημείο ζωής. γιατί δεν εμφανίζονται.. Καραΐσχάκης. καθώς π α ίρ ­ νει να φωτίζει.

που τους κρατάνε μαζί τους για να μην προδώσουν την π α ­ ρουσία τους. για να περάσουμε από τους πυκνούς θάμνους και τους γκρε­ μούς. να ξαναπεράσουν το ποτάμι προς τη Ρούμελη . Προς το χάραμα οι «Αρειανοί» συναντάνε τους τσοπάνους Γιάννη Καλογιάννη με τον γιο του και τον Σωτήρη Καλογιάννη με τη γυναί­ κα του. Την ασφάλεια της ομάδας την έχει αναλάβει ο Δράκος. Εκεί είναι και οι δύο νεαροί γιοι του. Οι «Αρειανοί» τραβιούνται πιο πέρα. δεν γνωρίζαμε και πολλές φορές γυρίζαμε στο ίδιο μέρος. που έστησε 300 μέτρα πιο ψηλά. εφοδιασμένος με τα κιάλια του Τζαβέλα. Κο3στα. Έναν άλλο τσοπάνο. τον Χρήστο Τζουβάρα. Εκεί που κάθεται ο Άρης. (Γκονέζος) Τέλος Παρασκευή 15 Ιουνίου. στο ύψο^μα Αντές. 0 αρχηγός τούς αναθέτει την ίδια αποστολή* να τον συνδέσουν με το τμήμα του ή τους Τσουμάνηδες.724 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μολόγιο. αλλά για λόγους ασ φ α­ λείας είναι μαζί του ως σύνδεσμος με τους υπόλοιπους ο νεαρός Νί­ κος Κρεμμύδας* πιο ψηλά από τη θέση του Δράκου είχε εγκα τα σ τα ­ θεί ακόμη ένα παρατηρητήριο με δύο ανταρτόπουλα. εαμίτες κτηνοτρόφους της περιοχής. του Πελοπί­ δα και του Λευτέρη* ή να τους βρει ο ίδιος και να τους φέρει εκεί που βρίσκεται. έχουν μαζευτεί γύρω του πέντε έξι άν­ δρες του στενού πυρήνα της ομάδας. Υπεύθυνη στρατοπέδευσης είναι η Δέσπω. περιέργω ς ο Άρης τον εμπιστεύεται και τον στέλνει να ειδοποιήσει κάποιον από τους αδερ­ φούς Τσουμάνη (Απόστολο. στο ύψωμα Γκορτσούλα. Πιο πάνω. και σκορπίζονται ανάμεσα στα έλατα για να περάσει η ημέρα. παρακολουθεί την κίνη­ ση στον δρόμο που περνάει από τη Μεσούντα και τα γύρω υψώματα. για να τον συνδέσουν με την υπόλοιπη δύναμη. ΓΙλία). Ο Θάνος υποστηρίζει πω ς π ρ έ­ πει να φύγουν αμέσως. ένα παρατηρητήριο και. που φροντίζει να ετοιμαστεί κάτι για να φάνε. αλλά δεν ξαναγυρίζουν. Αυτοί φεύγουν πρόθυμα. που κάποια στιγ­ μή εγκατέλειψαν και χάθηκαν. Ο Δράκος έχει οπτική επαφή με την ομάδα. π έ ­ φτουν στη στάνη του Μιχάλη Σπύρου από το Τετράκωμο. Χρει­ άστηκαν δέκα ώρες για να περάσουμε μια απόσταση τεσσάρων π ερί­ που χιλιομέτρων». στη θέση Μούκα ενός αντερείσματος του Φάγκου. που αναγνωρίζουν αμέσως τον Άρη και τον υποδέχονται θερμά.

σαν κάτι να τον α π α ­ σχολεί ακόμη· κάτι που χρειάζεται να το διευκρινίσει. και ενώ έχουν σηκωθεί όλοι όρθιοι και κοιτάνε τον Άρη περιμένοντας διαταγές. Οι διώκτες τους είναι πολύ πιο κοντά από όσο νό­ μιζαν· δυο τρεις άνδρες με αυτόματα εμφανίζονται ανάμεσα στα έλα­ τα της κορυφής και οι ριπές τους σαρώνουν τον τόπο. καπνίζει. . Είναι κυκλωμένοι. Δυο μέρες είχε να βάλει μπουκιά στο στόμα του. χωρίς να βιάζεται. Και να σωθεί και να φτάσει στη Ρούμελη. « 0 Άρης κάθεται σαν να μη γίνεται μάχη». πολύς κόσμος που έρχεται προς το μέρος τους. τ ί­ ποτα δεν θα αλλάξει. 0 Λέων τους παρακολουθεί φοβι­ σμένος.ΑΡΗΣ. Εκείνος δεν κινητοποιείται· ο εχθρός πλησιάζει και δεν ξεσηκώ­ νει το τμήμα. αλλά αυτός σταματάει. δεν έχει συνέλθει από το σοκ της ενέδρας. από το παρατηρητήριο του Δράκου ακούγονται πυροβολισμοί. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 725 προτού κυκλωθούν σε αυτήν τη «χούνη». Έ χει μισογείρει αμίλητος πάνω σε κάτι κομμένα ελάτινα κλαδιά. Αντάρτικο πια δεν ξαναγίνεται. φωνάζει ο Άρης.. Ξέρει πω ς είναι μάταιο. δεν δίνει καμία εντολή ή τουλάχιστον δεν δείχνει να βιά­ ζεται να κάνει κάτι. να γκρινιάζει ότι ήδη έπρεπε να έχουν φύγει. από την προηγούμενη νύχτα. πίνει τσίπουρο από το παγούρι του και παιδεύεται με τις σκέψεις του* λέξη δεν βγαίνει από το στόμα του.Φύγετε!. Κάνει στους άλ­ λους νοήματα να απομακρυνθούν. έχει οριστικά χαθεί. μα δεν δίνει σημασία· η μάχη που τον ενδιαφέρει. Στο ποτάμι! Οι περισσότεροι κατρακυλάνε στον κατήφορο. 0 Αρης δεν απαντάει καθόλου. Ξαφνικά. Ο Έ κτορας πάντα λιγόλσγος και ο Τζαβέλας σε υπερένταση..ου είναι πως αδιαφορούσε πια για όλα. Κάπνιζε κι έπινε. Δεν στρέφεται να ανταποδώσει τα πυρά στους διώκτες του ούτε προσπαθεί να φύγει. 0 Λέων δίνει τη δι­ κή του ερμηνεία: «Η γνώμη μ. η δική του μάχη. Από την κάτω μεριά του Φάγκου ακούγεται ένα οπλοπολυβόλο που βάλλει και αμ έ­ σως από το πάνω μέρος δύο άλλα. (Σεβαστάκης) Οι σφαίρες σφυρίζουν γύρω του. Πιο μπροστά ο Τζαβέλας με την πλάτη στο ποτάμι ρίχνει μα­ νιασμένος με το αυτόματο προς τα πάνω και βρίζει. και με το π ι­ στόλι στο χέρι ακουμπάει σε κάτι πελώριους επίπεδους βράχους σαν πλάκες. . Δεν ήθελε. δεν μπορούσε να φάει». 0 Άρης ακολουθεί όρθιος. (Τριανταφυλλίδης) Λργά το απόγευμα από το παρατηρητήριο του Δράκου έρχεται τρέχοντας ο νεαρός Κρεμμύδας και ειδοποιεί τον αρχηγό πως από το Μυ­ ρόφυλλο βγαίνει κόσμος.

Όσο κι αν ήξερα πώ ς ήτανε. Τώρα του επιτίθε­ νται από παντού. Η ιστορία δεν μπορεί να επαναληφθεί. ήταν «φίλιο πεδίο». Κρατούσε το περίστροφό του. Στεκόταν ακίνητος. Η κρατική εξουσία π ρ ο σ π α ­ θεί με κάθε τρόπο να σβήσει το αντάρτικο έπος που δημιούργησε. Το οπλοπολυβόλο από απέναντι χτυπά ει τον γερο-Κόζιακα. Μια σφαίρα εξοστρακίζεται σε έναν βρά­ χο και κάποια θραύσματα πληγώνουν ελαφρά τον πανικόβλητο Λέο­ ντα πάνω από το φρύδι· αυτός στρέφεται στον αρχηγό: «Γύρισα να ιδώ τι έκανε ο Άρης. εξακολουθούσα να πιστεύω πω ς έφτανε να τ ’ α π ο ­ φάσιζε εκείνος γ ια να γλιτώσουμε. Πάλι δεν χωράει πουθενά. τον αντίκρισα. »Ούτε δέκα βήματα μας χώριζαν. Δεν υπάρχει τόπος για αυτόν. Τώρα είναι πολυάριθμες και πανίσχυρες. »Γυρίζοντας. με την κάννη ακουμπισμένη πίσω από το δεξί του αυτί». Τότε επιβαλλόταν στις ασήμαντες πολιτικές οργανώσεις. (Τριανταφυλλίδης) Έ χει πάρει τη μεγάλη απόφαση.726 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Ο Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Α Ο Σ Τότε ο κόσμος μισούσε τους Γερμανούς. Τώρα βλέπει τους Άγγλους σαν συμμάχους και σωτήρες από την πείνα. 0 άνθρωπος που ξανάδωσε την περηφάνια σε έναν ολό­ κληρο λαό έκανε αυτό που ήξερε από την πρώτη ημέρα που βγήκε στο Βουνό ότι θα κάνει. Πυροβόλησε τον εαυτό του. . Τότε. II Ελεύθερη Ελλάδα δεν υπάρχει πια. όπου στεκόταν. να τον παρακαλέσω να μας σώσει. και η κομματική εξουσία να σβήσει τον ίδιο. Το ηλιοβασίλεμα της 15ης Ιουνίου 1945 το άστρο του Άρη εκρήγνυται μόνο του. που πέφτει σαν πουλί στο νερό.

Ε ι ς Μ ν η μ η ν Κ τηνω δία Στις 18 Ιουνίου ένα κλειστό στρατιωτικό αυτοκίνητο περνάει μέσα από τα Τρίκαλα μεταφέροντας σιδηροδέσμιους αντάρτες του ΕΛΑΣ από τη μία φυλακή στην άλλη. κρέμονται από έναν στύλο τα κεφάλια του Άρη και του Τζαβέλα. του ψιθυρίζει: . Το μυαλό των δέσμιων ελασιτών πάει με ελπίδα στον Άρη. Κάτι συμβαίνει. φασαρία και νταούλια να χτυπάνε. Στον δρόμο επικρατεί αναστάτωση· ακούγονται φωνές. Στο ίδιο σημείο που η εαμική ηγεσία πριν λίγους μήνες είχε αναγγείλει στο παγωμένο πλήθος τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Στην πλατεία Ρήγα Φεραίου των Τρικάλων οι οπλισμένοι φρουροί κατεβαίνουν από το αυτοκίνητο και σε λίγο καλούν με φωνές τους αλυσοδεμένους ελασίτες να αντικρίσουν το αποτρόπαιο θέαμα. Αμέσως η Διμοιρία Μουρελάτου ετέθη εις καταδίωξιν και ούτω επετεύχθη η κύ- . Είναι εκεί. Την κτηνωδία τη χρεώνονται απευθείας η κυβέρνηση και κυρίως ο κα θ’ ύλην αρμόδιος υπουργός Εσωτερικών Κωνσταντίνος Τσάτσος. 0 Κόζιακας σκύβει λίγο και. οι οποίοι έδωσαν την άδεια για αυτήν την αποκρουστική έκθεση κεφαλών.Αες να ’ναι τος εδώ.16. Λνάμεσά τους είναι οι Θεσσαλοί κ α ­ πετάνιοι Κόζιακας και Μπουκουβάλας σακατεμένοι από το ξύλο και τα βασανιστήρια. Η πρώτη έκθεση της Στρατιωτικής Διοικήσεως Λαρίσης που έφ τα­ σε στην Αθήνα έδινε το περίγραμμα: του δράματος: «Την 15-6-45 υπήρχεν η πληροφορία ότι ο Άρης ευρίσκεται εις θέσιν Φάγκο. που ξέρουν πω ς γυρνάει σε εκείνα τα βουνά. όπως είναι δεμένος χέρι χέρι με τον Μπουκουβάλα.

Σήμερα όμως. »Στο ΚΚΕ δεν έχει κανένας θέση. απειθαρχεί πάλι. όταν οι πράξεις του δεν συμβιβάζονται . μόλις ληφθείσαι. μεταξύ t c o v οποίΐον και η ερωμέ­ νη του Άρη.)σης. μεταξύ το3ν οποίων και ο Άρης Βελουχιώτης και Τζαβέλας. να εξαγοράσει με το αίμα του την προδοσία του εκείνη που αναγνώρισε και καταδίκασε. και την αιχμαλο. Επίσης εις (1) ερρίφθη εις Αχελώον κι επνίγη. Ο Άρης δεν πεθαίνει. ο αρχισυμμορίτης καπετάνιος του προδοτικού ΕΑΑΣ Άρης Βελουχιο3της. Το ΚΚΕ του έδωσε τη δυνατότητα: αυτή. αναφέρουν ότι εφονεύθη κατόπιν συμπλοκής. » 0 Κλάρας. οσοδήποτε ψηλά κι αν στέκει και οσοδήποτε μεγάλος κι αν είναι. Επίσης την επαύριον συνελήφθησαν έτεροι δύο. ως επίσης και του αιμοσταγούς συντρόφου του Τζαβέλα θα εκτε­ θούν εις κοινήν θέα». Δ ιαπόμ πευσ η Την ίδια ημέρα της ραδιοφο^νικής ανακοίνο. όπου εξετέθησαν εις κοινήν θέαν εις την πλατείαν της πόλεως». (Δ1Σ/ΓΕΣ) ÌI Ελλάδα έχει πληροφορηθεί τον θάνατο του Άρη από το πρωί της 16ης Ιουνίου· ο ραδιοφα)νικός σταθμός διέκοψε το πρόγραμμά του για να μεταδώσει πανηγυρικά ανακοίνωση του υπουργείου Ασφαλείας: «Πληροφορίαι εκ Τρικάλων.728 ΔΙ Ο Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ Π Ό Π Ο Υ Δ Ο Σ κλωσις της συμμορίας. Αι κεφαλαί του Άρη και Τζαβέλα απεκόπησαν και μετεφέρθησαν εις Τρίκαλα. Η κεφαλή του. παρά τις υποσχέσεις και τη συμφο^νία που στα λόγια έδειξε. λίγοι το πιστεύουν. 0 τίτλος είναι «Η προδοσία του Βελουχιώτη» και το κατάπτυστο κείμενο που ακολουθούσε έγραφε κατά λέξη: «Το ΠΓ ενέκρίνε τη δη­ μοσίευση στον Ριζοσπάστη της απόφασης της 11ης Ολομέλειας της ΚΕ για τον Άρη Βελουχιώτη (Θανάση Κλάρα ή Μιζέρια).)σίαν 8. όπου έλαβεν χώραν συμπλοκή διαρκέσασα επί δίωρον με αποτέλεσμα την διάλυσιν της συμμορίας και τον φόνον 6. ξαναπροδίνει το ΚΚΕ με την τυχοδιωκτική και ύποπτη δράση του που μονάχα τον εχθρό ωφελεί. ο Ριζοσπάστης δημοσιεύει την επίσημη διαγραφή του Άρη. υπό δυνάμεων Εθνοφυλακής. μεταξύ των οποί(ον ο καπετάνιος Δράκος. από δειλία και φόβο. γ ια ­ τί λύγισε μπροστά στην τρομοκρατία του Μανιαδάκη. ξαναζήτησε στον καιρό του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. αφού μία φορά πρόδωσε και αποκήρυξε το ΚΚΕ. στις 16 Ιουνίου. σε μια δύσκολη και κρίσιμη στιγμή. ΙΙολλοί το ακούνε.

ευ­ νοούμενος τότε του Ζαχαριάδη. Γρηγοριάδης. χιλιάδες αναρτημένες φωτογραφίες από εφημερίδες και άλλες πολλές ακόμη δείχνουν τα αισθήματα των συμπολεμιστών του για τον “αποκηρυχθέντα'\ που τίποτα δεν μπορεί να κλονίσει τους θρύλους γΓ αυτόν».η επιβολή του Γενικού Γραμματέα είναι απόλυτη. Αντάρτικο) Τα στελέχη του Κόμματος που βρίσκονται στις φυλακές τα χάνουν οι μπαρουτοκαπνισμένοι ελασίτες αποσύρονταν μόνοι στα απόμερα σημεία των φυλακών. θα κάνει την αυτοκριτική του: «Μόνο η κατάσταση ενός είδους αλλοτρίωσης των στελεχών και μελών του Κόμματος εξηγεί πώς ανέχτηκαν τους χαρακτηρισμούς εκείνους σε βά­ ρος του καπετάνιου του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ». Να το κατεβάσουν αμέσως. Ουδείς από τα στελέχη του Κόμματος έχει το σθένος να υπ ερ α σ π ι­ στεί τον αυτόχειρα της Μεσούντας. Όταν άρχισαν ν ’ ακούονται οι αποδοκιμασίες και οι βρισιές για τον Άρη Βελουχιώτη. Άκουσα γυναίκες και γρι­ ούλες να καταριούνται τους φονείς του και να τον αποκαλούν Άγιο. Και. Πολλά χρόνια αργότερα ο μοιραίος Παρτσαλίδης. Άκουσα πολλούς να ελπίζουνε ότι ο Άρης δεν πέθανε». Στις φυλακές. Το ΚΚΕ έχει εισέλθει στη δεύτερη εποχή παντοδυναμίας Ζαχαριάδη. (Φ. όπω ς καταθέτει ο Μάρκος Αυγέρης: «Βρισκόμουν σε μια συνεδρίαση της ΕΠΟΝ. «Με τον θάνατο του Άρη σημειώνεται η πρώτη σιωπηρά αποδοκι­ μασία του Ζαχαριάδη κι ας είναι πανίσχυρος ο νεοφερμένος αρχηγός του ΚΚΕ.ΑΡΗΣ. και έκλαιγαν σαν μι­ κρά παιδιά. Είδα φωτογραφίες του βαλμένες στα εικονίσματα.] Σταματήστε το αίσχος». Αν η ακροδεξιά κυβέρνηση και η ηγεσία του ΚΚΕ τον εξόντωσαν και τον διαπομπεύουν μετά θάνατον. ήταν συ­ γκλονιστική η εντύπωση στους νέους. Ούτε οι ελασίτες υποτάσσονται σε άνωθεν εντολές. (Λαγδάς) Από τις εφημερίδες της εποχής μόνο η εαμική Ε/ιεύΟερη Ελλάδα εξεγείρεται: «Το κεφάλι του Άρη δεν είναι για να στέκει κρεμασμένο στο φανοστάτη των Τρικάλων σαν κεφάλι ληστή. [. οι χυδαίοι χαρακτηρισμοί εναντίον του από τον Ζαχαριάδη. Ο Α Ρ Χ ΙΙΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 729 με το κοινό συμφέρον και όταν παραβιάζεται η δημοκρατική εσωκομ­ ματική πειθαρχία». Το ίδιο θα επαναληφθεί και αλλού. Και να το μεταφέρουν στο Γοργοπόταμο.. Οι ανταποκρίσεις των δημοσιογράφων από την ύπαιθρο είναι συνταρακτι­ κές: «Είδα με τα μάτια μου ανθρώπους να κλαίνε για τον Αρη. ο λαός θρηνεί τον θρυλικό αρχηγό. όπου βρίσκονται χιλιάδες και χιλιάδες αγωνι­ στών του ΕΛΑΣ αυτόν τον καιρό. εκεί που ο Άρης δόξασε την Ελλάδα. έμειναν εμβρόντητοι γ ια μια .. για να μην τους βλέπουν. χέρια ευλαβικά να το ενταφιάσουν με μια σεμνή τελετή.

δεν θα μπορούσε να διαφύγει. με επικεφαλής τον επιλοχία της Εθνοφυλακής και προ^ην εδεσίτη Νίκο Κοίλια και τους Ευάγγελο Μα- . Όμως ο τόπος που είχε κρυφτεί ο Άρης ήταν γεμάτος βοσκούς και σκηνίτες· αδύνατον να μην τον εντοπίσουν. Ο Άρης με την ομάδα του δεν ήσαν μαζί τους. παρουσιά­ στηκαν ο ένας μετά τον άλλον οι Σταύρος Γαλαζούλας. οι περισσότεροι αντάρτες (ομάδες Χρυσιώτη και Πελοπίδα) είχαν διαφύγει από την ενέδρα και πέρασαν προς ΚαταβόΟρα. Αντρέας Μπαρκονίκος και Αντώνης Καλόγηρος για να του υποδείξουν την ακριβή θέση στο Μιλογόζι που βρισκόταν ο αρ­ χηγός του ΕΛΑΣ. γοερός και με λυγμούς κι άρχισαν ορμητικά να σηκώνονται και να φεύγουν ο ένας μετά τον άλλο. (Τριανταφυλλίδης) Ο Βόιδαρος δυσκολεύτηκε αρχι­ κά να πιστέψει πως ο έμπειρος αρχιαντάρτης θα κλεινόταν εκεί που. η καταδίωξη του αρχηγού είχε φτάσει σε νεκρό σημείο. (Λαγδάς) Όμως εκείνες τις πρώτες ημέρες κανείς δεν ξέρει ακόμη τι ακριβώς συνέβη στη χαράδρα της Μεσούντας. Μό­ νο όταν συλληφΟούν κάποιοι τελευταίοι ελασίτες που ήσαν μαζί με τον Άρη. που είχε στήσει στην κορυφή του αντερείσματος. Το πρωί της επόμενης ημέρας. περίπου 40 πρώην εδεσίτες και εθνοφύλακες του 266 ΤΕ. στις ηπειρώτικες ομάδες του Βόιδαρου. που επισήμως «τελούσαν εν αδεία».730 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ στιγμή και σε λίγο ξέσπασε ένας θρήνος ανάμεσα τους. Αυλάκι. Όμως οι πληροφο­ ριοδότες του επέμεναν* ήξεραν ακόμη και το καραούλι του Δράκου. αν τον εντόπιζαν. άλλοι 0α τον κα­ ταδίωκαν εκεί. Μετά την ενέδρα στον Χοιρόλακκο. Οι διώκτες του τον είχαν χάσει. 15 Ιουνίου. Βελισσάρης Μπαλατσούκας. Ο Βόιδαρος αποφασίζει να δράσει. που ήσαν από την πάνω μεριά του Φάγκου. Βελανιδιά. Οι ανταποκρίσεις των εφημερίδων από τον τόπο του δράματος εί­ ναι γεμάτες ανακρίβειες και οι φήμες πολλές και αντικρουόμενες. αρχίζει κάπω ς να ξεκαθαρίζει η αλήθεια. όπως υπέθεταν. γιατί ντρέπονταν για τα ίδια τους τα κλάματα». Τα ίχνη του είχαν χαθεί* κανείς δεν ήξερε πού βρί­ σκεται. Αν ξέφυγε προς τη Ρούμελη. Σύμφωνα με πληροφορίες τους. Έστειλε στη θέση που του υπέδειξαν οι πληροφοριοδότες το μισό τμήμα του. τα μεσάνυχτα της 13ης προς τη 14η Ιουνίου.

κιάλια και ό. Πρώτοι έφτασαν στον Φάγκο οι ένοπλοι του Βόιδαρου. Ο Άρης μπορούσε να σωθεί. ειδοποίησαν και τους Τσουμάνηδες και τους «Αρειανούς» και τους παρακρατικούς. όπου είχαν πιάσει θέσεις οι θεσσαλικές ομάδες. βγή­ καν πίσω από τον βαρήκοο Δράκο και τον αιφνιδίασαν: . Σε λίγο έφτασε το υπόλοιπο τμήμα με τον Βόιδαρο και σχεδόν ταυτόχρονα ακούστηκαν πυρά από την κάτω μεριά. Η π α γίδ α είχε κλείσει.) από τη Μεσούντα* το ίδιο απόγευμα προδόθηκε και πιάστηκε από ενόπλους του Βόιδαρου. προτίμησαν να πιάσουν θέ­ σεις στα περάσματα και να θερίζουν στα τυφλά τη χαράδρα με οπλο­ πολυβόλα και αυτόματα. Σταθαίους και Χασιώτες. Τις παλιές καλές ημέρες στο Βουνό έκανε καμιά φορά παρέα με τον μόνιμο λοχαγό Κουταλίδη. αλλά δεν τον βρήκαν. Οι αγγελιαφόροι του αρχη­ γού. Αντί να διενεργήσουν επίθεση. σκαρφαλώνοντας αθόρυβα από έναν απότομο όχθο. με τους Κωνσταντέλλο. όπως σώθηκαν οι αντάρτες του. άλλο τόσο στά­ θηκε και ο γερο-κλέφτης* πέταξε όπλα. και οι δύο πιο τολμηροί. Σε δύο μήνες θα έκλεινε τα 40 και έδειχνε ήδη γερασμένος* γύρω από τα λυπημένα μάτια του είχαν εμφανιστεί βαθιές ρυτίδες και τα γένια του είχαν γεμίσει άσπρες τρίχες. που έπαιζε στο βιολί κάποια κλασικά κομμάτια. αν ήθελε. περνώντας το ποτάμι* αλλά δεν ήθε­ λε.Μη σαλέψεις!.τι άλλο βαστούσε και ρίχτηκε τυφλά σε ένα νεροφάγωμα προς τη μεριά της Μεσούντας. Ο ΑΡΧ ΗΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 731 ρέτη και Λάμπρο Κουρκούτα. Μια ημέρα ο λοχαγός τού είπε με θαυμασμό ότι μοιάζει με . Όσο στέκονται τα αγρίμια ασάλευτα στις διαταγές. Οι σφαίρες τον κυνήγησαν πίσω του. τον διέταξαν. Έτρεξε σαν παλαβός και κρύφτηκε στο σπίτι του κουμπάρου του Γιαννακούλια Τζουβάρα έξο.ΑΡΗΣ. Αλλά οι διώκτες του αρχηγού δεν τόλμησαν να προχωρήσουν ενα­ ντίον του* και μόνο η σκέψη ότι απέναντι τους έχουν τον Άρη τούς γ ε ­ μίζει δέος. αλλά φοβόντουσαν να προχωρήσουν. Οι παρακρατικοί που κατέλαβαν το παρατηρητήριο του Δράκου εί­ δαν πιο χαμηλά τους άνδρες του Άρη και άρχισαν να τους βάλλουν με τα αυτόματα. Ο Άρης ήξερε από την αρχή το τέλος του. γ ι α να τα έχουν καλά με όλους. Παράλληλα ειδοποίησε στο Μυρόφυλλο τις θεσσαλικές ομάδες. Αυτή η τακτική έδινε αρκετά περιθώρια δια­ φυγής στους εγκλωβισμένους. περί τους 120 ενόπλους. Μόκκα. Οι ίδιες πληροφορίες είχαν μόλις φτάσει και σε αυτούς από άλλον δρόμο* από τους ανθρώπους που έστειλε ο Άρης για να τον συνδέσουν με τους εαμίτες αδερφούς Τσουμάνη ή τους Πελοπίδα και Λεύτερη.

Όσο κρατάο^ το όπλο κι έχω σφαίρες. . Ο Τζαβέλας τον αποπήρε θυμωμένος. τράβηξε την περόνη μιας χειροβομβίδας και αγκάλιασε τον Άρη. Ο αρχηγός τον ρώτησε με νόημα: .Τι έκανες! Τι έκανες! Οι άλλοι κοίταζαν αμίλητοι. 0 Γκονέζος απομακρύνθηκε μέσα στα έλατα και ο Λέων έτρεξε πίσω του. Ο Θάνος αντέδρασε: . Κυκλώθηκε από τα τσαρικά στρατεύ­ ματα. (Συνέντευξη Γκονέζου) Αμέσως μετά τον μοιραίο πυροβολισμό οι τέσσερις πέντε άνδρες που είδαν τι έγινε έτρεξαν κοντά στον πεσμένο αρχηγό τους. τον π α ­ ρέσυρε το ρεύμα και πνίγηκε.Θυμάσαι το τέλος του. . που δεν τα κατάφερε. απάντησε ο λοχαγός. Η έκρηξη της χειροβομβίδας ακούστηκε τρομερή στη χαράδρα. Εκείνος δεν απάντησε* σύμφωνα με τον Γκονέζο. Ο Θάνος με τον Έ κτορα έφυγαν προς το ποτάμι και σώθηκαν.Ναι. τον αγαπημένο του «Ελβετό» όπως το έλεγε. πλην του Ζαγκλάρα. πιάστηκε αιχμάλο^τος και το κεφάλι του έμεινε κρεμασμένο για ημέρες σε κοινή θέα.Εμένα όμως δε θα με πιάσουν ποτέ αιχμάλωτο. αφού ο αρχηγός διάλεξε τον θάνατο. εμένα δεν πρόκει­ ται να με πιάσουν. του φώναξε ο Τζαβέλας.732 Δ Ι Ο Ν Υ Σ Η Σ Χ Λ Ρ ΪΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ τον επαναστάτη Πουγκατσέφ. έσκι­ σε όσες φωτογραφίες και χαρτιά είχε πάνω του. Τότε ο Τζαβέλας.έμειναν στις θέσεις τους περιμένοντας το ξημέρωμα. όπως και όλοι οι άλλοι. Ο Τζαβέλας ρίχτηκε πάνω στο άψυχο σώμα του. . Δε θέλεις να πεθάνεις σαν άντρας. πρότεινε στους υπόλοιπους.. το αγκάλιασε και τον μοι­ ρολογούσε: . να αυτοκτονήσουν και αυτοί ομαδικά. που όλη του η ζωή ήταν ο Άρης. ρε Λέων. που έφτιαξε δικό του στρατό και κυ­ ριάρχησε σε μεγάλο τμήμα της τσαρικής Ρωσίας.Πού πας. Κι αυτό έκανε. Σε κάθε κίνηση έπρεπε να τον βοηθάω». Γπάρχει ακόμη τρόπος να φύγουμε. Την άκουσαν οι διώκτες τους και ήταν ακόμη ένας λόγος να μην πλησιάσουν. . «έπαθε ψυχικό κλονισμό. 0 Τζαβέλας έσ π α ­ σε το πιστόλι του.Ο Άρης δεν ήταν στα καλά του τελευταία. «Λυτοπυροβολήθηκε κι έπεσε στα πόδια μας».

λέγανε. είπε. οι διώκτες του Άρη άρχισαν να χτε­ νίζουν τη χαράδρα της Μεσούντας. . 0 Αέο^ν παρακολουθεί από την κρυψώνα που τρύπωσε με τον Γκονέζο: «Μείναμε 53 ώρες μέσα εκεί. ΙΙέρασαν ένα μέτρο από δίπλα μας. μα το μυαλό τους δεν πήγε στον Άρη. Αναγνώρισε τα πτώ ματα του Άρη και του Τζαβέλα.Πάλι ξέφυγε το σκυλί. Κι ο γέρος α π ’ τον Πρόδρομο. Έ π ρ ε ­ πε να τον δείξουν σε όλους. μάζεψαν τους μαύρους σκούφους και τα όπλα τους. να γίνει γνωστό το κατόρθωμά τους. Στα πόδια τους είχαν νεκρό τον τρομερό αρχηγό του ΒΑΛΣ. Πήραν να ληστεύουν τα υπάρχοντα των νεκρών· τους έβγαλαν τις μπότες. μα «η εξέτασις της κεφαλής του Άρη. αλλά τον σκότωσαν αμέσως. . Η έκρηξη της χειροβομβίδας του Τζαβέλα δημιούργησε αρχικά κάποια σύγχυση για τα αίτια θανάτου του αρχηγού. Ο ΑΡΧΗ ΓΟΣ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 733 Το άλλο προ. Ούτε εκείνοι γνώρισαν τον αρχηγό· ο Δράκος τους άνοιξε τα μάτια. Στο σημείο της διπλής αυτοκτονίας έφτασαν πρώτοι οι παρακρα­ τικοί Σταθαίοι και Χασιώτες. »Το άλλο βράδυ αποφασίσαμε να φύγουμε. διαπίστωσε την ύπαρξι θανάσιμου τραύματος από σφαίρα στο δεξιό αυτί». (Τριανταφυλλίδης) Αργότερα ήρθαν και άλλοι να δουν τους σκοτωμένους και διαμέλι­ σαν με μανία τα νεκρά σώματα. που έγινε ύστερα από μερικές μέρες στα Τρίκαλα. αλλά δεν γνώρισαν τους νεκρούς* είδαν δύο με στολή. .)'. Βούιξε η χαράδρα από τις ιαχές θριάμβου. και έναν πιο π έ ­ ρα στο νερό με καραγκούνικα ρούχα. Από μια χαραμάδα έβλεπα. Κι ο Τζαβέλας. Κάποιος φώναξε "‘εδώ έχει αίμ ατα”.0 Άρης. Με διαταγή του Βόιδαρου κόψανε τα κεφάλια του Άρη και του Τζαβέλα και τα πήραν μαζί τους. στις 16 Ιουνίου.ΑΡΗΣ. Μπροστά ήταν ο Δρά­ κος ξυπόλυτος. Την άλλη μέρα ακούσαμε φωνές κάποια στιγμή. άρπαξαν το ρολόι με την αλυσίδα του Άρη και την ασημένια ταμπακιέρα του και ένας ξεκόλλησε με το μαχαίρι μια γέφυρα χρυσά δόντια από το στόμα του. Πρώτα ανακάλυψαν νεκρό από τα πυρά τους τον Θωμά Αρχιμαν­ δρίτη· το προηγούμενο σούρουπο είχε επιχειρήσει απονενοημένη έξο­ δο πυροβολώντας. Σε λίγο φάνηκαν να κατεβαίνουν αποπάνω και οι π α ρ α ­ κρατικοί του Βόιδαρου σέρνοντας μαζί τους τον Δράκο αιχμάλωτο και κακοποιημένο· ένα κομμάτι από το αυτί του έλειπε.

Τους είχαν κόψει τα κεφάλια. μόλις τα αντίκριζαν. αφού τον ξεγύμνωσαν και του πήραν τη στολή του και τον οπλισμό του. Κανείς δεν δικαιούται να υπερηφανευτεί ότι έπιασε ζωντανό. Ας μην επιχαίρουν οι εχθροί του. 8. Με το σκοτωμό του Άρη πίστευαν πω ς κάτι πολύ κακό είχε γίνει γ ια κείνα τα χωριά». Είναι απολύτω ς 1. Έ να ς φόβος είχε απλωθεί στις ψυχές των ανθρώπων. Μερικοί δεν ήθελαν να το παραδεχτούν: . που ουδείς δικαιούται να κρίνει.1. είδαμε τα π τώ μ α τα του Άρη και του Τζαβέλα. Τα χέρια του Άρη κομμένα από τους ώ μους». για να μη μυρίσουν. μα στους ίδιους. τα χέρια και τα πόδια και τους είχαν αφήσει γυμνούς. (Λαγδάς) Τα κεφάλια μετά την κανιβαλική περιφορά τους μεταφέρθηκαν στα Τρίκαλα. να εξάρει ή να καταδικάσει. Σαν να είχε συμβεί ένα κακό ανεπανόρθωτο. και τα π ερ ιέ­ φεραν στα χωριά συνοδεία οργάνων.1982. Έ να βουβό μουδιασμένο προσκύνημα άρχισε. 0 Άρης αποχώρησε μόνος του. Στη Μεσούντα οι παρακρατικοί με τους εθνοφύλακες πάστωσαν με ρίγανη και αλάτι τα δυο κεφάλια.734 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α Ρ Π Ό Π Ο Υ Λ Ο Σ »Όταν βγήκαμε. να δουν τα κεφάλια. Ελευθεροτυπία.Μπα! Δεν είν” αυτός. 0 κόσμος βουβάθηκε. αλλά. τα χέρια από τους ώμους και τα πόδια από τα γόνατα και κάτοχ Του Τζαβέλα του κόψανε το κε­ φάλι και το δεξί χέρι».Δεν είναι! Δεν είναι! Γύρω από τα κρεμασμένα κεφάλια οι παρακρατικοί βάραγαν ντα­ ούλια και κέρναγαν από νταμιζάνες κρασί. . και στις 18 Ιουνίου το πρωί τα κρέμασαν σε δημόσια θέα από έναν στύλο της πλατείας. Η αυτοκτονία είναι μια πράξη οριστική και τελεσίδικη. του κόψανε το κεφάλι. «Ήταν μουντή μέρα και ο κόσμος δεν ήξερε τι να κάμει. Από τα γύρω χωριά κατέβαιναν επιφυλακτικοί εκατοντάδες δήθεν περίεργοι. Κάποιοι που τον γνώριζαν καλύτερα είδαν πω ς λείπουν τα χρυσά δόντια από το στόμα του και βρήκαν αφορμή να ελπίζουν: . με κόπο έκρυβαν τα δάκρυά τους και βιάζονταν να τραβηχτούν π α ρ α π έρ α να κλάψουν. όχι σε άλλον. ότι νί­ κησε ή ότι σκότωσε τον αρχηγό του ΕΛΑΣ.1 Τα ίδια αφηγείται και ο Γκονέζος: «Τον Άρη.

επέτειοι. αλλά προσπάθησαν να επιβάλουν στη χώρα το καθεστώς της αρεσκείας τους. σχολικά βιβλία. επιγραφές στα βουνά. Βοηθούντος και του Εμ­ φυλίου 1946-1949. το στίγμα που καταργούσε κάθε ισότιμη αντιμετώπιση του πολίτη από το κράτος. τους προδότες της πατρίδας. που μεσολάβησε. Όμως η επίσημη Ελλάδα προτίμησε επί χρόνια να κρύβει ή να συ­ κοφαντεί το μαζικότερο αντιστασιακό κίνημα της Ευρώπης. (Βαζαίος) Η ακροδεξιά προπαγάνδα κυριαρχούσε. Έ ν α έθνος σε κρίση».ΑΡΗΣ. Αστυ­ νομία. ιστορικές εκδόσεις. Επί 30 χρόνια (1945-1974) ραδιόφωνα. κρατικά ιδρύματα. αλλά μια υποθήκη για το μέλλον. 0 πρώην ελασίτης. επειδή ποτέ δεν στερείται νοήμα­ τος. τηλεοράσεις. Richter. στα παιδιά του και στα εγγόνια του ακόμη. ζωντανός ή νεκρός. μια τερατώδης ενορχήστρωση παραχάραξης t g j v γεγονότων προσπαθεί να αλλάξει την πραγματικότητα. Και. μνημεία πεσόντων. Σ τίγμ α Οι δύο μεγάλοι πυλώνες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας είναι η Επανάσταση του 1821 και η Εθνική Αντίσταση. Τα τρία χρόνια ελευθερίας στα βουνά δεν ήσαν όνειρο. έπρεπε να πειστούν οι Έλληνες για τους αιμοχαρείς ελασίτες. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΙΏΝ ATAKTQN 735 προσωπική και μυστηριώδης. μνημόσυνα. α π ό τα Π ρακτικά του Σ υ νεδρ ίο υ «Η Ε λ λ ά δ α στη δ ε κ α ε τ ία 1940-1950. Μετά τον Πόλεμο οι επικυρίαρχοι της χώρας και ο Ψυχρός Πόλεμος μεταξύ H11A και ΕΣΣΔ ευνόησαν «την ανάπτυξη ενός ανεξάρτητου μηχανισμού εξουσίας της Ακρας Δεξιάς που ανταγωνιζόταν με επιτυχία την ίδια την κρατική εξουσία». Η πίκρα ενός μόνιμου αξιωματικού του ΕΑΑΣ δεν κρύβεται: «Οι μαχηταί τους οποίους ημείς οδηγήσαμεν εις τας μάχας εναντίον των κατα­ κτητών και νεκροί ακόμη υβρίζονται». Η. κληροδότησε στην οικογέ­ νεια του. που δεν πολέμησαν τους κατακτητές. 2. . 0 Τόινμπι γράφει ότι οι Έλληνες «στον πόλεμο για την ανεξαρτη­ σία τους και στα πρόσφατα κινήματα Αντίστασης κατά το^ν ξένων ει­ σβολέων πραγματοποίησαν πράξεις ηρωισμού τόσο υψηλές όσο τα κα­ τορθώματα των προγόνων τους στον Μαραθώνα και στις Θερμοπύλες». λόγοι επισήμων. ήταν το ύστατο διάβημα του αυτόχειρα προς τους Έλληνες. Χο^ροφυλακή.2 0 πατριωτισμός κατάντησε στίγμα.

(Σταυριανός) Και ο ένοπλος αγώνας του ΕΛΑΣ ήταν εθνικός. . από εθνική και ηθική άποψη. Σβορώ νος. 3. Κάθε τόσο π α ­ ρουσιαζόταν κάποιος παλιός ελασίτης που τον είδε μυστικά και μίλη­ σε μαζί του. Αν είχε λείψει. Με την δράσιν του αυτήν εισήλθεν εις την Ιστορίαν. και όχι μόνο για Κατοχή της χώρας μας. «Η αντίσταση των Ελλήνων γίνεται εναντίον ξένων δυνάμεων κατοχής και ο βασικός της χαρακτήρας. θα μιλούσαμε για υποδού­ λωση του λαού μας. 'Ενας κουρέας τον ξύρισε* μια γυναίκα του πήγε «ψ ω μί» στο λημέρι του και κάποιοι αλαφρόίσκιοοτοι χοορικοί τον βλέπουν συ­ χνά να περνάει καβαλάρης στις πλαγιές της Ρούμελης. κάτι το αυτονόητο για τον Έλληνα. κ α θ ’ όλη την περίοδο της Κ ατο­ χής. »Και διά την δράσιν του αυτήν δεν υπόκειται εις κριτικήν». Ν. Αντίσταση) Οι αντάρτες των βουνών έσο^σαν την τιμή της χώρας. του πνεύ­ ματος της ελευθερίας που κατείχε ολόκληρον το έθνος.3 Το αναγνωρίζουν και πολιτικοί ηγέτες της Δεξιάς όπως ο Κανελ­ λόπουλος: «Η Αντίσταση ήταν. «Σε πείσμα όλης της μεταπολεμικής πλύσης εγκεφάλου. »Υπήρξεν αυτός ο φορεύς του πνεύματος Αντιστάσεως.736 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Αλλά τα γεγονότα δεν αλλάζουν. είναι εθνικός». «Ο Έ λλην αντάρτης υπό οιονδήποτε σήμα οργανώσεων και αν π ο ­ λέμησε τους Γερμανούς. κάτι παιδιά τούς είδανε που παν για τη Σερβία. προβάλλεται άξιος των γενναιοτέρων πολε­ μιστών της Ιστορίας μας.Μήδε τον Άρη σκότωσαν μήδε και τον Τζαβέλα . π α ρ α μ έ­ νει γεγονός πο^ς το ΕΑΜ είναι το μεγαλύτερο έπος της νεότερης ελλη­ νικής ιστορίας». . 0 ελλη­ νικός λαός δεν υποδουλώθηκε». (Μαθιόπουλος. α π ό τα Π ρ α κ τικ ά του Σ υ ν ε δ ρ ίο υ «II Ε λ λ ά δ α 1£Κ36~1944».Δέσπω μ \ τον Άρη σκότωσαν . (Βαζαίος) Όσο για τον θρυλικό δημιουργό και αρχηγό του ΕΛΑΣ. πολλά χρό­ νια μετά την τραγω δία της Μεσούντας οι άνθρωποι που τον λάτρεψαν δεν πιστεύουν ότι σκοτώθηκε* πιστεύουν ότι είναι κυριολεκτικά ζω­ ντανός και θα εμφανιστεί ξανά όποτε το κρίνει ο ίδιος. Δέσπω μ \ καί τον Τζαβέλα. Το παρηγορητικό τραγούδι της ελασίτισσας Δέσπως ακούγεται χρό­ νια στα βουνά να απαλαίνει τον πόνο της απουσίας του: .

Δεν ξανακάνει μάνα τέτοιο γιο. Ο ΑΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 737 II μυθοποίηση του Άρη είναι η προσπάθεια ενός ολόκληρου λαού να αντιπαλέψει την επίσημη εκδοχή που προσπαθούν να του επιβάλουν. . ΆρΟ.ΑΡ11Σ. Υπνοβάτες. 4. Οι μετριότητες και οι απατεώνες δεν έχουν μυθογεννητική ισχύ. Δημιουργούν μόδες που πολύ γρήγορα ξεπερνιούνται»/4 Η ετυμηγορία των ανταρτών και το)ν ανθρώπων που τον έζησαν εί­ ναι λιτή και αμετάκλητη. όπως του αρμόζει: . Κέσλερ. «Οι μύθοι δημιουργούνται σαν τους κρυστάλλους ακολουθώντας το δικό τους παλινδρομικό τύπο. Τους χρειάζεται όμως ο κατάλληλος π υ ­ ρήνας.

.

Φ ω το γρα φ ίες Χ άρτες ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ .

/η η ίΎ η η \εστια ιρκίνη Χελιδων ΚαΡιτσα Ανιάδα Άγ.U JS § © ay. ηημηιριος Λογγιές Δάφνη Βράχα Φουρνά η.Καμπιά Παλι Πιτσι° ΆΦτε_. Νικόλαος Βλάχικος Άγ. Χωρίο .Καμπιά -j Πουγκακια > πβ^αιοχώρι Νικολίπ Γαρδίκι Κυριακοχωί Μ| Δα των τμημάτων ΕΛΑΣ . Γεώργιος Νεοχωράκι I 1 0 0 Σέλο Χρύσω Κερασοχώρι ma Κρένιης Βίνιανη & Χόχλια Δομι^νοί ετράλωνα Παππαδιά Λ Τ Αγ. Κανάλια Α-ΨίΝεοχωρι Ά.ΕΔΕΣ γ ια την επιχείρηση «Γοργοπόταμος».Κάψη Βίτολη Φτελιά Φτέρη Λευκάδα π. θεόδωροι Πλάτανος Δερμάτι Βελωτά $ Α ργύριί Κρίκελο σπρόπυργος IL ·α λ 0 ϋ § )χώρια Κούλι jToupvàpa Ψ ιανά \ Προυσός Καστανια Τόρνος Καστανούλα Μαρίνος Στάβλοι 'Αμπλιανη Γραμμένη Οξιά Ροσκά (Σταυροπήγι) ν ^Γσικναίικα Πρόδρομος Σκοπιά Δομνίστα Λεύκα Η πορεία Pnm /nrm Ά -Κ Ο λ εΟ μ έν Ο □ Μ.Χαράλαμπος Λιτόσελο Νεοχώρι Μερκάδα Τυμφρηστός Άγ. Ρεντίνα Παππ ΠΛ Πιτσιωτά Περίβλεπτο Παλαιόκαστρο Δ(καστρ0 Άγ.Τριαδα ^ακκας Α. Βλαχέρνα Ν Μικρό χωριό Συγκρέλλος Μικρό Χωριό Μέγ.Φραγκίστα γκιστα Ν ·Β ίνια νΠ ί ^ α Μαραθώ Μοναστηράκι ργιος Παππαρούσι ^ ··■ ■ Καλεσμένο νμψ(}1ίσ*ο'ε ΚΑΡΠΕΝΗΣΙ T c1 ■ΜΠΜΤ Κορυσχάδες Κεφαλόβρυσο 1 ‘ Φιδάκια Νόστιμο Βούτυρο όβραχος Σέλλα Μηλιά Καλλιθέα Αγαλιανος Ν. . Κ.Δερμάτι Κλαυσι Μουζίλο Αγ.

Μαρίνα Σωστής Λ.Δαμάοτα Α. . Λαδικού . Στέφανος Τρίλοφο Παναγία Ν. Μακριση Καρυές . Μεταλλείο Μακρολίβαδο Φυλιαδώνας Μελιταία Παλαμάς Λογγίτσι Δίβρη Στίρψακα Λυγαριά Παλαιοχώρι Λιμογάρδι Ν Νεοχώρι Κορομηλιά .'xniYnaTri κ'/ΛΓΓτπΤιόΡηο Υδρόμυλος Καπνοχώρι1 Κωσταλέξης *Α νθήλη Καστανιά Φ ραντζης Μ οσ χοχώ ρι ΔυοΒδυνα Καστριώτισσα Μαυρολιθάρι Αλεπόσπιτα Ηρακ Α.υνιά(ί · Α γ Γεώργιος Καλαμάκι Μοσχοκαρυά Αγριλιά ρακώ μη Παλιούρι Ζηλευτό Ταράτσα • Μεσοποταμία ροδων(ά «Λειανοκλάδι Αγραδούλα Αυλάκι .t/fo. .. Αμουρι D ΛΑΜΙΑ Αγ..Βαρδατες Λουτρά Δελφίνο Σκαμνός Γραμμένη Κπατοί Καστρί ^ Ρ 0 ερμοπι y l· sfr/ Ν.Ξ υ νιά ς (Α π ο ξ η ρ α α μ ένη ) Ά γ. Υ πάτης Μεξιάτες Συκάς A|ìqàiwtq χ ®ΡοδίτοΌ Εαογώοιχνό νττήτ^ΡΥυΡοχώΡ1 Κομποτάδες Κόμμα X Ρ u'nm/ov/. .Σταυρός Βασιλικά .Παυλιανή Ελευθεροχωρι Κ a λ X ( “εν .Μακρυρράχη Περιβόλι Ασβέστι ■νιτσού Αρχανιο Πλατύστομο Μάκρη Λ .

.

5.'vw s.$ Κ ccg^tr^oi).ν <>]εως ztj* |-p«^pifS @ ‘0 f* à i à v a t i v c c ^ s (ί^0£ΰ·»ί £ < { iJ p t io f Κ α τ ά v ò f< . 11. 14. αρχηγός ό εφ. 2. 3. το οποίο συνέταξε ο Νικηφόρος (Δημήτρης Δημητρίου) το 1976 και διδάχτηκε στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων.ΥΠΟΜΝΗΜΑ Τοΰ Δημ. Παλαιόν Έργοστάσιον Ασετυλίνης.vAp'1 $> ' Ενεν^ revvrxào^TT\>po^aj'^ou) iViK^^t}p< >j). Ό μά ς άνατινάξεω ς τής γραμμής πρός βοράν . J (u Z-'-ìv g||‘<Xtt> £«)*i*'’ ua<<Ù ^ tcn f l'e. «. ’Άρης.. j «ov) Κ Χ 'ιμ α ^ 1 i 0 0 .ip e J '. Κλίμαξ 1:30. — Δρομολόγια πορείας τών τμημάτων πρός τούς στόχους των. Θέσις έφεδρείας κατά τήν έναρξιν τής έπιχειρήσεως (30 τού ΕΛΑΣ. Ο ικήματα διαμονής ιταλικής φρουράς Νοτ. 15. Βάθρου (4 ομάδες τοΰ ΕΛΑΣ. 0 0 0 Ti&pìvroi» φ H à v a t ινα^.οΰ Γορ^οττοτα ^ ου.Ϊ6<χ . Δημητρίου (Νικηφόρου). o.Η ^ ζ^ Η )· « v a ^ o v q sΤ ίΰ * ν(S a jjtn o c t'p ^ ··^ 'Aarcx i5op. ύπό λ'ικηφόρον).000 περίπου V ν\ \\ Γ Ο Ρ Γ Ο Τ Τ Ο Τ Α Μ Ο Ι Σ.<af Zwv Τ^ Η ^ α Τίον TIpof Τουί óToxavJ Των.* }S S(Jnp.ito *À aj-n'av @*Η(Α«θ|^ά$ àéfcÀltOCS ZcO X r a f y o v ΔιΟ< U ^ 6 f M (^‘àW pfcf @ 3ρ«χω ^ £ς v«fvfic* y aé p ro β . Αρχηγού της Εφεδρείας κατά τήν έπιχείρησιν. 7Topf. 6. ©Τ|Λ^^«α òi^ ò v c u o S© tv 9 fjo ? ίιο τ . à tió 'c à T |lv J p .IT o p k a '^ t^ t'ie S Ka'ca-C'iv»t^V<e«6Ù/t-H5.c x ro c X ^ s '££>vtu/C<i Ά ν Ζ ί 6 / \Λ £ u c c i' T o v € A é £ . Γουντχάουζ. . Θέσις εις τήν πλαγιάν τής Οϊτης όπου διετυπώθη ή τελική διαταγή διά τήν έπιχείρησιν καί αφε­ τηρία τελικής έκκινήσεως.OcViy &*j Z*tv fri a / «< *'*' z A i AV«S o n w J it T w ir « d * | $ « A ìu w ‘ e>ie»T«- ’ ‘ Α θ ή ν α ςζΊκ ν ο ν α ρ ^α υi^ T C « c M 'rrp ij© . arcò 11 πρός 13 καί πρός 4. 3-4 τοΰ ΕΔΕΣ). γέφυρα τοΰ Γοργοποτάμου. Όμάς καλόψεωςτής έπιχειρήσεως έπί όδικής γέφυρας άπό Λαμίαν. -C^v 1“ Xoò Y 1 1 0 M N H M A 'À fjtn y o v Τον λ χ ^ .«πόΝ«κν^©ρον^.£ cfiio ifa a u v c c àviTi<i£^o7to^iua © ι0^οί^άναε». Βά­ θρου (40 περίπου άνδρες τοΰ ΕΔΕΣ αρχηγός ό μόνιμος άνθ/γος Σωτ. 4. * 0éw vrtìV T H S" C o v^Ki^aypa^ATej T fto tW . άπό 12 πρός 4 καί 14· β) τής κυ­ ρίας δυνάμεως. Πλακιοτό.ϋ ο ίΘ ^ ο ν @ £ « fo p a 5 p o p » n ò $ X r a ^ o S © Π^ ώ κβτα^ ον JÌexAeu « ^ 'Éflo craéro v '/iitTuA .&dOpov(^Oaep. Β ά θ ρ ο υ ^ ό μ α 'Λ ί ?βϋ ^ Λ Λ Ζ .© . y^vpocS τοΰ TTotcc^oO.2 Βρετανοί καί 15 ανδρ. @ 7Ì^ auu. Σιδηροδρομικός Σταθμός Γοργο­ ποτάμου. 14. Νικηφόρος). Θέσις αναμονής τών σαμποτέρ (34 Βρετανοί. ’Έντυ. 12. . C§) Oiuvlj^arcx Jici^ovqs '/raA»uS$ ^>£ον>ράϊ (ίοΤ· ΰ<ΰθ£*6V ( j p ‘a ) (2)Λο^ο$ àvuiò^v CfjbCza<f»o\j afcttuXiw\S ρ. Σταθμός Διοικήσεως (Ζέρβας. ΕΛΑΣ.. l a n J © nPÒ$ © uat © ' Kupt’a s </ova^io>f#ano © π ρ ή ® 1.j? ^ ^ α ν ο ι ' u a i £i/ap£cvx^s ό·π·χ*'Γ^«*·»τ(^°·τ«δ€ΛΛ5. 10. Ήμιομάς ασφαλείας τοΰ Σταθμού Διοικήσεως (5 άνδρες τής έφεδρείας).Τ Γ α τ τ α χ .‘tq5 ^ ο ^ α ν · .v -i ζ ρ κ « ν β ί uat'f$£v<t»£4 6 Μ Σ ypo^tyttjj irpòs S o fà v .xic>ià jj'pcxp.To . Πα­ παχρήστου). Ή άνατιναχθείσα σιδηρ. J -4Γ ·£ £ Λ ζ > ί).«czcc'^ v éT n fc& 'fH ^ v · Ν .X ftV £-t^ .&ί. Ό μά ς άνατινάξεω ς τής γραμμής πρός νότον .0^ο$ Atotu*ì$Lu>s^ii£&aS. f^^pc(C*?). Τμήμα έπιθέσεως κατά του Νοτ.Δ. @ )b ^ £ Ìi uaAiAvswJ t i j i £rr»xt<p*9«itw/tni'òcSu'MS j'&tupa? «. 16.J ? { iV < * V * t .^a c 5 ^ ιc c ζ^ιν 7Τ \X ^ i‘ ^ > v t^ ιν/ Tipòs cxvocrivocjiv Ζ .‘irro\j a v ^ y teO £Δ€ I o ip ^ p 's ^ ò iv ^ p L Ì£ Λ Λ Ϊ. 8. Βάθρου (τρία). @ Στα. 13. ae^atatfej Z . βάθρον. Τμήμα έπιθέσεως κατά Bop. Ν. ^ t£t*pa ζ.2 Βρετανοί καί 15 άνδρες ΕΛΑΣ. 7. 8 άνδρες ΕΛΑΣ. άν/γός Κωστούλας Καβρέτζος). ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ Το ακριβές σχεδιάγραμμα της επιχείρησης « Γοργοπόταμος ». Λόφος άνο^θεν έργοστασίου άσετυλίνης μέ δυο δίκαννa αντιαεροπορικά.avjyoj Κ«6Γ·>νΧο. @)TjA<ij4a Κ ατά *οΰ N or. 9.Πορεία έφεδρείας κατά τήν έπέμβασίν της: α) τής ήμιομάδος ασφαλείας Σ. Πυ­ ρομάγλου. yòj Ò e^ . Βραχώδες ύψωμα ύπέρ τό β. 54 άνδρες.

Κ ώ μ η Ανατολή Κοντογούνι Πύργος Κ. .. . < Ρ Α Α Μ υημονα •Α ια νή Γ ούλες λ .ι Σ έ ρ β ιο * Αυλές Βατόλακκος Αοπροκαμπος Λαγκαδάκια Μυροίνα Ρύμνιο Προσήλιο Πολύρραχ Νικάνωρ Ελεύθεοο Παλαιοσέλλι ε Μεσολούρι ^ Φιλιππαίοι Μεγ. & < > t ν ο Χρυσαυγή ...κόΜΐ Κοιλάδι Ανθού(?α Τριάδα Ομαλή * Πυλώριο Ανθσχώρι Καλονέρι Πολύλοκκο Αυγερινός Αξιόκοστρο Μικρόκαστρο Σ ιά τισ τα Ν. X „ „ . Καλοχι j Αγαλαίοι Κέντρο Σκούμτσια Παλαιοχώρι Λαζαράδες Λιβαδερό ToQ n AflO111' Βρυσοχώρι ΠεριβοΊ Ηλιοχώρι Λαΐοτα Φελλ1 Σπήλαιο Παρΰρειοβ κοομάτι 3 ! 3 Δεοπόττ-ς Πηγαδίτσα Σαρακήνα Νεοχώρι "%. Κοτύλη >» Κοτύλη Λάνκα Βράχος . Ανάργυροι Διχε' ΐ αρρ^ Απιδέα Απδονοχώρι Βροντή Δάφνη Αγιασμα' Περιστέρα Πεπονιά Αγ... · . Θεοδωροι ■ ·? Μελίσσι Νηοί Δίπορσ Παναγιά Παλιουριά Δήμητρα Δ εσ κ ά τ η Άκρη Λουτρό Γλ’ Μοναχίτι Μικρολίβαδο Κηπουρείο Γυφτΰκομπος Σκαινέλλι Βοβαύσα 0 tiw y ia tw w l Σταγιάδες Αιμιλιανός Καρπερό Κ ρ α ν έα E X a a c Ανθρακιά •ρ ι Κιρ ο ι Τσεπέλοβο Κουκκούλι Νεγάδες Είχιτοχώρι Μακρινό Διλακκο Πλατάνιατος Άνοιξη Κατάκαλπ Παρασκευή Αγναντιά ΑγιόφυλλΟ Τριφύλλι Τρικοκκιά Ασπροκκλησιά Διηοελλύκι Άγ.„. Γεώργιος Γ^λο...Κοσμάς Ν.0 Καλλονή Π. 7 Μέγαρο Κάστρο Μηλιά / Ταξιάρχης ° ύ. Καρδια Δρέπανο Κοιλάδα κοει Kanvc Ό μαριά Πευκοφυτο Κυψέλη Χρυσή Δαμασκηνια Πλακίδα Ααπρούλα ^ V a o ia Κλειοώρεια Μεοόλοννος Ζώνη Λευκή Λικνάδες Λευκοθέα Πολυκόστονο Ν εάπολη Ν εα η ο λη Γαλατινή Λυκορραχη Οξυύ Κεφαλοχώρι ° Θεοτόκος πλαΥιά Ειτταχίρι ΑΥ.Κωσταράζι Βογατο1κύ Δρυόβουνο Πελεκάνος M ióm ovac ° μ ς Μαυροτιηγή ΒοΤΰν.Κώμη Σπάρτο Καισαρεία Πλ£ Κρανίδια Αγ. Π α ρ ο σ κ ε υ τ ^ ^ . Λειψιο Ροδι4 Μ ικΣει„ ήν... / ν Ιο ν α σ τ η ρ .Παραοκευή Παλιόκαστρο ■ β' Δαφνερό Έξαρχος Βάρης Χρώμιο Πυλωροί Ποντινή Ροδιανή Κερασιά κτένι Ά . Λακκώματα Ν ε σ τ ο ζ ιο ομορφοκκλησιά Αοπρονέρι Αμμουδάρα Αοπρρκκληοιύ Γέρμος Βλάοτη Σισάνι Νάματα ΛοΒεατόπετοα Ααβεατόπετρα Κωσταράζι Ν. Μαυροδένδρι Ανθότοπος Αγ.Εκκληοιες Οροπέδιο Γ ρη Κυπαρίσσι Σύνδενδρο . Λιβερά Ποντοκώμη Χαραυγή * ...» Ι Ι Ο . Kaoiavofuro ΣπήλιοΣ ςΚαλ0χώί)Ι Στέρνα ^ ρ υ ο νέρ ι Σιδεράς . . Μ εσ ο π ο τ α μ ία ιίαοίλειας Βέργα Βαρικό Κλειαούρα Μηλοχώρι ε™ GAGIt.» .. Αετομηλίτσα Πληκάτι Γοργοπόταμσς Ιιιρσόγιαννη Πύργος οΡΟί ιεζα Γαναδιό ^ U U IK t tU il Πηγή D vrra a Ίολυάνεμο Κορομηλιά Λλ0Γ| Φ ω τεινή Κ...Η μεγάλη πορεία προς τα σύνορα... Άννα Αυγή ... ΟκοΓοκης Κημί/δολλιΚ* _______ ~ .U Δροσερό Καρδιά Ανατολικό Άγ.Εκκληαίες. “Ακρινή Κλειτος Αγ. Τρίκορφο .. Π:εριά Οινόη Α*· ΚυΡ'®1 Πτεριά .ος Δασοχώρι Μαιιρέλλι Φλαμιχουράρι Κασιανώνας Λεπτοκοροή Γ(*β«™ Λι»λι»ινΐ| Πόλε Κ ιι\ιι|ΐκ ι Λνιιλήι|ι Μ ανασσής ° ΪΚ 0 ^ 1μικ|Ν> Λΐ|Ι«ΙΐΙΙ|Ι» (u u ili ΚακοπλεΟρι (IF. Θεόδωρος Γλυκο«ερασιόγσ ο τ^ { οι. „ Αγ. .^ . Γεώργιος Λ ευκο π η γή · '^ Π ο λύ δενδ ρο Κοκκινιά Ν.ι „ ^ . Γ ω ν ι έ ς Αμυγδαλές __________ Δασύλλιο Άγ.. Χριοιόφορος fj * Σέλι ΚΑΣΤΟΡΙΑ0 « Πορειά Μ ανια κο ί Πολυκάοπη » Μ αυροχώ ρι ^ Δισπήλι Αμπελόκηποι Μηλίτσα Λιβιά _« »κ Κοορ ρη ησ σο ός Πτολεμοϊδα Αναρράχη Τ " μΒ“ Ι " "« *» » Καρυοχώρι £» " “ Κόμανος Καο6ιή Εξοχή Νικόλοος Μεσόβραχο Πιε\6α Στενά X ic v ó r oκn iK ^7P ' Χ ιλ . Μ .. Μεσόλακ<ος “ Δίοτρατο Μ η Πολυνέρι “ 1 Πανόραμα Περιβολάκι ΛΰΡδ° ς Κρύα Βρύση Δοξαράς ^.Τραπεζούντα Αγ.. Νικόπολη • λ ιβ ά δ ι Πτελέα'0 Κηπάριο.. Δημήτρ Ρυάκι Τετρ ά λο φ ο Λ 7 Α Ζευγοστάοι Νόστιμο Ανθηρό Δ^ ΰ Σ^ αντΡ° υελος . . Μελίσσια Κοκκιναράς νερ£ η 7 Λ Μ Η Οινόη Mm Καλαμιά ^ Λεύκαρα Ηερολίμνη Βατερΰ Ροδίτης Λευκόβρυοη Πετρανό Μεσιανή Άργιλος Βχθός Λαγκάδα Δροσοπηγή Καστανιά ^ Πεντάλοφος Ζσύζουλη Δίλοφο Λούβρη Ρόκαστρο Κλήμα Φυτώκι Αγ Σωΐήρας Βουνωοίνα η μ α τά κι “ Βουχωρίνα Κριμήνι ^ Κ λ» Αηδόνια ^ α ρ α κ ια Άγ.Σειρήνιο UC Σαμαρίνα ^ □ EXoro<: Μαυρονόρος ΓΡ ΕΒ ΕΝ Α ^ «*1 Μικρόβαλτο Τριγωνικό ορούριο Μεταξ Τρανόβαλτο Αετιά Καλαμίτσ.^ ^ ^ ^ „ E S W iS S ? ! #. Πλατόνια Μολόχα f • Εράτυρα 0 Ν.< 1 5 ε ν δ ρ 0 ' Τοάχονη Πενιάβρυσο Λαχανόκηποι Μελάνθι Νίκη Πετροπουλάκι Αργος Ορεοτικό Αγ.κοχ «· ^ Ελευθεροχώρ..

Κασιανιά Τριφυλιά Κ<Λ0>*. ..-Κεροοούντα ά ν η 7"“* ς Κ α λ α μ ια ΑΡΤΑ 1-1 Π Αγ.Τριάδα Πρ0φΗλ':αςΛάαίνη ιυλιάτσα Βαρλαάμ πλατανούοσα < W a»i Σκλίβανη «ζ. .... ·ΤΡ'όδαΕπισκ0Πικό ΧοΛ'υρ®»*. Tot iota λ Κιιμυοψ υϊά Μ ΐ|λ(ίιιιιιικ.άσΡλ?0 .„r„ Αογγοδες Μ όκας Βασιλική .. Λρια Apnmó Μεγ.Τριώδο ερ3μ ες πέτα ς "n “£ ‘ι™ n „ in . Αμάραντος φ 4 Μελισοοχωρι Δαφνοοπηλιά Ηλιοβουνι Μ. . t Χαλίκι Ανθούσα Κατάφυτο ς Ελόφΐ Στεφάνι Αμάραντο * Καστρ' Κρύα Βρύση Διΰρα Κρο μηλιά •Αγ.Παλαιοκαρυά Ρο«ο-6 * » » « > Περιβόλι » Λαγκάδι . n»w Δροσοπηγή ( * ΛίγγοςΓλίνος... Φιλύρα Λϋναρ.αρά Πηγάδια Περδικάκι Βέρνικο Καστράκι Βαλαώρα to Μοναστηράκι^ Κ. Ελευθεροχέρι Παραπόταμος Ριζαρειό " u......Φανερωμένη /^Παρασκευή Ροδαυγή Ι δ ^ ^ ^ ^ ο ν έ ρ ί Μ ε σ ε ν .vm r ..Α<άκιος Μ ορφ οβούνι Παλιοχώρι ^Τετράκωμο Ανθηρό -η θερινό Αργιθέα Καλλονή Σκαλούλα ιγ.. θυαμσς Γλυκόρριζο Ανθότοπος Α ν έ ζ α Χ ο λ ο . Α γ . .ΙΙιιρ Γκικειιή Ν εράιδα Καμάρια .β β Μελάτες Με ' ς Ασφηκερΰ Μεοόπυργος Κουστέσα Καρίτσα Καμπή /7οΥ«νΑΡ/0ΥΜαρκινιάδα Ρώμια Μούχα ΠλακοσισαίοΜ ' " Γ " " " " Κ ατα φ ^ Γ Aoviioio Ζ Ζ Γ Τροβ™ XQV^ U a a Ζιγ6ς Δ..ο δ .....ο ϊ «. .. Παλαιοσκαμια Μιίτικας Ν ε ο χ ώ ρ ι / ν . Κορυφή Σκαρπαρι Κόυαλα Κάμπος Γλίστρα Πετρύλων0 U0VOTT^P' Γελάνθη » Μαγούλα ^ Καλ0'''ριαν0 Μοαχάφυτο Αεπτοκαρυά Πετροχώρι Κ...-^Παράγκα Μ ακρύκαμπος Μ εγ...'.uunlu ..ά Μ εγ Κ α λ υ Ρ . Δημητριος Αογγιές βράχα Bnotifiiavà b p o t p i a v a ^ T Αγ. Κερασώνα Ξηράκαμπος “ Τραπεζάκι θανάαια — . Μεγ.τίτσα Ρ α ψ α ί ο .* I l .n v M fQ Μεγάρχη Σελί. >· Μολυβαδιά ΒσΊτχίΓς φράξος Τοόπελα Μανολιασα γοί Αβγό Αετορραχη _ .. Βιτουμάς.. Νεοχώρι» Βραγκιανύ Κοστονιά Αμπέλια φ ρ β Γί. Νικόλαος Πύρρα Εακάρι Περτούλι Νεραίδοχώρι -----------------• IM s f f iiliia l Τ α ξ ιά ρ χ ε ς Μιχολίτσι . Παρασκευή Γαρδίκι Αθαμανία Δέση Αγ. “ “ “ ~ είο .Βηαααρίων Λαζαρίνα Πολαιοχώρι Πόρτα .. ^ νίπιζάνιο Μουζακαίοι Σερβιανά Ελληνικό Καλονριανή Γλυκομηλιά Παλαιοχώρι Χρυσαμηλιά Αηδώνι = Σαρακήνο. ^ .Ελάτη ^ Πατουλιό ««νερωμενή .ίΤεριστέρα Καλανέί 3 Αχλαδοχώ ρι Κρήνη Ν ε ο χ ώ ρ ι. κόμπος » ΑιιπέΛα mflw Παντάνασσο Κάρυά .άδες Κ ο μ π ό τ ι· £υκ^ς Γολάνι . . Il Ξ ξ ο χ ή ΟΙΚΟ Α ιγκ ιύύκ ς Mi u i A iu U|iu •Π έρ α μ α Αμφιθέα Λ Π α μβώ νία Α να τολή Wp ? Μάζια Κήποι "*sffra“ .. Μαροβέα ή ΚΠ Πιγγή Δ ρ ο σ ε ρ ί* ·1 ^ ^ Σ ε Ρ ^ τή ε Καλέτζι Σγάρα Παλαιοχώρι Πλάκα Άγναντα KQTaW ... ' )Ι Κουμο|»ιύ λ. Καλενιίνη -ιιρόκομιιος Στεαανιάς Λεοντίτο φ0υνγωτ6 πλακωτό Μέγλα Με..ΒαθύΓιεδ0 Krarmhrn ΑνΟΤΟλίΚή Κη»ω· · κοστρπσα ρόπΓΧ’λο Κατσικάς πχ^αλπ Γεραχόρι Παχαιοχώοι j .. ΜενΙδι Κομμένο -_.α ^ ΦλωριΑδα Καθοροβούνι Χρυσοπιιγή Ιτέα Λεπιανά Ανηφόρα Ά-Ποταμιά Γρανίτσα Γαβρολισιάδα Παραμερίτα Κλειστό Μάραθος Γάβρινα Μαυρομμάτα Αγ.Γεώργιος Ρούααο Αμπελικό Καλλίθηρο Z ‘GI^1 Καταφύγιο ___________ Μαυρονέρι Ρσ> Αμπελος > Καλλιφώνιο · Νεοχώρι u .... Κολωνιάτι Κυπαρίσαια Πειροβοϋνι Ποοοήλιο Ματαουκι Μιιστράς ^ . _________ Κοακινάι · Π ρ ο ά σ τιο Ιαθοχωρ...Αργύρι Ραπτόπουλο Λιθοχώρι ^ Τριδενδρο Βαοιλέσι Αγραφα Κοιιοοπάπ^υλος Χ α λ κ ιά δ ε ς Σπ υ ρίδ ω να ς κιρκιζάτες Κακόβατος )νγυλιί Ράχη ΠΒίγΧαΡ0σ° Κωστσκιοί Καλάβατος Αν Απόπτηλοι Δημάοι Αγ..... - Δίλο..Παραοκευή Ιταμός Μολόχα Μαυρόλογγος .Π έ ν ι ε Π η » ^ ^ Κουκλέαι Κλεισούρα Παναγία Ανώγειο Σ ύπα I' I Μκροοπηλιά ΝεΡήιδα„ Πλατανάκια Ξηρικό θεοδώριανα Λαφίνα Ορεινιί Λειιιανά Γερόβρσοη Ράμια Ελαροπήδημα ... Τ ρ ια δ α Μ α κρ υχώ ρ ι * Μ( Αάδες Μελιά όλακκος Μυροδάφνη Πεατΰ ΠΓ1γΰδια ΜοναλιΌιο Λιβαδοχώαι Π ά ρ ω ρ ο Αγ.....TΠροσήλια S S C T Βελεντζικό Βουλιαγμένο βουΑιαγμ^ ο για Φ ιλιππ Γάδα ΓραβιάΦανείΧ. Π ετρ ω τό Λ ° φ Διαλεκτά Μεγόρχη Ρόξα Πώσιήιυρ<ος Κεφαλόρρυυο * Απόστολοι KPr1vaoc Χρυοαυγή Π υργετός ρόγ<ια Ζ τ^ υιή Αμπελεια > ί (V Αγ.ΛνθηΡ0Κουκκ®κα ’Καροπλέοιο φωτεινό Χελώ να Π έφ α Π ειπ άλια Πατιόιιουλο Φράγκου . Ταυρνηού Παλαιοχώρι Διχομοιρι ·νυ" n've-sΜηλιανό Μ° Ρα8θς οβούνι Μπελο<ομ(τη Ανωγειατά a IS S „ rw /niA κ· Καλεντινη Α..α Αγν·α ν Γ ε ρ ο Αγ.ο ΤΡΙΚΑΛΑ □ Μ εγ α λ ο χ ώ ρ ι ηηκγιΐΛϋχϋίμι Γείίογανάδες «»KKpW M Κοπανη Πέρδικα Λαγκκότιασπ Ραβένια Λάζαινα Φορτόσιο f Κ. Χαράλαμπος Λιιέαι Πλάιανος Δροοάτο Πετρίλο . ~ Κραψη ϊ «S· ' j f Δολιανά Κρανέα Καλλιρρόη Πολυθέα Μηλιά Διάαελί Ρίζω μ α Βασιλική Πλάτανος Αρδάνι Λιόπρααο Λαγκαδιά Σκάλα Σ ικ ιύ Σταυράκι ° Π Ο ά Δροσοχώρι .Ποταμιά δ Λημέρι § Μ εσοχώρι __ Φουρνά Κεφαλόβρυσο Σέλ0 Χρύσω Κερασοχώρι Δάφνη a v i ·' Χόχλια Αγ οχώρι ριαδα ^ Στα0ας Ποιαμιό Παλαιοκατούνα Αμπάρες Πιτσιωτά Πππτιπδιά Knp.™Ε" Πλατάνια W a m w u d n ^ 1aìOU ιτοα Ριζοβούνι XÓf|lQ *Λγ AvàOYUDOl " “ ‘ ^κοιανό ·Π ρ ^ειαμόρφίίοη Δρακότρυπα Πευκόιυτο Λί®α Παλαιοκκλήοΐ Καρδιτσομαγούλο ΑγΛιόστολοι ρη φράγκο Κρυοπή\τίακκε(’ Αγ.Νικόλαος ΝΖωή Βληι/όκαοπρο AvpeAiq Κοιποούφλιον Αμπέλια Κλεινό Καλοί Οεήτιε rpa N N IN A □ ..Βίγλα Καλογερικά Ψα6οτόπι * .Παρησκευή Λγ. . " K » P. Αγ.. „ .Πεύ<η Σ τ ο υ ρ ν α ρ α ίικ α .Βλάσιος am Ai Καστράκι Τοπόλιανα Ν. . ir"»» “a .Q Αρτιασα κρυοπηγη Καταρράκτης Αρματολικό Παχ<0ΰρΐ Αετός Μεοοχώρα Εξοχή Μ.. Μπάορας Δαφνουλα Π εδ ιν ή Πλάκνος Σιρακο Νεοκαισαρεια *οι/τσελι Καλαρίτες .!ιιενη Σουμέσι ΚΑΡΔΙΤΣΑ Σταύρος Ά γ Θ : *Γ ίεωργτκό Κρύα Βρύση Μέλισσα Ξινονέρι Ανιοπηγή Καρπό Πτελοπούλα ***** fm um n ™ > mST *®F Αγ..Γεώργιος Παλαιοκάταυι-ο ^ ^ ε ν τ ί ν π Καοιανιές Λ ... Κορυνησία Μ α ο λ έσ ι yiiicnfìxn Οεριακήσιο Συκοϋλα Λ α γ κ ί6 α Βαλμόδα Λουτρότοπος ρ . ..Π α λ ο ιο ..Γ ό μ φ ο ι καστανκ^πύλη Κ α σ τ ίΗ π ύ λ η ...Πέτρα ΑρΤδάνοβο ΓΊ.. Wj bi w u Ακροποταμια χκηιιληκαριά Γιαννιώιη ΠερΒικορράχπ Αγ..κ ό λ α ς Ποταμιά ΜεοοβοΟνι Τρίλοφο ·„ « * Ανεμορραχη Παλαιοκάτουνο .ανα ^ “ Α γ -Χ ρ -α τόφ ο ρ ο ς^ ^ . ... Κάμινος ^ % Παλ.\Αλυκή Δρ οιιιϊο α% .ΒρΟση Κριπαοδήμος Κριτσάρι Πολαιοχωράκι . .Ν«ΡΡ«»ολη Κασιανιά Πηγή Πετρωτό Κάρυά Πεζούλα Φράξο Μοσχάτο Ελάιη Παλαιομύλια Πηγές P°Y KIQ Φυλακιή Ζυγός ΠοΡτ"σα Βλάσι Αετοχώρι Πετροχώρι Ρώοσης ^ε Ρό“ Γαλατάο Δρυόφιπο Πλατάνια παπάδα Αγ..

Η πορεία θανάτου. .

.

. Δεξιά: 0 Άρης στην πιο γνωστή φω τογραφία του.Ο Άρης και ο αδερφός του Μ πάμπης Κλάρας με αντάρτες του Στρατηγείου.

.

Γερο-Τσεκούρας (Γιώργος Καρβέλης). .

που βρήκε κ α τα φ ύγιο στους μαυροσκούφηδες.Λ υκουργάκος. . ο μικρός ομογενής α π ό τις ΙΙΠΑ.

. Στη μέση ο πατέρα ς δάσκαλος Νίκος Δημητρίου. δεξιά του ο γιος του Νικηφόρος (μόνιμος ανθυπίλαρχος Δημήτρης Δημητρίου) και αριστερά του ο άλλος του γιος Σόλων (φοιτητής Γιάννης Δημητρίου). Δεξιά: Νικηφόρος.Έ φ ιπ π η οικογένεια ανταρτών.

.

Καλλίας (μόνιμος ανθυπολοχαγός Χ αράλαμπος Μώκος). Δεξιά: Πάτερ Ανυπόμονος (αρχιμανδρίτης Γερμανός).Αγησίλαος (Αντώνης Τσιαπούρας). .

.

.

.Αριστερά: Νάκος Μπελής Περικλής (Γιώργος Χουλιάρας).

Διαμαντής (Γιάννης Αλεξάνδρου) Π ελοπίδας (Παντελής Λάσκος). Δεξιά: Ο Άρης στο Βελούχι. .

.

.

.

Ο Άρης παρακολουθεί συγκέντρωση. . Δεξιά: Άρης και πάτερ Ανυπόμονος στη Λαμία μετά την επίσημη δοξολογία για την απελευθέρωση.

.

Ομάδα μαυροσκουφηδων στο Βελούχι. .

Ένας τρίτος δρόμος παρουσιάστηκε για τους διωκόμενους ελασίτες μετά από έναν χρόνο. οι ελληνικές φυλακές ήταν γεμάτες με εκατοντάδες άνδρες και γυναίκες που το μό­ νο τους έγκλημα ήταν ότι είχαν πολεμήσει τους Γερμανούς». ο αριθμός των πρώην ελασιτών που προσχώρησαν . πάνω από 100.000. (Mazower) Ο δεύτερος δρόμος ήταν να κρυφτούν. το 1946. Μα παρά την αδυσώπητη κρα­ τική τρομοκρατία. κυρίως μέλη του ΚΚΕ. βασανίστη­ καν. όπως ήταν η εντολή της πολιτικής ηγεσίας. Έ να μικρό τμήμα.000 ελασίτες εξο­ μοιώθηκαν με τους δολοφόνους της ΟΠΛΑ. Πολλοί προσπάθησαν να χαθούν στην ανωνυμία των μεγάλων π ό ­ λεων ή έζησαν τρυπωμένοι σαν αγρίμια στις σπηλιές και στις χαρά­ δρες. ελπίζοντας σε καλύτερες ημέρες. όταν ο ηγέτης του ΚΚΕ Ζαχαριάδης αποφάσισε τη δυναμική αναμέτρηση με την κυβέρνηση. Οι διωκόμενοι είχαν να διαλέξουν ανάμεσα σε δύο δρόμους: 0 πρώτος ήταν να μην κάνουν τίποτα και «να υπομείνουν τη μοίρα τους». κυνηγήθηκαν. Οι χιλιάδες που ακο­ λούθησαν αυτόν τον δρόμο κακοποιήθηκαν άγρια. φυλακίστηκαν και δολοφονήθηκαν οι οικογένειες τους διαλύθη­ καν. όπου δημιουργήθηκαν ειδικά στρα­ τόπεδα προσφύγων. φυγαδεύτηκαν σταδιακά στις γειτονικές χώρες Αλβανία και Γιουγκοσλαβία.Ε πιμ ετρον Εμφύλιος (1) Οι Έλληνες πλήρωσαν ακριβά τη φιλοπατρία τους. οι περιουσίες τους καταστράφηκαν. δολοφονήθηκαν ή σάπισαν στις φυλακές. που άρχισε με τις «ομάδες αυτοάμυνας» των διωκόμενο3ν και συνεχίστηκε με τον ΔΣΕ (Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας). «Ακόμα και τη δεκαετία του ?60. περί τους 4. Μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

τους φαινόταν και αναποτελεσματικό. Οι Έ λ ­ ληνες είχαν κουραστεί και το μόνο που ήθελαν ήταν ειρήνη για να επουλώσουν τα τραύματά τους. Έτσι. Ό πως παραδέχτη­ καν εκ των υστέρων ανώτατα στελέχη του Κόμματος.1 Ο Εμφύλιος ήταν το αποκορύφωμα σε μια σειρά λανθασμένων αποφάσεοον της πολιτικής καθοδήγησης του ΚΚΕ· είχε προηγηθεί η κατα­ στροφική αποχή από τις εκλογές και άλλα πολλά. ήταν εξαιρετικά περιορισμένος. θα έπρεπε να ανατρέψει τις διαχωριστικές γραμμές που είχαν χαραχτεί το διάστημα 1943-1945 στις διάφορες διασκέψεις κορυφής μεταξύ Ρούζβελτ.000.1946.Κι άλλοι αυθορμήτως επιστρατευθέντες. . εκτός των άλ­ λων. ζήτημα είναι αν έφτασε τους 20. με όλα τα μέλη του ΚΚΕ στο Βουνό και με τους χιλιάδες προερχόμενους από υποχρεωτική στρατολόγηση (άνδρες και γυναίκες). 0 ΔΣΕ ούτε καθ' υποψίαν πλη­ σίασε τη μαζικότητα. όπως έλεγαν.8. κάθε φορά που έβλεπε μια νέα φουρνιά αγοριών και κοριτσιών. Οι βιαίως επιστρατευθέντες. με σοβαρές επι­ πτώσεις στο ηθικό των τμημάτων.000 μα­ χητές· σε αντίθεση με τους 130. «Η παγκόσμια επανάσταση ανήκε στη ρητορεία του παρελθόντος» (Hobsbawm). έλεγε με­ λαγχολικά: . που ήσαν όλοι εθελοντές. 1. Έ κ θεσ η θ . Στον κολοφώνα της ακμής του. μόλις αυτό ήταν δυνατόν.000 μελών διαχώρισε τη θέση του με συνέπεια να χαρακτηριστούν συλλήβδην από την καθο­ δήγηση του ΚΚΕ «προδότες». δεν ήταν σπάνιο το φ αι­ νόμενο πρώην εαμίτες ή ελασίτες να υπηρετούν στον Εθνικό Στρατό και μέλη δεξιών οικογενειών στον Δημοκρατικό. δεν υπήρχαν οι προϋποθέσεις για μια κοινωνική επανάσταση. τη συνοχή ούτε βέβαια τη λαϊκή αποδοχή του ΕΛΑΣ. «για να ζήσουμε μια ώρα περισσότερο». καθώς οι δύο αντίπαλες παρατάξεις δεν αναγνώριζαν ου­ δέτερους και εφάρμοζαν την υποχρεωτική στρατολόγηση* την «κρατι­ κή» οι μεν.766 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ εθελοντικά στον ΔΣΕ. η οποία. Ο ελληνικός λαός δεν ακολούθησε. την «επαναστατική» οι δε. 16. το έσκαγαν και χάνονταν οι συνε­ χείς λιποταξίες μαχητών είχαν εξελιχθεί σε μάστιγα.000 μόνιμους και έφεδρους αντάρτες του ΕΛΑΣ. Μ ακρίδη π ρ ο ς το ΠΓ του ΚΚΕ. Όμως πολλοί υποχρεώθηκαν να συμμετάσχουν. «δειλοί» και «συμβιβασμένοι». κυριολεκτικά απαχθέντων από τα χωριά τους. Το εαμικό κίνημα της Κατοχής των 2. Ο Περικλής. Τσόρτσιλ και Στάλιν. Οι παλιοί καπετάνιοι του ΕΛΑΣ που βρέθηκαν στον ΔΣΕ δεν μπο­ ρούσαν να χωνέψουν το μέτρο της επιστράτευσης· εκτός από απάν­ θρωπο.

Έ να ς παλιός ελασίτης καπετάνιος που βρέθηκε στον ΔΣΕ έλεγε αργότερα σε έναν μόνιμο λοχαγό του ΕΛΑΣ: .ά. Βλαντάς. στον Δημοκρατικό Στρατό γίνονταν π ρά γμ α τα που. Η κομματική δοξασία ότι ένας κομουνιστής είναι ικανός για όλα ακόμη μια οορά δεν επαληθεύτηκε. Ορισμένα έμπιστα κομματικά στελέχη. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 767 Ακόμη χαι οι παλιοί ελασίτες που είχαν υποχρεωθεί να καταταγούν έφευγαν μόλις μπορούσαν από τον στρατό του Ζαχαριάδη. ανα­ φωνούσε ενθουσιασμένος. Για παράδειγμα. που δεν τους ήθελε και δεν τον θέλανε. (Κουτρούκης) Άλλωστε στον ΔΣΕ επικρατούσε μια απροκάλυπτη εχθρότητα για το δημιούργημα του Άρη. μετά την ήττα του ΑΣΕ. X. Για να μάθουν να διαβάζουν στοιχειωδώς έναν στρατιωτικό χάρτη. χωρίς ποτέ «να έχουν κρεμάσει αορτήρα στον ώμο τους» στην περίοδο της Αντίστασης. Γ. ακόμη χειρότερα· όπως λέγανε οι παλιοί. Φλωράκης (Γιώτης) κ. τους ορκίζει και σε λίγες ημέρες τους χάνει· λιποτάκτησαν ομαδικώς. αν προέρχονταν από το περιβάλλον του Άρη. που είχε ενταχθεί στον ΔΣΕ. «στο ΔΣΕ ούτε για μουλαράδες δε μας θέλανε». ένας από τους πιο αγαπητούς καπετάνιους του ΕΛΑΣ. με τραγικά ε π α ­ κόλουθα. μα κατόπιν εορτής. Δ. για τη σχετική σήμανση του χάρτη: . χρειάστηκε κάποιοι από αυτούς.Τι τα θέλεις. μπαίνει στο ανταρτοχώρι Λ ά­ σπη Ευρυτανίας και ανακαλύπτει κρυμμένους 17 πρώην αντάρτες του. οι καπεταναίοι με τα γένια και τις χαντζάρες». χρίστηκαν «στρατηγοί». αν τα ’κάνες εσύ στον ΕΛΑΣ. να φοιτήσουν σε στρατιωτική σχολή του Φρούζε της ΣΕ. «οι θαλαμάρχες των φυλακών και οι γραφ ιά δες γίνανε μέλη της ΚΕ και στρατηγοί του ΔΣΕ». Τους παίρνει μαζί του. εγώ θα σε περνούσα από ανταρτοδικείο . τελευταίος «αρχιστράτηγος» του ΔΣΕ. Και. Για τη γραφειοκρατική ηγετική ομάδα του ΚΚΕ. Ούτε γένια και φισεκλίκια. οι πρώην ελασίτες εθεωρούντο ύποπτοι και απροσάρμοστοι. ο Διαμαντής. όπου ο Γούσιας. (Κουτρούκης) 0 ΔΣΕ ήταν στρατός εμφορούμενος απ ό το πνεύμα της κομματικής ορθοδοξίας· είχε εντελώς άλλο περιεχόμενο από τον εθνικοαπελευθερωτικό ΕΛΑΣ. 0 Ζαχαριάδης αγνόησε την ελληνική παράδοση και φιλοδόξησε να δημιουργήσει μονάδες απολύτως στρατιωτικοποιημένες.Αυτό σημαίνει πηγή! Όπως δηκτικά έγραψε στέλεχος του ΚΚΕ και ταγματάρχης του ΔΣΕ. όπου «είχαν τις διοικήσεις οι καραβανάδες και οι κατσαπλιάδες..Α ΡΗΣ. με νέους ηγή­ τορες της επιλογής του. οι άκαπνοι των πολιτικών οργανώσεων. αλλά ούτε και μό­ νιμοι αξιωματικοί «καραβανάδες». Βοντίτσος (Γούσιας).

που ήσαν κυριολεκτικά ασύδοτοι. Το 90% των εκτελεσθέντων μεταξύ 1945 και 1950 είχαν το στίγμα του ελασίτη. που ακολουθούσαν σαν ύαινες τα τμήματα του Εθνι­ κού Στρατού. Ζαφειρόπουλος γράφει για αυτές τις παρακρατικές οργανώσεις ότι «δεν προσέφερον τίποτε εις τον αντισυμμοριακόν αγώνα και μάλλον υπήρξαν οι καλύτεροι τροφοδόται της π ροπ αγά νδας λόγω των ατασθαλιών των». όπως παραδέχεται. δεν γινόταν να τους εκτελέσουν όλους. Στα μαύρα χρόνια του Εμφυλίου.768 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΪΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ και θα σε τουφέκιζα εκατό φορές. Συνήθους καταδικάζονταν από τα στρατοδικεία σε πολυετείς φυλακίσεις ή σε θάνατο. διακόσιες φο­ ρές θα με τουφέκιζαν οι προϊστάμενοί μου! Τους ελασίτες δεν τους ήθελε κανείς. «με την συμπεριφορά των είναι οι κύριοι στρατολόγοι του Δημοκρατικού Στρατού». Όταν συλλαμβάνονταν αιχμάλωτοι μαχητές του ΔΣΕ. Ιδιαίτερη μεταχείριση τους επιφύλαξε και η κρατική εξουσία. Η ύπαιθρος γέμισε από κρατικοδίαιτους παραστρατιωτικούς σχη­ ματισμούς ΜΑΔ (Μονάδων Ασφαλείας Δημοσυντήρητων) και MAY (Μο­ νάδων Ασφαλείας Υπαίθρου). Μετά την κοπή και τη δημόσια έκθεση των κεφαλο^ν του Άρη και του Τζαβέλα. κι αν τα ?κανα εγώ. χωρίς να εκτελείται η ποινή τους. ληστές και κυνηγούς κεφαλών. Ο στρατηγός του Εθνικού Στρατού στον Εμφύλιο Δ. Ε μφύλιος (2) Στον Εμφύλιο η κυβερνητική κτηνωδία ξεπέρασε κάθε προηγού­ μενο. Ε ί­ χαν συγκροτηθεί κατά ένα μέρος από χωρικούς που γύρευαν να εκδι­ κηθούν και βουτήχτηκαν στο αίμα και κατά ένα άλλο από πρώην τ α γ ­ ματασφαλίτες. με κομμένα κεφάλια μαχητών του Δημοκρατικού Σ τρ α ­ τού θα γίνουν ένα κ α θ ’ όλα συνηθισμένο ενσταντανέ. αυτή η τρομοκρατική πρακτική υιοθετήθηκε από το ακροδεξιό Ελληνικό Κράτος και γενικεύτηκε. Και. απόδειξη για την είσπραξη κάποιας χρηματικής αμοι­ βής και απόδειξη ότι η Ελλάδα διένυε τις πιο σκοτεινές σελίδες της ιστορίας της. Όμως ακόμη και οι σοβαρές εφημερίδες της Δεξιάς δημοσίευαν « εκ ­ . οι φο^τογραφίες των ένστολων παρακρατικών. Εκτός αν ήσαν πρώην αντάρτες του ΕΛΑΣ. Ή ταν απόδειξη εθνικοφροσύνης. οπότε καταδικάζονταν σε θάνατο και εκτελούνταν αμέσως.

(Eud. σπιλώνει ανενδοίαστα τον ελληνικό πολιτισμό: Είθισται εις την Ελλάδα η έκθεσις κεφαλο^ν ληστών εις παρομοίας περιπτώσεις. η οποία γράφ εται και ξαναγράφεται για να υπηρετήσει όχι την επιστημονική έρευνα. Η δεξιά παράταξη συγκρότησε τη μεταπολεμική Ελλάδα πάνω στον . «Σφάχτηκαν εκατοντάδες άνθρωποι. θα δημοσιευτεί στον αγγλικό Τύπο και θα π α ­ γώσει από φρίκη την παγκόσμια κοινή γνώμη».όμως μακριά από τη δημο­ σιότητα η χώρα παρέμενε βυθισμένη στον ζόφο. «Η φ ω τογραφία ενός κυνηγού κεφαλών. Στον 20ό αιώνα επαναλήφθηκε από Έλληνες εναντίον Ελλήνων. Ο με­ γάλος ηττημένος ήταν το λαϊκό κίνημα. όπως «περιήχθησαν ανά τα χωρία κεφαλαί επί ακοντίων». που εμφανίστηκε υπό συνθή­ κες ξένης κατοχής και επιχείρησε να αλλάξει τη ζωή του τόπου. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑΚΤΩΝ 769 θέσεις κεφαλιών συμμοριτών». στήνοντας μια πυραμίδα από τριακόσια κεφάλια με­ τά τη μάχη της Αράχοβας. Ιστορία Έ νας προνομιακός χοίρος διαμόρφωσης συνειδήσεων είναι η ιστο­ ρία. Ο υπουργός Ρέντης. Μάζε­ ψαν τον κόσμο και τον βάλαν να παρελάσει με το ζόρι». Η κοπή κεφαλών και η δημόσια έκθεσή τους έστελνε την Ελλάδα πίσω. Ό πω ς πάντα. (Σεβαστάκης) Η κυβέρνηση το ενθαρρύνει με επικηρύξεις. την ιστορία τη γράφουν οι νικητές. προσπαθώντας να διασκεδάσει τη φρίκη της διεθνούς κοινής γνώμης. σε πρωτόγονες εποχές. Το ασιατικό έθιμο. Απ* τη μια κι α π ' την άλλη. που παρουσιάζεται στο ταμείο με πολλά κεφάλια γυναικών κρεμασμένα από τα μαλλιά στη σέλα του αλόγου του. στον κεντρικό δρόμο. σταμάτησε η δημοσίευση τέτοιων φ ω ­ τογραφιών και εξαφάνισαν όσες υπήρχαν. Στο Μουζάκι. αλλά τις εκάστοτε πολιτικές σκοπιμότητες. αργό­ τερα. 0 Καραϊσκάκης ήταν ο τελευταί­ ος που ανταπέδω σε στους Τούρκους του Κιουταχή τη βαρβαρότητα στο Μεσολόγγι. επανήλθε. έφ ιπ π ο υ ς π α ρακρατικούς που κρα­ τούσαν από τα μαλλιά κομμένα κεφάλια και μακάβριες σκηνές δολο­ φόνων με παλουκωμένα κεφάλια και πανηγυρικές λεζάντες. ξεχασμένο απομεινάρι της Τουρκοκρατίας. Και από την κρίσιμη δεκαετία 1940-1950 νικητές βγήκαν η Άκρα Δεξιά της χώρας και η γραφειοκρατική ηγετική ομάδα του ΚΚΕ. παίζαν με τα κεφάλια τους στις πλατείες των χωριών. έστησαν ως εκατό κεφάλια. Με τη διεθνή κατακραυγή.ΑΡΗ Σ.es).

γ ια να καταπνίγει κάθε αντίθετη φοονή που απαιτούσε εξη­ γήσεις για όσα συνέβησαν. Ό. στο πηγάδι είχαν ριχτεί πάνω από 400 αγωνιστές». θρησκευτικό ή ιδεολογικό κίνημα. Οι μάζες χειραφετήθηκαν από τον υποκινητή τους. Γ. γυναίκες και παιδιά που δεν ανήκαν στο ΚΚΕ ζούσαν τον δικό τους γολγοθά.Κ αλοδίκης). Δρίτσιου. Ανάλογα συνέβαιναν στο Ρουμπικ. Κ. Μπλάνα (Κίσσαβου). όπως εξακριβώθη­ κε πολύ αργότερα. στην Τασκένδη. ύψιστο κα­ θήκον. Οι παρακολουθήσεις. Χουλιάρα (Περικλή).000 περίπου ήσαν μέλη του ΚΚΕ και δια ­ γράφτηκαν οι μισοί· οι υπόλοιποι 40. ταύτισε με αυτό τους χωρικούς που τόλ­ μησαν να πάρουν τα όπλα εναντίον των κατακτητών και επιδόθηκε στην εξόντωσή τους. Γ. Παπαδάκη (Λευτεριά) κ. στη «Νέα Ζωή» (Κροστσένκο).ά. Οι μπράβοι της κομματικής καθοδήγησης επέβαλαν την τρομοκρα­ τία και τον χαφιεδισμό σε φυλακές και εξορίες όπου εκρατούντο οι αγωνιστές και. Είχε γίνει και στην Ελλάδα ό. στο Νησί του Διαβόλου (Δούναβης). Σιαπέρα. μετά την ήττα του ΑΣΕ. Β.τι από το λαϊκό κίνημα διασώθηκε ανυπότακτο σε φυλακές και εξορίες δέχτηκε την επίθεση της ηγετικής ομάδας του Κόμματος. προκειμένου να επιβιώσει η ίδια και να μην υποκατασταθεί από κάποιον άλλον σχηματισμό στην « εκ­ προσώπηση του λαού». Μ. τα φακελ(ύματα και οι εκκαθαρίσεις ήσαν συνεχή· η κατάδοση του συναγωνιστή. 3. στη Σιβηρία κ. Τους δολοφονημέ­ νους τους ρίχναν σε κάποιο πηγάδι του Δούναβη και. Από τους πρόσφυγες που κατέφυγαν στις Ανατολικές Χώρες.000 περίπου άνδρες. για μό­ νο τον λόγο ότι δεν ενέπνεαν εμπιστοσύνη στην καθοδήγηση. πιο δολοφονικά από παντού.3 όπου είχε τη διοίκηση η ΟΙΙΛΑ (Πεχτασίδης . 2. Ο αρχηγός του Δημοκρατικού Στρατού Μάρκος Βαφειάδης δίνει άλλον αριθμό: «Στο Μπούλκες άρχισε ένα σωστό μακελειό με τη δολοφονία των αγω ­ νιστών που κάτι το διαφορετικό τολμούσανε να λένε. Η γ ρ α ­ φειοκρατική ηγετική ομάδα του ΚΚΕ. στην αναγκαστική υπερο­ ρία στις Ανατολικές Χώρες.2 Στα χομματικά στρατόπεδα προσφύγων ίσχυε απολύτως αυτό που έγραψε ο Ταίρκας στη Χαμένη άνοιξη: «Πέρασα από τρία στρατόπεδα. Μανούσακα. οι δολοφονημένοι αγωνιστές είναι τουλάχιστον 200.τι γινόταν ανά τους αιώνες όπου ανα­ πτύχθηκε κάποιο λαϊκό.α. και το πιο φοβερό ήταν α π ’ τη δική μας όχθη». Βαφειάδη (Μάρκου). Γ. οι 16. Μόνο στο Μπούλκες -τη Μακρόνησο της Αριστεράς-.770 Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ μύθο του «προδοτικού» ΚΚΕ. έπρεπε είτε να υποτάξει είτε να εξοντώσει φυσικά ή ηθικά τους διαφωνούντες. ανέπτυξαν δική τους δυνα­ μική και όραμα και δεν ήταν δυνατόν να χειραγωγηθούν από κάποιο κλειστό ιερατείο που ήθελε να ελέγχει και την ανάσα τους. Βιβλία 0. .

οι στενοί σύ­ ντροφοι του Άρη.α. οι αιρετικοί και οι άτακτοι δεν είναι κα­ τανοητοί και πολύ περισσότερο δεν είναι αρεστοί σε καμία ιδεολογία και στα συντεταγμένα πολιτικά κόμματα και στις κάθε λογής εξουσίες. 0 Έρικ Χ όμπσμπαουμ γράφει ότι είναι «ζωτική η ανάγκη της κοι­ νωνίας για ιστορικούς που κατ' επάγγελμα πρέπει να θυμίζουν στους συμπολίτες τους αυτά που λησμονούν». Η εμβληματική μορφή του μεγάλου λαϊκού κινήματος της Αντίστασης όχι μόνο κυνηγήθηκε από το Κόμμ. Οι επαναστάτες. Θάνος Μετά τον πυροβολισμό στη χαράδρα της Μεσούντας. είχαν και το στίγμα του «Αρειανού» για την κομματική νομενκλατούρα. καθώς η Αριστερά ει­ δικεύεται στο δηλητήριο.ΑΡΗ Σ. ο Θάνος με τον μαυροσκούφη Έ κτορα κατηφόρισαν προς τη Ρούμελη με σκοπό να . κυνηγήθηκαν από εχθρούς και φίλους. αλλά πόσοι από τους μάρτυρες που επικαλείται του ανήκουν πραγματικά. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑΚΤΩΝ 771 Το ελληνικό Κομουνιστικό Κόμμα προσπάθησε. προκειμένου να τον εξο­ ντώσουν και ηθικά. οι παλιοί. δεν υπάρχει ο Άρης. αλλά. Εκτός από τη θανάσιμη ρετσινιά του ελασίτη για την κυβέρνηση. 0 Βελουχιώτης ανήκει στα πρόσω πα που θέλουν να ξεχάσουμε. ο Άρης πήρε θέση στα ταμπού της ελληνικής ιστορίας. και ως έναν βαθμό το πέτυχε με τη βοήθεια της αριστερής διανόησης. Αφού στα ιστορικά «εικονίσματα» του Κομου­ νιστικού Κόμματος Ελλάδας δεν υπάρχουν οι ηγέτες του αντάρτικου κινήματος και λιβανίζονται αυτοί που το κατακρεούργησαν. Αγνοήθηκε συστηματικά ή αντιμετωπίστηκε απαξιωτικά από τους επαγγελματίες ιστορικούς. ασέλγησαν στη μνήμη του με ανυπόστατες κατηγορίες και φ αρμακερά υπονοούμενα. Α ρ εια ν ο ί (1) Αμέσως μετά την παράδοση των όπλων του ΕΑΑΣ. να ισοσκελίσει τις τεράστιες ευθύνες του για τον ολέθριο Εμφύλιο και για τα εγκλήματά του. Έτσι. Μα κανείς δεν πιστεύει π ια τα τρομολαγνικά μυ­ θεύματα· οι Έλληνες ξέρουν πω ς ο Άρης και οι αντάρτες του δεν έχουν σχέση με τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν. που ανήκουν είτε στη μία παράταξη είτε στην άλλη. οι πρωτοπόροι του αντάρτικου. Πολύ περισσότερο. Το ζήτημα δεν είναι απλώς αν μπορεί να ισχύσει αυτό το ανόσιο ισοζύγιο. με την ουμανιστική ιδεο λ ο γία του και τα ασύλληπτα μαρτύρια το3ν αγωνιστών.

ετοιμοθάνα­ τος και αλυσοδεμένος. Σε μια από τις τελευταίες του μεταγω γές συναντιέται στο τρένο για τη Χ αλκίδα με τον ανθυπολοχαγό του ΕΛΑΣ Γαβριά. Όταν άρχισε ο Εμφύλιος. που δεν άντεχε να μπει κάτω από κερα­ μίδι. ανάμεσα σε χωρικούς που ταξιδεύουν. Παλιός πιστός σύ­ ντροφός του. Η κομματική καθοδήγηση τους απαγόρευε να μιλάνε σε έναν «Αρειανό». «Είχε ο μακαρίτης ένα στίγμα. (Συνέντευξη Πα­ παδάκη) Σε όσους ρωτάνε γ ια τον Χρυσιώτη.772 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ φτάσονν στην Αθήνα για να κρυφτούν. 0 Θάνος θα βγει το 1961 ημιθανής από τα μπουντρούμια των φ υ­ λακών για να πεθάνει μ. 0 Θάνος. Για τον Θάνο ισχύει περισσότερο από όλους αυτό που έλεγε αργότερα ο μητροπολί­ της Κοζάνης Ιωακείμ σε κάποιους αποφυλακισμένους ελασίτες: Πώς το ανθέξατε. Είναι α π ' αυτούς που ακολούθησαν το 1945 τον Άρη. Μόνο που κάπου κάπου ο Γαβριάς σκουπίζει κλεφτά τα δάκρυα που τρέχουν μην τον αντιληφθούν οι χωροφύλακες. Στις φυλακές ο Θάνος βασανίστηκε απάνθρωπα· ξύλο και τ α π ε ι­ νώσεις από τους δεσμοφύλακες και απομόνωση από τους άλλους κρα­ τουμένους. Λευτέρης Χρυσιώτης 0 κοκκινογένης καπετάνιος με τα κομμένα δάχτυλα των ποδιών από τα κρυοπαγήματα στην Αλβανία. (Κουτρούκης) Μια νύχτα στη Χωμίριανη ο Χρυσιώτης κοιμάται με τον Λευτεριά σε μια βελέντζα στο π ά τω μ α . τον ξυπνάνε και τον παίρνουν μαζί τους. Και τα λένε όλα. Κάθονται αντικριστά στα ξύλινα καθίσματα της εποχής. ε ν τ ά χ θ η κ ε στον ΔΣΕ. [.] Δεν μπορούσε λοιπόν να γλιτώσει». ο Γούσιας δηλώνει ότι τον .. Και το Κόμμα δεν ξεχνάει ποτέ. πώ ς το βαστάξατε να βρεθείτε από τις αϊτοφωλιές στα λαγούμια. Στο Κ ηφισοχώρι τούς συνέλαβαν. σε μια χαράδρα. έναν φραξιονιστή και προδότη του Κόμματος. ελεύ­ θερος και αγνώριστος. που το Κόμ­ μα τον έχει διορίσει «στρατηγό» της περιοχής. τη Σπερχειάδα· εκεί που μια νύχτα ξεκίνησαν όλα. και ο Αϊτός του Βουνού. Σε όλη τη διαδρομή οι δυο παλιοί αντάρτες μιλάνε με τα μάτια. τον εκτέλεσαν. αλλά έ π ε σ ε σ τ α νύχια του Γούσια.ετά από έξι ημέρες στο χωριό του.. ανάμεσα σε δύο χωροφύλακες· ο Γαβριάς. Δεν πήγαν μακριά· λίγο πιο κει από το σπίτι. έμεινε 16 χρόνια στα μπουντρούμια των φυλακο3ν. μετά τον θάνατο του Άρη κρύ­ φτηκε έναν χρόνο στα βουνά της Ρούμελης. σαν προπατορικό αμάρτημα. Δύο οπλισμένοι μπαίνουν στο σπίτι. παιδιά μου.

»Τον έβλεπα και ήμουνα έτοιμος να βάλω τα κλάματα». τον ρώτησα. μου λέει. Ο Φυσέκης. ΚαραλφαναίΟί Οι παλιοί ληστές που άλλαξαν εντυπωσιακά σε εθνικούς αγωνιστές εξοντώθηκαν ένας ένας.. Πάρε μαζί σου ψωμί. σέρνοντας ένα άλογο λάφυρο από τους Γερμανούς· η γυναίκα του εί­ ναι φυλακή στη Λαμία. ο Δήμος! Ούτε ψωμί!.Τι καπετάνιο. Δή­ μο.. ο Δήμος!. Ο Θεοχάρης Πολύχρονος. ο φοβερός Λύκος της Γκιώνας. Τον Αύγουστο του 1946 οι χωροφύλακες έκλεισαν τον Φτεροδήμο στα Κανάλια της Γκιώνας και τον σκότωσαν. « . Στη Ρούμελη ο θάνατός του έγινε μοιρολόι: Κι ο Θεοχάρης έπεσε από Ε γγλέζου βόλι. Πέρασε από το μαντρί. σκοτώθηκε στην Πελοπόννησο στη μάχη των Γαργαλιάνων.. Κάτσε να φας. Ο Α Ρ Χ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 773 έστειλε με αποστολή στον Γράμμο.Τι κάνεις. του λέω. δεν βλέπεις πώ ς κατάντησα. Οι Σαράντης και Κασούτας στις μάχες με τους Γερμανούς στη Ρούμελη. ωρέ. η μάνα και τα αδέρφια του Λευτέρη ματαίως τον αναζητούσαν στις Ανατολι­ κές Χώρες μεταξύ των προσφύγων. 0 Δήμος Καραλίβανος έφυγε στα βουνά μόνος και κυνηγημένος. μου απαντάει. μου λέει.. σαλπιγκτής των μαυροσκούφηδων. Όχι. Μετά την ήττα του ΔΣΕ. Μόνο ο Λουκάς επέζησε και θα γνωρίσει τη φρίκη στην προσφυγιά. και στρέψε τα νερά σ ο υ.. . Γ οργοπόταμε . Του πήρανε το πιστόλι. Όχι. ά κο υσ 9 το . ο Π. Έ να ς αντάρτης του. Οι τσοπάνηδες τον βλέπουν πού και πού: Ωρέ. Ωρέ. του πήρανε και το κεφάλι και το δείχναν στην Ντρέμισσα και στα γ ύ ­ ρω χωριά. 'Τούμπας από την Κουκουβίστα. καπετάνιο. 0 Μ πάφας στην υποχώρηση του Δεκέμβρη βρέθηκε μπόσικος και τον σκότωσαν σε μια καλύβα έξω από την Αθήνα.Α ΡΗ Σ.. τον συ­ ναντάει σε μια ράχη μόνο και λυπημένο· δεν θυμίζει σε τίποτα τον π α ­ λιό Φτεροδήμο. » .. θα σκοτω­ θεί τον Δεκέμβρη στην αθηναϊκή άσφαλτο από σφαίρες εκείνων που περιέθαλψε και προστάτεψε στην Γκιώνα.

το όνειρο της επιστροφής στην Ελλάδα γίνεται π ρ α γμ α τι­ κότητα. έστω και αν τον έχουν αναγκάσει να τους παρακαλέσει για να τον συμπεριλάβουν στην αποστολή. . Πρώτα φτάνει στο Μοναστήρι και μετά εγκαθίσταται προσωρινά στο Τέτοβο. μα. 0 Περικλής μετα­ νιώνει που δεν ακολούθησε τον Άρη· το ίδιο και κάποιοι άλλοι κ α π ε­ τάνιοι. Όταν στην Ελλάδα αρχίζει ο Εμφύλιος. με δύο ακόμη από το Κουμάνοβο. που τους στέλνουν πια στο Μπούλκες. Περνώντας τα σύνορα από την Αλβανία. Οι αντάρτες του ΕΛΑΣ αντιμετωπίζονται με έναν απροκάλυπτο κομματικό ρατσι­ σμό ως άνθρωποι Β' κατηγορίας· κουμάντο κάνουν οι προερχόμενοι από την ΟΠΛΑ της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. για να συναντήσουν τον αρχηγό τους. τον Οκτώβριο του 1946 ο Περικλής με άλλους 26 Ρουμελιώτες στέλνονται στα παλιά λημέρια να ενισχύσουν τον υπό συγκρότηση Δημοκρατικό Στρατό. με πέντε καπετάνιους από το Τέτοβο. όπου έχουν καταλήξει οριστικά οι πρόσφυγες. Είναι όλοι αποφασισμένοι να πεθάνουν π α ρ ά να ξαναβρεθούν π ρ ό ­ σφυγες στο έλεος το3ν πολιτικών. Οι καπετάνιοι πρέπει να υποταχθούν ή να εξοντωθούν. Οι σ υ σ τά σ εις που τον συνοδεύουν είναι αντικομματικό στοιχείο. δρα­ πετεύουν από την κομματική αγκαλιά και παίρνουν τον δρόμο της επ ι­ στροφής στην Ελλάδα. Η εξάντληση ενός δεν τους αφήνει να πραγματοποιήσουν τον σκο­ πό τους. φραξιονιστικό σκουλήκι. Όμως δεν έχουν τύχη. 0 Περικλής κλείνεται πάνω από τρεις μήνες στο κρατητήριο του στρα­ τοπέδου· και δεν είναι ο μόνος ούτε ο πιο άτυχος· άλλοι μείνανε για πάντα εκεί. και αναζητούν τρόπο να φύγουν πίσω στην Ελλάδα για να τον ανταμώσουν.774 ΔΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Αρειανοί (2) Περικλής Δεν ακολούθησε τον Άρη. που χρειάζεται επιτήρηση. η ηγεσία του Κόμματος τον συμπεριέλαβε στις πρώτες αποστολές προς τη Γιουγκοσλαβία. και ο μό­ νιμος υπολοχαγός Γεωργιάδης. οι 27 Ρουμελιώτες αντάρτες σκύβουν και φιλάνε το χώμα και ρίχνουν πέτρες πίσω τους. Τελικά ο Περικλής. Προτι­ μάνε να χαθούν μαζί του παρά να υποστούν τους κομματικούς εξευτελισμούς. επειδή υπήρχε η υπόνοια ότι ανά π ά ­ σα στιγμή θα μπορούσε να ξαναφύγει στο Βουνό με τον αρχηγό. Πέφτουν στα χέρια των Γιουγκοσλάβων. Έ στω και έτσι. Εκεί κυριαρχούν οι πολιτικοί του Κόμματος.

αν όχι ο πρώτος. Στις τρύπες των βράχων και σε απίθανα δύσβατα σημεία κρύβονται νηστικοί και εξαθλιωμένοι αντάρτες. με τον στρατό να κρατάει όλα τα περάσματα. Αποφασίζει να εκτελέσει τη διαταγή ως προς το ένα σκέλος της· να συγκεντρώσει και να στείλει έξο^ μόνο όσους θέλουν και ο ίδιος να παραμείνει στην πατρίδα. γέροι και παιδιά. εκθεμελιώθηκε από τις παρακρατικές ληστρικές οργανώσεις· οι κάτοικοι κυνηγήθηκαν και ο τόπος άδειασε. δεν είναι κα­ θόλου εύκολο. Είναι από τους πρώτους. Το δρο­ μολόγιο που χαράζει. 0 μπαρουτοκαπνισμένος υπό τον άκαπνο. Την άνοιξη του 1947 έρχεται στη Ρούμελη ο πολιτικός X. Φλωράκης (Γιώτης) με κομ­ ματικό σημείωμα προς τον Περικλή να του παραδώ σει το τμήμα που έφτιαξε και να τεθεί υπό τις διαταγές του. τραυματίες. Όταν τους πλησιάζει. λίκνο του αντάρ­ τικου. Εδοί) κυριαρχούν τα κομματικά στελέχη. 0 Περικλής δεν αντιδρά* όπως και πολλοί άλλοι. περνώντας ανάμεσα από τις γραμμές του στρατού. στον Περικλή ανατίθεται μια τελευταία αποστολή. όπου ξέρει τι τον περιμένει. Όμως εί­ ναι η μόνη ελπίδα να σωθούν.ΑΡΗ Σ. Να συγκεντρώσει όλους τους σκορπισμένους και καταδιωκόμενους στη Ρούμελη για να τους περάσει στην Αλβανία. που χτενίζεται συνε­ χώς από τα κυβερνητικά στρατεύματα. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 775 Όμως ο Δημοκρατικός Στρατός δεν έχει τίποτα κοινό με τον ΕΛΑΣ της Αντίστασης. Μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού και την υποχώρηση στις Ανατολικές Χώρες. πολλοί κρύβονται γιατί δεν ξέρουν ότι τελείωσε ο πόλεμος και φοβούνται πω ς θα τους επιστρατεύσει· άλλοι γιατί δεν θέλουν να τους πάρει μαζί του έξω· άλλοι γιατί σκοπεύουν να παραδοθούν μόλις περάσει η έξαψη του αίματος. Η Ευρυτανία. Αλλά η ευθύνη που νιώθει για τους ανθρώπους που ξεσηκώσανε και βγάλανε στο Βουνό δεν του επιτρέπει να τους εγκαταλείψει. από τη Ρούμελη έως την Αλβανία. Τέλος του 1949 η φ ά λα γγα των φαντασμάτων είναι έτοιμη. που αυτοχρίονται συνταγματάρχες και στρατηγοί. Το κε­ φάλι του Περικλή είναι σίγουρη απονομή χάριτος. εκτελούνται και από τους συντρόφους τους. γυναίκες. πολεμάει για κά­ τι που δεν πιστεύει. και οι παλιοί καπετάνιοι όσοι δεν είναι φυλακή—δεν εξοντώνονται μόνο από τον κυβερνητικό στρατό. 0 Περικλής αρχίζει θανάσιμους κύκλους επαφών. που μεσούντος του Εμφυλίου είπε το ήδη εμφανές «καλύτερα που δεν νική­ σαμε» και το επ αν έλαβαν αργότερα πολλοί άλλοι. Η απελπισία κάνει ορισμένους από αυτούς επικίνδυνους. 0 Περικλής ανακοινώνει στους συγκε­ . για να συναντήσει και να ενημερο5σει τον καθένα από αυτούς. Το τελευταίο που θέλει εί­ ναι να ξαναφύγει έξω. Η Ρούμελη είναι ένα έρημο και καμένο τοπίο.

ολιγόλογος και ακριβοδίκαιος.. Μόνο αυτόν εμπι­ στεύονται. αρνήθηκε να τον εκτελέσει. χωρίς να κατα­ δεχτεί να ζητήσει ποτέ τίποτα από κανέναν. επέζησε και κατόρθωσε να γυρίσει στην πατρίδα τον Δεκέμβριο του 1977 . που άρχισε στο Ελληνογερμανικό Μέτωπο και μεσουράνησε στο αντάρτικο. που ξέρω ότι στα 1941 αυτός δημιούργησε το αντάρτι­ κο στην περιοχή μου».776 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ ντρωμένους την απόφασή του να παραμείνει στην Ελλάδα και ορίζει δυο αξιωματικούς επικεφαλής της φάλαγγας. σύντροφε'. εγκαταστάθηκε στις Εργατι­ κές Κατοικίες έξω από τη Άαμία και έζησε αθόρυβα. Τους περνάει όλη τη διαδρομή. Άρχισε σαν από ειρωνεία στο κολχόζ «Νέα Ζωή» στο Κροστσένκο. Ένας από τους εντεταλμένους δολοφόνους του. νηφάλιος.4 0 Περικλής. Εκεί στάλθηκε να σπά­ ει πέτρες για να αποκτήσει προλεταριακή συνείδηση και η «νέα ζωή» του συνεχίστηκε με ξυλοδαρμούς. ο Βασίλης Πάνου από το Δερελή του Δομοκού. προγραμμένος και έξω. Δριτσιος. σαν από θαύμα. Η αντίδραση είναι ομό­ φωνη· ή θα πάει μαζί τους ή δεν ξεκινάει κανένας. είχε άδο­ ξη συνέχεια. ανάμεσα στα πόδια του στρατού. 0 Νέστορας των καπετάνιων. Θ. [. Νικηφόρος Η εκτυφλωτική τροχιά του νεαρού ανθυπίλαρχου. στα παγωμένα σύνορα Πολωνίας .Ουκρανίας. όπως του υπέδειξε το Κόμμα: «Να τραβήξουμε προς τα έξω τον “πράκτορα” Γιώργο Χουλιάρα (Περικλή) και να τον σκοτώσουμε με ξυλοκόπημα χωρίς να κάνουμε χρήση φονικών όπλων. Μα ο Περικλής επέζησε χωρίς ποτέ να σωπάσει. χωρίς να πέσει μια ντουφεκιά. Η προσωπική του κόλαση τον περιμένει. περπατώντας νύχτες μέσα από τα φαράγγια.] Πώς να σκότωνα αυτό τον άνθρωπο. Φορτο3θηκε για το υπόλοιπο της ζωής του τον αφοπλισμό του 2ου 4. αποκλεισμούς και δολοφονικές από­ πειρες για 28 ολόκληρα χρόνια. Γιατί με σκοτώνεις .. Προγραμμένος στην πατρίδα του. επικεφαλής της κομματικής ασφάλειας του στρατοπέδου «Νέα Ζωή». Οι ψυχές που κρεμάστηκαν στον λαιμό του τον βγάζουν άλλη μια φορά έξω από τα σύνορα της Ελλάδας. . όπως του σύστηναν όλοι· όπως είπε κάποιος φίλος του από τα παλιά. «τον έφαγε το στόμα του και τον έσωσε η ιστορία του». περνάει τα σύνορα..

5 0 Άρης. Ό πω ς αποδείχτηκε. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑ Κ ΤΩ Ν 777 Συντάγματος από τους Άγγλους στην Κηφισιά. δεν του ενέπνευσε την παραμικρή εμπιστοσύνη και είχε ενημερώσει γ ρ α π τώ ς το ΓΣ του ΕΛΑΣ: « 0 ταγμα τά ρχη ς Παπαζήσης π ρ έπ ει να αντικατασταθεί το συντομότερο». ο πολιτικός υπεύθυνος του συντάγματος Ανάποδος (Θύμιος Καψής): . Ισ το ­ ρία) Μα η γραμμή της πολιτικής ηγεσίας για τους Άγγλους τούς έχει δέ­ σει τα χέρια· όπως απάντησε στον Νικηφόρο.Μην κάνετε καμιά βλακεία. οι Ρουμελιώτες αντάρτες αναζητάνε τον καπετάνιο τους· είναι οι «Νικηφοραίοι». Ο Νικηφόρος μαρτύρησε κυριολεκτικά. .Εγώ θα άρχιζα τον πόλεμο με την Αγγλία. . ταγματάρχης Παπαζήσης. «Ασφαλώς οι π ε ­ ρισσότεροι θα επέπιπταν σαν ελατήρια κατά των αρμάτων. Το σύνταγμα κυκλώ­ θηκε εκεί που είχε στρατοπεδεύσει από αγγλικά θωρακισμένα. Το σύνταγμα συγκεντρώνεται και.Ο Νικηφόρος.12. 5. . Αν οι τραχείς και εμπει­ ροπόλεμοι αντάρτες του είχαν κυκλωθεί από Γερμανούς. Παρ’ όλα αυτά το 2ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ. είχε γνωρίσει τον νεοτοποθετημένο στρατιωτικό διοικητή στο σύνταγμα του Νικηφόρου. λέει στους άνδρες.Α ΡΗ Σ. μήνες πριν. το είχε αφοπλίσει η πολιτική ηγεσία. 0 Νικηφό­ ρος απουσιάζει στην έδρα του τοπικού ΕΛΑΣ Αθήνας και ο στρατιω ­ τικός διοικητής του συντάγματος. θα δημιουργηθεί ζήτημα μεγάλο με τους Άγγλους. Μόνο οι άνδρες του τον έχουν αθωώσει· αυτοί ξέρουν τι συνέβη και του συμπαραστέκονται παντοιοτρόπως. εξηγεί κατευναστικά ο Χατζηχρήστος. (Σ. 29.1953. (ΑΣΚΙ) Αλλά δεν τον αντικατέστησαν. Όταν το σύνταγμα επανεξοπλίζεται με όπλα της Εθνοφυλακής Θήβας.Ο Νικηφόρος θα μας βοηθήσει κι αυτός. Ακρόπολίς. κατεβαίνοντας για την Πελοπόννησο. στις 2 μετά τα μεσάνυχτα της 3ης προς την 4η Δεκεμβρίου 1944. ο Παπαζήσης είχε διαλέξει από καιρό την κυ­ βερνητική πλευρά και η παράδοση ήταν προσυμφωνημένη. και αυτό δεν ξεχνιέται. πριν το αφοπλίσουν οι Άγγλοι. ουδείς αμφι­ σβητεί τις ολωσδιόλου διαφορετικές αντιδράσεις τους. ακούγονται κάποιες φωνές: . που του ζήταγε ευθύνες. Τέθηκε σε διαθεσιμότητα από την ηγεσία και άρχισαν ανακρίσεις. Όμως νέοι διοικητές διορίζονται οι μόνιμοι λοχαγοί Παλά­ σκας και Χατζηχρήστος. όταν η νέα διοίκηση αρχίζει να μιλάει. πού είναι ο Νικηφόρος. Γρηγοριάδης. αντιδρά σε κάθε ιδέα αντίστασης. Και ένα με­ γάλο μέρος τους θα διέφευγε με τα όπλα του».

. καταδικάζεται σε θάνατο και μένει μελλοθάνατος στο κελί επί 7 χρόνια. νηστικός και παγωμένος. Αν ο «εθνικός μας εύελπις» είχε σκοτωθεί σε κάποια από τις μάχες. .Νικηφόρος! . . Βγήκε από τη φυλακή το 1952 και. επιστρέφει κρυμμένος στο πορτμπαγκάζ ενός αυτοκινήτου. Από το εκτελεστικό απόσπασμα τον Νικηφόρο και τον αδερφό του Σόλωνα θα τους σώσει τελικά με παρέμβασή της η αγγλική πρεσβεία. το Νικηφόρο θέλουμε. απαντάνε εν χορώ οι Ρουμελιώτες. εκείνος που­ λάει με ένα βαλιτσάκι τσιγάρα για να ζήσει την οικογένειά του. .Σκάστε. Διαμαντής Θα κρύβεται για έναν χρόνο.ο αφοπλισμός κρεμάστηκε σαν π έ ­ τρα στον λαιμό του για πάντα. θα είχε εξασφαλίσει έναν ανδριά­ ντα· έζησε και γνο^ρισε το μίσος Δεξιάς και Αριστεράς.Νικηφόρος! . Ού­ τε ο Νικηφόρος ήταν πια ο ίδιος. χωρίς ποτέ να . Μετά την παράδοση των όπλων. Πάλι δεν κρατιέται εκεί· μένει από τον Μάρτιο έως τον Οκτώ­ βριο του 1945 και. Με π α ­ ρέμβαση του Τζήμα πέρασε στην Αλβανία.Είστε παλιάσκερο. Στον Εμφύλιο δεν πήρε μέρος. Όταν αρχίσει ο Εμφύλιος. Μα δεν ήταν πια το ίδιο.Θα πειθαρχήσετε στον ΕΛΑΣ.Νικηφόροοος! Με την παρέμβαση του ίδιου του Νικηφόρου τελικώς το σύνταγμα ανασυγκροτήθηκε και μπήκε στις μάχες. θα αναδειχτεί στον σπουδαιότερο στρα­ τιωτικό ηγέτη που διέθετε ο Δημοκρατικός Στρατός. στις ρεμα­ τιές και τις λυκότρυπες του Παρνασσού. Η γυναίκα του ξόδεψε όλη την πατρική της περιουσία για να αναβάλει την εκτέλεση της απόφασης και να τον κρατήσει στη ζωή. φωνάζει ο Παλάσκας. στάλθηκε μαζί με τον Περικλή στη Γιουγκοσλαβία.Δεν θέλουμε ανακρίσεις. δου­ λεύει σε οικοδομές και εργοστάσια. .778 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ . αλλά δεν μπορούσε να σταθεί στον ξένο τόπο. παρόλο που στην Ελλάδα καταζητείται. για να είναι πιο κοντά στην Ελλάδα.Δεν μπορεί να αναλάβει καθήκοντα αν δεν τελειώσουν οι ανα­ κρίσεις. Το βράδυ της 18ης Μάίου 1946 συλλαμβάνεται συμπτωματικά στην οδό Αιόλου από αστυ­ φύλακες. . παρά τα δηλητηριώδη σχόλια της Αριστεράς για τον «πουλημένο» έναντι αμύθητων ποσών.Εμείς τον θέλουμε καπετάνιο μας.

Μα ποτέ δεν πρόδωσε τον αρχηγό του. Ποτέ δεν τον αρνήθηκε. λόγω «της γνωστής από το π αρ ελ­ θόν επιδεξιότητος.Α ΡΗ Σ. Οι εκπληκτικές επινοήσεις του στον ανταρ­ τοπόλεμο και οι απροσδόκητοι ελιγμοί που πραγματοποιούσε έφερναν σε απελπισία τους στρατηγούς της άλλης πλευράς. άρχισε να φωνά­ ζει προς τη μεριά του στρατού. . οι χωρικοί συνέχιζαν να εμπιστεύονται τον καλότροπο καπετάνιο και συμβούλευαν πάντα τους συγγενείς αιχμαλώτων του ΔΣ που πάσχιζαν να τους ελευθερώσουν: . επ ι­ κίνδυνος και με τους τελευταίους που του έμειναν. Τον είχε φοβηθεί το μάτι τους. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑ Κ ΤΩ Ν 779 του δοθεί η ανάλογη θέση. υπήρχε πάντα η φωτογραφία του Άρη. σκότωσα τον Διαμαντή. όπο^ς κατέθεσε ο ίδιος στο στρατοδικείο. Παρά το σχήμα του. Είναι επίφοβος. κυνηγήθηκε και γνώρισε αφάνταστες τα λα ι­ πωρίες. οι στρατηγοί και πάλι συνιστούσαν: . Α ρειανοί (4) Π άτερ Ανυπόμονος 0 ψυχωμένος αρχιμανδρίτης επέστρεψε στη Μονή Αγάθωνος στην Τπάτη. Τον εκτέλεσε εν ψυχρώ. ο γενικός επιμε­ λητής του Θύμιος Κατσόγιαννος για να πάρει χάρη: . πισώπλατα. μα για πολλά χρόνια δεν κατόρθωσε να ζήσει εν Θεο5.Σκότωσα τον Διαμαντή. Ή ταν «ο π α π ά ς του Άρη». Στο κελί του. πονηριάς. λοιδορήθηκε. (Ματζώρος) Τον έθαψαν έξω από τη μάντρα. Αντιθέτως. στη θέση Αδρασκέλα του χωριού Μάρμαρα. Ακόμη και όταν πλέον απόμεινε με ελάχιστους μαχητές. Οι σ τρ α τη γο ί του Εθνικού Στρατού δεν αποτολμούν να καταδιώ ­ ξουν τη «Μ εραρχία Διαμαντή» αν δεν έχουν δεκαπλάσιες και εικοσαπλάσιες δυνάμεις να παρατάξουν.Τα μάτια σας τετρακόσια με τον Διαμαντή. δραστηριότητος και ευελιξίας του διοικητού της Διαμαντή». Οι αρχές δεν επέτρεψαν να ταφεί ο αλησμόνητος αντάρτης στο νε­ κροταφείο της Λαμίας για να μη διαταράξει «την ησυχίαν των εν τω νεκροταφείω αναπαυομένων αγαθού ν ψυχών».Τον Διαμαντή να βρείτε! Στον Διαμαντή να πάτε! 0 Διαμαντής σκοτώθηκε στα Βαρδούσια στις 21 Ιουνίου 1949. πάνω από τις εικόνες των Αγίων. και η Ρού­ μελη είχε πλημμυρίσει από κυβερνητικές δυνάμεις.

Ο Αγησίλαος. Μάλλον ευθύνεται η τόλμη του. Νάκος Μπελής Ο θυμόσοφος καπετάνιος δεν παρέδωσε ποτέ τα όπλα του. όπως έλεγε τους πολιτικούς. Αγησίλαος Ο πιο ιδιόρρυθμος αντάρτης του ΕΛΑΣ γύρναγε μόνος στα βουνά της Ευρυτανίας. Άτρομος. κυνηγημένος από τους «στρουχτούρες». άφοβος έως το τέλος. . Παρουσιάστηκε στο τοπικό αρχηγείο του ΔΣΕ. δωρεάν δότε. Μετά τον θάνατο του Άρη κρύφτηκε για έναν χρόνο στα βουνά και το 1946. ο Μπελής παρέμεινε κρυμμένος στις τσακαλότρυπες. του είπε μόνο. Συνεννοήθηκε να ακολουθήσει τον Άρη στο Βουνό. και το πρωί. λέγοντας με ιερατικό τρόπο: . Δεν του ανέ­ θεσαν ποτέ μεγάλο τμήμα και ειπώθηκαν πολλά για τον ύποπτο τρό­ πο που σκοτώθηκε τον Οκτώβριο του 1948 στη Δαύλεια. Βασανίστηκε και πήγε κακήν κακώς. μακριά από τα βουνά και τα τσουγκάνια του.Δωρεάν ελάβετε. Τον έκλεισαν σε ένα καλύβι και την άλλη ημέρα τον εκτέλεσαν. δεν καταδέχτηκε ούτε καν να διαψεύσει τις εναντίον του κατηγορίες. Πήγε μπροστά σε μια πορεία. Τον έστειλε δήθεν η «αντίδραση» από το Καρπενήσι να δηλητηριάσει τον μεγάλο στρα­ τηγό. αλλά είχε χτυ­ πήσει στο πόδι και καθυστέρησε. Όταν χάθηκε ο αρχηγός.780 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ Χ Α ΡΙΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ Πελοπίδας Από τις πρώτες ημέρες του ΕΛΑΣ έως το τέλος.Τι να σου κάνω. ο γιγαντόσωμος και πιστός καπετάνιος έμεινε ίδιος και απαράλλαχτος. . αντί για τους ανιχνευτές. που οι άλλοι άνδρες ξύπναγαν με το στόμα στεγνό. και τον βρήκε μια σφαίρα από τους ενεδρευτές του στρατού. αλλά με εντο­ λή του Γούσια συνελήφθη αμέσως ως ύποπτος. που έπεσα εγώ στα χέρια σου κι όχι εσύ στην πλώρη της μπιστόλας μου. και κάποια στιγμή στον Εμφύλιο αποφάσισε να π ο ­ λεμήσει. Είχε πάντα την πρόνοια να κρατάει το βράδυ λίγο ψωμί ή καπνό από το μερίδιο που του αναλογούσε. έκοβε σε μικρά κομματάκια το ψωμί ή τον καπνό που είχε φυλάξει και τα μοί­ ραζε. πολέμησε με τον ΔΣΕ. πολέμησε στον Εμφύλιο και έφυγε μετά στη Ρουμανία. που άρχισε ο Εμφύλιος. ωρέ Γούσια. που ήσαν επιστρατευμένα παιδιά και φοβισμένα. λιγομίλητος και συντροφικός.

Την πιο απροσδόκητη πορεία την είχε ο γιγαντόσωμος Έκτορας από τον Πειραιά. «Έ να πρωί ο Κωστούλας δε φάνηκε. Ο ιπποκόμος του Λέων προ­ σπάθησε να κρυφτεί μετά τη Μεσούντα. μα συνελήφθη από τους κυ­ βερνητικούς και. Ο σωματοφύλακας του αρχηγού Ντού?^ας γύρισε στο χωριό του την Μπελοκομίτη. Για αυτό. Ο Δράκος έζησε στη φυλακή καταφρονεμένος. Καθο^ς . Ως πρώην υπασπιστής του Αρη. οι 1. (Ραβάνης) Αλλοι αγωνιστές καταθέτουν ότι ο Κωστούλας δολοφονήθηκε και το έγκλημα παρουσιάστηκε σαν αυτοκτονία.000 περίπου έγκλειστοι ελασίτες χύθηκαν να τον λιντσάρουν. συνεργάστηκε σε αθλιότητες εναντίον του αρχηγού του. τον περίμεναν κάποιοι συγχωριανοί του και τον μακέλεψαν με τα κλαδευτή­ ρια. Όταν άρχισε ο Εμφύλιος. με χαμένα λογικά και την κατηγορία ότι έκοψε το κεφάλι του Άρη. μα δεν μπόρεσε να σταθεί* κυνηγήθηκε και βγήκε ξανά στο Βουνό. »Δίπλα του το πιστόλι. Τον Ατρόμητο. υπέφερε τα πάνδεινα. Του το επέτρεψαν. Λίγοι επέζησαν. Οι μπότες και η εξάρτυση με τα φυσεκλίκια αστράφτουν. Μένει σ' ένα δθ3ματιάκι-τρύπα που το 7 χαν οι νοικοκυραίοι για αποθήκη. Πά­ με στο σπίτι του να τον βρούμε. Μ αυροσκούφηδες Από τον έφ ιππο ουλαμό έφυγαν αμέσως μετά τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ 20 άνδρες με τον Κωστούλα στη Γιουγκοσλαβία.ου έζησε στο Μπούλκες τη δική του κόλαση. Μήπως είναι άρρωστος. Σ α να καπνίζει ακόμη».Α ΡΗ Σ. όπου αντιμετώπισε ξανά διάφορες κατηγορίες. που πιάστηκε στο Κηφισοχώρι μαζί με τον Θάνο. ζήτησε να ε π ι­ στρέφει στην Ελλάδα να πολεμήσει. όταν μεταφέρθηκε από τα Τρίκαλα στις φυλακές Χατζηκο^στα της Αθήνας. προκειμένου να ξεφύγει. οι υπόλοιποι γύρισαν στα χωριά τους και μερικοί που έμαθαν το νέο ξεκίνημα του Άρη έτρεξαν πάλι να συναντήσουν τον αρχηγό τους. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑ Κ ΤΩ Ν 781 Κω στούλας 0 ευαίσθητος ανθυπολοχαγός του Αλβανικού και ήρωας του Γοργοπόταμ. Τέτοια ζωή δεν αντέχεται. όταν γύρισε ανυποψίαστος στο σπίτι του. »Φοράει την καλή του στολή φρεσκοσιδερωμένη. όπου βρήκε τον θάνατο. αλλά όχι για πολύ. τρελαμένος από φόβο. »Τον βρίσκουμε εκεί. μεταξύ των οποίων και αυτή του «ξενοκίνητου πράκτορα». Τον έστειλαν πίσω στο κολαστήριο.

Επί χρόνια εθεωρείτο νεκρός. δήλωσε το πρώτο όνομα που του ήρ­ θε στο μυαλό: «Γιάννακας». . που αφέθηκε ελεύθερος. δεν βρέθηκε κάποια κα­ τηγορία εναντίον του «Γιάννακα». καθώς δεν υπήρχε τίποτα εναντίον του ανύπαρκτου «Γιάννακα». Ωστόσο τον έστειλαν στη φυλακή. Εντελώς τυχαία τον αναγνώρισε κάποιος στις αρχές της δε­ καετίας του 1980 στον Πειραιά και μετά από πολλά παραδέχτηκε ότι είναι ο πιστός μαυροσκούφης που ακολούθησε τον αρχηγό έως τη στιγμή της αυτοκτονίας του. Όσο και αν έψαξαν στα χαρτιά τους και όσο και αν ερεύνησαν οι τοπικοί αστυνόμοι.782 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ δεν ήταν γνωστός στην περιοχή. και με αυτό το όνομα κρατήθηκε έως το 1951. Δεν έδωσε ποτέ σημεία ζωής· κλεί­ στηκε στον εαυτό του και δεν είχε καμία επαφή με παλιούς συναγω­ νιστές του. Έ π ρ ε π ε ν ’ αυτοκτονήσω με τον Άρη. Ο Έ κτορας χάθηκε έκτοτε στον Πειραιά. Η κουβέντα του ήταν: Με βασανίζουν ακόμα οι τύψεις.

Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή ΓΕΣ: Γενικό Επιτελείο Στρατού ΓΣ: Γενικό Στρατηγείο ΔΣΕ: Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας ΕΑ: Εθνική Αλληλεγγύη ΕΑΜ: Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο ΕΑΜΕ: Εθνικόν Αντικομουνιστικόν Μέτωπον Ελλάδος ΕΑΣΑΔ: Εθνικός Αγροτικός Σύνδεσμος Αντικομουνιστικής Δράσεως ΕΔΑ: Επιτροπή Διαφώτισης Ανταρτών ΕΔΕΣ: Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος ΕΕΑΜ: Εργατικό ΕΑΜ ΕΕΕ: Ένωσις Ελευθέρων Ελλήνων ΕΕΕ: Ένωσις Ελλήνων Εθνικιστών / Εθνική Ένωσις Ελλάδος ΕΚΚΑ: Εθνική Και Κοινωνική Απελευθέρωσις ΕΛΑΝ: Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Ναυτικό ΕΛΑΣ: Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός ΕΑΑΣ-Ν: ΕΛΑΣ Νέος ΕΛΔ: Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας ΕΛΣ: Ελληνικός Λαϊκός Στρατός ΕΝΑ: Ένωσις Νέων Αξιωματικών ΕΟΒ: Εθνική Οργάνωσις Βασιλοφρόνων ΕΟΕΑ: Εθνικαί Ομάδες Ελλήνοον Ανταρτών (του ΕΔΕΣ) .Σ υντομ ογραφ ϊες ΑΚΕ: Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας ΑΣΟ: Αντιφασιστική Στρατιωτική Οργάνωση ΒΑΜ: Βασιλικό Απελευθερωτικό Μέτωπο BBC: British Broadcasting Corporation ΒΕΣΜΑ: Βασιλικός Ελληνικός Στρατός Μέσης Ανατολής BLO: British Liaison Officers ΒΣΑ.

Ευρυτανίας ΣΑΝ: Σύνδεσμος Αξιωματικών Νέων .784 ΔΙΟ ΝΥ ΣΗ Σ ΧΑ ΡΙΤΟ Π ΟΥ Λ Ο Σ ΕΠ: Εθνική Πολιτοφυλακή ΕΠΟΝ: Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων ΕΣ: Ελληνικός Στρατός ΕΣΑΠ: Ελληνικός Στρατός Απελευθερωτικής Προσπάθειας ΕΣΗ: Εκστρατευτικό Σώμα Ηπείρου ΕΣΠΟ: Εθνικο-Σοσιαλιστική Πατριωτική Οργάνωση ΕΣΣΔ: Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών ΙΔΕΑ: Ιερός Δεσμός Ελλήνοον Αξιωματικών ΚΓΣΑ: Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών ΚΔ: Κομουνιστική Διεθνής (Κομιντέρν) ΚΕ: Κεντρική Επιτροπή ΚΗ: Κλιμάκιο Ηπείρου ΚΙΣ: Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο ΚΚΕ: Κομουνιστικό Κόμμα Ελλάδας ΚΚΣΕ: Κομουνιστικό Κόμμα Σοβιετικής Ένωσης ΚΟ: Κομματική Οργάνωση ΚΟΑ: Κομματική Οργάνο^ση Αθήνας ΚΟΥΤΒ: Κομουνιτσέσκαγια Ουνιβερσιτά Τραβαγέρων Βαστόκ (Κομουνιστικό Πανεπιστήμιο Εργαζομένων Ανατολής) ΚΣΕ: Κεντρική Στρατιωτική Επιτροπή ΛΑΕ: Λαϊκή Απελευθερωτική Ένωση ΛΑΣΓ: Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός Γιουγκοσλαβίας ΑΣ: Λαϊκός Στρατός ΜΑΔ: Μονάδες Ασφαλείας Δημοσυντήρητων MAY: Μονάδες Ασφαλείας Υπαίθρου ΜΕΑ: Μέτωπο Εθνικής Ανεξαρτησίας ML: Military Liaison Μ04: Military Organisation 4 ΟΚΝΕ: Ομοσπονδία Κομουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας ΟΜΜ: Ομάδα Μεραρχιο^ν Μακεδονίας ΟΜΣ: Ομάδα Μεραρχιών Στερεάς ΟΠΛΑ: Ομάδες Προστασίας Λαϊκών Αγωνιστών OSS: Office of Strategic Services ΠΑΟ: Πανελλήνιος Απελευθερωτική Οργάνωσις ΠΑΟΚ: Πατριωτική Απελευθερωτική Οργάνωσις Κορινθίας ΠΑΣ: Πανελλήνιος Απελευθερίοτικός Σύνδεσμος ΠΓ: Πολιτικό Γραφείο ΠΕ: Περιφερειακή Επιτροπή ΠΕΑΝ: Πανελλήνια Ένωση Αγωνιζομένων Νέων ΠΕΕΑ: Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης ΠΕΦΦΕ: Περιφερειακή Επιτροπή Φθιώτιδας. Φωκίδας.

Οργάνωσις X . Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑ Κ ΤΩ Ν ΣΕ. Σοβιετική Ένωση ΣΕΚΕ: Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδας SIS: Secret Intelligence Service ΣΚΕ: Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας 5N0F: Slavo-Makedonski Narondi Osvoboditelni Front (Σλαβομακεδονικό Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) SOE: Special Operations Executive ΣΣΑ: Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή STC: Special Training Center (Σ)ΣΜΑ: (Συμμαχικό) Στρατηγείο Μέσης Ανατολής ΤΕ: Τάγμα Εθνοφυλακής UNRRA: United Nations Relief and Rehabilitation Administration ΥΒΕ: Τπερασπισται Βορείου Ελλάδος X.ΑΡΗΣ.

Ισοκράτης Βούλτεψης Γ.Β ασική Β ιβλιογραφία . Εστία Αγγελόπουλος Άγγ. Η Θεσσαλία στην Αντίσταση.. Κατοχή. Μέλισσα Γελαδόπουλος Φ. 0 Νίκος Ζαχαριάδης και 22 συνεργάτες του. Ν.. Σιδέρη^ Γατόπουλος Δ.. Η προδομένη επανάσταση. Παρουσία Αθανασιάδης Γ.. («Ακέλας»). Η παρωδία της δίκης των δωσίλογων . Συναγωνιστής Ακέλας . Εκδοτική Βαζαίος Εμμ. Γλάρος Βλάχος Αγγ.. 1944... Νέα Σύνορα / Δίφρος / Παπαζήσης Βερνάρδος Π. Η Συμφωνία της Βάρκιζας. («Γούσιας»). Πρόκληση. Γραμμή Άρης Βελουχιώτης. Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας . Εξορία . Τα άγνοιστα παρασκήνια της Εθνικής Αντιστάσεως στην Πε­ λοπόννησο Βαφειάδης Μ. Θύτης και θύμα.. Πολιτική ιστορία του ΚΚΕ Βλαντάς Δ.Π ήγες Αβδούλος Στ. («Ακέλας»). Προσφυγιά.Α. Αντάρτικο. Η ζωή μου . Η 13η Μεραρχία του Ε Λ Α Σ Γεωργίου Β.. Προσκήνιο Αβέρωφ-Τοσίτσας Ευ.. Να υπηρετούμε το λαό Βούλτεψης Γ. Γιατί χάθηκε η νίκη.. Η πρώτη πράξη της ελληνικής τραγωδίας Αναγνωστόπουλος Ν.. Παράνομος τύπος 1941-1944 Ανδρικόπουλος Γ. Γλάρος Βουρνάς Τ. Οι αιτίες για τις ήττες και τη διάσπαση του ΚΚΕ και της ελληνικής Λριστεράς.. κρίσιμη χρονιά . Εστία Βοντίτσος Γ... Απομνημονεύματα . Φωτιά και τσεκούρι . Ιστορία της Κατοχής... Βάρκιζα... Τολίδης Βρατσάνος Δ. Από την Κατοχή στον Εμφύλιο. Φυτράκης Αποστόλου Α. Μια φορά κι έναν καιρό ένας διπλωμάτης . Ζαχαριάδης. Ποντίκι Βλαντάς Δ. Δεκεμβριανά. Απελευθέρωση. Ρήγας Αργυρόπουλος Σ.. Ιστορία των Ελληνικών Επαναστάσεων 1824-1935 Γασπαρινάτος Σπ. Διογένης Ανταίος Π... Ο λόγος της Λαμίας Αρσενίου Α.

0 αντισυμμοριακός αγών 1945-1949 Sekendorf Μ Η Ελλάδα κάτω από τον αγκυλωτό σταυρό . Κατοχή. Φυτράκης Γρηγοριάδης Φ.. Κόκκινοι δραπέτες. Γλάρος Δρίτσιος Θ. («Βερμαίος»). Τα παρασκήνια του Γοργοπόταμου . 1949 Ζωγράφος Αλ. Παγίδευση και αφοπλισμός Δημητρίου IL. Δεκέμβριος 1944. Το 2ο Σύνταγμα του Ε Λ Α Σ . Σύγχρονη Εποχή Ζέρβας Ν. Αντάρτης στα βουνά της Ρούμελης Δημητρίου Δ. Γλάρος Woodhouse C. Εξάντας Έτσι άρχισε ο εμφύλιος.. Γιατί με σκοτώνεις.M. Υπόμνημα του ΑΣ στον OHE. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 787 Γεωργίου Β. Το μήλο της Έριδος . Γλάρος Γκριτζώνας Κ. X... Γλάρος Εθνική Αντίσταση.. Θεμέλιο Δρίτσιος Θ... Καμαρινόττουλος Γυφτόπουλος Δ. Φιλίστωρ Γκονεζος Β. Αντίστασις. Οι δύο όχθες. Σύγχρονη Εποχή Ενεπεκίδης Π. Το άκρως απόρρητο αρχείο της εξόντωσης του Άρη Γιαννακόπουλος Χρ.. «Ημερολόγιο». Kac διηγώντας τα... Εξάντας Γρηγοριάδης Σ. Τα φοβερά ντοκουμέντα: Γοργοπόταμος. σύντροφε. («Νικηφόρος»).. δημοσίευση σε συνέχειες στην Ακρόπολη ... Τολίδης Ζαφειρόπουλος Δ. 1939-1945. (επιμ. Γλάρος . Εκ βαθέων .. σύντροφε . μην κλαις. 0 Άρης Βελουχιώτης και οι Άγγλοι . Νεόκοσμος Γρηγοριάδης Φ. Επικαιρότητα Γιαννάκος Ηλ.). Η ελληνική Αντίστασις 1941-1944. Γερμανοί. Το ανεξήγητο λάθος . Γλάρος Η παράνομη μπροσούρα του Νίκου Ζαχαριάδη . Σελίδες μίας μικρής ιστορίας Γκαλιμπέρτι P. Αναμνήσεις . («Βερμαίος»). Γλάρος Γκριτζώνας Κ. Μ ετά το Γράμμο .. Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Τα φοβερά ντοκουμέντα. Εστία Eudes D Οι καπετάνιοι . («Γαβριάς»). Ellis Waterhouse.. («Ααοκράτης»). («Νικηφόρος»).. Γλάρος Δρίτσιος Θ. («Νικηφόρος»). Το έπος του λαού.. Ασκραίος f i Εθνική Αντίσταση στην Ευρυτανία . Ποια τύχη σε περιμένει. Φυ­ τράκης Δημητρίου Δ. Δω­ δώνη Δημητρίου Δ.. Καπόπουλος Γρηγοριάδης Σ. Τρύπια αρβύλα . («Καβαλάρης»). Άρης Βελουχιώτης Γκριτζώνας Κ. Παπαζήσης Ζαρογιάννης Γ. Αδελφότης Μικροχωριτών Η Έκθεση Σιάντου για τα Δεκεμβριανά . Το Αντάρτίχα Καμαρινόττουλος Γρηγοριάδης Φ. Αυλός Γεωργούλας Μπ. Μυστικές αποστολές στην εχθροκρατ ουμενη Ελλάδα. Καπόπουλος Γρηγοριάδης Σ.Α ΡΗ Σ. Το Δεύτερο Αντάρτικο. Γλάρος Ζαούσης Αλ. («Βερμαίος»).. Ιστορία της Αντίστασης 1940-'45. Η εξέγερση της Τασκένδης.

. Ένα έθνος σε κρίση .. Εθνική Αντίσταση 1941-1944.Αημ. Καπόπουλος Κουτσούκης Κ. Η Ελληνική Αντίσταση 1940-'44.. Αυτοκριτική. Απο τ^ν Ιωνία στο Δημοκρατικό Σ τρα τό . 1770-1990. Όταν ήμουν με τον Άρη.. Ελληνική Ευρωεκδοτική C la u se w itz K a rl von.). Εμπειρία στην Ελλάδα 1943-1948.. Συνοπτική ιστορία της Ελ?ιάδας. if Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Το χρονικό μιας θυσίας . Επέζησα και μιλώ . Τα χρόνια της κρίσης . Γο κατεστημένο στη νεοελληνική ιστορία.. Χρονικό 1941-1944. Δωρικός Clogg R. Αντίο. Ο Αρχιεπίσκοπος’ Δαμασκηνός .. ΕΚΠΕ Κουτσούκης Κ.. Νέα Σύνορα Κέδρος Αντρ.Στα στρατόπεδα Ρούμπικ και Μ πούλκες ... («Βρασίδας»). / / προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη και η Εθνι­ κή Αντίσταση (Πρακτικά Συνεδρίου). Θεμέλιο Κουκουνας Δ. Θεμέλιο Κα'ιμάρας Γ. 0ί επεμβάσεις των Άγγλων στην Ελλάδα. Μέτρον Κούτρας Αθ. Γκοβόστης Κατσίμπας Γ. Επικαιρότητα Κοτζιούλας Γ.). Σιδέρης Κομνηνός Κ. 0 αδερφός μου ο Άρης .). 1942-1945. («Νέστορας»). Φιλίστωρ Καστελάν Ζ.. καπετάνιε . Φιλίστωρ Κρέμος Δ. Πολίτης Κριμπάς Γρ. Ένας απολογισμός Καράγιωργας Γ. (επιμ. Εκδοτική Αθηνών Ιωαννίδης Γ. Επίσημα Κείμενα Κλάιβ Ν. Νέα Βιβλία Καραθάνος Δ.. Απομνημονεύματα Κορδάτος Γ. Εστία Θεσπρωτός Δ.. (επιμ.. Γύρω από το Δεκέμβρη .. Gutenberg Ιατρίθης L. Θουκυδίδης Κατσούλης Γ. Σύγχρονη Εποχή . Τετράδια ημερολογίου 1939-1953. Περί πολέμου Κλάρας Μπ. Ιστορητής Κόκκινος Κ. Σιδέρης Καινούργιος Χρ.. Ιωλχός Κανελλόπουλος Π.. 1935-1945 ΚΚΕ.788 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Θεοτοκάς Γ. Σ υνταγματάρχης Ψαρρός Κουτρούκης Γ. Γεώργιος Π απανδρέου . Η ΟΠΛΑ χωρίς θρύλο. («Μπότσαρης»). Η Εθνική Αντίσταση στην Ευρυτανία (Πρακτικά Συ­ νεδρίου). Αναμνήσεις . Κωσταράκος Ιστορία του Ελληνικού Έθνους . Ζΐεκα χρόνια αγώ νες . (επιμ. Δωδώνη Καραγιώργης Κ. Εν ψυχρώ. Σύγχρονο Βιβλίο Κονδύλης Ανδρ. Ψαρρός και το 5/42 Σ ύ ντα γ­ μα Ευζώνων. 1935-1945. Εξέγερση στην Αθήνα. Δεκέμβρης του 1944 στην Αθήνα ..... i i Εθνική Αντίσταση στη Μεσσηνία και τους γύρω νομούς Κωτσάκης Σπ.... Θεμέλιο Κιλισμανής Γ. . («Δημητρός»). Θεμέλιο Ιστορία της Εθνικής Αντιστάσεως 1941-1944. Νέα Σύνορα Ιατρίδης I. Σύγχρονη Εποχή ΚΚΕ . Η ιστορία των Βαλκανίων .

Επικαιρότητα Μαρίνος 0. Θεμέλιο Μπακόλας Αν. Ποιοι ήθελαν τα Δεκεμβριανά. (επιμ. («Απόλλων»). Π ώς ε φ τ ά σ α μ ε σ τη ν 4η Α υ γ ο ύ σ τ ο υ . Αδελφότης Μικροχωριτών Μοσχάτος Θ. Γνώση Μανούσακας Γ.Σ.Α. Καλέντης Myers E. Θεμέλιο Αιναρδάτος Σπ..αντάρτες στα βουνά Μέρτζος Ν. Δομνίστα . 0 πόλεμος του 1940-’41 και η Μάχη της Κρήτης. Gì δυο όψεις της ιστορίας . Το χρονικό ενός αγώνα . Με τους. Σύγχρονη Εποχή Λαγδάς IL. Editex Μηχιώτης X.. Ο Δ εκ έμ β ρ ιο ς τ ο υ 194. Η Ελληνική Αντίσταση και οι «Σύμμαχοι».Γοργοπόταμος . Παπαζήσης Μαρκεζίνης Σπ.Φ. Το προδομένο Αντάρτικο... Αποστολή Hurling. Ερμής Μαλτέζος Γ.. («Τζουμερκιώτης»). Ά ρ η ς Β ε λ ο υ χ ίώ τ η ς . 1958 Μούτουλας Π. ακοΡιουθήστε Μ παρτζιώτας Β. Έλληνες. Ιστορίες του Βουνού. Εκδοτική θεσ/νίκης Μητσόπουλος Θ... Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩ Ν 789 Κωτσάκης Σπ..Α ΡΗ Σ... («Νέστορας»). 50 χρόνια μετά .. ελληνική περιπλοκή. Παπαζήσης Μαθιόττουλος Β. 4λ /? Αυγούστου. Ορίων. Εθνική Αντίσταση και Δεκέμβρης 1944. 0 καπετάν Διαμαντής Μαυροειδής Λ.. Σύγχρο­ νη Εποχή . Σύγχρονη Εποχή Μελετζής Σπ. Γιάννης Μιχαλόπου/ιος. Φάκελος Καραγιώργη. Πολιτικά αινίγματα ’άΟ-*άί. Κασταλία Μνήμη και Χρέος . Η μάχη της Αμφιλοχίας. Φιλιππότης Αιβιεράτος Δ..Ι..Προσφυγιά - Επαναπατρισμός Μακράκης Στ. «Απομνημονεύματα». Εξάντας Mazower Μ. Εισφορά στο χρονικό της Κατοχής και της Α ν τίσ τα σ η ς στη ν Α θ ήν α .. Πάπυρος Ματζώρος Γ.4.... Δελφίνι Μαυροειδής Λ. Χρονίχο' απο' τ*/?ν Αντίσταση Μάργαρης Ν. Ευριπίδης Μπακιρτζής. Ε Α Μ -Ε Λ ΑΣ Μανούσακας Γ. Το 30ο Σ ύνταγμα του ΕΑΑΣ . Φυτράκης Μαχαίρας Ευ.. Σβαρνούτ.C. Νέα Σύνορα Μακράκης Ι... Αλεξάνδρεια Μαθιόπουλος Β.. Σύγχρονη πολιτική ιστορία της Ελλάδος. Στ^ν Ελλάδα του Χίτλερ. Επικαιρότητα Μοσχάτος Θ.. Γλάρος Αιναρδάτος Σπ. Η σύσκεψη των καπεταναιων στη Ααμία Μούντριχας Αντρ. If αναζήτηση. Κυψέλη Λάμψας Γ.). Προ­ σκήνιο Αιναρδάτος Σπ.Δ.. δημοσίευση σε συνέ­ χειες στην Απογευματινή. Τυμφρηστός και Τυμφρήστιοι. Ελληνική Ευρωεκδοτική Αεονταρίτης Γ. («Ορέστης»). Θεμέλιο Μάγερ Χ.. Παντελής Πουλιόπουλος.W. Αχροναυπλία .... («Φάνης»).

Το μεγάλο παιχνίδι . Εστία Πέριτς Β...Κ. Η Εθνική Αντίστασις.... Ο αγώνας του ΔΣ. Διπλή αποκατάσταση της Εθνικής Αντίστασης . Δελφίνι Νεφελούδης IL.. («Νικήτας»). Οι Π ροστάτες . Ιστορική πορεία του ελληνικού έθνους Ντοκουμέντα της Αντίστασης . Δωρικός Μπέκιοζ Σπ.. Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν Παπαδόπουλος Αλ. Eight Years Overseas Παπαγεωργόπουλος Κ.. Απομνημονεύματα Παπαϊωάννου Αχ. Έτσι χάθηκε ο Άρης . Γλάρος Μπόκοτας P. Οδοιπορικό του ’43. Σύγχρονη Εποχή Μπέικος Γ.). Παπαζήσης Παπακόγκος Κ.. Στις πηγές της κακοδαιμονίας. (επιμ. αντάρτης. Νέα Σύνορα Πετιμεζάς Ηρ. Παπαζήσης Παπανδρέου Γ. Ερμής Μπίρκας Κ. Καπετάν Άρης....Ε. Από εύελπις. Μια παγίδα για τον Άρη .. Το χρονικό της Κατοχής Μπεράτης Γ. Ζέρβας και ΕΑΜ Πρωτόπαπας Σ. Θεμέλιο Μπέκιος Σπ. («Λάμπρος»).. 7Υτο. Σύγχρονη Εποχή Παπαγιαννόπουλος Τ. Κατοχικά Οικονομίδης Φ. («Κικίτσας»). Χατζηνικολή Παρτσαλίδης Μ. Η Πελοπόννησος στο πρώτο αντάρτικο . Σελίδες από την Εθνική Αντίσταση Μπενβενίστε Ρ. («Κίσσαβος»).. Αγώνες της φυλής Μυριδάκης Μ. («Λάμπρος»). Γράμματα για τον Άοη. Μνήμες πο'λέμου και ειρήνης Παπαγιάννης Στ.. Η απελευθέρωσις της Ελλάδος Παπαστεριόπουλος Ηλ. Ποντίκι Ξηραδάκη Κ. Θεμέλιο Πατατζής Σ„ Ματωμένα χρόνια. Αυτοβιογραφικές αναμνήσεις.. («Φάνης»). Ο εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 Μπόκοτας P.. Γλάρος Παπακόγκος Κ. (επιμ. Καστανιώτης Μπλάνας Γ. Gutenberg Νικόλης Δ. Η πικρή γεύση της αλήθειας .. Ο πόλεμος 1940-'41.. X Μεραρχία του ΕΛΑΣ Πυρομάγλου Κ.. Δωδώνη . ΕΑΜ Wilson Μ. Ματωμένος θρύλος Παπάγος Αλ. Ο Μωριάς στα όπλα Παπαστρατής Σ. Επικαιρότητα Μοριδάκης Μ. Ιστορικά Γράμματα Μπρούσαλης Κ....Χ Οι Εβραίοι της Ελλάδας στην Κατοχή. Εταιρεία Με­ λέτης Ελληνικού Εβραϊσμού.. Βάνιας Μπενετάτος Δ.. Η διαθήκη του Νίκου Ζαχαριάδη. Ορφέας Οι πραγματικές αιτίες του ελληνικού δράματος.Ψαρρός.790 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ Χ Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Μπαρτζιώτας Β. Η επιχείρηση του Γοργοποτάμου Νεφελούδης Β. Εθνική Αντίσταση και Κοινωνική Ε πανάσταση. 5/42 . Η λαϊκή εξουσία στην Ελεύθερη Ε λλάδα .. Μέρες του 1943-1944 στην Εύβοια. Γιατί πολεμήσαμε . Ντοκουμέντο .. Γλάρος Μπόκοτας P.

..ΑΡΗ Σ.. 0 Γεώργιος Καρτάλης και η εποχή του. Κώδικας Ρούσος Π. Εθνική ταυτότητα . Κέδρος Πυρομάγλου Κ. Φιλίστωρ Συλλογικό: Baerentzen L.. Η πρωτεύουσα της Ελεύθερης Ελλάδας. Σβορώνος Ν. (επιμ. Smith Ole L. Φαράντος Γ. Δο^δώνη Ραβάνης Δ. Ηριδανός Ράπτης Μ.. Η μεγάλη πενταετία Σακελλαρίου X. (επιμ. Τρεις μορφές της Αντίστασης: Σαράφης. Γιαννίκος Συλλογικό: Fischer W. Θέμα Σαράφη Μ. 1936-1946.. Η Ελλάδα 1936-1944 (Πρακτι­ κά Α Διεθνούς Ιστορικού Συνεδρίου Σύγχρονης Ιστορίας).. Πολιτικό Ημερολόγιο.). Μυστικοί δρόμοι του ΑΣΕ . Ιστορικές αναμνήσεις....).. Το θέατρο της Αντίστασης. σ τ ’ άρματα .. .. (επιμ. Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας. Καλάβρυτα 1944 Ροδάκης Π. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ Α ΤΑΚΤΩΝ 791 Πυρομάγλου Κ. Μελέτες για τον εμφύλιο πόλεμο 1945-’49 (Πρακτικά Συνεδρίου).. («Πάμπλο»). Πολιτική αυτοβιογραφία Richter Η. Νέα Σύνορα Σαράφης Στ. Καπετάν Μπουκουβάλας. Επικαψότητα Σαράφης Στ... Μορφωτικό Ιν­ στιτούτο ΑΤΕ ... Σύγχρονο Βιβλίο Σαράφης Στ. Ι/τα φτερά του οράματος. Γλάρος Smith Antony D. 0 Δουρειος Ίππος . («Υψηλάντης»). Κάλβος Στίνας Α. Παπαζήσης Σπηλιωτόπουλος Π. Ιστορι­ κή Έρευνα Πυρομάγλου Κ. Ιστορικόν Αρχείον Εθνικής Αντιστάσεως. Τεκμήρια για τον πόλεμο του 1940-1941. Η Ελλάδα σε επαναστατική περίοδο. Δεκέμβρης 1944. Πώς αυτοκαταλύθηκε η Δημοκρατία του 1944... Επικαψότητα Ρόσιος Αλ.. Το αντάρτικο αεροδρόμιο... Μετά τη Βάρκιζα. Ολκός Συλλογικό: XV άρματα. Καραγιώργης. Μέρες. Επανάσταση και Αντε­ πανάσταση στην Ελλάδα . Ιατρίδης I. Διογένης Σεφέρης Γ..). Εξάντας Ροδάχης Π. Φυτράκης Στρογγύλης Απ. Οδυσσέας Σπανίδης Α. Ίκαρος Σεφέρης Γ. Ίκαρος Σιαπέρας Κ. Μπουκουμάνης Συλλογικό: Φλάισερ X.. Ύψιλον Στρογγύλης Απ. Γλάρος Στρογγύλης Απ.Γ.. Το ημερολόγιο της προσφυγιάς ενός αντάρτη.Από Αντίσταση στον Εμφύλιο (Πρακτικά Συμποσίου)... Αναμνήσεις.. 1934-1957. («Ρεντής»). Επικαψότητα Ροδάκης Π. Νίκος Ζαχαριάδης. Σύλλογος προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων Σταυριανός Α. Σύγχρονο Βιβλίο Σβορώνος Ν. δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλά­ δα. Θεμέλιο Σεβαστάκης Αλ. Rondholz Eb.. 0 Ε Λ Α Σ . Καρτάλης..

. Βάνιας Τσουδερός Εμμ. 0« Λαοκρατικοί' θεσμοί της Εθνικής Αντίστασης . Ελληνική Μορφωτική Εστία Τσου Σουν. δημοσίευση σε συνέχειες στην Απογευματινή. i i τέχνη του πολέμου .Η. Ελληνική Ευρωεκδοτική Hampe R. «Το μυστικό του Άρη Βελουχιώτη». Δεκέμβρης του ’41. Δωρικός Χατζής θ. 0 καθρέφτης και το μαχαίρι. 1943-1944. Ελληνικές ανωμα?αες στη Μέση Ανατολή . («Περικλής»).). Μνήμη Toynbee Am.. Η διάσωση της Αθήνας τον Οκτώβριο του 1944. (επιμ. 0 δρόμος είναι άσωτος Χούτας Στ. ΟΚΝΕ 1922-1943.. Νέα Σύνορα Το Αντάρτικο και το επαναστατικό τραγούδι . Οι Άγγλοι Εργατικοί και ο Εμφύλιος Πόλεμος . Καστανιώτης Hobsbawm Ε Η Εποχή των Άκρων. Η νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε.. Φιλίστωρ Σχινάς Γ... Η ελληνική τραγωδία .. Παπαζήσης Χάμοντ Ν. ( «Εγκς»).. i f πολιτική διαθήκη του Άρη Βελουχιώτη .. δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος . 0ί Έλληνες και οι κληρονομιές τους. Γλάρος Φαράκος Γρ. Νέα Σύνορα Τσουπαρόπουλος Θ. Ν.Δ..I. Παπαζήσης Εθνικής Αντίστασης . Ελληνική Ευρωεκδοτική Χατζηπαναγιώτου Γ. Στρατόπεδα Αάρισας-Τρικάλων 1941-1944. Ίκαρος Τσιντζιλοονης Χρ. Οί ρ^ζες Χατζιδάκις Μ. (επιμ. Ζαχαριάδης. Παπαζήσης Hammond N. Δυτική Μακεδονία ...G. ÌV. Παπαζήσης Τριανταφυλλίδης Κων. Επικαιρότητα Εκτός εμπορίου ΑνταρτοποΛεμος. Ιστορικός χώρος και Ελλάδα . Παπαζήσης Φλούντζης Αντ.. Εγχειρίδιον εκστρατείας. Ινστιτούτο του Βιβλίου Τουλούδης Π. Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας.. («Θωμάς»). Πορεία Hamson D.. f i Εθνική Αντίστασις των Ελλήνων Ψυρούκης Ν..792 Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Σ X Α ΡΙΤ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Σφήκας Θ.). Στέμμα και Σβάστικα. Επικαιρότητα Ψυρούκης Ν. 1955 Τσακαλώτος Θρ. Με τους Έλληνες στο Γοργοπόταμο . Θεμέλιο Χουλιάρας Γ.... Αντίσταση και Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή. Αι παραμοναί της απελευθερώσεως. Σαράντα χρόνια στρατιώτης της Ελλάδος Τσάτσος Θ. Φιλίστωρ Φλάισερ X. Το κρυφό αρχείο της εξορίας .. Με τους αντάρτες 1943-^44. Αετός Τσουκαλάς Κ. Σύγχρονη Εποχή Τσόρτσιλ 0. Φιλίστωρ Χατζής Θ. Γενικόν Επιτελείον Στρατού / 3ον ΕΓ / Στρατιωτικόν Τυπογραφείον .. Φάκελος Ε λλάς . Η Εθνική Αντίσταση στη Μεσσηνία Τα αρχεία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιών . 1931-1944. («Εγκς»).

ά. ανθ/γού της Σχολής του ΕΛΑΣ). ανθ/γού της Σχολής του ΕΛΑΣ). Βαγγέλη Γκονέζου (έφεδρου ανθ/γού) κ.9. Χρήστου Ζυγούρη (μαυροσκούφη «Κόρακα»). Δημήτρη Δέρματά (καπετάνιου εφεδρικού ΕΛΑΣ). Διαταγές Δ/ντών Μονάδων της ΙΙΙης ΟΤ (Δεκεμβριανά και εντεύ­ θεν) κ. των οποίων οι πολύτιμες μαρτυρίες βοήθησαν στη διασταύρωση και την τεκμηρίωση ορισμένων γεγονότων της εποχής. Δημο­ σθένη Τσακνιά. Αλκή Παγουρόπουλου. του εκ­ δότη Μ πάμπη Γραμμένου και του συγγραφέα. Ο Α Ρ Χ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 793 ΑΡΧΕΙΑ ΑΣΚΙ [(Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας) Το σημαντικότερο υλικό τους προέρχεται από τα αρχεία του ΚΚΕ. Χαράλαμπου Ρούπα (γραμματικού του Άρη στην Πελοπόννησο). Ηλία Ζιώγα (μαυροσκούφη «Παρούση»). Δέσποινας Αγόρου-Γκόγκου («Δέσπως»). Διαταγές Α' ΣΣ ΕΛΑΣ (Δε­ κεμβριανά). Βαγγέλη Παπαδάκη («Τάσου Λευτεριά»). Έκθεση Θ. οίπο τα προσωπικά αρχεία του ιστορικού Περικλή Ροδάκη. Διονύση Ζορμπαλά. Νί­ κου Κοτσαϊμάνη («Πρίαμου».ά. Μιχάλη Μουχρίτσα (μαυροσκούφη «Κατσαντώνη»). Δημήτρη Καραθάνου («Δημητρού»). Ηλία Αρμάγου («Μακρυγιάννη». Δημήτρη Δημητρίου («Νικηφόρου»). Τζήμα και Απαντήσεις Π. Αρχιμανδρίτη Γερμα­ νού («πάτερ Ανυπόμονου»).1943).] ΔΙΣ/ΓΕΣ (Διεύθυνσις Ιστορίας Στρατού) ΚΚΕ (ορισμένα) Επίσης.1943 και 16. Αθανάσιου Νίκα. Βασίλη Πριόβολου («Ερμή»). Χρήστου Γιαννακόπουλου («Γαβριά». Ημερολόγιον ΪΙΙης Ελληνικής Ορεινής Ταξιαρχίας (Ρίμινι). Επιστολές Π. Εκθέσεις Ανδρέα Τζήμα. Καραγκίτση στο ΠΓ του ΚΚΕ. Κώστα Ζυ­ γούρη (μαυροσκούφη «Παπαφλέσσα»). Διαταγές ΕΔΕΣ. τα π ο ­ λιτικά στελέχη όλων των οργανώσεων και οι χωρικοί από διάφορες περιοχές της χώρας. Νίκου Σακκά (μαυροσκούφη «Μοράβα»). Μακρίδη προς το ΠΓ του ΚΚΕ (16. τα ακόλουθα: Βιογραφικές αναμνήσεις Παντελή Καραγκίτση. ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ* Γιώργου Χουλιάρα («Περικλή»). Περικλή Ροδάκη.Α ΡΗ Σ. Ντίνου Τσόνη. δεν ήταν δυνο:τόν να αναφερθούν ονομαστικά οι πολυάριθμοι αντάρτες. . Επίσης.8. * Αρκετοί εκ των βασικών συνομιλητών μου δεν αναφέρονται εδώ σύμφωνα με δική τους επιθυμία. Απαντήσεις Ανδρ. Γιάννη Οικονόμου (μαυροσκούφη «Γιαννούτσου»). Καραγκίτση προς το ΠΓ του ΚΚΕ (3. Τάκη Βασιλείου («Δαμασκηνού».7.1946). ανθ/γού της Σχολής του ΕΛΑΣ). ανθ/γού της Σχολής του ΕΛΑΣ). Διαταγές ΓΣ ΕΛΑΣ.

.

Ορεσίβιοι 168. Χωρισμός 484. Νέα τάξη (1) 22. Επαναστάτες < 33. Μνήματα 131. Διά θαλάσσης 117. Θανάσης Κλάρας (3) 54 2. Έπος 137. Δέος 475. Yìnceremos 99. Κρίση 77. Καπετανάτα 78. Μορφές (1) 72. Coup de main 125. Παλιά υπόθεση 170. Κόκκινη φρουρά 51. Κλέφτικο 155. Λιποτάκτες 158. Ξεσηκωμός 449. Δίδυμο 195. Επιτελάρχης 178. Νέα τάξη (2) 26. Προτεκτοράτο 45. Σαχλαμάρες 190. Μπαρμπάδες 147. Μυταράς 200 . Ου παντός 47. Ιδεοληψίες 47. Σχολή 150. Αντίσταση 42. Ελευθερωτές 128. κ. Αϊ-Γιώργης 111. ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Προφητεία 43. Επένδυση 121. Κατσαντώνια 91. Κυρίαρχος 113 3. Πρότυπα 102. Θανάσης Κλάρας (2) 38. Ξένοι 108. Τάγμα 62. Μνημείο 139. Κακό βόλι 105. Ληστές S3. κ. Παρέλαση 68. Πορθμείον 166. ΟΙ ΕΠΙΚΥΡΙΑΡΧΟΙ Intelligence 116. Ευαγ­ γελισμός 123. Σφαγή 97. Συγκρούσεις 76. Σκοπιμότητες 172. Σοσιαλισμός 480. Μορφές (3) 87. Τρία λεπτά 181. Δυοίν θάτερον 474. Επινίκια 442 4. Μορφές (2) 85.τολή 145. Θανάσης Κλάρας (1) 30. 0 ΝΟΜΟΣ TOT ΑΡΗ Βουνό 59. Πόλεμος 54. Ώρα μηδέν 135. Ψυχική αποστράτευση 31. Η ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΛΛΑΔΑ Ξ . Ουτοπία 79. Εδώλιο 197. Μαύρο καλπάκι 453. Αίμα 70. Τάξη 20. Εξ ουρανού 119. Κλέαρχος 460.Π εριεχό μ εν α ΠΡΟΛΟΓΟΣ 9 1. κ. Εκ­ δρομή 493. Νέμεσις 487. Ταγματάρχης 05. Απογοήτευση 163.

Εφεδρικοί 218. Επιλογή 302. Ματ 205. ΠΣ 235. Στέφας Μαλιάτσης 455. Μαυροσκούφηδες (2) 249. Συνεργία 470. Πανστρατιά 332. Θέατρο πολέμου 290. ΤΠΟ ΚΗΔΕΜΟΝΙΑΝ Παρτίδα 204. Μακρινή Κύπρος 377. Αμνηστία 243. Αρχηγοί 322 8. Αξιωμα­ τικοί 354. Ακρότητες 362. Ψείρισμα 390.796 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ 5. Ιπποτισμοί 465. Μίσος 263. Κατσαπλιάδικο 304. Γείτονες 283. Τουρισμός 200. Καλού κακού 4 25. Λύκος 382. Παντοκράτωρ 422. Δικαιο­ σύνη 338. Λεωνίντας 448. Ελεγεία 208. Υποψίες 430. Στρατηγός 267. Χαμόγελα 426. Ύβρεις 458. Αγύ­ μναστος 452. Στρατός (2) 350. Προδοσία 252. Ιντερμέδιο 319. Αεροδρόμιο 373. Προγραμμένος (1) 476. Ανυπόμονος 275. ΤΟ ΞΕΝΟ ΣΩΜΑ Νέο δόγμα 24 2. Αναπόφευκτο 235 6. Η ΕΚΤΡΟΠΗ TOT ΑΓΩΝΑ Σωτήρες 408. 0 ΕΓΚΛΩΒΙΣΜΟΣ Σύμμαχοι (1) 297. Φρούραρχος 280. Γάμος 384. Όνειδος 468. Εκ βαθέων 42 2. Επιστροφή 220. Δυο όροι 317. Ροκαμβόλ 294 7. Αυτός 307. Σύμμαχοι (2) 299. Μπέσα 225. Αυτοδιοίκηση 336. 11η Στρατιά 386. Κουβάρι 398. Χειραφέτηση 342. Εν βρασμώ 287. Μαύρη λίστα 429. Διά βοής 220. Θεόρατος 244. Ανατροπές (1) 232. Συμφωνητικό 229. Ιεραπόστολος 214. Πάση θυσία 285. Προγραμμένος (2) 480. Εργαλείο 42 7. Αγγλικός κορσές 379. Καψόνι 433 11. Μηνίων Γέρος 375. Στρεβλώσεις 472. Ψυχρολουσία 403. Παραλήρημα 485 . Με το καλό 392. Βιετνάμ 439. ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΕΡΧΟΝΤΑΙ Πρόσκληση 372. Αυτονομία 333. Αγκάθι (1) 255. ΤΟ ΕΑΜΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ Ρήξη 330. Ευθύνες 265. Κατεψυγμένος 409. Στρατός (1) 344. Ακατα μάχητον 443. Κύριε ελέησον 395. Αγκάθι (2) 258. Ζιγκ-Φρινγκ 453. Αγρίμια 225. Λάσπη 227. Ελπί­ δες 401. Φλερτ 463. Μαριονέτα 405 10. Moratorium 4 74. Έλληνες 253. Σύ­ γκρουση 425. Στρατιά 269. Μαχαιρώματα 3ί0. Ξένοι 365 9. Ξύρισμα 482. Χρέο^ση 420. Μαυροσκούφηδες (1) 246. Προμαχούντες 276. Αυτού Μεγαλειύτης 272. Εθνικόφρονες 424. Ανατροπές (2) 254. Παιδιαρίσματα 223. Ενότητα 325. Εξουσία 358. Η ΕΡΗΜΗ ΧΩΡΑ Μεσαίωνας 436.

ΤΠΟ ΔΙΩΓΜΟΝ Αντιπαροχή 489. Μηχανισμοί 567.Συνεντεύξεις 793 . Πρόβα 537. Πέρασμα 554. Μέντορες 559. Ούτε νερό 702. Ουαί 696. Μπλό­ φα 51?. ΔΙΑ ΠΥΡΟΣ Σκιά 534. Πόλεις (1) 583. Ημέρες (1) 718. 0 ΔΡΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΣΟΥΝΤΑ Ανυπότακτος 676. Μακελειό 646. Τελεσίγραφο 685. 5 Δεκεμβρίου 638. Τετέλεσται 601. Τρομοκρατία 699. Έγκλημα 634. Διαπόμπευση 728. Δό­ λωμα 689. Σταύρωμα 651. Άρθρο 3 666. Θεοί 503. Πμέτεροι 544. Λύτρωση 730. Πόλεις (2) 586. Διπλωμάτες 692. Ιστορία 681. Πόλωση (1) 618. Πρόβα 559. Πριμαντόνα 563. Ανάβαση 694. Διάβημα 733. Συγκάλυψη 522. Φινάλε 671 15. Στίγμα 735 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ. Καθ’ οδόν 523. Γκραν γκινιόλ 659. Μυθεύματα 528. Φιλότιμο 616'. Παρόντες511. Μόλος 642. Ο Α ΡΧ Η ΓΟ Σ ΤΩΝ ΑΤΑΚΤΩΝ 797 12. Ανεπιθύμητος 713. Τζάκια 546. Μη ανεκτός 595 14. Παίγνιο 704. Κήνσορες 505. Πόλωση (2) 620. Ομολογία 529. Κοπετός 657. Διώκτες 716. Φωνή Κυρίων (2) 493. Ημέρες (2) 721 Τέλος 724 16. Κλοτσιά 574. Πόλεις (3) 591. Υπογραφή 669.ΑΡΗΣ. ΧΑΡΤΕΣ. Εκδίοοξη 505. Φωνή Κυρίων (1) 491. Παρουσιάστε 610. Αρειανοί (4) 779 ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ 783 786 ΒΑ ΣΙΚ Η ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ . Διάκριση 557. Υπόσχεση 614. Κεραυνός 501. Τίμημα 624. Καπετάνιοι 627. Ανα­ λαμπή 711. Αφεντικά 560. Δαίμονες (2) 518.ΠΗ ΓΕΣ Αρχεία . Αγγλοαριστεροί 509. Ιστορία 769. Ξυπολήδες 548. Διπροσωπία 496. Γερμανικοί 578. Αυταπάτη 499. ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΗΣ ΓΑΛΑΡΙΑΣ Κοράκι 599. Υποκρισία 581. Κηδεία 525. Εκκαθαρίσεις 507. Εντολή 663. Κου Κλουξ Κλαν 542. ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ Κτηνωδία 727. Σχίσμα 572. Αν 605. Όσοι πιστοί 678. Αρειανοί (2) 774. Διαμαρτυρία 631. ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ 739 ΕΠΙΜΕΤΡ0Ν Εμφύλιος (1) 765. Ταξικά 549. Νεολαία 649. Κραυγή 640. Καλοί 576. Αρειανοί (3) 776. Κομφούζιο 655. Ξεγραμμένος 709. Μαχαιριά 608. Δέσμιος 520. Αφοπλισμός 593. Τούμπα 494. Άλλοθι 531 13. Εμφύλιος (2) 768. Γκεπεού 540. Αρειανοί (1) 771. Δαίμονες (1) 516. Περηφάνια 707. Φονικό 551.

Ε. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΩΝ Α Τ Α Κ Τ Ω Ν ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΣΤΙΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑ ΣΕΙΣ ΤΗΣ MOTIBO Α.ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΔΪΟΝΥΣΗ ΧΛΡΙΤΟΠΟΥΛΟΥ ΑΡΗΣ. ΚΑΙ ΕΚΤΥΠΩ ΘΗΚΕ ΣΤΗΝ GRAFICA VENETA TON ΟΚΤΩΒΡΙΟ TOY 2 0 0 9 ΓΙΑ ΛΟΓΑΡΙΑ ΣΜΟ Τ ΩΝ Ε Κ Δ ΟΣ Ε Ω Ν «ΤΟΠΟΣ» .

ISBN 978-960-6863-23-3 9 789606 863233 . και α κολούθησ ε τα ίχνη του από βουνό σε Βουνό. αξιωματικούε και xcopiKoùs. μαυροσκσύφηδε$. από ατελείωτεβ ώρεδ συνεντεύξεων με εκατοντάδε$ αντάρτεδ.. καπετάνιου5.με γαλύτερη ι στ ο ρ ι κ ή ερευνά που έγι νε ποτέ για τον Άρη Βελουχι ώτη Ο Aiovùons XapiTÓnouXos επί πολλά χρόνια συ­ γκέντρωνε (και κυρίαν διασταύρωνε) οτιδήποτε α φ ο ρ ά τον Άρη από μια ογκώδη βιβλιογραφία. από κάποια όχι πολύ προσιτά α ρχεία ..