ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ ...Οι Ρωµιοί ζούσαν ευτυχισµένοι απολαµβάνοντας τα ειδικά προνόµιά τους.

'Ηταν πλούσιοι και ζούσαν, σχεδόν ανεξάρτητοι, καλύτερα ακόµα και από τους (κυρίαρχους) Τούρκους. Αλλά οι ξένες δυτικές δυνάµεις τους εξώθησαν σε µια εξέγερση. Τελικά η ανταρσία κατεστάλη, αλλά µε την καταστροφή στο Ναβαρίνο οι ξένες δυνάµεις δηµιούργησαν ένα κράτος το οποίο θα είναι πλέον κάτω από την προστασία της ∆ύσης...

Τα σχολικά εγχειρίδια είναι συνήθως ένας δείκτης των κρατικών απόψεων. Στην Τουρκία ο όρος «επίσηµη ιστορία» χρησιµοποιείται ευρέως για την ερµηνεία του παρελθόντος αλλά έµµεσα και του παρόντος, όπως εκφράζεται από τις εκάστοτε πολιτικά κυρίαρχες δυνάµεις. Υπάρχουν ιστορικοί οι οποίοι -αν και οι ίδιοι αυτό δεν το αποδέχονται- υπηρετούν πολιτικές σκοπιµότητες.
Ο τρόπος που παρουσιάζονται οι Ελληνες, η Ελλάδα και οι ελληνοτουρκικές σχέσεις σ' αυτά τα σχολικά βιβλία, µας αποκαλύπτει εν µέρει τον τρόπο σκέψης της «άλλης» πλευράς αλλά και την εικόνα που θέλει να παρουσιάσει η επίσηµη Τουρκία σχετικά µε την τοποθέτησή της σ' αυτό το διµερές και διεθνές θέµα, στα ελληνοτουρκικά. Μια επισκόπηση της πορείας των εγχειριδίων αποκαλύπτει ενδιαφέρουσες τάσεις. Γενικές αλλαγές στα σχολικά εγχειρίδια Το πρώτο που πρέπει να επισηµανθεί είναι ότι διαχρονικά τα εγχειρίδια δεν παρουσιάζουν µια στατική και επαναλαµβανόµενη θέση. Οι πολιτικές, οι πολιτισµικές και οι ιδεολογικές αλλαγές αντικατοπτρίζονται και στην παιδεία, βεβαίως πάντα µε κάποια χρονική υστέρηση και µέσα στο πλαίσιο της συνέχισης του ενιαίου κράτους. Η σύγχρονη Τουρκία στο χώρο της ιστορίας όπως και στα σχολικά εγχειρίδια παρουσίασε γενικά τέσσερις τάσεις:

1. Στη δεκαετία του τριάντα κυριαρχεί, εµπνευσµένη από τον Μουσταφά Κεµάλ Ατατούρκ, η «Τουρκική Ιστορική Θέση», όπου γίνεται µια προσπάθεια να ανυψωθεί το ηθικό του έθνους προσδίδοντας στους Τούρκους σχεδόν όλους τους πολιτισµούς, ακόµα και της Ιωνίας. Υποβιβάζεται η ιστορία της Οθωµανικής κληρονοµιάς και του Ισλάµ. 2. Στη δεκαετία του πενήντα, µε τη µετάβαση στο πολυκοµµατικό σύστηµα διακυβέρνησης, τονίζονται τα δηµοκρατικά (κοινοβουλευτικά) ιδεώδη και γίνεται πιο αισθητή η ιστορία της αυτοκρατορίας και της θρησκείας της χώρας. 3. Το 1977 εµφανίζονται τα σχολικά βιβλία στα οποία υποστηρίζεται η «Τουρκο-ισλαµική Θέση», µια από τις επικρατέστερες ιδεολογίες στη σύγχρονη Τουρκία που τονίζει αυτές τις δύο ιδιότητες, τον τουρκισµό και το Ισλάµ σαν τα βασικά συστατικά του έθνους. 4. Μετά την πρόσφατη παρέµβαση των στρατιωτικών (2/1997) επίκειται εκ νέου µια βασική αλλαγή: θα τονιστεί, λέγεται, η κοσµική πορεία και επιλογή της 

σύγχρονης Τουρκίας (µε κατάργηση των θρησκευτικών σχολίων κ.λπ.). Η προσπάθεια είναι έκδηλη: η παιδεία ρυθµίζεται για να εξυπηρετήσει πολιτικές και επίκαιρες σκοπιµότητες και επιλογές.

Η εικόνα όµως των Ελλήνων µεταβάλλεται σχεδόν ανεξάρτητα από αυτές τις µεταλλαγές ακολουθώντας άλλες «ανάγκες». Στην εποχή της ελληνοτουρκικής προσέγγισης Βενιζέλου-Ατατούρκ, γίνεται µια προσπάθεια αποφυγής των αρνητικών αναφορών στους 'Ελληνες. Με το Κυπριακό, ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1960, αλλά ειδικά µετά την εισβολή, η Ελλάδα παρουσιάζεται σαν µια χώρα που είναι εχθρική προς της Τουρκία. Τελικά, µια αισθητή βελτίωση των τουρκικών σχολικών βιβλίων σχετικά µε τους 'Ελληνες παρατηρείται το 1994, όπου αφαιρούνται πολλές αρνητικές αναφορές στους γείτονες, διατηρώντας όµως τις βασικές δοµικές αδυναµίες της τουρκικής ιστοριογραφίας. Ας δούµε όµως τις ιδιαιτερότητες λεπτοµερέστερα. Οι Αρχαίοι Ελληνες Μετά το 1994 φαίνεται ότι εγκαταλείπεται και εξαλείφεται από τα εγχειρίδια το ιδεολόγηµα ότι οι (αρχαίοι;) Τούρκοι δηµιούργησαν τον αιγαιοπελαγίτικο πολιτισµό. (Πάντως τα τελευταία χρόνια οι Ποµάκοι χαρακτηρίζονται σαν Τούρκοι). Οι αρχαίες φυλές που εισέρχονται στην Ελλάδα το 1200 π.Χ. δεν αποκαλούνται πλέον «βάρβαρες». Η κλασική περίοδος της αρχαίας Ελλάδας παρουσιάζεται αρκετά αντικειµενικά. Οι µαθητές διαβάζουν, πολύ συνοπτικά, για την κοινωνική οργάνωση των αρχαίων πόλεων, για τους Αχαιούς και τους ∆ωριείς, για τους θεούς του Ολύµπου, για τους Ολυµπιακούς αγώνες, για τον 'Οµηρο, τα έπη του και για τους τραγωδούς. Πάντως οι 'Ιωνες συνεχίζουν να αποτελούν κάποιο σοβαρό πρόβληµα. 'Ενας αρχαίος ελληνικός πολιτισµός που µέχρι και σήµερα κάνει αισθητή την παρουσία του πάνω στα τουρκικά εδάφη, φαίνεται να προκαλεί κάποια ανασφάλεια σχετικά µε τα κυριαρχικά δικαιώµατα της Τουρκίας. Η λύση που δίνουν οι ιστορικοί είναι η άρνηση της ελληνικότητας των Ιώνων. Οι 'Ιωνες παρουσιάζονται σαν ένας πολιτισµός της Ανατολίας (Μικράς Ασίας) που βρίσκεται σε αντιπαράθεση µε τον πολιτισµό της απέναντι όχθης, τον ελληνικό. Σε ένα σχολικό βιβλίο του λυκείου, για παράδειγµα, διαβάζουµε: «Αυτός ο πολιτισµός της Ανατολίας που αποτέλεσε ένα παράδειγµα µίµησης για την ∆ύση, για καθαρά συναισθηµατικούς λόγους θεωρήθηκε ελληνικός» (1). Η γλώσσα που χρησιµοποίησαν οι 'Ιωνες συστηµατικά αποσιωπάται. Πρέπει να τονιστεί όµως ότι ο τρόπος που παρουσιάζονται γενικά οι «αρχαίοι», δίνει στους µαθητές την εντύπωση ότι οι 'Ελληνες δεν έχουν καµµία σχέση µε τους νεοέλληνες. 'Ηδη αυτό εκφράζεται σαφέστατα όταν τα βιβλία αναφέρονται στη σύγχρονη εποχή και στους 'Ελληνες του 1821, οι οποίοι αποκαλούνται Ρωµιοί. Στην τουρκική ιστοριογραφία χρησιµοποιούνται διαφορετικές εκφράσεις όταν επιβάλλεται να αναφερθεί µια οµάδα ανθρώπων που στην Ελλάδα χωρίς δισταγµό θα αποκαλούσαµε «'Ελληνες»: 'Ελληνας (Yunan), Ρωµιός (Rum), Γραικός (Grek), Hellen, Βυζαντινός, Ανατολικορωµαίος, Χριστιανός κ.α. Η σηµασία αυτών των επιθέτων είναι συγκεχυµένη. Γενικά,, όσοι δεν είναι πολίτες της σύγχρονης Ελλάδας είναι «Ρωµιοί» (όπως Ρωµιοί της Κων/πολης, της Κύπρου, της Αµερικής).. Οι αρχαίοι 

µπορεί να είναι Grek ή Hellen, αλλά και Yunan. Οι σηµερινοί γείτονες είναι σχεδόν πάντα Yunan, εκτός αν κάποιος θέλει να φανεί πιο «ευγενικός» και τότε µπορεί να πει Hellen! Οι Βυζαντινοί σχεδόν ποτέ δεν είναι Yunan. Ακόµα µπορεί κανείς να δει ότι αυτοί οι ελληνόφωνες µιλούσαν ελληνικά, γραικικά, ρωµαίικα, Yunan-ικά! Η όλη σύγχυση πηγάζει από κάποια ανάγκη αναίρεσης της ιδέας της διαχρονικότητας του «ελληνικού έθνους». Οι Βυζαντινοί Το Βυζάντιο φαντάζει µε την απουσία του. Η Οθωµανική Αυτοκρατορία κληρονόµησε τα εδάφη, πολλές από τις κοινωνικές λειτουργίες (νοµοθεσία, δηµοσιονοµικό σύστηµα κ.λπ.) αλλά και τους πληθυσµούς της χριστιανικής Ανατολικής Ρώµης. Τα τουρκικά φύλα έζησαν στη Μικρά Ασία µε τους αυτόχθονες για πολλούς αιώνες. Παρόλα αυτά, τα σχολικά βιβλία της σύγχρονης Τουρκίας αφιερώνουν ελάχιστες φράσεις στο Βυζάντιο και µόνο σε συνάρτηση µε ορισµένες στρατιωτικές συγκρούσεις και πολιτικής σηµασίας αφετηρίες. Η χιλιετής και συγκριτικά πρόσφατη ιστορία της βυζαντινής αυτοκρατορίας παρουσιάζεται να έχει µια σαφώς υποδεέστερη σηµασία σε σχέση µε άλλους πολιτισµούς της Μικράς Ασίας όπως των Χετταίων, Λυδίων και Φρυγών. Οι Νεοέλληνες Οι νεοέλληνες έρχονται στο προσκήνιο βασικά µε την «ελληνική ανταρσία» του 1821 και την «εισβολή της Σµύρνης» του 1919. Και στις δύο περιπτώσεις η ελληνική πλευρά κατηγορείται. Η Ελληνική Επανάσταση αποτελεί ένα «πρόβληµα» για την εικόνα που θέλει να προσδώσει η τουρκική ιστοριογραφία στο παρελθόν των Τούρκων. Η εθνική ερµηνεία της ιστορίας παρουσιάζει τους Οθωµανούς σαν καλούς και δίκαιους κυβερνήτες. Αλλά η επανάσταση φαίνεται να διαψεύδει την «µεγαλοψυχία» της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας. 'Έτσι πλάθεται µια εθνική ερµηνεία του παρελθόντος: Οι Ρωµιοί ζούσαν ευτυχισµένοι απολαµβάνοντας τα ειδικά προνόµιά τους. 'Ηταν πλούσιοι και ζούσαν, σχεδόν ανεξάρτητοι, καλύτερα ακόµα και από τους (κυρίαρχους) Τούρκους. Αλλά οι ξένες δυτικές δυνάµεις τους εξώθησαν σε µια εξέγερση. Τελικά η ανταρσία κατεστάλη, αλλά µε την καταστροφή στο Ναβαρίνο οι ξένες δυνάµεις δηµιούργησαν ένα κράτος το οποίο θα είναι πλέον κάτω από την προστασία της ∆ύσης. Οι 'Ελληνες επίσης παρουσιάζονται σαν αιώνιοι θιασώτες της Μεγάλης Ιδέας (η οποία στην Τουρκία είναι πολύ γνωστή σαν «Μεγκάλο Ιντέα»). Ο Πατριάρχης θεωρείται ένας από τους πρωτεργάτες της Φιλικής Εταιρείας, η οποία αναχρονιστικά σχεδόν πάντα αποκαλείται Εθνική Εταιρεία. 'Ολα αυτά αναφέρονται πολύ συνοπτικά στα σχολικά βιβλία, µέσα σε τρειςτέσσερις παραγράφους. 'Οταν εξιστορούνται οι επαναστάσεις στα Βαλκάνια βάλλεται έµµεσα και η Γαλλική Επανάσταση η οποία παρουσιάζεται να είναι ο φορέας των εθνικιστικών κινηµάτων, τα οποία µε τη σειρά τους συντέλεσαν στο διαµελισµό του οθωµανικού κράτους. Από τους ήρωες της επανάστασης αναφέρονται µόνο ο Α. Υψηλάντης και κάποτε ο Ι. Καποδίστριας (σαν όργανα του τσάρου). Αλλά οι αλλαγές που παρουσιάζουν τα εγχειρίδια µετά το 1994 είναι σηµαντικές. Αρνητικές φράσεις που επισηµάνθηκαν το 1989 έχουν αφαιρεθεί (2). Οι 'Ελληνες του 

εικοσιένα, µε αναφορά στην κατάληψη της Τρίπολης, δεν παρουσιάζονται σαν «ικανοί να σκοτώνουν ακόµα και βρέφη µέσα στις κούνιες τους», ούτε σαν «µιγάδες» που δεν έχουν καµµιά σχέση µε τους αρχαίους 'Ελληνες. Επίσης δεν αναφέρονται ο ρόλος και ο απαγχονισµός του Πατριάρχη το 1821. Οι νεοέλληνες που εισβάλλουν στη Σµύρνη το 1919 παρουσιάζονται βίαιοι. Σκοτώνουν άµαχους και προσβάλλουν και πληγώνουν την υπόληψη του τουρκικού στοιχείου. Κατά την υποχώρησή τους οι «'Ελληνες» καίνε χωριά και πόλεις. Η προέλαση του ελληνικού στρατού προς την 'Αγκυρα γίνεται αντιληπτή από τους µαθητές σαν µια επιβεβαίωση της πρόθεσης για την επανίδρυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (της Μεγάλης Ιδέας). 'Ετσι ερµηνεύεται και το πραξικόπηµα του 1974 κατά του Μακαρίου: σαν µια επεκτατική πολιτική παρά τα συµφωνηθέντα. Πάντως µετά το 1994 το ύφος και οι εκφράσεις κατά των Ελλήνων είναι σαφώς ηπιότερες. Ιδιαίτερα µια αναφορά στα ελληνικά νησιά του Αιγαίου, µε αιχµές ότι κακώς παραχωρήθηκαν το 1947 µια και ήταν τόσο κοντά στα Τουρκικά παράλια, δεν υπάρχει στα νέα βιβλία. Μερικά Συµπεράσµατα Η ανεπάρκεια αυτών τον σχολικών βιβλίων είναι αυταπόδεικτη. Οι Ελληνες σ' αυτά παρουσιάζονται πολύ «διαφορετικά» από σχεδόν οποιαδήποτε άλλη εθνική ιστοριογραφία. Η έκθεση των ελλείψεων, των παραλείψεων και των παραποιήσεων αποτελεί µια σχετική εύκολη άσκηση που δεν συνεισφέρει όµως και πολλά στην κατανόηση της «άλλης» πλευράς. Σηµασία έχει ποιές σκέψεις, ποιές κοινωνικοψυχολογικές σκοπιµότητες κρύβονται πίσω από αυτές τις εικόνες των Ελλήνων. Σαν ένα γενικό πόρισµα θα µπορούσαν να αναφερθούν τα εξής:

1. Τα σχολικά βιβλία αλλάζουν. ∆εν υπάρχει µια στατική τουρκική κοινωνία, αλλά µια µεταβαλλόµενη. Η κριτική των βιβλίων, που ασκήθηκε τα τελευταία χρόνια στην Τουρκία, επέφερε ορισµένα -αν και περιορισµένα- θετικά αποτελέσµατα. Πολλές αρνητικές αναφορές στους 'Ελληνες αφαιρέθηκαν. Η κριτική της διεθνούς κοινότητας σαφώς συνέβαλε σ' αυτές τις αλλαγές. 2. Μια αποδόµηση της όλης τοποθέτησης σχετικά µε την ερµηνεία των αρχαίων και σύγχρονων Ελλήνων αποκαλύπτει µια βαθιά ανασφάλεια της γειτονικής χώρας σχετικά µε τα κυριαρχικά της δικαιώµατα. 'Ολη η προσπάθεια συνίσταται στο να αποδειχθεί η νοµιµότητα του τουρκικού εθνικού χώρου. Οι 'Ιωνες δεν είναι οι πρόγονοι των γειτόνων, οι Βυζαντινοί σχεδόν δεν υπήρξαν, η ∆ύση κακώς υποστηρίζει τους νεοέλληνες που εµφανίζονται να ασκούν µόνιµα µια επεκτατική πολιτική κατά της Τουρκίας ακολουθώντας την Μεγάλη Ιδέα. Τα εγχειρίδια παρουσιάζουν τους Τούρκους να φέρονται πάντα καλά στους γείτονές τους. 3. Η όλη επιχειρηµατολογία θυµίζει τα ιδεολογήµατα της εποχής των Βαλκανικών πολέµων. 'Ενας φόβος που πηγάζει από την ενδόµυχη αποδοχή των «ιστορικών δικαίων» και από υποτιθέµενες εδαφικές διεκδικήσεις που βασίζονται σε «απογόνους» φαίνεται να είναι η αφετηρία µιας εθνικής καχυποψίας, αν όχι µιας παράνοιας, κατά των Ελλήνων. Αυτός ο φόβος φαίνεται να βασίζεται σε µια απηρχαιωµένη έννοια κυριαρχίας, αλλά που 

κάπου µπορεί να ενισχύεται και από ορισµένες τοποθετήσεις που κατά καιρούς ακούγονται µέσα στην ελληνική κοινότητα. (3)

Τελικά, τα σχολικά βιβλία όχι µόνο µπορούν να δώσουν σηµαντικά στοιχεία για τις αντιλήψεις των χωρών, αλλά και να υποδείξουν προς ποιά κατεύθυνση θα έπρεπε να κινηθούν οι δυνάµεις που επιθυµούν να υπερβούν την καχυποψία µεταξύ των δύο χωρών.

(1) Για λεπτοµέρειες βλ.: Η. Μήλλας, α) «Τί Γράφουν τα Τουρκικά Σχολικά Βιβλία για την Ελλάδα και τα Ελληνικά για την Τουρκία», Ελευθεροτυπία, 24/2/1988. β) «History Textbooks in Greece and Turkey», History Workshop, Autumn 1991. γ) «Greeks in Turkish Textbooks», πρακτικά συνεδρίου The History Foundation of Turkey, 8/6/1995, Κων/πολης. (2) Βλ. : Η. Millas, Tencere Dibin Kara, Kavram, Istanbul, 1989. (3) Π.χ. στο ελληνικό σχολικό βιβλίο ιστορίας της Ε` δηµοτικού (σ.200-201), ακόµα και σήµερα παρουσιάζεται η «συζήτηση στην τάξη για την πίστη και την ελπίδα του λαού µας» που περιλαµβάνει τον µύθο του µαρµαρωµένου βασιλιά ο οποίος «θα µπεί στην Πόλη κυνηγώντας τους Τούρκους, και θα γίνει µεγάλος σκοτωµός που θα κολυµπήσει το µοσκάρι στο αίµα» .