ΣΥΝΤΟΜΟ ΚΟίΝΩΝ!ΚΟΠΟΛ!

ΤΊΚΟ ΑΕΞίΚΟ 

ΣΥΝΤΟΜΟ ΚΟ!ΝΩΝ!ΚΟΠΟΛ!Τ!ΚΟ ΛΕΞίΚΟ
Φιλοσοφία Κοίνωνίολογία Οικονομία Ncrropia
Συντάχθηκε άπό έιτίτροπή μέ ύττεύθυνο τόν ύφηγητή φιλοσοφίας Δ Γ. ΚΑΣίΟΥΡΛ

πέμπτη έκδοση

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ, ΑΘΗΝΑ 1983 

Copynght: Εκδόσεις ^ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ* Σόλωνος 130, Αθήνα Τηλ. 36.20.835 - 36.23.649 

ANT) ΠΡΟΛΟΓΟΥ

Το κΣ ύντο ρο ί(ο/νων/κοποΑ/τ/κό /Αεξ/κό^ συντάχθ/^κε έπ ε/τα ά π ό παράκΑ/yo^ ποΑΑών ρεΑετ/^τών τώ ν κΑασ/κών του ραρξ/σροϋ - Αεν/ν/σμοΰ, α ναγνω στώ ν τού τόπ ου , τ/)ς έΑΑ/?ν/κί)ς καί ξέν^ς <ρ;ΑοΑογίας ^σττουδαστών, φ ο /τ^τώ ν, νέω ν έπ< στ/^ρόνων, ερ γ α ζο μ έ­ νω ν K .Ô J, π ο ύ ένδ/α φ έροντα ί γ/ά τά σύγχρονα κοινω νικοοικονομι­ κά κα ί ττο^/τ/κά ττρο8Α^ρατα. Περ/Ααρ8άνε/ Α/)ρρατα (ά ρθρα ) ά π ό δ /ά φ ο ρ ο υ ς το μ είς τ ^ ς κο ινω νικές δραστ% )/ότ/?τας κα/ τ/)ς έπ/στ/^μο ν/κ/)ς σ κ έ ψ ή ς (κο/νων/οΑογία, φ/Αοσοφία, οίκονορ/α, ισ το ρ ία κΑ π ). Ά π οτεΑ εί ρ/ά π ρ ο σ π ά θ ε/α έπ/Αογ^ς έκείνω ν τώ ν όρω ν ά π ό δ ιά ­ φ ο ρ ο υ ς το ρ είς 77?ς γνώ σής π ο ύ συναντάε/ κα θένα ς μ ετέχ ο ντα ς σ τά κο/νά κα/ τταρουσ/άζετα< ρ έ τ/) ρ ο ρ φ ^ ^Σύντορου ^ο/νων/κοποΑ/τ/κού Λεξ/κούΗ, ά π α ρ α ίτ^ το υ σ τίς σ^ρ ερ /νές συνθήκες. ΑποτεΑεί τα υ τό χ ρ ο να π ρ ο σ π ά θ ε/α δ ια τύ π ω σ ές κα/ έρ ρ ιν ε /α ς τών ό ρ ω ν κα/ κο/νων/οΑογ/κών κατ/^γορ/ών. Γό "Σ ύ ν το μ ο /(ο/νων/κοποΑ/τ/κό Λεξ/κό« καΑε/τα/ ν' άναπΑ/?ρώσε/, σ τό ^ α θ ρ ό π ο ύ ε7να/ δυνα τό, ένα σ ο8α ρό κενό π ο ύ ύπά ρχε/ σ' α ύ τό τόν το ρ έα κα/ νά /3ο^θ/)σε/ στ/) σωστ/) έπ/στ^ρον/κ/) καταν ό ^ σ /y τώ ν όρ ω ν κα/ έννο/ών, π ο ύ συναντά ό ά να γνώ σ τ^ς στ/) μεΑέτ/y τέτ/ω ν ζ/^ταμάτων. Σ τό /Αεξ/κό έφ α ρ ρ ό ζετα / έν/α/ο σύστ/ypa π α ρ α π ο ρ π ώ ν καί μ/ά σ ε/ρ ά συν/?θ/σρένω ν γ/ά Αεξ/κά σ υ ντρ^ρένω ν Αέξεων. Ή Α έ ^ ή ο/ ό ρ ο / π ο ύ άποτεΑοΰν τ/)ν όνορα σία τού Αήρματος μέσ α στό κείμενο ά ντ/κ α θίσ τα ντα / ρ έ τό άρχ/κό το υ ς γρ ά ρ ρ α . Ή π α ρ α π ο ρ π ^ άπό κά π ο /ο A/ÿppa σέ άΑΑο σ^ρε/ώ νετα/ μ έ τ^ν ένδε/ξ^ /3Α.Α. ^Α έπ ε Α ί)ρραλ ί ά ά π ο σ π ά σ μ α τα ά π ό τά έρ γ α τού Κ. Μ ά ρξ καί Φ. "ΕνγκεΑς π ο ύ χρ/^σ/μοπο/ούντα/ στό Λεξ/κό είνα/ π α ρ ρένα ά π ό τ/) 8 έκδοσή τώ ν Α πάντω ν Μ ά ρξ - Φ. ΎνγκεΑς στ/) ρωσ/κ/) γΑώσσα καί τού 8 ./. /\έν/ν ά π ό τ/)ν 5/^ έκδοσή τώ ν Απάντων τού Β .ί. /\έν;ν σ τ^ ρωσ/ κή γΑώσσα. 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ή έξάντΑηση τής πρώτης έκδοσής σέ ττοΑύ σύντομο χρον<κό δ<άστημα χα< ή αυξανόμενη ζήτηση έπέΗαΑαν τήν έπανέκδοση τού κΣύντομου Κό/νων/κοποΑίτ/κού /\εζ/κού". ΐπ/8ε8α;ώνετα/ έτσ< ή πρό8Αεψή μας ότ< τό *Σ.Κ./1.Η μπορεί ώς ένα ^3αθμό νά άναπΑηρώσε; τήν έΑΑε/<μη στή χώρα μας σύγχρονου χοίνων/οΑογίχού Αε&κού πού ε<να< άπαρα/τητο γ<ά τό μεΑετητή τών κο<νων<κών φαινομένων, /(α/ τό ένδ^αφέρον γ/ό τά χο/νων/κά πράγματα ε/να< σήμερα ποΑύ έντονο. Προετο/μάζοντας τή δεύτερη έκδοσή πήραμε ύπόφη προτάσεις χα/ έπ/θυμ/ες των αναγνωστών γ/ά τή ^εΑτ/ωση τού Αεξ/κού. Ή δεύτερη έκδοση πράγμαπ παρουσιάζει ούσίασπχή /3εΑπωση ή όττο/α έχτός άπό τη διόρθωση ορισμένων παροραμάτων *α/ Ααθών χα/ μ/ά ευρύτερη άνάπτυξή όρ/σμένων Αημμότων συν/στατα< κορ/ως στη συμπΑήρωση με πάνω άπό 80 νέα Αήμματα χα/ όρους άπό τούς γνωστούς τομείς της κο/νων/κής δραστηριότητας χα/' της έπ<στημης. ΐγ/νε, συνεπώς, μ/ά προσπάθε/α παραπέρα έμπΑουτ/σμού της δεύ­ τερης έκδοσης μέ όρους παρμένους μέσα άπό τό πΑήθος τών κο/νων/οΑογ/χών όρων πού θεωρήθηκαν άπαρα/τητο/ νά συμπληρώσουν τό "Σύντομο Χο/νων/χοποΑπ/χό /ήεξ/χό". Ωστόσο χα/μέ τ/ς συμπΑηρώσε/ς αύτές, όπως ε/να/ φυσ/χό, δένμπορε/ νά /χανοπο/ούντα/ όΑα τά ενδιαφέροντα τού άναγνώστη. Χρε/άζετα/ ένα όΑοχΑηρωμένο μεγάΑο, σύγχρονο χο/νων/οΑογ/χό Αεξ/χό χα/ ή συγγραφή του μπορεί 'σως νά άποτεΑέσε/ μέρ/μνα τού μέΑΑοντος.
Δ. ΚΑΣίΟΥΡΑΣ 

A
άγκπτότσΜ (ζύμωση, Acrr. agitatio: βά­ ζω σέ κίνηση). Τρόπος πολιτικής έπίδραοης στις μάζες μέ συζητήσεις, διαλέξεις, ομιλίες σέ πολιτικές συγ­ κεντρώσεις, μέσω τού τύπου, τών βιδλίων, τών προκηρύξεων, τού ραδιοφώνου, τής τηλεόρασης, τού κινημα­ τογράφου κλπ. Η άγκίτάτσία σέ σύγκριση μέ τήν προπαγάνδα διακρίνεται γ)ά τή διάδοση περιορισμένου κύκλου ιδεών καί γνώσεων μέσα στίς πίό πλατιές λαϊκές μάζες, πράγμα πού άποτελεί χαρακτηριστικό της. Ή άγκίτάτσία πρέπει νά συνδέεται άμε­ σα μέ τά καθημερινά προθλήματα τών λαϊκών μαζών. άγορά (εσωτερική, εξωτερική). Ή σφαίρα τής κυκλοφορίας τών εμπο­ ρευμάτων στό εσωτερικό μιάς χώρας, όλλά καί έξω άπό τά όριά της. Ή άγορά εμφανίστηκε κι άναπτύχθηκε στή βάση τού κοινωνικού κατα­ μερισμού τής έργασίας καί τού χωρι­ σμού τών παραγωγών σέ ίδιοκτήτες μέσων παραγωγής. Ή γρήγορη ανά­ πτυξη τής εσωτερικής αγοράς άρχισε μέ τή σταθεροποίηση τών καπιταλι­ στικών σχέσεων. Ο όγκος καί ή χω­ ρητικότητα τής εσωτερικής άγοράς μιας χώρας καθορίζεται άπό τό επί­ πεδο άνάπτυξης τής έμπορευματικής παραγωγής σ' αύτή τή χώρα. Εφόσον στόν καπιταλισμό ή ανάπτυξη τής παραγωγής πραγματοποιείται στις συνθήκες τού κυνηγητού υπερ­ κερδών καί τών άνταγωνιστικών αντι­ θέσεων άνάμεσα στήν παραγωγή καί τήν κατανάλωση τών έργαζομένων, ή αύξηση τής χωρητικότητας τής εσω­ τερικής άγοράς ύστερει σέ σχέση μέ τήν αύξηση τής παραγωγής. Στίς συνθήκες τού ιμπεριαλισμού όξύνεται άκόμα περισσότερο τό πρόθλημα τής έσωτερικής άγοράς. Ή στενότητα τής έσωτερικής άγοράς άναγκάζει τά μονοπώλια ν' άναζητούν καί νά κατα­ κτούν έξωτερικές άγορές. Η πολιτική τών διακρίσεων τών ιμπεριαλιστικών δυνάμεων στόν τομέα τού εξωτερικού έμπορίου οξύνει τό πρόθλημα τής έσωτερικής άγοράς. Στό σοσιαλισμό ή έσωτερική άγορά διατηρείται γιατί έξακολουθούν νά ύπάρχουν ή έμπορευματική παρα­ γωγή καί οι έμπορευματικές σχέσεις. Από τή σφαίρα τής έσωτερικής άγο­ ράς στό σοσιαλισμό έξαιρούνται ή έργατική δύναμη, ή γή, τά βασικά παραγωγικά κεφάλαια (οι φάμπρι­ κες, τά έργοστάσια, τά ορυχεία, οι ήλεκτροσταθμοί κλπ ), οί φυσικοί πό­ ροι. Εδώ ή έσωτερική άγορά δέν έχει άνταγωνιστικές άντιθέσεις. Οι άναλογίες άνάμεσα στήν παραγωγή καί τήν κατανάλωση καθορίζονται συνειδη­ τά, σχεδιασμένα μέ βάση τή γνώση καί τήν έφαρμογή τών οικονομικών νόμων. Τό γεγονός αύτό έξασφαλίζει άντικειμενική δράση γιά τή σταθερή καί χωρίς κρίσεις άνάπτυξη τής έσω­ τερικής άγοράς Ή έσωτερική άγορά στό σοσιαλισμό άποτελειται άπό τό κρατικό, τό συνεταιριστικό καί τό κολχόζνικο εμπόριο, καθώς καί άπό τό σύστημα τών κρατικών προμη- 

dyopa<7tno? ικανότητα θειων αγροτικών προϊόντων καί εφο­ διασμού ύλικοτΕχνικών μέσων παρα­

10

αγροτιά

γωγής. αγοραστική ικανότητα (χρήματος) Ή ποσότητα τών Εμπορευμάτων καί ό όγκος τών υπηρεσιών πού είναι δυ­ νατό ν' άντικατασταθούν μέ μιά κα­ θορισμένη μονάδα χρήματος (π.χ. δραχμή, δολλάριο κλπ.). Ή άγοραστική ικανότητα τού χρή­ ματος δέν έκφράζε) άμεσα τήν άξία του. Ή άξία του καθορίζεται άπό τή σχέση τής ποσότητας τού χρήματος πού βρίσκεται στήν κυκλοφορία μέ τήν ποσότητα τού χρυσού πού είναι απαραίτητος γιά τήν κυκλοφορία τών έμπορευμάτων. Οι διακυμάνσεις στις τιμές τών έμπορευμάτων επι­ δρούν άμεσα στό μέγεθος τής άγοραστικής ικανότητας τού χρήματος. Τό καπιταλιστικό σύστημα χαρακτηρίζε­ ται άπό τις περιοδικές νομισματικές καί χρηματιστικές κρίσεις, άπό τή χρόνια ύπερπλήρωση τών καναλιών κυκλοφορίας μέ περίσσια μάζα χαρ­ τονομίσματος πού οδηγεί στήν αύξη­ ση τών τιμών στά έμπορεύματα καί στήν πτώση τής άγοραστικής ικανό­ τητας τού χρήματος, στήν πτώση τού βιοτικού επιπέδου τών έργαζομένων. Στή σοσιαλιστική οικονομία πού άναπτύσσεται σχεδιασμένα, εξασφα­ λίζεται ή σταθερότητα τής κυκλοφο­ ρίας τού χρήματος. Ή άγοραστική ικανότητα τού πληθυσμού, δηλαδή έκεινο τό μέρος τού χρηματικού εισο­ δήματος πού μπορεί νά ξοδευτεί γιά τήν άγορά έμπορευμάτων καί τήν πληρωμή τών υπηρεσιών αύξάνει. Αύτό πρώτα άπ' όλα πετυχαίνεται μέ τήν άνάπτυξη τής παραγωγής τής με­ γαλύτερης μερίδας τών έμπορευμά­ των, τά όποια τό κράτος πουλάει μέ σταθερές τιμές. Ή άγοραστική ικανό­ τητα τού χρήματος καί τόύ πληθυ­ σμού βρίσκονται σέ στενή άλληλεξάρτηση.

αγροτιά. Κοινωνική ταξη. Διαμορφώ­ νεται στην περίοδο τής διάλυσης τής πρωτογονης κοινωνίας και τής εμφά­ νισης τού οικογενειακού ατομικού άγροτικού νοικοκυριού. Στους προκαπιταλιστικους σχηματισμούς ή ά. ήταν τα ίη μικρών παραγωγών άγροτικών προϊόντων πού διατηρούσαν το ατομικο νοικοκυριο μέ τις δυνάμεις τής οικογενειας τους. Στον καπιταλι­ σμό άπο την ά. ξεχωρίζουν: Τό άγροτικο προλεταριάτο (μισθωτοί έργατες στην άγροτικη οικονομία). Οί μισοπρολεταριοι τού χωριού ή οί άγρότες που έχουν άτομικο νοικοκυριά, που μονο ένα μέρος τών άναγκαιων προϊοντων έξασφαλιζουν άπο τή δική τους γή ή άπ' αύτην που νοικιάζουν. Η μεσαία ά. (σέ μερικές χώρες μέ τη μορφή τού μικρού ή μεσαίου άγροκτηματια). Ή πλούσια ά. ή άστική τα­ ξη τού χωριού. Τό προτσές εντατικής έκμηχανησης τής άγροτικής οικονο­ μίας και τής κάθετης ενοποίησης στις άναπτυγμενες κεφαλαιοκρατικές χώ­ ρες μετα το Β Παγκόσμιό Πόλεμο προκαλεσαν τη μαζική καταστροφή και προλεταριοποίηση τής ά. (στις άρχες τού 20ού αί. με την άγροτικη οικονομία αύτών τών χωρών άσχολούνταν πανω άπο 50% καί στις άρ­ χες τής έθδομης δεκαετίας μόνο τά 515% τού ενεργού πληθυσμού). Στις περισσότερες άναπτυοσόμενες χώ­ ρες ή ά. άποτελεί τό βασικό μέρος τού πληθυσμού (στις χώρες τής Λατινικής Αμερικής το 47%, τής Νότιας καί Ανατολικής Ασίας τό 71%, τής Βό­ ρειας Αφρικής τό 66%, τής Νότιας Αφρικής τό 77% τού ένεργού πληθυ­ σμού), κυρίως μικρόιδιοκτήτες Καί ένοικιαστές τής γής. Ενας άπό τούς βασικούς παράγοντες πού καθορί­ ζουν τίς ταλαντεύσεις τής ά. άνάμεσα στό προλεταριάτο καί τήν άστική τά­ ξη είναι ή διπλή φύση της σάν ιδιοκτή­ τη καί σάν εργαζόμενου. Βάση τής ουμμαχίας έργατικής τάξης καί ά. εί­ 

àypcnxfç ,ΜΡταρρν#/ώ?Μ<; ναι η σύμπτωση τών θεμελιακών αντιμονοπωλιακών ουμφ?ροντων τής ερ­ γαζόμενης α. και τού προλεταριάτου στον κοινο απελευθερωτικό άγωνα. Με τη νικη τού σοσιαλισμού ή α. αποτελει την τοίη τών ouvfiaiptopiνων παραγών τής αγροτικής οικονο­ μίας που διεξάγουν ομαδικο αγροτι­ κό νοικοκυριο.

!!

ά^είσ^ός κατά τής θρησκείας είναι αντανάκλα­ ση τής πάλης τών προοδευτικών κοι­ νωνικών δυνάμεων κατά τής αντίδρα­ σης. Ο ά. συνδέεται άδιάρρηκτα μέ τις υλιστικές άντιλήψεις γιά τή φύση. Ο ά. σάν σύστημα αντιλήψεων έμφανίστηκε στή δουλοκτητική κοινω­ νία. Στίς φιλοσοφικές απόψεις τών άρχαίων έλλήνων καί ρωμαίων διανοητών Θαλή, Αναξιμένη, Ηράκλει­ του, Δημόκριτου, Επίκουρου, Ξενοφάνη, Λουκρήτιου, όπου γίνεται προσπάθεια νά έρμηνευθούν όλα τά φαινόμενα μέ βάση τίς φυσικές τους αιτίες, υπήρχαν σημαντικά στοιχεία άθεϊσμού. Ο ά. τών διανσητών αύτών είχε άφελή, άσυνεπή χαρακτήρα. Ο ά. δέν άναπτύχθηκε στήν έποχή τού μεσαίωνα, επειδή τότε κυριαρ­ χούσε ή θρησκευτική κοσμαντίληψη. Ο άστικός άθεϊσμός μέ κύριους έκπροσώπους του τόν Σπινόζα, τούς γάλλους υλιστές, τόν Φόυερμπαχ κ.ά. ύπόσκαψε σημαντικά τήν κυριαρχία τής θρησκείας. Τό ξεσκέπασμα τής άντιδραστικής ούσίας τής έκκλησίας άπ' τή μεριά τών άστών άθεϊστών ιστορικά έπαιξε σοθαρό ρόλο στήν πάλη μέ τό φεουδαρχισμό, συντέλεσε στήν άνατροπή του. Ωστόσο, ό άστι­ κός άθεϊσμός ήταν άσυνεπής, καί περιορισμένος, δέν άπευθυνόταν στό λαό, άλλά σ' ένα στενό κύκλο άνθρώπων. Οί Ρώσοι επαναστάτες δημοκράτες ήταν μαχόμενοι άθείστές. Ο ά. άποκτάει συνεπή μορφή μέ τήν εμφάνιση τού μαρξισμού - λενινισμού. Τά συμφέροντα τού προλεταριά­ του, ή θέση καί ό ρόλος του στήν κοι­ νωνία, συμπίπτουν μέ τις αντικειμενι­ κές τάσεις έξέλιξης τής κοινωνίας καί γι' αύτό ό μαρξιστικός άθεϊσμός είναι άπαλλαγμένος άπό τήν ταξική στενό­ τητα πού διακρίνει τίς μή μαρξιστικές μορφές άθεϊσμού. Ο διαλεκτικός καί ιστορικός υλισμός άποτελεί τό φιλο­ σοφικό θεμέλιο τού μαρξιστικού ά. Γι'

αγροτικές μεταρρυθμίσεις. Είναι τα μίτρα που παίρνει fva κράτος, τα οποία έχουν σχέση με την αλλαγή τών σχεσεων ιδιοκτησίας στη γή και χρη­ σιμοποίησης τής γής. Στις καπιταλιστικές χωρίς οι α.μ. επιδιώκουν την άναπτυξη τού καπι­ ταλισμού στο χωρίο. Πραγματο­ ποιούνται μ: σκοπο την εξασθενηοη η την αποτροπή τών επαναστατικών εκδηλωσεων τών αγροτών χωρίς να θίγονται τα συμφέροντα τών τσιφλι­ κάδων. Οι ά.μ. στις αστικές χώρες έπιταχυνουν την αποσύνθεση τής άγροτιάς σάν τάξης. Στις συνθήκες τής καταργησης του καπιταλισμού και τής εγκαθίδρυσης τής έξουσιαςτών έργαζομενωνοί α.μ. άποτελούν επαναστατικούς μετα­ σχηματισμούς που καταργούν την τσιφλικαδικη ιδιοκτησία τής γης. Οί ά.μ. γίνονται προς το συμφέρον τής άγροτιάς καί συμθάλλουν στή στε­ ρέωση τής συμμαχίας τής εργατικής τάξης μέ τις εργαζόμενες μάζες τής άγροτιάς. αθεϊσμός. Σύστημα αντιλήψεων πού άρνειται τήν ύπαρξη θεού, τήν πίστη στό υπερφυσικό (στά πνεύματα, στή μεταθανάτια ζωή κλπ.) καί άρνειται κάθε θρησκεία. Ο ά. σέ κάθε ιστορική έποχή αντα­ νακλούσε τό επίπεδο γνώσεων πού εί­ χαν επιτευχθεί καί τά συμφέροντα εκείνων τών τάξεων καί κοινωνικών ομάδων, πού τόν χρησιμοποιούσαν σάν όπλο τους. Ή πάλη τού άθεϊσμού 

αισθησιαρχία

)2

αί'σίοόο^ία

αύτό και οί άθείστικές του αντιλήψεις αποκτούν γιά πρώτη φορά επιστημο­ νικό χαρακτήρα. Ο επιστημονικός ά. έχει σάν αντικείμενο μελέτης καί έρευ­ νας τήν αποκάλυψη των πηγών καί τών αιτιών έμφάνισης καί ύπαρξης τής θρησκείας, τήν κριτική τών θρη­ σκευτικών διδασκαλιών άπό τήν άποψ η τής έπιοτημονικής έρευνας τού κόσμου, τό ξεκαθάρισμα τού κοινωνι­ κού ρόλου τής θρησκείας, τόν καθο­ ρισμό τών τρόπων ύπερνίκησης τών θρησκευτικώνπρολήψεων. Ο μαρξι­ στικός αθεϊσμός δίνει μιά ολόπλευρη κριτική έκτίμηση τής θρησκείας, δεί­ χνει τούς δρόμους καί τά μέσα ολο­ κληρωτικής ύπερνίκησής της. Καθο­ ρίζει ότι ή πλήρης ϋπερνίκηση τής θρησκείας είναι δυνατή μόνο όταν άναιρεθούν οί κοινωνικές της ρίζες στό προτσές τής κομμουνιστικής οι­ κοδόμησης. Σέ όλη τήν πορεία τής οι­ κοδόμησης τού κομμουνισμού πραγ­ ματοποιείται ή διαμόρφωση τού νέου ανθρώπου, τού απαλλαγμένου άπό τά θρησκευτικά καί άλλα υπολείμμα­ τα τού παρελθόντος, άνθρώπου εξο­ πλισμένου μέ τήν επιστημονική άθειστική κοσμοθεωρία. αισθησιαρχία (αισθησιοκρατία, σενσουαλισμός). Κατεύθυνση στή γνωσιοθεωρία σύμφωνα μέ τήν όποια ή αισθητικότητα (αισθήσεις, άντιλήψεις) άποτελεϊ τή βάση καί τήν κύρια μορφή τής γνώσης. Ή αί. άντιπαρατίθεται στόν ορθο­ λογισμό Τή βασική άρχή τήςαί.: «δέν υπάρχει τίποτα στό λογικό πού δέν θά υπήρχε πριν στις αισθήσεις-, τήν παραδέχονταν τόσο οι υλιστές (Γκασεντί, Χόττς, Λόκ, Ελθέτιος, Ντιντερο, Χόλμπαχ) πού θεωρούσαν ότι ή αι­ σθησιακή γνώση καθορίζεται άπό τόν άντικειμενικό κόσμο, όσο καί οι ιδεαλιστές (Μπέρκλεϊ, Χιούμ) πού στήν αισθησιακή γνώση έΒλεπαν μιά αύτούπάρχουσα άνεξάρτητη σφαίρα

χωρίς καμιά σχέση μέ τόν εξωτερικό κόσμο (Ή ίδεαλιστική αισθησιαρχία είναι ή βάση τού θετικισμού, τού έμπειριοκριτικισμού καί τού νεοθετικι­ σμού). Ο διαλεκτικός ύλισμός, ξεπερνώντας τή στενότητα τής αισθησιαρχίας, άποκαλύπτει τόν πραγματικό ρόλο καί τή διαλεκτική τής αισθησιακής καί τής ορθολογικής μορφής τής γνώσης. αισθητική. Φιλοσοφική επιστήμη πού μελετάει τή σφαίρα τού αισθητικού σαν ειδική έκδηλωση τής άξιοκρατικής σχέσης άνόμεσα στόν άνθρωπο και τον κοσμο στόν τομέα τής καλλιτε­ χνικής δημιουργίας τών άνθρώπων. H αί. σαν ειδική επιστήμη χωρίζεται άπο διάφορους διανοητές μέ διαφο­ ρετικό τρόπο. Ετσι ό Α. Βαουμγάρτεν, που το 18ο αί. ειοήγαγε τόν όρο, καθόρισε την αί. σάν «επιστήμη γιά την αισθησιακή γνώση", κατώτερη θεωρία τής γνώσης που συμπληρώνει τή λογική. Ο Κάντ όρισε τήν αί. σαν επιστήμη «γιά τούς κανόνες τής αι­ σθητικότητας γενικά". Παράλληλα μ' αύτα στή γερμανική κλασική αί. τού 18ου με άρχές τού 19ου αί. άναπτύοσεται ή άποψη ότι ή αί. είναι ή φιλο­ σοφία τής τέχνης, άποψη που σταθε­ ροποιείται στη φιλοσοφία τού Χέγκελ. Τό βασικό πρόθλημα τής φιλοσο­ φικής αισθητικής σκέψης τήςάρχαιοτητας, τού μεσαιωνα καί σε σημάντικο βαθμό τών νέων χρόνων ήταν τό πρόθλημα τού ώρα/ou. Ή μαρξιστική - λενινιστική αισθητική υπογραμμίζει τόν κοινωνικοιστορικό χαρακτήρα τών αισθησιακών φαινομένων και τής καλλιτεχνικής δημιουργίας, θεμελιώ­ νει τις άρχές τού ρεαλισμού, τής λαϊ­ κότητας και τής κομματικότητας τής τέχνης. αισιοδοξία. Αντίληψη διαποτισμένη μέ πίστη στό μέλλον, καταφατική άντίληψη γιά τόν κόσμο πού μάς περιθάλλει. Η αισιοδοξία τής κοσμο­ 

αιτιότητα

)3

θεωρίας τού προλεταριάτου στηρίζε­ ται στήν επιστημονική γνώση των νό­ μων τής κοινωνικής έξέλιξης, πού δη­ μιουργεί τή βε8α)ότητα γιά τό θρίαμ8ο τού κομμουνισμού. αιτιότητα. Φιλοσοφική κατηγορία γιά τόν καθορισμό τής άναγκαίας γε­ νετικής σχέσης των φαινομένων, όταν ίνα φαινόμενο ττού ονομάζεται αίτια καθορίζει τό άλλο πού όνομάζεται άττοτέλεσμα (δράση, πράξη). Τό πρό8λημα τής αιτιότητας άποτελει άντικείμενο πάλης μεταξύ τού υλισμού καί του ιδεαλισμού. Ο υλι­ σμός υποστηρίζει την άποψη, ότι ή αιτιότητα έχει άντικειμενικό καί καθο­ λικό χαρακτήρα, ότι οι αιτιακές σχέ­ σεις είναι σχέσεις των ίδιων των πραγ­ μάτων, πού υπάρχουν έξω καί ανε­ ξάρτητα άπό τή συνείδηση του άνθρώπου. Ο υποκειμενικός ιδεαλισμός είτε άρνείται ολοκληρωτικά τήν αιτιότη­ τα, ύπάγοντάς τη στή συνηθισμένη γιά τόν άνθρωπο διαδοχή τών αισθή­ σεων, είτε όταν παραδέχεται τήν ai. θεωρεί ότι αύτή είσάγεται στόν κόσμο τών φαινομένων άπό τό υποκείμενο που τά γνωρίζει (έδώ ή ai. παίρνει χαρακτήρα a priori). Οάντικειμενικός ιδεαλισμός μπορεί νά παραδεχθεί τήν ϋπαρξη αί. άνεξάρτητης άπό τό υπο­ κείμενο, άλλά βλέπει τις ρίζες της στό πνεύμα, στήν ιδέα, στήν έννοια, πού τις θεωρεί άνεξάρτητες άπό τό υπο­ κείμενο. Ο διαλεκτικός υλισμός πα­ ραδέχεται τόν άντικειμενικό καί καθολικό χαρακτήρα τής αί. καί άπορρίπτει τήν άπλοποίησή της. Γι.χ. άπορρίπτει τήν άποψη τής μεταφυ­ σικής πού άντιπαραθέτει τήν αιτία στό άποτέλεσμα. Ο διαλεκτικός υλι­ σμός θεωρεί τήν αιτία καί τό άποτέλε­ σμα στοιχεία άλληλεπίδρασης, όπου τό άποτέλεσμα καθοριζόμενο, άπό τήν αιτία, παίζει μέ τή σειρά του ενερ­ γό ρόλο, επιδρά άντίστροφα στήν αι­

τία. Οϊ αιτιακές σχέσεις είναι πολύ­ μορφες καί δέν επιτρέπεται νά άπολυτοποιείται μιά μορφή τους. Ή άνάπτυξη τής σύγχρονης επιστήμης άπορρίπτει αυτή τήν άπολυτοποίηση τών γνωστών μορφών αίτιακών σχέ­ σεων καί έπιθεθαιώνει τή διαλεκτική υλιστική άντίληψη γι' αύτές. Ή κατη­ γορία τής αί. κατέχει σημαντική θέση άνάμεσα στίς άλλες έννοιες τής έπιστημονικής έρευνας, πού σέ τελευ­ ταία άνάλυοη σκοπός της είναι ή άποκάλοψη τών βασικών αίτιακών έξαρτήσεων. άλήθαα. Είναι ή πιστή, όρθή άντανάκλαση τής πραγματικότητας στήν άνθρώπινη σκέψ η Ήπράξη άποτελει σέ τελευταία άνάλυση τό κριτήριο τής ά. Ο χαρακτηρισμός άν κάτι είναι άληθινό άφορά τίς σκέψ εις καί όχι τά ίδια τά πράγματαήτάμέσαγλωσσικήςέκφρασής τους. Ο μαρξισμός-λενινισμός δί­ νει συνεπή υλιστική θεμελίωση γιά τήν κατανοήσή της, νέες διαλεκτικές άπόψειςτήςά., όπως είναι ήάντικειμενική, ή άπόλυτη καί ή σχετική ά., ή συγκεκρι­ μένη ά., τό κριτήριο τής άλήθειας. "Ετσι, ή άντικειμενική ά. άπαιτειτέτιο περιεχόμενο τών άνθρώπινων γνώ­ σεων, πού δέν έξαρτάται άπό τή βού­ ληση καί τίς έπιθυμίες τοϋ υποκειμέ­ νου, άλλά καθορίζεται άπό τό περιε­ χόμενο τού άντικειμένου πού άντανα­ κλάται. Ή σύγχρονη άστική φιλοσο­ φία κατά κανόνα τάσσεται ένάντια στήν άντικειμενικότητα τής ά., γεγο­ νός πού όδηγε! στήν ύποκειμενοποίηση τής έπιστημονικής γνώσης, υπο­ σκάπτει καί δυσφημεί τήν επιστήμη. Οταν ό διαλεκτικός υλισμός μιλάει γιάτήνάπόλυτηκαίτήσχετικήάλήθεια άπαντά στό ερώτημα, άν μπορούν οι παραστάσεις τού άνθρώπου, πού έκφράζουντήνάντικειμενικήάλήθεια,νά τήν έκφράσουν μεμιάς, όλοκληρωτικά κι άπόλυτα, ή τήν έκφράζουν κατά προσέγγιση, σχετικά. Γι'αύτόήάπόλυ- 

(κκπαάορέρτη ά. νοε!τα< αάνπλήρης καί έξαντλητικήγνώσηγιάτήνπραγματικότητα,σάν στοιχείο γνώσεων πού 8έν μπορε! στό μέλλοννάδιαψευοθεί. Εφόοονόμωςοί γνώσεις μας άναπτύσσονται, βαθαί­ νουν, τελειοποιούνται καί συγκεκριμε­ νοποιούνται, οι επιστημονικές άλήθειες έχουν σχετικό χαρακτήρα, μέτήν έννοια ότι δένδίνουνπλήρη, εξαντλητι­ κή γνώση γιά τόν τομέα τών πραγμάτωνπού μελετάμε, υπάρχουν στοιχεία πού μπορει ν' άλλάξουν στό προτσές τήςγνώσης,νάβαθύνουν,νάάντικατασταθούν άπό άλλα κλπ. Ταυτόχρονα όμωςκάθεσχετικήά.άνείναίέπιστημονική, περιέχει στοιχεία απόλυτης ά. Ή άπόλυτη άλήθεια άποτελειται άπό τό σύνολο τών σχετικών άληθειών. Ή ιστορία τής επιστήμης καί τής κοινωνι­ κής πράξης άποδείχνε) ότι τό προτσές τής γνώσης τού κόσμου είναι διαλεκτι­ κό. Αύτό σημαίνει ότι οι προηγούμενες θεωρίες διαρκώς ελέγχονται, συγκε­ κριμενοποιούνται, ορισμένες υποθέ­ σεις απορρίπτονται, άλλες έπιθεθαιώνονται, γίνονται άποδειγμένες άλήθειες. Ή ά. είναι, σύμφωνα μέτό διαλε­ κτικό υλισμό, συγκεκριμένη. Αύτό ση­ μαίνει ότι πρέπει νά στηρίζεται στόν υπολογισμό καί τή γενίκευση τών συγκεκριμένων συνθηκών ύπαρξης τοϋ φαινομένου πού έρευνάμε, ότι ή ά. έξαρτάται άπό ορισμένες συνθήκες τόπου καί χρόνου κλπ. Ο συγκεκρι­ μένος ιστορικός τρόπος μελέτης, ό υπολογισμός τών συνθηκών σέ τόπο καί χρόνο άποκτά εξαιρετική σπουδαίότητα κατά τήν άνάλυση τής κοι­ νωνικής έξέλιξης, όπου έμφανίζονται διαρκώς νέα φαινόμενα, όπου τό προτσές τής έξέλιξης πραγματοποιεί­ ται άνισόμερα καί μέσα σέ ιδιόμορφες συνθήκες. Μέσο έλέγχου άν είναι άληθινός ή ψεύτικος ένας ισχυρισμός, μιά υπόθεση, είτε μιά θεωρητική δια­ τύπωση, κλπ., δηλαδή κριτήριο τής άλήθείας, είναι ή κοινωνική πρακτική.

!4 Ο τελικός έλεγχος τών έπιστημονικών θεωριών γίνεται στήν κοινωνική πράξη. "Αν μιά θεωρία εφαρμόζεται μέ επιτυχία στήν πράξη αύτό σημαί­ νει ότι είναι άληθινή. Ωστόσο ό έλεγ­ χος τής θεωρίας στήν πράξη δέ ση­ μαίνει ότι πρέπει ν' άπολυτοποιείται, γιατί οί θεωρίες αναπτύσσονται, πλουτίζονται, ορισμένες άντικαθίστανται άπό άλλες κ.ο.κ., γιατί καί ή κοινωνική πράξη έπίοης άναπτύσσεται καί τελειοποιείται. Πρώτος ό μαρ­ ξισμός εισήγαγε στή γνωσιοθεωρία τήν πράξη σάν κριτήριο τής άλήθείας. «αληθινός σοσίαλκφός* (γερμανικός σοσιαλισμός). Μίαάπότίςπαραλλαγές τού μικροαστικού σοσιαλισμού, πού διαδόθηκε τό 1844-47 άνάμεσα στή δια­ νόηση καίτούςβιοτέχνεςτήςΓερμανίας καί τούς γερμανούς πρόσφυγες. Οί εκπρόσωποι τού «ά.ο.«, μέ τή μορφή κριτικής τού καπιταλισμού, έξιδανίκευαν τήν προκαπιταλιστική κατά­ σταση, καλλιεργούσαν αύταπάτες γιά τή δυνατότητα περάσματος στό σοσιαλιστικό σύστημα στή Γερμανία, παρακάμπτοντας τό στάδιο τής κα­ πιταλιστικής άνάπτυξης. Οι Μάρξ Ένγκελς έκαναν αύοτηρή κριτική τού <<ά.θ" στό Μανιφέστο τού Κομρουν/οτίκού /(ό ^α τος καί σέ άλλα τους έργα. αλλαγή. Είναι ή πιό γενική μορφή ύπαρξης τών πραγμάτων καί τών φαινομένων. Ή ά. άγκαλιάζει κάθε κί­ νηση καί άλληλεπίδραση, κάθε μετα­ τροπή άπό μιά κατάσταση σέ άλλη. Στή φιλοσοφία ή σχετική σταθερότη­ τα τών ιδιοτήτων, τής δομής είτε τών νόμων ύπαρξης τών σωμάτων άντιπαρατίθεται στήν ά. Ωστόσο, ή δο­ μή, οι ιδιότητες καί οί νόμο) οί ίδιοι είναι αποτέλεσμα τών άλληλεπιδράσεων, καθορίζονται άπό διάφορες συναρτήσεις τών σωμάτων κι έτσι συνεχίζονται οί μετατροπές τής ύλης. 

άΑά?ΑθΜΗ0ραθ!?

!5

αλληλοεπίδραση. Φιλοσοφική κατη­ γορία που απεικονίζει το προτσές έπιδρασης τού ένος άντικειμενσυ πανω στο άλλο, τον άμοι6αίο καθορισμο τους και τη γέννηση ένος αντικείμενου απο ένα άλλο αντικείμενο. H ά. είναι μια άντικειμενικη και καθολική μορφή κίνησης και έξέλιξης. Καθορίζει την ύπαρξη και τη δομική οργάνωσης οττοιουδηποτί άλικου συστήματος, την ένωση του μ: τα άλλα σώματα Of ένα σύστημα μεγαλύτερης οειράς, τις ιδιότητες όλων τών σωμάτων, τών προτοες και τών φαινομένων. Ή ϋλη χωρίς την ικανότητα για ά δεν θα μπορούσε να ύπαρξει. i t καθε ολο­ κληρωμένο σύστημα ή ά. προΗάλλει σαν τετια σχέση μέσα οτην όποια ή αίτια και το αποτελεομα άλλαζουν διαρκώς θέση. αλλοτρίωση (απαλλοτρίωση, αποξέ­ νωση). Άντικειμενικόπροτσέςτήςταξικής ανταγωνιστικής κοινωνίας πού τό διακρίνει : α) Ή μετατροπή τήςδράσης τού ανθρώπου καί τών αποτελε­ σμάτων της (ύλικών καί πνευματικών) καί τών ικανοτήτων τού ανθρώπου, σέ άνεξάρτητη δύναμη πού κυρίαρχε! πάνω του, γίνεται έχθρός του. β) Ή μετατροπή τών φαινομένων καί τών σχέσεων τών πραγμάτων σέ κάτι φαι­ νομενικά άντίθετο άπ' ό,τι είναι, ή αλ­ λοίωση καί διαστροφή στή συνείδηση τών ανθρώπων τών πραγματικών σχέσεων τής ζωής τους. Οί ρίζεςτήςά. βρίσκονται στόν άνταγωνιστικό καταμερισμό τής εργασίας καί στήν ατομική ιδιοκτησία στά μέσα παραγωγής. Ή ά. εκφράζεται μέ τήν κυριαρχία τής έργασίαςπού μετατράπηκε σέ πράγμα, πάνω στή ζωντανή έργασία, μέ τήν έλλειψη έλέγχου στίς συνθήκες, τά μέσα καί τά προϊόντα τήςέργασίας. Εκράζεταί έπίσης μέτή μετατροπή τής προσωπικότητας σέ άντικείμενο έκμετάλλευσης άπ' τή με­

ριά τής κυρίαρχης τάξης. Ή ά. βρί­ σκει όρισμένη αντανάκλαση καί στή συνείδηση τού ατόμου πού δέχεται τούς κοινωνικούς κανόνες σάν ξένους καί έχθρικούς, έχει τό αίσθημα τής άπομόνωσης κλπ. Ή ίδέα τής ά. στούς διαφωτιστές (Ρουσώ, Γκαίτε, Σίλερ) έκφράζει μιά διαμαρτυρία ενάντια στόνάντιανθρωπιστικό χαρακτήρα τών οικονομικών σχέσεων πού στηρίζονται στήν ατομι­ κή ιδιοκτησία. Ο Μάρξστό Κεφάλαιο έδοσε ιδιαίτε­ ρη προσοχή στήν ανάλυση τού όρου ά. Εδειξε ότι ή ά. έκφράζει τις άντιθέσεις ορισμένου σταδίου έξέλιξηςτής κοινω­ νίας. Στό κέντρο τής προσοχής τού Μάρξ βρίσκεται ή άνάλυση τής άλλοτριωμένηςέργασίας,μέβάσητήνόποία δίνει έκτίμηση τού συστήματος τών καπιταλιστι κών σχέσεων καί τήςθέσης τού προλεταριάτου, δείχνει ότι μέ τόν κομμουνιστικό μετασχηματισμό τής κοινωνίας καταργείται ή άλλοτρίωση. Ο σοσιαλισμός καταργεί τις βασικέςπηγέςτήςά.(τήνέκμετάλλευση,τήν άτομική ιδιοκτησία, τήνάντίθεση άνάμεσαστήνπόλη καί τό χωριό, ανάμεσα στή χειρωνακτική καί τήν πνευματική έργασία) καί στήν πορεία τής έξέλιξής τουόδηγειστήνόλοκληρωτικήύπερνίκηση τής αλλοτρίωσης. άλμα. Είναι ή ριζική ποιοτική άλλαγή τού άντικειμένου είτε του φαινομένου, ή μετατροπή τής παλιάς ποιοτικής κατάστασης μέ τή συσσώρευση τών ποσοτικών άλλαγών (νόμος τής μετα­ τροπής τών ποσοτικών άλλαγών οέ ποιοτικές). Τό ά., σέ σύγκριση μέ τό προηγούμενο έξελικτικό στάδιο ανά­ πτυξης είναι μιά άλλαγή. Ή κάθε ποιοτική άλλαγή μπορεί νά γίνει μόνο μέάλμα. Οί μορφές τών ά. είναι ποικί­ λες, έξαρτώνται άπό τίς συγκεκριμέ­ νες συνθήκες άνάπτυξης τού φαινο­ μένου. Ούσιαστικά τό κάθε φαινόμε­ νο μετατρέπεται οέ άλλο μέ δικό του 

< 5/iKn? yttôtny

!6

ιδιαίτερο τρόπο. Ωστόσο όλες αύτές oi μετατροπές μπορούν νά χωρι­ στούν οέ δύο τύπους: α) Τίς απότο­ μες, οπότε ή παλιά ποιότητα αλλάζει μεμιάς καί ολοκληρωτικά, π.χ. ή κοι­ νωνική έπανόσταοη καταργεί τήν εξουσία μιάς τάξης καί εγκαθιδρύει τήν έξουοία μιάς άλλης, β) Τίς βαθ­ μιαίες μετατροπές πού πραγματο­ ποιούνται κατά τέτιο τρόπο ώστε ή ύπάρχουσα κατάσταση άλλάζει τμη­ ματικά καί βαθμιαία, ώσπου νά μετατραπεί στό σύνολό της σέ νέα. Π.χ. οι βαθμιαίες άλλαγές στό σύστημα όπου δέν υπάρχουν ανταγωνιστικές τάξεις, όπου όλες οι κοινωνικές δυνά­ μεις ενδιαφέροντα! γιά τήν πρόοδο τής κοινωνίας, γιά τήν οικοδόμηση του σοσιαλισμού - κομμουνισμού. Αυτό είχε ύπόψ η του ό Μάρξ, όταν πρόδλεπε ότι στήνάταξική κοινωνία οί κοινωνικέςέξελίξειςθάπάψουννάείναι πολιτικές έτταναστάσεις. Ωστόσο οι μερικές τμηματικές άλλαγές, τά «μι­ κρά" άλματα δέν άλλάζουν τό όλον, γι' αύτό σάν άλμαάπό μιάποιοτική κατά­ σταση (σοσιαλισμός) σέ άλλη (κομμου­ νισμός) πρέπει νά θεωρείται τό άθροι­ σμα τών άλλαγών πού μεταθάλλουν τήν ύπάρχουσα κατάσταση στό σύνο­ λό της. Παράλληλα, τόβαθμιαιοπέρασμα στόν κομμουνισμό δέν άποκλείει καί τά γρήγορα, τά άπότομα άλματα, στούς διάφορους τομείς τής ζωής τής κοινωνίας π.χ. στήν επιστήμη, οτήν τεχνική κλπ. άμεση γνώση. Η γνώση που επιτυγ­ χάνεται με τον τροπο τής απευθείας παρατηρηοης χωρίς να θεμελιώνεται με τη βοήθεια άποδεικτικών. Ή ά.γν. θεωρούνταν στην ιστορία τής φιλο­ σοφίας ειτε σαν αισθησιακη γνώση (Δημόκριτός. Επίκουρος, Λ. Φουερμπαχ), ειτε σαν διανοητικη γνώση (Πλατών, Φιχτε, Σελιγκ, Χούοερλ). άμίλλα(οίκονομικήτούσοσιαλισμούμέ

τόν καπιταλισμό). Αντικειμενικό ιστο­ ρικό προτσές αντιπαράθεσης καί πά­ λης δύο άντιτιθέμενων κοινωνικοοικο­ νομικών συστημάτων στή σφαίρα τής κοινωνικής παραγωγής. Μορφή ταξι­ κής πάλης στόν παγκόσμιο στίθο στόν οικονομικό τομέα άνόμεοα στό σοσια­ λισμό καί τόν καπιταλισμό. Ή Σοθιετική Ενωση καί οί άλλες σο­ σιαλιστικές χώρες, συμμετέχοντας στήν οικονομική άμιλλα μέ τό παγκό­ σμιο καπιταλιστικό σύστημα, άνοιγουν τό δρόμοπρόςτό μέλλον, πείθουν τόν κόσμο μέ τήν πείρα καί τήν πράξη, ότι ό σοσιαλισμός καί ό κομμουνισμός είναι ό μοναδικά δυνατόςδρόμοςπρός τήν άπαλλαγή άπό τήν έκμετάλλευση τούάνθρώπου,πρόςτήνέπίτευξηόλοκληρωτικής ικανοποίησης μέ ύλικά αγαθά, πρός τήν πραγματική έλευθερία καί τήν ολόπλευρη άνάπτυξη τής προσωπικότητας. Οί βασικοί δείχτες τής οικονομικής άμιλλας τών δύο παγκόσμιων συστημάτων είναι οι ρυθμοί οικονομικής άνάπτυξης, ή αύ­ ξηση τής μερίδας τών σοσιαλιστικών χωρών στήν παγκόσμια παραγωγή, οί ρυθμοί αύξησης τής παραγωγικό­ τητας τής εργασίας, ή παραγωγή τών βασικών ειδών προϊόντων γιά κάθε άτομο, ή άνοδος τού επιπέδου ζωής τών εργαζομένων, ή άνάπτυξη τής λαϊκής εύημερίας. Ή άνάλυση τής πο­ ρείας τής άμιλλας δείχνει ότι ό σοσια­ λισμός μετατρέπεται όλο καί πιό πολύ σέ άποφασιστικό παράγοντα έξέλιξης τής άνθρώπινης κοινωνίας. Ή οι­ κονομική άμιλλα τού σοσιαλισμού μέ τόν καπιταλισμό σημαίνει ποιοτικές μετατοπίσεις στό συσχετισμό τών δυ­ νάμεων στό διεθνή στίθο, φανερώνει τήν άναμφισθήτητη υπεροχή τού σο­ σιαλιστικού συστήματος οικονομίας άπέναντι στό καπιταλιστικό. άμιλλα (σοσιαλιστική). Αποτελει κοι­ νωνική σχέση στό σοσιαλισμό, πού τή διακρίνει ή γενική έπιδίωξη όλων τών 

ά^ορα/ίίσ^όζ

ί7

άί-α/Μίότ^τα χαί τνχαίο

έργαζομενων για την πραγματοποίηση τών πιο μεγάλων επιτεύξεων οέ όλους τούς τομείς δράσης. Είναι μίά άπό τίς κινητήριες δυνάμειςτής σοσια­ λιστικής κοινωνίας. Οί μέθοδοι καί άρχέςόργάνωσηςτήςσοοιαλιστικήςάμίλλαςείναιοί ακόλουθες: ήδημοσιότητα, ή σύγκριση τών άποτελεσμάτων, ή δυ­ νατότητα έπανάληψης έμπειριών. Ή σοσιαλιστική άμιλλα εμφανίστηκε γιά πρώτη φορά στήν ΕΣΣΔ καί πήρε διά­ φορες μορφές (εργασία σέ μέρες αρ­ γίας, σταχανοφικό κίνημα, ομάδες κομμουνιστικής έργασιας κλπ.). άμοραλίσμός(άπότόέλληνικόστερητικό μόριο-α- καί τό λατινικό όρο moratis). Είναι ή άρνηση κάθε ηθικής αρ­ χής, ή συνειδητή άπάρνηαη τών ηθι­ κών νόμων, ή άξίωση νά σταθεί κανείς σύμφωνα μέ τήν άποψη τού Νίτσε «στήν άντίθετη όχθη τού άγαθού καί τού κακού". Ο ά. άπστελεί «τό φιλο­ σοφικό στήριγμα-, τού έγωισμσύ, τής άπανθρωπιάς, τής περιφρόνησης τής συνείδησης καί τής τιμής πού προπαγανδίζουν οι απολογητές τής άστικής τάξης. άναγκαιότητα καί τυχαίο. Φιλοσοφι­ κές κατηγορίες, πού άντανακλούν δύο είδη αντικειμενικών σχέσεων τού υλι­ κού κόσμου. Ή άναγκαιότητα πηγάζει άπό τήν εσωτερική ούοία τών φαινομένων καί δείχνείτόνόμο,τήντάξηκαίτήδομήτών φαινομένων. Αναγκαιότητα είναι αυ­ τό πού πρόκειται νά προκύψει στίς συγκεκριμένες συνθήκες. Αντίθετα τό τυχαίο έχει σάν βάση του όχι τήνούσία τού δοσμένου φαινομένου, άλλά τήν επίδραση άλλων φαινομένων πάνω του, είναι τό φαινόμενό πού μπορεϊνά υπάρξει μπορεί καί νά μήν ύπάρξει, μπορεί νά ουμΒεί έτσι είτε αλλιώς, μπορειόμωςκαίνάμήσυμθεί .Η άντίληψη τού διαλεκτικού υλισμού γιά τίς άμσιθαιεςσχέοειςτήςά.καίτούτ.άντιπαρα-

τίθεται σε δυο άπόψ εις: ή μία άρνειται τήνϋπαρξητήςάναγκαιότηταςκαίόλα τά άνάγει στό τυχαίο, στήν τυχαία σύμπτωση, ή δεύτερη, αντίθετα, προ­ σπαθεί ν' απαλλαγεί άπό τό τυχαίο άπορρίπτοντας τόν άντικειμενικό του χαρακτήρα. ΟΧέγκελξεπέρασεκαίτίς δυόαύτέςμεταφυσικέςάκρότητεςάπό τίς θέσεις τού διαλεκτικού ιδεαλισμού. Και μόνο ό διαλεκτικός ύλισμός έδοσε τήνέπιστημονικήάντίληψητήςούσίας καί τών άμοιθαιων σχέσεων τής άναγκαιότητας καί τού τυχαίου. Ή μαρξιστική φιλοσοφία εξετάζει κάθε φαινόμενο στή σχέση του μέ τά άλλα φαινόμενα. Ή μεθοδολογική της άρχή είναι ότι σέ όπσιοδήποτε προτσές πρέπει πάντα νά ξεχωρίζου­ με τίς ουσιώδεις (άναγκαιες) καί τίς επουσιώδεις (τυχαίες) ιδιότητες. Ή ά. καί τό τ. είναι διαλεκτικές άντιθέσεις πού έχουν άλληλουχία, ή μία διαπερ­ νά τήν άλλη καί δέν υπάρχει ή μία χω­ ρίς τήν άλλη. Τό κάθε φαινόμενο εμ­ φανίζεται άπό εσωτερική άναγκαιό­ τητα, αύτή ή εμφάνισή του συνδέεται μέ πλήθος έξωτερικών όρων, οί ο­ ποίοι λόγω τής συγκεκριμένης ιδιο­ μορφίας καί τής άπειρης πολυμορ­ φίας τους άποτελούν τήν πηγή τού τυχαίου, τών συμπτωματικών διακρι­ τικών και πλευρών τού δοσμένου φαι­ νομένου. Κάθε φαινόμενο είναι άκα­ τανόητο τόσο όταν δέν υπολογίζεται ή εσωτερική του άναγκαιότητα, όσο κι όταν δέν παίρνονται ύπόψ η οί έξωτερικές του «τυχαίες" προϋποθέσεις. Γί' αύτό ή άναγκαιότητα συμπληρώ­ νεται άναπόφευκτα μέ τό τυχαίο. Τό τυχαίο έχει θεμέλιό του τήν άναγκαιό­ τητα, είναι μορφή εκδήλωσής της. Πάντα πίσω άπό τό τυχαίο κρύθεται ή άναγκαιότητα πού καθορίζει τήν πορεία έξέλίξης στή φύση καί στήν κοινωνία. Ή διαλεκτική ύλιστική άντίληψητήςάλληλουχίαςά. καίτ.συντε­ λεί οτήν παρακολούθηση καί άποκόλυψ η τής αιτιακής νομοτελειακής 

dva0fa%M7TMy/iô? άλυοίδας τών φαινομένων, βοηθάει τήν επιστήμη μέσα άπό τις συμπτωματικές σχίσεις τών φαινομένων ν' άνακαλύπτΕί τήν αναγκαία βάση τους. Ή επιστήμη καί ό διαλεκτικός υλισμός είναι εχθροί τής άποψης, ότι είναι αδύνατη ή γνώση καί ή έξακρίδωση τών φαι νομ ένων, ό έλεγχός τους. Ο Μάρξ τονίζει ότι ή επιστήμη σταματά εκεί πού χάνει τήν ισχύ της ή αναγκαία σχέση. Ό διαλεκτικός υλισμός βοηθά νά δούμε όχι μόνο τή σύνδεση άλλά καί τίςάμοιθαϊεςμετατροπέςτήςά.καίτού τ. Γί.χ. ή θεωρία του Δαρθίνουγιά τήν έξέλι ξη τοΰόργανι κού κόσμουοτηρίζετα) στόν υπολογισμό αύτώντών άμοι8αίων μετατροπών. Αύτή τή βασική πλευράτήςδιαλεκτικήςτήςά.καίτούτ. τήν άποκάλυψε ό Μάρξ στή διδασκα­ λία του γιά τήν άνάπτυξη τών μορφών τής άξίας. Ή σύγχρονη φυσιογνωσία καί κοινωνιολογία πλουτίζουν τά συμ­ περάσματα του διαλεκτικού υλισμού αναθεωρητισμός. Βλ. λ opoc. ρεθιζιονι-

!8

αναπαραγωγή

ανάλυση. Τρόπος έρευνας που απαι­ τεί τήν κατάτμηση ή τή διάλυση τού άντίκείμένοα καί τού φαινομένου ατά συστατικά τους στοιχεία. Στόν τομέα τής θεωρίας ή άνάλυση προϋποθέτει τήν κατάτμηση τού άντικειμένου νοε­ ρά στά συστατικά του στοιχεία μέ σκοπό τή γνώση τής ουσίας τους. Ή νόηση πρέπει τόσο νά τέμνει τά άντικείμενα καί τά φαινόμενα ατά συστα­ τικά τους, όσο καί νά ενώνει, νά συν­ θέτει τά συστατικά στοιχεία πού συν­ δέονται μεταξύ τους. Γ)' αύτό ή άνά­ λυση παράλληλα μέ τή σύνθεση άποτελεΐ άναγκαιο στοιχείο τού προτσές τής έρευνας κάθε σύνθετου φαινομέ­ νου. αναπαραγωγή (κεφαλαίου). Μόνιμη επανάληψη, συνεχής ανανέωση τού προτσές τής παραγωγής. Κάθε ανα­

παραγωγή είναι πρώτ' άπ' όλα άναπαραγωγή τών ύλικών αγαθών, ή τού συνολικού κοινωνικού προϊόν­ τος. Περιλαθαίνει επίσης τήν άναπαραγωγή τής εργατικής δύναμης κι εκείνων τών σχέσεων παραγωγής πού στά πλαίσιά τους πραγματο­ ποιείται. Υπάρχουν δύο τύποι άναπιραγωγής: ή άπλή καί ή διευρυμένη. Στήν άπλή άναπαραγωγή, τό προτσές τής παραγωγής έπαναλαθαίνεται χωρίς ν' άλλάζει τό μέγεθος της. Στή διευρυμένη παραγωγή γίνεται άνανέωση τής παραγωγής σέ όλο καί μεγαλύτε­ ρη κλίμακα. Σ' αύτή τήν περίπτωση τό συνολικό κοινωνικό προϊόν όχι μό­ νο άντικαθιστά τά μέσα πού ξοδεύτη­ καν στό προτσές τής παραγωγής καί τ' άντικείμενα εργασίας, καθώς καί τά ύλικά άγαθά πού χρησιμοποίησαν οι εργαζόμενοι, άλλά εξασφαλίζει καί τό πλεόνασμά τους μέ σκοπό τήν προ­ σέλκυση στήν παραγωγή συμπληρω­ ματικών μέσων παραγωγής καί γιά τή δημιουργία έφεδρικών καί άσφαλιστικών έφοδίων, αυξάνει ό άριθμός τών εργαζομένων πού προσελκύσνται στήν παραγωγή, άναπτύσσονται πα­ ραπέρα οι σχέσεις παραγωγής. "Αν οί σχέσεις παραγωγής έχουν άνταγωνιστικό χαρακτήρα (στόν καπι­ ταλισμό) τότε στό προτσές τής άναπαραγωγής παρατηρείται ή παραπέ­ ρα όξυνση τών κοινωνικοοικονομι­ κών άντιθέσεων, δυναμώνει ή άνάσχεση στήν άνάπτυξη τών παραγωγι­ κών δυνάμεων, άπαιτείται ή άντικατάστασή τους μέ άλλες πιό προοδευ­ τικές σχέσεις παραγωγής. "Ανόμως οί σχέσεις παραγωγής δεν είναι ανταγω­ νιστικές (λ.χ. στό σοσιαλισμό) τότε ή διευρυμένη άναπαραγωγή τελειο­ ποιείται διαρκώς καί δυναμώνει ό δραστήριος ρόλος της στήν άνάπτυ­ ξη τών παραγωγικών δυνάμων. ' Η άπλή άναπαραγωγή ήταν χαρα­ κτηριστικό γνώρισμα τών προκαπι- 

αναρχία τ% παραγω/!?^ ταλίστικών σχηματισμών, όπου ή οι­ κονομία είχε κυρίως τό χαρακτήρα φυσικήςοίκονομίας Ήδίευρυμένηπαραγωγή είναι χαρακτηριστικό γνώ­ ρισμα του καπιταλισμού καί του σοσιαλισμού. Ωστόσο ή σοσιαλιστι­ κή άναπαραγωγή διαφέρει ριζικά άπό τήν καπιταλιστική, γιατί ό χαρα­ κτήρας της καθορίζεται άπό τήν ιδιο­ μορφία του τρόπου παραγωγής που κυριαρχεί, άπό τίς σχέσεις παραγω­ γής καί τούς οικονομικούς της νό­ μους.

19

άναρχίσ^έί καθαρά στήν περίοδο τών οικονομι­ κών κρίσεων υπερπαραγωγής, όταν οί καπιταλιστές έξαιτίας τής χειροτέ­ ρευσης τής οικονομικής κατάστασης τών έργαζομένων καί τής έλλειψης χρημάτων γιά τήν άγορά τών προϊόν­ των τους έλαττώνουν τήν παραγωγή. Στήν έποχή τού ιμπεριαλισμού τό άστίκό κράτος προσπαθεί μέ μιά σει­ ρά μέτρα νά μετριάσει τήν αύθόρμητη καί χαώδη άνάπτυξη τής οικονομίας, νά έξαλείψε) τήν άναρχία καί νά εισα­ γάγει ορισμένα στοιχεία οργάνωσής της ρυθμίζοντας μερικές οικονομικές διαδικασίες. Ωστόσο ή άνοργανωσιά τής κοίνωνικήςπαραγωγής ατό σύνο­ λό της δυναμώνει περισσότερο, γιατί μέ τή δημιουργία τών μονοπωλίων όξυνεται ή άνισόμερη άνάπτυξη καί τό κυνηγητό τού υψηλού μονοπωλια­ κού κέρδους δυναμώνει τόν άνταγωνισμό μεταξύ τους. Γt' αύτό οί άπόπειρες έξάλειψης τής άναρχίας τής παραγωγής μέ ορισμένα μέτρα <<σχεδίοποίησηςΝ τής καπιταλιστικής οικο­ νομίας είναι καταδικασμένες σέ άποτυχία. Ή άναρχία τής παραγωγής καί ό άνταγωνισμός είναι χαρακτηρι­ στικά γνωρίσματα τής καπιταλιστι­ κής οικονομίας καί είναι άδΰνατο νά έξαλείφθούν στά πλαίσια τού καπιτα­ λισμού. αναρχισμός. Μικροαστικό κοινωνικοττολιτικό ρεύμα άντίθετο στήν άναγκαίότητα ύπαρξης όποίας έξουσίας καί κράτους. Άντ[παραθέτει τά συμ­ φέροντα τής μίκροϊδίοκτησίας καί τό μικρό άγροτικό νοικοκυριό στήν πρό­ οδο τής κοινωνίαςπού στηρίζεται στή μεγάλη παραγωγή. Ή έμφάνίση τοΰ ά. συνδέεται μέ τά ονόματα τών Σμίθ (Στίρνερ), Προυντόν, Μπακούνιν. Τίς ουτοπικές ιδέες τους ύπόθαλαν σέ αυστηρή κριτι κή οί Μάρξ καί "Ενγκελς. Ο ά. διαδόθηκε τό 19ο αιώνα στήν Ιταλία καί στήν Ισπανία. Ο ά. περί-

άναρχία τής παραγωγής. Σημαίνει αυθόρμητη, χαώδη άνάπτυξη τής έμπορευματικής παραγωγής πού στη­ ρίζεται στήν ατομική ιδιοκτησία, άνοργάνωτη καί άσχεδίαστη οικονο­ μία στό σύνολό της. "Οταν κυριαρχεί ή άτομική ιδιοκτη­ σία στά μέσα παραγωγής ή οικονομία διεξάγεται χωρίς προηγούμενο υπο­ λογισμό τών κοινωνικών άναγκών κά­ τω άπό τήν καθοριστική επίδραση τής αυθόρμητης ζήτησης τής άγοράς καί τής διακύμανσης τών τιμών άγο­ ράς μέσα σέ μιά όξύτατη όνταγωνιστίκή πάλη. Ή άναρχία τής παραγω­ γής καί ό ανταγωνισμός στίς συνθή­ κες τής άπλής έμπορευματικής παρα­ γωγής οδηγεί αναπόφευκτα στήν καταστροφή τών μίκροπαραγωγών εμπορευμάτων, δηλαδή στήν κατα­ στροφή τής μιάς μερίδας άττ' αϋτούς καί στόν πλουτισμό τής άλλης μερί­ δας, καί σέ καθορισμένες ιστορικές συνθήκες στήν έμφάνίση τών καπιτα­ λιστικών σχέσεων παραγωγής. Ή άναρχία τής παραγωγής στήν καπιταλιστική κοινωνία, οδηγεί σέ με­ γάλες μή παραγωγικές δαπάνες σέ όλες τίς σφαίρες τής οικονομίας, μέτό νά μήν άξιοποιουνται όλες οί παρα­ γωγικές δυνάμεις, νά δημιουργούνται μεγάλες στρατιές άνέργων κάί στήν άμεση καταστροφή τών προϊόντων. Η άναρχία τής παραγωγής φαίνεται 

άγαρχοσνν<5ίχαΑίσ/%5ς

20

àvtpyi'a Οι άναρχοσυνδικαλιστές θεωρούν τή γενική οικονομική άπεργία βασικό μέσο πού είναι δήθεν ικανό, χωρίς τήν κατάκτηση τής κρατικής έξουσίας άπό τό προλεταριάτο, νά οδηγήσει στήν άπαλλοτρίωση τών μέσων πα­ ραγωγής καί στήν οικοδόμηση τής νέας κοινωνίας. Βασικοί πυρήνες αυ­ τής τής κοινωνίας θά είναι κάποιες άκαθόριστες «παραγωγικές ένώσειςϋ. Η Όχτωθριανή Επανάσταση έδοσε άποφασιστικό κτύπημα στόν άναρχοσυνδικαλισμό. Μετάτό Β' Παγ­ κόσμιο Πόλεμο οι άναρχοσυνδικαλιστικές ιδέες έξακολουθοϋν άκόμα νά διαδίνονται μέσα στά καθυστερημένα στρώματα τής έργατικής τάξης μερι­ κών καπιταλιστικών χωρών, καθώς και σέ μιά μερίδα τής μικροαστικής διανόησης. Στή Ρωσία, όπου τά συνδικάτα δημιουργήθηκαν μετά τήν έμφάνιση τού Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμ­ ματος, ό άναρχοσυνδικαλισμός δέν άναπτύχθηκε πολύ. Μετά τή νίκη τής ΌχτωΒριανής Επανάστασης ό άναρχοσυνδικαλισμός έμφανίστηκε μέ τή μορφή τής λεγάμενης <ίέργατικής άντιπολίτευσης)), άντιπαραθέτοντας τά συνδικάτα στό σοδιετικό κράτος καί στό Κομμουνιστικό Κόμμα. Τό 10ο Συνέδριο τού Κομμουνιστικού Κόμμα­ τος Σοδιετικής "Ενωσης καταδίκασε τήν «εργατική αντιπολίτευση", θεώ­ ρησε τήν άναρχοσυνδικαλιστική προ­ παγάνδα άπαράδεκτη καί κάλεσε τό Κόμμα σέ άποφασιστικό άγώνα ένάντια σ' αυτή τήν παρέκκλιση. ανεργία. Χαρακτηριστικό φαινόμενο τού καπιταλιστικού συστήματος, πού προκαλειται άπό τήν έπενέργεια τών οικονομικών νόμων τού καπιτα­ λισμού. Αποτέλεσμα τού φαινομένου αύτού είναι ν' άπολύονται άπό τήν παραγωγή σημαντικές μάζες έργαζο-

ορίζεται σέ γενικές φράσεις κατά τής εκμετάλλευσης, δέν είναι σέ θέση νά κατανοήσει τίς αιτίες της, τήν ταξική ττάλη σόν δημιουργική δύναμη πραγ­ ματοποίησης τού σοσιαλισμού. Ή άρνηση τού πολιτικού άγώνα καί τής κατάκτησης τής εξουσίας άπό τό προλεταριάτο εξυπηρετεί άντικειμενικά τήν υποταγή τής έργατικής τάξης στήν άστική πολιτική. Τό ζήτημα τής σχέσης επανάστα­ σής καί κράτους, γενικά τό ζήτημα γιά τό κράτος είναι τό πιό ούσιαστικό ζήτημα τής πάλης κατά τού ά. Οι άναρχικοί άπαιτούν τήν άμεση κα­ τάργηση τού κράτους, άρνοϋνται τή δικτατορία τού προλεταριάτου σάν όπλου τής σοσιαλιστικής μεταμόρ­ φωσης τής κοινωνίας. Μετά τό 1917 ό ά. στή Ρωσία μετατράπηκε σέ άντεπαναστατικό ρεύμα. Σήμερα ό ά. άσκεί ορισμένη επίδραση στήν Ισπα­ νία, Ιταλία καί Λατινική Αμερική. άναρχοσυνδίκαλκψός. Μικροαστικό όπορτουνιστικό ρεύμα στό συνδικα­ λιστικό κίνημα, πού βρίσκεται κάτω άπό τήν ιδεολογική και πολιτική επί­ δραση τού άναρχισμοϋ. Διαμορφώθηκε στό τέλος τού 19ου αιώνα καί πήρε μεγάλη άνάτττυξη στίς άρχές τού 20ού, ιδιαίτερα στή Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, ΈλΒετία καί στά κράτη τής Λατινικής Αμερικής. Ό άναρχοσυνδικαλισμός άρνείται τήν άνάγκη συμμετοχής τών έργατών στήν πολιτική πάλη, άπορρίπτει τήν άναγκαιότητα άνεξάρτητου πολιτι­ κού κόμματος τής έργατικής τάξης, άπορρίπτει τή δικτατορία τού προλε­ ταριάτου. θεω ρεί τά συνδικάτα άνώτερη μορφή οργάνωσης τής έργατι­ κής τάξης καί μοναδική μορφή πάλης πού άνταποκρίνεται ατά συμφέροντά τους, άπολυτοποιε! τήν οικονομι­ κή πάλη. Μέθοδοί του είναι τό μποϋκοτάρισμα, τό σαμποτάρισμα καί ή στάση έργασίας. 

2ί μένων, νά μή βρίσκουν εργασία, νά μένουν άνεργο). Τήν άμεση αιτία τής άνεργίας άποτελεί ή άνάπτυξη τής οργανικής σύν­ θεσης του κεφαλαίου στό προτσές τής συσσώρευσής του καί ή άνοδος τής παραγωγικότητας. Ή άνεργία συνοδεύει άναπόφευκτα τόν καπιταλιστικό τρόπο παραγω­ γής. Μεγάλη επίδραση στήν άνεργία άσκεϊ ή άλλαγή τών φάσεων τού βιο­ μηχανικού κύκλου. Οί παράγοντες πού συντελούν στήν άνοδο τής άνερ­ γίας στίς σημερινές συνθήκες ε!ναι : α) ή καπιταλιστική αυτοματοποίηση τής παραγωγής, β) ή αύξηση τής έντατικότητας τής εργασίας, γ) ή χρησι­ μοποίηση τής εργασίας τών γυναικών καί τών παιδιών, δ) ή καταστροφή τών μικροπαραγωγών, ε) ή έπιστημονικοτεχνική επανάσταση, ενα απ' τά αποτελέσματα τής όποίας είναι ή όξυνση τής άνεργίας. Ή ανεργία άσκε! μεγάλη έπίδραση στό προτσές τής καπιταλιστικής παραγωγής. Ή στρατιά τών άνέργων χρησιμοποιεί­ ται άπό τούς καπιταλιστές σάν άγορά εργατικής δύναμης τόν καιρό τής διεύρυνσης τής παραγωγής καί σάν μέσο έντασης τής εκμετάλλευσης του τμήματος τής εργατικής τάξης πού έχει έργασία. Στήν περίοδο τού ιμπεριαλισμού και τής γενικής κρίσης τού καπιταλι­ σμού ή άνεργία είναι μόνιμη καί μαζι­ κή. Άπό τήν άνεργία υποφέρουν περισσότερο οί άνειδίκευτοι καί μισοειδικευμένοι έργάτες, ή νεολαία καί τά θύματα τών φυλετικών διακρί­ σεων. Ή άνικανότητα τού καπιταλι­ σμού νά χρησιμοποιήσει όλη τήν ύπάρχουσα εργατική δύναμη δείχνει ότι ό καπιταλισμός λειτουργεί άνασχετικά στήν άνάπτυξη τών παραγω­ γικών δυνάμεων τής κοινωνίας καί πρέπει ν' άντικατασταθεί μέτό σοσια­ λισμό. άνθρωπογένεση. Τό προτσές τής ι­ στορικής εξελικτικής διαμόρφωσης τού φυσικού τύπου τού άνθρώπου, τής άρχικής έξέλιξης τής έργατικής του δραστηριότητας, τής γλώσσας του καί τής κοινωνίας. Ενα μέρος τής άνθρωπολογίας μελετάει τή διδασκα­ λία γιά τήν ά. Άπό τά μέσα τού 20ού αιώνα άναπτύσσεται γρήγορα ένας κύκλος επιστημονικών κλάδων πού πήρε τήν ονομασία «Βιολογία τού Ανθρώπου" (μελέτη τών φυσιολογι­ κών, βιοχημικών καί γενετικών παρα­ γόντων πού επιδρούν στήν εξέλιξη τού άνθρώπινου οργανισμού). ανθρωποκεντρισμός. Φιλοσοφικός όρος πού διαδόθηκε πλατιά στό δεύ­ τερο μισό τού 19ου αιώνα. Χρησιμο­ ποιείται γιά τόν καθορισμό τών διά­ φορων ίδεαλιστικών διδασκαλιών, πού θεωρούν ότι ό άνθρωπος είναι τό κέντρο καί ό άνώτερος σκοπός τού Κόσμου. άνθρωττολογιομός. Φιλοσοφική διδα­ σκαλία πού θεωρεί τήν έννοια «άν­ θρωπος" σάν βασική κατηγορία κοσμοθεωρίας καί ξεκινάει à r f αύτή τήν έννοια γιά τήν ερμηνεία τής φύ­ σης, τής κοινωνίας καί τού προτσές τής γνώσης. Υλιστική ερμηνεία καί θεμελίωση τού ά. επιχείρησαν ό Φόυερμπαχ καί ό Τσερνισέφσκι. Στήν ίδεαλιστική φι­ λοσοφία (Νίτσε, Σοπενχάουερ, πολ­ λοί εκπρόσωποι τού ύπαρξισμού) ή κατηγορία «άνθρωπος" άντιπαρατίθεται στίς έννοιες «κοινωνία", «φύ­ ση". Ή στενότητα τού ά. συνίσταται στό ότι δέ βλέπει τή φύση τού άνθρώ­ που σάν ενα σύνολο κοινωνικών σχέ­ σεων, άλλά τόν θεωρε! σάν μιά άναλλοίωτη φυσική ούσία, άνάγει τίς κοι­ νωνικές σχέσεις τών άνθρώπων σέ άτομικές. ανθρωπομορφισμός. Είναι ή θεωρία 

άνφωπος

22

έν%ΜΜ7Γ0?

πού επιχειρεί νά ττροσδόσε) ανθρώπι­ νες ιδιότητες (λ.χ. τή συνείδηση) στα άντ)κείμενα καί τά φαινόμενα τής νε­ κρής, τής άζωης φύσης, στά ουράνια σώματα, στά ζώα καί στίς μυθικές υπάρξεις. Παραθάλλει τόν άνθρωπο μέ τά φαινόμενα τής φύσης. άνθρωπος. Κοινωνική ύπαρξη. Από βιολογική άποψη, άπό τήν άποψη τών φυσικών προϋποθέσεων εμφάνι­ σής του ό ά. θεωρείται σάν άνώτατη βαθμίδα εξέλιξης τών ζώων οτή γή. Ο ά. διαφέρει άπό τά πιό άναπτυγμένα ζώα γιατί έχει συνείδηση, έχει έναρθρο λόγο. Ή συμπεριφορά του άνθρώπου καθορίζεται άμεσα άπό τή νόηση, τά αισθήματα, τή βούληση, άπό τό βαθμό γνώσης τών νόμων τής φύσης καί τής κοινωνίας, του ίδιου τού εαυτού του, αέ άντίθεση μέ τά ζώα πού ή συμπεριφορά τους καθο­ ρίζεται άπό τά ένστικτα. Οί ιδεαλιστές άπολυτοποιούν τήν ιδιομορφία αύτή τού ά. καί βλέπουν τήν ούσία του στίς υποκειμενικές, συνειδητές επιδιώξεις του κλπ. Στήν πραγματικότητα όμως ή ούσιαστική διαφορά τού άνθρώπου άπό τό ζώο συνίστατα) πρώτ' άπ' όλα στό γεγο­ νός ότι ό ά. παράγει εργαλεία εργα­ σίας γιά νά έπιδράσει πάνω στή φύση καί νά τή μεταμορφώσει. Ο Μάρξ άναλύοντας τή φιλοσοφία του τονίζει ότι ό Φόυερμπαχ άνάγει τήν ούσία γενικά στήν άνθρώπινη ού­ σία. Μά ή ούσία τού άνθρώπου δέν είναι άφαίρεση πού ύπάρχει μέσα στό ξεχωριστό άτομο. Στήν πραγματικό­ τητα ή ούσία είναι τό σύνολο τών κοι­ νωνικών σχέσεων. Τόν άνθρωπο τόν μελετούν όλες οι κοινωνικές επιστή­ μες. Ωστόσο, μόνο ή φιλοσοφία μπορεϊ νά γνωρίσει τόν άνθρωπο στό σύ­ νολό του ορθολογιστικά. Οί προσπά­ θειες ν' άντικασταθεί ή προΒληματική πού άσχολειτα) μέ τόν άνθρωπο, μέ τόν άνθρωπολογισμό είναι λαθεμένη.

Ο μαρξισμός δημιούργησε μιά πραγ­ ματικά συνεπή φιλοσοφία τοϋ ό., πού θεωρε! τούς άνθρώπους υποκεί­ μενα καί δημιουργούς όλου τοϋ υλι­ κού καί πνευματικού πολιτισμού. Ό μαρξισμός σέ άντίθεση μέ τή βιολογι­ κή άποψ η τού ά. άποδείχνει ότι ή ικα­ νότητα τού ά. νά έχει άνθρώπινες σχέ­ σεις μέ τόν κόσμο καί μέ τούς συ­ νανθρώπους του, νά έργάζεται, νά επικοινωνεί μέ τό γύρω του κόσμο, νά σκέφτεται, ή ικανότητά του γιά ήθικά αισθήματα καί αίσθητικές άπολαύσεις - όλ' αύτά δέν είναι σημάδια ένός ξεχωριστού άτόμου θεωρούμενου σάν φυσικού όντος, δέν είναι ιδιότη­ τες τού οργανισμού του, άλλά γνωρί­ σματα πού χαρακτηρίζουν τήν ούσία του ά. στήν άτομική ενσάρκωση κι εκ­ δήλωσή της, πού διαμορφώνονται στή διάρκεια τής κοινωνικοϊστορικής πράξης. Διαμορφώνονται μετά τήν ένσωμάτωση τού ά. στό σύστημα κοι­ νωνικών σχέσεων, στό προτσές τής εργασίας, στό βαθμό πού παίρνει μέ­ ρος στήν άφομοίωση καί τήν άναπαραγωγή τού πολιτισμού τής κοινω­ νίας. Τό ιστορικό κριτήριο πού βοη­ θάει νά ξεχωρίσουμε τόν ά. άπό τά ζώα είναι ή παραγωγή τών εργαλείων παραγωγής μέτή βοήθεια εργαλείων. Ό Μάρξ γράφει ότι «όλη ή ιστορία... είναι μιά άδιάκοπη άλλαγή τής άνθρώπινης φύσης" (Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς, "Απαντα, τόμ. 4, σελ. 102). Δέν ύπάρχει αναλλοίωτη φύση τού ά. καί ό Ένγκελς τονίζει ότι «ή ιστορία δέν είναι τίποτε άλλο παρά δράση... τού άνθρώπου" (Κ. Μάρξ, Φ. Ένγκελς, Απαντα, τόμ. 2, σελ. 102). Ή επίδρα­ ση τών συνθηκών πάνω στόν ά. είναι σέ τελευταία άνάλυση μόνο ένα στοι­ χείο μέσα στήν πορεία τής διαλεκτι­ κής άλληλεπίδρασης, τής δραστηριό­ τητας καί τών υλικών μορφών δρά­ σης του. Γι' αύτό ό Μάρξ υπογραμμί­ ζει ότι «ή κοινωνική ιστορία τών άνθρώπων είναι πάντα μόνο ιστορία 

23

Ô!^ay<ï<MûTixré? χταί

άητί#ί<7ί^

τής άτομικής τους ανάπτυξης είτε τό νιώθουν είτε δέν τό νιώθουν αυτοί οί ίδιοι" (Κ. Μάρξ, Φ. Ένγκελς, "^τταντα, τόμ. 27, σελ. 402-403). Ο κοινωνικός άνθρωπος είναι δη­ μιουργός τής ιστορίας, δημιουργός του δικού του αντικειμενικού κόσμου καί τού πολιτισμού καί μ' αύτή τήν έννοια δημιουργός τού εαυτού του. Γ)' αύτό ό ά. είναι ολοκληρωτικά κοι­ νωνικός. Ο πλούτος τοϋ πολιτισμού ένός ξεχωριστού ά. είναι πάντα ίσος μέ τόν πλούτο τών σχέσεων του μέ τους άλλους άνθρώπους καί υπάρχει μέσα σ' αυτούς τούς δεσμούς. Ο ά. ώς κάτοχος δημιουργικών ικανοτή­ των πού διαμορφώθηκαν ιστορικά, ώς άτομο πού εχει ατομική ευθύνη κι έκτιμήοεις γιά όλες τίς συνέπειες τών πράξεών του καί γιά τήν άποδοχή ορισμένων κανόνων κοινωνικής ζωής, είναι προσωπικότητα. ανταγωνισμός. Αντίθεση πού παίρ­ νει τήν πιό οξεία μορφή καί λύνεται συνήθως μέ τήν έκμηδένιση τής μιας άπό τίς άντίθετες πλευρές πού άλληλοσυγκρσύονται. Ο όρος άνταγωνισμός στό μαρξι­ σμό χρησιμοποιείται γιά τόν καθορι­ σμό συγκεκριμένων άντιθέοεων τής ταξικής κοινωνίας. Οί ανταγωνιστι­ κές άντιθέσεις δέν έχουν τή ρίζα τους στή «φύση)> τών άνθρώπων, όπως ισχυρίζονται οί θεωρητικοί τής άστικής τάξης, άλλά στό οικονομικό σύ­ στημα τής ταξικής κοινωνίας. Τή βά­ ση τών άνταγωνιστικών αντιθέσεων άποτελούν οί ανειρήνευτες αντιθέσεις έχθρικών τάξεων. Ο ταξικός αντα­ γωνισμός άποκτάει ιδιαίτερη οξύτη­ τα στίς συνθήκες του καπιταλισμού. Βασικός όρος γιά τήν ύπερνίκηση όλων τών ταξικών άνταγωνισμών εί­ ναι ή κατάργηση τής άτομικής ιδιο­ κτησίας στά μέσα παραγωγής καί ή έκμηδένιση τών άνταγωνιστικών τά­ ξεων. Στήν ΕΣΣΔστή μεταθατική περί­

οδο άπό τόν καπιταλισμό στό σοσια­ λισμό υπήρχαν ανταγωνιστικές αντι­ θέσεις ανάμεσα στήν εργατική τάξη καί τήν έργαζόμενη άγροτιά άττό τή μιά, καί στήν άστική τάξη τής πόλης καί τούς πλουσιοχωρικούς (κουλά­ κους) άπό τήν άλλη. Αύτός ό άνταγωνισμός λύθηκε μέ τήν κατάργηση τών έκμεταλλευτριών τάξεων. ανταγωνιστικές καί μή ανταγωνιστι­ κές άντίΗέσας. Είναι οί βασικοί τύποι άντιθέοεων πού χαρακτηρίζουν τήν εξέλιξη τής κοινωνίας σέ διαφορετικές ιστορικές συνθήκες. Ανταγωνιστικές άντιθέσεις είναι οί ειδι κές άντιθέσεις πού χαρακτηρίζουν τήν έκμεταλλευτική κοινωνία καί έχουν σάν βάση τά άνειρήνευτα συμ­ φέροντα άνταγωνιστικών τάξεων, κοινωνικών στρωμάτων καί δυνά­ μεων. Αύτές οί άντιθέσεις λύνονται διαμέσου τού έπαναστατικού αγώνα καί τής κοινωνικής έπανάστασης πού άλλάζει τό δοσμένο κοινωνικό σύστη­ μα. Χαρακτηριστικό γνώρισμα τών ά.ά. είναι ότι στό προτσές έξέλιξής τους οί άντιθέσεις αύτές όξύνονται, βαθαίνουν καί ή πάλη μεταξύ τους καταλήγει στή σύγκρουση. Ο! μορφές λύσης αύτής τής σύγκρουσης καθορί­ ζονται άπό τούς συγκεκριμένους ιστορικούς όρους τής πάλης. Φανερό παράδειγμα ά.ά. είναι οί άντιθέσεις άνάμεσα στήν άστική καί τήν έργατική τάξη όπως καί οί άντιθέσεις άνάμε­ σα στά ιμπεριαλιστικά κράτη πού έχουν πηγή τους τόν άνταγωνισμό, τήν πάλη γιά άγορές καί σφαίρες επιρροής. Μέσα σ' αύτές τίς άντιθέσεις κρύθονται οί αιτίες τών ιμπερια­ λιστικών πολέμων γιά τό ξαναμοίρασμα τού κόσμου, γιά άγορές κλπ. Οί μή άνταγωνιστικές άντιθέσεις έκφράζουν τίς άντιθέσεις τάξεων πού δέν είναι εχθρικές, δηλαδή, τάξεων καί κοινωνικών ομάδων οί όποιες έχουν κοινότητα ριζικών συμφερόντων. Τό 

άνταΑΑαχτίΚ!? d^t'a

24

άίτανάκΑασ!?

χαρακτηριστικό γνώρισμα τέτιων τα που κάνει τά διάφορα εμπορεύμα­ αντιθέσεων είναι ότι οι άντιθέοεις αύ­ τα συγκρίσιμα μεταξύ τους κατά τήν τές δέν μετατρέπονται ύποχρεωτικά ανταλλαγή είναι τό ότι είναι προϊόντα σέ έχθρικες καί ή πάλη αναμεταξύ εργασίας. Ή ά.ά. τού εμπορεύματος Tout: δέν φτάνει ώς τή σύγκρουση. είναι μορφή εκδήλωσης τής άξίας ίβλ. Παράδειγμα τέτιων είναι οι άντιθέοεις λ. άξια). άναμεσα στήν εργατική τάξη πού εί­ αντανάκλαση. Είναι μιά άπό τίς βασι­ ναι φορέας τού σοσιαλισμού καί τήν κές έννοιες τής ύλιστικής γνωσιολο­ άγροτιά σάν τάξης μικροϊδιοκτητων. γίας. Ο διαλεκτικός υλισμός ξεχωρί­ Οί μή ά.ά. ξεπερνιούνται διαμέσου ζει τήν ψυχική ά. σάν ιδιότητα τής τού βαθμιαίου καί σχεδιασμένου ϋλης πού έχει άνώτερη μορφή οργά­ μετασχηματισμού τών οικονομικών, νωσης (τών ζώων καί τού άνθρώπου) κοινωνικών καί άλλων συνθηκών πού καί σάν ιδιότητα αντανάκλασης στήν προκαλοΰν τίς άντιθέσεις αύτές. Οί άνόργανη φύση. Ή ψυχική (νοητική) μή ά.ά. όπως καί όποιεσδήποτε άλλες άντανάκλαση έμφανίζεται στά ζώα άντιθέσεις λύνονται έπίσης μέσω τής καί στόν άνθρωπο σάν άποτέλεσμα πάλης τού παλιού μέ τό νέο, τού πρω­ τής επίδρασης τών άντικειμένων στό τοπόρου ενάντια στό καθυστερημέ­ μηχανισμό άντανάκλασής τους καί νο, τού έπαναστατικού ένάντια στό τής άναλυτικής καί συνθετικής επε­ συντηρητικό. Μέ τήν άλλαγή τού χα­ ξεργασίας τών σημείων (ιχνών) πού ρακτήρα, τού περιεχομένου τών άντι- άφήνουν αύτές οι επιδράσεις, καθώς θέσεων άλλάζουν μόνο οί μορφές λύ­ καί ή χρήση τών άποτελεσμάτων αύσης τους. Ή άντίθεση σάν νομοτέλεια τής τής επεξεργασίας πού άντικαθιέξέλιξης δέν έξαφανίζεται καί στό σο­ στούν τά άντικείμενα. Ή ψυχική άν­ σιαλισμό. Ο Λένιν τόνιζε ότι άνταγω- τανάκλαση τών αντικειμένων καί τών νισμός καί άντίθεση δέν είναι εντελώς ιδιοτήτων τους βοηθά τό υποκείμενο ένα καί τό αύτό. Τό πρώτο έξαφανίζε- νά προσανατολίζεται στόν περίγυρό ται, τό δεύτερο παραμένει στό σοσια­ του. Ή ψυχική άντανάκλαση έχει δύο λισμό. πλευρές: α) τό περιεχόμενο τής ά. άνταλλαχτίκή άξία. Είναι ή ποσοτική (παράσταση, γνώση) καί β) τή μορφή σχέση μέ τήν όποια οί άξίες χρήσην ή τόν τρόπο υλικής ύπαρξης καί Evoc είδους (εμπορεύματος) άνταλ- έκφρασης τής άντανάκλασής. Τό περιεχόμενο τής ψυχικής άνταλάσσονται μέ τις άξιες χρήσης άλλου είδους. Στήν έμπορευματική οικονο­ νάκλασης διακρίνεται άπό τά έξης μία ή άξία χρήσης είναι ό φορέας τής γνωρίσματα: τήν έτερογένεια τής ανταλλακτικής άξίας τού εμπορεύμα­ παράστασης πού ποιοτικά άντιστοιτος. Ή εξίσωση δυό έμπορευμάτων χει σέ διαφορετικές ιδιότητες καί μορ­ σε ορισμένες ποσότητες έχει μιά βά­ φές τής ϋλης (π.χ. ή αίσθηση τού ση. Στή βάση αύτής τής ισότητας δέν χρώματος, τής γεύσης κλπ.), τήν πο­ μπορεί νά είναι καμιά άπό τίς φυσικές σοτική πλευρά τών άντανακλώμενων ιδιότητες τών έμπορευμάτων (βάρος, ιδιοτήτων, τή δομή τού άντικειμένου όγκος, μορφή κλπ.) γιατί οί ιδιότητες πού εκφράζεται μέ τούς νόμους τής αύτές καθορίζουν τήν άξία χρήσης, επιστήμης, τό είδος τής άντιστοιχίας τήν όφελιμότητα τών έμπορευμάτων. άνάμεσα στις δομές άντανάκλασής Στή βάση τής ισότητας δυό έμπορευ­ καί τό πρωτότυπο (ισομορφία, ομοι­ μάτων βρίσκεται ή κοινωνική έργασία ομορφία κλπ), τήν ύλικότητα τής αισ­ πού έχει δαπανηθει γιά τήν παραγω­ θησιακής εικόνας, τήν ύλική (άντικειγή τους. Δηλαδή ή μόνη κοινή ιδιότη­ μενική) σημασία είτε τό νόημα τών 

αντεπανάστασή

25

αντεπανάστασή

πνευματικών άπεικονίσεων τών εν­ νοιών, τών θεωριών κλπ., τήν άξια (όφελιμότητα) τής άντ ανάκλασης, τήν ισοδυναμία τής άντανάκλασης μέ τό πρωτότυπο. Ή άνθρώπινη γνώση διαφέρει ποιοτικά άπό τήν ψυχική ά. τών ζώων, γιατί έχει φύση κοινωνική, εμφανίζεται άφοϋ υπάρχει ή συνείδη­ ση, συνδέεται μέτή γλώσσα καί παίζει ενεργό ρόλο στή μεταμόρφωση τού εξωτερικού κόσμου. Ή θεωρία τής άντανάκλασης είναι στή μαρξιστική φιλοσοφία ή βάση τής διαλεκτικούλιστικής γνωοιοθεωρίας πού αποκαλύπτει τά πιό γενικά γνω­ ρίσματα καί τίς ιδιότητες όλων τών επιπέδων καί μορφών άντανάκλα­ σης. Οί όροι «θεωρία τής άντανάκλασης" καί «γνωοίοθεωρία" χρησιμο­ ποιούνται στή μαρξιστική φιλοσοφία σάν συνώνυμα, όταν μιλάμε γιά τήν ούσία, τή βάση τής γνωστικής δρά­ σης του άνθρώπου. Οί προμαρξικοί υλιστές δέχονταν τήν άνανάκλαση σάν γνωσιολογική άρχή, άλλά τή θεωρούσαν παθητική, νεκρή «φωτογράφηση" τού εξωτερι­ κού κόσμου. Ο μαρξισμός - λενινι­ σμός άντιλαμθάνεται τήν άντανάκλαση σάν σύνθετο καί άντιφατικό προ­ τσές άλληλεπίδρασης τής αισθησια­ κής καί λογικής (ορθολογικής) γνώ­ σης, τής διανοητικής καί τής πρακτι­ κής δράσης, σάν προτσές στό όποιο ό άνθρωπος δέν προσαρμόζεται παθη­ τικά στόν εξωτερικό κόσμο, άλλά επι­ δρά πάνω του, μεταμορφώνοντας καί ύποτάσσοντάς τον στούς σκο­ πούς τού άνθρώπου. αντεπανάσταση (εξαγωγή τής άντεπανάστασης). Συστηματική προσπά­ θεια τής ιμπεριαλιστικής άστικής τά­ ξης, πού άποσκοπεί στήν παλινόρ­ θωση τής καπιταλιστικής (ή άποικιοκρατικής) τάξης πραγμάτων, τόσο στίς χώρες τού παγκόσμιου σοσιαλι­ στικού συστήματος όσο καί σέ άλλες

χώρες πού άκολουθούν τόν έπαναστατικό δρόμο. Τήν ιδέα έξαγωγής τής άντεπανάστασης προσπαθούν νά στηρίξουν θεωρητικά οί ιδεολόγοι τής άστικής τάξης, οί άντικομμουνιστές καί πολ­ λοί κρατικοί παράγοντες τών καπιτα­ λιστικών χωρών. Αύτή ή ιδέα έχει τίς ρίζες της στήν κοινωνικοοικονομική έπιθετική ούσία, στή φύση τού ιμπε­ ριαλισμού. Οί ύπερασττιστές τού κα­ πιταλισμού δέ χάνουν τίς ελπίδες νά «σ υντρίψ ου ν τό σοσιαλισμό ή του­ λάχιστον νά εμποδίσουν τήν έπέκτασή του, χρησιμοποιώντας τή στρα­ τιωτική δύναμη. Στή σύγχρονη εποχή ό καπιταλι­ σμός σάν κοινωνικοπολιτικό σύστημα άπό τήν άποψη τής παγκόσμιας ιστορίας μετατράπηκεσέ εμπόδιο τής κοινωνικής προόδου. Ή ιμπεριαλιστι­ κή άστική τάξη, όμως, παίρνει όλα τά μέτρα γιά νά παρατείνει τήν άναπόφευκτη καταστροφή τού καπιταλι­ σμού, προσπαθεί νά έπιδράσει στήν πορεία τής κοινωνικής εξέλιξης. Μιά άπό τις μορφές αύτής τής επίδρασης είναι οί έπεμθάοεις στίς ύποθέσεις τών λαών τών χωρών πού ξεσηκώ­ νονται ένάντια τους. Ή εξαγωγή τής άντεπανάστασης στή βάση της είναι άπόπειρα τών κυ­ ρίαρχων τάξεων νά σταματήσουν μέ τή βία τήν άνοδική πορεία έξέλιξης τής κοινωνίας, νά έπιθάλλουν στίς άλ­ λες χώρες τό άντιδραστικό κοινωνικοπσλιτικό σύστημά τους. Ή άποτροπή τής άντεπανάστασης είναι σπου­ δαιότατο καθήκον καί άπαραίτητος όρος διατήρησης τής ειρήνης. Οι χώ­ ρες τού σοσιαλιστικού συστήματος πολλέςφορές βοήθησαν άλλουςλαούς ν' άποτρέψουν είτε ν' άντιμετωπίσουν άποφασιστικά τήν έξαγωγή άν­ τεπανάστασης (Κούθα, Βιετνάμ κλπ ). Ή βοήθεια πού δίνεται άπό τίς χώ­ ρες τού σοσιαλισμού στόν επαναστα­ τικό λαό μιάς χώρας δέν έχει τίποτα 

άντίόραοτ?

26

τό κοινό μέ τήν εξαγωγή τής έπανάστασης τών «άριστερών οπορτουνι­ στών πού συνίσταται στήν «ϋποκίνησή" τής επανάστασης, στήν έπιθολή τού σοσιαλισμού σε άλλες χώρες μέ τή στρατιωτική δύναμη. Ή σοσιαλιστική έττανάσταση πρέπει νά πραγματο­ ποιηθεί άπό τίς ίδιες τίς λαϊκές μάζες κάθε χώρας, πρέπει νά λύσει τις άντιθέσεις αυτής τής χώρας, πρέπει ν' άναπτυχθεί μέσα άπό τήν επαναστα­ τική κατάσταση τής δοσμένης χώρας. Ακόμα και στήν περίπτωση πού ή έργατική τάξη καί τό Κόμμα της πάρουν τήν εξουσία μέ τήν έξαγωγή τής έπανάστασης, δέ θά μπορούσαν νά τήν κρατήσουν καί νά καθοδηγήσουν τή σοσιαλιστική οικοδόμηση, έφόσον δέν πέρασαν τό σχολειό τής ταξικής πάλης πού είναι απαραίτητο γιά τή νίκη τού σοσιαλισμού, δέν έχουν τήν πείρα καθοδήγησης τών έργαζόμενων μαζών κλπ. Ο Ένγκελς τόνιζε ότι τό νικηφόρο προλεταριάτο δέν μπορεϊ νά έπιθάλλει σέ κανένα λαό εύτυχισμένη ζωή χωρίς νά υποσκάψει μέ μιά τέτια έπι­ θολή τήν ίδια τή δική του νίκη. Ή ιδέα έξαγωγήςτής έπανάστασηςπούπροθάλλεται σάν ένσάρκωση τού προλε­ ταριακού διεθνισμού στήν πραγματι­ κότητα βρίσκεται σέ άντίθεση μέ τό διεθνισμό. Όπως διδάσκει ό Λένιν, ό νικητής σοσιαλισμός θά άσκεί τήν έπίδρασή του στήν πορεία τής παγκόσμιας ι­ στορίας μέ τή δύναμη τού παραδείγ­ ματος του, δηλαδή εκπληρώνοντας τά δικά του οικονομικά, πολιτικά, τα­ ξικά, εθνικά καί άλλα καθήκοντα. αντίδραση. Ή πάλη τών παλιών τά­ ξεων ενάντια στήν κοινωνική πρόοδο, ή επιδίωξη νά επαναφέρουν τήν πα­ λιά τάξη πραγμάτων πού ξεπεράστηκε στή ζωή. Ή ά. έμφανίζεται κυρίως μέτή μορ­ φή τής βίας καί τής μαζικής τρομο­

κρατίας σέ βάρος τού λαού, μέ τή μορφή έντασης τής οικονομικής καί πολιτικής καταπίεσης τών εργαζόμε­ νων μαζών καί τών υποδουλωμένων έθνών, εκφράζεται μέ τήν κατάπνιξη κάθε έπαναστατικής σκέψης. Ό φα­ σισμός άποτελεί τήν έσχατη έκφραση τής άντίδρασης στήν έποχή τού ιμπε­ ριαλισμού. Αντιδραστικός ε!ναι ό άνθρωπος πού εχθρεύεται καθετί πρωτοπόρο καί προοδευτικό, αύτόςπού αγωνίζε­ ται νά διατηρήσει ή νά έπαναφέρει στή ζωή τήν παλιά τάξη πού έχει ξεπεραστει. άντίθεση. Κατηγορία τής διαλεκτικής πού εκφράζει τήν έσωτερική πηγή κά­ θε κίνησης, τή ρίζα τής ζωτικότητας, τήν άρχή τής άνάπτυξης. Ή παραδο­ χή τής ά. πού ύπάρχει μέσα στά πράγματα καί στά φαινόμενα τού άντικειμενικού κόσμου ξεχωρίζει τή διαλεκτική άπό τή μεταφυσική. «...Ή διαλεκτική είναι ή διδασκαλία τής άντίθεσης μέσα στήν ίδια τήν ούσία τών άντικειμένων...'! (Β.ί. Λένιν, "άπαντα, τόμ. 29, σελ. 227). Πρέπει νά γίνεται διάκριση τών διαλεκτικών ά. πού άντανακλώνται στή νόηση, στίς έννοιες καί στίς θεωρίες άπό τίς λεγά­ μενες «λογικές" άντιφάσεις πού εκφράζουν τή σύγχυση και τήν άσυνέπεια τής σκέψης πού σημειώνει ότι ή ά. σημαίνει αύτό πού λέγει κάποιος τώρα νά είναι άντίθετο άπ' αύτό πού είπε προηγούμενα. Στήν τυπική λογική ύπάρχει ό νό­ μος τής άντίφασης σύμφωνα μέ τόν όποϊο δύο υποθέσεις πού ή μιά απο­ κλείει τήν άλλη δέν μπορεϊ νά είναι ταυτόχρονα άληθινές. Ό Αριστοτέ­ λης δημιουργός τής τυπικής λογικής, διατύπωσε γιά πρώτη φορά τό νόμο τής άντίφασης πού μπορεϊ νά διατυ­ πω θεί καί ώς εξής: ή πρόταση δέν μπορεϊ νά είναι ταυτόχρονα καί άληθινή καί ψεύτικη. Ή διείσδυση τών 

αντίθετο

27

άντίκίψίνίορό^

τυπικών άντιφάσεων στό συλλογισμό είτε σέ μιά επιστημονική θεωρία τίς κάνει άναξιόπιστες. Ο νόμος τής ά., σύμφωνα μέ τή διαλεκτική λογική εί­ ναι άντανάκλαση στή νόηση τού άνθρώπου τού ποιοτικού προσδιορι­ σμού τών άντικειμένων, τού άπλού γεγονότος ότι άν άφαιρεθούμε άπό τίς άλλαγές τού αντικειμένου τότε τό άντικείμενο δέν μπορεί νά έχει ιδιότη­ τες πού άλληλοαποκλείονται. Βλ. καί λ. θέση - άντίθεση - σύνθεση. αντίθετο. "Εννοια (κατηγορία) τής ύλιστικής διαλεκτικής πού έκφράζει μιά άπό τίς πλευρές τής άντίθεσης. Ή ενότητα τών ά., τών άντιθέτων πλευ­ ρών καί τάσεων διαμορφώνει τήν άντίθεση πού είναι ή κινητήρια δύνα­ μη, ή πηγή τής άνάπτυξης τών πραγ­ μάτων. Ή έννοια «ά." χρησιμοποιεί­ ται επίσης γιά τόν καθορισμό τού επι­ πέδου άνάπτυξης, τής αύξησης καί ωριμότητας τής άντίθεσης. Ξέχωρα άπό τίς διαφορές μέσα στίς όποιες ή άντίθεση δέν αναπτύχθηκε άκόμα, μάλιστα σέ σημαντικό βαθμό υπάρχει μέσα στόν εαυτό της, τό ά. σημαίνει άναπτυγμένη άντίθεση, άνώτερο στά­ διο στήν εξέλιξή της, όπου ή πάλη τών άντιθέτων πλευρών καί τάσεων μπαίνει στό άποφασιστικό στάδιο τής έξέλιξης καί τής λύσης της. άνπκίψενίκή πραγματικότητα. Ο υλικός κόσμος στό σύνολο του, σέ όλες τίς μορφές καί τίς έκδηλώσεις του. Στά πλαίσια τού βασικού γνωσισλογικού προθλήματος άντικειμενική πραγματικότητα σημαίνει αύτό πού ύπάρχει άνεξάρτητα άπότή συν­ είδηση τού άνθρώπου καί είναι τό πρωτεύον. Κάνοντας άφαίρεση άπό τήν ατομι­ κή άντίληψ η γιά τόν κόσμο μπορούμε νά πούμε ότι ή ά.π. συμπίπτει μέ τήν πραγματικότητα γενικά. Αύτή ή

πραγματικότητα περικλείει διάφορα υλικά άντικείμενα, τίς ίδιότητές τους, τό χώρο, τό χρόνο, τήν κίνηση, τούς νόμους, τά διάφορα κοινωνικά φαι­ νόμενα, τίς σχέσεις παραγωγής, τό κράτος, τόν πολιτισμό κλπ. Άπό δώ, φυσικά, δέν πρέπει νά βγει τό συμπέ­ ρασμα ότι ή έννοια ά.π. άντιπαρατίθεται στήν έννοια ϋλη. Τέτια άντίλη­ ψ η μπορει νά προκύψει άν άποσπασθεί ή ϋλη άπό τίς ποικίλες ιδιότητες καί μορφές έκδήλωσής της πού χωρίς αύτές δέν μπορεί νά υπάρξει. Ή κίνη­ ση, ό χώρος, ό χρόνος, ή ζωή κλπ. όλ' αύτά είναι ιδιότητες είτε έκδηλώσεις ιδιοτήτων καί άλληλεπιδράσεων διαφορετικών άπό τήν άποψη τής σύνθεσής τους μορφών τής ύλης, οί όποιες συνολικά άποτελούν τόν κό­ σμο στό σύνολό του. άνπκεψενίσμός. Άντίληψ η πού ισχυ­ ρίζεται ότι ή επιστημονική γνώση δέν είναι ικανή νά οδηγήσει τήν έρευνα ώς τό σημείο κριτικών έκτιμήσεων καί κομματικών συμπερασμάτων καί συμβουλεύει τή γνώση νά τ' αποφεύ­ γει. Ο άντικειμενισμός περιορίζει τά πλαίσια τής «λογικής σκέψ ης", παρα­ μερίζοντας τά κύρια κοινωνικά θεω­ ρητικά προθλήματα σάν δήθεν «ύποκειμενικάκ, «ιρασιοναλιστικά" (άλο­ γα). Γι'αύτό ό άντικειμενισμός βρίσκει πάντα τή συμπλήρωσή του στόν ύποκειμενισμό, τόν όποιο προϋποθέτει, θεω ρεί τήν επιστήμη μέσο γιά σκο­ πούς τούς όποιους δέ θέτει ή ίδια ή επιστήμη. Ο ά. δέ βλέπει στήν ιστο­ ρία κανένα προτσές πού νά πραγμα­ τοποιείται μέ τή δράση τών ίδιων τών άνθρώπων, τών κοινωνικών ομάδων, τών τάξεων, σύμφωνα μέ νόμους πού χαρακτηρίζουν αύτή τή δράση. Ο-άντικειμενισμός σάν γνώρισμα τής άστικής έπιστήμης καλύπτεται πίσω άπό τόν άντικειμενικό χαρακτή­ ρα τού ιστορικού προτσές, καί τήν 

âvriKii/Ævo αναπότρεπτη δράση τών αντικειμενι­ κών ιστορικών νομοτελείων, γιά νά ισχυριστεί ότ) οι προσπάθειες τών άνθρώπων μπροστά σ' αύτή τήν άντικειμενική κατάσταση είναι άνώφελες καί δέν μπορούν νά φέρουν κανένα κοινωνικό άττοτέλεσμα. Ο μαρξισμός τάσσεται ενάντια σ' αυτή τήν «ουδετερότητα* τής θεω­ ρίας, ξεπέρασε τόσο τόν άντικειμενισμό όσο καί τόν υποκειμενισμό στήν επιστήμη. Γιά πρώτη φορά άποκάλυψ ε τούς αντικειμενικούς νόμους τής ιστορικής εξέλιξης, τίς τάσεις άνάπτυξης τής κοινωνίας, πού οδηγούν στήν κατάργηση τού καπιταλισμού καί τό θρίαμ6ο τού κουμμουνισμού. Στό μαρξισμό ή κομματικότητα καί ή επι­ στημονική αντικειμενικότητα είναι άδιάρρηκτα συνδεμένες μεταξύ τους. Ό μαρξιστής, τονίζει ό λένιν, είναι πίό συνεπής καί πίό βαθυστόχαστος, άπό τόν άντικειμενιστή, χαράσσει πληρέστερα τόν άντικειμενισμό του, ύψωνόμενος ώς τήν επιστημονική άντικειμενική κομματικότητα. αντικείμενο. Τό πράγμα, τό φαινόμε­ νο ιτού ύπάρχει έξω καί άνεξάρτητα άπό τή συνείδηση τού άνθρώπου. Αντικείμενο είναι αΰτό πρός τό όποιο κατευθύνεται ή γνωστική καί κάθε άλ­ λη δραστηριότητα τού υποκειμένου, τού άνθρώπου πού γνωρίζει τόν κό­ σμο. Ή σχέση άντικειμένου καί υπο­ κειμένου άποτελεί τό βασικό πρό8λημα τής φιλοσοφίας καί λύνεται διαφο­ ρετικά άπό τόν ύλισμό καί τόν ιδεαλι­ σμό. άντικομμουνισμός. Μαχόμενη ιδεολο­ γία τού ιμπεριαλισμού πού έκφράζει τά συμφέροντα τού μονοπωλιακού κεφαλαίου, τή στρατιωτική, πολιτι­ κή, οικονομική καί ιδεολογική του πά­ λη ενάντια στό σοσιαλιστικό σύστη­ μα, ενάντια στό διεθνές εργατικό καί κομμουνιστικό κίνημα, ενάντια στούς

28 λαούς πού άγωνίζονται γιά τήν εθνι­ κή τους άπελευθέρωση, ενάντια σέ όλες τίς δυνάμεις τής δημοκρατίας καί τής προόδου. Ο άντικομμουνισμός έμφανίστηκε ττρίν διαμορφωθεί ή επιστημονική θεωρία τού σοσιαλισμού καί τού κομ­ μουνισμού. Γι' αύτόν έγραφαν άκόμα στό Κομμουνιστικό Μανιφέστο οί Μάρξ καί "Ενγκελς. Μέ τήν άνάπτυξη τού εργατικού κινήματος, τή διάδοση τού επιστημονικού σοσιαλισμού καί ιδιαίτερα μετά τή δημιουργία τού παγκόσμιου σοσιαλιστικού συστήμα­ τος, ό άντικομμουνισμός άποτέλεσε τήν ιδεολογική βάση ενάντια σέ κάθε πρόοδο. Σήμερα, ό άντικομμουνισμός έγινε επίσημη ιδεολογία μιάς σειράς ιμπε­ ριαλιστικών κρατών. Προσπαθεί νά δικαιολογήσει τή στρατιωτικοποίηση τής καπιταλιστικής οικονομίας, τούς εξοπλισμούς, τίς στρατιωτικές βάσεις τών ΗΠΑ στίς ξένες χώρες. Επιχειρεί νά δυσφημήσει καί νά διαστρεθλώσε) τήν έπιστημονική θεωρία τής κοινωνι­ κής εξέλιξης, δηλαδή, τό μαρξισμό λενινισμό, συκοφαντεί τό σοσιαλιστι­ κό σύστημα, προσπαθεί ν' άφοπλίσει ιδεολογικά τίς δυνάμεις τού σοσιαλι­ σμού, διαδίνοντας διάφορες θεωρίες, όπως τού «λαϊκού καπιταλισμού)!, τής «βιομηχανικής κοινωνίας" κλπ. ισχυρίζεται ότι ό καπιταλισμός καί ό σοσιαλισμός δέν άποτελούν παρά διαφορετικούς δρόμους πρός μιά καί τήν ίδια βιομηχανική κοινωνία όπου δήθεν θά συγχωνευθούν τά δύο αύτά κοινωνικά συστήματα. Ό σύγχρονος άντικομμουνισμός είναι χυδαίος καί «φιλελεύθερος". Ό πρώτος εκμεταλ­ λεύεται άνοιχτά τήν καθυστέρηση καί τίς προλήψεις τών μαζών άξιοποιώντας τόν άναλφαθητισμό, τό σωθινισμό, τό ρατσισμό καί τό θρησκευτικό φανατισμό. Ο δεύτερος καμουφλά­ ρει τήν άντιδραστική του οΰσία καί συγκεντρώνει τήν προσοχή του στήν 

άνπνο^ία άναίρεση τού μαρξισμού - λενινισμού. Βασική μέθοδος τοϋ άντικομμουνισμοϋ είναι τό ψέμα, μέτή μορφή μιάς εκλεπτυσμένης διαστρέέλωσης τής μαρξιστικής θεωρίας. Ο άντικομμουνισμός είναι ή πιό αντιδραστική ιδεολογία. Άποτελεΐ σοβαρότατο εχθρό τών συμφερόν­ των τών εργαζομένων καί στή μέθοδο καί στή μορφή του. Ή ττάλη ενάντια στόν άντικομμουνισμό απαιτεί όττό τους κομμουνιστές καλομελετημένη ταχτική πού νά ξεχωρίζει τόν οργα­ νωμένο άντεπαναστατικό άντικομμουνισμό, πού βρίσκεται στήν υπηρε­ σία τοϋ ιμπεριαλισμού, άπό τίς λαϊκές μάζες, όλους τούς άνθρώπους πού έχουν παρασυρθεί καί στούς όποιους πρέπει νά γίνεται σοθαρή διαφωτιστική δουλιά, πού νά έξηγεί τήν ούσία καί τίς επιδιώξεις τού άντικομμουνιαμοϋ, πού έρχονται σέ άντίθεση μέτά συμφέροντα τών λαϊκών μαζών. "Ο­ λοι οί άνθρωποί καλής θέλησης, όσοι υπερασπίζουν τίμια καί μέ συνέ­ πεια τή δημοκρατία, τήν εθνική ελευ­ θερία καί τήν ειρήνη, συνειδητο­ ποιούν τήν άνάγκη άποφασιστικής πάλης κατά τού άντικομμουνισμοϋ.

29 προσπαθεια οδηγεί τό λογικό σε άντιθέσεις γιατί κάνει δυνατή τή θεμελιωση τοσο τής κατάφασης (θέση) όσο και τής άρνησης (άντίθεση), οδηγεί δηλαδη στις «άντινομίεςτού καθαρού λογουο. Ο Χέγκελ σημείωσε τή σπου­ δαία σημασία τών άντινομιών τού Καντ σάν διαλεκτικό στοιχείο τών άντιλήψεών του, έκανε, όμως, αύστηρή κριτική στήν προσπάθεια τού Καντ νά μεταφέρει τίς άντιθέσεις μόνο στόν τομέα τής σκέψης, τού λογικού. Ο διαλεκτικός ύλισμός διακρίνει τις ά. πού άποτελούν τήν άντανάκλαση στή λογική τών άντιθέσεων τής ίδιας τήςπραγματικότητας (π.χ. «ήλεκτρόνιο-κύμα", «ήλεκτρικό-μόριο") και τους άντινομικούς συλλογισμούς, τά παραδοία πού καθορίζονται άπό τό ιστορικό έπιπεδο άνάπτυξηςτήςγνώσης. άντιπληθωρισμός. Είναι ή μείωση τής ποσότητας τού χρήματος πού ύπάρχει στήν κυκλοφορία μέ τήν άφαίρεση ενός μέρους τών περίσσιων χαρτονο­ μισμάτων σέ σύγκριση μέ τίς άνάγκες τής κυκλοφορίας τού χρήματος. Τήν πραγματοποιούν τά καπιταλιστικά κράτη μέ σκοπό τήν πάλη ενάντια στόν πληθωρισμό, μεγαλώνοντας τούς φόρους, τούς λογαριασμούς τών τραπεζών, περιορίζοντας τά έξο­ δα τού προϋπολογισμού, ύποκινώντας τή μείωση τών πιστώσεων, τήν αύξηση τών άποταμιεύσεων κλπ. άνπσημίτκφός. Εχθρική στάση άπέναντι στούς Εβραίους πού εκ­ φράζεται μέ τόν περιορισμό τών δι­ καιωμάτων τους καί μέ τούς διωγ­ μούς. Οι έκμεταλλευτικές τάξεις καλ­ λιεργούν τόν άντισημιτισμό μέ σκοπό ν' άποσπάσσυν τήν προσοχή τών ερ­ γαζομένων άπό τά καθήκοντατής τα­ ξικής πάλης. Ο άντισημιτισμός καλλιεργήθηκε άπό τό γερμανικό φασισμό. Οι χιτλε­

αντινομία. 1. Ή ύπαρξη διατάξεων στό σύστημα τού Δικαίου ή σέ ένα νό­ μο, που άντιφάσκουν. 2. Είναι στή φιλοσοφία ή εμφάνιση στή διάρκεια τοϋ συλλογισμού δυό άντίθετων κρίσεων οί όποιες όμως μέ τον ίδιο τρόπο λογικά αποδείχνονται. Η έννοια τής ά. εμφανίστηκε στήνάρχαια ελληνική φιλοσοφία τών έλεατών, τών σοφιστών καί τών σκεπτι­ κών. Ο Καντ χρησιμοποίησε τόν όρο ά. στήν προσπάθεια νά δικαιώσει τή βασική θεση τής φιλοσοφίας του ότι τό λογικό δέν μπορεί νά βγει έξω άπο τά όρια τής αισθησιακής εμπειρίας και νά γνωρίσει τό "πράγμα καθ' εαυ­ τό". Κατά τήν άποψή του μιά τέτια 

ά^ί'α

30

ά^ί'α

ρικοί προπαγάνδιζαν τή μισάνθρωπη «ρατοιστική θεωρία", ψήφισαν τούς λεγάμενους «νόμους τής Νυρεμβέρ­ γης" (1935), μέ τούς οποίους άφαιρούοαν όλα τά πολιτικά δικαιώματα τών ΈΒραίωνστή Γερμανία.Τό1938οι χιτλερικοί οργάνωσαν σέ όλη τή Γερ­ μανία έΒραϊκό πογκρόμ (διωγμούς) πού άποτέλεσε τό μέσο γιά τήν καταλήστευση τών ΈΒραίων. Στά χρόνια τού πολέμου οΐ γερμανοί φασίστες εξόντωσαν εκατομμύρια ΈΒραίους όχι μόνο στήν ίδια τή Γερμανία, άλλά καί στίς κατεχόμενες χώρες. Στίς χώρες τού σοσιαλισμού ό άντισημιτισμός διώκεται αυστηρά άπό τό νόμο ώς φαινόμενο βαθιά εχθρικό πρός τό σοσιαλιστικό σύστημα. Στό σοβιετικό Σύνταγμα τονίζεται ότι οποιοσδήποτε άμεσος εϊτε έμμεσος περιορισμός τών δικαιωμάτων ή, άντίθετα, ή άναγνώριση άμεσα ή έμ­ μεσα πλεονεκτημάτων στούς πολίτες, άνάλογα μέ τή φυλή ή τήν έθνικότητά τους, όπως καί κάθε κήρυγμα ρατσι­ στικής ή έθνικής άποκλειστικότητας, είτε μίσους καί περιφρόνησης τιμω­ ρούνται άπό τό νόμο. άξία. Ή κοινωνική εργασία τών έμπορευματοπαραγωγών, πού είναι ένσαρκωμένη καί υλοποιημένη στό εμ­ πόρευμα. Αυτή ή κοινωνική εργασία άποτελεί τή βάση τής ισότητας τών άνταλλασσόμενων εμπορευμάτων, πού τά κάνει ικανά γιά σύγκριση. Οι έμπορευματοπαραγωγοί όταν άνταλλάσσουν τά έμπορεύματά τους άνταλλάσσουν ταυτόχρονα καί δια­ φορετικά είδη συγκεκριμένης εργα­ σίας. Τά ποικίλα είδη συγκεκριμένης εργασίας πού δημιουργούν τίς άξίες χρήσης τών εμπορευμάτων, τά χαρα­ κτηρίζει κάτι γενικό, τό ότι όλ' αύτά είναι άποτελέσματα άνθρώπινης ερ­ γασίας γενικά, άφηρημένης εργα­ σίας, δηλαδή κατανάλωσης δύναμης

τών άνθρώπινων μυών, τών νεύρων, τού εγκεφάλου. Ή άφηρημένη εργασία σχηματίζει τήν άξία τών έμπορευμάτων. Έτσι ή ά. είναι ή παραγωγική σχέση τών άνθρώπων, ή σχέση άνάμεσα στούς έμπορευματοπαραγωγούς διαμέσου κάποιων πραγμάτων, τών έμπορευ­ μάτων. Ή ά. σάν έκφραση κοινωνι­ κής εργασίας πού περιέχεται στά ξε­ χωριστά προϊόντα καθορίζεται άπό τόν κοινωνικά άναγκαιο εργάσιμο χρόνο τόν όποίο καταναλώνει στήν παραγωγή ή πλειοψηφία τών έμπορευματοπαραγωγών. Αύτός ό ποσο­ τικός προσδιορισμός τής άξίας σχη­ ματίζει τό μέγεθος της, πού είναι άντίστροφα άνάλογο πρός τήν παραγω­ γική δύναμη τής κοινωνικής εργα­ σίας. Τήν άνάγκη τής παραγωγής καί τής άνταλλαγής έμπορευμάτων άνάλογα μέ τό μέγεθος τής άξίας τους, έκφράζει ή δράση τού νόμου τής άξίας. Ή ά. είναι οικονομική κατηγορία πού έχει σχέση μέ κάθε έμπορευματική παρα­ γωγή. Ωστόσο στούς διάφορους κοι­ νωνικοοικονομικούς σχηματισμούς ή άξία έκφράζει ριζικά διαφορετικές οικονομικές σχέσεις άνάμεσα στούς άνθρώπους στό προτσές τής παρα­ γωγής. Στόν καπιταλισμό ή άξία τού εμπορεύματος άποτελειται άπό τήν άξια τού σταθερού κεφαλαίου (σ), τού μεταΒλητού κεφαλαίου (μ) καί τής υπεραξίας (υ) στά όποια άντικατοπτρίζετα) ό χαρακτήρας τών κα­ πιταλιστικών σχέσεων παραγωγής, τών σχέσεων τής εκμετάλλευσης τής εργασίας άπ' τή μεριά τού κεφα­ λαίου. Στή σοσιαλιστική κοινωνία ή έμπο­ ρευματική παραγωγή ύπάρχει σέ συνθήκες κοινωνικής ιδιοκτησίας καί κατάργησης τής έκμετάλλευσης, γε­ γονός πού καθορίζει τή ριζική διαφο­ ρά τού περιεχομένου της. Εδώ ή ά. περιλαβαίνει τήν άξία τών μέσων 

αξία

3!

άξία

παραγωγής πού καταναλώθηκαν, τού άναγκαίου προϊόντος καί τού πρόσθετου προϊόντος. Ή άξία έκφράζίΐ τό σχεδιασμένο χαρακτήρα τών οικονομικών σχέ­ σεων στό προτσές τής παραγωγής μέσω του υπολογισμού καί τής εκτί­ μησης σέ χρήμα τών δαπανών τής κοινωνικής εργασίας, του ελέγχου μέ τό χρήμα τής παραγωγής, τής ανταλ­ λαγής καί τής κατανομής τών υλικών άγαθών. Στή σοσιαλιστική οικονομία, ή άφηρημένη έργασία δέν άντιπαρατίθεται στά συγκεκριμένα είδη έργασίας σάν άντίθεση τους, άλλά είναι μιά ενιαία μορφή τής σύγκρισης. Ή οργανική σχέση αξίας χρήσης καί άξίας εδώ έκδηλώνεται, πρώτ' άπ' όλα, στό ότι αύτές οί ιδιότητες τού έμπορεύματος παίρνονται ύπόψη όταν καταστρώνονται τά οικονομικά σχέδια. Τό σχέδιο παραγωγής προϊ­ όντων γενικά στόν κλάδο καί γιά κάθε επιχείρηση καταστρώνεται σέ φυσι­ κούς δείκτες καί σέ δείκτες ανάλογα μέ τήν άξία καί πρέπει νά εκπληρώνεται καί ώς πρός τούς δύο. άξία χρήσης. Ή όφελψότητα τού πράγματος, ή ικανότητά του νά ικα­ νοποιεί κάποια άνάγκη τού άνθρώπου, τής κοινωνίας. Ή άξία χρήσης πηγάζει άπό τίς φυσικές, χημικές καί άλλες ιδιότητες τού πράγματος, κα­ θώς καί άπό τίς ιδιότητες πού άπόκτησε τό πράγμα άπό τή σκόπιμη έρ­ γασία τού άνθρώπου. Ή ά.χ. 6ημισυργειται άπό τή συγκεκριμένη ερ­ γασία. Αξίες χρήσης είναι τόσο τά προϊόντα τής έργασίας, όσο καί πολ­ λά πράγματα πού δίνονται άπό τή φύση (άέρας, νερό, άγριοι καρποί κλπ.). Στήν πορεία άνάπτυξης τής επιστή­ μης καί τής τεχνικής οι άνθρωποι βρί­ σκουν στόν κόσμο πού μάς περιθάλλει όλο καί νέες ιδιότητες τώνπραγμάτων καί τίς θέτουν στην υπηρεσία

τους, μεγαλώνοντας τήν ποικιλία τών άξιών χρήσης. Ορισμένα πράγματα ικανοποιούν άμεσα τίς προσωπικές άνάγκες τού άνθρώπου, γίνονται άντικείμενα προσωπικής κατανάλω­ σης (τροφή, ιματισμός κλπ.), άλλα γί­ νονται μέσο γιά τήν παραγωγή ύλικών άγαθών, δηλαδή είναι μέσα παραγωγής (μηχανές, πρώτες ύλες, καύσιμα κλπ ). Ή άξία χρήσης είναι άπαραίτητη ιδιότητα κάθε όφέλιμου πράγματος άνεξάρτητα άπό τήν κοι­ νωνική μορφή παραγωγής. "Ολη ή πσικιλομσρφία τών άξιών χρήσης δη­ μιουργέ! «τό ύλικό περιεχόμενο τού πλούτου όποιαδήποτε κι άν ήταν ή κοινωνική του μορφή" (Μάρξ). Ωστόσο, ό ρόλος τής άξίας χρήσης άλλάζει μέ τήν άλλαγή τού τρόπου παραγωγής. "Ετσι στις συνθήκες τής έμπορευματικής παραγωγής ή άξία χρήσης είναι καί φορέας άνταλλακτικής άξίας πίσω άπό τήν όποια κρύΒεται ή άξία. Ή μελέτη τήςάξιαςχρήσης σάν τέτιας, δηλαδή ή μελέτη τών φυ­ σικών ιδιοτήτων τών πραγμάτων εί­ ναι τό άντικείμενο τής έμπορευματολογίας καί τών άλλων έφαρμοσμένων έπιστημών ένώ ή πολιτική οικονομία μελετάει τήν άξία χρήσης σάν φορέα τής άξίας. Ή ιδιομορφία τής ά.χ. τού έμπορεύματος είναι ότι ή άξία χρήσης πρέπει νά κατέχει τήνίδιότητα νά ικα­ νοποιεί τίς άνάγκες τών αγοραστών τού δοσμένου έμπορεύματος, δηλαδή νά είναι κοινωνική άξία χρήσης. Στίς συνθήκες τής καπιταλιστικής παραγωγής ή ά.χ. ένδιαφέρει τόν κα­ πιταλιστή μόνο σάν φορέας άξίας καί υπεραξίας, γιατί άμεσος σκοπός τού καπιταλιστή δέν είναι ή ικανοποίηση τών άναγκών τής κοινωνίας καί τού άνθρώπου, άλλά ή αποκόμιση κέρ­ δους. Στό σοσιαλισμό ή δημιουργία άξίας χρήσης τού έμπορεύματος σέ ορισμένη ποσότητα, συλλογή καί ποιότητα έχει άμεση άποστολή τήν 

32 ικανοποίηση τών αυξανόμενων άναγκών τών μελών τής κοινωνίας. άξίες. Ειδικοί κοινωνικοί ορισμοί αντι­ κειμένων τού κόσμου πού μάς περι­ στοιχίζει, πού φανερώνουν τή θετική ή τήν άρνητική τους σημασία γιά τόν άνθρωπο καί τήν κοινωνία (άγαθό, καλό καί κακό, ώραιο καί άσχημο), τά όποια περιέχονται στά φαινόμενα τής κοινωνικής ζωής είτε τής φύσης. Εξωτερικά οί άξίες εμφανίζονται σάν ιδιότητες τοϋ άντικειμένου ή του φαι­ νομένου. Ωστόσο αύτές τίς ιδιότητες τίς έχει τό άντικείμενο όχι άπό τή φύση, όχι άπλά χάρη στήν εσωτερική δομή του άντικειμένου αύτού καθεαυτού, άλλά επειδή βρίσκεται μέσα στή σφαίρα του κοινωνικού είναι τού άνθρώπου καί έγινε φορέας ορισμένων κοινωνι­ κών σχέσεων. Οί ά. σχετικά μέτό ύποκείμενο (τόν άνθρωπο) είναι τ' αντικεί­ μενα τών ένδιαφερόντων του, γιά τή συνείδησή του όμως έκπληρώνουν τό ρόλο τών καθημερινών δεικτών προ­ σανατολισμού στήν έμπράγματη καί κοινωνική δραστηριότητα, σημείων πού χαρακτηρίζουν τις διάφορες πρακτικές σχέσεις τού άνθρώπου πρός τ' άντικείμενα καί τά φαινόμενα πού τόν περιστοιχίζουν. Τό ποτήρι, π.χ. σάν άντικείμενο γιά νά πίνουμε νερό, φανερώνει αύτή τή χρήσιμη ιδιότητά του σάν άξία χρήσης, σάν ύλικό άγαθό. Σάν προϊόν τής εργα­ σίας καί άντικείμενο πού άνταλλάσσεται στό έμπόριο, τό ποτήρι ε!ναι οικο­ νομική άξία. "Αν τό ποτήρι είναι άντικείμενο τέχνης άποκτάει κι αισθητική άξία. Ό λες αύτές οί ιδιότητες παριστά­ νουν τίς διάφορες λειτουργίες μέσα στό σύστημα τής άνθρώπινης δράσης κι εμφανίζονται σάν δείκτες τών άντικειμένων, σάν σύμ6ολα καθορισμέ­ νων κοινωνικών σχέσεων πού μέσα τους ζεϊ ό άνθρωπος.

έ^ί'ω,Μ α Παράλληλα, πρός αύτές τίς ύλικές άξίες πού γίνονται άντικείμενα τών έν­ διαφερόντων τού άνθρώπου, ά. θεω­ ρούν επίσης καί μερικά φαινόμενα τής κοινωνικής συνείδησης πού εκ­ φράζουν αύτά τά ενδιαφέροντα σέ ιδεατή μορφή (οί έννοιες καλό καί κα­ κό, δίκαιο καί άδικο, τά ιδανικά, οί ηθικοί κανόνες καί άρχές). Αύτές οί μορφές τής συνείδησης δέν καταγρά­ φουν άπλά κάποια πραγματικά είτε φανταστικά φαινόμενα τής πραγμα­ τικότητας, άλλά τ' άξιοποιούν, τά εγκρίνουν ή τά καταδικάζουν, άπαιτούν τήν πραγματοποίηση ή τόν παραμερισμό τους, δηλαδή έχουν τό χαρακτήρα ήθικών κανόνων. Ωστό­ σο δέν πρέπει νά περιορίσουμε τόν κοσμοθεωρητικό καί ταξικό χαρα­ κτήρα τής κοινωνικής συνείδησης, σ' αύτή τήν πλευρά τών ήθικών κανό­ νων. Πίσω άπό τή σύγκρουση στό ιδεολογικό πεδίο διαφορετικών καί άντίθετων πνευματικών άξιών, πρέ­ πει νά βλέπουμε τήν πάλη τών κοινωνικοπολιτικών θέσεων, τών ταξικών συμφερόντων, πού εκφράζονται σέ ολόκληρα συστήματα άντιλήψεων γιά τήν κοινωνία καί τήν έξέλιξή της και σέ τελευταία άνάλυση νά βλέπου­ με τήν άντικειμενική λογική τού ιστο­ ρικού προτσές. Ή συνειδητή άντίληψ η τών άντικειμενικών ιστορικών νό­ μων κάνει τή μαρξιστική κοσμοθεω­ ρία επιστημονική, ένώ ή καθαράάξιολογική άντίληψη τών γεγονότων καί φαινομένων τής κοινωνικής ζωής δέν ξεπερνάει τά πλαίσια τής κοινής ήθικής συνείδησης. άξίωμα. 1. ' Η θέση πού γίνεται αποδε­ κτή χωρίς λογική απόδειξη χάρη στήν άμεση πειστικότητά της. 2. Αξίωμα λέγεται έπίσης ή (αληθινή) άρχική θέ­ ση, ή άφετηρία μιας θεωρίας. 3. Ή μέθοδος οικοδόμησης μιός έπιστημονικής θεωρίας πού μέ τή μορφή ένός συστήματος άξιωμάτων καί συμπε- 

άπαίσίοόοξί'α

33

Απειρο καί πεπερασμένο

ρασματίκών κανόνων βοηθά νά έπικυρώσουμε λογικά μ)ά δοσμένη θεω­ ρία, λέγεται αξιωματική μέθοδος. απαισιοδοξία. Τό άντίθετο τής αισιο­ δοξίας. Ή σκυθρωπή, ή άχαρη, ή άρνητική αντίληψη γιά τή ζωή. Ή απαι­ σιοδοξία είναι χαρακτηριστικό γνώρι­ σμα τής ιδεολογίας τών τάξεων πού βρίσκονται σέ παρακμή. απαρτχάιντ (apartheid: χωριστή, απο­ μονωμένη δια6ιωση). Ή πιό άγρια μορφή φυλετικής διάκρισης. Στήν ού­ σία σημαίνει στέρηση, εϊτεουσιαστικό περιορισμό τών πολιτικών, κοινωνι­ κοοικονομικών καί άλλων δικαιωμά­ των μιας ομάδας τού πληθυσμού πού φτάνει ώς τήν άπομόνωοή της σέ μιά ορισμένη περιοχή. Μέ τό απαρτχάιντ έχουν σχέση καί όρισμένα μέτρα γενο­ κτονίας, πού εφάρμοσε ό φασισμός οτά χρόνια τού Β' Παγκόσμιου Πολέ­ μου. Πολιτική ά. εφαρμόζει ή κυ8έρνηση τής Νοτιοαφρικανικής Δημο­ κρατίας (ΝΑΔ) ένάντια στόν αύτόχθονα πληθυσμό. Τό σύγχρονο διεθνές δί­ καιο θεωρεί τό ά. έγκλημα σέ βάρος τής άνθρωπότητας. Τό 1973 μέ πρωτοέουλια τής ΕΣΣΔ, ό ΟΗΕ ψήφισε Διεθνή Σύμδαση γιά τήν κατάργηση τού άπαρτχάιντ καί τήν τιμωρία όσων τό εφαρμόζουν. άπειρο καί πεπερασμένο. Κατηγορίες οί όποιες έκφράζουν τίς άντιθετικές πλευρές τού αντικειμενικού κόσμου πού είναι άδιάρρηκτα συνδεμένες μεταξύ τους. "Ετσι, λ.χ., άπειρο μέγεθος ονομάζε­ ται ή άναπτυσσόμενη (έλαττούμενη), άπεριόριοτα μεταθλητή ποσότητα, πού είναι ικανή νά γίνει καί πού γίνε­ ται μεγαλύτερη ή μικρότερη, άπό όποιαδήποτε άλλη προκαταθολικά δοσμένη όσοδήποτε μεγάλη (ή μι­ κρή) ποσότητα.

Πεπερασμένο μέγεθος λέγεται μιά ορισμένη ποσότητα μέ τήν όποια μπορεϊ νά συγκριθει μιά ορισμένη άλ­ λη μεγάλη (ή μικρή) ποσότητα. Σέ σχέση μέτόνάντικειμενικό κόσμο τό άπειρο χαρακτηρίζει : α) Τήν ύπαρ­ ξη τού κόσμου στό χώρο καθώς καί ότι όλα τά υλικά συστήματα δέν ε!ναι κλειστά, β) Τήν ϋπαρξη τού κόσμου στό χρόνο καθώς καί ότι ή ϋλη ούτε δημιουργειται ούτε καταστρέφεται, είναι αιώνια, γ) Τήν ύλη πού ποσοτικά καί στό βάθος είναι άνεξάντλητη, καί οί ίδιότητές της, οί άμοιθαίες σχέσεις, οι μορφές ύπαρξης καί οί τάσεις εξέλι­ ξής της άποτελούν μιά άπειρη πολυ­ μορφία. δ) Τήν ποιοτική άνομοιομορφία τής υφής τής ύλης, τήν ύπαρξη άπειράριθμης πολλαπλότητας ποιο­ τικά διαφορετικών επιπέδων διαρ­ θρωτικής δομής τής ύλης, πού στό καθένα άπ' αύτά ή ύλη έχει διαφορε­ τικές ειδικές ιδιότητες καί ύποτάσσεται σέ διαφορετικές νομοτέλειες. Τό πεπερασμένο ε!ναι άρνηση τού άπειρου, ωστόσο κάθε πεπερασμένο άντικείμενο άποτελεΐ μορφή έκδήλωσηςτοϋ άπειρου. Ώ ς μιά δοσμένη κα­ θορισμένη ποιότητα τό άντικείμενο υπάρχει σέ περιορισμένο χρόνο. Ή ύλη όμως πού είναι τό συνθετικό του δέ δημιουργειται ούτε καταστρέφεται έχει άπειρη ϋπαρξη καί μόνο μετατρέπεται άπό τή μ ιά μορφή στήν άλλη. ' Η ϋπαρξη τού δοσμένου σώματος μπορεί ν' άποκαλυφθεΐ σέ όποιεσδήποτε καί όσοδήποτε άπομακρισμένες περι­ οχές τού σΰμπαντος, όπου μπορούν νά διεισδύσουν φωτεινές άκτίνες πού δημιουργούνται άπό τό σώμα στό προτσές τής άλληλεπίδρασης μέ άλλα σώματα. "Ετσι τό πεπερασμένο περικλείνει έπίσης μέσα του τό άπειρο, όπως καί τό άπειρο δημιουργειται άπό μιά άπειράριθμη πολλαπλότητα πεπερασμένων άντικειμένων καί φαι­ νομένων. Ή άντιθετική ενότητα τού ά. καί τού π. κάνει δυνατή τή γνώση 

34 τού άπείρου άν καί σέ κάθε ενέργεια τής πρακτικής δράσης καί γνώσης ό άνθρωπος έχει νά κάνε) μόνο μέ πεπε­ ρασμένα πράγματα καί προτσές. Όμως μιά καί στό κάθε πεπερασμένο πράγμα εϊτε φαινόμενο έτσι ή άλλιώς περιέχεται είτε έκδηλώνετα) τό άπει­ ρο, γι' αΰτό «κάθε άληθινή γνώση τής φύσης είναι γνώση τού αιώνιου, τού απείρου ..." (Κ. Μάρξ καί Φ. "Ενγκελς, "Απαντα, τόμ. 20, σελ. 549). άποΜαακό σύστημα. Τό σύστημα πο­ λιτικής υπόταξης καί οικονομικής έκμετάλλευσης τών ύποανάπτυκτων χωρών τού καπιταλισμού άπό τά βιο­ μηχανικά αναπτυγμένα καπιταλιστι­ κά κράτη, τίς λεγάμενες μητροπόλείς. Τό άποικιακό σύστημα έμφανίζεται καί άναπτύσσεται ταυτόχρονα μέτήν άνάπτυξη τού καπιταλισμού καί είναι φυσικό του άποτέλεσμα. Ή καπιταλι­ στική παραγωγή έχει συνεχώς αύξανόμενη ανάγκη άγορών κατανάλω­ σης καί σφαιρών τοποθέτησης κεφα­ λαίου. Ή γένεση τού ά.σ. συμπίπτει μέ τήν έποχή τής λεγάμενης πρωταρχι­ κής συσσώρευσης τού κεφαλαίου. Ή κατάκτηση άποικιών άπό τήν Πορτο­ γαλία,τήν Ισπανία,τήν Όλλανδίακ.ά. χώρες συνέΒαλε στήν εισροή τερά­ στιων ποσοτήτων χρυσού καί άργύρου καί στήν άνάπτυξη στήν Εύρώπη τών καπιταλιστικών κοινωνικών σχέ­ σεων. Στήν έποχή τού προμονοπωλιακοΰ καπιταλισμού (17ος - τέλη 19ου αί.) τό ά.σ. παίζε) τό ρόλο τής άγοράς κατα­ νάλωσης τών εύρωπαϊκών έμπορευμάτων καί άποτελεΐ τήν πηγή πρώ­ των ΰλών γ<ά τή βιομηχανία τών κα­ πιταλιστικών χωρών. "Οπως τόνιζε ό Λένιν στίς άρχές τού 20ού αιώνα ό κα­ πιταλισμός πέρασε στόν ιμπεριαλι­ σμό, μετατράπηκε σέ παγκόσμιο σύ­ στημα άποικιακής καταπίεσης καί οι­ κονομικού στραγγαλισμού τής τερά­ στιας πλειοψηφίας τού πληθυσμού τής γης άπό μιά χούφτα «πρωτοπόρες" χώρες, όπου βασικό ρόλο παίζει ή έξαγωγή κεφαλαίου. Στήν έποχή μας πού τήν έγκαίνίασε ή Μεγάλη Όκτω6ρ)ανή Σοσιαλιστική Επανάσταση, τό ά.σ. άρχισε νά καταρρέει. Οπως τονίζεται στή Δια­ κήρυξη τήςΣύσκεψηςτών Εκπροσώ­ πων τών Κομμουνιστικών καί Εργατι­ κών Κομμάτων, πού συνήλθε στή Μό­ σχα τό 1960, οί δυνάμεις τού παγκό­ σμιου σοσιαλισμού συνέΒαλαν άποφασίστικά στήν πάλη τών λαών τών άποικιών κ) έξαρτημένων χωρών γ)ά τήν άπαλλαγή τους άπό τήν καταπίε­ ση τού ιμπεριαλισμού. Πάνω στά έρείπια τού ά.σ. εμφανί­ στηκαν νέα κυρίαρχα κράτη, που παίζουν μεγάλο ρόλο στόν παγκό­ σμιο στίΒο στήν πάλη γ)ά τήν ειρήνη, τή δημοκρατία καί τό σοσιαλισμό. Ή κατάρρευση τού άποικιακού συ­ στήματος δέν έξάλείψε τήν οικονομι­ κή έξάρτηση τών ήμιανάπτυκτων χω­ ρών άπό τήν παγκόσμια καπιταλιστι­ κή άγορά, άν καί οί θέσεις τού ιμπε­ ριαλισμού στίς χώρες πού άπελευθερώθηκαν διαρκώς έξασθενούν. Τά μονοπώλια έχασαν πολλές πηγές έσόδων, πού τίς προσπορίζονταν διαμέ­ σου τού συστήματος τής άποικιακής διεύθυνσής τους. Ή κατάρρευση τού άποικιακού συστήματος κατάφερε θανατηφόρο πλήγμα στήν παραδοσιακή ιμπερια­ λιστική ιδεολογία τού "ζωτικού χώ­ ρου", σύμφωνα μέτήν όποία ή κατο­ χή τών άποικιών ήταν άπαραίτητος όρος εύημερίας τής μητρόπολης μαζί καί του εργαζόμενου πληθυσμού της. Ωστόσο, ό ιμπεριαλισμός δέ συμΒίθάστηκε μ' αύτή τήν ήττα. Προσπαθεί νά διαιωνίσε) τήν κυριαρχία του καί τήν υποδούλωση τών λαών μέ τή βοή­ θεια νέων μεθόδων, τού νεοαποικ)σμού, όπως είναι: ή οικονομική κυ­ ριαρχία τών ιμπεριαλιστικών μονο­ πωλίων, ή καλίλιέργαα τής έχθρότη- 

άποΑίΤίκόπ/τα

35

απορία

τας άνάμεσα στά έθνη καί τίς φυλές, ή υποκίνηση τής μιάς πολιτικής ομάδας σ' αυτές τίς χώρες ενάντια στήν άλλη, ή έγκαθίδρυση άντιλαϊκών καθεστώ­ των, ή έπέμ6αση, ή κατασκοπία, τά σαμποτάζ κλπ. Γίά νά πετύχει τό σκοπό του ό νεοαποικισμός χρησιμοποιεί επίσης έντε­ χνη ταχτική, ελίσσεται στήν πολιτική του. Οπου τού δίνεται ή ευκαιρία προσπαθεί νά υποσκάψει τό κόρος τών άπελευθερωμένων χωρών, διαστρεΒλώνει τό νόημα τής αυτοδιάθε­ σης τών έθνών, επιχειρεί νά τοποθε­ τήσει στήν έξουσία στίς τυπικά άνεξάρτητες χώρες δικούς του άνθρώπους, νά παρασύρει μέ τό μέρος του ένα κομμάτι τής άστικής τάξης καί τής καινούργιας γραφειοκρατίας, ν' άφοπλίσει ιδεολογικά τούςάγωνιστές τής έθνικής ανεξαρτησίας. Πολλά νεαρά κράτη, στηριζόμενα στην πραγματική υποστήριξη καί βοήθεια του παγκόσμιου σοσιαλι­ σμού, άναπτύσσουν τή βιομηχανία τών χωρών τους καί περιορίζουν τή δράση τών ξένων μονοπωλίων. Οί πατριωτικές καί δημοκρατικές δυνά­ μεις αύτών τών χωρών συνδέουν τίς προοπτικές τής έθνικής άναγέννησης τής χώρας τους μέτό μή καπιταλιστι­ κό δρόμο άνάπτυξης, μέ τό σοσιαλι­ στικό προσανατολισμό της. άπολίτικότητα. Αδιαφορία γιά τήν πολιτική. Ή άδιαφορία γιά τήν πολι­ τική ζωή, πού υπάρχει σέ ορισμένα στρώματα τού πληθυσμού τών καπι­ ταλιστικών χωρών, είναι αποτέλεσμα τής κοινωνικής καί ιδεολογικής καθυ­ στέρησης αύτών τών στρωμάτων, όπως επίσης καί τής άπογοήτευσής τους άπό τήν πολιτική τής άρχουσας τάξης. Αύτή ή άδιαφορία πρός τήν πολιτική συμφέρει τήν άστική τάξη, γιατί άποσπάει τήν προσοχή τών έργαζομένων άπό τήν πολιτική ζωή καί άπό τήν ταξική πόίλη. Γι' αύτό οί θεω­

ρητικοί τής άστικής τάξης κηρύχνουν τήν άπσχή άπό τήν πολιτική καί τά πολιτικά κόμματα, διαδίνουν διάφο­ ρες θεωρίες, όπως τή θεωρία τής «κα­ θαρής έπιστήμηςο, τή θεωρία τής «τέ­ χνης γιά τήν τέχνη" κλπ. Ένα άπό τά χαρακτηριστικά γνωρί­ σματα τού σοσιαλιστικού κράτους, σέ άντίθεση μέ τό καπιταλιστικό, είναι ή προσέλκυση τών ευρύτατων στρω­ μάτων τών εργαζομένων στήν κοινω­ νική καί πολιτική ζωή. απολογητής. Ό άνθρωπος πού άσχολείται μέ τόν έκθειασμό, τόν έγκωμιασμό καί τήν προκατειλημμένη υπεράσπιση άνθρώπου, ιδεολογίας, πολιτικής κλπ., χωρίς νά μελετάει άντικεψενικά τά διάφορα φαινόμενα. Απολογητές συνήθως λέγονται οί υπερασπιστές τών άντιδραστικών φαινομένων καί συστημάτων. Λέμε π.χ. : αύτός είνα) απολογητής τού κα­ πιταλισμού. άπόλυτη υπεραξία. Βλ. λ. ύπεραξία. απορία. Έννοια πού στήν άρχαιοελληνική φιλοσοφία σημαίνει πρόδλημα πού λύνεται δύσκολα. Ή ά. έμφανίζεται έξαιτίας τού ότι στό ίδιο τό άντικείμενο είτε στήν έννοιά του υπάρχει άντίθεση. Απορίες συνήθως ονομά­ ζουν τούς συλλογισμούς τού Ζήνωνα τού Έλεάτη, μέ βάση τούς οποίους δέν είναι δυνατό νά υπάρχει κίνηση. Ισχυριζόταν ότι πριν περάσει κανείς μιά άπόσταση πρέπει νά διανύσει τό μισό διάστημά της, γιά νά διανύσει τή μισή άπόσταση πρέπει νά περάσει τό μισό τής μισής κ.ο.κ. μέχρι τό άπειρο. Από δώ έθγαλε τό συμπέρασμα ότι ή κίνηση δέν μπορεί ν' άρχίσει. Στήν ά. «Άχιλλέας καί χελώνα" άναφέρεται ότι ό γοργοπόδαρος Άχιλλέας δέ θά φτάσει ποτέ τή χελώνα, γιατί στό διά­ στημα πού θά χρειαστεί ό δρομέας νά 

άποστάπ??

36

"άρίστίροί

φτάσει στό σημείο πού βρισκόταν ή χελώνα τή στιγμή τής " εκκίνησης", ή χελώνα θά μπορέσει νά διανύσει ορι­ σμένη άπόσταση πρόςτά μπρός κλπ. Ο όρος «ά.ϋ (πού δέν τόν χρησιμο­ ποιούσε ό Ζήνων) απόκτησε φιλοσο­ φικό νόημα στά έργα τού Πλάτωνα καί τού Αριστοτέλη. Ο Αριστοτέλης καθορίζει τόν όρο αύτό σάν «ισότητα άντιθέτων συμπερασμάτων;. αποστάτης. Αύτός πού άπαρνήθηκε τίς πεποιθήσεις του καί πέρασε στό στρατόπεδο τού άντιπάλου, ό άρνητής τών ιδεών του, ό λιποτάκτης. Τυ­ πικό παράδειγμα αποστάτη άποτελε! ό Κάουτσκι, ένας άπό τούς άρχηγούς τής 2ης Διεθνούς, πού πρόδοσε τό μαρξισμό καί πέρασε στό στρατόπε­ δο τής αστικής τάξης. ά ποστεριόρι (λατιν. a posteriori: έκ τών ύστερων). Όρος πού σέ διάκριση άπό τό ά πριόρι σημαίνει γνώση πού άπσχτιέται άπό τήν πείρα. αποστρατιωτικοποίηση. Αφοπλι σμός, μετατροπή τής πολεμικής βιο­ μηχανίας σέ ειρηνική, διάλυση τών ένοπλων δυνάμεων καί τών στρατιω­ τικών βάσεων. Μετάτό Β* Παγκόσμιο Πόλεμο έπρεττε ν' άποστρατιωτικοποιηθούν ή Γερμανία πού είχε κατα­ ληφθεί άπό τά στρατεύματα τής ΕΣΣΔ, τής Αγγλίας, τών ΗΠΑ καί τής Γαλλίας, καθώς καί ή Ιαπωνία πού είχε καταληφθεί άπό τά άμερίκανίκά στρατεύματα. Τό 1945 στή Διάσκεψη τού Πότανταμ είχε καθοριστεί ότι έ­ νας άπότούς κύρίουςσκοπούςτής κα­ τοχής είναι ό πλήρης άφοπλισμός καί ή άποστρατιωτικσποίηση τής Γερμα­ νίας καί ή διάλυση τής πολεμικής της βιομηχανίας. Τά ίδια μέτρα είχαν κα­ θοριστεί στή Διακήρυξη τού Πότσνταμ τού 1945 γιά τήν Ιαπωνία. Ωστόσο οί ιμπεριαλιστές άμέσως

μετά τόν τερματισμό τού πολέμου άνασυγκρότησαν τίς ένοπλες δυνά­ μεις καί τήν πολεμική βιομηχανία τής Δυτικής Γερμανίας παραδίάζοντας έτσι τις άποφάσεις τού Πότανταμ γιά τήν άποστρατιωτικοποίηση και τόν πλήρη άφσπλισμό τήςΔ. Γερμανίας. ά ττρίόρ) (λατιν. a priori: έκ τών προτέρων). Ορος τής ίδεαλιστικής φιλοσο­ φίας, πού σημαίνει τή γνώση πού άποχτιέται πρίν καί άνεξάρτητα άπό τήν πείρα, πού προϋπάρχει άπό τή συνείδηση, σέ διάκριση άπό τόν όρο ά ποστεριόρ), πού σημαίνει γνώση πού άποχτιέται άπό τήν πείρα καί είναι άποτέλεσμα τής πείρας. Μιά τέτία άντιπαράθεση χαρακτηρίζει τή φιλο­ σοφία τού Κάντ, ό όποιος θεωρώντας τή γνώση πού άποχτιέται μέ τή βοή­ θεια τών αισθήσεων άναληθή, άντιπαραθέτει σάν όρο άξιόπιστης γνώ­ σης τις μορφές τής αισθητικότητας (τό χώρο καί τό χρόνο) καί τού λογι­ κού (τήν αιτία, τήν άναγκαίότητα κλπ.). Ό διαλεκτικός ύλισμός άρνείται όποιαδήποτε προεμπειρική γνώ­ ση. «αριστεροί κομμουνιστές". Φραξιονι στική ομάδα πού διαμορφώθηκε στό Ρωσικό Κομμουνιστικό Κόμμα (μπ.) τό 1918, μετά τήν ειρήνη τού Μπρέστ. Οί «άριστεροί κομμουνιστές" συγκροτήθηκαν οργανωτικά σέ φράξια στά μέσα τού Φλε8άρη 1918 μετά τήν άπόφαση τής Κεντρικής Επιτροπής ν' άποδεχθεί τούς γερμανικούς όρους. Οι «ά.κ.Β, μ' επικεφαλής τόν Μπουχάριν, τόν Ράντεκ, τόν Πιατακόφ κ.ά. ζητούσαν τήν άμεση κήρυξη έπαναστατικσύ πολέμου, δηλαδή, ύποστήριξαν ότι ή Σο6ιετική Δημοκρατία, πού δέν είχε άκόμη στρατό, πρέπει νά συνεχίσει τόν πόλεμο μέ τή Γερμανία. Ή φραξιονιστική δράση τών «ά.κ." μέ τήν υποστήριξη τσύΤρότσκι, έντάθηκε περισσότερο μετά τήν ύπογραφή 

άρίστοχρατάι τής ειρήνης. Οί οπαδοί της προσπα­ θούσαν νά διασπάσουν τό Κόμμα. Ο Λένιν μέ τά έργα του Γά άμεσα καθήκοντα τ/}ς σοδίίπκ^ς έξοοσ/ας καί /κ ί τά ^άρ/στερά» 7τα/&αρ/'σματα κα/ τό ρ/κροαστίσρό άρχισε ανοιχτή πολεμική μέτούς«ά.κ.<!. Άποτέλεσμα τής πάλης αύτής τού Λένιν ήταν νά έγκαταλειψουντούς «άριστερούςκ τά άπλά μέλη τού Κόμματος άφοϋ πείσθηκανγιάτήνόρθότητατήςλενινιστικής ταχτικής. Οι «άριστεροί κομμου­ νιστές'! άπομονώθηκαν καί συντρίφθηκαν.

37 μονοπωλίων κι έτσι ξεκό6ει άπό τήν έργατική τάξη. Ή «έργατική άριστοκρατίαχ, σάν φορέας τής πολιτικής καί ιδεολογικής επίδρασης τής άστικής τάξης στό προλεταριάτο, μπαίνει εμπόδιο στήν άνάπτυξη τού επανα­ στατικού κινήματος στίς καπιταλιστι­ κές χώρες καί είναι τό στήριγμα τών δεξιών σοσιαλιστών. Στήν Αγγλία ή «έργατική άριστοκρατία" εμφανίστη­ κε στά μέσα στού 19ου αιώνα καί στήν έποχή τού ιμπεριαλισμού άρχισε σέ όλες τίς χώρες τού καπιταλισμού νά ξεχωρίζει σάν ιδιαίτερη κοινωνική όμάδα. Τά καπιταλιστικά μονοπώλια τήν ένισχύουν μέ όλα τά μέσα γιατί έξυπηρετει τά συμφέροντά τους, δυ­ ναμώνοντας ταυτόχρονα τήν έκμετάλλευση τής βασικής μάζας τών έργατών. Στήν περίοδο τής γενικής κρί­ σης τού καπιταλισμού ή οικονομική βάση διαμόρφωσης «έργατικής άρ<οτοκρατίαςκ στενεύει. άρνηση. Φιλοσοφική κατηγορία πού έκφράζει τή διαλεκτική σχέση δύο δια­ δοχικών σταδίων (καταστάσεων) τού άναπτυσσόμενου άντικειμένου. Ή ά. είναι άναγκαίο στοιχείο του προτσές εξέλιξης, όρος άλλαγής τού άντικειμένου κατά τόν όποιο μερικά στοιχεία δέν καταστρέφονται (εντελώς) άλλά διατηρούνται στή νέα ποιότητα. άρχή (βάση). Καθοδηγητική ιδέα άφετηρία, βασικός κανόνας συμπεριφο­ ράς. Στήν πρώιμη άρχαία ελληνική φιλοσοφία πρώτη άρχή θεωρούσαν τό νερό, τόν άέρα, τή φωτιά, τό χώμα (γή) κλπ. θεωρούσαν τήν ά. έκφραση τής άναγκαιότητας, πού άποτελεί νό­ μο τών φαινομένων. Από τήν άποψ η τού λογικού της νοήματος ή ά. άποτελει τήν κεντρική ιδέα, τό θεμέλιο του συστήματος πού έκπροσωπεί τή γενί­ κευση καί τήν έπέκταση κάποιας θέ­ σης σέ όλα τά φαινόμενα τού τομέα άπό τόν όποιο γίνεται άφαίρεση τής

αριστοκρατία. 1. Οί άρχηγοί τών γε­ νών πού εμφανίστηκαν στήν περίοδο τής άποσύνθεσης τής πρωτόγονης κοινωνίας. Τή βάση τής άριστοκρατίας άποτελούσαν οί άρχηγοί τών γε­ νών, οί στρατιωτικοί άρχηγοί καί οί ιερείς. Στή δουλοκτητική κοινωνία, στήν άριστσκρατία ανήκαν οί πλού­ σιες οικογένειες πού είχαν στήν κατο­ χή τους πολλούς δούλους καί πολλά κτήματα. Στή φεουδαρχική κοινωνία οι πλούσιοι φεουδάρχες, οι αύλικοί πού κατείχαν άνώτατα κρατικά άξιώματα. Στή διάρκεια τής άστικής έπανάστασης ή αριστοκρατία παραμερί­ στηκε άπό τήν άμεση πολίτική έξουσία καί σέ μιά σειρά χώρες άναγκάστηκε νά συμ6ι8αατε! μέ τήν άστική τάξη. Στήν άστική κοινωνία τά πλού­ σια άριοτοκρατικά γένη ή έξαφανίστηκαν ή προσαρμόστηκαν στίς συν­ θήκες τού νέου συστήματος καί διεύθυναν τήν οικονομία μέ άστικές μεθό­ δους (π.χ. λόρδοι στήν Αγγλία). 2. Μ έτή μεταφορική έννοια άριστοκρατία λέγεται ή προνομιούχα μερίδα κάποιας τάξης εϊτε κοινωνικής ομά­ δας πού έχει ιδιαίτερα προνόμια καί δικαιώματα. Π.χ. ή «έργατική άριστοκρατία" είναι τό πιό καλοπληρωμένο τμήμα τής έργατικής τάξης στίς καπι­ ταλιστικές χώρες πού παίρνει ύψηλούς μισθούς άπό τά υπερκέρδη τών 

ίίσίίίίίλ'όί τρό.το;

38

άστίλτί? fjrayâoracÎ?

δοσμένηςά. Μέ τήν έννοια τήςά. ύπονοείται π.χ. ό ηθικός κανόνας πού χα­ ρακτηρίζει τίς σχέσεις τών άνθρώπων στήν κοινωνία. ασιατικός τρόπος παραγωγής. Κοι­ νωνικοοικονομικός σχηματισμός, ό όποιος έχει έξελιχθει άμεσα άπό τήν πρωτόγονη κοινότητα σάν ιστορικά πρώτη ταξική κοινωνία. Οι Μάρξ καί Ένγκελς χαρακτήρισαν τίς πρώτες ταξικές κοινωνίες τής Εγγύς Ανατο­ λής καί τής Ινδίας σάν άσιατικό τρό­ πο παραγωγής. Ή οικονομική βάση αύτού τού σχηματισμού είναι ή άγροτική κοινότητα μέ τήν κοινοκτημοσύ­ νη τής γής. Πάνω άπό τό πλήθος τών άγροτικών κοινοτήτων μέ σχετική αύτάρκεια, υψώνεται μιά κεντρική έξουσια, ή κοινωνική λειτουργία τής όποίας συνίοταται στή συνένωση τών κατακερματισμένων κοινοτήτων γιά τήν εκπλήρωση κεντρικών καθηκόν­ των: ρύθμιση τής ροής τώνποταμών, έγγειο-βελτιωτικά έργα, πολεμικές έπιχειρήσεις κλπ. Αύτή ή κεντρική έξουσία αύτοτελειοποιειται, έξελίσσεται σέ δεσποτισμό καί οϊ έκπρόσωποί τη ς— ή υπαλληλική ιεραρχία— μετατρέπεται σέ έκμεταλλεύτριατάξη. Χα­ ρακτηριστικό γι' αύτό τόν κοινωνικό σχηματισμό είναι τό γεγονός ότι, δί­ πλα στήν κοινοκτημοσύνη τής γής τών άγροτικών κοινοτήτων, εμφανί­ ζεται καί ή δουλεία, πού έχει όμως περισσότερο τό χαρακτήρα τής οικο­ νομικής δουλείας καί μόνο σέ πολύ μικρό βαθμό χρησιμοποιείται στήν παραγωγή, εμφανίζονται επίσης καί φεουδαρχικές σχέσεις. Οί σχέσεις αύ­ τές όμως δέν είναι καθοριστικές γιά τόν κοινωνικό σχηματισμό. Γίνονται καθοριστικές σχέσεις άντίστοιχα μό­ νο στις άρχαϊες δουλοκτητικές καί στίς φεουδαρχικές κοινωνίες. Οι κοινωνικές έρευνες έδειξαν ότι κοινωνίες τού άσιατικού τρόπου παραγωγής ύπήρξαν καί στήν Αμερι­

κή καί στήν Αφρική. Έγινε γι' αύτό συνήθεια οι κοινωνίες αύτού τού σχη­ ματισμού νά χαρακτηρίζονται μέ τή γενική έννοια τής πρώτης ταξικής κοι­ νωνίας. Στή μαρξιστική ιστορική επιστήμη συζητιέται τά τελευταία χρόνια άν αύ­ τή ή ταξική κοινωνία — ό άσιατικός τρόπος παραγωγής — θά πρέπει νά θεωρηθεί σάν αύτοτελής σχηματι­ σμός. Ή συζήτηση περιορίζεται γύ­ ρω άπό τό πρόθλημα άν μπορεΐ ή όχι νά θεωρηθεί αύτοτελής ό χαρακτή­ ρας αύτού τού σχηματισμού. άοτίκή επανάσταση. Είναι ή επανά­ σταση πού βάζει σάν σκοπό της τήν κατάργηση τού φεουδαρχικού συ­ στήματος ή τών ύπολειμμάτων του καί τήν εγκαθίδρυση τής εξουσίας τής άστικής τάξης πού δημιουργεί συνθή­ κες καπιταλιστικής άνάπτυξης. Στις εξαρτημένες χώρες καί στις άποικίες ή ά.έ. έχει επίσης σκοπό τήν κατάχτη­ ση τής εθνικής ανεξαρτησίας. Τό γε­ γονός ότι μερικές ά.έ. μπορεΐ νά έφαρμόσουν ορισμένα άντικαπιταλιστικά μέτρα δέν άλλάζει τό γενικό τους χαρακτήρα, γιατί τά μέτρα αύτά δέν θίγουν τό ίδιο τό θεμέλιο τής άστι­ κής κοινωνίας, τήν άτομική ιδιοκτη­ σία στά μέσα παραγωγής. Οί ά.έ. άρ­ χισαν τό 16ο ai. (έπανάσταση στήν Ολλανδία) καί συνεχίζονται τόν 20ό αί. Τό γεγονός αύτό καθόρισε καί τήν ποικιλία τών ταξικών δυνάμεων πού παίρνουν μέρος καθώς καί τών καθη­ κόντων πού λύνουν. Οί ά.έ. στις όποιες ή πλειοψηφία τού λαού στήν πορεία τής επανάστασης βάζει τή σφραγίδα τών συμφερόντων του ονο­ μάζονται άστικοδημοκρατικές επα­ ναστάσεις. Στήν ιστορία είναι γνωστοί μερικοί τύποι τέτιων επαναστάσεων: οι άστικοδημοκρατικές επαναστάσεις τής περιόδου τής πάλης ένάντια στή φεουδαρχία μέ ήγεμόνα τήν άστική τάξη όπως λ.χ. ή Μεγάλη Γαλλική 

άσΐΐΚ!? rct&7 Επανάσταση πού έξασφάλιζε τήν πολίτική καί οικονομική κυριαρχία τής άστικής τάξης. Οί άστικοδημοκρατίκέί έπαναστάσεις στήν όρχή του ιμπεριαλισμού καί στή διάρκεια του πρώτου σταδίου τής γενικής του κρίσης μέ ηγεμόνα τό προλεταριάτο σέ συμμαχία μέ τήνάγροτιά. Οίτέτιες επαναστάσεις προετοίμαζαν τό έδα­ φος γιά τό πέρασμα στή σοσιαλιστική επανάσταση, π.χ. ή Επανάσταση τού Φλεβάρη (1917) στή Ρωσία. Οι άστικοδημσκρατικές επαναστάσεις τού δεύτερου σταδίου τής γενικής κρί­ σης τού καπιταλισμού, π.χ. οί επανα­ στάσεις στίς χώρες.τής λαϊκής δημο­ κρατίας. Οί άστικοδημοκρατίκές έπαναστάσεις τού τρίτου σταδίου τής γενικής κρίσης τοϋ καπιταλισμού στις άπσικίες καί τίς εξαρτημένες χώρες, οί λεγάμενες έθνικοδημοκρατίκές επαναστάσεις. Η έπιτυχής εξέλιξη αύτών τών επαναστάσεων οδηγεί στή δημιουργία άνεξάρτητου κράτους έθνικής δημοκρατίας. άοτίκή τά ίη (γαλ. bourgeoisie). Είναι ή κυρίαρχη τάξη τής κεφαλαιοκρατι­ κής κοινωνίας, ιδιοκτήτης τών μέσων παραγωγής πού εκμεταλλεύεται τή μισθωτή έργασία. Πηγή τών εσόδων τήςά.τ. είναι ή υπεραξία. Ήά.τ.άποτελειται άπό μεγάλους, μεσαίους καί μικρούς κεφαλαιοκράτες. Αποφασι­ στικό ρόλο στήν καπιταλιστική κοινω­ νία παίζει ή μεγάλη ά.τ. Τήν έποχή τής διαμόρφωσης τού καπιταλισμού ή ά.τ. ήταν προοδευτική τάξη. Οί άστικές επαναστάσεις τοϋ 16ου-19ου αί. εδραίωσαν τήν οικονομική καί τήν πο­ λιτική κυριαρχία τής ά.τ. Μέ τήν έξο­ δο στό πολιτικό προσκήνιο τού προ­ λεταριάτου σάν ανεξάρτητη τάξη (μέ­ σα 19ου αί.), ή ά.τ. γίνεται όλο καί πιό άντιδραστική καί τήν περίοδο τού ιμ­ περιαλισμού μετατρεπεται σέ κύριο έμπόδιο τής κοινωνικής προόδου. Στίς άναπτυσσόμενες χώρες ό ρόλος

39 τής ά.τ. είναι διπλός: ή ά.τ. παίρνει μέρος στό άντιιμπεριαλιστικό καί τό άντιφεσυδαρχικό κίνημα, όμως όσο όξύνεται ό ταξικός άγώνας στό έσωτερικό τής χώρας ένα μέρος τής έθνι­ κής ά.τ. περνά μέ τό μέρος τής έσωτερικής άντίδρασης. Ο σοσιαλισμός καταργεί τίς κοινωνικοοικονομικές συνθήκες ύπαρξης τής ά.τ. άστικοδημοκρατίκές επαναστάσεις. Βλ. λ. άστική έπανάσταση. ασυνείδητο. 1. Ενέργεια πού πραγ­ ματοποιείται αύτόματα όταν ή αίτια της δέν πρόλαΒε νά φτάσει ώς τή συ­ νείδηση (π.χ. ή άντίδραση ύπεράσπισης κλπ.), καθώς έπίσης κατά τή φυ­ σική ή τήν τεχνητή άποσύνδεση τής συνείδησης (στόν ύπνο, κατά τόν ύπνωτισμό, σέ κατάσταση μέθης κλπ.). 2. Δραστήρια ψυχικά προτσές πού δέν παίρνουν άμεσα μέρος στή συνει­ δητή σχέση τού ύποκειμένου πρός τήν πραγματικότητα στή δοσμένη στιγμή καί τό υποκείμενο δέν τά έχει συνειδητοποιήσει. 3. Στήν άστική φιλολογία ό όρος ά. χρησιμοποιείται συχνά σάν ορισμός ενός ειδικού ψυχικού τομέα όπου συγκεντρώνονται οί αιώνιες καί άναλλοίωτες κλίσεις, μοτίθα, έπιδιώξεις, τό νόημα τών οποίων τό καθορίζει τό ένστικτο καί είναι άπρόσιτο στήαυνείδηση. Τήν πλήρη άνάπτυξη της ή ίδεαλιστική διδασκαλία γιά τό ά. βρήκε στό φροίδισμό, όπου τό ά. άποτελεί μιά άπό τις κεντρικές έννοιες στήν ψ υ ­ χοανάλυση τού Φρόιντ. Σύμφωνα μ' αύτήν τή θεωρία ή ψυχική άποτελεΐται άπό τρία στρώματα: τό ά., τό υποσυνείδητο καί ή συνείδηση. Τό υποσυνείδητο (είτε προσυνειδητό) εί­ ναι μιά ειδική οριακή περιοχή ανάμε­ σα στή συνείδηση καί τό ά. Σ' αύτή τήν περιοχή διαπερνούν οί άσυνείδη- 

άσννέχίία χτα ί cwéytia

40

àro^ii^ ί<5ίοκΓί;σία

Tfç τα σίκ και εδω μέσα ένας ειδικός ψυχικός «σταθμός" γεννημένος άπό τήν κοινωνική ζωή τού άνθρώπου, τό «ύπέρ Εγω" του {είτε ή συνείδηση) τις περνά μέσα άπό αυστηρή λογοκρι­ σία. Η συνείδηση κατά τήν άποψη αυτή είναι μιά επιφανειακή εκδήλωση τού ψυχισμού στήν έπαφή μέ τόν είωτερικό κόσμο καί έίαρτάται πριν απ' όλα άπό μυστικιστικές ασυνείδη­ τες δυνάμεις. Τό ά. σάν μυστικιστική άγνώσιμη βάση τών συνειδητών πράίεω ν βρήκε θέση στίς άντιλήψεις τού Σοπενχάουερ καί άλλων ιδεαλιστών. άσυνέχ&α καί συνέχεια. Είναι τά ou σιαστικά διακριτικά πού άντανακλοϋν τίς άντ)θετ<κές, άλλά καί άλληλένδετες ιδιότητες τών υλικών άντίκειμένων. Ή άσυνέχαα χαρακτηρίζει τίς ξεχωριστές καταστάσεις τής ύλης (πλανήτες, σώματα, κρύσταλλα, άτο­ μα, μόρια, πυρήνες κλπ), τό βαθμό τής διαφοροποίησής της μέτή μορφή διακριτών σταθερών στοιχείων δια­ φορετικών συστημάτων καί καθορι­ σμένων ποιοτικά δομικών επιπέδων. Ή άσυνέχεια εκφράζεται έπίσης μέ τόν άλματικό χαρακτήρα τού προ­ τσές τής εξέλιξης, τής άλλαγής. Αντί­ θετα ή συνέχεια εκφράζεται μέ τήν άκερα)ότητα τών συστημάτων, πού άποτελούντα) άπό ξεχωριστά διακρι­ τικά στοιχεία, μέ τό άπειρο τών σχέσεών τους, μέ τό βαθμιαίο χαρακτή­ ρα τής άλλαγής τών καταστάσεων, μέ τό όμαλό πέρασμα άπό μιά κατάστα­ ση σέ άλλη. Ο μεταφυσικός υλισμός εξετάζει τήν ά. καί σ. άπομονωμένα, στηρίζόμενος στίς άνπλήψεις τής κλασικής μηχανικής πού θεωρούσε ότι ή ά. υπάρχει μόνο σέ ορισμένους τύπους ύλικών στοιχείων (άπό τούς πλανήτες ώς τά άτομα) καί ότι ή σ. υπάρχει μόνο στά άκέραία κυματοειδή προ­ τσές. Ο διαλεκτικός υλισμός ύπογραμμίζει όχι μόνο τήν άντίθεση άλλά

καί τή σχέση, τήν ενότητα αύτών τών γνωρισμάτων, γεγονός πού έπιθεΒαιώνει ή σύγχρονη φυσική πού άπόδείξε ότι τό φώς π.χ. έχε) ταυτόχρονα καί κυματοειδείς καί μικροσωματιδιακές ιδιότητες. Παράλληλα μ' αύτό ή κδαντική μηχανική άπόδειξε πειρα­ ματικά ότι τά «στοιχειώδη" σωμάτια έχουν καί τίς δύο αύτές ιδιότητες. Ή ούσία τής κίνησης, ή άντιφατικότητά της εκφράζεται μέ τήν άλληλουχία τών κατηγοριών ά. καί σ. Ή κίνηση παρουσιάζεται ώς ενότητα τής ά. καί σ. τών άλλαγών τών καταστάσεων καί τής θέσης τού σώματος στό χώρο καί στό χρόνο. Ή διαλεκτική τής ά. καί τής σ. δίνει τή δυνατότητα επιστη­ μονικής άντίληψης τής ιδιομορφίας τών ύλικών άντικειμένων, τών ιδιοτή­ των καί τών σχέσεών τους. «ατομική διπλωματία)'. Ονομάζον­ ται ή εξωτερική πολιτική καί οί διπλω­ ματικές μέθοδοι τού άμερικανικού ιμ­ περιαλισμού, πού προσπάθησε μέ τήν κατοχή τού άτομικού όπλου ν' άσκησε) πίεση σέ άλλες χώρες. Ό όρος «άτομική διπλωματία" άρχισε νά χρησιμοποιείται μετά τό βομδαρδίσμό άπό τίς ΗΠΑ τών ιαπωνικών πόλεων Χιροσίμα καί Ναγκασάκι τόν Αύγουστο τού 1945. άτομίκή ιδιοκτησία. Eivat μορφή ιδιο­ κτησίας κατά τήν οποία τά μέσα παραγωγής καί τά προϊόντα τής έργασίας άνήκουν σέ άτομα, σέ ιδιώτες. Ή ιδιοκτησία άποτελεί μιά ιστορική μορφή ιδιοποίησης τών ύλικών άγαθών, όπου εκφράζονται οί σχέσεις άνάμεσα στούς άνθρώπους στό προ­ τσές τής κοινωνικής παραγωγής. Ή εμφάνιση καί εξέλιξη τήςά.ί. οδήγησε στή διαίρεση τής κοινωνίας σέ άνταγωνίοτίκές τάξεις, στήν εμφάνιση τού κράτους, στήν εκμετάλλευση άνθρώ­ που άπό άνθρωπο. ίΎ αύτό οτίς δ)ά- 

firoMÎKWMÔç

4!

αύ8όρ,ί#7ΐθ καί

φ ο ρ ίί μορφές ίδοκτησίας έκδηλώνετα) ή σχέση τών τάξεων, τών κοινωνι­ κών ομάδων πρός τά μέσα παραγω­ γής. Ή αλλαγή τού τρόπου παραγω­ γής φέρνει τήν αλλαγή τών μορφών ιδιοκτησίας. Στήν ιστορία είναι γνω­ στές δυό μορφές ιδιοκτησίας: ή κοι­ νωνική καί ή άτομική. Στήν πρωτόγο­ νη κοινωνία καί στό σοσιαλισμό κυ­ ριαρχεί ή κοινωνική ιδιοκτησία. Ή ά.ί. άπστελουσε τό θεμέλιο τής δουλοκτη­ τικής, τής φεουδαρχικής καί τής κα­ πιταλιστικής κοινωνίας. Οί διάφορες μορφές ιδιοκτησίας άποτελούν ταυ­ τόχρονα βαθμίδες στήν είελιίη του καταμερισμού τής έργασίας. Ή μορ­ φή τής κυριαρχούσας ιδιοκτησίας κα­ θορίζει τήν κυριαρχία μιάς ορισμένης τάξης. Ή κατάργηση τήςό.ί.,ήόργάνωση τής κοινωνίας μέ βάση τήν κοι­ νωνική σοσιαλιστική ιδιοκτησία οδη­ γεί στήν κατάργηση τών άνταγωνισμών, στήνέξάλειψ η τών ταξικών δια­ φορών (βλ. λ. ιδιοκτησία). ατομικισμός (ίντιδιντουαλισμός). Εί­ ναι τύπος κοσμοθεωρίας πού έχει θε­ μέλιό του τήν άντιπαράθεση τού ξε­ χωριστού άτόμου στήν κοινωνία. Εί­ ναι ηθική άρχή χαρακτηριστική γιά τήν άστική ιδεολογία καί ήθική. Οί ίδεολόγοι τών εκμεταλλευτικών τά­ ξεων θεωρούν ότι ό άτομικισμός έχει τίς ρίζες του στή «αναλλοίωτη ανθρώ­ πινη φύση". Ηθικός προσανατολι­ σμός τού ά. είναι ό εγωισμός πού στίς άκραίες του μορφές οδηγεί στόν άναρχισμό καί τήν άρνηση. Ο ά. σάν άρχή άντιπαράθεσης τής προσωπι­ κότητας στήν όμάδα καί υποταγής τών κοινωνικών συμφερόντων στά προσωπικά διαμορφώθηκε μέ τήν εμ­ φάνιση τής άτομικής ιδιοκτησίας καί τής διαίρεσης τής κοινωνίας σέ τάξεις. Ο ά. βρήκε τήν πληρέστερη θεωρητι­ κή του θεμελίωση στήν άστική φιλο­ σοφία καί ήθική. Άν στήν έποχή τής διαμόρφωσης τών καπιταλιστικών

σχέσεων ό ά. έπαιξε θετικό ρόλο στήν πάλη γιά τήν άπαλλαγή τού άτόμου άπό τά δεσμά τού φεουδαρχισμού καί τής καθολικής εκκλησίας (ούμανισμός), μέτή σταθεροποίηση τής άστι­ κής τάξης σάν κυρίαρχης τό κήρυγμα τού ό. άποκτά άντιουμανιστικό νόη­ μα καί σέ τελευταία άνάλυση χρησι­ μοποιείται γιά τή θεωρητική δικαίω­ ση τής καπιταλιστικής έκμετάλλευσης. Τά υπολείμματα τού ά. στή συ­ νείδηση τών άνθρώπων τής σοσιαλι­ στικής κοινωνίας έρχονται σέ κραυ­ γαλέα άντίθεση μέ τίς άρχές τής κομ­ μουνιστικής ήθικής ή όποια άντιπαραθέτει στό ά. τόν κολεκτιθισμο. Υπερνικώντας τά ύπολείμματα τού ά. ή σοσιαλιστική κοινωνία υπερασπί­ ζει τά συμφέροντα τής προσωπικότη­ τας καί δημιουργεί πραγματικές συν­ θήκες γιά νά άνθίσει ή άτομικότητα καί νά άναπτυχθοϋν τά χαρίσματα τών άνθρώπων. αάθεντία (autoritet. authorise). Μέ τήν εύρεία έννοια τού όρου η γενικά ανα­ γνωρισμένη έπιρροή ένός προσώπου είτε μιάς όργάνωσης σέ διάφορες σφαίρες τής κοινωνικής ζωής πού στηρίζεται στίς γνώσεις, στίς άρετές, στήν εμπειρία. Μέτή στενή έννοια τού όρου μιά άπό τίς μορφές άσκησης τής εξουσίας. Τό άναμφισθήτητο κύρος. Ο μαρξισμός - λενινισμός, υπογραμ­ μίζοντας ότι εϊναι άπαραίτητη ή αύθεντία καί τό κύρος σέ όποιαδήποτε μορφή τής κοινωνικής ζωής, άπορρίπτε) ταυτόχρονα τήν προσωπολα­ τρεία. αάθόρμητο καί συνειδητό. Κατηγορίες τού ιστορικού υλισμού, πού φα­ νερώνουν τή σχέση άνάμεσα στήν αντικειμενική ιστορική άναγκαιότητα καί τή σκόπιμη δράση τών άνθρώ­ πων. Τό αυθόρμητο στήν κοινωνική εξέλιξη σημαίνει ότι στήν πορεία της 

aùM p/ayro καί w v iiô ^ îô

42

ανταπάπ?

oi οικονομικοί καί κοινωνικοί νόμοι δέν κατανοούνται άπό τούς άνθρώπους, δέ βρίσκονται κάτω άπό τόν έλεγχό τους, συχνά δρουν μέ τέτια καταστρεπτική δύναμη, όπως τά στοιχεία τής φύσης. Καί οί συνειδητο­ ποιημένες ένέργειες τών άνθρώπων δέν οδηγούν στήν έκπλήρωση τών έπιδίωκόμενων σκοπών, άλλά, άντίθετα, οδηγούν σέ έντελώς άπροσδόκητα άποτελέσματα. Τό συνειδητό στήν ιστορική δράση σημαίνει ότι οί άνθρωποι δρουν, στηριζόμενοι στούς νόμους τής κοινωνικής έξέλιξης, τούς όποιους γνώρισαν, καί κατευθύνουν σχεδιασμένα τήν κοινωνία γιά τήν έκπλήρωση τών σκοπών τους. Ό λοι οί κοινωνικοί σχηματισμοί πρίν τό σοσιαλισμό άναπτύσσονταν κυρίως αύθόρμητα. Τό πέρασμα τής εξουσίας στά χέρια τής έργατικής τά­ ξης μ' έπικεφαλής τό Κομμουνιστικό Κόμμα, ή άντικατάσταση τής άτομικής ιδιοκτησίας στά μέσα παραγωγής μέ τήν κοινωνική άνοίγει νέα περίοδο στήν ιστορία: τήν περίοδο τής συνει­ δητής ιστορικής δημιουργίας. Ή διαφορά όμως άνάμεσα στήν ιστορική δράση τών άνθρώπων στό σοσιαλισμό καί στούς προσοσιαλιστικούς σχηματισμούς δέν είναι άπόλυτη. Καί πρίν οι άνθρωποι στόν ένα ή τόν άλλο βαθμό στήριζαν τή δράση τους στούς άντικειμενικούς νόμους τής ιστορίας γνωρίζοντας βαθμιαία ξέχωρες εκδηλώσεις τής ιστορικής αναγκαιότητας. Αύτό φαίνεται ιδιαί­ τερα σέ άποφασιστικές στιγμές τής κοινωνικής έξέλιξης κάτω άπό τήν επίδραση τών καθηκόντων πού ωρί­ μαζαν άντικειμενικά (π.χ. στίς άστικές έπαναστάσεις). Τό χαρακτηριστικό γνώρισμα τού κινήματος τής έργατικής τάξης καί τού Κόμματός τηςσυνίσταται στό ότι, στηριζόμενο οτσύς νόμους τής ιστο­ ρίας πού άποκάλυψε ό μαρξισμός, προθλέπει τίς βασικές κατευθύνσεις

έξέλιξης και δρώντας σύμφωνα μ' αυ­ τούς πρός έναν καθορισμένο σκοπό πετυχαίνει τήν έκπλήρωση τους. Ό ρόλος τού υποκειμενικού παρά­ γοντα μεγαλώνει ατό σοσιαλισμό. Ω­ στόσο καί δώ παραμένουν στοιχεία τού αυθόρμητου έξαιτίας τού ότι ή κοινωνική έπιστήμη δέν έπεξεργάστηκε αύτό ή έκεινο τό ζήτημα καί έξαι­ τίας τής άνεπιτηδειότητάς της νά χρησιμοποιεί τούς άντικειμενικούς νόμους, καθώς καί έξαιτίας τής σχετι­ κής καθυστέρησης τής κοινωνικής συνείδησης άπό τό κοινωνικό είναι. Τό ζήτημα γιά τό αύ. καί σ. έχει όχι μόνο θεωρητική άλλά καί σπουδαία πρακτική, πολιτική σημασία γιά τήν καθοδήγηση τών μαζών άπό τό Κομ­ μουνιστικό Κόμμα. Ό μαρξισμός-λε­ νινισμός παλεύει άπό τό ένα μέρος ε­ νάντια στόν οπορτουνισμό καί τόν άναθεωρητισμό, πού υποκλίνονται μπροστά στό αύθόρμητο καί υποτι­ μούν τή συνειδητή οργανωτική δουλιά τού Κόμματος τής έργατικής τά­ ξης καί άπό τό άλλο ένάντια στή βου­ λησιαρχία καί τόν ύποκειμενισμό πού δέν παίρνουν ύπόψη τους τούς άντικειμενικούς νόμους καί τό έπίπεδο τής συνείδησης τών μαζών, ελπίζον­ τας μόνο στή δύναμη τών βουλησιαρχικών άποφάσεων καί ένεργειών. αυταπάτη. Απάτη, πλάνη τής φαν­ τασίας, λαθεμένη άντίληψη τής πρα­ γματικότητας. Υπάρχουν δύο τύποι αύταπάτης. Ο ένας περιλαβαίνει τίς αυταπάτες πού προκαλούνται άπό τις άσυνήθιστες εξωτερικές συνθήκες στίς όποιες άντιλαμδανόμαστε τά άντικείμενα ένώ οί φυσιολογικοί μη­ χανισμοί λειτουργούν κανονικά. Ό άλλος τύπος περιλαδαίνει τίς αύταπάτες πού προκαλούνται άπό μιά παθολογική λειτουργία τών φυσιολο­ γικών μηχανισμών πού παίρνουν μέ­ ρος στή λειτουργία τής πρόσληψης. 

αυταρχία Οι εκπρόσωποι τής ίδεαλιστικής φι­ λοσοφίας χρησιμοποιούν συνήθως τίς αύταπάτες σάν στοιχείο γιά ν' άττοδείξουν ότι οί άντιλήψεις μας δέν άντιστοιχούν στόν αντικειμενικό κό­ σμο. Ωστόσο, τό γεγονός ότι μπο­ ρούμε νά διακρίνουμε τίς αύ. καί νά τίς άντιπαραθέσουμε στις αντίστοι­ χες αντιλήψεις (παραστάσεις) γιά τόν άντικειμενικό κόσμο δείχνει ότι τά «συμπεράσματα^ του άγνωστικισμού είναι λαθεμένα. Πρέπει νά γίνεται διά­ κριση άνάμεσα στίς αυταπάτες καί τίς παραισθήσεις, οί οποίες σέ άντίθεση μέτίςπρώτεςέμφανίζονται ένώ απου­ σιάζουν τά εξωτερικά άντικείμενα. αΰτάρκαα. Ικανοποίηση τού άνθρώ­ που μ' αυτά πού έχει χωρίς νά έχει άνάγκη τούς άλλους. Οικονομική άνεξαρτησία. Πολιτική στόν καπιταλισμό πού έχει κατεύθυνση τήν οικονομική άπομόνωση τής χώρας άπό τ' άλλα κράτη, είτε τήν οικονομική άπομόνω­ ση μιάς οποιοσδήποτε οικονομικής περιοχής τής χώρας άπό τίς άλλες περιοχές της. αύταρχ<σμός. Εκδήλωση απολυταρ­ χικών τάσεων, τάσεων δεσποτισμού. Ή προσπάθεια νά έπιθληθε! ή εξου­ σία καί ή θέληση αύτού πού βρίσκεται στήν άρχή, στήν έξουσία. Η αυταρ­ χία είναι μιά μορφή πολιτεύματος στό όποιο ό ανώτατος άρχοντας δέν ύπόκειται σέ κανένα νομικό καταναγκα­ σμό, γιατί νόμος σέ τελευταία άνάλυση είναι ή θέληση αύτού τού ίδιου. Ο αύ. είναι μιά άπό τίς μορφές διεύθυν­ σης στό άστικό κράτος, πού τή χαρα­ κτηρίζει ή έπιθολή άπόλυτου έλέγχου σέ όλους τούς τομείς τής κοινωνικής ζωής. Ό αύ. είναι επίσης κατεύθυνση τής άστικής πολιτικής σκέψης, πού θεωρεί τό κράτος άνώτατσ άποτέλεσμα καί σκοπό τής κοινωνικής έξέλιξης (έτατισμός).

43

avrox<'w?(7)7 αΰτοκίνηση. Κίνηση πού έχει τήν πη­ γή καί τήν αίτια της στό ίδιο τό κινού­ μενο άντικείμενο. Ή άποψη τής αύ. άπό τήν άρχαιότητα άκόμη άντιπαρατιθεται στήν άντίληψη τής «έξωτερικής ώθησης" πού είναι δήθεν ή μο­ ναδική αίτια τών άλλαγών πού συντελούνται στή φύση. Ή έμφάνιση καί διατύπωση τής έν­ νοιας τής αύ. στήν ιστορία τής φιλο­ σοφίας συνδεόταν πρώτο, μέτή θέση τού ζητήματος γιά τήν «άρχή" τού σύμπαντος, γιά τήν πρώτη αιτία τών προτσές τού σύμπαντος καί δεύτερο, μέ τις δυσκολίες πού ύπήρχαν οτήν ερμηνεία τών πραγματικών προτσές εξέλιξης. Οί υλιστές προσπαθούσαν νά έξηγήσουν τήν κίνηση άπό δυνάμεις καί ιδιότητες πού ύπάρχουν στήν ίδια τή φύση: ένωση καί διαχωρισμός τών πρώτων άρχών (φιλοσοφία τής ιω­ νίας), «άγάπηκ καί «μίσος" ( Εμπεδο­ κλής), άτομα καί κενό (Λεύκιππος, Δημόκριτος). Ή συναγωγή τών άλλαγών άπό μιά ιδεατή άρχή πού βρίσκεται πέρ' άπ' τόν ύλικό κόσμο πού μάς περιΒάλλει άποτελει τό διακριτικό γνώρισμα τών ίδεαλιστικών συστημάτων (Πλάτω­ νας). Τό πρόδλημα τής άντίληψηςτής αιτίας τής κίνησης έγινε όξύτατο μέ τήν έμφάνιση τού χριστιανικού δόγ­ ματος γιά τή δημιουργία τού κόσμου. Γιά ν' άποδειχθεϊ ή αύ. τού κόσμου πρέπει ν' άποκαλυφθεί μέσα σ' αύτόν τόν ίδιο ή πηγή, ό μηχανισμός κίνησής του, ένώ ή θεολογία μεταφέρει αύτή τήν πηγή έξω άπό τόν ύλικό κόσμο («δράση" τού θεού). Ή μηχανική άντίληψ η τού αίτιατού (καί τών άλλα­ γών) είναι άστήρικτη θεωρητικά (με­ θοδολογικά) μιά καί δέν είναι σέ θέση ν' άντιπαρατεθει στήν ιδέα τής «πρώ­ της ώθησης" (μηχανική τού Νεύτωνα) καί δέν μπορεί νά έξηγήσει τά πραγματικά προτσές εξέλιξης. Γιά τήν επιστημονική ερμηνεία τής αύ. 

αέτοκρίπκτ?

44

αυτονομία γασίας τών μηχανών (ρύθμιση, πρό­ γραμμα εργασίας τής μηχανής, εφο­ διασμός μέ πρώτες ύλες, επιδιόρθω­ ση), άν καί όσο θά άναπτύοσεται ή αύτοματοποίηση οί μηχανές θ' άναλαμθάνουν βαθμιαία καί τέτιες λει­ τουργίες. Ή αύ. δημιουργεί δυνατότητες άπότομης άνόδου τής παραγωγικό­ τητας τής έργασίας, αύξησης τής παραγωγής προϊόντων, μείωσης τού κόστους παραγωγής καί βελτίωσης τής ποιότητας. Ή διεύθυνση μιάς σει­ ράς προτσές (στήν άτομική ενεργητι­ κή , στήν κατάκτηση τού διαστήματος κλπ.) είναι δυνατή μόνο μέ τήν αύτο­ ματοποίηση. Ή πλατιά αύ. τής παραγωγής προκαλεί σοθαρές συνέπειες οικονο­ μικού, πολιτικού καί κοινωνικού χα­ ρακτήρα. Ή ούσία τους καθορίζεται άπό τό κοινωνικό σύστημα, στό όποιο πραγματοποιείται ή αύ. Στόν καπιταλισμό ή αύ. οδηγεί σέ μαζική ανεργία, στή χρησιμοποίηση τών ερ­ γατών σ' έργασίες μέ χαμηλότερη ειδί­ κευση καί χειρότερο μεροκάματο. Ή αύ. δυναμώνοντας τίς οικονομι­ κές ύφέσεις καί τίς κρίσεις, οξύνει τίς άντιθέσεις τής καπιταλιστικής κοινω­ νίας. Ό καπιταλισμός χρησιμοποιεί τήν αύ. γιά ν' άποκομίσει ύπερκέρδη καί τήν έφαρμόζει πολύ άνισόμερα. Στό σοσιαλισμό καί τόν κομμουνισμό ή αύ. χρησιμοποιείται γιά τή διευκό­ λυνση τής άνθρώπινης έργασίας γιά τή δημιουργία άφθονίας προϊόντων, οδηγεί στή συνεχή άνοδο τού ύλικού καί βιοτικού επιπέδου ζωής τών ερ­ γαζομένων. αυτονομία. Πολιτική αύτονομία πού άπολαμ6άνει μιά έθνότητα στά πλαί­ σια ένός κράτους. Ή αύτονομία στό σοσιαλισμό παρέχεται σέ περιοχές πού ξεχωρίζουν γιά τίς ιδιομορφίες τής ζωής καί τήν έθνική σύνθεση τοϋ

απαιτουνταν ριζική άλλαγή τοϋ τρό­ που σκέψης: ή διαλεκτική έπρεπενά ρθει σέ βοήθεια του ύλισμού. Ή ιδέα του Σπινόζα causa sui (αιτία άφεαυτής), ή άρχή του Λάιμττνιτς γιά τίς μο­ νάδες σάν ανεξάρτητη ούσία ττού μό­ νη καθορίζει τόν εαυτό της, οϊ ιδέες τοϋ Κάντ γιά τήν εξέλιξη τοϋ ουρα­ νού, τής γής καί τού άνθρώττου, ή ιδέα τής εξέλιξης στή φιλοσοφία τού Σελίνγκ, τέλος ή χεγκελιανή ιδεαλιστική διαλεκτική άττοτελούν τά βασικά ορόσημα στήν πορεία τής διαμόρφω­ σης τής άντίληψ ης γιά τήν αύ., πού δέ συνίσταται σέ τίποτ' άλλο άπό τή « με­ ρική άπεικόνιση τών άντιθέοεων ο (Χέγκελ). Η μαρξιστική φιλοσοφία υπερα­ σπίζοντας τόν υλιστικό τρόπο κατα­ νόησης τής αύ., υπογραμμίζει ότι τό διαλεκτικό περιεχόμενο τής έννοιας αύ. δέ συμδιθάζεται μέ τή μηχανιστι­ κή άντίληψ η τής εξέλιξης (άπλή μείω­ ση, αύξηση, επανάληψη), τονίζει τήν άδιάρρηκτη σχέση μέ τή διαλεκτική άποψη τής εξέλιξης σάν ενότητας τών άντιθέοεων (άντιθέτων). αυτοκριτική. Βλ. λ. κριτική καί αύτοκριτική. αυτοματοποίηση. Ανώτερο στάδιο στήν άνάπτυξη τής τεχνικής που τό χαρακτηρίζει ή πραγματοποίηση τών παραγωγικών, διευθυντικών καί άλ­ λων άναγκαίων κοινωνικών προτσές, χωρίς τήν άμεση συμμετοχή τού άνθρώπου. Ή αύ. συνδέεται μέ τήν εμφάνιση αυτομάτων γραμμών έργαλειομηχανών (1920-1930), αύτόματων τμημά­ των κι εργοστασίων μέ τή χρησιμο­ ποίηση τής σύγχρονης ήλεκτρονικής τεχνικής (1950-60). Ή αύ. δέν άποκλείει εντελώς τόν άνθρωπο, πού πραγματοποιεί τόν έλεγχο καί τή γενική διεύθυνση τής ερ­ 

at''rotwpf/&7<7!7 πληθυσμού καί στηρίζεται στόν υπο­ λογισμό καί τήν ικανοποίηση τών εθνικών αιτημάτων καί αναγκών. Οί αυτόνομοι κρατικοί οργανισμοί πού ανήκουν στίς ένωσιακές δημοκρατίες έχουν τά δικά τους όργανα εξουσίας καί διεύθυνσης, όπου εργάζονται εκπρόσωποι τού ντόπιου πληθυσμού πού γνωρίζουν τή ζωή, τά ήθη καί έθιμα, τή γλώσσα. Ή αύτονομία εξα­ σφαλίζει όλες τις δυνατότητες οικονο­ μικής, πολιτικής καί πολιτιστικής άνάπτυξης τών εθνικοτήτων (εκπαί­ δευση, εκδοτικοί οίκοι, θέατρα κ.ά. όλα στή μητρική γλώσσα). Στή Σοβιε­ τική Ενωση πραγματοποιήθηκε καί κατοχυρώθηκε στό Σύνταγμά της ή έθνικοεδαφική αυτονομία, πού είναι μιά άπό τίς κρατικές μορφές τής άδελφικής συνεργασίας τών λαών καί μιά άπό τίς σπουδαιότερες όρχές κρατι­ κής συγκρότησης τής ΕΣΣΔ. Ή αύτονομία στίς χώρες τού καπι­ ταλισμού διαφέρει ριζικά άπό τή σο­ βιετική αύτονομία. Κάτω άπό τήν πίε­ ση τού έθνικοαπελευθερωτικού κινή­ ματος ή άστική τάξη τού κυρίαρχου έθνους άναγκάζεται πολλές φορές νά κηρύξει τήν αύτονομία μερικών εθνι­ κών περιοχών, ουσιαστικά όμως δέ δίνει σ' αύτές τίς περιοχές πραγματι­ κή αύτοδιοίκηση. αυτοσυνείδηση . Ο διαχωρισμός έκ μέρους τού άνθρώπου τού εαυτού του άπό τόν άντικειμενικό κόσμο καί ή κατανόηση τής σχέσης του πρός τόν κόσμο, ό χωρισμός του εαυτού του σάν προσωπικότητας, τών πρά­ ξεων, τών ένεργειών, τών σκέψεων καί αισθημάτων, τών έπιθυμιών καί τών συμφερόντων του. Τό ζώο ταυτίζεται μέ τή ζωική δρα­ στηριότητα, αλλάζει τή φύση μόνο μέ τήν ύπαρξή του, δηλαδή έχει άμεση σχέση μέ τή φύση. Ενώ ό άνθρωπος κάνει έμμεση τή σχέση του μέτή φύση

45

at'ro(7!'yf<'ô)7<7?7

μέ τήν κοινωνική πράξη καί πρώτ απ' όλα μέ τή χρήση τών εργαλείων. Ο άνθρωπος χάρη στήν εργασία ξεχω­ ρίζει άπό τήν άμεση σχέση του μέ τή φύση : στό προτσές τής έργαοίας θέ­ τει τούς σκοπούς καί τά καθήκοντα του σέ άμοιδαία σχέση μέ τό φυσικό υλικό καί ύπολσγίζει τιςδικέςτους δυ­ νατότητες. Αλλάζοντας τή φύση ο άνθρωπος άλλάζει καί ό ίδιος. Ο άνθρωπος δημιουργώντας στό προ­ τσές τής έργασίας τά προϊόντα, είναι σάν νά χωρίζεται στά δύο καί στό αντικείμενο τής δράσης του παρατη­ ρεί τό έργο τών χεριών του. Ο άνθρωπος ξεχωρίζει τόν έαυτό του σάν παράγοντα άπό τά άντικείμενα τής δράσης του. Επειδή όμως ή έργασία έχει πάντα κοινωνικό χαρακτήρα, ό άνθρωπος άρχίζει ν' άποκτάει αύτοσυνείδηση σάν άνθρωπος πού άνήκει στό δοσμένο ιστορικό σύστημα, καί φέρεται μόνο πρός τόν άλλο άνθρωπο σάν σέ ομοιό του (συνάν­ θρωπό του). Σπουδαίο ρόλο στή διαμόρφωση τής αύ. παίζει ή γλώσσα. Ή αύ. έμφανίζεται ταυτόχρονα μέ τή συνείδηση σάν παράγωγό της, έμφανίζεται όμως σέ μιά συγκριτικά πιό ύψηλή βαθμίδα έξέλιξηςτήςάνθρωπότητας. Στήν άρχή ό άνθρωπος ξεχωρίζει τόν έαυτό του άπό τ' άντικείμενα, συνειδητοποιεί τό άντικείμενο τής δράσης του καί τόν ίδιο τόν έαυτό του μόνο στό προτσές τής πρακτικής επαφής του μέ τά πράγματα. Μετά ή αύ. εκδηλώνεται σάν κληρονομική, σάν συλλογική: ό άνθρωπος είναι άκόμα κυριευμένος άπό τό γένος καί προδάλλει σάν φορέας, σάν κέντρο τής άνθρώπινης ούσίας. Μέ τήν έξαφάνιση τού καθεστώτος τών γενών καί τήν εμφάνιση τού πολιτισμού μέ τό ξεχώρισμα τού άτόμου έμφανίζεται ή καθαυτό αύ. τής προσωπικότη­ τας. Στήν ιστορία τής φιλοσοφίας ή αύ. 

46 έκδηλωνόταν σάν ενεργητική άρχή καί μ αύτό εξαντλούνταν συνήθως ή άντίληψη τής πρακτικής δράσης τού άνθρώπου (Φρίτς, Χέγκελ, νεοχεγκελιανοί). Συνάμα ή αύ. θεωρούνταν συνήθως σάν άρχή πού δημιουργεί καί τόν ίδιο τόν άντικειμενικό κόσμο. Στήν πραγματικότητα όμως, ή αύ. σάν ενεργητική άρχή μπορεί νά κατανοηθει σέ άποφασιστικό βαθμό μόνο σάν άποτέλεσμα τής πρακτικής κοινωνικοπαραγωγικής δραστηριότη­ τας τού άνθρώπου. Ή αύ. τού άνθρωπου αναπτυσσόμενη μέ βάση καί σαν αποτελεσμα τής κοινωνικής προόδου, φτάνει στήν άνώτατη μορ­ φή άνάπτυξής της στίς συνθήκες τής κοινωνίας τής άπαλλαγμένης άπό κά­ θε κοινωνική καταπίεση, όπου δημισυργούνται όλεςοί δυνατότητες γιά μιά πλήρη εκδήλωση τής ζωής καί τής δράσης τοϋ άτόμου.

άφαίρεση

τών ουσιαστικών του πλευρών, ή ολόπλευρη άνάλυσή τους σέ μιά εντε­ λώς «καθαρή» μορφή είναι τό άποτέ­ λεσμα τής άφαιρετικής προσπάθειας τής νόησης. Ό Λένιν έγραφε τά έξής σχετικά μέ τή σημασία τής ά. γιά τή γνώση: «Ή νόηση άνερχόμενη άπό τό συγκεκρι­ μένο στό άφηρημένο δέν άπομακρύνεται - άν είναι σωστή... άπό τήν άλήθεια, άλλά τήν πλησιάζει. Ή άφαίρε­ ση τής ύλης, τού νόμου τής φύσης, ή άφαίρεση τής άξίας κλπ. μ' ένα λόγο, όλες οι επιστημονικές (οί σωστές, σοΒαρές, όχι οι άνόητες) άφαιρέσεις άντανακλούν τή φύση βαθύτερα, πιστό­ τερα, πληρέστερα" (Αένιν, Άπαντα, τόμ. 29, 5η έκδ.). Ό χαρακτήρας τής ά. καθώς καί τό στοιχείο πού διακρίνεται στήν κάθε συγκεκριμένη περίτττωση, όπως καί τό ζήτημα άπό ποιές πλευρές τοϋ άντικειμένου γίνεται ή άφαίρεση τής άφαίρεση. Μιά άπό τίς πλευρές, τίς σκέψης καθορίζεται άπό τά καθή­ μορφές γνώσης, πού συνίσταται στήν κοντα τής πρακτικής καί τής γνωστι­ απόσπαση νοερά μιάς σειράς ιδιοτή­ κής δραστηριότητας τού άνθρώπου των τών άντικειμένων καί τών σχέ­ καί άπό τή φύση τού έρευνώμενου σεων μεταξύ τους καί τή διάκριση άντικειμένου. Ή πράξη είναι και τό μιάς ιδιότητας είτε σχέσης. Αφαίρεση κριτήριο τού κατά πόσο οί ό. πού σημαίνει καί τό προτσές μιάς τέτιας εφαρμόζονται στήν επιστήμη είναι άπόσπασης καί τά άποτελέσματά πραγματικά επιστημονικές. Ό διαλε­ κτικός υλισμός δίνει έπιστημονική ερ­ του. Στό προτσές τής ά. μερικές φορές μηνεία στό προτσές τής ά. Ο ιδεαλι­ άναγκαζόμαστε ν' άφαιρεθούμε καί σμός σπεκουλάρει συνήθως μέ τις άπό ορισμένες ύποκειμενικές δυνατό­ δυσκολίες πού έχουν σχέση μέ τήν τητες τού άνθρώπου. Π.χ. είναι άδύ- άφαιρετική διαδικασία τής νόησης. νατο ν' άπαριθμήσουμε όλη τή φυσι­ Στήν περίπτωση αύτή ό Αένιν προει­ κή σειρά τών άριθμών. Όμως παρ' δοποιούσε, ότι ή δυνατότητα τού όλ' αύτά, μέ τήν άπόσπαση άπό μιά ιδεαλισμού ύπάρχει στήν πιό στοι­ τέτια δυνατότητα δημιουργεΐται ά. χειώδη άφαίρεση. Ή μετατροπή τών ενός «υπολογισμένου" άπειρου. προϊόντων τής ά., τών εννοιών, τών Αποτέλεσμα τού προτσές τής ά. είναι ιδεών, σέ ούσία, σέ πρώτη άρχή τού οί διάφορες έννοιες καί κατηγορίες, κόσμου είναι γνώρισμα τής ίδεαλιστιπ.χ. ϋλη, κίνηση, άξια. Χωρίς αύτές κής φιλοσοφίας. Ο σύγχρονος νομι­ τίς έννοιες είναι άδύνατη ή άποκάλυ- ναλισμός θετικιοτικού τύπου δέν ψ η τής ούσίας, ή διείσδυση στήν ού­ παραδέχεται ότι είναι άναγκαΐες γιά σία τού άντικειμένου. Ό τεμαχισμός τήν έττιστήμη οι άφαιρέσεις άνώτατού άντικειμένου καί τό ξεχώρισμα του επιπέδου κι έτσι στερεί τήν έπι- 

έφ%Μ7/4ά"ί7 φγασάχ στήμη άπό τά σπουδαιότερα μέσα άντανάκλασης τής πραγματικότη­ τας, καί τίς δυνατότητές της άποκάλυψ ης τών νομοτελείων τών φαινομέ­ νων. Στή διαλεκτική λογική ή έννοια τής ά. χρησιμοποιείται σέ αντίθεση μέ τήν έννοια τού συγκεκριμένου.

47

καί ouyMixpt/ÆiO

Γιά τή μαρξιστική φιλοσοφία φο­ ρέας, ύποκείμενο του σ. είναι ή ύλική πραγματικότητα, ό κόσμος τών πραγμάτων καί τών φαινομένων, πού μάς δίνουν οι αισθήσεις. Συγκε­ κριμένο ένός αντικειμένου είναι ή άντικειμενική άλληλουχία τών πλευρών του πού καθορίζεται άπό τήν ούσιαστική νομοτελειακή σχέση καί άποτεάφηρημένη εργασία. Βλ. λ. εργασία. λεϊ τό θεμέλιο, τή βάση του. Τό σ. όμως τής γνώσης είναι ή άντανάκλαόφηρημένο καί συγκεκριμένο. Τό ση αύτής τής πραγματικής άλληλου­ άφηρημένο είναι μιά πλευρά, ένα μέ­ χίας στό σύστημα τών εννοιών πού ρος τού όλου, τό μονόπλευρο, αύτό άναπαράγουν δομικά καί γενετικά τό πού δέν είναι αναπτυγμένο. Τό συγκε­ άντικειμενικό περιεχόμενο τού άντικριμένο είναι τό συστατικό, τό σύνθε­ κειμένου. Τό ά. στήν πραγματικότητα το, τό πολύπλευρο. Στήν ιστορία τής εκφράζει τή μειονεκτικότητα, τόν φιλοσοφίας, τό σ. θεωρούνταν κυ­ περιορισμό, τή στενότητα τού άντιρίως σάν μιά πολυμορφία ατομικών κειμένου ή όποιουδήποτε μέρους (ενικών) πραγμάτων καί φαινομένων του, έφόσον αύτό παίρνεται άποπού δίνεται μέσω τών αισθήσεων. Τό σπασμένο άπό τίς σχέσεις πού τό ά. θεωρούνταν άποκλειστικό γνώρι­ προσδιορίζουν, άπό τήν ιστορική σμα τών προϊόντων τής νόησης (σκέ­ συνέχεια. Ή άφηρημένη γνώση άντιπαρατίψης). Γιά πρώτη φορά ό Χέγκελ είσήγαγε θεται αντίστοιχα στή συγκεκριμένη στή φιλοσοφία τίς κατηγορίες ά. καί γνώση σάν μονόπλευρη πού σημειώ­ σ. Ειδικό νόημα πήραν οι κατηγορίες νει μιά πλευρά τού αντικειμένου άνεαυτές στήν παραπέρα άνάπτυξή ξάρτητα άπό τίς άλλες πλευρές έξω τους άπό τή μαρξιστική φιλοσοφία: άπό τόν καθορισμό της, άπό τόν ειδι­ Τό σ. είναι συνώνυμο τής διαλεκτικής κό χαρακτήρα τού άκέραιου (τού άλληλουχίας, τής κατατμημένης ολό­ όλου). "Ετσι, άν σκοπός τής θεωρητι­ τητας (άκεραιότητας). Τό ά. δέν είναι κής γνώσης δέν μπορεϊ καί δέν πρέπει άντιπαράθεση στό σ., άλλά στάδιο νά είναι μόνο ή αναπαραγωγή τής στήν κίνηση του ίδιου τού σ., είναι τό αισθησιακής ποικιλομορφίας, πολύ σ. πού δέν άποκαλύφθηκε, δέν εξελί­ λιγότερο δέν μπορεϊ νά εξυπηρετήσει χθηκε, δέν άναπτύχθη κε (π.χ. ό Χέγκελ έναν τέτιο σκοπό ή κατάτμηση κά­ συγκρίνει τή σχέση ά. καί σ. μέτή σχέ­ ποιων «απόλυτων" λογικών συνα­ ση πού έχε) ό οφθαλμός τού δέντρου φειών. Γιατί μόλις αύτές οί συνάφειες μέ τόν καρπό, π.χ. τής βαλανιδιάς μέ άπομονωθούν χάνουν τή συγκεκριμετό βαλανίδι. Ωστόσο, τό σ. κατά τήν νικότητα καί τήν άλήθεια τους. άποψη τού Χέγκελ, είναι γνώρισμα Πραγματικά ή επιστημονική θεω­ τού «πνεύματος" τής σκέψης, τής ρητική γνώση βρίσκεται σέτέτια κίνη­ «απόλυτης ιδέας". Ενώ ή φύση, οί ση τής σκέψ ης πού έχει άφετηρία τήν κοινωνικές σχέσεις τών ανθρώπων αισθησιακή ποικιλομορφίατού σ. καί παρουσιάζονται σάν μή άληθινό «έτε­ πετυχαίνει τήν άναπαράσταση τού ρον Είναι", άφηρημένη άποκάλυψη αντικειμένου σέ όλη του τήν ούσία καί ξέχωρων πλευρών καί σημείων ζωής τήν περιπλοκότητα. Μέθοδος θεωρη­ τού καθολικού πνεύματος. τικής άναπαράστασης τού άκέραιου 

άφοπΑίσ^ός

48

αντικειμένου στή συνείδηση είναι ή άναγωγή άπό τό ά. στό σ. τό όποιο άποτελεϊ καθολική μορφή άνέλιξης τής έπιστημονικής γνώσης, συστημα­ τικής άντανάκλασης του άντικειμένου στίς έννοιες. Ή άναγωγή άπό τό ά. στό σ. σάν τρόπος σύνδεσης τών έννοιών σ' ένα ολοκληρωμένο σύστημα, πού άντανακλά τήν αντικειμενική κατάτμηση τού έρευνώμενου άντικειμένου καί τήν ενότητα όλων τών πλευ­ ρών του, προϋποθέτει τήν άρχική κί­ νηση άπό τό σ. (πού δίνεται στήν παρατήρηση) πρός τό ά. Σ' αύτό τόν τελευταίο δρόμο δημιουργούντα) οί έννοιες πού άπεικονίζουν ξεχωριστές πλευρές καί ιδιότητες τού άντικειμένου, πού οί ίδιες μπορει νά είναι κατα­ νοητές μόνο έφόσον εξετάζονται σάν σημεία τού άκέραιου (όλου), πού κα­ θορίζονται άπό τό ειδικό περιεχόμενό του. Γι' αύτό είναι άπαραίτητο νά ξε­ χωρίζεται τό σ. σάν έρευνώμενο άντικείμενο, σάν άφετηρία τής έρευνας (τό αισθητηριακό σ.) καί τό σ. σάν ολοκλήρωση, σάν άποτέλεσμα τής έρευνας, σάν επιστημονική έννοια γιά τό άντικείμενο (νοητό συγκεκριμένο). αφοπλισμός. Διεθνές πρό8λημα εξα­ σφάλισης τής ειρήνης καί αποτροπής νέου πολέμου πού μπορεί νά λυθεί μέ τήν πάλη γιά τή μείωση ή τόν περιορι­ σμό τών εξοπλισμών καί τών ένοπλων δυνάμεων. Τό πρόβλημα του αφοπλισμού με­ τά τόν Α' Παγκόσμιο Πόλεμο τό έθεσε ή Σοβιετική "Ενωση κι έγινε άντικείμενο συζήτησης σέ πολλές διεθνείς συνδιασκέψεις καί συνεδριάσεις επιτρο­ πών, ιδίως στήν Κοινωνίατών Εθνών. Όμως οί ιμπεριαλιστές τών μεγάλων καπιταλιστικών χωρών ΗΠΑ, Αγ­ γλίας, Γαλλίας, Γερμανίας, Ιαπωνίας καί Ιταλίας, μέ πρόσχημα τόν «ηθικό άφοπλισμό" καί τίς διάφορες εγγυή­ σεις «άσφαλείας", δέν έπεδίωκαν τήν

πραγματική έξασφάλιση τής ειρήνης, άλλά τήν ενίσχυση τής στρατιωτικής πολιτικής καί οικονομικής τους δύνα­ μην Στή Συνδιάσκεψη τής Γένουας τό 1922 καί στή Συνδιάσκεψη τής Μό­ σχας γιά τόν άφοπλισμό ή Σοβιετική Ρωσία έθεσε τό πρόβλημα γιά τή μείω­ ση τών έξοπλισμών. Στήν προπαρα­ σκευαστική επιτροπή καί στή Συνδιά­ σκεψη γιά τόν Αφοπλισμό, τής Κοι­ νωνίας τών Εθνών, ή σοβιετική κυ­ βέρνηση πρότεινε νά ύπογραφε! συμ­ φωνία γιά γενικό καί άμεσο άφοπλισμό, πού θά πρόΒλεττε τή διάλυση τών ενόπλων δυνάμεων καί τήν κατάργηση τής υποχρεωτικής στρα­ τιωτικής θητείας κλπ. Απ' αύτή τή στιγμή τό πρόβλημα τού άφοπλισμοϋ έγινε τό επίκαιρο πρόβλημα τών διε­ θνών σχέσεων. Οί ιμπεριαλιστικές δυ­ νάμεις άπορρίπτοντας τίς σοβιετικές προτάσεις καθώς καί τό σχέδιο γιά μιά άνάλογη προοδευτική μείωση τών εξοπλισμών, πού προτάθηκαν στήν προπαρασκευαστική έπιτροπή τό 1929 καί στή Διεθνή Διάσκεψη γιά τόν Αφοπλισμό τό 1932 άπέδειξαν ότι δέν άσχολουνταν μέτά ζητήματα τού περιορισμού τών έξοπλισμών, άλλά έκαναν διπλωματικούς έλιγμούς διά­ ταξης τών δυνάμεων γιά μελλοντικό πόλεμο. Από τό 1933 ή Διάσκεψη τής Γενεύης γιά τόν άφοπλισμό μετατράπηκε ούσιαστικά σέ διάσκεψη γιά τόν πλήρη έξοπλισμό τής Γερμανίας. "Ετσι ή Γερμανία μέ τή βοήθεια τών ιμπε­ ριαλιστών τών ΗΠΑ, τής Αγγλίας καί τής Γαλλίας άρχισε τό Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Στά χρόνια τού Β* Παγκόσμιου Πο­ λέμου οί υπουργοί Εξωτερικών τής ΕΣΣΔ, τών ΗΠΑ καί τής Αγγλίας στή Σύσκεψη τής Μόσχας 1943 πήραν άπόφαση γιά τήν ανάγκη δημιουρ­ γίας Διεθνούς Οργάνωσης γιά τήν υπεράσπιση τής ειρήνης, τής άσφάλειας καί τής συνεργασίας γιά τήν έπί- 

άφοπΑίίφώ;

49

τευξη γενικής συμφωνίας γιά τό δια­ κανονισμό τού προβλήματος τών εξο­ πλισμών στή μεταπολεμική περίοδο. Μετά τό Β Παγκόσμιο Πόλεμο τά ιμπεριαλιστικά κράτη όργάνωσαν ξέ­ φρενο κυνηγητό εξοπλισμών, πού άποτελούν σοθαρό κίνδυνο γιά τήν είρήνη. Αρχίζοντας άπό τήν 1η Σύνοδο τής Ολομέλειας τού ΟΗΕ μέχρι σήμερα ή σοθιετική κυθέρνηση έκανε πολλές προτάσεις γύρω άπό τά ζητήματα τού άφοπλισμού, τής μείωσης καί τού

περιορισμού τών εξοπλισμών, τής άπαγόρευσης τού πυρηνικού όπλου, γιά τό σταμάτημα όλων τών δοκιμών τών άτομικών καί ϋδρογονικών ό­ πλων, γ)ά τή δημιουργία ζωνών ειρή­ νης, γ)ά τή ρύθμιση τών διεθνών ζητη­ μάτων μέ συνομιλίες γιά τήν ύφεση καί τήν ειρήνη. Παρά τό γεγονός ότι ή μείωση τών εξοπλισμών καί ή απαγό­ ρευση τών όπλων μαζικής έξόντωσης είναι καθολικό αίτημα τών λαϊκών μα­ ζών, οί δυτικές χώρες εμποδίζουν τή λύση αύτού τού προβλήματος. 

Β
βάση καί εποικοδόμημα. Έννοιες πόα αποκαλύπτουν τήν αλληλουχία τών οίκονομικοκοινωνικών σχεσεων τής κοινωνίας. Βαση όνομαζεται το σύνο­ λο τών παραγωγικών σχεσεων, που άποτελούν την οικονομική δομή τής κοινωνίας. Οί έννοιες «β." καί σχεσεις παραγωγής είναι ισοδύναμες άλλά δεν είναι ταυτόσημες. Ή έννοια «σχέ­ ση παραγωγής" συνδεεται άμεσα μέ την έννοια «παραγωγικές δυνάμεις". Ενώ ή έννοια «β." έχει σχέση με τήν έννοια «έ." Τό έ. περιλα6αίνει τίς ιδέες, τίς οργανώσεις, τά ιδρύματα καί τούς θεσμούς. Μέ τίς ίδεες τού έ. συνδέονται οί πο­ λιτικές, νομικές, ηθικές, αισθητικές, θρησκευτικές, φιλοσοφικές άντιλήψ εις πού διαφορετικά λέγονται μορ­ φές τής κοινωνικής συνείδησης. Όλες οί μορφές τής κοινωνικής συνείδησης έτσι είτε άλλιώς άντανακλούν τίς οικο­ νομικές σχέσεις, την οικονομική σύγκροτηση τής κοινωνίας, άλλες άμε­ σα, οπως π.χ. οί πολιτικές καί νο­ μικές μορφές συνείδησης καί άλλες έμ­ μεσα, όπως π.χ. ή τέχνη καί ή φιλοσο­ φία. Οί τελευταίες συνδέονται μέ τήν οικονομική β. μέ τέτιους κρίκους όπως ή πολιτική κ.ά. Οι σχέσεις τού έ. περιλαδαίνουν καί τίς ιδεολογικές σχέσεις (τήν ιδεολο­ γία). Σέ διάκριση άπό τίς σχέσεις παραγωγής, πού διαμορφώνονται άνεξάρτητα άπό τή συνείδηση τών άνθρώπων, οί ιδεολογικές σχέσεις πριν διαμορφωθούν περνούν μέσα άπό τή συνείδηση. Τά φαινόμενα τού έ., άν καί καθορί­ ζονται άπό τή β., έχουν μιά σχετική αυτοτέλεια στήν έξέλιξή τους. Μέ κά­ θε μορφή κοινωνικής συνείδησης συν­ δέονται καί ορισμένες οργανώσεις, ιδρύματα καί θεσμοί. Μέ τίς πολιτικές ιδέες έχουν σχέση τά πολιτικά κόμμα­ τα, με τίς πολιτικές καί νομικές ιδέες συνδέονται οί κρατικοί θεσμοί, μέ τίς θρησκευτικές ιδέες συνδέονται ή εκκλησία, οί εκκλησιαστικές οργανώ­ σεις κλπ. Ό κάθε κοινωνικοοικονομικός σχη­ ματισμός έχει καθορισμένη β. καί τό αντίστοιχο σ' αύτήν έ. Ιστορικά διακρίνονται ή β. καί τό έ. τής δουλοχτητικής, τής φεουδαρχικής, τής άστικής καί τής κομμουνιστικής κοινωνίας. Οι άλλαγές τής β. καί τού έ. είναι συνέ­ πεια τής άντικατάστασης ένός κοινω­ νικοοικονομικού σχηματισμού άπό άλλον. Τό έ. έχει μιά ορισμένη εξέλιξη καί μέσα στό δοσμένο σχηματισμό. Κατά τή μετάδοση π.χ. στόν ιμπεριαλισμό ή άλλαγή τού έ. χαρακτηρίζεται μέ τό δυνάμωμα τής άντίδρασης. Στις συν­ θήκες τού σοσιαλισμού τό έ. άναπτύσσεται πρός τήν παραπέρα διεύ­ ρυνση τής δημοκρατίας. Τό έ., γέννημα τής οικονομικής β. καί άντανάκλασή της, δέν είναι κάτι παθητικό. Παίζει δραστήριο ρόλο στό ιστορικό προτσές, επιδρά σέ όλες τίς πλευρές της, ταυτόχρονα καί στήν οι­ κονομία πού τό γέννησε. Στήν κοινωνία πού στηρίζεται στήν άτομική ιδιοκτησία ή β. καί τό έ. έχουν 

/ίασίχ-ί?

ror ^απίταΑίσ,ίίΟί*

51

/3ασ<^ί; àpy? rot' A roM M O t'M C/ÎO f' σίας, μέ τήν άμεση καταστροφή τών υλικών άξιών. Ή έτιιστημονικοτεχνική επανάστα­ ση, επιταχύνοντας τό προτσές κοινω­ νικοποίησης τής παραγωγής σέ συν­ θήκες κυριαρχίας τών μονοπωλίων, γεννά νέες άντιθέσεις, όπου εκδηλώ­ νεται ή ασυμφωνία (άναντιστοιχία) άνάμεσα στίς τεράστιες δυνατότητες πού δημιουργέ! καί στά έμπόδία πού προΒάλλει ό ιμπεριαλισμός στή χρησι­ μοποίηση αύτών τών δυνατοτήτων γιά τό συμφέρον όλης τής κοινωνίας. Ο κοινωνικός χαρακτήρας τής σύγχρονης καπιταλιστικής παραγω­ γής βρίσκεται σέ άντίθεση μέ τό χα­ ρακτήρα τής κρατικομονοπωλιακής ρύθμισης τής οικονομίας πρός τό συμφέρον μιάς χούφτας κεφαλαιο­ κρατών. Ό καπιταλισμός ώστόσο, δέ γεννάει μονάχα τή βασική του άντίθε­ ση, δημιουργεί τούς άντικειμενικούς καί υποκειμενικούς όρους λύσης της. Ή βασική μάζα τής εργατικής τάξης είναι συγκεντρωμένη στά με­ γάλα εργοστάσια καί βιομηχανικά κέντρα, γεγονός πού διευκολύνει τήν ένωση, συσπείρωση καί οργάνωσή της στήν πάλη κατά τού καπιταλι­ σμού. Στήν πορεία τής επαναστατικής πάλης ή εργατική τάξη, μέ τήν καθο­ δήγηση τού μαρξιστικολενινιστικοϋ κόμματός της, μπαίνει έπίκεφαλής τής πάλης τών έργαζομένων, εξαλεί­ φει τή β.ά. τοϋ κ. μέ τήν κατάργηση τοϋ καπιταλιστικού συστήματος καί τήν άντικατάστασή του μέ τό πιό προοδευτικό κοινωνικό σύστημα, τό σοσιαλισμό. βασική άρχή τού κομμουνισμού. Ή άρχή «άπό τόν καθένα σύμφωνα μέ τίς ίκανότητές του, στόν καθένα σύμ­ φωνα μέ τίς άνάγκες του Η , είναι γνώ­ ρισμα τής κομμουνιστικής κοινωνίας. Εκφράζε) τήν κοινωνική ισότητα, τίς άπαιτήσειςπού ή κοινωνία προΗάλλει

άνταγωνιστική δομή. Στήν καπιταλι­ στική κοινωνία π.χ. διεξάγεται σκλη­ ρή ιδεολογική πάλη άνάμεσα στήν άστική τάξη καί τό προλεταριάτο, άνάμεσα στίς πολιτικές, ήθίκές, φιλο­ σοφικές κ.ά. άττόψεις τών εχθρικών μεταξύ τους τάξεων. Ή ανταγωνιστι­ κή φύση τού έ. στήν κοινωνία πού είναι χωρισμένη σέ τάξεις καθορίζει καί τόν άντίθετο ρόλο τής ιδεολογίας διάφορων τάξεων στή σχέση τους πρός τήν οικονομική β. Αν στήν καπι­ ταλιστική κοινωνία τό άστικό πολιτι­ κό έ., ή άστική ιδεολογία κλπ., έχουν σκοπό τή δραστήρια εξυπηρέτηση τής οικονομικής β. του καπιταλισμού, ή προλεταριακή ιδεολογία καί οϊ προ­ λεταριακές οργανώσεις, τά ιδρύματα καί θεσμοί έχουν σκοπό τήν επανα­ στατική άνατροπή τού καπιταλισμού καί τήν κατάργηση τών οικονομικών βάσεών του. Μόνο στή σοσιαλιστική κοινωνία όπου οί σχέσεις παραγωγής είναι άπαλλαγμένες άπό τούς ανταγωνι­ σμούς τό έ. γίνεται όλο καί πιό ομοιό­ μορφο άπό κοινωνική άποψη καί εξυπηρετεί τό γενικό σκοπό πού είναι ή συνεπής τελειοποίηση καί άνάπτυ­ ξη τής οικονομικής βάσης τοϋ σοσια­ λισμού. βασική άντίθεση τού καπιταλισμού. Αντίθεση άνάμεσα στόν κοινωνικό χαρακτήρα τής παραγωγής καί τήν ατομική καπιταλιστική μορφή ιδιο­ ποίησης τών προϊόντων τής έργασίας. Ή άντίθεση αότή εκφράζει τόν βαθύ άνταγωνισμό άνάμεσα στή μι­ σθωτή έργασια καί τό κεφάλαιο, άνά­ μεσα στίς άναπτυσσόμενες παραγω­ γικές δυνάμεις καί τίς καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής πού δεσμεύουν τήν άνάπτυξή τους. Ή β.ά. του κ. άποτελει τήν αιτία τών οικονομικών κρίσεων υπερπαραγωγής, πού έμφανίζονται περιοδικά καί συνοδεύονται μέ τή σπατάλη τής κοινωνικής έργα- 

άρχί? ror

52

^facfXTy âpy; τού yo^ow<o^ov

άπέναντ) στά μέλη της, καθώς καί τό χαρακτήρα κατανομής τών ύλικών καί πνευματικών αγαθών. Τό πρώτο μέρος τής β.ά. τού κ. («άπό τόν καθένα σύμφωνα μέ τις ικανότητες του") άπαιτεί άπό τό κάθε μέλος τής κοινωνίας νά έργάζεται μέ όλες του τίς ικανότητες καί νά παίρνε) δραστήριο μέρος στή διεύθυνση τών κοινωνικών υποθέσεων, ν' άνεθάζει διαρκώς τό πολιτιστικό καί τεχνικό του έπίπεδο καί νά τηρεί έθελοντικά τούς κανόνες τής κομμουνιστικής ζωής. Ή εργασία στόν κομμουνισμό παύει νά είναι υποχρέωση καί μέσο ζωής, μετατρέπεται σέ συνήθεια, σέ πρώτη ζωτική άνάγκη. Ή κομμουνιστική κοινωνία έξασφαλίζεί τήν κοινωνική ισότητα όλων τών μελών της καί γι' αύτό τό λόγο δέ δη­ μιουργεί μόνο ίσες δυνατότητες άνά­ πτυξης τών ικανοτήτων γιά όλους, άλλά καί ίσους όρους γιά τή χρησιμο­ ποίηση αύτών τών ικανοτήτων πρός όφελος τής κοινωνίας καί τής προσω­ πικότητας. Βαθιές άλλαγές ΰφίστανται καί οί ίδιες οί ικανότητες πού θά γίνουν πο­ λύπλευρες καί τελειοποιημένες, θ ά ξεδιπλωθούν όλες οί ικανότητες τών άνθρώπων σάν εργαζομένων. Ή αύτοματοποιημένη εργασία θά γίνει δη­ μιουργική κι ενδιαφέρουσα, θ ά έξαλειφθει ή στενή ειδίκευση, τό άτομο θά έχει τή δυνατότητα ν' άλλάζει ελεύ­ θερα πεδίο δράσης. Στήν κομμουνι­ στική εργασία ό άνθρωπος θά κατο­ χυρώνει τόν έαυτό του σάν δημιουρ­ γό καί καταναλωτή τών πρωτόφαν­ των υλικών καί πνευματικών άξιών. Ο άνθρωπος άπαλλαγμένος άπό τίς καθημερινές υλικές κ.ά. δυσκολίες θά βρε) ελεύθερο χρόνο γιά νά πάρε) δραστήριο μέρος στήν κοινωνική ζωή, γ)ά τήν άπασχόληση μέ τήν έπ)στήμη καί τήν τεχνική, μέ τή λογοτε­ χνία καί τήν τέχνη, μέ τήν άτομίκή

πνευματική, ήθική καί σωματική διά­ πλαση. Ή β.ά. τού κ. υποχρεώνοντας τό κάθε μέλος τής κοινωνίας νά έργάζεται σύμφωνα μέ τίς ικανότητές του (καί δώ βρίσκεται ή βαθιά της διαφο­ ρά άπό τή βασική άρχή τού σοσιαλι­ σμού) προϋποθέτει τήν πλήρη ικανο­ ποίηση τών λογικών ύλικών και πνευ­ ματικών άναγκών τών άνθρώπων, πού πετυχαίνετα) αποκλειστικά στή βάση τού υψηλού επιπέδου άνάπτυ­ ξης τής κοινωνικής παραγωγής. Ή κομμουνιστική άρχή κατανομής δέν έχε) τίποτα τό κοινό μέτόν άσκητ)σμό, τήν ίσοπέδωση τών άναγκών καί τών ένδ)αφερόντων τών άνθρώπων, όπως τό παρουσιάζουν οί εχθροί τού έπίστημονικού κομμουνισμού. Ή β. ά. τού κ. δέν εγκαθιδρύει ισότητα άναγκών, άλλά ισότητα δυνατοτήτων καί όρων γ)ά τήν ικανοποίησή τους. Οί άνθρωπο) δ)αφέρουν στήν ήλικία, στό γένος, στό είδος άπαοχόλησης καί τήν κατοικία, στίς φυσικές καί ψ υχικές ιδιομορφίες τους, στίς ικανότη­ τες, στίς κλίσε)ς, στά ενδιαφέροντα. Αύτές οί διαφορές διατηρούνται καί στόν κομμουνισμό καί είναι φυσικό οί άνάγκες τών άνθρώπων πού διαφέ­ ρουν τόσο πολύ μεταξύ τους νά μή μπορεί νά είναι όμοιες. Τό κάθε μέλος τής κομμουνιστικής κοινωνίας θά έκφράζε) καθαρά τή δική του προσω­ πικότητα και γ)' αύτό καί οί άνάγκες θά είνα) προσωπ)κές, άτομίκές. Οί άνάγκες τού άνθρώπου στήν πορεία τής κομμουν<στ)κής οικοδό­ μησης θ' άναπτύσσονται διαρκώς καί θά τελειοποιούνται. Ταυτόχρονα θ' άναπτύσσονται καί θά τελειοποιούν­ ται καί τά μέσα ικανοποίησής τους. Λογικές είνα) εκείνες οί άνάγκες πού ή ικανοποίησή τους συντελεί στήν άνά­ πτυξη τής προσωπικότητας, στήν τε­ λειοποίηση τών φυσικών καί πνευμα­ τικών ιδιοτήτων. Ή διαπαιδαγώγηση λογικών καί υγιών άναγκών είνα) 

/?α<7ίλτ? cpyÿ rw σοοίαΑί^ΜΟί? απαραίτητος όρος πραγματοποίη­ σης τής β.ά. τού κομμουνισμού. Ο) άνάγκες προκαλούνται πρώτ' άπ' όλα διαμέσου του αντικειμένου. Γt' αύτό έχει σπουδαία σημασία νά δημιουργούνται τέτία άντικείμενα, νά προοελκύσνται οί άνθρωποι σέτέτιες μορφές δράσης, πού θά τούς προκαλούσαν εκείνες τίς άνάγκες καί τά εν­ διαφέροντα τά όποια άντιστοιχούν στά μεγάλα κομμουνιστικά ιδανικά. Έχει σημασία επίσης, νά μάθει τό κά­ θε μέλος τής κομμουνιστικής κοινω­ νίας νά χρησιμοποιεί όχι μόνο ορθο­ λογικά τίς κοινωνικές άξιες, άλλά καί νά δημιουργεί, νά παράγει αύτές τίς άξίες, δηλαδή, νά παίρνει μέρος μέ όλες του τίς δυνάμεις καί δυνατότητες στήν κοινωνικά όφέλιμη εργασία. βασική άρχή τού σοσιαλισμού. Ή όρ χή «άπό τόν καθένα σύμφωνα μέ τίς ικανότητες του, στόν καθένα άνάλογα μέ τήν εργασία του". Αύτή ή άρχή όντας αύτή καθεαυτή άρχή κατανο­ μής τών ολικών καί πνευματικών άγα­ θών στή σοσιαλιστική κοινωνία, χα­ ρακτηρίζει συνάμα καί τή φύση τού σοσιαλισμού, τίς κυριαρχούσες κοι­ νωνικές σχέσεις. Σύμφωνα μέ τή β.ά. τοΰ σ. όλα τά μέλη τής κοινωνίας έχουν εξίσου υπο­ χρέωση νά έργάζονται, μέ τήν έργασία τους νά αυμ6άλλουν στόν κοινω­ νικό πλούτο καί νά έχουν τό ίδιο δι­ καίωμα νά παίρνουν άπό τήν κοινω­ νία τά μέσα γιά τή συντήρησή τους άνάλογα μέ τήν ποσότητα καί τήν ποιότητα τής εργασίας τους. Μιά άπό τίς κύριες διαφορές τού σοσιαλι­ σμού άπό τόν καπιταλισμό, πού τόν συνοδεύει διαρκώς ή άνεργια είναι ότι τό δικαίωμα γιά εργασία καί ή έξασφάλιση έργασίας στό σοσιαλισμό κατοχυρώνεται μέ ειδικό άρθρο τού Συντάγματος. Σκοπός τής σοσιαλιστικής παρα­ γωγής είναι ή όσο τό δυνατό πιό πλή­

53

à^y? roû oowmAw/wt'

ρης ικανοποίηση τών ύλικών καί πο­ λιτιστικών άναγκών τών εργαζομέ­ νων. Έφόσον άκόμα ή σοσιαλιστική παραγωγή δέν μπορεί νά έξασφαλισει ικανή γι' αύτό τό σκοπό άφθονία προϊόντων προκύπτει ή άνάγκη αύστηρότατου υπολογισμού και έλέγχου τού μέτρου τής έργασίας καί τού μέτρου τής κατανάλωσης. Ή ποσό­ τητα καί ή ποιότητα τής έργασίας στό σοσιαλισμό άποτελεί τό μέτρο ικανο­ ποίησης τών άναγκών κάθε έργαζομένου. Οποιος εργάζεται περισσότε­ ρο καί καλύτερα παίρνει καί περισσό­ τερα. Ή ικανοποίηση τών άναγκών τού κάθε εργαζομένου άντιστοιχεί στό βαθμό τής έργατικής δραστηριό­ τητας καί τής συμθολής του στήν κοι­ νωνική ιδιοκτησία. Ή β.ά. τού σ. εξασφαλίζει τό προσωπικό καί τό συλλογικό ύλικό ενδιαφέρον, καθώς καί τήν ενότητα τών συμφερόντων τής προσωπικότη­ τας, τής ομάδας καί τής κοινωνίας στό σύνολό της. Αύτή ή άρχή γεννάει επίσης καί τά ήθικά κίνητρα γιά έργασία, τό αίσθημα τού χρέους άπέναντι στήν κοινωνία, τήν κοινωνική άναγνώριση τής έργασίας, τό σεθασμό τών άνθρώπων. Ή β.ά. του σ. δέν άποτελεί μόνο τό κίνητρο στήν εργα­ τική καί κοινωνική δραστηριότητα τών άνθρώπων άλλά καί διαπαιδαγωγεί τήν κομμουνιστική σχέση πρός τήν εργασία, στερεώνει τή σοσιαλιστι­ κή πειθαρχία καί τήν οργάνωση, είναι βασικό όπλο στήν πάλη εναντία στόν παρασιτισμό. Στό σοσιαλισμό ό κάθε εργαζόμενος παίρνει άπό τήν κοινω­ νία τόσο όσο δίνει ό ίδιος σ' αύτή άφοϋ άφαιρεθεί ή μερίδα πού πηγαί­ νει γιά τίς άνάγκες όλης τής κοινωνίας (διεύρυνση τής σοσιαλιστικής παρα­ γωγής, άμυνα τής χώρας κ.ά ). Εδώ διατηρείται άκόμα ή ανισότητα, γιατί έξαιτίας τού γεγονότος ότι οί άνθρω­ ποι έχουν διαφορετική ειδίκευση, δια­ φορετική άρίθμητικά οικογένεια, εί- 

βασικός οίκονο^κό?

54

^ασίχός ο/κοίΌ^ίκός tô^oç

vat διαφορετική ή σχέση τους μέ τήν εργασία κλπ., είναι φυσικό, συνεπώς, κατά τήν πληρωμή άνάλογα μέ τήν εργασία οί άνθρωποι νά έχουν άνισο εισόδημα. Ή β.ά. τού σ. δέσυμ6ι6άζεται μέτή μικροαστική όρχή τής έξισωτικής κατανομής γιατί ή τελευταία υποσκά­ πτει τά ϋλικά κίνητρα εργασίας, εμ­ ποδίζει τήν άνάπτυξη καί τελειοποίη­ ση τών ικανοτήτων τού άνθρώπου, τό άνέδασμα του επαγγελματικού καί μορφωτικού του επιπέδου. Στή β.ά. τού σ. βρίσκουν τήν έκφρασή τους οί τεράστιες κατακτή­ σεις τής σοσιαλιστικής κοινωνίας: ή κυριαρχία τής κοινωνικής ιδιοκτησίας καί ή έλλειψη εκμετάλλευσης, ή έπίτευξη ίσης δυνατότητας καί υπο­ χρέωσης όλων τών μελών τής κοινω­ νίας νά εργάζονται καί νά παίρνουν ίσο μεροκάματο γιά ίση εργασία κλπ. Στήν πορεία οικοδόμησης τής κομ­ μουνιστικής κοινωνίας προετοιμά­ ζονται οί συνθήκες γιά τήν άλλαγή τής β.ά. τού σ. μέ τή βασική άρχή τού κομμουνισμού. βασικός οικονομικός νόμος τού καπι­ ταλισμού. Ό νόμος τής παραγωγής καί ιδιοποίησης τής υπεραξίας πού άποκάλυψε ό Μάρξ καί άντανακλά τή βασική σχέση τού καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής: τή σχέση εκμε­ τάλλευσης τής μισθωτής έργασίας άπό τό κεφάλαιο. Ό νόμος αυτός εκφράζει τή φοδερή δίψα τών καπι­ ταλιστών ν' αυξήσουν τήν υπεραξία, αποκαλύπτει τόν κύριο σκοπό καί τό βασικό κίνητρο άνάπτυξης τής καπι­ ταλιστικής παραγωγής, τά οικονομι­ κά συμφέροντα τών ιδιοκτητών τών μέσων παραγωγής. Τό μέσο μέ τό όποίο πετυχαίνεται ό σκοπός τής καπιταλιστικής παραγω­ γής είναι ή διεύρυνση καί ή ένταση τής έκμετάλλευσης τού προλεταριάτου, ό άφανισμός τής μάζας τών μικρών έπι-

χειρήσεων, ή υποδούλωση καί καταλήστευση τών λαών άλλωνχωρών. Ό καπιταλισμός χρησιμοποιεί και τα έπιτεύγματα τής έπιστήμης καί τεχνι­ κής γιά νά δυναμώσει τήν έκμετάλλευση τών εργαζομένων. Ο νόμος τής υπεραξίας σάν βασικός οίκονομικος νόμος τού καπιταλισμού δρά σε όλη τή διάρκεια άνάπτυξης αυτού τού τρόπου παραγωγής. Μέ τό πέρασμα στόν ιμπεριαλισμό καί μέσα στίς συνθήκες κυριαρχίας τού μονοπωλιακού κεφαλαίου βασι­ κή μορφή έκδήλωσης κι εξέλιξης τού νόμου αυτού είναι το άνώτατο μονο­ πωλιακό κέρδος, όπως άποκάλυψε ό Αένιν. Ήδράσητούνόμουτήςύπεραξίάς καθορίζει τό δυνάμωμα τής άναρχίας τής καπιταλιστικής παρα­ γωγής, τήν όξυνση τής ανταγωνιστι­ κής πάλης, τήν αύξηση τής άνεργίας, τή χειροτέρευση τής θέσης τών μα­ ζών, τήν όξυνση τών άντιθέσεων όνά­ μεσα στήν εργασία καί τό κεφαλαίο. Ό νόμος αύτός είναι νόμος τής άνά­ πτυξης, έξέλιξης καί καταστροφής τού καπιταλισμού. Όπως τόνιζε ό Αένιν τό άναπόφευκτο τής μετατρο­ πής τής καπιταλιστικής κοινωνίας σέ σοσιαλιστική ό Μάρξ τό έθγαλε ολο­ κληρωτικά καί άποκλειστικά άπό τόν οικονομικό νόμο κίνησης τής σύγχρο­ νης κοινωνίας. βασικός οικονομικός νόμος τού σο­ σιαλισμού. Οικονομικός νόμος κίνη­ σης τής σοσιαλιστικής παραγωγής πού τό περιεχόμενό του είναι ή όλο καί πιο πλήρης ικανοποίηση τών αυ­ ξανόμενων ύλικών καί πολιτιστικών αναγκών τού λαού μέ τή συνεχή άνά­ πτυξη καί τελειοποίηση τής κοινωνι­ κής παραγωγής καί τήν άνοδο τής παραγωγικότητας τής έργασίας. Αύτά τά γνωρίσματα τού β.σί.ν. τού σ. δείχνουν ότι εκφράζει τόν άντικειμενικά καθορισμένο σκοπό τής σο­ σιαλιστικής παραγωγής, καθώς καί 

55 τό μεσα επίτευξής του. Ό νόμος αυ­ τός εμφανίζεται καί δρά πάνω στή βαση τής κοινωνικής ιδιοκτησίας στά μέσα παραγωγής καί τίς άντίστοιχες σ' αύτή σοσιαλιστικές σχέσεις παρα­ γωγής. Οπως τόνιζε ό Λένιν μόνο ό σοσιαλισμός δίνει τή δυνατότητα νά διαδοθεί πλατιά καί νά υποταχθεί ή κοινωνική παραγωγή καί κατανομή τών προϊόντων στό σκοπό τής πλή­ ρους ικανοποίησης τών υλικών καί πολιτιστικών αναγκών με βάση φυσι­ κά τήν έπιστημονική άντίληψη τής διαρκούς βελτίωσης του έπιπέδου ζωής όλων τών εργαζομένων. Στό σο­ σιαλισμό ύπάρχει άμεση έξάρτηση τής ανόδου τής ευημερίας τού λαού άπό τήν αύξηση τής υλικής παραγω­ γής, τής άποτελεσματικότητάς της άπο τήν παραγωγικότητα τής κοινω­ νικής εργασίας. Στό σοσιαλισμό δέν ύπάρχει ή γνω­ στή καπιταλιστική άνταγωνιστική αντίθεση άνάμεσα στήν παραγωγή καί τήν κατανάλωση. Οί άντιθέσεις άνάμεσα στίς αυξανόμενες ολοένα ανάγκες τής κοινωνίας καί τό επίπεδο στή δοσμένη στιγμή τών παραγωγι­ κών δυνάμεων πού έμφανίζονται στό σοσιαλισμό λύνονται μέτή σχεδιασμέ­ νη άντίστοιχη διεύρυνση καί τελειο­ ποίηση τής παραγωγής. Ό βασικός οικονομικός νόμος τού σοσιαλισμού σέ διάκριση άπό τούς άλλους οικονομικούς νόμους καθορί­ ζει τήν κύρια κατεύθυνση τής σοσιαλι­ στικής οικονομίας, όλα τά προτσές στή σοσιαλιστική διευρυμένη παρα­ γωγή — την παραγωγή, τήν κατανο­ μή, την κυκλοφορία κα τήν κατανά­ λωση — κα γι' αυτό έχει καθοριστική οημαο α στην εξελιξη τής σοσιαλιστι­ κής κοινωνίαςπροςτόν κομμουνισμό. βέτο (άρνησικυρία). Τό δικαίωμα τού άρχηγού τού κράτους σέ μερικές κα­ πιταλιστικές χώρες ν' άκυρώνει ή νά μήν επιτρέπει νά μπει σέ ισχύ ένας νό­ μος πού ψηφίστηκε στή Βουλή. Συνή­ θως "δικαίωμα βέτοκ ονομάζεται ή άρχή τής ομοφωνίας πού καθορίζει τό άρθρο 27 τού Καταστατικού τού ΟΗΕ, κατά τήν όποία οί άποφάσεις τού Συμβουλίου Άσφαλείαςσέόλατά ούσιώδη ζητήματα παίρνονται μέ τήν ψ ή φ ο τών εφτά κρατών, συμπεριλαμθανόμενων καί τών ψήφων τών πέντε μόνιμων μελών τού ΣυμΒουλίου (ΕΣΣΔ, Κίνας, ΗΠΛ, Αγγλίας, Γαλ­ λίας). Σέ περίπτωση πού ένα άπό τά πέντε μόνιμα μέλη ψηφίζει κατά κάποιας πρότασης αύτή ή πρόταση δέν μπορεϊ νά έγκριθεί. βία (θεωρία τής βίας). Ή άσκηση άπό μιά τάξη (κοινωνικσπολιτική ομάδα) διάφορων μορφών καταναγκασμού ενάντια σέ άλλες τάξεις πού φτάνει μέχρι καί τήν ένοπλη βία, μέ σκοπό τήν άπόκτηση ή τή διατήρηση τής οι­ κονομικής καί πολιτικής κυριαρχίας τών διάφορων δικαιωμάτων καί πλεονεκτημάτων της. Ή ίστορίατώνάνταγωνιστικών κοι­ νωνιών φανερώνει μιά ορισμένη εξέλι­ ξη τής βίας άπό τό φυσικό καταναγ­ κασμό τού έργαζομένου ώς τό συν­ δυασμό τού φυσικού μέ άλλες μορφές καταναγκασμού — οικονομικού, πνευματικού — καί φτάνει ώς τήν έπιΒολή άνοιχτών βίαιων φασιστικών καθεστώτων. Οί άνερχόμενες προοδευτικές τά­ ξεις μέ τή σειρά τους χρησιμοποιούν τή βία, γιά νά σπάσουν τίς παλιές κοι­ νωνικές σχέσεις, γιά τήν άνατροπή τών τάξεων πού συνδέονται μ' αύτό τό σύστημα καί υπερασπίζουν τά συμφέροντα καί τά προνόμιά τους. Τό ζήτημα γιά τήν άναγκαιότητα καί τή δικαίωση τής βίας στόν άπίλευθερωτικό άγώνα ήταν ένα άπό τά κεντρικά ζητήματα τής επαναστατι­ κής σκέψης. Ή προμαρξιστική κοι­ νωνική σκέψη δέν μπορούσε νά δόοει ολόπλευρη καί θεμελιωμένη λύση τού 

56 ζητήματος τής έπαναστατικής βίας. Ή μαρξιστική τοποθέτηση του ζητή­ ματος τής βίας πηγάζει άπό τούς άντικειμενικούς νόμους καί τίς συνθή­ κες τής ταξίκής πάλης στήν ανταγωνι­ στική κοινωνία. Ή ιστορική εμπειρία δείχνει ότι οι κυρίαρχες τάξεις δέν παραχωρούν θεληματικά τά προνόμια καί τά πλούτη τους, χρησιμοποιούν όλα τά μέσα γιά τήν υπεράσπισή τους ώς τή μαζι­ κή τρομοκρατία. Αύτό άναγκάζει τίς επαναστατικές τάξεις ν' άντισταθούν στή βία. Ή κλίμακα καί οί μορφές έπαναστατικής προλεταριακής βίας έξαρτώνται πρώτ' άπ' όλα άπό τήν άντίσταση τών τάξεων πού άνατράπηκαν, καθώς καί άπό τήν έκταση καί τό βάθος τών επαναστατικών προ­ τσές. Ο μαρξισμός θέτοντας τό πρόβλη­ μα τής βίας μέ βάση τή συγκεκριμένη ιστορική άνάλυση άπαιτεί ταυτόχρο­ να νά μειώνεται ατό ελάχιστο ή χρήση βίας στά διάφορα στάδια τής ταξικής πάλης. Όπως είναι γνωστό άκόμα καί στήν περίπτωση νίκης τής έπανάστασης ειρηνικά ή έκμεταλλεύτρια τά­ ξη δέν άπαρνιέται εθελοντικά τήν έξουσία, τήν άτομική ιδιοκτησία, τά πλεονεκτήματα της. Γι' αύτό χωρίς τά καταναγκαστικά μέτρα ένάντια στήν έκμεταλλεύτρια τάξη, χωρίς τή δικτατορία τής έπαναστατικής τάξης είναι άδύνατη ή βαθιά κοινωνική έπανάσταση. Ακόμα καί τό καθήκον οι­ κοδόμησης τού σοσιαλισμού άπαιτει τή χρησιμοποίηση βίας ενάντια οτά στοιχεία τής έκμεταλλεύτριας τάξης τά όποια άντιστέκονται, ένάντια στούς έχθρούς τού σοσιαλισμού. Δέν επιτρέπεται ή χρήση βίας στήν ειρηνι­ κή περίοδο οικοδόμησης τού σοσιαλι­ σμού πρός τούς έργαζομένους. Ό Λένιν έλεγε ότι ή έπαναστατική βία καί ή δικτατορία είναι πολύ ώραία πράγ­ ματα, όταν χρησιμοποιούνται τότε πού πρέπει καί ένάντια σέ κείνον πού

/9<oÀoyi'a πρέπει (Λένιν, Απαντα, 5η έκδ., τόμ. 38, σελ. 148-149). Ή μαρξιστική άντιληψη τής βίας δέν έχει τίποτα τό κοινό ούτε μέ τις άπόψ εις τού «αριστερισμού", ούτε μέ τίς άπόψ εις τής άστικής προπαγάν­ δας, πού παριστάνουν τούς κομμου­ νιστές σάν φορείς τής τρομοκρατίας κι έχθρούς τής «έλευθερίας* γιά ν' άποδείξουν δήθεν ότι ή πραγματο­ ποίηση τών άνθρωπιστικών ιδανι­ κών, γιά τά όποια άγωνίζονται οι κομμουνιστές μέ βίαια μέσα οδηγεί στή μετατροπή αύτών τών μέσων σέ αύτοσκοπό. Οί κομμουνιστές άπορρίπτουν αύτή τή συκοφαντία, ύπογραμμίζοντας τή βασική θέση του μαρξισμού - λενινισμού, ότι στό κομ­ μουνιστικό «ιδανικό δέν υπάρχει θέση γιά εξάσκηση βίας πάνω στούς άνθρώπουςκ (Β.ί. Λένιν, Απαντα, 5η έκδ., τόμ. 30, σελ. 122). βιολογία. Είναι το σύνολο τών επιστη­ μών για τη ζωη. για τη έωσα φυση, για την τεραστια ποικιλία τών ζωντων οργανισμών (ζώα, φυτα και στοιχειώ­ δεις οργανισμοί) που κατοικούν σήμε­ ρα τη γη, για τη δομη και τη λειτουρ­ γία Touc, τη διάδοση καί είελιίητους, για τη σχέση αναμεταξύ τους και τη σχέση τους με την ανόργανη φυση. καθώς και για τους οργανισμούς που εξαφανίστηκαν. Η βιολογία προσ­ διορίζει τις γενικες και τις μερικες νομοτελειες που χαρακτηρίζουν τη ζωη σ ολες τις εκδηλώσεις και ιδιότητες της (ανταλλαγή τής υλης, πολλαπλα­ σιασμός. κληρονομικοτητα, αλλαγή, προσαρμογή, αναπτυίη. ερεθιστικό­ τητα. ευκινησία κ.α ). Γιά τόν 20ό αί. είναι χαρακτηριστι­ κές δυο τάσεις στη μελετη τών φαινο­ μένων τής ζωής: Απο το ενα μέρος διαμορφώθηκε η αντίληψη για τα διαφορετικα απο άποψη ποιοτητας επίπεδα οργάνωσης της (εμφάνιση διάφορων κλάδων β., λ.χ. μοριακή 

^ÎoAoytxty xaTtvPufo?? βιολογία, έμ6ρυολογία, οικολογία, φυσιολογία κλπ.). καί άπό τό άλλο μέρος ή τάση γιά μιά ολοκληρωμένη, συνθετική γνώση τής ζωντανής φύ­ σης πού οδηγησε στήν πρόοδο τών έπιστημών πού μελετούν καθορισμέ­ νες ιδιότητες τής ζώσας φύσης σέ όλα τά δομικά επίπεδα. Καταπληκτικές fiναι οί έπιτυχίες τής β. άπό τήν πέμπτη δεκαετία τού αιώνα μας καί δώθε όπου αποκαλυψε τή χημική βάση τής κληρονομικότητας πού άποδείχθηκε γενική γιά όλους τούς οργανισμούς. Τά δεδομένα τής β. άποτελούν τή φυσικοεπιστημονική βάση τής ύλιστικής άντίληψ ης τής φύσης καί τής θέσης τού άνθρώπου μέσα στή φύση. βιολογική κατεύθυνση στήν κοινωνιολογία. Ρεύμα στήν άστική κοινωνιολογία πού έμφανίστηκε στά τέλη τού 19ου καί τίς άρχέςτού 20σύ αιώνα. Οι βασικές θέσεις αύτής τής κατεύθυν­ σης στηρίζονται στή μηχανική μετα­ φορά τών βιολογικών νόμων (άγώνας γιά τήν ύπαρξη, φυσική επιλογή, κυτ­ ταρική δομή τού οργανισμού κ.ά.) στή ζωή τής άνθρώπινης κοινωνίας, καθώς καί τή χρησιμοποίηση τών ιδεών τού μαλθουσιανισμού καί του ρατσισμού. Ή άττόπειρα νά έρμηνευθούν τά φαινόμενα τής κοινωνικής ζωής μέ τήν παραπομπή στή βιολογία καί τούς νόμους της είναι άντεπιστημονική. Ο λένιν έγραφε ότι ή μεταφορά τών βιολογικών εννοιών γενικά στόν τομέα τών κοινωνικών έπιστημών εί­ ναι λογοκοπία. Ή ταξική ούσία αύτής τής διδασκαλίας συνίσταται στήν επι­ δίωξη νά κρυφτούν, νά μήν άποκαλυφθούν οί πραγματικοί νόμοι τής κοινωνικής ζωής, παρουσιάζοντας τόν άνθρωπο σάν καθαρά βιολογική ύπαρξη, πού είναι δήθεν προικισμένη άπό τή φύση μέ τά «άναλλοίωτα έν­ στικτα" τής άτομικής ιδιοκτησίας, τοϋ άτομικίσμού κ.ά.

57

^iorixrô έπόίίόο βιομηχανική Επανάσταση. Βαθιά ποιοτική άλλαγή, άλμα στήν ανάπτυ­ ξη τών παραγωγικών δυνάμεων, πού συνίσταται στό πέρασμα άπό τή μανουφακτούρα (χειροτεχνία) στήν παραγωγή μέ μηχανές. Ή β.έ. πραγματοποιήθηκε στήν Αγγλία στή δε­ καετία τού 1760-1770 καθώς καί στίς δύο πρώτες δεκαετίες τού 19ου αιώ­ να. Μετά καί ως τά τέλη τού 19ου αιώ­ να σέ διάφορες χρονικές περιόδους πραγματοποιούνταν ή β.έ. στίς ΗΓΙΑ, τή Γαλλία, τή Γερμανία, τήν Ιταλία καί τήν Ιαπωνία. Στή Ρωσία ή β.έ. άρχισε στίς άρχέςτού 19ου αιώνα καί ολοκληρώθηκε στά τέλη τής 7ης καί τίς άρχές τής 8ης δεκαετίας τού 19ου αιώνα. Αποτέλεσμα τής β.έ. ήταν ή έπικράτηση τού καπιταλισμού. Στήν Ελλάδα μέ τήν άσφυκτική έξάρτηση άπό τό ξένο κεφάλαιο σέ όλη τήν περίοδο τής ύπαρξής της σάν κράτους άπό τό 1821 ώς σήμερα οί έπιδράσειςτής βιομηχανικής ανάπτυ­ ξης εκδηλώνονται μόλις στή μεταπο­ λεμική περίοδο. βιομηχανικό κεφάλαιο. Είναι τό κεφά λαιο πού χρησιμοποιείται γιά τήν παραγωγή έμπορευμάτων (άρα καί ύπεραξίας) στή σφαίρα τής ύλικής παραγωγής στή βιομηχανία, στήν αγροτική οικονομία καί στίς μεταφο­ ρές. Τό β.κ. βρίσκεται σέ διαρκή κίνη­ ση, περνάει τρία στάδια καί τρεις μορ­ φές λειτουργίας: χρηματική, παρα­ γωγική καί έμπορευματική. Μέ τήν άνάπτυξη τού καπιταλισμού άπό το β.κ. ξεχωρίζει τό έμπορικό κεφάλαιο καί τό πιστωτικό κεφάλαιο. Ή συγ­ κέντρωση καί ή συγκεντροποίηση τού β.κ. οδηγούν στήν έμφάνιση καί τήν κυριαρχία τών μονοπωλίων, στή συ­ νένωση τού β.κ. μέ τό τραπεζικό κε­ φάλαιο καί στήν έμφάνιση τήςχρηματιστικής ολιγαρχίας. βιοτικό έτήττεδο. Ή δυνατότητα άξιο 

j9<raA«7/Rx; ποίησης άπό τόν πληθυσμό τών υλι­ κών καί πνευματικών άγαθών. Ο βαθμός ικανοποίησης τών αναγκών πού υπάρχουν γι' αύτά τ' άγαθά στό δοσμένο στάδιο έξέλιξης τής κοινω­ νίας. Τό β.έ. άντανακλά τήν εύημερία τού πληθυσμού καί καθορίζεται άπό ένα σύστημα ποσοτικών καί ποιοτικών δεικτών, όπως: τόν όγκο τών πραγ­ ματικών έσόδων άνά άτομο τού πλη­ θυσμού, τό έπίπεδο καί τή σύνθεση τής κατανάλωσης τών τροφίμων, τών άλλων εμπορευμάτων και έξυπηρετήσεων, άπό τό έπίπεδο καί τή δυναμική τών τιμών στά βασικά είδη κατανά­ λωσης, στά ένοίκια, στά εισιτήρια τών συγκοινωνιών, άπό τή διάρκεια τής εργάσιμης μέρας και βδομάδας, άπό τούς όρους κατοικίας, άπό τό πλήθος τών προνομίων πού άποκτά τό κάθε άτομο, άπό τά κοινωνικά κεφάλαια (στό σοσιαλισμό), άπό τό μέσο όρο διάρκειας τής ζωής καί άλλους παρά­ γοντες. βιταλισμός (λατιν. vitatis: ζωτικός). Ίδεαλιστική θεωρία τής βιολογίας πού ερμηνεύει όλα τά προτσές τής ζωής καί τής δράσης μέ ειδικούς μή υλικούς παράγοντες, πού βρίσκονται δήθεν μέσα στούς ζωντανούς οργανι­ σμούς (ένδελέχεια, «δημιουργική δύ­ ναμη", «όρμή πρόςτή μορφή" κλπ.). Ο β . έχει τίς πηγές του στήν πλατω­ νική διδασκαλία γιά τήν ψυχή, ή όποία δήθεν δίνει πνοή (εμψυχώνει) τό ζωικό καί τό φυτικό κόσμο, καθώς καί στή διδασκαλία τού Αριστοτέλη γιά τήν ένδελέχεια. Ο β. σάν θεωρία διατυπώθηκε τό 17ο - 18ο αιώνα μέ κύριους έκπροσώπους τόν Γ. Στάλ, I. Δρίς κ.ά. Ο β. μέ γνώμονα τήν ποιοτική ιδιο­ μορφία τής ζωντανής φύσης άποσπάει τά προτσές ζωής καί δράσης άπό τίς υλικές, φυσικοχημικές και

58

/3ούΑ;?(π? βιοχημικές νομοτέλειες. Μιά τέτια άντιπαράθεση τής ζωντανής μέτή μ ή ζωντανή φύση οδηγεί τό β. στήν άρ­ νηση τής δυνατότητας έμφάνισης τού ζωικού άπό τό μή ζωικό κόσμο. Καί μέ μιά τέτια τοποθέτηση τού ζητήματος δέ μένει παρά νά δεχθούμε ειτετή θεϊ­ κή προέλευση τής ζωής, είτε τήν αιώ­ νια ύπαρξή της. Ο β. έπιθιώνει σάν παράσιτο πάνω σέ κείνα τά προΒλήματα τής βιολογίας πού είναι λιγότερο μελετημένα. Βασικά άντικείμενα τέτιων βιταλιστικών διαστρεβλώσεων είναι τά προΒλήματα πού έχουν σχέ­ ση μέ τήν ούσία τής ζωής, τής άκεραιότητας, τής σκοπιμότητας, τής δομής καί τών λειτουργιών, τής έμΒρυογένεσης κλπ. Τό προτσές λ.χ. τής έμθρυακής άνάπτυξης άπό τήν άποψ η τού β. είναι τάση τού έμθρύου νά πραγματοποιήσει έναν προκαθο­ ρισμένο σκοπό. Η ιστορία τής έξέλι­ ξης τής επιστήμης διαψ εύδει τό β. Σο­ βαρότατη καί βαθιά κριτική τού β. περιέχεται στά έργα τού "Ενγκελς, τού Τιμιριάζεφ, τού I. Μέτσνικοφ, τού ί. ΠαΒλόφ κ.ά. βολουνταρίσμός. Βλ. λ. βουλησιαρ­ χία. βούληση. Συνειδητή επιδίωξη τού άνθρώπου γιά τήν πραγματοποίηση συγκεκριμένης δράσης. Ο ιδεαλισμός θεωρεί λαθεμένα τή β. σάν κάτι τό δή­ θεν άνεξάρτητο άπό τίς εξωτερικές επιδράσεις καί καταστάσεις σάν ιδιό­ τητα πού δέν έχει σχέση μέ τήν άντικειμενική άναγκαίότητα. Τή δράση καί τή συμπεριφορά τού άνθρώπου τίς θεωρεί εκδηλώσεις τής «ελευθε­ ρίας" τής β. μέτήν ίδεαλιστική φυσικά έννοια τού όρου. Στήν πραγματικότητα πηγή τής συ­ νειδητής έπιδίωξης τής βουλητικής δράσης τού άνθρώπου είναι ό άντικειμενικός κόσμος, ή πρακτική δράση 

59

τού άνθρώπου πού στηρίζεται ατούς άντικειμενικούς νόμους τής φύσης καί έπιδιώκει τή μεταμόρφωση τού κόσμου. Ό άντικειμενικός κόσμος, άπεικονιζόμενος μέ τό πρίσμα τών εσωτερικών ψυχικών καταστάσεων τού ύποκεψένσυ (άπαιτήσείς, συμφέ­ ροντα, έπιθυμίες, γνώση κλπ ), τού δημιουργεί τή δυνατότητα νά θέτει διάφορους σκοπούς, νά παίρνε) άποφάοεις καί νά ένεργε! μέ τόν α ή β τρόπο. Ή ελευθερία δέν είναι β. που επιλέγεται μέ μόνη άφετηρία τίς έπιθυμίες τού υποκειμένου— βολουνταρισμός (βουλησ)αρχία), υπαρξισμός — άλλά β. πού επιλέγεται όρθά καί βρίσκεται σέ πλήρη αντιστοιχία μέ τήν άντικειμενική πραγματικότητα. Κατά τήν άποψ η τού Ένγκελς ελευ­ θερία β. σημαίνει τήν ικανότητα λή­ ψ η ς άπόφασης στηριγμένης στή γνώση τής υπόθεσης. Ο βουλητικός χαρακτήρας τής δράσης έκφράζετα) π)ό καθαρά σέ κείνες τίς περιπτώσεις πού ό άνθρωπος γ)ά νά πετόχει τό σκοπό του είνα) υποχρεωμένος νά υπερπηδήσει έξωτερίκά καί έσωτερικά εμπόδια. Άφετηρία τής βουλητι­ κής δράσης είναι ή τοποθέτηση καί συνείδητοποίηση τού σκοπού, ή άπόφαση ένέργείας, ή έκλογή τών πίό πρόσφορων μεθόδων πραγματο­ ποίησης τής δράσης. Γ)ά τό χαρακτη­ ρισμό τής δοσμένης δράσης σάν βου­ λητικής έχε) άποφασ<στίκή σημασία ή έκπλήρωση τής άπόφασης. Ή δύνα­ μη τής β. δέν είναι δοσμένη στόν άνθρωπο άπό τή φύση. Ή δεξιοτεχνία εκλογής τού σκοπού, ή ικανότη­ τα λήψης σωστών αποφάσεων, ή έκπλήρωσή τους, καθώς καί ή ολοκλή­ ρωση τού δοσμένου έργου είναι άποτέλεσμα γνώσεων, πείρας, διαπαιδα­ γώγησης καί αύτοδιαπαιδαγώγησης.

βουλησιαρχία. Ρεύμα τής ίδεαλίστι-

κής φιλοσοφίας τό όποιο, σέ άντίθεση πρός άλλα ιδεαλίστικά ρεύματα, θεωρεί τή βούληση σάν πρωταρχικό, σάν πρώτη άρχή τού κόσμου, και όχι τήν άντίληψη, τήν παράσταση είτε τή νόηση, όπως άλλα ιδεαλίστικά ρεύμα­ τα. Υπάρχουν δύο είδη β. τό ένα σάν μορφή τού άντικείμενίκού ιδεαλισμού καί τό άλλο σάν μορφή τού υποκειμε­ νικού ιδεαλισμού. Εκφραστές τής πρώτης μορφής β. είνα) ό Σοπενχάουερ καί ό Χάρτμαν. Τής δεύτερης μορφής ό Στίρνερ καί ό Νίτσε. Σέ άντίθεοη άπό τόν απαισιόδοξο καί μοιρολάτρη Σοπενχάουερ ή β. τού Νίτσε έχει τυχοδιωκτικό χαρακτήρα, άνακηρύχνει τή «βούληση γιά εξου­ σία" σάν άνώτατη βουλητική δύναμη. Αύτή ή θεωρία του Νίτσε σέ έκχυδαϊσμένη μορφή άποτέλεσε μιά άπό τίς πηγές τής φασιστικής ιδεολογίας. Καί στίς δύο μορφές της, ή β. είναι ίρασιοναλίοτική (άλογη) άποψη τού ιδεαλι­ σμού, πού δέ θεωρεί τήν πνευματική πρώτη άρχή του είνα) σάν κάτι λογ)κό, ορθολογικό, νομοτελειακό άλλά σάν κάτι πού δέν ύπόκειτα) στήν όρθολογίκή επιστημονική γνώση. Ή πολιτική β. έκφράζετα) μέ διάφο­ ρες μορφές: άπό τό ένα μέρος μέ τή μορφή τής ύποκειμενίκής κοινωνιολογίας, τού ναροντν)κ)σμοϋ καί του άναρχίκού τυχοδιωκτισμού καί άπό τό άλλο μέρος μέ τή μορφή τού φασι­ σμού καί τής φασιστικής δικτατορίας (χιτλερισμός). Ο μαρξισμός είνα) ένάντία τής β. στήν πολιτική καί σέ όλους τούς το­ μείς τής κοινωνικής πράξης, στηρίζε­ ται στήν έπίστημονική γνώση τών νό­ μων καί τών τάσεων τής κοινωνικής εξέλιξης καί στίς άρχές τής πλατ)άς σοσιαλιστικής δημοκρατίας, πού εί­ να) εχθρός τής βουλησίαρχικής αύθα)ρεσίας. 

Γ
γαιοπρόσοδος. Κανονικό, τακτικό εισόδημα τού γαιοκτήμονα στό όποιο βρίσκει τήν πραγμάτωσή της ή ιδιο­ κτησία ατή γή. Αποτελεί μέρος τού συμπληρωματικού προϊόντος πού δημιουργούν οί άμεσοι παραγωγοί στήν άγροτική οικονομία, στούς κλά­ δους τής έξορυκτικής βιομηχανίας μεταλλευμάτων, τό όποιο ιδιοποιούν­ ται οί ιδιοκτήτες γής. Στή φεουδαρχία κυριαρχούσε ή φεουδαρχική μορφή, στόν καπιταλισμό ή άπόλυτη, διαφο­ ρική και μονοπωλιακή γαιοπρόσοδος. Στό σοσιαλισμό διατηρείται μόνο ή διαφορική γαιοπρόσοδος. γενικές νομοτέλειες (μετάθασης στό σοσιαλισμό). Οι νομοτέλειες πού είναι άντικειμενικά άναγκαίες γιά κάθε χώ­ ρα, πού περνάει άπό τόν καπιταλι­ σμό στό δρόμο τής σοσιαλιστικής οι­ κοδόμησης. Τήν ύπαρξη τών γενικών νομοτελειών, τίς οποίες άποκαλύπτει ή θεωρία τού επιστημονικού σοσιαλι­ σμού, έπιδεθαιώνει ή οικοδόμηση τού σοσιαλισμού στήν ΕΣΣΔ καί στίς άλλες χώρες τού παγκόσμιου σοσιαλιστι­ κού συστήματος. Ή ύπαρξη τέτιων νομοτελειών πηγάζει άπό τό άντικειμενικό ιστορικό γεγονός ότι ή αντικα­ τάσταση τού καπιταλισμού άπό τό σοσιαλισμό σέ όλες τίς χώρες όπτοτελεϊ ένα ενιαίο έπαναστατικό προτσές. Στή Διακήρυξη τών Εκπροσώπων τών Κομμουνιστικών καί Εργατικών Κομμάτων στή Σύσκεψη τής Μόσχας τό 1957 σημειώνονται οί παρακάτω γενικές νομοτέλειες: Ή καθοδήγηση τών έργαζόμενων μαζών άπό τήν έργατική τάξη, μέ πυρήνα τηςτό μαρξιστικολενινίστικό κόμμα, στή διεξα­ γωγή τής προλεταριακής επανάστα­ σης σ' αύτή ή τήν άλλη μορφή καί τήν εγκαθίδρυση τής δικτατορίας τού προλεταριάτου μέ τή μία ή τήν άλλη μορφή. Ή συμμαχία τής έργατικής τάξης μέ τή βασική μάζα τής αγρο­ τιάς καί τ' άλλα στρώματα τών έργαζομένων. Ή κατάργηση τής καπιταλι­ στικής ιδιοκτησίας κι ή έγκαθιδρυση τής κοινωνικής ιδιοκτησίας στά βασι­ κά μέσα παραγωγής. Ο βαθμιαίος σοσιαλιστικός μετασχηματισμός τής άγροτικής οικονομίας. Ή σχεδιασμέ­ νη ανάπτυξη τής λαϊκής οικονομίας μέ σκοπό τήν οικοδόμηση τού σοσια­ λισμού καί τού κομμουνισμού, τήν άνοδο τού βιοτικού επιπέδου τών έργαζομένων. Ή πραγματοποίηση τής σοσιαλιστικής έπανάστασης στόν το­ μέα τής ιδεολογίας καί τού πολιτι­ σμού, ή δημιουργία πολυάριθμης δια­ νόησης άφοσιωμένης στήν εργατική τάξη, στόν εργαζόμενο λαό, στήν υπόθεση τού σοσιαλισμού. Ή κατάρ­ γηση τής εθνικής καταπίεσης καί ή εγκαθίδρυση τής ισοτιμίας καί τής άδελφικής φιλίας τών λαών. Ή υπε­ ράσπιση τών κατακτήσεωντοϋ σοσια­ λισμού άπό τίς έπιδουλές τών έσωτερικών καί εξωτερικών έχθρών. Ή άλληλεγγύη τής έργατικής τάξης τής δο­ σμένης χώρας μέ τήν έργατική τάξη άλλων χωρών, ό προλεταριακός διε­ θνισμός. Οί γ.ν. έκδηλώνονται στίς διάφορες 

yfvâcevo!?

6!

ytvtMy

τον χαπίταλίσ/ΛΜϋ

χώρες μέ διαφορετικό τρόττο, πράγ­ μα πού έξαρτιέται άπό τό διαφορετι­ κό επίπεδο οικονομικής καί πολιτικής άνάπτυξης, όπτό τίς διαφορετικές ιστορικές κι εθνικές ιδιομορφίες καί παραδόσεις τών λαών κλπ. Αύτό άπαιτε! τόν δημιουργικό τρόπο εφαρ­ μογής τών γ.ν. άνόλογα μέ τίς συγκε­ κριμένες συνθήκες κάθε χώρας. Δέν επιτρέπεται ή άπολυτοποίηση ούτε τών γενικών νομοτελειών, ούτε τών ιδιομορφιών, τών ειδικών συνθηκών κάθε χώρας, γιατί ή τέτια άπολυτο­ ποίηση οδηγεί σέόπορτουνιστικά λά­ θη (δεξιού καί άριστεροϋ χαρακτή­ ρα), στήν άρνηση τών άρχών τοϋ διε­ θνισμού, στό κατρακΰλιομα σ' έθνικιστικές θέσεις. γενίκευση. Είναι τό πέρασμα σέ άνώτερη μορφή αφαίρεσης μέ τήν άποκάλυ ψ η τών γενικών κοινών γνωρισμά­ των (ιδιοτήτων, σχέσεων, τάσεων έξέλιξης κλπ.) τών αντικειμένων τού εξε­ ταζόμενου τομέα, κλάδου κλπ. Ή γε­ νίκευση οδηγεί στήν έμφάνιση νέων επιστημονικών εννοιών, νόμων καί θεωριών.

γενική κρίση τον κατηταλαμου. Περί­
οδος επαναστατικής άνατ ροπής τού καπιταλισμού, έσωτερικής διάλυσης καί άποσύνθεσης τοϋ παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος, από­ σπασης άπ' αύτό διαδοχικά διάφο­ ρων χωρών, πάλης τού άναπτυσοόμενου σοσιαλισμού μέ τόν καπιταλι­ σμό πού άποσυντίθεται. Ή Μεγάλη 'Οκτωβριανή Σοσιαλι­ στική Επανάσταση έγκαίνίασε τήν άρχή τής επαναστατικής συντριβής τοϋ καπιταλισμού καί τό χωρισμό τού κόσμου σέ δυό αντίθετα κοινωνικά συστήματα: τό σοσιαλιστικό καί τό καπιταλιστικό. Βασική έκφραση τής γενικής κρίσης τοϋ καπιταλισμού άποτελει ή πάλη άνάμεσα σ' αϋτά τά

δύο συστήματα. "Αλλα χαρακτηριστι­ κά τής γενικής κρίσης τοϋ καπιταλι­ σμού είναι ή άποσύνθεση καί κατάρ­ ρευση τού άποικιοκρατικού συστή­ ματος τού ιμπεριαλισμού, τό δυνάμωμα τής άστάθειας καί τής σή­ ψ η ς τού καπιταλισμού, ή άνάπτυξη τοϋ κρατικομονοπωλιακού καπιταλι­ σμού. Ή γενική κρίση τού καπιταλι­ σμού διαφέρει άπό τίς οικονομικές κρίσεις ύπερπαραγωγής γιατί εκτεί­ νεται στή διάρκεια ολόκληρης ιστορι­ κής έποχής καί όχι στή διάρκεια ένός ή δύο χρόνων καί άγκαλιάζει όχι μόνο τήν οικονομία άλλά όλες τίς σφαίρες κοινωνικής ζωής τού παγκόσμιου κα­ πιταλισμού. Τό ξεπέρασμά της μέσα στά πλαίσια τού καπιταλισμού είναι άδύνατο. Μπορει νά έξαλειφθε! μόνο μέ τήν κατάργηση τοϋ ίδιου τού καπι­ ταλισμού σέ παγκόσμια κλίμακα. Ή εξέλιξη τής γενικής κρίσης πέρασε τρία στάδια. Τό πρώτο στάδιο άρ­ χισε στήν έποχή τοϋ Α' Παγκόσμιου Πολέμου μέ τή νίκη τής Μεγάλης Οκτωβριανής Επανάστασης. Σ' αύ­ τό τό στάδιο άρχισε ήδη ή κρίση τού άποικιακού συστήματος τοϋ ιμπερια­ λισμού μέ τήν άνοδο τού έθνικοαπελευθερωτικού κινήματος. Τό δεύτερο στάδιο άρχισε στό τέλος τού Β Παγ­ κόσμιου Πολέμου καί συνεχίστηκε ώς τά μέσα τής δεκαετίας 1950-1960. Ή βασική ιδιομορφία αυτού τού στα­ δίου είναι ή μετατροπή τής πάλης άνάμεσα στόν καπιταλισμό καί τό σο­ σιαλισμό σέ πάλη άνάμεσα σέ δυό παγκόσμια συστήματα. Μιά άλλη ιδιομορφία του είναι ή κατάρρευση τού άποικιακού συστήματος τοϋ ιμ­ περιαλισμού, μετά τή νίκη τοϋ έθνικοαπελευθερωτικοϋ κινήματος σέ πολλές άπό τίς πρώην αποικίες. Τό τρίτο στάδιο άρχισε στά μέσα τής δε­ καετίας 1950-60 καί συνεχίζεται καί σήμερα. Αύτό τό στάδιο διαφέρει άπό τά προηγούμενα γιατί άρχισε χωρίς παγκόσμιο πόλεμο. Βασικό διακριτι­ 

/ενίκό

62

γεωγραφική ÎCCTtvCwo);

κό γνώρισμα αύτού τού σταδίου είναι ή έξασθένιση τού καπιταλισμού καί ή ενίσχυση τού σοσιαλιστικού συστή­ ματος. Ολοκληρώνεται ή κατάργηση τού άττοικιακού συστήματος τού ιμ­ περιαλισμού. Τόν κύριο ρόλο στήν άνάπτυξη τής γενικής κρίσης τού καπιταλισμού παί­ ζει ή άνάπτυξη τού σοσιαλιστικού συ­ στήματος. Ή πάλη άνάμεσα στά δυό άντίθετα κοινωνικά, συστήματα σάν χαρακτηριστικό γνώρισμα τής γενι­ κής κρίσης τού καπιταλισμού δέν εκ­ δηλώνεται υποχρεωτικά μέ ένοπλες συγκρούσεις άλλά καί μέ τή μορφή τής ειρηνικής συνύπαρξης καί τής οι­ κονομικής άμιλλας τών δύο συστημά­ των. Στόν πολιτικό τομέα ή γενική κρίση εκφράζεται μέ τήν ταχτική τής έπέμ6ασης τού ιμπεριαλισμού στις υποθέ­ σεις άλλων κρατών, στήν ύποστήριξη άντιδραστικών καθεστώτων, τήν κατάπνιξη τής πάλης τών λαών κλπ. Ή γενική κρίση βρίσκει τήν έκφρα­ σή της καί στήν άστική ιδεολογία, οτή διάδοση άντιδραστικών φιλοσοφι­ κών, κοινωνιολογικών καί οικονομι­ κών θεωριών. Μ' αύτές τίς θεωρίες έχουν σχέση οι διάφορες παραλλαγές τής άποψης γιά τή «μεταμόρφωση" τού σύγχρονου καπιταλισμού καί τή μετατροπή του σέ «λαϊκό", «σχεδια­ σμένο" καπιταλισμό, σέ «κοινωνία γε­ νικής εύημερίαςκ. Στό εσωτερικό τών ιμπεριαλιστικών χωρών ή γενική κρί­ ση έκδηλώνεται μέ τήν ένταση τής σήψ η ς καί τήν αύξηση τής άστάθειας τού καπιταλισμού, μέτήν όξυνση τών οικονομικών, ταξικών καί πολιτικών άντιθέσεων, όπως είναι π.χ., ή μείω­ ση τών ρυθμών άνάπτυξης τής καπι­ ταλιστικής παραγωγής, ή χρόνια μα­ ζική άνεργία, ή στρατιωτικοποίηση τής καπιταλιστικής οικονομίας καί ή τεράστια άνάπτυξη τών εξόδων τής πολεμικής βιομηχανίας κλπ.

γενικό. Βλ. λ. ένικό, ειδικό, γενικό. γενικό ισοδύναμο. Εμπόρευμα πού
εκφράζει τήν άξία όλων τών άλλων έμπορευμάτων. Μέ βάση αύτό άνταλλάσσονται όλα τ' άλλα έμπορεύματα. Στό προτσές άνταλλαγής διαφορετι­ κών έμπορευμάτων μέ βάση τό γ.ί. ή άξία του έμφανίζεται μέτή μορφή τής καθολικής άξίας. Ή έμφάνιση τού γ.ί. σχετίζεται μ' ένα άρκετά ύψηλό επίπεδο άνάπτυ­ ξης τής έμπορευματικής παραγωγής καί διευθέτησης τής κοινωνικής άν­ ταλλαγής. Μέτήν άνάπτυξη παραπέ­ ρα τής έμπορευματικής παραγωγής καί τή διεύρυνση τού παγκόσμιου εμ­ πορίου τό ρόλο τού γ.ί. άρχισαν νά παίζουν όχι κάποια έμπορεύματα άλ­ λά τά εύγενικά μέταλλα, τό χρυσάφι καί τό άσήμι, πού μετατράπηκαν σέ χρήμα.

γεωγραφική κατεύθυνση στήν κοινωνιολογία (γεωγραφικός ντετερμινι­
σμός) . Μιά άπό τίς κατευθύνσεις στήν άστική κοινωνιολογία πού θέτει τήν εξέλιξη τής κοινωνίας σέ άμεση έξάρτηση άπό τίς γεωγραφικές συνθήκες (κλίμα, έδαφος, ποτάμια κλπ). Ή υιο­ θέτηση τής άντίληψ ης ότι τό γεωγρα­ φικό περιθάλλον άποτελεί τό βασικό παράγοντα στήν εξέλιξη τής κοινω­ νίας θά σήμαινε ίδεαλιστική, φυσιοκρατι κή έρμ ηνεία τής ιστορίας. Οί άρχαιοι διανοητές (Πλάτωνας, Αριστο­ τέλης κ.ά.) σέ άντιπαράθεση στις θρη­ σκευτικές μυθολογικές άντιλήψεις, διατύπωσαν τήν ιδέα ότι οί φυσικές συνθήκες παίζουν καθοριστικό ρόλο στή ζωή τής κοινωνίας. Ο γεωγραφι­ κός ντετερμινισμός σάν συγκεκριμένη κατεύθυνση διαμορφώθηκε τό 18ο αιώνα. Θεμελιωτής του ήταν ό Μοντεσκιέ. Στούς νέους χρόνους ή κατεύ­ θυνση αύτή έπαιξε προοδευτικό ρόλο στήν πάλη ένάντια στή φεουδαρχική θρησκευτική ιδεολογία πού κήρυχνε 

yfwypgyixô περί&ΜΑον ÔT) τά κοινωνικά φαινόμενα προκα­ θορίζονται άπό τό θεό. Στά μέσα τού 19ου αιώνα ή γεωγραφική κατεύθυν­ ση έχασε τήν προοδευτική της σημα­ σία (Ράτσελ, Ρίτερ, Λεπλέ). Οι ιδέες γιά γεωγραφικές κατευθύνσεις στήν κοινωνιολογία προετοίμασαν τό έδαφος γιά τήν εμφάνιση, στήν εποχή τού ιμ­ περιαλισμού, τής γεωπολιτικής.

63 κι οί μορφές αύτήςτής άλλαγής έξαρτιώνται άπό τό έπίπεδο τής τεχνικής καί τού κοινωνικού συστήματος. Ό σο περισσότερο άναπτύσσονται οι παραγωγικές δυνάμεις, τόσο περισ­ σότερο οί άνθρωποι χρησιμοποιούν τό γ.π., γεγονός πού θέτει μέ οξύτητα τά προβλήματα τών άλληλεπιδράσεων φύσης καί κοινωνίας, τά προ­ βλήματα προστασίας τής φύσης. Ή άναρχία τής παραγωγής καί ό αντα­ γωνισμός, πού είναι βασικά γνωρί­ σματα τού καπιταλισμού, εμποδί­ ζουν τήν ορθολογιστική επίδραση πάνω στή φύση καί καθορίζουν τίς επιβλαβείς γιά τήν κοινωνία άλλαγές τού γεωγραφικού περιβάλλοντος. Μόνο στόν κομμουνισμό οι άνθρω­ ποι θά ρυθμίζουν τή σχέση φύσηςκοινωνίας, ορθολογιστικά, θά χρησι­ μοποιούν μέ βάση επιστημονικό σχέ­ διο καί πρός όφελος τής κοινωνίας όλα τά στοιχεία τού γεωγραφικού περιβάλλοντος.

γεωγραφικό περιβάλλον. Τό σύνολο
τών άντικειμένων καί τών φαινομέ­ νων τού φυσικού περιβάλλοντος (ό φλοιός τής γής, τά κατώτερα στρώ­ ματα τής άτμόσφαιρας, ή ύδρόσφαιρα, τό έδαφος, ό φυτικός καί ζωικός κόσμος), τά όποια στό δοσμένο ιστο­ ρικό στάδιο μετέχουν στά προτσές τής κοινωνικής ζωής, άποτελούν άπαραίτητο όρο ύπαρξης καί ανά­ πτυξης κάθε κοινωνίας. Μέ τήν άνάπτυξη τής κοινωνίας άλλάζουν καί διευρύνονται τά πλαίσια τού γ.π. Στά πρώτα στάδια τής ιστο­ ρίας οί άνθρωποι χρησιμοποιούσαν κυρίως τίς φυσικές πηγές γιά τή συν­ τήρησή τους (τ* άγρια φυτά καί ζώα, τά εύφορα έδάφη κλπ.). Αργότερα άποκτάει όλο καί μεγαλύτερη σημα­ σία ό φυσικός πλούτος πού άποτελει βάση γιά άπόκτηση μέσων έργασίας, όπως ό ορυκτός πλούτος καί ή ενέρ­ γεια. Τό γ.π. παίζει σπουδαίο ρόλο στή ζωή τής κοινωνίας. "Οχι μόνο επιβρα­ δύνει, είτε επιταχύνει τούς ρυθμούς άνάπτυξης τών χωρών καί τών λαών, άλλά σέ μερικές περιπτώσεις άσκει αποφασιστική επίδραση στήν άνά­ πτυξη ξεχωριστών κλάδων τής οικο­ νομίας. Στή φυσική τους κατάσταση οί φυσικές συνθήκες δέν ικανοποιούν πάντοτε τίς άνάγκες τής παραγωγής. Γι' αύτό οί άνθρωποι τίς μεταβάλλουν καί τίς μεταμορφώνουν. "Ετσι ό άνθρωπο^ είναι ό πιό ισχυρός παρά­ γοντας γιά τήν άλλαγή τού γ.π. Ωστόσο τό μέγεθος, ό χαρακτήρας

Η θεωρία αύτή έπιδιώκει τή δικαίω-

λιτικής ή γ. τίς έυφανίζει σάν ιδιότητα Ή γ. έμφανίστηκε πρίν τόν Α' Παγ­ κόσμιο Πόλεμο, θεωρούσε τά κράτη, οργανισμούς πού διεξάγουν όγώνα γιά «ζωτικό χώρο". Δημιουργός τής γ. ήταν ό γερμανός γεωγράφος Ρά­ τσελ, ό άγγλος Μάνκουτερ, ό άμερι* κανός Μέχεν. Μετά τό Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ή γ. συνεχίζει νά καλλιεργείται στίς ΗΠΑ (Σπίκμεν), στόν Καναδά (Γκρίνβουτ) καί ιδιαίτερα στήν Ο.Α. 

γ<ακο(%Όί Γερμανίας (Σμίτ, Γκρίν, Χέτνερ, Γραμπόφσκι) κλπ. Ο) όπαδοί τής γ. θεωρούν σήμερα κεντρικό καθήκον της τή θεμεΜωση τής ανάγκης τών διακρατικών ιμπε­ ριαλιστικών συνασπισμών, τήν από­ δειξη ότ< ή άντίθεση ανάμεσα στήν κομμουνιστική Ανατολή καί τήν κα­ πιταλιστική Δύση (ανάμεσα στόν «ήπειρωτικό" καί τό «θαλασσινόHτύ­ πο πολιτισμού) καθορίζεται γεωγρα­ φικά. Παράλληλα μέ τά προηγούμενα μαλθουοιανά επιχειρήματα ή γ. χρη­ σιμοποιεί σήμερα πλατιά επιχειρήμα­ τα ψυχολογίας καί συγκριτικής ιστο­ ρίας τού πολιτισμού. Μεγάλο ρόλο στίς άντιλήψ εις τής γ. παίζει ό λεγόμε­ νος «οικουμενικός τρόπος ερμηνείας τής πολιτικής γεωνραωίας", πού κατά κανόνα έκφράζει τις έπιδιώξεις τού ιμπεριαλισμού γιά παγκόσμια κυριαρχία. γιακοθίνο). Δημοκρατικό πολιτικό κόμμα στήν περίοδο τής γαλλικής αστικής έπανάστασης στά τέλη τού 18ου αιώνα. Γιακοθίνοι τότε λέγονταν τά μέλη τής λέσχης τών γιακοθίνων πού παρέμειναν μετά τό διώξιμο τών γιρονδίνων. Ήταν εκφραστές τών συμφερόντων τής επαναστατικής δη­ μοκρατικής άστικής τάξης πού πά­ λευε σέ συμμαχια μέ τήν αγροτιά καί τή φτωχολογιά. Αρχηγοί τών γ. ήταν ό Ροθεσπιέρος, ό Μαρά, ό Νταντόν, ό Σέν Ζίστ κ.ά. Οί γ. ήταν οί πιό αποφα­ σιστικοί έκπρόσωποι τής επαναστα­ τικής άστικής τάξης. Στηριζόμενοι στήν υποστήριξη τών επαναστατι­ κών μαζών άπαίτησαν καί πέτυχαν τήν έκτέλεση τού βασιλιά. Στίς 21.6.1793 οι γιακοθίνοι μ* έπικεφαλής τόν ΡοΒεσπιέρο, καί τόν Μαρά έγκαθίδρυσαν δική τους δικτατορία. Μόλις κατέλαθαν τήν έξουσια πήραν μιά σειρά μέτρα γιά τήν κατάργηση τού φεουδαρχικοϋ συστήματος καί

64 τό άνοιγμα τού δρόμου γιά τήν άνάπτυξη τού καπιταλισμού. Μέτήν επα­ ναστατική τρομοκρατία σύντριψαν τήν άντεπανάσταση, δημιούργησαν επαναστατικό στρατό καί έσωσαν τή Γαλλία άπό τούς ξένους κατακτητές. Ή άντεπαναστατική άστική τάξη δυσαρεστημένη άπό τήν πολιτική τών γ. όργάνωσε πραξικόπημα καί στις 27.7.1794 άνέτρεψε τή δικτατορία τους. Ο Ροδιεσπιέρος, ό Σέν Ζίστ καί ό Νταντόν είχαν έκτελεστει. Η ονομασία τών γ. προέρχεται άπό τήν τοποθεσία τής λέσχης τους στό πρώην μοναστήρι τοϋ Σέν Γ)ακό8. γιάνκηδες. Αρκετά διαδομένο παρα­ τσούκλι πού δόθηκε στούς Αμερικα­ νούς πού γεννήθηκαν καί μένουν στις ΗΠΑ. γκέτο. Συνοικία τών μεσαιωνικών πό­ λεων τής Δυτικής καί Κεντρικής Ευρώ­ πης πού προοριζόταν γιά τή διαμονή ορισμένων ομάδων τοϋ πληθυσμού μέ βάση θρησκευτική, φυλετική ή άλ­ λη διάκριση (π.χ. Έθραίοι). Αύτές οί ομάδες τού πληθυσμού δέν είχαν δι­ καίωμα νά κατοικήσουν έξω άπό τήν καθορισμένη περιοχή. Σέ μερικά κρά­ τη τό γκέτο διατηρήθηκε ώς τό 19ο αιώνα. Στά χρόνια τού Β Παγκό­ σμιου Πολέμου ο) χιτλερικοί δημιούρ­ γησαν γκέτο σέ μιά σειρά πόλεις τής Ανατολικής Ευρώπης καί τά μετάτρεψα ν σέ «στρατόπεδα εξόντωσης*. Οί ναζί χρησιμοποίησαν τά γκέτο στίς χώρες πού κατέλαθαν γιά τήν έξόντωση τών Εθραίων. Σήμερα σέ πολλές πόλεις τών ΗΠΑ στούς Μαύρους επιτρέπεται ή διαμο­ νή μόνοσέ καθορισμένες συνοικίες. Ή ίδια ή πολιτική τών φυλετικών διακρί­ σεων έφαρμόζεται στή Νοτιοαφρικανική Δημοκρατία (ΝΑΔ) απέναντι στόν ντόπιο (αύτόχθονα) πληθυσμό. Ό όρος γκ. χρησιμοποιείται σήμερα 

/Αώσσα

65

/νώοτ;

γιά τόν καθορισμό συνοικίας ή άλλης περιοχής μ)άς πόλης, όπου διαμέ­ νουν εθνικές μειονότητες (π.χ. τό γκέτο τών Μαύρων στή Νέα Ύόρκη).

γλώσσα. Σύστημα σημείων, τό όποιο
στό προτσές τής άνθρώπινης δρα­ στηριότητας παίζε) σοδαρότατο ρό­ λο στή λειτουργία τής γνώσης καί τής επικοινωνίας τών άνθρώπων. Ή γλώσσα μπορεί νά είναι τόσο φυσική όοο καί τεχνητή. Φυσική είναι ή γλώσ­ σα τής καθημερινής ζωής, πού άποτελεΐ μορφή έκφρασης τών σκέψεων καί μέσο επικοινωνίας άνάμεσα στούς άνθρώπους. Τεχνητή είναι ή γλώσσα πού δημιουργούν οί άνθρωποι γιά ορισμένες περιορισμένες άνάγκες (π.χ. ή γλώσσα τών μαθηματικών θεωριών, τά διάφορα συστήματα ση­ ματοδότησης κλπ.). Ή γ. είναι φαινόμενο κοινωνικό. Εμφανίστηκε στήν πορεία έξέλιξης τής κοινωνικής παραγωγής καί είναι μιά άναγκαία πλευρά της, ένα μέσο συντονισμού τής δράσης τών άνθρώ­ πων καί κάθε άνθρώπου ξεχωριστά. Άπό τή φυσιολογική της πλευρά ή γ. έμφανίζεται στή λειτουργία τού δεύ­ τερου συστήματος σημάτων πού ό Παθλόφ τό ονόμασε ειδικό συμπλή­ ρωμα στόν άνθρώπινο ψυχισμό. Η γ. σάν μορφή ύπαρξης καί μορ­ φή έκφρασης τής σκέψ ης, παίζει ταυ­ τόχρονα ουσιαστικό ρόλο στή δια­ μόρφωση τής συνείδησης. Ή συνεί­ δηση δέν υπάρχει καί δέν μπορεί νά ύπάρξε) έξω άπό τό γλωσσικό μηχα­ νισμό. Τό γλωσσικό σήμα, όντας άπό τήν πλευρά τής φυσικής του σημα­ σίας συμθατικό σέ σχέση μέ κείνο πού παριστάνει, τελικά καθορίζεται άπό τό προτσές γνώσης τής ύπάρχουσας πραγματικότητας. Ή γ. είνα) τό μέσο προσδιορισμού καί διατήρησης τών γνώσεων πού συσσωρεύθηκαν, τής μετάδοσήςτσυς άπό γενιά σέ γενιά. Ή ϋπαρξη τής

άφηρημένης νόησης είναι δυνατή μόνο χάρη στή γλώσσα. Ή ϋπαρξη τής γ. είναι άπαραίτητος όρος γιά τίς γενικεύσεις τής νόησης. ΟΛένιν έλεγε ότι ή κάθε λέξη ήδη γενικεύει. Ωστό­ σο ή γλώσσα καί ή σκέψη (νόηση) δέν ταυτίζονται. Ή γ., άπό τή στιγμή πού έμφανίστηκε, είναι σχετικά αύτοτελής, άνεξάρτητη, έχει ειδικούς νόμους, διαφο­ ρετικούς άπό τούς νόμους τής νόη­ σης. Γι' αύτό δέν υπάρχει ταυτότητα άνάμεσα στήν έννοια καί στή λέξη, στήν κρίση καί στήν πρόταση κλπ. Εκτός αυτού ή γ. άποτελεί ένα ορι­ σμένο σύστημα πού έχει τή δική του έσωτερική οργάνωση καί έξω άπ' αύ­ τή τήν οργάνωση είναι άδύνατο νά γίνε) κατανοητή ή φύση καί ή σημα­ σία τού γλωσσικού σήματος. Στίς τελευταίες δεκαετίες επειδή με­ γάλωσε ό ρόλος τών θεωρητικών ερευνών, άνέδηκε καί τό ενδιαφέρον Υίάτή μελέτη τών νομοτελειακών, τών τεχνητών, τυποποιημένων γλωσσών, τής λογικήςσύνταξήςτους καί τής λο­ γικής σημαντικής. "Ετσι ή γ. γίνεται άντικείμενο έρευνας όχι μόνο τής γλωσσολογίας άλλά καί τής λογικής καί τής σημειωτικής (σημειολογίας). Ό σύγχρονος νεοθετικισμός άπολυτοποιεϊ τό ρόλο καί τή σημασία αύ­ τών τών έρευνών και προσπαθεί ν' άναγάγει όλη τήν προθληματίκή τών φιλοσοφικών έρευνών στή λογική άνάλυση τής γλώσσας. γνώση. Τό προτσές άντανάκλασης καί άναπαραγωγήςτής πραγματικό­ τητας στήν άνθρώπινη νόηση. Καθο­ ρίζεται άπό τούς νόμους τής κοινωνι­ κής έξέλιξης καί είνα) άδιάρρηκτα συνυφασμένη μέτήν άνθρώπινη πρά­ ξή Σκοπός τής γνώσης είναι ή κατά­ χτηση τής άντικειμενίκής άλήθείας. Στό προτσές τής γνώσης οί άνθρωποι άποκτούν γνώσεις σχηματίζουν άντί- 

γνώ(Π7

66

/νώ<7 ?? τών αισθήσεων (σκληρό, άστραφτερό κλπ.). Ο άνθρωπος, θεωρώντας τό άντικείμενο, είναι σάν νά τοποθετεί σ' αύτό τίς εμπειρίες του επεξεργα­ σίας καί χρησιμοποίησης τού άντικειμένου πού διαμορφώθηκαν ιστορικά κι έτσι τό άντικείμενο αύτό προδάλλει μπροστά στόν άνθρωπο καί σάν σκο­ πός τής δράσης του. Οί ιδιότητες, οίλειτουργίεςτώνπραγμάτων καί ή άντικεψενική τους ση­ μασία γιά τήν πράξη, σταθεροποιού­ μενες στά σήματα καί στή γλωσσική δραστηριότητα τών άνθρώπων γί­ νονται σημασία καί νόημα τών λέξεων μέ τή βοήθεια τών όποιων ή νόηση τού άνθρώπου δημιουργεί καθορι­ σμένες έννοιες γιά τά πράγματα, γιά τίς ΐδιότητές τους καί τίς εκδηλώσεις τους. ' Η άνάπτυξη τών μέσων υλικής δρα­ στηριότητας μέ τόν καταμερισμό τής έργασίας οδήγησε στήν εμφάνιση τής ειδικής θεωρητικής δραστηριότητας. Ή λογική δράση τής σκέψης, ή νόη­ ση, πραγματοποιείται μέ ποικιλία μορφών: έννοια, κρίση, συλλογισμός, συμπέρασμα, επαγωγή καί άπαγωγή (παραγωγή), άνάλυση καί σύνθεση, δημιουργία ύποθέοεων καί θεωριών κλπ. Σο6αρό ρόλο στή γ. παιΖουν επί­ σης ή φαντασία καί ή διαίσθηση, πού μέ βάση ορισμένα δεδομένα τής πεί­ ρας δίνουν τή δυνατότητα δημιουρ­ γίας μιάς εύρείας γενικευμένης άντίληψης γιά τή φύση τών πραγμάτων. Μόνο όταν ή κοινωνικοπαραγωγική πράξη επαληθεύει τή σύμπτωση τών ιδεών, τών γνώσεων καί τών θεωριών μέ τήν πραγματικότητα, μόνο τότε μπορεϊ νά γίνει λόγος γιά τήν άλήθεια. Ο Λένιν έγραφε: «Άπό τή ζωντανή παρατήρηση στήν άφηρημένη νόηση κι άπ' αύτή στήν πράξη - τέτιος είναι ό διαλεκτικός δρόμος γνώσης τής άλήθειας, γνώσης τής άντικειμενικής πραγματικότητας (Λένιν, Άπαντα, τόμ.29,σελ. 152-153).

λήψεις γ)ά τά πραγματικά φαινόμε­ να, κατανοούν τόν κόσμο πού τούς περιθάλλει. Αύτέςοί γνώσειςχρησψοποίούντα) στήν πρακτική δράση πού έχει σκοπό τή μεταμόρφωση τού κό­ σμου, τήν ύποταγή τής φύσης στίς άνάγκες τών άνθρώπων. Ή γ. καί ή πρακτική μεταμόρφωση τής φύ­ σης καί τής κοινωνίας είναι δύο άλληλοκαθοριζόμενες πλευρές τού ε­ νιαίου ιστορικού προτσές, πού επί­ σης διεισδύουν ή μιά μέσα στήν άλλη. Ή ίδια ή γ. είναι άναγκαίο στοιχείο τής πρακτικής δράσης τής κοινωνίας, άφού αύτή ή δράση πραγματοποιεί­ ται άπό ανθρώπους στή βάση τής γνώσης τών ιδιοτήτων καί τών λει­ τουργιών τών πραγμάτων καί τών άντικΕψένων. Άπό τήν άλλη πλευρά ή κοινωνικοπαραγωγική δραστηριό­ τητα τής κοινωνίας, ή πράξη, προ6άλλει σάν άναγκαίο στοιχείο τής ίδιας τής διαδικασίας τής γ. Ή γνωσιοθεωρία μόνο όταν περιέλα6ε καί τήν πράξη μετατράπηκε σέ πραγμα­ τική επιστήμη, πού άποκαλύπτει τούς άντικειμενικούς νόμους προέ­ λευσης καί διαμόρφωσης τών γνώ­ σεων γιά τόν ύλικό κόσμο. Στίς πηγές τής γνώσης ύπάρχει ή ενεργητική επίδραση στή φύση, ή πρακτική έπεξεργασία τών άντικειμένων τής φύσης, ή παραγωγική χρησι­ μοποίηση τών ιδιοτήτων τών πραγ­ μάτων. Οί εμπειρίες τής παραγωγι­ κής καί πρακτικής δραστηριότητας είναι ταυτόχρονα καί αναπαραγωγή σέ γενική μορφή τών ιδιοτήτων τού ίδιου τού άντικειμένου. "Ετσι στίς δια­ δικασίες επεξεργασίας τής πέτρας, τών μετάλλων κλπ. άντανακλώνταν καί σταθεροποιούνταν στή συνείδηση οί θεμελιακές ιδιότητες αύτών τών άνπκεψένων. Γι' αύτό ή πέτρα ή τό μέταλλο πρό6αλαν μπροστά στόν άνθρωπο όχι άπλά μέ τή μορφή ένός συνδυασμού έξωτερίκών ιδιοτήτων, πού άντανακλώνται μέ τά όργανα 

67

χνωσ<ο6ίωρί'α γιά τήν άποφασιστική, γιά τήν καθο­ ριστική σημασία τών πνευματικών προϊόντων τής κοινωνικής δράσης τού άνθρώπου (Πλάτωνας, Χέγκελ). Στή γνωσιολογία τού προμαρξιστικού υλισμού, άντίθετα, οί γ. θεωρούν­ ται άττοτέλεσμα τών άτομικών γνω­ στικών προσπαθειών, τών άτομικών εμπειριών. Ωστόσο, μιά παρόμοια άποψ η, πού έχει σχέση μέτήν ύπεράσττιση τής αισθησιοκρατικής άρχής, δέν μπορεί νά έξηγήσει τό γεγονός ότι ό άνθρωπος άρχίζει τή γνώση κατέ­ χοντας «έτοιμο" μηχανισμό έννοιών καί κατηγοριών, μηχανισμό πού τόν επεξεργάστηκε ή κοινωνία. "Αμεση λειτουργία τής γνώσης είναι ή μετατροπή τών σκόρπιων αντιλή­ ψεων σέ μιά μορφή καθολικότητας καί ή διατήρηση σ' αύτές έκείνου πού μπορεί νά μεταδοθεί σ' άλλους ανθρώπους σάν σταθερό στήριγμα γιά τήν πρακτική δράση. Από τήν ά ποψη αϋτή οι γ. άντιπαρατίθενται στή γνώμη, δηλαδή, στίς κοινές άντιλήψεις, πού καθορίζουν τίς έμπειρικές, μετα6λητές ιδιότητες τών πραγ­ μάτων.

Οί άλήθειες τής επιστήμης δέν ελέγ­ χονται μ' ένα όποιοδήττοτε άπομονωμένο πείραμα, πού γίνεται ειδικά γι* αύτό τό σκοπό. Στή διάρκεια όλήςτής ιστορίας, όλη ή ύπαρξη τής κοινω­ νίας, όλη ή κοινωνικοπαραγωγική, όλική δραστηριότητά της, συγκεκρι­ μενοποιεί, έμδαθύνει κι έλέγχει τίς γνώσεις. Επειδή είναι τόσο πολύ κα­ θορισμένη, ώστε νά μπορεί νά διακρί­ νει τήν άλήθεια άπό τήν πλάνη, νά επαληθεύει τό αληθινό τών γνώσεων μας, ή ίδια ή πράξη άποτελεί ταυτό­ χρονα μιά άναπτυσσόμενη διαδικα­ σία πού στό κάθε στάδιό της περιορί­ ζεται στά πλαίσια τών δυνατοτήτων τής παραγωγής, τού τεχνικού της επιπέδου κλπ. Αύτό σημαίνει ότι καί ή πράξη έχει σχετικό χαρακτήρα καί γι' αύτό δέν επιτρέπει νά μετατραπε! ή άλήθεια σέ δόγμα σ' ένα άναλλσίωτο άπόλυτο. Ο επαναστατικός μετασχηματι­ σμός τής κοινωνίας καί ή οικοδόμηση τού κομμουνισμού μπορούν νά έπιτευχθούν μόνο μέ τήν άληθινή γνώση τών άντικειμενικών νόμων τής κοινω­ νικής εξέλιξης καί τών νόμων τής φύ­ σης.

γνωοίοθεωρία. Κλάδος τής φιλοσο­ γνώσεις. Προϊόν τής κοινωνικής χει­
ρωνακτικής καί πνευματικής δραστη­ ριότητας τών άνθρώπων, πού σημαί­ νει ιδεατή άναπαραγωγή μέγλωσσική μορφή τών αντικειμενικών, νομοτε­ λειακών συναρτήσεων τού άντικειμενικού κόσμου, πού μεταμορφώνεται πρακτικά. Ή ούοία τών γνώσεων δέν μπορεί νά κατανοηθεϊ χωρίς τήν άποκάλυψ η τού κοινωνικού χαρακτήρα τής άνθρώπινης δράσης. Στίς γνώσεις συνοψίζεται καί άποκρυσταλλώνεται ή κοινωνική δύναμη τού άνθρώπου. Στήν ιστορία τής φιλοσοφίας αύτό τό γεγονός άποτέλεσε τήν πραγματική βάση τών αντιλήψεων τών συστημά­ των τού άντικειμενικού ιδεαλισμού φίας πού μελετά τήν άμοιδαία σχέση υποκειμένου καί άντικειμένου στό προτσές τής γνωστικής δράσης, τή σχέση τής γνώσης πρός τήν πραγμα­ τικότητα, τίς δυνατότητες γνώσης τού κόσμου άπό τόν άνθρωπο, τά κριτήρια τού άληθινού καί τής αύθεντικότητας τής γνώσης. Ή γ. έρευνα τήν ούσία τής γνωστικής σχέσης τού άνθρώπου πρός τόν κόσμο, τούς άφετηριακούς όρους καί τίς καθολι­ κές βάσεις της. Κάθε γ. όντας φιλοσο­ φική διδασκαλία γιά τή γνώση, άρχι­ ζε ι αναπόφευκτα άπό μιά ορισμένη λύση τού βασικού ζητήματος τής φι­ λοσοφίας. Γι' αύτό καί όλες οί παραλ­ λαγές τής γ. διακρίνονται πρώτ' άπ' όλα σέ ύλιστικές καί ιδεαλιστικές. 

yvüM7iO#M%Ma

68

γραφίίοχρατί'α ται πολύ άργότερα. Στήν ιστορία τής φιλοσοφίας ή προβληματική τής γ. έπαιξε πάντα ούσιαστικό ρόλο καί μάλιστα μερικές φορές κατείχε κεντρι­ κή θέση. Μιά σειρά κατευθύνσεις τής άστικής φιλοσοφίας άνάγουν τή φι­ λοσοφία σέ γ. (καντιανισμός, μαχισμός). Ό διαλεκτικός υλισμός θεωρε!, ότι ή άνάπτυξη ειδικών επιστημονικών με­ θόδων έρευνας δέν μπορε! νά άρει τό φιλοσοφικό προβληματισμό τής γ. Αντίθετα άποτελεΐ κίνητρο, θέτοντας μπροστά στή γ. νέα προβλήματα καί άνακαλύπτοντας στά κλασικά προ­ βλήματα νέες άπόψεις. Ή γ. τού δια­ λεκτικού υλισμού στήν άνάπτυξή της στηρίζεται στή χρησιμοποίηση τών δεδομένων τών σύγχρονων ειδικών έπίστημών γιά τή γνώση, άποτελεΐ τή φιλοσοφική καί μεθοδολογική τους βάση.

Άν καί ή γ. προθάλλει σάν ένας σχε­ τικά ανεξάρτητος, αυτοτελής κλάδος τής φιλοσοφίας, όμως oi θεωρητικές γνωστικές άντιλήψείς της συνδέονται πάντοτε μέ τίς άλλες φιλοσοφικές άντιλήψείς γιά τή φΰση του είναι, μέ τίς ήθικές κι αισθητικές άντιλήψείς. Ή υλιστική διαλεκτική, πού είναι έτπστήμη γιά τούς γενικούς νόμους κίνη­ σης κ) έξέλιξης τόσο τού έξωτερικοϋ κόσμου όσο καί τής ανθρώπινης νόη­ σης προθάλλει σάν φιλοσοφική διδα­ σκαλία γ<ά τή γνώση, σάν λογική καί γνωσιοθεωρία του μαρξισμού. Οι νό­ μοι καί οί κατηγορίες τής ύλιστικής διαλεκτικής, όντας άντανάκλαση τών γενικών νομοτελειών έξέλιξης τού άντικειμενικού κόσμου, άποδείχνονται ταυτόχρονα γενικές μορφές τής άνθρώττινης νόησης, πού γνωρίζει τόν κόσμο. Γι' αύτό ή γ. τού μαρξι­ σμού σέ άντίθεση μέ τήν προηγούμε­ νη γνωσιολογία δέν είναι μόνο διδα­ σκαλία γιά τίς ειδικές νομοτέλειες τής γνώσης άλλά άποτέλεσμα, άθροισμα, συμπέρασμα τής ιστορίας τής γνώ­ σης τού κόσμου. Αύτό σημαίνει ότι στή μαρξιστική - λενινισπκή φιλοσο­ φία, ή ειδική γνωσιολογική θεματολο­ γία τής σχέσης τής συνείδησης καί τής ύλης, τού ιδεατού και τού υλικού, τών κριτηρίων έγκυρότητας τής γνώσης, τής σχέσης τού αισθησιακού καί τού λογικού, τού προβλήματος τής άντανάκλασης κλπ., έρευνώνται μέ βάση τήν υλιστική διαλεκτική καί σέ άδιάρρηκτη συνάρτηση μέ τή διδασκαλία του ιστορικού υλισμού, πού δίνει τή δυνατότητα ν' άποκαλΰψουμε τήν ούσία τής γνωστικής σχέσης τού άνθρώπου πρός τόν κόσμο, ξεκινών­ τας άπό τήν άνάλυση τής υλικής πρα­ κτικής μεταμορφωτικής δράσης. Ή ιστορία τής γ. άρχίζει, ούσιαστικά, μέ τήν τοποθέτηση στή φιλοσο­ φία του ζητήματος τί είναι ή γνώση (διάλογος τού Πλάτωνα θεα/τ^τος) άν καί ό όρος γνωσιολογία εμφανίζε­

γραφειοκρατία (γραφειοκρατική διοί­
κηση). Πραγματοποίηση τής κρατι­ κής διοίκησης στήν εκμεταλλευτική κοινωνία μέ τή βοήθεια ενός στρώμα­ τος προνομιούχων προσώπων πού είναι άποσπασμένα άπό τό λαό καί στέκονται πάνω άπ' αυτόν. Μερικές φορές συνδέουν τή γρα­ φειοκρατία σάν μορφή διοίκησης μέ τήν άνάγκη πού έχει ή κοινωνία γιά συγκεντρωτική εξουσία. Ούσιαστικά, όμως, τήν αιτία τής γραφειοκρατίας πρέπει νά τήν άναζητάμε όχι στίς άνάγκες τής ίδιας τής διοί κησης, άλλά στούς σκοπούς καί στό χαρακτήρα της. Ή κυρίαρχη εκμεταλλευτική τά­ ξη π.χ. γιά νά υπερασπίσει τά οικονο­ μικά, πολιτικά κλπ συμφέροντά της, πού είναι άντίθετα πρός τά συμφέ­ ροντα τών έκμεταλλευόμενων λαϊκών μαζών έχει άνάγκη άπό τή δημιουρ­ γία μιάς ομάδας άνθρώπων, πού θά έκπληρώνουν άναντίρρητα τή θέλησή της. Καί γιά νά σταθεροποιήσει τήν εξουσία της προσπαθεί νά δημιουρ- 

ypaipfiOKrpari'g

69

ypayffoxpann κασία γραφειοκρατικής δράσης άπό μέσο σέ σκοπό. Οπως αναφέρει ό Μάρξ «γιά τό γραφειοκράτη ό κό­ σμος είναι άπλά ένα άντικείμενο τής δράσης του'). Βασικός όρος κατάργησης τής γρα­ φειοκρατίας είναι ή κατάργηση τής έξουσίας τής μειοψηφίας τών έκμεταλλευτών. Ή σοσιαλιστική επανά­ σταση, καταργώντας τήν κυριαρχία τών εκμεταλλευτών, διαλύει τήν άστική γραφειοκρατική μηχανή, άντιμετωπίζει άποφασιστικά τίς γραφειο­ κρατικές μεθόδους καθοδήγησης καί διεύθυνσης. Ο μηχανισμός τού προ­ λεταριακού κράτους μπαίνει στήν υπηρεσία τού λαού.

γήσε) τήν εντύπωση ότ) τά συμφέρον­ τα της είναι συμφέροντα καί όλης τής κοινωνίας. Ή γραφειοκρατία, λοι­ πόν, είναι έκφραση αύτής τής έπίφασης, της αυταπάτης. Όπως γράφει ό Μάρξ ή γραφειοκρατία «άποτελει ένα πλέγμα πρακτικών λαθεμένων δοξα­ σιών, είνα< λαθεμένη γνώμη γιά τό κράτοςκ. Η γραφειοκρατία άποκτά μιά ανεξαρτησία καί άντιπαραθέτει τόν εαυτό της όχι μόνο σέ όλη τήν κοινωνία, άλλά άκόμα καί στήν τάξη τής όποίας τά συμφέροντα υπερα­ σπίζει τό κράτος πού γέννησε τή γρα­ φειοκρατία. Α,ύτή ή σχετική ανεξαρ­ τησία τής γραφειοκρατίας έχει σάν άποτέλεσμα νά μετατρέπεται ή διαδι­ 

Δ
δαμόκλείος σπάθη. Σύμφωνα μέ τήν
παράδοση Είνα) τό μεγάλο σπαθί πού είχε κρεμάσει μέ μιά τρίχα άλογου ό τύραννος τών Συρακουσών Διονύ­ σιος πάνω άπό τό κεφάλι τού Δαμοκλή, όταν ό τελευταίος κάθησε στό θρόνο μέ έγκριση τού Διονυσίου γιά νά δοκιμάσει τήν εύτυχία τού τυράν­ νου. Ή σπάθη μπορούσε νά κοπεί άπό τήν παραμικρή κίνηση καί νά φονεύσει τόν Δαμοκλή. Στή μεταφορική της σημασία ή δ.σ. σημαίνει τόν κίνδυ­ νο πού μόνιμα έπίκρέμεται καί άπειλεί τόν άνθρωπο. χρηματαγορές ή δίνονται οπτό ξένες κυ8ερνήσε)ς ή διεθνείς οργανισμούς. Τά έξωτερίκά δ. στίς καπιταλιστικές χώρες παράλληλα μέ τίς άμεσες άτομίκές τοποθετήσεις κεφαλαίου άποτελούν μιά άπό τίς μορφές έξαγωγής κεφαλαίου, πού χαρακτηρίζει τήν έποχή τού ιμπεριαλισμού. Τά έξωτερικά δάνεια χρησιμοποιούνται άπό τά ιμπεριαλιστικά κράτη σάν όπλο οι­ κονομικής καί πολιτικής πίεσης τών άλλων χωρών, υποταγής τών ύποανάπτυκτων χωρών, διατήρησης τής άπσικισκρατίας κλπ. Οί μεγαλύτερο) έξαγωγείς κρατι­ κού κεφαλαίου είνα) οί ΗΠΑ, ή Αγγλία, ή Γαλλία, ή ΟΔΓ, ή Ιαπωνία, καθώς καί τό Διεθνές Νομισματικό Ταμείο καί ή Διεθνής Τράπεζα Ανα­ συγκρότησης καί Ανάπτυξης. Στίς σοσιαλιστικές χώρες τά έσωτερίκά κρατικά δάνεια είναι λαϊκά καί πηγή τους είναι οί άποταμιεύσεις τών εργαζομένων. Παίζουν σημαντικό ρό­ λο στή σοσιαλιστική οικοδόμηση καί στήν έδραίωση τής άμυνας τού σο­ σιαλισμού. Τά έξωτερίκά δ. τών σο­ σιαλιστικών κρατών βοηθούν τά νεα­ ρά κράτη νά πραγματοποιήσουν τά σχέδια εκβιομηχάνισης. Μ έτάδ.αύτά οι άναπτυσσόμενες χώρες σταθερο­ ποιούν τήν πολιτική τους άνεξαρτησία, δημιουργούν άνεξάρτητη έθνική οικονομία. Τά δ. τών σοσιαλιστικών χωρών χορηγούνται μέ πολύ εύνοϊκούς όρους και δέ συνδέονται μέ άλ­ λους πολιτικούς ή στρατιωτικούς όρους. Π.χ. μέ τή βοήθεια τών σοβιε­

δάνεια (κρατικά: εσωτερικά, έξωτερ)κά). Μορφή προσέλκυσης γιά ένα κα­ θορισμένο χρονικό διάστημα χρημά­ των στόν κρατικό προϋπολογισμό μέ βάση τήν πίστωση. Υπάρχουν εσω­ τερικά κρατικά καί έξωτερίκά δάνεια. Ανάλογα μέ τό χρόνο εξόφλησής τους τά δάνεια είνα) βραχυπρόθεσμα καί μακροπρόθεσμα. Στίς καπιταλι­ στικές χώρες τά κρατικά δάνεια άποτελούν κυρίως τήν πηγή κάλυψης τού έλλείμματος τού κρατικού προϋπολο­ γισμού. Βασικός κάτοχος τών ομολο­ γιών τών κρατικών εσωτερικών δα­ νείων στίς καπιταλιστικές χώρες είνα) οι τράπεζες, οί καπιταλιστικές εται­ ρείες, οί κρατικές οργανώσεις καί ιδρύματα. Εξασφαλίζουν μέ τό δά­ νειο εγγυημένα έσοδα, τά όποια καλύ­ πτει τό κράτος άπό τή φορολογία τού πληθυσμού. Τά έξωτερίκά δάνεια είνα) τά δάνεια πού πραγματοποιούνται στίς ξένες 

7)

τικών δ. καί πιστώσεων στίς χώρες καί άποτέλεσε τό φυσικοΐστορικό θε­ τής Ασίας καί τής Αφρικής οίκοδο- μέλιο τής διαλεκτικούλιστικής κοσμο­ μήθηκαν καί οίκοδομούνται εκατον­ θεωρίας. Οπαδοί καί συνεχιστές τού τάδες βιομηχανικές καί άλλες επιχει­ δ. ήτανοί Χέξλι, Χέκελ,Τιμιριάζεφ, Μιρήσεις καί παράλληλα έργοστάσια τσούριν κ.ά. Ο νεοδαρβινισμός, μέ βασικό δη­ έγχρωμης καί μαύρης μεταλλουρ­ γίας, επεξεργασίας μετάλλου, μηχα­ μιουργό του τόν γερμανό βιολόγο Βάισμαν (1834-1914) είναι μιά μηχανι­ νοκατασκευών κλπ. στική κατεύθυνση στή διδασκαλία τής δαρβινισμός. Ή θεωρία τής εξέλιξης, εξέλιξης. Στό κέντρο τής θεωρίας αύ­ δηλαδή ή διδασκαλία γιά τήν εξέλιξη τής βρίσκεται ή ιδέα τής συνέχειας τής ζωντανής φύσης, τήν όποία δη­ τού «έμΒρυακού πλάσματος". Ό Βάιμιούργησε ό άγγλος φυσιοδίφης καί σμαν πρότεινε τή διαίρεση στόν οργα­ βιολόγος ΔαρΒίνος. Στή θεωρία τής νισμό, γεννητικών «έμΒρύων" (τού εξέλιξης (δ.) γενικεύτηκαν τ' άποτελέ- «πλάσματος") καί σωματικών στοι­ σματα τής πρακτικής επιλογής, οί χείων (τού «σώματος"). Ό Βάισμαν έπιτεύξεις τής βιολογίας, τής γεωλο­ έρμήνευετή δαρΒινική άρχή τής φυσι­ γίας, τής παλαιοντολογίας, οί παρα­ κής έπιλογής μέ τήν έννοια τής αύτοτηρήσεις τού ίδιου τού Δαρβίνου, γένεσης μεταφέροντας αύτή τήν άρχή όταν έκανε τό γύρο τού κόσμου. στά προτσές πού συντελούνται στό Τά βασικά στοιχεία τής εξέλιξης τών έσωτερικό τού οργανισμού. ζωντανών οργανισμών κατά τόν ΔαρΟί άντιλήψεις τού Βάισμαν έδοσαν 8ίνο είναι ή μεταβλητότητα, ή κληρο­ άφορμή νά βγάλουν οί όπαδοί του νομικότητα κι ή επιλογή (τεχνική στίς ίδεαλιστικά συμπεράσματα στίς θεω­ οικιακές συνθήκες, φυσική στή φύ­ ρίες τους καί νά περάσουν σέ θέσεις ση). άντιδαρΒινικές (Γ. ντέΦρίζ, Γιόχανσεν Στή διάρκεια τής πάλης γιά τήν κ.ά.). Οί όπαδοί τού σύγχρονου νεο­ ύπαρξη, συνέπεια τών επιδράσεων δαρβινισμού σέ αντίθεση μέ τούς νεοτών συνθηκών τού εξωτερικού περι­ Βίταλιστές καί τίς θεσλογικές άπόψ εις βάλλοντος είναι ότι άπό τά ζωντανά τους προσπαθούν νά ερμηνεύσουν τό υποκείμενα έπιζούν καί άφηνουν κλη­ προτσές τής βιολογικής εξέλιξης στηρονόμους μόνο εκείνα πού είχαν με­ ρίζόμενοι στόν ντετερμινισμό. γαλύτερη δυνατότητα προσαρμογής. Ή φυσική επιλογή τελειοποιεί διαρ- 8εκεμ6ρ<οτές. Ρώσοι εύγενείς πού ορ­ κώς τή δομή καί τίς λειτουργίες τών γάνωσαν τό 1825 εξέγερση ενάντια οργανισμών δημιουργεί την ικανότη­ στήν άπολυταρχία καί τή δουλοπα­ τα προσαρμογής τών οργανισμών ροικία. Τό κίνημά τους ήταν άντιστό περιβάλλον. Ο δ. πρώτη φορά φεουδαρχικό, έκφραζε τήν ώρίμανση έδοσε έπιστημονική ερμηνεία στήν τών προϋποθέσεων τής άστικής έπαποικιλία τών βιολογικών ειδών, στήν νάστασης στή Ρωσία. Ήταν κυρίως εξέλιξή τους, πού άποτέλεσε τή βάση άξιωματικσί πού είχαν πάρει μέρος τής σύγχρονης βιολογίας. Μαζί μέτίς στόν Πατριωτικό πόλεμο τής Ρωσίας θεωρίες τών Κάντ, Ααμάρκ, Αέιλ, ή τό 1812. Ή ένοπλη έξέγεροη τών δεθεωρία τοϋ Δαρβίνου άπόδείξε πόσο κεμΒριστών συντρίφτηκε άπό τόν άΒάσψος είναι ό μεταφυσικός τρό­ τσαρισμό. Ο Λένιν, μιλώντας γιά τό κίνημα πος σκέψης. Κατέφερε ταυτόχρονα αποφασιστικό πλήγμα στίς ίδεαλιοτι- τών εύγενών σάν στάδιο τοϋ απελευ­ κές άντιλήψεις γιά τή ζωντανή φύση θερωτικού κινήματος τής Ρωσίας, 

όεκε/4?ρίστες αναφέρει τόν Χέρτσεν σάν τόν πιό έπι φανή παράγοντά του. Οί δ. είχαν δημιουργήσει μυστικές οργανώσεις («Βόρειος σύνδεσμος-, 1821, «ΝότιοςΣύνδεσμος-, 1821, «Σύν­ δεσμος τών Ενωμένων ΣλάΒων-, 1823). Ή έπίδρασηόμωςτώνδ. ξεπερνσύσε τά πλαίσια αύτών τών οργανώ­ σεων καί άγκάλιαζε τά πρωτοπόρα στρώματα τής ρωσικής κοινωνίας. Οί πιό επιφανείς οργανωτές καί ίδεσλόγσι τού κινήματος ήταν οι Πέστελ, Ριλιέγεφ, Μουραθιόφ - Απόστολ, Καχόφσκι, Μπεστοϋζεφ - Ριούμιν, πού έκτελέστηκαν μετά τή συντρι­ βή τής εξέγερσης. Πάνω άπό 100 άγωνιστές καταδιώχθηκαν καί πάνω άπό 3 χιλιάδες στρατιώτες στάλθηκαν στά κάτεργα. Τό κίνημα τών δεκεμ8ρ<στών έκ­ φραζε τή δυσαρέσκεια τών λαϊκών μαζών πού πάλευαν ένάντια στή φεουδαρχική τάξη πραγμάτων. Οί δ. έθεταν τό καθήκον τής κατάργησης τής άπσλυταρχίας, τήν έξάλειψη τής άδικίας, τής δουλοπαροικίας, τήν «κατάχτηση δημοκρατικών ελευθε­ ριών;;. Τό κίνημα τών δ. ήταν πολύ περιο­ ρισμένο. Ή στενότητά του εκφραζό­ ταν στό φόΒο μπροστά στή λαϊκή έπανάσταση καί στήν άναποφασιστικότητά τους τόν καιρό τής εξέγερσης. Τά σχέδια καί οί ιδέες τους έκφραζαν τήν άστική κατεύθυνση τοϋ κινήμα­ τος τους. Σάν μελλοντική συγκρότηση τού ρωσικού κράτους έΒλεπαν τή δη­ μοκρατία ή τή συνταγματική μοναρ­ χία. Πολλοί 6. ήταν οπαδοί τής θεωρίας τού φυσικού δικαίου καί τοϋ κοινωνι­ κού συμΒολαίου τού Ρσυσώ. Τό κίνη­ μα τών δ. ήταν ή πρώτη ένοπλη εξέ­ γερση τών έπαναοτατών στή Ρωσία καί άσκησε μεγάλη έπίδραση στή δια­ μόρφωση τής δεύτερης γενιάς τών ρώσων έπαναστατών - τής γενιάς τών έπαναστατών δημοκρατών.

72

(SeovToAoyia

δεξιοί σοσιαλιστές. Ρεφσρμιστές ήγέτες, παράγοντες τών σοσιαλδημο­ κρατικών καί σοσιαλιστικών κομμά­ των. Οι δ. σ. άρνοΰνται τίς επαναστα­ τικές άρχές τού μαρξισμού, εφαρμό­ ζουν πολίτική συνεργασίας τού προ­ λεταριάτου καί τής άστικής τάξης. Προσπαθούν νά αποδείξουν ότι ό κα­ πιταλισμός θά μετατραπει σέ κοι­ νωνία «γενικής εύημερίας- καί κοινω­ νικής δικαιοσύνης μέ τίς διάφορες μεταρρυθμίσεις ατά πλαίσιά του. Γιά επίσημη θεωρία διακηρύχνουν τό «δημοκρατικό σοσιαλισμό-, πού τόν άντιπαραθέτουν στόν επιστημονικό κομμουνισμό (βλ. λ. ρεφορμισμός).

δεοντολογία. Μέρος τής ήθικής θεω­
ρίας πού έξετάζει τά προΒλήματα τού χρέους, τών ήθικών επιταγών καί κα­ νόνων καί γενικά τού χρέους σάν ειδι­ κή στήν ηθική μορφή έκδήλωσης τής κοινωνικής αναγκαιότητας. Τόν όρο δ. τόν είσήγαγε ό Βένθαμ καί τόν χρησιμοποιούσε γιά νά έκφράσει τή διδασκαλία γιά τήν ήθική γενικά. Αργότερα άρχισαν νά διακρί­ νουν άπό τήν ήθική άξιολόγηση του αγαθού καί τού κακού τίς ήθικές άξίες γενικά. Ή δεοντολογία (ότι κάτι πρέ­ πει νά πραγματοποιηθεί) μέ τήν οποία ή ήθική έκφράζεί τό αίτημα τών κοινωνικών νόμων, τά αιτήματα τής κοινωνίας καί τού άνθρώπου παίρνει διάφορες μορφές στήν άτομική συμπεριφορά γενικά, στίς γενικές άρχές συμπεριφοράς, στό ήθικό καί κοινωνικό ιδανικό. Αντίθετα άπό πολλές άστικές θεωρίες (δεοντολογι­ κή, ίντουίτίΒισμός κλπ.), πού άποσπούν τή δεοντολογία άπό τήν άξια, ή μαρξιστική ήθική άποκαθιστά τή στενή συνάφειά τους, τίς θεωρεί σάν δυό πλευρές τής ίδιας ήθικής σχέσης. Γι' αύτό καί δέ θεωρεί τή δεοντολογία σάν ιδιαίτερο θεωρητικό κλάδο ή άνεξάρτητη σφαίρα τής ήθικής, άλλά μό­ νο σάν ορισμένο τομέα έρευνας τής 

<5%/aya;yt<!

73

<5%%wparict σία, καθώς έπίσης καί ή μαστοριά πού άποκτιέται στήν έκπαίδευση καί τήν πράξη πού είναι άπαραίτητη γιά τήν πραγματοποίηση τής δημιουργι­ κής ιδέας. Οί δυνατότητες δημιουργι­ κής δράσης έξαρτώνται άπό τίς κοι­ νωνικές σχέσεις. Ό κομμουνισμός ξεπερνώντας τήν άλλοτρίωση τής έργασίας καί τών άνθρώπινων ικανοτή­ των πού υπάρχουν στήν κοινωνία, πού βασίζεται στήν άτομική ιδιοκτη­ σία, δημιουργεί δυνατότητες άνάπτυξης όλων τών ειδών δ. καί άνάπτυξης τών δημιουργικών ικανοτήτων κάθε άνθρώπινης προσωπικότητας.

ηθικής, πού έχει μερικά ειδικά καθή­ κοντα.

δημαγωγία. Στήν άρχαία ελληνική
γλώσσα σήμαινε τήν πράξη ττού οδη­ γεί τό δήμο, τό λαό. Όμως μέ τόν καιρό ή σημασία της άλλαξε. "Ετσι δ. σημαίνει τήν εξαπάτηση μέ τήν κολα­ κεία καί άλλα παραπλανητικά τεχνά­ σματα, συνθήματα, υποσχέσεις κλπ. γιά τήν άπόχτηση τής εύνοιας τού λαού. Ή δημαγωγία είναι ένας άπό τούς τρόπους προώθησηςτής πολιτι­ κής τών άστικών κομμάτων.

δημαγωγός. Αύτός πού προσπαθεί νά παρασύρει μέ τό μέρος του τις μά­ ζες μέ τή βοήθεια ψεύτικων υποσχέ­ σεων, κολακείας, διαστρέθλωσης τών γεγονότων κλπ. πρός όφελος του. Εί­ ναι ό δήμοκόπος. δημιουργία. Τό προτσές τής άνθρώπινης δραστηριότητας πού δημιουρ­ γέ! ποιοτικά νέες υλικές καί πνευματι­ κές άξιες. Ή δ. είναι ή ικανότητα τού άνθρώπου, πού εμφανίζεται στή διάρκεια τής εργασίας νά δημιουργεί άπό τό ύλικό πού τού δίνει ή πραγμα­ τικότητα (μέ βάση τή γνώση τών νομοτελειών τού άντικειμενικοΰ κό­ σμου) νέα πραγματικότητα πού ικα­ νοποιεί τίς πολυποίκιλες κοινωνικές άνάγκες. Τά είδη δ. καθορίζονται άπό τό χαρακτήρα τής δημιουργικής δρά­ σης (δ. τού εφευρέτη, τού οργανωτή, επιστημονική καί καλλιτεχνική δ., θεϊ­ κή χάρη - Πλάτων ή σύνθεση τού συ­ νειδητού μέ τό άσυνείδητο - Σέλιγκ ή «ζωογόνα πνοή τού ασυνειδήτου^ - Ε. Χάρτμαν ή «μυστικιστική διαίσθηση'! Μπέρξον ή εκδήλωση ένστικτων Φρόιντ). Σύμφωνα μέ τή μαρξιστική - λενινιστική θεωρία στό προτσές τής δ. συμ­ μετέχουν όλες οι πνευματικές δυνά­ μεις τού άνθρώπου μαζί καί ή φαντα­

δημοκρατία. Μιά άπό τίς μορφές έξουσίας πού χαρακτηρίζεται άπό τήν επίσημη άνακήρυξη τής άρχής τής υποταγής τής μειοψηφίας στήν πλειοψ ηφία καί τήν άναγνώριση τής ελευθερίας καί τής ισονομίας τών πο­ λιτών. Ή άστική επιστήμη, όταν δίνει ορισμό τής δημοκρατίας, περιορίζε­ ται συνήθως μόνο σ' αύτά τά τυπικά γνωρίσματα, πού τά έξετάζει άποσπασμένα άπό τούς κοινωνικοοικο­ νομικούς όρους τής ζωής τής κοινω­ νίας καί τήν πραγματική κατάσταση. "Ετσι εμφανίζεται ή άντίληψη γιά τή λεγάμενη «καθαρή" δημοκρατία, τήν όποια παραδέχονται οί οπορτουνι­ στές καί οί ρεφσρμιστές. Στήν πραγ­ ματικότητα κάθε δ., σάν μορφή πολι­ τικής οργάνωσης τής κοινωνίας, «σέ τελευταία άνάλυση υπηρετεί τήν παραγωγή πού καθορίζεται τελικά άπό τίς παραγωγικές σχέσεις τής δο­ σμένης κοινωνίας^ (Λένιν, "Ατταντα, τόμ. 42, σελ. 276). Σέ σχέση μ' αύτό πρέπει νά παρθει ϋπόψη ή ιστορική έξέλιξη τής δ. καί ή άμεση εξάρτησή της άπό τήν άλλαγή τών κοινωνικοοι­ κονομικών σχηματισμών, άπό τό χα­ ρακτήρα καί τήν οξύτητα τής ταξικής πάλης. Στους ταξικούς άνταγωνιοτικούς κοινωνικούς σχηματισμούς ή δ. où- 

0% Μ Ο Κ /Μ Η *άϊ έ(7 (Μ Μ (% ί% :Γ<Χΐ;

74

σοσίαΑίσ,Μός^

σιαστικά ύπαρχε) γιά τούς εκπροσώ­ έξασφαλίζεται νομικά καί πραγματι­ πους τής άρχουσας τάξης. Στήν άστι- κά, χάρη στήν κατάργηση τής έκμεκή κοινωνία ή δ. είνα) μορφή κυριαρ­ τάλλευσης, τήν έξάλειψη τής άνερχίας τής άστίκής τάξης. Σέ σχέση μέ γίας κλπ. Σ' αύτό συνίσταται ή ριζική τό φεουδαρχισμό ή άστική δ. άποτε- διαφορά άνάμεσα στή σοσιαλιστική λε! ένα νέο ιστορικό στάδιο, επεξεργά­ και τήν άστική δ. Ή ολόπλευρη άνά­ ζεται Σύνταγμα, δημιουργεί κοινο­ πτυξη τής σοσιαλιστικής δ., πού βούλιο, εισάγει τό γενικό εκλογικό δι­ πραγματοποιείται οτό προτσές οικο­ καίωμα κλπ. Οί δυνατότητες όμως δόμησης τού κομμουνισμού, θά οδη­ άξιοποίησης αύτών τών δημοκρατι­ γήσει στήν άντικατάσταση τού κρά­ κών δικαιωμάτων άπό τίς πλατιές τους άπό τήν κομμουνιστική κοινωνι­ λαϊκές μάζες, περιορίζονται μέ διάφο­ κή αυτοδιοίκηση. ρους τρόπους, τά τυπικά πολιτικά δι­ καιώματα δέν εξασφαλίζονται νομι­ δημοκρατία εσωκομματική. Είναι βακά. Στήν έποχή τού ιμπεριαλισμού σική άρχή τού δημοκρατικού συγ­ στά άστικά κράτη πραγματοποιείται κεντρωτισμού. Εξασφαλίζει ίσα δι­ στροφή άπό τή δ. πρός τήν άντίδρα- καιώματα σέ όλα τά μέλη τού Κόμμα­ ση. Γι' αύτό ή πάλη τών εργαζόμενων τος στή συζήτηση καί τή λύση τών μαζών καί όλων τών προοδευτικών ζητημάτων τής πολιτικής του, τή δυνάμεων γιά τή δ. άποκτά σοβαρή συμμετοχή τους στήν κομματική κα­ σημασία σάν ουσιαστικός όρος καί θοδήγηση, τήν άνάπτυξη τής κριτι­ κρίκος τής ταξικής πάλης τού προλε­ κής καί αύτοκριτικής. Συντελεί στό ταριάτου γιά τό σοσιαλιστικό μετα­ άνέβασμα τής συνειδητότητας καί τής σχηματισμό τής κοινωνίας. δραστηριότητας τών κομμουνιστών, Ή σοσιαλιστική δημοκρατία είναι στή στερέωση τής πειθαρχίας καί τής άνώτερη μορφή δημοκρατίας, πραγ­ ενότητας τού Κόμματος. ματική δημοκρατία γιά τήν πλειοψηφία τού λαού, γιά τίς πλατιές έργαζόμενες μάζες. Οικονομική βάση τής σο­ "δημοκρατικός σοσιαλισμός'. Επιση σιαλιστικής δημοκρατίας είναι ή κοι­ μη ιδεολογία τού σύγχρονου ρεφορ­ νωνική ιδιοκτησία στά μέσα παραγω­ μισμού πού διατύπωσε τό 1951 στή γής. Στις σοσιαλιστικές χώρες εφαρ­ Φραγκφούρτη τό συνέδριο τής Σο­ μόζεται τό γενικό, άμεσο, ίσο, έκλογι- σιαλιστικής Διεθνούς μέ τή διακήρυξη κό δικαίωμα (μέ μυστική ψηφοφο­ «Οί σκοποί καί τά καθήκοντα τού δη­ ρία). Ολοι οι πολίτες άνεξάρτητα μοκρατικού σοσιαλισμού". Ο <<δ.σ." άπό τό φύλο, τήν ειδικότητα, τή φυ­ άντιπαρατιθεται στήν ιδεολογία τοϋ λή , έχουν ίσα δικαιώματα στήν πολιτι­ μαρξισμού - λενινισμού. Οί θεωρητι­ κή, οικονομική καί πολιτιστική ζωή, κές ρίζες τοϋ «δ.σ." πηγάζουν άπό τό συμμετέχουν στή διοίκηση τοϋ κρά­ κήρυγμα τού ήθικού σοσιαλισμού, τους. Στό σύστημα τής σοσιαλιστικής πού προπαγανδίζει ό νεοκαντιανι­ δημοκρατίας σπουδαία θέση κατέ­ σμός. Σύμφωνα μ' αύτή τήν άντίληψ η χουν τά όργανα κρατικού ελέγχου καί ό σοσιαλισμός δέν είναι νομοτελειακό στή δουλιά αύτών τών οργάνων συμ­ προϊόν φυσικοίστορικής έξέλιξης. μετέχουν έκατομμύρια έργαζομένων. Πρόκειται γιά ήθικό ιδανικό πού είναι Στή σοσιαλιστική κοινωνία τά δικαιώ­ έξισου προσιτό στούς εκπροσώπους ματα τών πολιτών εξασφαλίζονται όλων τών κοινωνικών στρωμάτων. Επομένως, τό πρόβλημα τοϋ σοσια­ νομικά. Π.χ. τό δικαίωμα έργασίας δέν άνακηρύχνεται άπλά, άλλά καί λιστικού μετασχηματισμού τής κοι­ 

<5%R)M/9art!f05 ovyxevipcjTto/xxr

75

όίαίσθ^σ^

νωνίας είναι, κυρίως, ηθικό πρόδλημα, ζήτημα άναδιαπαιδαγώγησης καί διαπαιδαγώγησης τών άνθρώπων στό πνεύμα τοϋ σοσιαλισμού. Ή ταξι­ κή πάλη, ή σοσιαλιστική επανάσταση καί ή δικτατορία τού προλεταριάτου άπορρίπτονται. Ό σοσιαλισμός εμ­ φανίζεται μόνο «δημοκρατικά", δη­ λαδή, είναι συνέπεια ενός συνόλου κοινωνικών, ιδιαίτερα πολιτιστικών καί παιδαγωγικών μέτρων, πού έφαρμόζονται στά πλαίσια τού αστι­ κού κράτους καί άπό τίς άστικές κυθερνήσεις. Ό σοσιαλισμός υπάρχει σάν «δημοκρατία", δηλαδή σάν μιά άρμονική ενότητα όλων τών κοινωνι­ κών στρωμάτων καί ομάδων, συμπε­ ριλαμβανομένων καί τών καπιταλι­ στών. λύτες οί ρεφορμιστικές θέσεις βρήκαν τήν έκφρασή τους στό πρό­ γραμμα τών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων τής Αυστρίας, τής ΟΔ Γερμανίας καί τών άγγλων εργατικών, καθώς καί τών αναθεωρητών στό ελ­ ληνικό εργατικό κίνημα. Η άντίληψη τοϋ «δ.σ." έπιδιώκει άντικεψενικά τή διαιώνιση τών βάσεων τής αστικής κοινωνίας.

νική καί άναγκαία συνάρτηση άνάμεσα στό νέο καί στό παλιό προτσές τής εξέλιξης, ένα άπό τά ουσιαστικά γνω­ ρίσματα τοϋ νόμου τής άρνησης τής άρνησης. Ή υλιστική διαλεκτική, σέ άντίθεση μέ τή μεταφυσική, μεταφέρει τό κέντρο βάρους στή μελέτη τών προ­ τσές άνοδικής πορείας έξέλιξης τής φύσης, τής κοινωνίας καί τής γνώ­ σης. Ή γένεση τών μορφών κίνησης τών ϋλης δείχνει πλέον ότι κάθε άνώτερη μορφή κίνησης συνδέεται διαδο­ χικά μέ τίς κατώτερες, όμως δέν τίς καταργεί άλλά τίς συμπεριλαμβάνει μέσα της καί τίς υποτάσσει. Ή διαλε­ κτική έννοια τής άρνησης προϋποθέ­ τει όχι μόνο τήν κατάργηση τοϋ πα­ λιού άλλά καί τή διατήρηση καί τήν παραπέρα άνάπτυξη τού προοδευτι­ κού, τού ορθολογικού πού έπιτεύχθηκε στά προηγούμενα στάδια καί πού χωρίς αύτό είναι άδύνατη ή κίνη­ ση πρός τά μπρός ούτε στό είναι ούτε στή γνώση. Ή σωστή κατανόηση τών προτσές τής δ. έχει ιδιαίτερη σημασία γιά τήν άνάλυση τών νομοτελειών τής επιστήμης, τής τέχνης, γιά τήν πάλη ένάντια τόσο στή μή κριτική στάση δημοκρατικός συγκεντρωτισμός. Αρ­ στίς επιτεύξεις τοϋ παρελθόντος όσο χή όργανωτικής συγκρότησης τών καί στήν αρνητική στάση άπέναντι κομμουνιστικών καί εργατικών κομ­ στήν πολιτιστική κληρονομιά. μάτων. Σημαίνει τήν εκλογή τών καθοδηγητικών οργάνων άπό κάτω μέ­ διαίσθηση (ενόραση). Είναι ή ικανότη­ χρι πάνω, τήν περιοδική λογοδοσία τα άμεσης γνώσης τής άλήθειας χω­ τους στίς κομματικές οργανώσεις καί ρίς προκαταρτικό λογικό συλλογι­ τά άνώτερα όργανα, τήν υποταγή σμό. Στήν προμαρίιστική φιλοσοφία τής μειοψηφίας στήν πλειοψηφίά, ή δ. θεωρούνταν ειδική μορφή γνω­ τήν ύποχρεωτικότητα τών άποφά- στικής δράσης. Ο Καρτέσιος π.χ. σεων τών άνώτερων οργάνων γιά τά θεωρούσε ότι ή παραγωγική μορφή κατώτερα. άπόδειίης βρίσκεται στά άίιώματα Ό δ.σ. άποτελεί έπίσης τή βάση ορ­ ένώ αύτά γίνονται γνωστά καθαρά γάνωσης τοϋ κρατικού μηχανισμού, διαισθητικά χωρίς καμιά άπόδειξη. τών οικονομικών οργάνων, όλων τών Σοθαρή θέση κατέχει ή δ. καί στή φι­ κοινωνικών οργανώσεων στήν ΕΣΣΔ λοσοφία τού Σπινόζα πού τή θεωρού­ καί τίς άλλες σοσιαλιστικές χώρες. σε «τρίτο είδος" γνώσης, τήν πιό άξιόπιστη καί σπουδαία γνώση πού πιά­ διαδοχή (διαδοχικότητα). Αντικειμε­ νει τήν ούσία τών πραγμάτων. Στή 

<5tcdtxTiMt7

76

&αΑίκτ(Μ7

σύγχρονη άστική φιλοσοφία καί ψ υ ­ χολογία ή δ. θεωρείται μιά μυστικιστι­ κή ικανότητα γνώσης πού είναι άσυμ6ί6αστη μέ τή λογική καί τήν πράξη. Ο διαλεκτικός ύλισμός θεωρεί τή δ. σάν άμεση γνώση, ζωντανή παρατή­ ρηση στή διαλεκτική της σχέση μέ τήν έμμεση γνώση. Απορρίπτει κάθε απόπειρα νά έρμηνευθεί ή δ. σάν μιά ύπερλογική, μυστικιστική γνωστική ικανότητα. Δέν πρέπει νά θεωρηθεί ή δ. σάν κάποια παρέκκλιση άπό τούς συνηθισμένους δρόμους γνώσης τής άλήθείας. Ή δ. είναι νομοτελειακή μορφή έκφρασής τους, πού έμμεσοποιειτα) άπό τή λογική σκέψ η καί τήν πράξη. Πίσω άπό τήν ικανότητα πού «ξαφνικά" μαντεύει τήν άλήθεια, στήν πραγματικότητα βρίσκεται ή συσσωρευμένη εμπειρία, οί γνώσεις πού άποκτήθηκαν νωρίτερα.

σεις πού εμφανίστηκαν όταν έγινε προσπάθεια νά κατανοηθούν οί έν­ νοιες τής κίνησης καί τού συνόλου. Ό ίδιος ό Αριστοτέλης ξεχωρίζει τή «δ." άπό τήν «άναλυτικήκ σάν επιστήμη γιά τίς πιθανές γνώμες άπό τήν επι­ στήμη γιά τήν άπόδειξη. Ο Πλάτω­ νας όρισε τό πραγματικό είναι σάν ταυτόσημο καί άναλλοίωτο, παρ' όλα όμως αύτά, στούς διαλόγους του Σο­ φιστές καί Παρμεν/δ^ς υποστηρίζει διαλεκτικά συμπεράσματα: ότ< δηλα­ δή τά άνώτατα γένη τού σύμπαντος μπορούν νά κατανοηθούν μέ τέτιο τρόπο, ώστε τό καθένα άπ' αύτά υπάρχει καί δέν υπάρχει, είναι καί δέν είναι ίσο μέ τόν εαυτό του, ταυτίζεται μέ τόν έαυτό του καί μετατρέπεται στό δικό του «έτερο*. Γι' αύτό τό είνα/ περικλείει μέσα του τήν άντίθεση: εί­ ναι ενιαίο καί συνολικό (πολλαπλό), αιώνιο καί παροδικό, άναλλοίωτο καί διαλεκτική. Ή επιστήμη γιά τούς πιό μεταθλητό, βρίσκεται σέ κατάσταση γενικούς νόμους κίνησης καί έξέλιξης ηρεμίας, είναι άκίνητο καί κινείται. Ή τής φύσης, τής κοινωνίας καί τής άντίθεση άποτελε! άπαραίτητο όρο γνώσης. Ή έννοια τής δ. εμφανίστηκε παρόρμησης τής ψυχής σέ στοχα­ στήν πορεία τής διόρθωσης άκόμα σμό. Κατά τόν Πλάτωνα αύτή ή τέχνη καί τής άπόρριψ ης τού πρωταρχικού είναι ή τέχνη τής διαλεκτικής. Στήν έποχή τού φεουδαρχισμού, νοήματος τού όρου. Ή άρχαία ελληνική φιλοσοφία ύπο- τού σχολαστικισμού, τή δ. άρχισαν νά γράμμισε ιδιαίτερα ότι όλος ό κόσμος τή λένε τυπική λογική καί τήν άντιπαείναι εύμετάθλητος, θεωρούσε τήν ραθέτουν στή ρητορική. Τήν έποχή τής Αναγέννησης, ό Ν. πραγματικότητα σάν προτσές, φώτι­ σε τό ρόλο πού παίζει σ' αύτή τή δια­ Κουζάνος καί ό Μπρούνο διακήρυ­ δικασία ή μετατροπή κάθε ιδιότητας ξαν τή διαλεκτική ιδέα γιά τή «σύμ­ στό άντίθετό της ( Ηράκλειτος, μερι- πτωση τών άντιθέσεων. Αργότερα κότερα σι υλιστές τής σχολής τής Μι­ παρά τήν κυριαρχία τής μεταφυσικής λήτου, Πυθαγόρειοι). Αρχικά μέ τόν ό Ντεκάρτ καί ό Σπινόζα δίνουν πολ­ όρο δ. έννοούνταν ή τέχνη τού διαλό­ λά δείγματα διαλεκτικής σκέψης. γου, τής συζήτησης, α) Ή ικανότητα Τό 18ο αιώνα στή Γαλλία ξεχωρί­ νά διεξάγεται ή συζήτηση μέ έρωτή- ζουν γιά τόν πλούτο τών διαλεκτικών σεις καί άπαντήσεις. β) Ή τέχνη τής ιδεών τους ό Ρουσώ καί ό Ντιντερό. ταξινόμησης τών εννοιών, τού διαχω­ Σημαντικό στάδιο στήν άνάπτυξη τής ρισμού τών πραγμάτων σέ γένη καί δ., πριν τήν εμφάνιση τού μαρξισμού, είδη. άποτέλεσε ό κλασικός γερμανικός Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι εφευρέ­ ιδεαλισμός, πού άντίθετα άπό τό της τής δ. είναι ό Ζήνων ό 'Ελεάτης, μεταφυσικό ιδεαλισμό στήν πραγμα­ πού ύπόθαλε σέ άνάλυση τίς άντιθέ- τικότητα είδε όχι μόνο τό άντικείμενο 

άίαΑΐχτίκτ?

77

όίαΑίΤίΤίχόζ νΑίσ^ίόζ μέλλον τους, αύτό πού θά γίνουν. Κύ­ ρια κατηγορία τής ύλιστικής δ. είναι ή άντίθεση. Στή διδασκαλία γιά τις άντιθέσεις ή δ. άποκαλύπτει τήν κινητή­ ρια δύναμη καί τήν πηγή κάθε έξέλι­ ξης. Σ' αύτή τή διδασκαλία ύπάρχει τό κλειδί γιά τήν κατανόηση όλων τών άλλων κατηγοριών καί τών άρχών τής διαλεκτικής έξέλιξης: άνάπτυξη μέ τή μετατροπή τών ποσοτικών άλλαγών σέ ποιοτικές, διακοπή τής βαθ­ μιαίας έξέλιξης, άλματα, άρνηση τής άφετηρίας τής έξέλιξης καί άρνηση τής ίδιας τής άρνησης, επανάληψη σέ άνώτερη βάση μερικών πλευρών, ση­ μείων τής άρχικής κατάστασης κλπ. Ή τέτια άντίληψη τής έξέλιξης κάνει τή δ. νά ξεχωρίζει άπό κάθε μορφή χυδαίων, έξελικτικών άντιλήψεων πού χαρακτηρίζουν τίς σύγχρονες άστικές καί ρεφορμιστικές θεωρίες. Ή υλιστική δ. είναι φιλοσοφική μέ­ θοδος έρευνας τής φύσης καί τής κοι­ νωνίας. Ή έπαναστατική ούσία τής υλιστικής δ., πού δέν παραδέχεται κα­ μιά στασιμότητα καί άκινησία, τήν κάνει όπλο πρακτικού μετασχηματι­ σμού τής κοινωνίας, πού βοηθάει στόν άντικειμενικό υπολογισμό τών ιστορικών άναγκών τής κοινωνικής έξέλιξης, συμβάλλει στήν πρόοδο τής άνθρωπότητας.

τής γνώσης άλλά καί τή θεωρούσε σάν αντικείμενο δράσης. Πρώτος ό Κάντ άνοιξε τό ρήγμα στή μεταφυσι­ κή, εΐσάγοντας τήν ιδέα τής εξέλιξης στή γνώση τής φύσης καί άναπτύσσοντας τίς διαλεκτικές ιδέες γιά τίς «άντινομίες". Αργότερα ό Φίχτε ανά­ πτυξε τήν «άντιθετική" μέθοδο έξαγωγής τών κατηγοριών πού περιείχε σπουδαίες διαλεκτικές ιδέες. Ό Σέλιγκ ανάπτυξε τή διαλεκτική αντίλη­ ψ η τών προτσές τής φύσης. Ανώτατο στάδιο στήν άνάπτυξη τής προμαρξιστικής διαλεκτικής είναι ή ιδεαλιστική δ. τού Χέγκελ. ΌΧέγκελ «γιά πρώτη φορά παρέστηοε ολο τό φυσικό, ιστορικό καί πνευματικό κό­ σμο μέ τή μορφή του προτσές, δηλα­ δή, σάν μιά διαρκή κίνηση, άλλαγή, μεταμόρφωση καί εξέλιξη κι έκανε προσπάθεια νά άποκαλόψει τήν εσω­ τερική συνάρτηση αύτής τής κίνησης και τής εξέλιξης" (Κ. Μάρξ καί Φ. "Ενγκελς, Άπαντα, τόμ. 20, σελ. 23). Πραγματικά επιστημονική άντίληψ η τής δ. δημιούργησαν μόνο οι Μάρξ καί "Ενγκελς. Άπορρίπτοντας τό ίδεαλιοτικό περιεχόμενο τήςχεγκελιανής φιλοσοφίας οικοδόμησαν τή δ. στή βάση τής ύλιστικής άντίληψης τού ιστορικού προτσές και τής έξέλιξης τής γνώσης, τής γενίκευσης τών πραγματικών προτσές που αυντελούνται στη φύση, στήν κοινωνία καί στή νόηση. Ή επιστημονική δ. συν­ δυάζει οργανικά τούς νόμους κίνησης καί έξέλιξης τόσο τού είναι όσο καί τής γνώσης, γιατί καί τά δυό ταυτίζονται στό περιεχόμενό τους, διαφέρουν μό­ νο στή μορφή. Γι' αύτό ή υλιστική δ. δέν είναι μόνο «όντολογική" άλλά καί γνωσιολογική διδασκαλία, λογική πού εξετάζει τή νόηση καί τή γνώση τόσο στό γίγνεσθαι όσο καί στήν έξέλιξή τους, μιά καί τά πράγματα καί τά φαινόμενα είναι αύτό πού γίνονται στό προτσές τής έξέλιξης. Μέσα τους, εσωτερικά σάν τάση ένυπάρχει τό

διαλεκτικός ύλίσμός. Φιλοσοφία τού μαρξισμού - λενινισμού. Επιστήμη γιά τούς πιό γενικούς νόμους κίνησης καί έξέλιξης τής φύσης, τής κοινωνίας καί τής γνώσης. Επιστημονική φιλο­ σοφική κοσμοθεωρία καί γενική μεθο­ δολογία γνώσης τού άντικειμενικού κόσμου καί τής έπαναστατικής δρά­ σης. Εμφανίστηκε σάν σύνθεση, γενί­ κευση τής ιστορίας τής έξέλιξης τής φιλοσοφίας, τής επιστήμης καί τής κοινωνικής πράξης. Οι σημαντικότε­ ρες άρχές τού δ.ΰ. διατυπώθηκαν τήν τέταρτη δεκαετία τού 19ου αιώνα άπό τούς Κ. Μάρξ και Φ. "Ενγκελς μέ 

όίΰώείίτίκός t!<ÎÎ(?//cç βάση τήν κριτική τής ίδεαλιοτικής δια­ λεκτικής καί τού θεωρητικού υλι­ σμού, άναπτύχθηκαν καί θεμελιώθη­ καν παραπέρα ατά έργα τού Β.ί. Λέvtv. Ό δ.ύ. άποτελεί μιά οργανική ενό­ τητα τού υλισμού καί τής διαλεκτικής. Ξεκινάει άπό τήν άποψη ότι ή ύλη είναι τό μοναδικό θεμέλιο τού κό­ σμου, παραδέχεται τήν καθολική άλληλουχία τών πραγμάτων καί τών φαινομένων, τήν κίνηση καί τήν εξέλι­ ξη τού κόσμου σάν άποτέλεσμα τών εσωτερικών του αντιθέσεων. Κεντρική κατηγορία τού δ.ύ. είναι ή ύλη, βασικές μορφές ύπαρξής της εί­ ναι ή κίνηση, ό χώρος καί ό χρόνος. Τήν ούσία τής διαλεκτικής άντίληψης τής κίνησης κι εξέλιξης τού άντικειμενικού κόσμου καί τής γνώσης εκφρά­ ζουν οί νόμοι τού δ.ύ. άνάμεσα στούς οποίους βασικοί είναι: τής ενότητας καί τής πάλης τών άντίθέτων, τής μετατροπής τών ποσοτικών άλλαγών σέ ποιοτικές, τής άρνησης τής άρνη­ σης. Τό άντικείμενο τού δ.ύ., οί άρχές καί οι νόμοι του άπσκαλύπτονται στίς κατηγορίες: ποιότητα καί ποσότητα, άντίθεση, αιτιότητα, ούσία καί φαινό­ μενο, περιεχόμενο καί μορφή, τυχαίο καί άναγκαιότητα, δυνατότητα καί πραγματικότητα κ.ά. Σημαντικότατη άρχή τού δ.ύ. είναι ή σύμπτωση (είτε ενότητα) τής διαλεκτικής, τής λογικής καί τής γνωσίοθεωριας, πού έκφράζει τήν ενότητα τών νόμων τού είναι καί τής γνώσης. Άφετηριακά σημεία τής γνωσίοθεωριας τού δ.ύ. είναι ή άρχή τής άντανάκλασης, ή επέκταση τής υλιστικής διαλεκτικής στόν τομέα τής γνώσης, ή πράξη σάν βάση τής γνώσης καί κριτήριο τής άλήθειας. Ό δ.ύ. είναι κοσμοθεωρητικό και' μεθο­ δολογικό θεμέλιο τής σύγχρονης επι­ στήμης και τής γνώσης τής κοινω­ νίας, τής επαναστατικής μεταμορφωτικής δράσης τών κομμουνιστικών κομμάτων. Ο δ.ύ. άποτελεί άδιάσπα-

78

στη ενότητα μέ τόν ιστορικό ύλιομό Ο δ.ύ. άναπτύοσεται διαρκώς κα πλουτίζεται στήν πορεία τής επιστη­ μονικής καί κοινωνικής προόδου.

διανόηση. Τό κοινωνικό στρώμα πού
άσχολείται έπαγγελματικά μέ τήν πνευματική κυρίως σύνθετη έργασία, μέ τήν άνάπτυξη καί διάδοση τού πο­ λιτισμού. Τόν όρο δ. είσήγαγε ό συγγραφέας Π. Ντ. Μπομπαρι'κιν στή δεκαετία 1860-1870 καί άπό τή ρωσική πέρασε στίς άλλες γλώσσες. Ή δ. είναι άνομοιογενής στή σύνθε­ σή της καί άνήκει είτε τάσσεται μέ τό μέρος διάφορων κοινωνικών τάξεων πού τά συμφέροντά τους κατανοεί, εκφράζει καί ύπηρετεί. Προϋπόθεση έμφάνισης τής δ. ήταν ό κοινωνικός καταμερισμός τής έργασίας σέ πνευ­ ματική καί χειρωνακτική. Ή δ. γεννήθηκε στή δουλοχτητική καί φεουδαρχική κοινωνία, όπου τό μονοπώλιο τής πνευματικής εργα­ σίας άνήκε στίς κυρίαρχες τάξεις καί πήρε σημαντική άνάπτυξη στόν καπι­ ταλισμό. Στίς συνθήκες τής έπιστημσνικοτεχνικής επανάστασης αύξάνει ό άριθμός καί ό ρόλος τής δ., καθώς καί ή κοινωνική διαφοροποίησή της. "Ενα μέρος τής σύγχρονης δ. στίς καπιτα­ λιστικές χώρες άνήκει άμεσα στήν άστική τάξη (γύρω στά 5%), στή μι­ κροαστική τάξη (5-10%). 'Ωστόσο ή κυρίαρχη τάση συνίσταται στή μετα­ τροπή τής βασικής μάζας τής δ. σέ προλετάριους, πού συντελεί στό νά προσεγγίζει πρός τούς όρους έργα­ σίας καί άπό τήν ύλική θέση της μέτήν έργατική τάξη. Στίς συνθήκες τού κα­ πιταλισμού έμφανίζεται επίσης ή «ερ­ γατική δ.". Σημαντικό μέρος τής δ. παίρνει όλο καί πιό δραστήρια μέρος στόν ταξικό άντιμονοπωλιακό άγώνα σάν σύμμαχος τής έργατικής τάξης. Μετά τή σοσιαλιστική επανάσταση διαμορφώνεται ή νέα δ., πού συγχω- 

<$iap#pa*Ttxtç ^εταρρν%ώκί$

79

ôtapx^i επανάοτασ??

νεΰεται μέτήν παλιά σέ μιά ένιαία σο­ σιαλιστική λαϊκή δ. πού συμμετέχει δραστήρια, μέ τήν καθοδήγηση τής εργατικής τάξης καί τού κομμουνιστι­ κού κόμματος στή σοσιαλιστική καί κομμουνιστική οικοδόμηση. Ταυτό­ χρονα πραγματοποιείται προσέγγιση όλων τών τάξεων καί στρωμάτων τής κοινωνίας.

διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις. Όρος που μπήκε οέ κυκλοφορία στίς χώρες τού άναπτυγμένου καπιταλισμού στά μέσα τής πέμπτης δεκαετίας τού 20ού αιώνα, γιά τόν καθορισμό κοινωνι­ κών μεταρρυθμίσεων, πού, άν καί δέν έχουν άμεσα σοσιαλιστικό χαρακτή­ ρα, θίγουν όμως τά οικονομικά καί πολιτικά θεμέλια τής κυριαρχίας τού μονοπωλιακού κεφαλαίου. Τόν όρο αύτό χρησιμοποιούν όλατά κόμματα τών καπιταλιστικών χωρών. Οί δ.μ. προδάλλουν σάν σημαντικότατο στοι­ χείο τής πολιτικής στρατηγικής αυ­ τών τών κομμουνιστικών κομμάτων, ή όποια άποθλέπει στήν ειρηνική έξέλιξη τής σοσιαλιστικής επανάστασης, στήν οργανική ενότητα τής πάλης γιά τό σοσιαλισμό μέ τήν πάλη γιά τή δη­ μοκρατία. διαρκής επανάσταση. Ανοδική πο­
ρεία τού έπαναστατικού προτσές, πού αρχίζει άπό τίς άστικοδημοκρατικές εκδηλώσεις ένάνπα στούς φεου­ δαρχικούς θεσμούς καί φτάνει ώς τήν πάλη ενάντια στόν καπιταλισμό, ώς τήν κοιτάληψη τής εξουσίας άπό τό προλεταριάτο. Οι Κ. Μάρξ καί Φ. ΐνγκελς διατύ­ πωσαν μέ πολύ άκρίθεια τήν ιδέα τής δ.έ. στήν τήςΚεντρ/κής Επι­ τροπής πρός τήν ΐνωση τών Κ ο μ ο υ ­ νιστών. θεωρούσαν τήν δ.έ. ένα προ­ τσές όξύτατης ταξικής πολιτικής πά­ λης, πού κατά καιρούς θά έφτανε ώς τόν εμφύλιο πόλεμο. Στή διάρκεια αυ­ τής τής πάλης τό προλεταριάτο στήν

άρχή άγωνίζεται ένάντια στή φεου­ δαρχική άντίδραση, σέ συμμαχία μέ όλες τίς τάξεις πού τάσσονται ενάντιά της, και μετά παλεύει ένάντια στή με­ γάλη άστική τάξη καί τίς πολιτικές δυ­ νάμεις πού τήν εκπροσωπούν. Τέλος, παλεύει ένάντια στούς μικροαστούς δημοκράτες καί τήν ψευτοσοσιαλιστική φρασεολογία τους. Οί έμπειρίες τής ταξικής πάλης στίς νέες συνθήκες τού ιμπεριαλισμού δεί­ χνουν ότι είναι άπαραίτητη ή παρα­ πέρα θεωρητική έπεξεργασία τών προβλημάτων στό φώς τών νέων συνθηκών. Ή άπλή σχηματοποίηση τής μαρξιστικής ιδέας τής δ.έ., ή άντικατάστασή της μέτήν τροτσκιστική ιδέα τής «έξελιχτικής επανάστασης" ση­ μαίνει διαστρέβλωση τής ούσίας τού μαρξισμού, οδηγεί στό μικροαστικό ύπερεπαναστατισμό τόν όποιο άπορρίπτει ό μαρξισμός-λενινισμός. Πραγματική έπιστημονική άνάπτυ­ ξη τής μαρξιστικής ιδέας τής δ.έ. ήταν ή λενινιοτική θεωρία τής εξέλιξης τής άστικοδημοκρατικής επανάστασης σέ σοσιαλιστική. Ή λενινιοτική θεω­ ρία στηριζόταν στήν έπιστημονική όριοθέτηση τών δύο σταδίων τής έπανάστασης: τής πάλης γιά δημο­ κρατικούς μετασχηματισμούς καί τής πάλης γιά τό σοσιαλισμό μέ τήν έπε­ ξεργασία τής στρατηγικής καί ταχτι­ κής γιά τό κάθε στάδιο. Ή λενινιοτική θεωρία τής εξέλιξης τής δημοκρατι­ κής έπανάστασης σέ σοσιαλιστική εθετεσάν βασικούς όρους τή σταθερή συμμαχία τής έργατικής τάξης μέ τήν άγροτιά, τήν άποφασίοτική πάλη ένάντια στήν άστική τάξη γιά τήν ήγεμονια τού προλεταριάτου στήν άστικοδημοκρατική επανάσταση. Σέ σχέση μ' αύτό, έθεσε τό ζήτημα γιά τή δυνατότητα δημιουργίας τέτ)ας έπαναστατικής κυβέρνησης πού θά ήταν δικτατορία τού προλεταριά­ του καί τής άγροτιάς, επαναστατική δημοκρατική δικτατορία τού λαού. 

όίαφορά

80

όίαφωτίσ/Λ)ς ρές στήν πορεία έξέλιξης τού προ­ τσές καί άπόσπασης αύτών ή τών άλ­ λων πλευρών τού εξελισσόμενου φαι­ νομένου μόνες τους μπορούν νά μετατραπούν σέ έξωτερικές. Άπό τό άλλο μέρος οί έξωτερικές δ. άποτελούν άπαραίτητη συμπλήρωση τών έσωτερικών, μπορεί ν' άπστελέσουν ένα ιδιόρρυθμο κίνητρο (ώθηση) γιά τήν εμφάνιση τών τελευταίων. Κοινωνικό πολιτικό ρεύμα. Οί έκπρόσωποί του θεωρού­ σαν ότι μπορούν νά έξαλειφθούν οί άδυναμίες τής κοινωνίας, ν' άλλάξει ό χαρακτήρας της, ή πολιτική, ό τρό­ πος ζωής, μέ τή διάδοση τών ιδεών του άγαθοϋ, τής δικαιοσύνης καί τών επιστημονικών γνώσεων. Βάση τού δ. άποτέλεσε ή ίδεαλιοτική άντίληψη, ότι ή συνείδηση παίζει καθοριστικό ρόλο στήν έξέλιξη τής κοινωνίας, ή έπιθυμία νά έξηγηθοϋν οί άρνητικές πλευρές τής κοινωνίας μέ τήν άμάθεια τών άνθρώπων, μέ τό ότι δέν κατα­ νοούν τήν ίδια τή δική τους φύση. Οί διαφωτιστές δέν ύπολόγιζαντήν απο­ φασιστική σημασία τών οικονομικών όρων έξέλιξης καί γι' αυτό δέν μπο­ ρούσαν ν' άποκαλύψουν τούς άντικειμενικούς νόμους τής κοινωνίας. Απεύθυναν τά κηρύγματά τους πρός όλες τίς τάξεις καί τά στρώματα τής κοινωνίας καί κυρίως στην εξου­ σία τών πλουσίων. Ο δ. διαδόθηκε πολύ στήν έποχή τής προετοιμασίας τών άστικών επαναστάσεων κι έκ­ φραζε τήν άστική καί μικροαστική ιδεολογία. Διαφωτιστές ήταν οί Βολταιρος, Ρουσώ, Μοντεσκιέ, Χέρντνερ, ).Φ. Σίλερ, Γκαΐτε, Ντεονίτσκι, Κοζέλσκι κ.ά. Ή δράση τους συντέλεσε άρκετά στήν υπονόμευση τής επίδρα­ σης τής έκκλησιαστικής φεουδαρχι­ κής ιδεολογίας. Οί δ. άγωνίζονταν άποφασιστικά όχι μόνο ένάντια στήν έκκλησία, άλλά καί ένάντια ατά θρη­ σκευτικά δόγματα, ενάντια στίς οχο-

Ο μαρξισμός - λενινισμός υποστη­ ρίζει τήν άποψ η ότι τό προλεταριάτο μπορεί καί πρέπει νά συμθάλλα στήν άνάπτυξη τών επαναστατικών προ­ τσές όχι μόνο άπό τά κάτω, μέ τή μα­ ζική δράση, άλλά καί άπό τά πάνω, παίρνοντας μέρος στήν επαναστατι­ κή - δημοκρατική κυβέρνηση. Στήν πορεία άνάπτυξης τοϋ άπελευθερωτικού κινήματος δικαιώθηκε ολοκληρωτικά ή μαρξιστικολενινιστική ίδέατήςδ.έ., ή ίδέατήςέξέλιξηςτής άστικοδημοκρατικής επανάστασης σέ σοσιαλιστική.

διαφωτισμός.

διαφορά. Στοιχείο άπαραίτητο κάθε
ενότητας, ιδιομορφία κάθε πράγμα­ τος, φαινομένου, προτσές πού χαρα­ κτηρίζει τήν εσωτερική τους άντιθετικότητα, τήν έξέλιξή τους. Ή δ. πηγά­ ζει υποχρεωτικά άπό τήν αύτοκίνηση τής ύλης, άπό τή διαλεκτική διχοτό­ μηση τού ενιαίου, άπό τήν εμφάνιση τών άντιθέσεων. Οι δ. ενυπάρχουν στά πράγματα, οί άμοιθαΐεςτους σχέ­ σεις χαρακτηρίζουν τήν εσωτερική άντικειμενική λογική τής έξέλιξης. Πρέπει νά ξεχωρίζονται οί εσωτερι­ κές άπό τίς έξωτερικές διαφορές πού δέ συνδέονται άμεσα μέ τήν άνάπτυξη τού δοσμένου συγκεκριμένου πράγ­ ματος. Οί έξωτερικές δ. δείχνουν μόνο ότι τό δοσμένο πράγμα διαφέρει άπ' όλα τά άλλα σάν κάτι άνεξάρτητο καί σχετικά σταθερό. Οί έσωτερικές δ. σημαίνουν ότι τό πράγμα στό προ­ τσές τής εξέλιξής του γίνεται δήθεν διαφορετικό παραμένοντας ταυτό­ χρονα όπως είνα). Σ' αύτή τή διαδικα­ σία έκδηλώνετα) άνάγλυφα ή ενότητα ταυτότητας καί διαφοράς. Ή δ. χαρακτηρίζει τό άρχικό στάδιο τής άντίθεσης, είναι «άντίθεση άφεαυτήςχ, είνα) άντίθεση πού δέν έκτυλίχθηκε, δέν άναπτύχθηκε. Συνάμα δέν επιτρέπεται νά διαχωριστούν, ν' άποσπαστούν οί έσωτερικές άπό τίς έξωτερικές δ. Οί εσωτερικές διαφο­ 

όίί#νέζ όίίταίο

81

λαστικές μέθοδες σκέψης. Ο δ. άσκη­ σε σημαντική έττίδραοη στή διαμόρ­ φωση τών κοινωνιολογικών άντιλήψ εων τού 18ου αιώνα. Ο δ. t!vat ptûμα πού δέν άσκεί σήμερα κάποια έπίδραση στήν κοινωνική σκέψη. Οί ιδέες του όμως καί σήμερα είναι δια­ δομένες άνάμεσα στή μή μαρξιστική διανόηση. διεθνές δίκαιο. Είναι τό σύνολο τών νομικών αρχών καί κανόνων πού ρυθμίζουν τις σχέσεις όνάμεσα οτά κράτη. Κύρια υποκείμενα τού δ.δ. εί­ ναι τά κράτη καί εκτός άπ' αύτά οί λαοί, τά έθνη πού κάνουν αγώνα γιά κρατική άνεξαρτηοία καί διεθνή ορ­ γάνωση. Τό σύγχρονο δ.δ. περιέχει κοινώς αναγνωρισμένε^ καί υπο­ χρεωτικές γιά όλα τό κράτη άρχές καί κανόνες συμπεριφοράς τών υποκεί­ μενων τών διεθνών σχέσεων οί όποιες δημιουργούνται διαμέσου τών συμ­ φωνιών άνάμεσα οτά υποκείμενα όπως π.χ. οί αρχές τής ειρηνικής συ­ νύπαρξης, τής μή επίθεσης, τής αυτο­ διάθεσης τών λαών, τής ειρηνικής ρύθμισης τών διαφορών, τοϋ σε8ασμού τών δικαιωμάτων τού ανθρώ­ που κλπ. Οί βασικές άρχές τού δ.δ. κατοχυρώνονται στόν Καταστατικό Χάρτη τού ΟΗΕ ίβλ. λ. δίκαιο). Δκθνής 1η (Διεθνής Ένωση Εργα­ τών). Είναι ή πρώτη μαζική διεθνής οργάνωση τού προλεταριάτου. Ορ­ γανωτές καί καθοδηγητές της ήταν οί Κ. Μάρξ καί Φ. "Ενγκελς. ιδρύθηκε στίς 28.9.1864 στό Λονδίνο. Ο Μάρξ σύνταξε τό '/δρυτ/κό Μαν/<ρεοτο τ/?ς Διεθνούς Ένωσης τών Εργατών, τό Καταστατικό, τίς περισσότερες εκ­ κλήσεις καί αποφάσεις τής 1ης Διε­ θνούς, όπου άναπτύσσονταν οί σπουδαιότερες προγραμματικές καί τακτικές θέσεις τού μαρξισμού. Οί Μάρξ καί Ένγκελς, οτηριζόμενοι στούς πρωτοπόρους εργάτες, διεξή-

γαν άγώνα στήν 1η Διεθνή ενάντια στούς προυντονιστές, τούς μπακουνιστές, ενάντια στ' άλλα όπορτουνιστικά καί σεχταριοτικά στοιχεία, πού ολοκληρώθηκε μέ τή νίκη τού μαρξι­ σμού στίς γραμμές τής 1ης Διεθνούς. Στίς άρχές τού 1870 στή Γενεύη δημιουργήθηκε τό ρωσικό τμήμα τής 1ης Διεθνούς πού έξέλεξε τόν Μάρξ εκπρόσωπό του οτό Γενικό Συμθούλιο. Ή 1η Διεθνής τάχθηκε υπέρ τής Παρισινής Κομμούνας τό 1871. Μέλη της πήραν δραστήριο μέρος στή δρά­ ση τής Κομμούνας. Τά συνέδρια τής 1ης Διεθνούς ήταν τά έξής: τό 1866 στή Γενεύη, τό 1867 στή Λωζάνη, τό 1868 στίς Βρυξέλες, τό 1869 στή Βασιλεία, μετά τη Συνδιάσκε­ ψ η τού Λονδίνου 1871, τό 1872 στή Χάγη. Τό 5ο Συνέδριο τής Χάγης πήρε άπόφαση γιάτή μεταφορά τών καθοδηγητικών οργάνων τής 1ης Διεθνούς στίς ΗΠΑ. Έξαιτίας τής άντίδρασης καί τής άστυνομικής τρομοκρατίας στή δεκαετία 1870-80 ή δράση τής 1ης Διεθνούς στήν Ευρώπη σταμάτησε. Τυπικά ή 1η Διεθνής διαλύθηκε τό 1876. Ή 1η Διεθνής διαδίδοντας τό μαρξι­ σμό άνάμεσα στούς πρωτοπόρους εργάτες καί συντρίθοντας ιδεολογικά τούς εχθρούς του, προετοίμασε τίς προϋποθέσεις τής δημιουργίας μαζι­ κών σοσιαλιστικών εργατικών κομμά­ των τών ξεχωριστών κρατών, συνέ­ θαλε στήν άνάπτυξη τού προλεταρια­ κού διεθνισμού. Διεθνής 2η. Διεθνής "Ενωση τών σο­ σιαλιστικών κομμάτων, πού ιδρύθηκε τό 1889 στό Παρίσι μέ τήν άμεση συμ­ μετοχή τού Φ. "Ενγκελς. Συνέθαλε στή διάδοση τού μαρξισμού καί στήν άποκατάσταση τών σχέσεων άνάμεσα στά σοσιαλιστικά κόμματα. Ή πρώτη περίοδος τής δράσης τής 2ης Διε­ θνούς χαρακτηρίστηκε άπό τήν όξύτατη πάλη έναντίον τού άναρχισμοΰ, 

82
πού έληξε μέ άποφασιστική νίκη τού μαρξισμού. Μετά τό θάνατο τού "Ενγκελς τό 1895 στή 2η Διεθνή άρχισαν νά δυναμώνουν οϊ δεξιές όπορτουνιστικές τάσεις, ττού ύπερίσχυσαν μέ τό πέρασμα στήν έποχή τού ιμπεριαλι­ σμού. Τόν οπορτουνισμό στή 2η Διεθνή (ρεθιζιονισμό καί κεντρισμό) τόν πο­ λέμησε ή επαναστατική κατεύθυνση πού ειχε ηγετική δύναμη τό μπολσεβί­ κικο κόμμα μέ έπικεφαλήςτόν Β.ί. Λένιν. Τήν άνάπτυξη τής πάλης άνάμεσα στήν επαναστατική καί όπορτουνιστική κατεύθυνση έκφραζαν τά συνέδρια τής 2ης Διεθνούς: τοϋ Παρι­ σιού 1889, τών Βρυξελών 1891, τής Ζυ­ ρίχης 1893, τού Λονδίνου 1896, τού Παρισιού 1900, τού "Αμστερνταμ 1904, τής Στουτγάρδης 1907 καί τής Κοπεγ­ χάγης 1910. Στά δύο τελευταία συνέ­ δρια συμμετείχε καί όΛένινπού προσ­ παθούσε νά συσπειρώσει τούς άριστερούς στό παγκόσμιο εργατικό κί­ νημα. Τό 1912 έγινε τό έκτακτο συνέ­ δριο τής 2ης Διεθνούς στή Βασιλεία πού ψήφισε τό Μανιφέστο. Μέ τήν έναρξη τού Α Παγκόσμιου Πολέμου οι οπορτουνιστές αρχηγοί τής 2ης Διεθνούς, παρά τίς αποφάσεις τών συνεδρίων της, υπεράσπισαν τήν ιμ­ περιαλιστική πολιτική τών άστικών τους κυδερνήσεων. Μέσα σέ συνθή­ κες ιδεολογικής καί πολιτικής χρεωκοπίας τής 2ης Διεθνούς τό κόμμα τών μπολσεθίκων άρχισε τή δουλιά γιά τή συσπείρωση τών άριστερών διεθνιστών στό διεθνές εργατικό κίνη­ μα. Μετά τή νίκη τής 'Οκτωβριανής Επανάστασης τό 1917 στή Ρωσία καί τήν άνοδο τού επαναστατικού κινή­ ματος, άρχισαν νά δημιουργοΰνται τά επαναστατικά μαρξιστικά κόμμα­ τα πού ίδρυσαν τό 1919 τήν Κομμουνι­ στική Διεθνή. Οί δεξιοί άρχηγοί τής σοσιαλδημο­ κρατίας μετά τή διάλυση τής 2ης Διε­ θνούς άρχισαν τή δημιουργία διεθνών σοσιαλρεφορμιστικών ενώσεων: Διε­ θνής τής Βέρνης (1919-1923), 2 1/2 Διε­ θνής (1921-1923), Σοσιαλιστική Εργα­ τική Διεθνής (άπό τό 1923 ώς τό Β' Παγκόσμιο Πόλεμο). Τό 1951 ένα μέ­ ρος τών σοσιαλιστικών κομμάτων μέ έπικεφαλής ρεφορμιστές, ενώθηκαν στή Σοσιαλιστική Διεθνή. 4η Διεθνή ονόμασαν τή διεθνή τους ένωση οι τροτσκιστές τό 1938 στό Παρίσι. Υπήρξε άκόμα καί ή Αναρχική Διε­ θνής πού δημιουργήθηκε τό 1872-1873 άπό τή μειοψηφία τών άναρχικών πού είχε διαγράψει ή 1η Διεθνής.

Διεθνής 3η (Κομμουνιστική Διεθνής).
Διεθνής επαναστατική προλεταριακή οργάνωση πού συνένωσε τά κομμου­ νιστικά κόμματα διάφορων χωρών. Είναι ό ιστορικός κληρονόμος τής 1ης Διεθνούς καί τών καλύτερων παραδό­ σεων τής 2ης Διεθνούς. Στίς 2-6 Μάρ­ τη 1919 συνήλθε στή Μόσχα τό 1ο Ιδρυτικό Συνέδριο τής 3ης Διεθνούς. Τό 2ο Συνέδριο (19/7-17/8.1920 άρχισε στήν Πετρούπολη καί τελείωσε στή Μόσχα) ένέκρινε τό Καταστατικό καί τούς 21 όρους τής Διεθνούς, καθώς καί προγραμματικές άποφάοεις γιά τό άγροτικό καί τό έθνικοαποικιακό ζήτημα. Σσδαρό ρόλο στόν ιδεολογικό έξοπλισμό τών κομμουνιστικών κόμμάτων έπαιξε τό βιθλίο τού Λένιν Ο άρ<στερ/σμός πα<δ'κή άρρώσπα τού κομ­ μουνισμού, πού έκδόθηκε πριν άπό τό Συνέδριο. Τό 3ο Συνέδριο (22/6-12/7/1921 στή Μόσχα) έθαλε τό καθήκον τής κατάκτησης τής πλειοψηφίας τής έργατικής τάξης μέ βάση τήν τακτική τού ενιαίου μετώπου. Τό Συνέδριο ένέκρινε τήν εισήγηση καί τίς θέσεις τού Λέ­ νιν γιά τήν τακτική τού Ρωσικού Κομ­ μουνιστικού Κόμματος. Τό 4ο Συνέδριο τής Κομμουνιστικής Διεθνούς άρχισε στήν Πετρούπολη και τελείωσε στή Μόσχα (5/11 - 5/12/ 

κατα/ίερίσ/νός εργασίας

83

1922). Ένέκρινε τίς θέσεις γιά τήν τα­ κτική τού ενιαίου μετώπου καί τήν εισήγηση τού Λένιν: 7α 5 χρόνια τ^ς Ρωσικής έττανάοτασ^ς «or/ ο/ rrpooτττίκές τής παγκόσμιας επανάστασής. Τό 5ο Συνέδριο (17/6 - 8/7/1924 στή Μόσχα) έκανε εκτίμηση τών διδαγμά­ των καί τής πείρας τών ταξικών μα­ χών του 1918-23, υπογράμμισε τήν πρωταρχική σημασία τής μπολοε8ικοποίησης τών κομμουνιστικών κομ­ μάτων. Τό Συνέδριο ένέκρινε τίς όποφάσειςτοϋ ΡΚΚ(μπ.),πού καταδίκαζε τήν τροτσκιστική ομάδα. Τό 6ο Συνέδριο (17/7 - 1/9/1928 στή Μόσχα) ένέκρινε τό πρόγραμμα τής Κομμουνιστικής Διεθνούς καί καθόρι­ σε τή γραμμή τακτικήςτών κομμουνι­ στικών κομμάτων μέ βάση τίς προο­ πτικές τής προλεταριακής επανάστα­ σης σάν άμεσο καθήκον. Τό 7ο Συνέδριο τής ΚΔ (25/7 - 20/8/ 1935 στή Μόσχα) συνήλθε σέ συνθή­ κες όξυνσης τού κινδύνου τού φασι­ σμού καί τού πολέμου καί μπήκε στήν ιστορία σάν συνέδριο πάλης γιά ενι­ αίο εργατικό καί λαϊκό μέτωπο. Τό Συνέδριο άκουσε τήν εισήγηση το υ Γκ. Ντψίτρόφ Ή επίθεσή τού φασισμού καί τά καθήκοντα τής Κομμουν?σπκής Διεθνούς στήν πάλη γ<ά τήν ενότητα τής έργαπκής τάξ^ςένάνπα στό φασι­ σμό. Οί άποφάσειςτοΰ Συνεδρίου κα­ θόρισαν σέ σημαντικό βαθμό τίς προ­ γραμματικές καί τακτικές θέσεις τών κομμουνιστικών κομμάτων ατά επό­ μενα χρόνια. Στά χρόνια τού Β* Παγκόσμιου Πο­ λέμου οί συνθήκες δράσης τών κομ­ μουνιστικών κομμάτων άπαιτοΰσαν τή δημιουργία νέων οργανωτικών μορφών ενότητας. Ξεκινώντας άπό τή διαπίστωση αύτή στίς 15/5/1943 τό Προεδρείο τής Εκτελεστικής Επιτρο­ πής τής ΚΔ πήρε τήν άπόφαση γιά τή διάλυση τής 3ης Διεθνούς. Ή ιστορική σημασία τής ΚΔ συνίσταται στή σταθεροποίηση καί διεύ­

ρυνση τών διεθνιοτικών δεσμών τών εργαζομένων διάφορων χωρών, πού είχαν διασπαστε! έξαιτίας τής χρεωκοπίας τής 2ης Διεθνούς καί τήν έναρ­ ξη τού Α* Παγκόσμιου Πολέμου. Ή ΚΔ υπερασπίστηκε τή διδασκαλία τού μαρξισμού - λενινισμού, έπεξεργάστηκετά θεωρητικά ζητήματα τού έργατικού κινήματος στίς νέες συνθή­ κες, συνέθαλε στή συσπείρωση τής πρωτοπορίας τής έργατικής τάξης στό μαρξίστικολενινιοτικό κόμμα νέου τύπου.

δκθνής καπιταλιστικός καταμερι­ σμός εργασίας. Στούς ανταγωνιστι­
κούς κοινωνικοοικονομικούς σχημα­ τισμούς καί ιδίως στόν καπιταλισμό κυριαρχεί ό αύθόρμητος καταμερι­ σμός έργασίας, πού άποτελεί έναν άπό τούς παράγοντες τής άλλοτρίωσης. Ο δ.κ.κ.έ. πραγματοποιείται μέ άνταγωνιστική μορφή: εκμετάλλευ­ ση τών άποικιών άπό τις άναπτυγμένες καπιταλιοτικέςχώρες(βλ. λ. κατα­ μερισμός έργασίας).

διεθνής σοσιαλιστικός καταμερισμός εργασίας. Ο σοσιαλισμός καταργεί
τόν παλιό ταξικό καταμερισμό έργα­ σίας, τήν άντίθεση άνάμεσα στήν πό­ λη καί τό χωριό, άνάμεσα στή χειρω­ νακτική καί τήν πνευματική εργασία. Στό σοσιαλισμό ό καταμερισμός έρ­ γασίας παίρνει σχεδιασμένο χαρα­ κτήρα, καθορίζοντας τήν άνάπτυξη τών κλάδων τής παραγωγής, τήν έξειδίκευση καί τή συνεταιριστικσποίηση, τήν ορθολογική κατανομή τών παρα­ γωγικών δυνάμεων. Σήμερα διαμορ­ φώθηκε ό διεθνής καταμερισμός έρ­ γασίας σέ διάφορους τομείς, πού συντελεί στήν άνάπτυξη όλων τών σο­ σιαλιστικών χωρών, στό βάθαιμα τής οικονομικής τους ενότητας.

διεθνισμός (προλεταριακός). 1. Συνεί­ 

<5<f8tw/K?c δηση τής κοινότητας, τής ενότητας τών συμφερόντων τών προλεταρίων όλων τών χωρών. Αίσθημα ευθύνης κάθε τμήματος τοϋ διεθνούς κομμου­ νιστικού κινήματος γιά τή δράση του άπέναντι στό παγκόσμιο άπελευθερωτικό κίνημα. 2. Βασική άρχή τών άμοιΒαίων σχέ­ σεων άνάμεσα στά εθνικά τμήματα τής εργατικής τάξης, τά κομμουνιστι­ κά κόμματα, τις σοσιαλιστικές χώρες πού απαιτεί τήν άλληλεγγύη και τήν ενότητα δράσης τών προλεταρίων διάφορων χωρών, τών άγωνιστών του σοσιαλισμού καί τού κομμουνι­ σμού. 3. θεωρητική γενίκευση τής διεθνιστικής άλληλεγγύης στήν πορεία τής άπελευθερωτικής πάλης τού προλε­ ταριάτου. Πρώτη εκδήλωση τού δ. είναι ή διε­ θνής άλληλεγγύη τών προλεταρίων, πού γεννήθηκε στήν πάλη κατά τών εκμεταλλευτών καί έκδηλωνόταν αύθόρμητα μέ τή συγκέντρωση χρημά­ των, τροφίμων, ρουχισμού, μέ τίς στάσεις, τίς άπεργίες, τίς διαδηλώσεις άλληλεγγύης κλπ. Αργότερα ό δ. εκφραζόταν μέ τήν άνάπτυξη τών διεθνιστικών σχέσεων, τήν άνταλλαγή μηνυμάτων, άντιπροσωπειών, πεί­ ρας, μέ τή διεθνή συνδικαλιστική ορ­ γάνωση κλπ. Οί εμπειρίες τής πάλης κατά τού ιμπεριαλισμού πλουτίζουν τό δ. μέ νέες μορφές προλεταριακής άλληλεγ­ γύης. Ή ιδεολογία τού δ. εμφανίστη­ κε σάν επιστημονική γενίκευση τής πρακτικής εμπειρίας τής πάλης τής εργατικής τάξης, σάν θεωρητική έκφραση τών ζωτικών συμφερόντων της. Τήν ιδέα τού προλετάριακοϋ δ. τήν πρόδαλαν πρώτη φορά οί Μάρξ καί "Ενγκελς μέ τό σύνθημα «Προλετά­ ριοι όλων τών χωρών ενωθείτε", πού άποτέλεαε τήν προμετωπίδα τού Κο/ψουν<σπκού Μανιφέστου. Ή ιδεο­ λογία τού δ. άναπτύχθηκε παραπέρα

84

<5if6v<o/<0< στά έργα τού Β.ί. Αένιν καί άλλων παραγόντων τού κομμουνιστικού ερ­ γατικού κινήματος, στά ντοκουμέντα τών μαρξιστικολενινιστίκών κομμά­ των.

διεθνισμός (σοσιαλιστικός). Στή σύγ­
χρονη έποχή ή σημασία τού δ. γιά τό άπελευθερωτικό κίνημα τής εργατι­ κής τάξης μεγάλωσε σημαντικά. Ή ίδια ή ζωή προθάλλει τό ζήτημα τής έφαρμογής τής άρχής τού δ. στίς άμοιθαίες σχέσεις άνάμεσα στά σο­ σιαλιστικά κράτη. Ο προλεταριακός διεθνισμός μετατράπηκε σέ σοσιαλι­ στικό διεθνισμό. Σήμερα ό δ. υπο­ χρεώνει κάθε συνειδητό μέλος τής κομμουνιστικής οικοδόμησης, κάθε έργατικό κόμμα σοσιαλιστικής χώρας νά στεριώνει διαρκώς τίς σχέσεις του μέ όλες τίς σοσιαλιστικές χώρες, μέ τήν εργατική τάξη τών καπιταλιστι­ κών χωρών, μέ τό παγκόσμιο έθνικοαπελευθερωτικό κίνημα, νά τά υποστηρίζει ολόπλευρα. Ο πραγματικός δ. άποκλείει κάθε «ηγεμονισμό" μιάς οποιοσδήποτε χώρας ή κόμματος, όπως επίσης καί ομάδας χωρών ή κομμάτων. Προϋ­ ποθέτει τήν πλήρη ισότητα, ίσα δι­ καιώματα καί άδελφική ένωση όλων τών σοσιαλιστικών χωρών, όλων τών μαρξιστικολενινιοτικών κομμάτων. Ό δ. είναι άξεχώριστο συστατικό στοιχείο τής προλεταριακής έπαναστατικότητας. Δέν μπορεί νά ύπάρξεί προλετάριος επαναστάτης χωρίς νά είναι πεισμένος, συνεπής όπαδός τής διεθνιστικής συσπείρωσης όλων τών επαναστατικών δυνάμεων καί πρώτ' άπ' όλα τών κομμουνιστικών καί έργατ)κών κομμάτων, τής ενότητας τών άπόψεων καί τής δράσης τους. Κάθε υποχώρηση άπό τήν άρχή του δ. ση­ μαίνει προδοσία τής ύπόθεσης τής ερ­ γατικής τάξης. Ή πίστη στίς άρχές τού προλεταριακού δ. είναι σπουδαίο κριτήριο ώριμότητας τού κάθε μαρξι- 

άί'καίο

85

όίχτατορώ τού jtpoAtraptaTof τή διατήρηση τής έξουσίας τής άστικής τάξης άνεξάρτητα άπό τό ποιό κόμμα επικρατεί στίς εκλογές καί ταυ­ τόχρονα δημιουργεί τήν επίφαση τής «δημοκρατίας" καί τού «εκλογικού άγώνα". "Οπως έλεγε ό Μάρξ ή άοτική τάξη προσπαθεί νά δίαίωνίσεί τήν κυριαρχία της άφήνοντας νά φύγει διαδοχικά ή έξουσία άπό τό ένα της χέρι γιά νά τήν αρπάξει άμέσως μέ τό άλλο.

οτικού - λενινιοτικού κόμματος, κάθε κομμουνιστή, τής ορθότητας τής πο­ λίτικης τους γραμμής καί τής πολιτι­ κής δράσης τους.

δίκαιο. Ή υψωμένη σέ νόμο βούληση
τής άρχουσας τάξης ττού τό περιεχό­ μενό της καθορίζεται άπό τά συμφέ­ ροντα καί τούς υλικούς όρους τής δο­ σμένης τάξης. Τό δ. διαμορφώνεται σάν ένα είδος συστήματος κανόνων, πού καθορίζονται κί έπικυρώνονται άπό τήν κρατική εξουσία. Ή ιδιομορ­ φία τών κανόνων δίκαιου συνίσταται στό ότι ή έκπλήρωσή τους έξασφαλίζεται μέ τήν δύναμη καταναγκασμού τού κράτους. Ό τύπος τού δ. καθορί­ ζεται ιστορικά άττό τις κυρίαρχες σχέσεις παραγωγής καί άντίστοιχεί στόν κοινωνικοοικονομικό σχηματι­ σμό. Τό δ. στίς άνταγωνιστίκές κοινω­ νίες υπερασπίζει τήν άτομική ιδιοκτη­ σία καί τήν εκμετάλλευση σάν συνέπειά της. Δέχεται τήν επίδραση τής ταξικής πάλης καί ώς ένα βαθμό άττοτελε! τό δείχτη τού συσχετισμού τών ταξικών δυνάμεων. Τό σοσιαλιστικό δ. άποτελεί ποιοτι­ κά νέο τύπο δικαίου. Εδραιώνει τίς σχέσεις παραγωγής πού στηρίζον­ ται στήν κοινωνική ιδιοκτησία, τίς σχέσεις φιλίας, συνεργασίας καί άμοι6αίας βοήθειας. Τό σοσιαλιστικό δί­ καιο είναι ή υψωμένη σέ νόμο βούλη­ ση τού λαού, πού γιά πρώτη φορά στήν ιστορία εγκαθιδρύει καί έγγυάται πραγματικά τίς δημοκρατικές ελευθερίες. δικομματικό σύστημα. Σέ μερικές κα­ πιταλιστικές χώρες ύπάρχει τό σύ­ στημα εναλλαγής στήν εξουσία δύο μεγάλων πολιτικών κομμάτων (π.χ. στίς ΗΠΑ τό Δημοκρατικό καί τό Ρεποομπλικανίκό), τά όπο!α κατέχουν κυρίαρχη θέση στήν πολιτική ζωή αυ­ τών τών χωρών. Τό δ.σ. έξασφαλίζει

δικτατορία τού προλεταριάτου. Κρα τική έξουσία τού προλεταριάτου πού εγκαθιδρύεται μέ τήν κατάργηση τού καπιταλιστικού συστήματος καί τή διάλυση τού άστίκού κρατικού μηχα­ νισμού. Ή κατάκτηση τής δ. τού π. άποτελεί τό βασικό περιεχόμενο, τόν άπαραίτητο όρο καί τό κυριότερο άποτέλεσμα τής νίκης τής σοσιαλιστι­ κής επανάστασης. Ο Λένιν έλεγε, ότι τό ζήτημα τής δ. τού π. είναι τό κύριο στό μαρξισμό. Τό προλεταριάτο χρη­ σιμοποιεί τήν έξουσία του γιά νά καταστείλει τήν άντίσταση τών εκμε­ ταλλευτών, νά σταθεροποιήσει τή νί­ κη τής επανάστασης, νά έξασφαλίσει τήν άμυνά της άπό τίς έπεμδάσειςτής διεθνούς άντίδρασης. Ή δικτατορία τού προλεταριάτου, όμως δέν σημαί­ νει μόνο βία καί βασικά δέν είναι βία. Ή βασική της άποστολή είναι δη­ μιουργική. Βοηθάει τό προλεταριάτο νά πάρε) μέ τό μέρος του τις πλατιές μάζες τών εργαζομένων καί τίς προ­ σελκύει στήνπάλη γίάτήνοίκοδόμηση τού σοσιαλισμού, γιά τίς κοινωνικές μεταρρυθμίσεις σέ όλους τούς τομείς τής κοινωνικής ζωής: στήν οικονο­ μία, στόν πολιτισμό, στόν τρόπο ζωής γιά τήν κομμουνιστική διαπαι­ δαγώγηση τών εργαζομένων καί τήν οικοδόμηση τής άταξικής κοινωνίας. Βάση τής δ. τού π., άνώτατη άρχή της είναι ή συμμαχία τής έργατικής τάξης μέ τήν άγρστιά. Στήν πορεία τής σο­ 

86

< 5 ο%ίατκ%<ός σε όξυνση τών διεθνών σχέσκον, τήν εμφάνιση άντιπάλων πολεμικών συμμαχιών καί παγκόσμιους πολέμους. Βασικές λειτουργίες τής δ. είναι: ή εκπροσώπηση τού κράτους στόν κό­ σμο τού εξωτερικού, ή ύπεράσπιοη τών δικαιωμάτων καί συμφερόντων του, ή επίτευξη τών σκοπών τής εξω­ τερικής πολιτικής, ή διεξαγωγή δια­ πραγματεύσεων καί τό κλείσιμο συμ­ φωνιών, ή συμμετοχή σέ διεθνείς ορ­ γανώσεις καί συνδιασκέψεις κλπ. Ή διπλωματική δράση τού κρότους πραγματοποιείται μέ τήν άμεση κα­ θοδήγηση τής κυβέρνησης άπό τή διεύθυνση τών έξωτερικών ύποθέσεων ίύπουργείο Εξωτερικών) καί τίς διπλωματικές άποστολές πού έχει στά άλλα κράτη, καθώς καί άπό τίς άντιπροσωπείες, τούς επιτετραμμέ­ νους, τούς ειδικούς πράκτορες κλπ.

σιαλιστικής οικοδόμησης διευρύνεται ή κοινωνική βάση τής δ. τού π., δημιουργείται ή κοινωνικοπολιτική καί ιδεολογική ενότητα τής κοινωνίας. Κύρια καθοδηγητική και κατευθυν­ τήρια δύναμη στό σύστημα τής δ. τού ττ. είναι τό πρωτοπόρο τμήμα τής έρ­ γατικής τάξης, τό Κομμουνιστικό Κόμμα. Στό σύστημα τής δ. τού π. άνήκουν τά όργανα τών εκπροσώ­ πων τού λαού, τά συνδικάτα, οι συνε­ ταιρισμοί, οί ενώσεις τής νεολαίας καί άλλες ενώσεις πού συνδέουν τό σο­ σιαλιστικό κράτος μέ τίς έργαζόμενες μάζες. ιστορικά ή Παρισινή Κομμούνα, τά Σοβιέτ καί ή Λαϊκή Δημοκρατία είναι μορφές δ. τού π. Ή δικτατορία τού προλεταριάτου δέν είναι αύτοσκοπός, άλλά τό ιστορικά άναγκαίο καί τό μοναδικά δυνατό μέσο γιά τό πέ­ ρασμα στήν κοινωνία χωρίς δικτατο­ ρία καί τάξεις. Στήν πορεία οικοδόμη­ σης τού σοσιαλισμού ή δ. τού π. μετα­ βάλλεται. Μαζί μέτό προτσές έξέλιξης τής κοινωνικής δομής πρός τήν κα­ τεύθυνση τής ομοιογένειας, τό κρά­ τος τής δ. τού π. μετατρέπεται σέ παλλαϊκό κράτος, πού είναι άπαραίτητος όρος στό δρόμο γιά τή δημιουρ­ γία ατό μέλλον τής κομμουνιστικής κοινωνικής αύτοδιεύθυνσης.

δόγμα. Είναι ή γνώμη, ή διδασκαλία.
Είναι ή θέση πού παίρνεται σάν άμετάκλητη καί άναλλοίωτη άλήθεια κά­ τω άπό όλες τίς καταστάσεις, σάν πί­ στη (βλ. λ. δογματισμός).

δογματισμός. Μέθοδος σκέψης πού
έρευνά τά στοιχεία και τά γεγονότα έξω άπό τίς συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες καί τή συγκεκριμένη κατά­ σταση, μελετάει καί λύνει τά θεωρητι­ κά καί άντίστοιχα τά πολιτικά προ­ βλήματα άπό τίς θέσεις τού χθές. Ή δογματική και άποστεωμένη σκέ­ ψ η είναι πολύ έπιζήμια σέ όλες τίς σφαίρες τής θεωρητικής δραστηριό­ τητας. Αύτός ό κίνδυνος γίνεται πολύ σοβαρός όταν ό δ. εισχωρεί στή μαρξιστικολενινιστική επιστήμη. Ο μαρ­ ξισμός - λενινισμός άποτελεΐ τό θεμέ­ λιο τής έπιστημονικής πολιτικής, στρατηγικής καί ταχτικής τών κομ­ μουνιστικών καί έργατικών κομμά­ των, ή δογματική παραποίησή του οδηγεί άναπόφευκτα σέ λάθη στήν

διπλωματία. Είναι τό σύνολο τών με­
θόδων καί τρόπων Ενέργειας στόν το­ μέα τών διεθνών σχέσεων μέ τή βοή­ θεια τών όποιων τά κράτη πραγματο­ ποιούν τούς σκοπούς καί τά καθή­ κοντα τής εξωτερικής τους πολιτικής. Η δ. ύπάρχει άπό τήν άρχαιότητα, όμως οι σύγχρονες μορφές τηςγεννήθηκαν τό 16ο-17ο αι. όπότε εμφανί­ ζονται οί μόνιμες διπλωματικές άντιπροσωπείες στά μεγάλα συγκεντρω­ τικά κράτη τής εποχής. Ή δ. άποχτάει ιδιαίτερη σημασία στήν έποχή τού ιμπεριαλισμού ό όποιος προκάλε- 

ôoy/Rirttftiôç ττολιτική, στή στρατηγική καί ταχτική τών κομμουνιστικών κομμάτων. Δογματιοτές ήταν οί μενσεβίκοι καί οί δυτικοευρωπαιοι άρχηγοι τής 2ης Διεθνούς, πού αγωνίζονταν ένάντια στή λενινιοτική δημιουργική άνάπτυ­ ξη τού μαρξισμού. Στίς σημερινές συνθήκες, ό δ., δηλαδή, ή υπεράσπι­ ση τού γράμματος τοϋ μαρξισμού σέ βάρος τής ουσίας του, συγχωνεύεται μέ τόν «άριστερό" οπορτουνισμό, τό σεχταρισμό καί τόν τυχοδιωκτισμό στήν πολιτική. Ό δ. άγνοεί τόν ιστορισμό καί τή σχετικότητα τής άλήθειας. Ή άγνοια τών συνθηκών τού τόπου καί τού χρόνου όδηγε! ατό ότι σωστές θέσεις εφαρμόζονται όχι έκεϊ πού πρέπει καί όχι όπως πρέπει. Ή γενική άλήθειαδέ συγκεκριμενοποιείται άλλά «τανύζεταΐ'ί ή όπως έλεγεόΛένιν, διευρύνεται σέ τέτιο σημείο πού μετατρέπεται σέ κούφια φράση, πού μπορει κανείς νά τήν άναμασάει συνέχεια, ή όποια, όμως, δέν έχει περιεχόμενο. Ό δογματισμός άπό φό6ο νά κάνει ένα βήμα έξω άπό τά πλαίσια πού καθόρισε ή ύπάρχσυσα θεωρία καί μην μπορώντας νά εφαρμόσει αύτή τή θεωρία στήν πράξη στρέφει όλη του τή δραστηριότητα στήν έξεύρεση καί τό συνδυασμό άποσπασμάτων (σκέψεων καί άποφθεγμάτων επιφα­ νών προσώπων). Χρησιμοποιεί όλ' αύτά γιά νά προστατέψει τό δογματι­ κό νού άπό τήν άνήσυχη ζωή, άπό τήν άνάγκη νά σκέφτεται αυτόβουλα τή λύση τών ζητημάτων, νά κάνει λά­ θη και νά επανέρχεται στό σωστό δρόμο. Ο κομμουνιστής έχει χρέος νά μελετάει τά έργα τών κλασικών τού μαρξισμού - λενινισμού μέ τόν ττιό προσεκτικό τρόπο καθώς καί τά υλι­ κά τοϋ παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος, άλλά νά τά μελετάει καί όχι νά τά άποστηθίζει. Ή άξιοποίηση τής θεωρητικής κλη­ ρονομιάς άποτελει ένα δημιουργικό

87

<5όχ//α 7ρού^α^

προτσές. Δέν μπορει νά μετατραπει σέ μιά άπλή μεταφορά άληθειών πού ειπώθηκαν π.χ. τό 19ο αιώνα στις συνθήκες τού 20ού αιώνα. Στήν κάθε συγκεκριμένη ιστορική περίοδο πρέ­ πει νά λυθεί τό ζήτημα άν ή δοσμένη κατάσταση άντιστοιχεί σέ κείνη κατά τήν όποια είχε γίνει αύτός ή έκείνος ό συλλογισμός. Όταν στήν πρώτη γραμμή προωθείται ή άΒασάνιστη άποστήθιση, ή μηχανική επανάλη­ ψ η , ή παρεμβολή τσιτάτων, τότε ή αύθεντία μετατρέπεται σέ είδωλο, σέ άλάθητη θεότητα άρα προφυλάσσει άπό τά λάθη κι έκείνους πού τήν άκολουθοϋν τυφλά. Ό δ. συνδέεται πάν­ τα μέ τήν προσωπολατρία, μετατρέ­ πει σέ κανόνα τίς άπόψ εις κάποιων θεωρητικών. Ένας τέτιος τρόπος ερμηνείας είναι έξω άπό τό δημιουργικό πνεύμα τού μαρξισμού. Ή δογματική σκέψη δέν είναι σέ θέση ν' άγκαλιάσει τήν πολυ­ σύνθετη εικόνα τής διαρκώς έξελισσόμενης πραγματικότητας. Είναι στραμ­ μένη στό παρελθόν, ζεί μέ τίς παλιές, συνήθως τίς ξεπερασμένες άντιλήψ εις κι άπόψεις. Εκεί πού κυριαρχεί ό δ. σταματάει ή άνάπτυξη τής θεω­ ρίας, ή θεωρία άπό όργανο γνώσης και δράσης μετατρέπεται σέ συλλογή άπονεκρωμένων ιδεών. Ό δ. άφοπλιζει τό κομμουνιστικό κόμμα, τήν έργατική τάξη, τούς εργαζόμενους, δυσκολεύει τήν πάλη ένάντια οτόν ιμ­ περιαλισμό, ρίχνει τό επαναστατικό κίνημα στό δρόμο τού σεχταρισμού καί τών έπικίνδυνων τυχοδιωκτι­ σμών.

δόγμα Τρούμαν. Τό πρόγραμμα ε­
ξωτερικής πολιτικής τού προέδρου Χάρι Τρούμαν, πού τό διατύπωσε στό μήνυμά του στό Κογκρέσο τών WflA στίς 12.3.1947. Τό δ.Τ. πρόβλεπετή χο­ ρήγηση 400 εκατομμυρίων δολλαρίων γιά «βοήθεια" στήν Ελλάδα και Τουρ­ κία. Αύτά τά χρήματα προορίζονταν 

88

<5ot'A<%n?r«o? χοίΜΜνί'α

γιά τήν πάλη ενάντια στό κομμουνι(ττικό κίνημα. Τό δ.Τ. άποτελούσε γενικά ένα σχέ­ διο ενίσχυσης τών αντιδραστικών δυ­ νάμεων γιά τήν έδραίωση τοϋ καπιτα­ λιστικού συστήματος σέ διάφορες χώρες καί τήν άντιμετώπιση τών έπαναστατικών κινημάτων. Επιδίωκε, έπίσης, τήν εξασφάλιση συνθηκών γιά τή διεύρυνση τής επεκτατικής πο­ λιτικής τού αμερικανικού ιμπεριαλι­ σμού. Τό 1949 τό Κογκρέσο τών ΗΠΑ ένέκρινε ένα πρόγραμμα πού στηριχθηκε στό δ.Τ. Τό τέταρτο άρθρο τοϋ προγράμματος πρόθλεπε τή χρημα­ τική καί τεχνική «βοήθεια" τών υπα­ νάπτυκτων χωρών. Τά μονοπώλια τών ΗΠΑ χρησιμοποιούν αύτό τό άρθρο γιά τήν εξαγωγή κεφαλαίου καί τήν εξασφάλιση ύπερκέρδους. Μόνο στήν περίοδο 1947-1953 τά άμερικανικά μονοπώλια καί ξεχωριστοί καπιταλιστές πραγματοποίησαν στή Λατινική Αμερική 22 φορές περισσό­ τερα κέρδη άπό τά δάνεια καί όλες τίς μορφές οικονομικής, κοινωνικής καί τεχνικής «βοήθειας", πού έδοσαν οι ΗΠΑ στίς λατινοαμερικανικές χώρες.

ό φεουδάρχης δέν μπορεΐ πιά νά σκο­ τώσει, όπως γινόταν στή δουλοκτητι­ κή κοινωνία, μπορεΐ όμωςνάτόνπουλήσει καί νά τόν άγοράοει. Βάση τής δ. είναι ή ιδιοκτησία τού φεουδάρχη στό κύριο μέσο παραγω­ γής — στή γή — στήν όποια είναι προσκολλημένος ό δουλοπάροικος άγρότης. Από δώ προήλθε καί ή ιδια ή έννοια τής δουλοπαροικίας. Στίς χώρες τής Δ. Ευρώπης ή δ. καταργήθηκε τό 15ο αιώνα περίπου, άν καί υπολείμματα φεουδαρχικής δουλοπαροικίας διατηρούνται άκόμα. Στή Ρωσία ή δ. καταργήθηκε τό 19ο αιώνα. Στίς χώρες τής Ανατολι­ κής Εύρώπης τά υπολείμματα τής δ. έξαλειφθηκαν μετά τις άγροτικές μεταρρυθμίσεις.

δουλοχτητίκή κοινωνία. Ή πρώτη τα­
ξική άνταγωνιοτική κοινωνία πού έμφανίστηκε στά ερείπια τής πρωτόγο­ νης κοινωνίας. Ή δουλεία μέ διάφο­ ρες μορφές κι έκταση υπήρξε σέ όλες τίς χώρες καί όλους τούς λαούς. "Εφτασε στήν άνώτερη μορφή της στήν Αρχαία Ελλάδα καί τήν Αρχαία Ρώ­ μη, όπου οί δούλοι έγίναν ή βασική παραγωγική δύναμη. Στή δ.κ. κυ­ ρίαρχη τάξη είναι ή τάξη τών δουλοχτητών, πού διαιρούνταν σέ διάφορα στρώματα: τούς μεγάλους γαιοκτή­ μονες, τούς έμπορους, τούς τοκογλύ­ φους. Δεύτερη βασική τάξη ήταν οί δούλοι. Εκτός άπό τίς δυό αυτές βα­ σικές τάξεις υπήρχαν τά ένδιάμεσα στρώματα τού ελεύθερου πληθυ­ σμού, μικροϊδιοκτήτες κλπ. Τή βάση τών σχέσεων παραγωγής τής δ.κ. άποτελοϋσε ή άτομική ιδιο­ κτησία στά μέσα παραγωγής καί στούς δούλους. Ή εκμετάλλευση τών δούλων πού στηριζόταν στόν έξωοικονομικό καταναγκασμό καθόριζε καί τό χαμηλό έπίπεδο παραγωγικό­ τητας τής έργασίας.

δομή (στρουχτουρα, άπό τό λατ.
structura = δομή, διάταξη, σειρά). Είναι τό σύνολο τών σταθερών δεσμών τού άντικειμένου πού εξασφαλίζουν τήν άκεραιότητα καί τήν ταυτότητα μέ τόν ιδιο τόν εαυτό του. Δηλαδή ή δια­ τήρηση τών βασικών ιδιοτήτων του κατά τήν περίοδο διάφορων έξωτερικών καί εσωτερικών άλλαγών.

δουλοπαροικία. Φεουδαρχικό δίκαιο
πού εξασφαλίζει τήν εξάρτηση τοϋ άγρότη άπό τό φεουδάρχη καθώς καί τό δικαίωμα εξουσίας τοϋ φεουδάρχη πάνω στήν προσωπικότητα καί τήν έργασία τού άγρότη. Ή δ. νομιμο­ ποιεί τήν όχι άπόλυτη ιδιοκτησία τοϋ φεουδάρχη στόν εργάτη τής παρα­ γωγής, τόν δουλοπάροικο, τόν όποιο 

όράστ? Μέ τήν έμφάνιση τής 8.κ. έμφανίζεται κί άναπτύσσεται τό κράτος. Όλη ή ιστορία τής δουλείας είναι ιστορία ταξικών άγώνων. Μέ τήν άττοσύνθεση τής δ.κ. ή ταξική πάλη φθάνε) στό αποκορύφωμά της. Οί έξεγέρσεις τών δούλων περιπλέκονται μέτήν πά­ λη τών καταστραμμένων μικροαγροτών. Ή καταστροφή τής δ.κ. στή Ρώ­ μη επιταχύνθηκε άπό τήν έξωτερίκή έπέμθαση. Ή δουλοκτητική μορφή έκμετάλλευσης όντίκαταστάθηκε άπό τή φεουδαρχική. Μέ τήν κατάργηση τοϋ δουλοκτητικού τρόπου παραγω­ γής δέν εξαφανίζεται ολοκληρωτικά καί ή δουλεία, συνεχίζει νά ύπάρχει σέ ορισμένη έκταση καί στή φεουδαρχία καί στόν καπιταλισμό.

89

όννατότ<?τα καί πραγ/^απκότ^τα

πολυμορφία τών άναγκών τοϋ άν­ θρώπου καί τής κοινωνίας διαμορ­ φώνεται καί ή πολυμορφία τών συγ­ κεκριμένων μορφών δ. τών άνθρώ­ πων καί ή καθεμιά άπ' αύτές τίς μορ­ φές περιλαβαίνει στοιχεία καί έξωτερικής καί εσωτερικής καί θεωρητικής καί πρακτικής δράσης.

δυϊσμός (διαρχία). Διδασκαλία φιλο­
σοφική πού σέ άντίθεση μέ τό μονι­ σμό θεωρεί τήν ύλική καί τήν πνευμα­ τική ούσια (άρχή) ώς ισότιμες πρώτες άρχές. Αφετηρία τοϋ δ. είναι ή προ­ σπάθεια συμφιλίωσηςτοϋ ύλισμού καί τοϋ ιδεαλισμού. Τελικά ή δυϊοτική άπόσπαση τής συνείδησης άπό τήν ύλη οδηγεί στόν ιδεαλισμό. Ο δ. κυ­ ρ ιαρχούσε σέ μεγάλο βαθμό στή φιλο­ σοφία τοϋ Ντεκάρτ (Καρτέσιου) καί τοϋ Ε. Κάντ.

δράση. Είναι ή άνθρώπινη ειδικά μορ­

φή σχέσης πρός τόν κόσμο. Άποτελεί ττροτσές, πού στήν πορεία του ό άνθρωπος άνατταράγει καί μεταμορ­ φώνει δημιουργικά τή φύση, κάνον­ δυνατότητα καί πραγματικότητα. "Εννοιες στίς όποιες άντανακλάται ή τας έτσι τόν έαυτό του δραστήριο ύττοκείμενο, καί τά φαινόμενα τής φύ­ διαλεκτική εξέλιξη τοϋ άντικειμενικού κόσμου (είναι καί κοινωνία), τά διά­ σης πού κατακτά άντικείμενο τής δράσης του. Ό άνθρωπος στή δρά­ φορα στάδια καί σταθμοί εμφάνισης ση,.στήν έργασία, οφείλει τόσο τό αρ­ καί εξέλιξης τών άντικειμένων. Ή δυ­ χικό γίγνεσθαι όσο καί τή διατήρηση νατότητα έκφράζει τήν άντικειμενική καί τήν άνάπτυξη όλων τών άνθρώπι- τάση έξέλιξης πού ύπάρχει μέσα στά νων ιδιοτήτων στήν πορεία τού ιστο­ φαινόμενα, τήν ύπαρξη συνθηκών εμ­ ρικού προτσές. Στήν ψυχολογία ή δ. φάνισης τοϋ άντικειμένου, είτε τουλά­ είναι έννοια πού χαρακτηρίζει τή λει­ χιστο, τήν άπουσία καταστάσεων τουργία τού άνθρώπου στό προτσές πού θ' άπόκλειαν τήν έμφάνισή του. τής άλληλεπίδρασής του μέ τό περι­ Πραγματικότητα είναι κάθε άντικείβάλλον. μενο (πράγμα, κατάσταση), πού Διακρίνουν τή στοιχειώδη μορφή ύπάρχει ήδη σάν άποτέλεσμα πραγ­ ψυχικής δ. τών ζώων πού συνίσταται μάτωσης μιάς δυνατότητας. Ή άφηρημένη ή τυπική δ. σημαίνει στήν ένστικτώδικη προσαρμογή τού οργανισμού στό περιβάλλον καί τήν τήν έλλειψη στήν πραγματικότητα άνώτατη μορφή ψυχικής δ. πού είναι συνθηκών πού γεννούν ένα φαινόμε­ άποκλειστική ιδιότητα τού άνθρω­ νο. Ή ρεαλιστική δ. σημαίνει τήν ποι* καί ή ιδιομορφία της συνίσταται ύπαρξη τών άναγκαίων συνθηκών στή συνειδητή μεταμόρφωση τού κό­ στίς όποιες πραγματοποιείται. Στήν σμου. "Εχει κοινωνικό χαρακτήρα καί πρακτική του δράση ό άνθρωπος καθορίζεται άπό τίς κοινωνικές συν­ πρέπει νά ύπολογιζει τίς ρεαλιστικές θήκες τής ζωής. Σέ έξάρτηση άπό τήν 6 ., τή δράση γιά τή μετατροπή μερι­ 

όυνατόπ?τα καί πρα^/^ατίχτότ^τα

90

όννατότί^τα καί jrpaxKartKÔnyra πορευμάτων, ή μετατροπή της όμως σέ π. άπαιτεί ένα σύνολο συνθηκών καί σχέσεων, οι οποίες δέν υπάρχουν στήν άπλή έμπορευματική παραγω­ γή, εμφανίζονται μόνο στίς συνθήκες τής άναπτυγμένης καπιταλιστικής κοινωνίας. Στήν κοινωνική ζωή ή δ. μετατρέπεται σέ πραγματικότητα χάρη στήν πρακτική δράση τών άνθρώπων. Π.χ. ή οικοδόμηση τής κομμουνιστι­ κής κοινωνίας είναι άδύνατη χωρίς τή συνειδητή δράση τού λαού, καθοδη­ γούμενου άπό τό κομμουνιστικό κόμ­ μα. Αυτή όμως ή δράση πρέπει νά πραγματοποιείται σέ άντιστοιχία μέ τούς άντικεψενικούς νόμους τής κοι­ νωνικής έξέλιξης.

κών άπό αύτές σέ πραγματικότητα, καθώς καί τόν παραμερισμό τοΰ κιν­ δύνου έμφάνισης δυσμενών συνθη­ κών. Αυτήν άκριδώς τή δράση προϋ­ ποθέτει ή άνάλυση τών δ., ιδιαίτερα, ό υπολογισμός τών άμοιδαίων σχέ­ σεων της μέ τήν άναγκαιότητα καί τό τυχαίο. Η δ. γίνεται π. όταν εμφανίζονται αύθόρμητα ή προετοιμάζονται συνει­ δητά οί συνθήκες ύπαρξης ορισμένου φαινομένου. Και γι' αΰτό άκριδώς όσο περισσότερες καί όσο ούσιαστικές είναι οι συνθήκες, τόσο πιό ρεαλι­ στική γίνεται ή δ. Έτσι π.χ., ή δ. έμφάνισης τών οικονομικών κρίσεων στήν έμπορευματική παραγωγή υπάρχει μέσα ατό προτσές τής άνταλλαγής έμ- 

Ε
εγκυκλοπαιδιστές. Οί συντάκτες καί
οί δημιουργοί τής ΐγκοκλοττα/δε/ας r? 'Ερμηνευτικού /ίεξ/κού τών ΐττ/στ^μών, τών Τεχνών κα/ τών 'Επαγγελμά­ των (1751-1780). Ή ΐγκυκλοττα/δεία έπαιξε σπουδαίο ρόλο στήν ιδεολογι­ κή προετοιμασία τής Γαλλικής Επα­ νάστασης κι έδοσε ένα συστηματικό κώδικα τών έπιτεύξεων τής επιστή­ μης εκείνης τής εποχής. "Ως τό 1772 έπικεφαλής τής ΐγκυκλοττα/δε<ας ήταν ό Ντιντερό καί στό έργο του τόν βοηθούσε ό Νταλαμπέρ. "Αλλοι έ. ήταν οί Μοντεσκιέ, Ρουσώ, Βολτα!ρος, Έλθέτίος, Χόλμπαχ. Τήν πιό συ­ νεπή πάλη στήν 'Εγκυκλοπαίδεια ένάντια στή φεουδαρχική ιδεολογία έκα­ ναν οί υλιστές. Αλλά καί ή πιό συντη­ ρητική μερίδα τάχτηκε κατά τήςέπέμΒασης τής εκκλησίας στήν επιστήμη, εκδήλωνε τάσεις προοδευτικές. στήν άτομική ιδιοκτησία. Σάν ήθική ιδιότητα ό έ. στήν ιστορία τής ήθικής συνείδησης τής άνθρωπότητας έχει άρνητική εκτίμηση, άν καί στίς συνθή­ κες τού φεουδαρχισμού έπαιξε ορι­ σμένο ρόλο στή θεμελίωση τού δι­ καιώματος κάθε άτόμου νά επιδιώκει τήν εύτυχία. Μέ τήν εγκαθίδρυση τών καπιταλι­ στικών σχέσεων, οι θεωρίες πού προ­ παγάνδιζαν τόν έ. άπόκτησαν περισ­ σότερο άντικοινωνική κατεύθυνση (Στίρνερ) κι άργότερα άντιδραστικό νόημα (Νίτσε), ένώ ή συνειδητή άφοσίωση στόν έ. σάν ψευτοηθική άρχή ξέπεφτε στόν άμοραλισμό. Ή κομμουνιστική ήθική, επικρίνον­ τας οπωσδήποτε κάθε εκδήλωση έ. άντιπαραθέτει σ' αύτόν τίς άρχές τής συλλογικότητας καί τής συνειδητής εξυπηρέτησης τών άνθρώπων καί τής κοινωνίας.

έγωίσμός. Αρχή ζωτική καί ήθική
ιδιότητα πού χαρακτηρίζουν τόν άνθρωπο άπό τήν άποψη τών σχέσεών του μέ τήν κοινωνία καί μέ τούς άλλους άνθρώπους. Εκφράζεται μέ τό ότι ό άνθρωπος στή συμπεριφορά του καθοδηγείται άπό τά δικά του συμφέροντα χωρίς νά υπολογίζει τά συμφέροντα τής κοινωνίας καί τών άλλων. Είναι μιά άπό τίς μορφές εκδή­ λωσης τοΰ ατομικισμού. Ό έ. είναι χαρακτηριστικό γνώρι­ σμα τών σχέσεων πού στηρίζονται

έθνίκή άστική τάξη. Τμήμα τής άστικής τάξης τών ύπανάπτυκων οικονο­ μικά, υποδουλωμένων ή άπελευθερωμένων χωρών πού ένδιαφέρεται γιά τήν άνεξάρτητη πολιτική καί οικο­ νομική άνάπτυξη τής χώρας της. Στήν έ.ά.τ. δέν μπορει ν' ανήκει ή έμπορομεσιτική άστική τάξη, πού παί­ ζει τό ρόλο τού μεσάζοντα άνάμεσα στά ιμπεριαλιστικά μονοπώλια καί γί­ νεται συνεργός στήν έπιΒολή του νεοαποικισμού. 

e#vtx!? dort*!? Τό εθνικό κεφάλαιο μπορεί νά χρη­ σιμοποιηθεί σέ όποιοδήποτε τομέα οικονομικής δράσης: στή βιομηχα­ νία, στήν άγροτική οικονομία κλπ. Συναντάει όμως παντού εμπόδια στήν άνάπτυξή του άπό τήν ύπεροχή τού ξένου κεφαλαίου καί τών προμονοπωλιακών σχέσεων τίς όποιες δια­ τηρούν οι άποικιστές. Αύτό προκαλε! όξύτατες άντιθέσεις άνάμεσα στήν έ.ά.τ. καί τήν ιμπεριαλιστική άστική τάξη τών μητροπόλεων. Αντικειμενι­ κά προβάλλει τό ενδιαφέρον τής έ.ά.τ. γιά τήν άντιιμπεριαλιστική άντιφεουδαρχική έπανάσταση. Ο Β.Ι. Λένιν έγραφε τά έξής γιά τίς επαναστα­ τικές δυνατότητες τής έθνικής άστικής τάξης. «Στήν πρωτοπόρα Ευρώ­ πη, πρωτόπορα τάξη είναι μόνο τό προλεταριάτο. Αντίθετα ή σημερινή, ή δρώσα άστική τάξη είναι έτοιμη νά διαπράξει κάθε βαρβαρότητα, θη­ ριωδία καί έγκλημα γιά νά υπερασπί­ σει τήν καπιταλιοτική σκλαβιά πού χάνεται... Παντού στήν Ασία, άναπτύσσεται, πλαταίνει καί δυναμώνει ενα ισχυρό δημοκρατικό κίνημα. Εκεί ή άστική τάξη βαδίζει άκόμα μαζί μέ τό λαό ένάντια στήν άντίδραση" (Β ). Αένιν, "Απαντα, 5η έκδ., τόμ. 23, σελ. 165). Ή θυελλώδίκη πορεία έξέλιξης τής έθνικοαπελευθερωτικής επανάστα­ σης έπιβεβαίωσε άπόλυτα αύτή τή λενινιστική θέση. Στήν πλειοψηφία τών χωρών τής Ασίας καί Αφρικής ή έ.ά.τ. τάχθηκε επικεφαλής τής άντιιμπεριαλιστικής πάλης τών λαών είτε άποτέλεσε τήν ήγετική δύναμη στή συμμαχία τών άντιιμπεριαλιστικών δυνάμεων. Κατόρθωσε ν' άναδείξει μέσα άπό τίς γραμμές της πολιτικούς ηγέτες μέ κύρος καί νά τραβήξει τίς μάζες στό πατριωτικό της πρόγραμ­ μα. Ή έ.ά.τ. άπό τήν κοινωνική της φύ­ ση έχει διπλή υπόσταση πού έκδηλώνεται φανερά μετά τήν άπόκτηση τής

92

ά στί^ r à ^ έθνικής άνεξαρτησίας. Από τό ένα μέρος ύφίστατα) τήν καταπίεση τών ιμπεριαλιστικών μονοπωλίων, άπό τό άλλο ή ίδια είναι έκμεταλλευτής τών έργαζομένων. Οι γενικές δημοκρατι­ κές μεταρρυθμίσεις ώς ένα σημείο εί­ ναι συμφέρουσες σ' αυτή, ή ίδια όμως δέν είναι σέ θέση νά τίς έφαρμόσει μέ συνέπεια στήν πράξη έξαιτίας τών συμβιβαστικών τηςτάσεων. Παλεύον­ τας γιά νά εδραιώσει τό εθνικό γόη­ τρο ζητάει τήν υποστήριξη τών πλα­ τιών λαϊκών μαζών, φοβάται, όμως, μήπως τά δημοκρατικά στοιχεία πού εκφράζουν τά συμφέροντα τού λαού άποκτήσουν πολύ μεγάλη έπίδραση. Ή έ.ά.τ. Επιδιώκοντας τήν έκμετάλλευση άπό μέρους της τών φυσικών κι εργατικών έφεδρειών τής χώρας δέν άποφασίζει τήν πλήρη άπαλλοτρίωση τού ξένου μονοπωλιακού κεφα­ λαίου κι έχει τήν τάση νά λύνει τίς αντι­ θέσεις μέτά ξένα μονοπώλια μέσυμβιβασμό, μέ τήν επανεξέταση τών όρων καί τών μορφών συνεργασίας καί όχι μέ τήν άποφασιστική πάλη. Ή έ.ά.τ. ένδιαφερόμενη γιά τήν άγροτική μεταρρύθμιση σάν βασική προϋπό­ θεση δημιουργίας έσωτερικής άγο­ ράς δέν παίρνει μέτρα γιά τό ξερίζωμα τών φεουδαρχικών δουλοπάροι­ κων θεσμών, γιατί θεωρεί τά τέτια μέ­ τρα επικίνδυνη άπόπειρα ενάντια στήν άτομική ιδιοκτησία.

Ή επίμονη επιδίωξή της νά οδηγή­ σει τή χώρα άπό τόν καπιταλιστικό δρόμο άνάπτυξης έρχεται σέ άντίθε­ ση μέτήν άντικαπιταλιστική τάση τής κοινωνικής έξέλιξης καί τά συμφέρον­ τα τών έργαζομένων καί γεννά τήν κρίση τής άστικής καθοδήγησης τής έθνικοαπελευθερωτικής έπανάστασης. "Οσο ωριμάζουν οί ταξικές άντιθέσεις προβάλλει στήν πρώτη γραμμή ή όντιδημοκρατίκή αντιδραστική πλευ­ ρά. 

ί6νίκίσ//ός

93

έπανάστασ??
κροαστικά στρώματα καί τά κόμματά τους. Στό σοσιαλισμό έγκαθιδρύεται ούσιαστική ισότητα τών έθνών, καταργούνται οι κοινωνικές ρίζες τού έ., όμως διατηρούνται άκόμα οί επιβιώ­ σεις τού καπιταλισμού στή συνείδηση καί τή συμπεριφορά τών άνθρώπων πού ξεπερνιώνται βαθμιαία.

έθνίκκψός. Μιά άπό τίς άρχές τής
άστικής ιδεολογίας καί πολιτικής. Κηρύχνει τήν εθνική ιδιομορφία καί τήν αποκλειστικότητα, τήδυσπιστίαπρός τ' άλλα έθνη καί τήν εχθρότητα άνάμεσά τους. Ο έ. εμφανίστηκε στή διάρκεια τής διαμόρφωσης τών έθνών στήν άστική κοινωνία καί κα­ θορίζεται άπό τήν ιδιομορφία άνά­ πτυξης τού καπιταλισμού. Ο έ. εμφανίζεται: α) μ έτή μορφή τού μεγαλοκρατικού σωβινισμού τού κυρίαρχου έθνους, πού περιφρονει τά άλλα έθνη καί β) μέ τή μορφή τού τοπικού έθνικισμούτού καταπιεζόμενου έθνους, πού τόν χαρακτηρίζει ή τάση γιά έθνική άπομόνωση καί δυσ­ πιστία πρός τ' άλλα έθνη. Οι άστοί καί οι ρεφορμιστές θεωρη­ τικοί, εκμεταλλευόμενοι τό σύνθημα τών πανεθνικών συμφερόντων, χρη­ σιμοποιούν τόν έ. σάν όπλο γιά κατα­ πίεση τής ταξικής συνείδησης τών έργαζομένων, διάσπασης τού διεθνούς εργατικού κινήματος καί δικαιολόγησης τών πολέμων άνάμεσα στά έθνη, τού άποικισμού Μπ. Ό έ. μέ όποιαδήποτε μορφή είναι άπαράδεκτος γιά τούς εργαζομέ­ νους. Τά δικά τους συμφέροντα τά εκφράζει ό προλεταριακός διεθνι­ σμός. Ωστόσο σ' ένα ορισμένο στά­ διο τού έθνικοαπελευθερωτικοΰ κινή­ ματος οί κομμουνιστές θεωρούν ιστο­ ρικά δίκαιη τήν ύπσστήριξη τού έθνισμού τού καταπιεζόμενου έθνους, πού περι κλείνει μέσά του ένα πανδη­ μοκρατικό περιεχόμενο (άντϋμπεριαλιστική κατεύθυνση, έπιδίωξη πολιτι­ κής καί οικονομικής ανεξαρτησίας). Φυσικά σ' αύτή τήν ιδιομορφία τού έ. υπάρχει καί ή πλευρά πού υποστηρί­ ζει τήν ιδεολογία καί τά συμφέροντα τής άντιδραστικής ηγεσίας πού τείνει σέ συμβιβασμό μέ τόν ιμπεριαλισμό, τήν όποία οι κομμουνιστές άπορρίπτουν. Ό έ. σάν κοσμοθεωρία είναι πολύ διαδομένη καί ζωντανή στά μι­

έθνίκοαπελεοθερωτική επανάσταση.
Πηγάζει άπό τό έθνικοαπελευθερωτικό κίνημα καί έχει σκοπό τήν κατάρ­ γηση τής ξένης κυριαρχίας καί τήν κατάχτηση τής εθνικής άνεξαρτησίας, τήν εξάλειψη τής έθνικής καί άποικιακής καταπίεσης και εκμετάλ­ λευσης, τήν πραγματοποίηση τού δι­ καιώματος αύτοδιάθεσης τού έθνους καί τή δημιουργία εθνικού κράτους. Οι έ.έ. πραγματοποιούνταν στήν Ευ­ ρώπη καί στήν Αμερική στή διάρκεια τού 16ου-19ου αί. H πάλη τών λαών ένάντια στόν γερμανικό καί ιταλικό φασισμό στήν Ευρώπη καί ένάντια στό γιαπωνέζικο μιλιταρισμό στήν Ασία στά χρόνια τού Β Παγκόσμιου Πολέμου είχε έθνικοαπελευθερωτικό χαρακτήρα. Στή σύγχρονη έποχή οί έ.έ. στίςάποικίες καί έξαρτημένεςχώ­ ρες άπόκτησαν άντιφεουδαρχικό, άντίίμπεριαλιστικό χαρακτήρα, έγιναν συστατικό στοιχείο τού παγκό­ σμιου έπαναοτατικού προτσές, οδή­ γησαν στήν πτώση τού άποικιακού συστήματος τού ιμπεριαλισμού. Κύ­ ριες κινητήριες δυνάμεις τών σύγχρο­ νων έ.έ. είναι ή εργατική τάξη, ή άγροτιά. Δραστήριο) συμμέτοχοι είναι τό στρώμα τής μικροαστικής τάξης τής πόλης, ή πατριωτική διανόηση, ό στρατός. Επικεφαλής τού έθνικοαπελευθερωτικού κινήματος συχνά είνα) ή έθνική άστική τάξη. Οί έ.έ. οδήγη­ σαν σέ μιά σειρά χώρες στή δημιουρ­ γία κράτους τών έργαζομένων, είτε στή νίκη τών έπαναστατικών δημο­ κρατικών δυνάμεων και στόν σοσιαλι- 

94 οτίκο ττροσανατολισμο στην παραπερα εξελιξη του. Μετά την καταχτηση τής εθνικής άνεξαρτησίας οί έ.έ. περασαν στο νεο στάδιο τής πάλης γιά την οικονομική άνεξαρτησια απο τον ιμπεριαλισμό καί γιά ριζικούς κοι­ νωνικοοικονομικούς μετασχηματι­ σμούς.

εθνικό ρευσης πού χρησιμοποιείται γιά τή διεύρυνση τής σοσιαλιστικής παρα­ γωγής καθώς καί γι' άλλες κρατικές άνάγκες. Στή σοσιαλιστική κοινωνία άναπτύσσεται διαρκώς τό έ.ει. χάρη στήν άνοδο τής παραγωγικότητας τής έργασίας καί τήν αύξηση τού άριθμού τών έργατών τής παραγω­

γής. εθνικό εισόδημα. Ή νέα άξία πού δημιουργείται μέ τήν παραγωγική εργα­ σία τού πληθυσμού τής χώρας σέ μιά ορισμένη περίοδο (π.χ. σ' ένα χρόνο). Αποτελεί τή διαφορά άνάμεσα στήν άξία τού κοινωνικού προϊόντος πού έχει παραχθεί σ' αύτή τήν περίοδο καί τήν άξία τών ύλικώνπού ξοδεύτηκαν γιά τήν παραγωγή του: πρώτες ύλες, καύσιμα, βοηθητικά ύλικά, φθορά τών κτιρίων καί τών μηχανών. Στή φυσική του μορφή τό εθνικό εισόδημα άποτελεί όλη τή μάζα τών ειδών οικονομικής χρήσης πού έχουν παραχθεί καί τό μέρος τών μέσων παραγωγής πού χρησιμοποιούνται γιά τήν παραπέρα διεύρυνση τής παραγωγής. Ή φύση τού έ.ει. καί ή κατανομή του προσδιορίζεται άπό τό κοινωνικό σύστημα. Στίς καπιταλιστι­ κές χώρες τό έ.ει. δημιουργείται άπό τήν εκμετάλλευση τών έργαζομένων στίς καπιταλιστικές επιχειρήσεις καί περνάει στή διαχείριση τών ιδιοκτη­ τών τού κεφαλαίου πού ιδιοποιούν­ ται μεγάλη μερίδα του. Π.χ. πρίντό Β Παγκόσμιο Πόλεμο, οί έκμεταλλεύτριες τάξεις ιδιοποιούνταν στίς ΗΠΑ τά 55,6% καί στήν Αγγλία τά 59,2%. Στό σοσιαλισμό τό έ.ει. δημισυργείται μέτήν άπαλλαγμένη άπό τήν έκμετάλλευση εργασία καί άνήκει ολοκλη­ ρωτικά στούς εργαζόμενους. Όλο τό έ.εί^ διαιρείται στό σοσιαλισμό σέ κε­ φάλαιο κατανάλωσης πού χρησιμο­ ποιείται γιά τήν ικανοποίηση τών ύλικών καί πολιτιστικών άναγκών τών έργαζομένων καί σέ κεφάλαιο συσσώ­

εθνικό ζήτημα. Τό ζήτημα τής άπελευθέρωσης καί οι όροι τής έλεύθερης άνάπτυξης τών έθνών. Τό έ.ζ. πρέπει νά έξετάζεται ιστορικά,γιατίτόπεριεχόμενο καί ή σημασία του δέν είναι τά ίδια στίς διάφορες έποχές. Στό προτσές τής εμφάνισης τών έθνών τό έ.ζ. συνδεόταν μέ τά καθή­ κοντα τής άνατροπής τού φεουδαρχισμού καί τήν άπελευθέρωσή τους άπό τήν καταπίεση άπό άλλα έθνη. Στήν έποχή τού ιμπεριαλισμού τό έ.ζ. μετατράπηκε σέ ζήτημα μεταξύ κρα­ τών, συγχωνεύθηκε μέτόγενικό ζήτη­ μα γιά τήν άπελευθέρωσή τών άποικιακών λαών, συνδέθηκε άμεσα μέ τό άγροτικό ζήτημα άφοΰ τή βασική μά­ ζα στό εθνικό κίνημα άποτέλεσε ή άγροτιά. Μέ τήν άνάπτυξη τού έθνικοαπελευθερωτικού κινήματος στή σύγχρο­ νη έποχή, καί τό προτσές τής κατάρ­ γησης τού άποικιακού συστήματος μπροστά στό διεθνές κομμουνιστικό κίνημα μπαίνει τό καθήκον νά άντισταθεϊ στή νεοαπσικιακή πολιτική τών ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, νά βοηθήσει τούς λαούς νά υπερασπί­ σουν τήν έθνική άνεξαρτησία καί τήν κυριαρχία τους. Πρωτοπόρο τμήμα τού σύγχρονου έθνικοαπελευθερωτικού κινήματος εί­ ναι οί χώρες πού άκολουθούν τό δρό­ μο τήςμή καπιταλιστικής άνάπτυξης, πού έθεσαν σάν προοπτική τήν οικο­ δόμηση τού σοσιαλισμού. Οι άστοί θεωρητικοί ισχυρίζονται ότι μοναδικός τρόπος λύσης τού έ.ζ. 

95

f&WKÔç πΑοί'τος

είναι ή άπομόνωση τών εθνών πού στήν πράξη συντελεί στήν ένταση τής εχθρότητας μεταξύ τους, στήν υπο­ ταγή μίάς κατηγορίας έθνών σέ άλλη. Η σοσιαλιστική επανάσταση καί ή σοσιαλιστική οικοδόμηση στήν ΕΣΣΑ έδειξαν τή δυνατότητα καί τή σκοπι­ μότητα τού επαναστατικού δρόμου κατάργησης τής εθνικής καταπίεσης καί τής αποκατάστασης τής φιλίας τών λαών. Στήν ΕΣΣΑ δέ διακηρύχθη­ κε άπλά ή ισότητα τών έθνών, άλλά έξαλείφθηκε ή οικονομική καί πολιτι­ κή άνισότητα τών λαών πού κληρονομήθηκε άπό τό παρελθόν. Ή εξάλειψη τών διαφορών ανάμε­ σα στίς τάξεις καί ή άνάπτυξη τών κομμουνιστικών κοινωνικών σχέσεων δυναμώνουν τήν κοινωνική ομοιογέ­ νεια τών έθνών, συμθάλλοαν στήν άνάπτυξη κοινών κομμουνιστικών πολιτιστικών χαρακτηριστικών τής ήθικής, τού τρόπου ζωής, στήν πα­ ραπέρα στερέωση τής άμοιθαιας εμ­ πιστοσύνης καί φιλίας ανάμεσα στούς λαούς.

ή επαναστατική άφαίρεση τής ιδιο­ κτησίας τών έκμεταλλευτριών τάξεων καί ή μετατροπή της σέ κρατική σο­ σιαλιστική ιδιοκτησία, σέ παλλαϊκή ιδιοκτησία. Η σοσιαλιστική εθνικοποίηση κα­ ταργεί τή βασική άντίθεση του καπι­ ταλισμού, τήν άντίθεση άνάμεσαστόν κοινωνικό χαρακτήρα τής παραγω­ γής καί τήν καπιταλιστική μορφή ιδιο­ ποίησης καί θέτει τήν οικονομική βά­ ση κάτω άπό τήν εξουσία τής δικτα­ τορίας τού προλεταριάτου. Ή μεταθίθαση τής ιδιοκτησίας ξε­ χωριστών ομάδων ή προσώπων στό κράτος άποτελεί τήν άρχική μορφή έθνικοποίησης. Μέ τή νίκη τού σοσια­ λισμού σέ όλες τίς χώρες τού κόσμου και τήν άπονέκρωση τού κράτους, διάδοχος τής παλλαϊκής ιδιοκτησίας θά είναι ή ίδια ή κοινωνία ατό πρόσω­ πο τού κεντρικού καθοδηγητικού οι­ κονομικού της οργάνου.

εθνικός πλούτος. Σπουδαιότατος δεί­
κτης τής οικονομικής κατάστασης μιας χώρας πού παριστάνει σέ χρήμα τό σύνολο τών άξιών χρήσης, πού δη­ μιούργησε καί συσσώρευσε ή κοινω­ νία σέ όλη τήν περίοδο τής κοινωνικής δραστηριότητάς της. Τό βασικό μέ­ ρος τού έ.π. άποτελούν οί ύλικές άξιες. Στό σοσιαλισμό ό έ.π. περιλαθαίνει τό πάγιο καί τό κυκλοφοριακό παρα­ γωγικό κεφάλαιο, τό μή παραγωγικό κεφάλαιο, τήν προσωπική περιουσία τού πληθυσμού, τ' αποθέματα έτοι­ μων προϊόντων πού βρίσκονται στις άποθήκες τών επιχειρήσεων καί τών οργανώσεων, τά κρατικά άποθέματα, τούς φυσικούς πόρους, πού χρη­ σιμοποιούνται στά προτσές τής παραγωγής, τίς πηγές ένέργειας κ.ά. Σέ άντίθεση μέ τόν καπιταλισμό όπου κυριαρχεί ή άτομική ιδιοκτησία καί ή κυρίαρχη τάξη έχει τή δυνατότητα νά νέμεται τόν έθνικό πλούτο, στό σοσια-

εθνικοποίηση. Ή μετατροπή τών μέ­
σων καί τών έργαλείων παραγωγής, τής γής, Τών τραπεζών καί τών διαθιθάσεων άπό ιδιοκτησία ξεχωριστών προσώπων ή ενώσεων σέ ιδιοκτησία τού κράτους. Οταν οι καπιταλιστικές χώρες πραγματοποιούν τήν έθνικοποίηση δέ γίνεται παλλαϊκή ιδιοκτησία άλλά παραμένει στή δικαιοδοσία τής αστι­ κής τάξης. Η εθνικοποίηση αύτή εί­ ναι μιά άπό τις μορφές ενίσχυσης τού κρατικομονσπωλιακού καπιταλι­ σμού, είναι μιά χρηματιστική επιχεί­ ρηση πού δέ θίγει καθόλου, άλλά αλ­ λάζει τις μορφές τής έκμετάλλευσης. Στίς εξαρτημένες χώρες ή έθνικσποίηση ξένων καπιταλιστικών επιχειρή­ σεων έκφράζει τόν άντιιμπεριαλιστικό άγώνα γιά έθνική άνεξαρτησια. Ή σοσιαλιστική εθνικοποίηση είναι 

96 λίσμό ό έθνικός πλούτος είναι λαϊκός, εξυπηρετεί τίς άνάγκες του λαού, τής σοσιαλιστικής κοινωνίας. τάξης μέ τήν άγροτιά. Αλλάζουν ριζι­ κά καί οί σχέσεις άνάμεσα στά έ., έξαφανίζονται τά ύπολείμματα τής προ­ ηγούμενης δυσπιστίας μεταξύ τους, άναπτύσσεται ή φιλία τών λαών. Στό σοσιαλισμό πραγματοποιείται άπό τή μιά μεριά ή άνάπτυξη καί ή άνθηση τών έ. καί άπό τήν άλλη ή προσέγγισή τους. Στήν άναπτυγμένη κομμουνιστική κοινωνία θά υπάρχει νέα μορφή ιστορικής κοινότητας τών άνθρώπων πού θά ενώνει σέ μιά οικο­ γένεια όλη τήν άνθρωπότητα. Ή τέτια κοινότητα θά πραγματοποιείται σέ μιά συνεχή ανέλιξη τής κοινωνίας.

έθνος. Μορφή κοινότητας τών άνθρώπων πού δημιουργήθηκε ιστορι­ κά καί άντικαθιστά τή λαότητα. Τό έ. τό διακρίνει πρώτ' άπ' όλα ή κοινότη­ τα τών υλικών συνθηκών, του βίου, τοϋ εδάφους καί τής οικονομικής ζωής, ή κοινότητα τής γλώσσας καί τών γνωρισμάτων τού εθνικού χαρα­ κτήρα, τά όποια έκδηλώνονται στίς εθνικές ιδιομορφίες τού πολιτισμού. Τό έ. είναι ευρύτερη κοινότητα σέ σύγκριση μέ τή λαότητα, διαμορφώ­ νεται μέ τή διαμόρφωση τού καπιτα­ λισμού. Τήν οικονομική βάση τής εμφάνι­ σης τού έ. άποτέλεσαν ή κατάργηση τού φεουδαρχικού κατακερματι­ σμού, ή σταθεροποίηση τών οικονο­ μικών σχέσεων άνάμεσα σέ διάφορες περιοχές μέσα στή δοσμένη χώρα καί ή συνένωση τών τοπικών άγορών σέ πανεθνική άγορά. Ή άστική τάξη ήταν καθοδηγητική δύναμη στά έ. πού έμφανίστηκαν αύτή τήν περίοδο, γεγονός πού άφησε τή σφραγίδα στήν κοινωνικοπολιτική καί πνευμα­ τική τους ό ψ η . Όσο άναπτύσσονται τά έ. μέσα τους όλο καί περισσότερο όξύνονται οι κοινωνικές άντιθέσεις, έκδηλώνονται οί ταξικές άντιθέσεις. Ή άστική τάξη προπαγανδίζει τήν ιδέα τού έθνικισμού καί τού εθνικού έγωισμού. Ή διχόνοια καί τό μίσος άνάμεσα στά έ. είναι άναπόφευκτη συνέπεια τού καπιταλισμού. Τό προ­ λεταριάτο στόν άστικό εθνικισμό άντιπαραθέτει τήν ιδέα καί τήν πολιτι­ κή τού διεθνισμού. Μέ τήν κατάργηση τού καπιταλι­ σμού άλλάζει ριζικά ή όψη τού έ. Τά έθνη μεταμορφώνονται σέ νέα άπαλλαγμένα άπό τούς ταξικούς άνταγωνισμούς σοσιαλιστικά έθνη, πού στη­ ρίζονται στή συμμαχία τής εργατικής

Είφ'κό. Βλ. λ. ένικό, ειδικό, γενικό.
είναι. 1. Φιλοσοφική έννοια, σημαίνει τόν άντικειμενικό κόσμο, τήν ϋλη πού υπάρχει ανεξάρτητα άπό τή συνείδη­ ση. Σέ σχέση μέτήν κοινωνία χρησιμο­ ποιείται ό όρος "κοινωνικό είναι«. Ό διαλεκτικός ύλισμός, θεωρώντας τήν ύλικότητα τού κόομου καί τό είναι του σάν ταυτόσημες έννοιες, άπορρίπτει τήν άποψη ότι τό είναι υπήρχε πρίν τήν ύλη, καθώς καί τίς απόπει­ ρες τού ιδεαλισμού νά έξάγει τό είναι άπό τήν ένέργεια τής συνείδησης. Από τό άλλο μέρος δέν άρκεί ή υπο­ γράμμιση τοϋ υλικού, είτε τού ιδεα­ τού χαρακτήρα τού είναι. Ό διαλεκτι­ κός υλισμός δεχόμενος τό είναι σάν τό πρωτεύον (πρωταρχικό) καί τή συνεί­ δηση σάν δευτερεύον, θεωρεί τή συ­ νείδηση όχι μόνο μιά παθητική άντανάκλαση, άλλά καί δραστήρια δύναμη πού επιδρά στό είναι. 2. Ή πιό γενική άφηρημένη έννοια σημαίνει τήν ύπαρξη ένός κάτι γενικί Σ' αύτή τήν περίπτωση τό είναι πρ; πει νά ξεχωρίζει άπό τήν πραγματικά τητα, τήν ύπαρξη κλπ., πού είναι πι συγκεκριμένος καί βαθύς χαρακτηρ σμός τών άντικειμενικών προτσές κο φαινομένων. 

fW fM KOif«WX0

97

s!vcu κοινωνικό. Φιλοσοφική κατηγο­
ρία πού χαρακτηρίζει τήν ύλική ζωή τής κοινωνίας. Τό κ.εί. είναι τό πρω­ τεύον σέ σχέση μέ τήν κοινωνική συ­ νείδηση καί υπάρχει έξω κι άνεξάρτητα άπ' αυτή. Υλική ζωή τής κοινωνίας είναι ή παραγωγή ύλικών άγαθών κι εκείνες οί ύλικές σχέσεις πού διαμορ­ φώνονται ανάμεσα στους άνθρώπους στό προτσές τής παραγωγής καί τής πραγματικής πρακτικής ζωής τής κοινωνίας.

ειρηνική συνύπαρξη (κρατών μέ δια
φορετικό κοινωνικό σύστημα). Μιά άπό τίς μορφές πάλης άντίθετων κοι­ νωνικοοικονομικών συστημάτων στό διεθνή στίθο. Ή εί.σ. είναι άντικειμενικά απαραί­ τητη γιατί ό σοσιαλισμός δέ νικάει ταυτόχρονα σέ όλες, είτε, έστω, στίς βασικές καπιταλιστικές χώρες. Εξάλ­ λου ό καπιταλισμός δέν μπορεϊ νά διε­ ξάγει συνεχή πόλεμο ενάντια στά κρά­ τη όπου νίκησε ή σοσιαλιστική έπανάσταση. Σέ τελευταία άνάλυση ή εί.σ. είναι άποτέλεσμα ένόςτέτιου συσχετι­ σμού δυνάμεων τών άντιμαχόμενων συστημάτων πού κάνει τόν πόλεμο γιά τόν καπιταλισμό είτε πολύ ριψο­ κίνδυνο ειτεπαράλογο. Γι' αύτό ή εί.σ. τών σοσιαλιστικών καί τών καπιταλι­ στικών κρατών, ανεξάρτητα όπτό τή βούληση τών άνθρώπων, γιά μιά ορι­ σμένη χρονική περίοδο είναι άναπόφευκτη. Ή δυνατότητα τής εί.σ. μπορει νά μετατραπει σέ πραγματικότητα σέ κάθε δοσμένη συγκεκριμένη περίπτω­ ση διαμέσου τής πολιτικής τών σοσια­ λιστικών χωρών πού στηρίζεται στήν άρχή τής εί.σ. καί άντίστοιχης πολιτι­ κής τών καπιταλιστικών κρατών. Ή εί.σ. κρατών μέ διαφορετικά κοι­ νωνικά συστήματα, ή άπαλλαγή τής άνθρωπότητας άπό τά μεγάλα βάρη τού κυνηγητού τών εξοπλισμών θά μπορούσε ν' άποτελέσει ούσιαστική

συμβολή στήν πρόοδο τού σύγχρο­ νου κόσμου. Στήν Αγγλία ύπολογίστηκε ότι ένα πολεμικό άεροπλάνο FH) στοιχίζει 2,6 έκατομ. χρυσές λί­ ρες ένώ ή οικοδόμηση 5 σχολείων θά στοίχιζε 2 έκατομ. λίρες. Τό οικονομι­ κό έτος 1966-1967 στήν άνέγερση νο­ σοκομείων σέ όλη τήν Αγγλία ξοδεύ­ τηκαν 89 έκατομ. λίρες, δηλαδή λιγότερο άπ' ό,τι κοστίζει ένα ύποθρύχιο. Τό κύριο καθήκοντήςπολιτικήςτής εί.σ. είναι ή άποφυγή νέου παγκό­ σμιου πολέμου. Δεύτερο καθήκον της είναι ή δημιουργία πιό εύνοϊκών συν­ θηκών γιά τήν άνάπτυξη τού παγκό­ σμιου έπαναστατικού προτσές: α) τήν άπαρέγκλιτη άνάπτυξη τού πολι­ τικού κύρους και τής οικονομικής ισχύος τού παγκόσμιου σοσιαλιστι­ κού συστήματος, πού σημαίνει συνε­ χή άνοδο τής έπαναστατικής έπίδρασής του, β) την έξασφάλιση καλύτε­ ρων συνθηκών γιά τήν ταξική καί τήν έθνικοαπελευθερωτική πάλη κάθε λαού μέ τόν άποκλεισμό τής δυνατό­ τητας έξαγωγής τής άντεπανάστα­ σης καί τής έπέμ6ασης τών δυνάμεων τής διεθνούς άντίδρασης. Ή πολίτική τής ειρηνικής συνύπαρ­ ξης πραγματοποιείται μέ τήν πάλη γιά τήν αύστηρή τήρηση τής άρχής τής μή έπέμβασης στίς υποθέσεις άλ­ λου κράτους. Έξυπακούεται πώς ή παραθίαση τής άρχής τής μή επέμβα­ σης άπ' τή μεριά τής ιμπεριαλιστικής άστικής τάξης άπαλλάσσε) αύτόματα καί τις διεθνείς επαναστατικές δυνά­ μεις άπό τήν τήρησή της. 'Αλλος δρό­ μος πραγμάτωσης τής πολιτικής τής εί.σ. είναι ή όσο γίνεται μεγαλύτερη άνάπτυξη τών οικονομικών σχέσεων άνάμεσα στά διάφορα κράτη μέ δια­ φορετικό κοινωνικό σύστημα στή βά­ ση τού άμοιθαίου οφέλους. Ή άρχή τής εί.σ. υποβάλλεται σέ διαρκείς έπιθέσεις άπό τούς ίδεολόγους τού ιμπεριαλισμού καί τών μι­ κροαστών «άριστερών έπαναστα- 

καί'

ε/ρ^^ίκό περασ/να

98

ε θ ν ι κ ό κα/

εφ ί/ΐ'ίκό πέρασμα

τών. Οι ίδεολόγοι τής άντίδρασης κηρύχνουντόν «πόλεμο όσο δέν είναι άργά" καί οί «ύπερεπαναστάτες" προ­ παγανδίζουν ότι ή εί.σ. εμποδίζει δή­ θεν τήν επαναστατική πάλη. Καί οί δυο αυτές ά π ό ψ εις σπρώχνουν τόν κόσμο στό θερμοπυρηνικό πόλεμο, μπαίνουν εμπόδιο στή χρησιμοποίη­ ση τών δυνατοτήτων πού υπάρχουν γιά τήν έδραίωση του σοσιαλισμού. Οί κομμουνιστές, παλεύοντας ενάν­ τια στόν κίνδυνο νέου παγκόσμιου πολέμου, οργανώνοντας καί μπαί­ νοντας επικεφαλής τού εργατικού, εθνικοαπελευθερωτικού καί πανδημοκρατικού κινήματος, άνοίγουν τό δρόμο γιά τό θρίαμδο τής υπόθεσης τού σοσιαλισμού σέ όλο τόν κόσμο.

ειρηνικό καί μή ειρηνικό πέρασμα στό σοσιαλισμό. Τό ζήτημα γιά τίς
μορφές μετάΒασης στό σοσιαλισμό δέν είναι ζήτημα άρχής, είναι ζήτημα τακτικού καί στρατηγικού σχήματος, πού καθορίζεται ολοκληρωτικά άπό τίς συγκεκριμένες συνθήκες τής συγ­ κεκριμένης κατάστασης. Ό μαρξι­ σμός - λενινΓσμός είναι ύπέρ τής χρή­ σης όλων. καί τών ειρηνικών καί τών μή ειρηνικών μορφών πάλης εναντίον τού καπιταλισμού. Υπογραμμίζει ταυτόχρονα ότι στην κάθε δοσμένη περίπτω ση ή εκλογή τού πιό κατάλ­ ληλου δρόμου έξαρτάται άπό τή διά­ ταξη καί τό συσχετισμό τών κοινωνι­ κών δυνάμεων σ' έθνική καί διεθνή κλίμακα. Τίς βάσεις αύτήςτής θέσης πού έπιμένει στή ποικιλία τών μορφών τού επαναστατικού προτσές έθεσαν οί Μάρξ καί "Ενγκελς, όταν έπεξεργάζονταν τίς άρχές τού κομμουνισμού (Κ. Μάρξ καί Φ. "Ενγκελς, Άπαντα, τόμ. 4, σελ. 331 καί τόμ. 17, σελ. 635). Ταυτόχρονα ό Ενγκελς έκανε αυστη­ ρότατη κριτική στίς ρεφορμιστικές αυταπάτες τού Σχεδίου προγράμμα­

τος τού σοσιαλδημοκρατικού κόμμα­ τος τής Γερμανίας τό 1891 στό σημείο όπου τονιζόταν ότι ή παλιά κοινωνία θά μπορούσε νά μετατραπει ειρηνικά σέ σοσιαλιστική (Κ. Μάρξ καί Φ. "Εν­ γκελς, Άπαντα, τόμ. 22, σελ. 236-237). Ό Β.Ι. Αένιν έπίσης υποστήριξε πολλές φορές τήν ά π οψ η γιά τή δυ­ νατότητα ποικίλων δρόμων περάσμα­ τος στό σοσιαλισμό. Ή «έξαιρετικά πολύτιμη" δυνατότητα ειρηνικής έξέ­ λιξης τής έπανάστασης, τόνιζε, είναι ταυτοχρονα καί «έξαιρετικά σπάνια" (Β.Ι. Λένιν, Άπαντα, 5η έκδ., τόμ. 34, σελ. 135). Ό Αένιν έγραφε, έπίσης, ότι δέν πρέπει ν' άρνείται κανείς ότι σέ ξεχωριστές περιπτώ σεις (ένα μικρό κράτος μέ γείτονες σοσιαλιστικά κρά­ τη κλπ) είναι δυνατή ή παραχώρηση τής έξουοίας έκ μέρους τής άστικής τάξης ειρηνικά όταν ή άστική τάξη πειστεί ότι κάθε άντίσταση είναι κατα­ δικασμένη. Ωστόσο τόνιζε ότι τό π ι­ θανότερο είναι πώ ς καί στά μικρά κράτη ό σοσιαλισμός δέ θά νικήσει χω ρίς εμφύλιο πόλεμο. (Β.Ι. Λένιν, Απαντα, 5η έκδ., τόμ. 30, σελ. 122). Ωστε γιά τόν Λένιν, όπως καί γιά τούς θεμελιωτές τού επιστημονικού κομμουνισμού οί δυό δυνατότητες πού άναφέρθηκαν δέν είχαν καθόλου τήν ίδια πιθανότητα. Ή ένοπλη έξέγερση καί ό έμφόλιος πόλεμος θεω­ ρούνταν κανόνας, νομοτέλεια. Ό ει­ ρηνικός δρόμος, θεωρούνταν πολύ επιθυμητός, άλλά ή πρακτική έφαρμογή του ήταν μιά έκδοχή έξέλιξης τών γεγονότων πολύ λίγο πιθανή. "Αν όμως υπήρχε καί ή παραμικρότερη έλπίδα ν' άποφευχθε! ή αιματοχυσία καί ή ένοπλη βία, ό Λένιν πρώτος έκα­ νε ό,τι μπορούσε γιά νά άκολουθηθε! αύτός ό δρόμος, όπως έγινε, π .χ., σέ ορισμένες περιόδους έξέλιξης τής έπανάστασης τό 1917. Ή νέα ιστορική κατάσταση πού π ρ ό κ υ ψ ε μετά τό Β Παγκόσμιο Πόλε­ μ ο — δημιουργία τού παγκόσμιου σο­ 

furAfXTifatfMOc; σιαλιστικού συστήματος, κατάρρευ­ ση τού αποικιακού συστήματος, διεύ­ ρυνση τής κοινωνικής βάσης τού επα­ ναστατικού κινήματος κλπ. — έκανε δυνατό σέ μιά σειρά χώρες τό πέρα­ σμα στό σοσιαλισμό χωρίς ένοπλη εξέ­ γερση κι εμφύλιο πόλεμο, μέ διάφο­ ρες μορφές καί χρησιμοποίηση καί τοΰ κοινσθουλίου. Ωστόσο, υπο­ γραμμίζοντας αύτή τή δυνατότητα, πολλά κομμουνιστικά κόμματα στά κομματικά τους ντοκουμέντα δέν άποκλείουν καί τήν άλλη εκδοχή, δη­ λαδή, σέ ένα ορισμένο στάδιο εξέλιξης τής επανάστασης, όταν οί κυρίαρχες τάξεις περάσουν στήν άνοικτή βία οϊ έπαναστατικές μάζες νά παλέψουν καί ένοπλα, γιά νά αντιμετωπίσουν τή βία τής άντίδρασης. Οί κυρίαρχες τάξεις δέν παραχω­ ρούν εθελοντικά τήν έξουσία. Ή ανα­ τροπή τους ήταν πάντα καί θά είναι στήν ούσία της εξαναγκασμός κοινω­ νικός. Οί μορφές αύτού τού εξαναγ­ κασμού μπορεϊ νά είναι διαφορετικές, άνάλογα μέ τό συσχετισμό τών ταξι­ κών δυνάμεων γενικά, άνάλογα μέ τό χαρακτήρα, τά μέτρα καί τήν αντί­ σταση τών τάξεων πού άνατρέπονται. Αύτέςοί μορφές μπορούν νά είναι ένοπλες καί σχετικά ειρηνικές, όχι μέ τό νόημα τής ταξικής συμφιλίωσης και συνεργασίας, άλλά μέ τό νόημα τής δημιουργίας τέτιου μαζικού κινή­ ματος και τέτιας πίεσης πού θά έδινε τή δυνατότητα τής άνατροπής τού συστήματος πού ύπάρχει χωρίς ένο­ πλη εξέγερση κι εμφύλιο πόλεμο.

99

fKTKfraAAft'cn; κριτικισμό, τό διαλεκτικό ύλισμό μέ τόν καντιανισμό κλπ. Έκλεκτικοί φιλόσοφοί ήταν οί «νεο­ πλατωνικοί". Έκλεκτίκό φιλοσοφικό σύστημα δημιούργησε στή Γαλλία ό Β. Κουζέν. Εκπρόσωπος τού εκλεκτικι­ σμού στή νεοελληνική φιλοσοφία θεωρείται ό Π. Βραΐλας - Άρμένης κ.ά. Ή βασική μεθοδολογική έλλειψη τού έ. είναι ή άνικανότητά του νά ξε­ χωρίσει άπό τό σύνολο τών άμοι8αίων συναρτήσεων καί σχέσεων τού άντικειμενίκού κόσμου, τίς βασικές άλληλουχίες τού άνπκειμένου καί τού φαινομένου, στόν συγκεκριμένο ιστο­ ρικό προσδιορισμό τους, ή μηχανική συνένωση διάφορων πλευρών καί ιδιοτήτων τών άντικειμένων ή τών φαινομένων. Ο έ. στόν τομέα τής πρακτικής δράσης, τής πολιτικής οδηγεί σέ λάθη καί κακούς ύπολογισμούς, γιατί εμ­ ποδίζει νά βρούμε τό βασικό κρίκο στήν άλυσίδα τών γεγονότων, νά κα­ θορίσουμε τά μέτρα πού θά συμθάλλουν στήν έκπλήρωση τών πιό επίκαι­ ρων καθηκόντων τής συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου.

εκμετάλλευση. Ή ιδιοποίηση άπό τόν
ιδιοκτήτη τών μέσων παραγωγής τών αποτελεσμάτων ξένης εργασίας. Ή έ. είναι άναπόφευκτη σέ κάθε κοινωνία χωρισμένη σέ εχθρικές τάξεις κι αλλά­ ζει μόνο μορφή. Εξαιρετικά δύσκολη είναι ή εκμετάλλευση τής μισθωτής εργασίας στήν καπιταλιστική κοινω­ νία, όπου ό εργάτης γιά νά μήν πεθάνει άπό τήν πείνα ύποχρεώνεται νά πουλά τήν έργατική του δύναμη στούς καπιταλιστές. Αιτία πού γεννάει τήν έ. είναι ή άτομική ιδιοκτησία στά μέσα παραγω­ γής. Μόνο όταν ή έργατική τάξη πά­ ρει στά χέρια της τήν έξουσία καί καταργήσει τό καπιταλιστικό σύστη­ μα μπορεϊ νά δημιουργήσει τή σοοια-

εκλεκτικισμός. Ή χωρίς άρχές επιλο­
γή διάφορων άκόμα κι άντιθέτων φι­ λοσοφικών απόψεων, θεωρητικών προτάσεων, πολιτικών έκτιμήσεων κλπ. Έκλεκτιστικές ήταν π.χ. οί πο­ λυάριθμες άπόπειρες ένωσης τού ύλισμού μέ τόν ιδεαλισμό, είτε οί προ­ σπάθειες τών άναθεωρητών νά συν­ δυάσουν τόν ύλισμό μέ τόν έμπειριο- 

λτα;' άναχκαίότ^τα

100

fAf;;6fpia 0WEi'<5)?tn%

λιστικη xoivfovia. οπ ου δέν υπάρχει θεση στήν εκμετάλλευση α νθρώ που α π ο α νθρ(ί)πο, για τί τό μέσα παραγ ο γ ή ς είναι κοινίονικη ιδιοκτησία. Στήν π ο ρ εία οικοδομησης τϋ)ν β ά ­ σεων τού σοσιαλισμού δημιουργούνται σ υνθήκες οριστικής καταργησης τή ς εκμετάλλευσης.

ελευθερία καί αναγκαιότητα. Κατηγο­
ρίες τού διαλεκτικού ύλισμού πού εκφράζουν τίς άμοιθαίες σχέσεις άνά­ μεσα στούς νόμους τού άντικειμενικού κόσμου καί τή δράση τών άνθρώ­ πων. Στήν προμαρξιστική φιλοσοφία διε­ ξάγονταν όξύτατες συζητήσεις άνά­ μεσα στούς οπαδούς τής διδασκαλίας πού παραδεχόταν τήν απόλυτη ελευ­ θερία τής ανθρώπινης βούλησης καί τούς οπαδούς τής διδασκαλίας πού υπογράμμιζε ότι ή ανθρώπινη δράση καθορίζεται άπό τήν άπόλυτη άναγκαιότητα. Ή πρώ τη ά π ο ψ η έκπροοωπεί τή λεγάμενη βουλησιαρχία (βολουνταρισμός) καί ούσιαστικά άρνείται τήν ύπαρξη άντικειμενικών νόμων στή φύση καί τήν κοινωνία. Ή δεύτερη όδηγεϊ στή μοίρολατρεία (φαταλι­ σμό). Καί οί δύο αυτές άπ όψ εις άντιπαραθέτουν μ' ένα μεταφυσικό τρό­ πο τήν ελευθερία καί τήν άναγκαιότη-

κτούν τή δυνατότητα νά τίς χρησιμο­ ποιήσουν πρός όφελος τους. Έτσι ή ελευθερία είναι συνειδητοποιημένη άναγκαιότητα. Στό προτσές άνάπτυ­ ξης τής κοινωνικοίστορικής πράξης ό άνθρωπος κατανοεί όλο καί πιό βα­ θιά τούς νόμους τής φύσης καί τής κοινωνίας, δηλαδή, γίνεται όλο καί πίό πολύ ελεύθερος. Ωστόσο στίς συνθήκες τής ανταγωνιστικής κοινω­ νίας ό αυθόρμητος χαρακτήρας τής κοινωνικής έξέλιξης δέ δημιουργεί δυ­ νατότητες ν' άναπτύξεί τή δράση του, τόν μετατρέπει σέ δούλο τής τυφλής άναγκαιότητας. Μόνο ή κομμουνιστι­ κή κοινωνία πραγματοποιεί τό πέρα­ σμα τού άνθρώπου άπό τό βασίλειο τής άναγκαιότητας στό βασίλειο τής ελευθερίας.

έλευθερία συνείδησης. Μιά άπό τίς
δημοκρατικές ελευθερίες, πού σημαί­ νει τό δικαίωμα κάθε πολίτη ν' άκολουθεί όποιο θρήσκευμα θέλει, είτε νά μήν παραδέχεται καμιά θρησκεία καί νά κάνει άθεϊστική προπαγάνδα. Ή έ.σ. άπσκλείει τήν κηδεμονία τής εκκλησίας στίς πεποιθήσεις τών πολι­ τών σέ σχέση μέ τή θρησκεία. Πραγματική έ.σ. υπάρχει στά σο­ σιαλιστικά κράτη. Στή Σοθιετική Ένω­ ση έξασφαλίζεται μ έτή συνεπή εφαρ­ μογή στήν πράξη τού χωρισμού τής εκκλησίας άπό τό κράτος καί τού σχο­ λείου άπό τήν εκκλησία. Παράλληλα μέ τίς άλλες δημοκρατικές έλευθερίες ή έ.σ. κατοχυρώνεται στό Σύνταγμα. Πραγματική έ.σ. είναι άδύνατη στίς συνθήκες τού καπιταλιστικού συστή­ ματος, για τί στίς κυρίαρχες τάξεις συμφέρει νά χρησιμοποιούν τή θρη­ σκεία γιά τήν πνευματική έξαπάτηση τών εργαζόμενων μαζών. Γι' αύτό ακόμα καί σ' εκείνα τ' άσπκά κράτη όπου είναι τυπικά χωρισμένη άπό τό κράτος ή θρησκεία έχει τήν υποστήρι­ ξη τής κρατικής εξουσίας, πού τής δί­

τα.
Ή μαρξιστική φιλοσοφία λύνει τό πρόδλημα τής σχέσης έ. καί ά. διαλε­ κτικά. Ή έ. δέ συνίστατα) στή φαντα­ στική άνεξαρτησία τού άνθρώπου άπό τούς νόμους τής φύσης καί τής κοινωνίας πού δρούν άντικειμενικά, άλλά στή δυνατότητα τής γνώσης καί χρησιμοποίησης αύτών τών νόμων. Ως τότε πού οί άνθρωποί δέ γνωρί­ ζουν τίς νομοτέλειες πού καθορίζουν τήν πορεία τών γεγονότων βρίσκον­ ται κάτω άπό τήν αύθόρμητη εξουσία τους. Ό τα ν όμως τίς γνωρίσουν άπο- 

! 0t νει τή δυνατότητα νά επιδρά στό σχο­ λείο, στήν οικογένεια, στό στρατό κλπ. έλίτ (γαλλ. etit). Ό καλύτερος, ό εκλε­ κτός. Τά καλύτερα, τά διαλεκτά φυτά είτε ζώα πού πρόκυψαν μετά τή δια­ σταύρωση καί προορίζονται γιά τόν παραπέρα πολλαπλασιασμό. Στήν κοινωνιολογια σημαίνει τήν «αφρόκρεμα", τήν άριστοκρατία.

ί^πίίρίσ/^)^

έλλειμμα. Όταν τά έξοδα ενός κρά­ τους ή όποιουδήποτε τομέα τής οικο­ νομίας υπερβαίνουν τά έσοδα. Έλ­ λειμμα ταμείου είναι όταν δέν υπάρ­ χουν χρήματα γιά τήν κάλυψη τών τρεχουσώνπληρωμών. Τό έ.τοϋ κρα­ τικού προϋπολογισμού στήν έποχή τής γενικής κρίσης του καπιταλισμού είναι χρόνιο φαινόμενο στίς καπιταλι­ στικές χώρες. Τό έ. του προϋπολογι­ σμού σ' αύτές τίς χώρες καλύπτεται μέ τήν αύξηση τής φορολογίας τών έργαζομένων καί μέ τήν έκδοση χαρ­ τονομίσματος, πού οδηγεί στήν αύξη­ ση τού κρατικού χρέους καί στόν πλη­ θωρισμό. εμπειρία. Βλ. λ. πείρα. εμπειρική κοινωνιολογια. Είναι μιά άπό Tic κατευθύνσεις πού κυριαρ­ χούν στήν άστική κοινωνιολογια, ή όποια βλέπει σάν κύριο στίς κοινωνιο­ λογικές έρευνες τήν περιγραφή ξεχω­ ριστών πλευρών τής ίω ής τής κοινω­ νίας. Πήρε πλατιά διάδοση στή διάρ­ κεια καί ιδίως μετά τό Β Παγκόσμιο Πόλεμο κυρίως στίς ΗΠΑ. Ή μελέτη ξεχωριστών κοινωνικών φαινομένων διαμέσου τών συγκεκριμένων κοινω­ νιολογικών ερευνών έχει σοθαρή ση­ μασία άν στηρίζεται στήν έπιοτημονική θεωρία πού θεωρεί τήν κοινωνία σάν ένα ενιαίο καί έίελισσόμενο νομο­ τελειακά σύνολο. Η μεθοδολογία τής

ε.κ. συνιαταται στή χρησιμοποίηση τών ερηματολογίων, συνεντεύξεων, στατιστικών ύλικών, τών μαθηματι­ κών μηχανισμών (θεωρία τών συνό­ λων κλπ.). Η έ.κ. απορρίπτει τον ιστορικο τρόπο ερμηνείας τής κοινω­ νίας, συγκεντρώνει τήν προσοχή της στην ερευνά μερικών απομονωμένων κοινωνικών φαινομένων και γεγονό­ των καί έτσι δεν μπορεΐ να δόσει επι­ στημονική έίηγηση και λύση στα σπουδαία προβλήματα τής κοινωνι­ κής είελιξης (βλ. λ. έμπειρισμός).

έμπεψίοκρίτικισμός. Βλ. λ. μαχιομός.

παραδέχεται σαν μοναδικό μέυο γνω-

Yadusuoq. ή νόηση.. Ό έμπειρισμός διακρίνεται σέ ίδεαλιστικό καί ύλιστικό. Ό εμπειρισμός περιορίζεται στήν εξωτερική θεώρηση τών γεγονότων, πιάνεται άπό τυχαία γεγονότα, μένει στήν επιφάνεια τών φαινομένων καί δέν είναι σέ θέση ν' άποκαλύψει τίς βαθύτερες συνδέσεις καθώς καί τούς νόμους εξέλιξης τών πραγμάτων. Ό μαρξιστικός φιλοσοφικός υλι­ σμός θεωρεί τήν αισθησιακή εμπειρία άρχή τής γνώσης, άπορρίπτει τόν εμ­ πειρισμό, άναγνωρίζει ότι πηγή τής αισθησιακής εμπειρίας είναι ό έξωτερικός κόσμος, πού ύπάρχει άντικειμενικά. Εμπειρισμός στήν πολιτική σημαί­ νει ένα στενό καί χωρίς άρχές παζάρε­ μα, άγνοια τών γενικών σκοπών καί τών προοπτικών τής πρακτικής δρά­ σης, άρνησης τής σημασίας τής θεω­ ρίας. Δηλρδή ή στενότητα τού έ. συνίσταται στή μεταφυσική άπολυτοποίηση τής πείρας, τής αισθησιακής γνώσης, στήν υποτίμηση τοϋ ρόλου 

έ/üfôpct^ia τής ορθολογικής γνώσης (τών εν­ νοιών, τής θεωρίας).

!02

f^TÔp<0

εμπόρευμα. Προϊόν έργασίας πού παράγεται γιά πώληση. Εμφανίζεται μέ τήν έμφάνιση τής έμπορευματικής παραγωγής. Κάθε εμπόρευμα έχει δύο ιδιότητες: τήν άξία χρήσης καί τήν άξία. Αύτό καθορίζεται άπό τό διττό χαρακτήρα τής ίδιας τής έργα­ σίας. Ή άξίαχρήσηςδημιουργείται μέ τή συγκεκριμένη έργασία, ή άξία μέ τήν άφηρημένη έργασία. Ό διττός χαρακτήρας τής έργασίας στίς συνθήκες τής έμπορευματικής παραγωγής, πού στηρίζεται στήν άτομική ιδιοκτησία, έκφράζει τήν άνταγωνιστική άντίθεση άνάμεσα στήν άτομική καί τήν κοινωνική έργασία, ή όποια έξελίσσεται σέ βασική άντίθεση τού καπιταλισμού. Στό σοσιαλισμό, όπου κυριαρχεί ή κοινωνική ιδιοκτησία στά μέσα παρα­ γω γής, τό έ. άποτελεί προϊόν πού παράγουν σχεδιασμένα οί σοσιαλιστι­ κές έπιχειρήσεις γιά τήν ικανοποίηση τών άναγκών τής κοινωνίας καί φτά­ νει στόν καταναλωτή μέσ' άπό τή σχε­ διασμένη καί ρυθμισμένη κυκλοφο­ ρία. Τά προϊόντα τής έργασίας θά χά­ σουν τήν ιδιότητα τού έμπορεύματος όταν νικήσει ολοκληρωτικά ό κομμου­ νισμός. έμπορευματίκή παραγωγή. Μορφή τής κοινωνικής παραγωγής κατά τήν όποια τά προϊόντα προετοιμάζονται γι' άνταλλαγή. Ή άπλή έ.π. πού στη­ ρίζεται στήν άτομική ιδιοκτησία τών μέσων παραγωγής καί τήν προσωπι­ κή έργασία τού έμπορευματοπαραγω γού καί τής οίκογένειάςτου, έμφανίζεται μέ τήν έμφάνιση τού κοινωνι­ κού καταμερισμού τής έργασίας, στήν περίοδο τής διάλυσης τής πρω ­ τόγονης κοινωνίας καί διεξάγεται μέ σκοπό τήν ικανοποίηση τών προσω­

πικών άναγκών. Σ' ένα ορισμένο στά­ διο τής ιστορικής έξέλιξης έμφανίζεται ή καπιταλιστική έ.π. πού στηρίζε­ ται στήν άτομική καπιταλιστική ιδιο­ κτησία καί τήν εκμετάλλευση τής έρ­ γασίας τών μισθωτών εργατών πού δέ διαθέτουν μέσα παραγωγής. Ή έ.π. γίνεται καθολική καί κυριαρχού­ σα μορφή παραγωγής. Ή έργατική δύναμη μετατρέπεται σέ εμπόρευμα. Σκοπός τής καπιταλιστικής έ.π. είναι τό κέρδος. Ή έ.π. διατηρείται καί στό σοσιαλι­ σμό. Στίς συνθήκες όμως τής κυριαρ­ χίας τής κοινωνικής ιδιοκτησίας στά μέσα παραγωγής άλλάζει ό κοινωνι­ κός χαρακτήρας τής έ.π. Οί βασικοί παράγοντες τής παραγωγής (ό πα ­ ραγωγός καί τά μέσα παραγωγής) ενώνονται άμεσα καί όχι διαμέσου τής άγοράς καί πώλησης τής εργατικής δύναμης.

έμπορευματίκό κεφάλαιο. Λειτουργική μορφή τού βιομηχανικού κεφα­ λαίου στό στάδιο μετατροπής τών έμ­ πορευμάτω ν πού έχουν παραχθεί σέ χρήμα. Τό έ.κ. χρησιμοποιείται στή σφαίρα τής κυκλοφορίας κι έκπληρώνει τή λειτουργία πραγματοποίησης τής αύξημένης βασικής άξίας. Μ έτήν άνάπτυξη τού καπιταλισμού χωρίζε­ ται τό έμπορευματικό κεφάλαιο.

εμπόριο. Κλάδος τής λαϊκής οικονο­
μίας πού συντελεί στή μετατροπή τών έμπορευμάτων σέ χρήμα μέσω τής άγοράς καί τής πώλησης. Χωρίζεται σέ έσωτερικό (χονδρικό καί λιανικό) κι έξωτερικό εμπόριο. Στόν καπιταλι­ σμό τό έ. είναι σφαίρα τοποθέτησης έμπορικού κεφάλαιου, στόν ιμπερια­ λισμό κυριαρχίας τού μονοπωλιακού κεφάλαιου. Τό έ. στό σοσιαλισμό άναπτύσσεται σχεδιασμένα μέ σκοπό τήν ικανοποίη­ ση τών ύλικών άναγκών τών έργαζο- 

π ό λ ε ις

!03

μένων. Στήν ΕΣΣΔ τό έ. λειτουργεί μέ τρεις μορφές: τήν κρατική, τή συνε­ ταιριστική (καταναλωτικοί συνεταιρι­ σμοί πού εξυπηρετούν βασικά τόν άγροτίκό πληθυσμό), τήν κολχόζνικη (τά κολχόζ καί τά μέλη τους πωλοϋν στήν άγορά τά περισσεύματα τών προϊόντων τους). Τό 1976 τά 97,5% όλου τού όγκου τού λιανικού έμπορίου άνήκαν στή μερίδα τού κρατικού καί τού συνεταιριστικού εμπορίου. εμφύλιος πόλεμος. Είναι ό οργανωμέ­ νος ένοπλος αγώνας γιά τήν κρατική εξουσία ανάμεσα σέ τάίεις, κοινωνι­ κές ομάδες, ή πιό όίεία μορφή ταξι­ κής πάλης. Οί έ.π. μπορούν νά γίνουν και ανάμεσα σέ διάφορες ομάδες τής άρχουσας τάξης (π.χ. ό πόλεμος τών Δυο Ρόδων στήν Αγγλία, ή διάσπαση επί Βενιζέλου, ό έμφύλιος του 1935 αναμεσα στίς διάφορες φατρίες τής ελληνικής αστικής τάξης κλπ.). Τύ­ πους καί μορφές έ.π. άποτελούν: ή εξεγερση τών δούλων, ό αγροτικός πόλεμος, ο ένοπλος αγώνας τών λαών ένάντια στήν έκμεταλλευτική τάξη κλπ. Ο μαρ&σμός-λενινισμός απορρίπτει τή δογματική «όριστερίστικη" άπολυτοποίηση τών έ.π. σάν αναγκαίο μέσο κατάκτησηςτής έξουσίας, θεωρώντας προτιμότερο τό γκρέμισμα τής άστικής τάξης χωρίς έμφύλιο πόλεμο.

μορφών υλικής κίνησης. Οί ποιοτικά διαφορετικές φυσικές μορφές κίνη­ σης τής ϋλης μπορούν νά μετατραπούν ή μιά στήν άλλη κι αύτό τό προ­ τσές μετατροπής ελέγχεται μέ αύστηρά καθορισμένα ποσοτικά ισοδύνα­ μα. Τό γεγονός αύτό μάς δίνει τή δυνα­ τότητα νά ξεχωρίσουμε σάν κοινό μέ­ τρο κίνησης τήν έ. Στό σύστημα τής φυσικής θεωρίας ή έ. έκφράζεται μέ διάφορες μορφές: μηχανική, θερμι­ κή, ήλεκτρομαγνητική, άτομική, έλ­ ξης κλπ. Τό κάθεεΐδοςέ. χαρακτηρίζει ούσιαστικά τήν άντίστοιχη φυσική μορφή κίνησης άπό τήν πλευρά τής δυνατότητας μετατροπής της σέ όποιαδήποτε άλλη μορφή κίνησης μέ τήν ταυτόχρονη διατήρηση τήςποσότητας τής ίδιας τής κίνησης.

ενεργητισμός. Φιλοσοφική άποψη
πού εμφανίστηκε στό τέλος τού 19ου αιώνα σέ μιά μερίδα φυσικών. Οι οπαδοί τού έ. άνάγουν όλα τά φαινό­ μενα τής φύσης στίς άλλαγές τών ει­ δών ενέργειας, ή όποια στερείται υλι­ κής βάσης. Οί "Οστ6αλντ, Μάχ κ.ά. οπαδοί τού έ., άναπτύσσοντας τήν άποψη αυτή, άρνούνταν τήν επιστη­ μονική σημασία τής άτομικής θεω­ ρίας. Αργότερα, όμως, κάτω άπό τήν επίδραση τών επιτυχιών τής άτομ)κής θεωρίας τού 20ού αιώνα υπο­ χρεώθηκαν νά παραδεχτούν τήν ύπαρξη τών άτόμων. Οί ιδέες τού έ. ξαναεμφανίστηκαν μέ μιά λιγότερο συστηματοποιημένη μορφή, μέ άφορμή τά νέα δεδομένα τής άτομικής φυσικής τών «στοιχειω­ δών" σωματίων. Ή άνακάλυψη τής δυνατότητας ελάττωσης τής μάζας καί τής μετατροπής ένός ζεύγους (δυάδας) μορίων σέ πεδίο καί τό άντίθετο είχαν έρμηνευθει σάν δυνατότη­ τα μετατροπής τής ύλης σ' ενέργεια καί τό άντίθετο. Αύτοί οί ισχυρισμοί τού ενεργητισμού ένισχύονταν μέ τήν

έμφυτες ιδέες. Εννοια τής ίδεαλιστικής γνωσιοθεωρίας πού σημαίνει τήν ύπαρξη έμφυτων ιδεών στήν άνθρώπινη νόηση, οί όποϊεςδέν έξαρτιώνται άπό τήν έμπειρία (τά άξιώματα τών μαθηματικών καί τής λογικής, οί ήθικές άξιες, οί άφετηριακές φιλοσοφι­ κές άρχές). Ή διδασκαλία γιά τίς έμ­ φυτες ιδέες άρχισε άπό τόν Πλάτωνα καί άναπτύχθηκε στόν ιδεαλίστικά ορθολογισμό (ρασιοναλισμό) τό 17ο18ο αιώνα (Ντεκάρτ, Λάιμπνιτς κ.ά.).

ένέργε<α. Κοινό μέτρο διαφορετικών 

tfta io εργατικό μέτωπο

Î04

iVixro, ίίόίχό, yiViKÔ

αναφορά στό νόμο τής άμο)6αίας σχέσης μάζας κι ενέργειας πού έρμηνεύονταν σάν θεωρητική θεμελίωση τής πρσαναφερμένης δυνατότητας. Ό έ. σάν φιλοσοφική κατεύθυνση ξαναεμφανίζεται, όταν μπροστά στήν έττιστήμη μπαίνει τό καθήκον τής διείσδυσης σέ βαθύτερο δομικό έπίπεδο τής ύλης. Ό σύγχρονος έ. καθορίζεται άπό τίς δυσκολίες πού μπαίνουν μπροστά στή φυσική στήν πορεία τής γνώσης τής δομής τών « στοιχειωδών)) σωματίων.

ενιαίο εργατικό μέτωπο. Είναι ή ένω­
ση τών δυνάμεων τής εργατικής τά­ ξης σέ τοπική, έθνική καί διεθνή κλί­ μακα στήν πάλη ένάντια στό φασι­ σμό, τήν ιμπεριαλιστική άντίδραση καί τόν πόλεμο, γιά τά οικονομικά καί πολιτικά συμφέροντα τών έργαζομένων. Ή έπιδίωξη τής ένωσης τής ερ­ γατικής τάξης στήν πάλη γιά τά συμφέροντά της έκφράστηκε στό σύνθη­ μα «Προλετάριοι όλων τών χωρών, ενωθείτε», πού διατύπωσαν οι Κ. Μάρξ καί Φ. "Ενγκελς στό Μανιφέστο του Κομουνιστικού Κόμματος. Τό ζήτημα τού ενιαίου μετώπου άπόκτησε ιδιαίτερη σημασία στίς συν­ θήκες τής κρίσης τού καπιταλισμού. Ή τακτική τού έ.έ.μ. είχε καθοριστεί στό 3ο Συνέδριο τής Κομμουνιστικής Διεθνούς τό 1921. Στή διάρκεια δύο δεκαετιών, ιδιαίτερα στίς άρχές τής δεκαετίας 1931-1940, μέ τήν έγκαθίδρυση τού φασισμού στή Γερμανία καί τήν αύξηση τής άπειλής τού πολέ­ μου σέ μερικές χώρες τής Ευρώπης (Αυστρία, Ιταλία, Γαλλία, Ισπανία) άποκαταστάθηκε συνεργασία καί ενότητα δράσης άνάμεσα στούς σο­ σιαλιστές καί τούς κομμουνιστές. Δημιουργήθηκε τό Λαϊκό Μέτωπο στή Γαλλία καί τήν Ισπανία πού συσπεί­ ρωσε γύρω άπό τήν εργατική τάξη τις πλατιές λαϊκές μάζες. Μέ πρωτοβου­ λία τών κομμουνιστών οι οργανώσεις

τού έ.έ.μ. δραστηριοποιήθηκαν στά χρόνια τού Β' Παγκόσμιου Πολέμου στίς γραμμές τών κινημάτων Εθνικής Αντίστασης. Υπογράφτηκαν συμ­ φωνίες γιά τήν ένότητα δράσης άνά­ μεσα στούς κομμουνιστές καί τούς σοσιαλδημοκράτες στήν Πολωνία, τήν Τσεχοσλοθακία, τήν Ούγγαρία, τή Ρουμανία καί σέ άλλες χώρες. Στίς χώρες τής Λαϊκής Δημοκρα­ τίας τό έ.έ.μ. πέτυχε τή συντριδή τής άντίδρασης, τήν έδραίωση τών λαϊ­ κών καθεστώτων, δημιούργησε τούς όρους αποκατάστασης τής πολιτικής ενότητας τής εργατικής τάξης και τή δημιουργία ενιαίων κομμάτων πάνω στίς άρχές τού μαρξισμού - λενινι­ σμού. Ή ένότητα δράσης τής έργατικής τάξης είχε άποφασιοτική σημα­ σία στή δημιουργία τέτιων μαζικών διεθνών οργανώσεων, όπως ή Παγ­ κόσμια Συνδικαλιστική Ομοσπονδία, ή Διεθνής Δημοκρατική Ομοσπονδία Γυναικών, ή Διεθνής Ομοσπονδία Δημοκρατικής Νεολαίας, καί άλλες. Οί ιδέες τού έ.έ.μ. διαδίνονται ευρύ­ τατα στίς χώρες τού κεφαλαίου και κατακτούν όλο καί περισσότερους όπαδούς.

ένικό, ειδικό, γενικό (άντίστοιχα: άτομικό, μερικό, καθολικό). Φιλοσοφικές κατηγορίεςπούέκφράζουντίςάντίκείμενικές σχέσεις τού κόσμου καί χαρακτηρίζουντόπροτσέςτήςγνώσηςτου. Τό ένικό (ιδιαίτερο, άτομικό) ση­ μαίνει ένα συγκεκριμένο άντικείμενο περιορισμένο στό χώρο καί τό χρόνο. Τό καθολικό (γενικό) είναι τό παρό­ μοιο, άφηρημένο άπό τά ένικά καί τά ειδικά γνωρίσματα, είτε ιδιότητες, μέ βάση τό όποιο τά άντικειμενα καί τά φαινόμενα ενώνονται σ' αύτή ή τήν άλλη κατηγορία, τό είδος, εϊτε τό γέ­ νος. Τό ειδικό είναι ή ένότητα τού ενι­ κού καί τού καθολικού, τό άντικείμενο παρμένο στή συγκεκριμένη ολότη­ τα, άκεραιότητά του σάν καθορισμέ- 

t05

ëvTaTtxowyra tpyaaiag

vo γενικό καί σάν έν<κό πού δέν άποκλείεται άπό τήν αλληλουχία τού κό­ σμου. Τό ένικό είναι ή μορφή ύπαρξης τοϋ γενικού στό πραγματικό, τό ύπαρχον. Τό ειδικό είναι τό γενικό πραγματωμένο στό ένικό.

ενόραση. Βλ. λ. διαίσθηση. ένότητα καί πολυμορφία τοϋ κό­ σμου. Ή ένότητα τού κόσμου βρίσκε­
ται στήν ϋλικότητά του, στό γεγονός ότι όλα τά αντικείμενα καί τά φαινό­ μενα πού υπάρχουν στόν κόσμο άποτελούν διάφορα είδη ή ιδιότητες τής κινούμενης ϋλης. Δέν ύπάρχει τίποτα στόν κόσμο πού νά μήν είναι μιά συγ­ κεκριμένη μορφή ϋλης, ιδιότητά της, είτε έκδήλωση ιδιοτήτων και άμοιθαίων σχέσεων. Ή ένότητα τού κόσμου βρίσκει τήν έκφρασή της στήν καθολική συνά­ φεια τών φαινομένων καί τών αντικει­ μένων, στό γεγονός ότι όλα τά είδη τής ϋλης έχουν τέτιες γενικές ιδιότη­ τες, όπως ή κίνηση, ό χώρος, ό χρό­ νος, ή ικανότητα αύτοανάπτυξης κ.ό., στήν ύπαρξη γενικών νομοτελειών τού είναι πού δρουν σέ όλα τά επίπεδα τής οργάνωσης τής δομής τής ϋλης. Ό μως τήν ένότητα τού κόσμου δέν πρέπει νά τήν έννοούμε καί σάν ομοιομορφία τής κατασκευής της, σάν μιά άπλή άέναη επανάληψη τού ύπαρκτού καί σάν ύποταγή τών πάν­ των στούς ίδιους ειδικούς νόμους. Στή φύση ύπάρχει ένα άπειρο σύνολο ποιοτικά διαφορετικών δομικών έπιπέδων τής ϋλης καί στό καθένα άπ' αύτά ή ϋλη έχει διαφορετικές ιδιότη­ τες στή διάρθρωση καί υποτάσσεται σέ διάφορους ειδικούς νόμους κίνη­ σης. Ή ποσοτική καί ποιοτική πολυμορ­ φία τών φαινομένων τής φύσης δέν άποτελει άξεπέραστο εμπόδιο γιά τήν

άκρ)6ή γνώση τους. Ό άνθρώπινος νούς, στηριγμένος στήν ένότητα τών φαινομένων τής φύσης, στήν ύπαρξη στόν κόσμο γενικών ιδιοτήτων καί νομστελειών κίνησης τής ύλης, στό κάθε πεπερασμένο φαινόμενο άνακαλύπτει στοιχεία τού άπειρου, στό παρο­ δικό πλευρές τού αιώνιου.

έντατίκότητα εργασίας. Ή ένταση τής έργασίας πού καθορίζεται μέ τήν κατανάλωση έργασίας στή μονάδα τοϋ χρόνου. Ή άλλαγή τής έντατικότητας τής έργασίας συνδέεται μέ τήν άλλαγή κατανάλωσης τής έργατικής δύναμης στή μονάδα τού χρόνου, πού πραγματοποιείται μέτήν αύξηση είτε τή μείωση συγκεκριμένων έργατικών ένεργειών (πράξεων). Πιό έντατική έργασία μέ τόν όρο ύπαρξης όμοιων συνθηκών δημιουργεί στή μο­ νάδα τοϋ χρόνου περισσότερη άξία άπό τή λιγότερο εντατική έργασία. Στίς συνθήκες τού καπιταλισμού ή αύξηση τής έντατικότητας τής έργα­ σίας συμφέρει πάρα πολύ στόν καπι­ ταλιστή γιατί οδηγεί στήν αύξηση τής ποιότητας τής πρόσθετης έργασίας καί μεγαλώνει τό βαθμό εκμετάλλευ­ σης τών έργατών. Ή αύξηση τής έν­ τατικότητας τής έργασίας είναι ισότι­ μη μέ τήν παράταση τής έργάσιμης ημέρας, χειροτερεύει τήν κατάσταση τής έργατικής τάξης, έπιταχύνει τή φθορά τής έργατικής δύναμης, οδη­ γεί στήν αύξηση καί τή διάδοση τών έπαγγελματικών άσθενειών, στήν αύ­ ξηση τών ατυχημάτων στήν παραγω­ γή κλπ. Οί έργαζόμενοι στίς καπιταλιστικές χώρες διεξάγουν άγώνα ενάντια στήν έξαιρετική αύξηση τής έντατικότητας τής έργασίας. Στίς συνθήκες τοϋ σοσιαλισμού, χά­ ρη στό γεγονός ότι ή έργασία υποτάσ­ σεται σέ αυστηρό κανονισμό, ή έντατικότητα τής έργασίας δέν ξεπερνά τά 

ffi<.*ropf!y<arwf

[06

KOiMffi«rorai«sr<Mv <5<αφ. χώρας, άλλά γιατί τά μονοπώλια άπαιτούν τήν έξασφάλιση τού άνώ­ τατου μονοπωλιακού κέρδους. Εξαγωγείς κεφαλαίου είναι είτε τά ίδια τά μονοπώλια είτε ό κρατικός μη­ χανισμός τών ιμπεριαλιστικών κρα­ τών, πού βρίσκεται κάτω άπό τόν έλεγχό τους. Ή κρατική μορφή έξα­ γωγής κεφαλαίου συμφέρει στά μο­ νοπώλια γιατί έγγυάται τήν αποζη­ μίωση τών κερδών πού χάθηκαν μέτή φορολογική καταλήστευση τών έργαζομένων τής ίδιας τής χώρας. Ή έξαγωγή κεφαλαίου οξύνει τίς άντιθέσειςτού ιμπεριαλισμού. Ή έξα­ γωγή κεφαλαίου επιδιώκει όχι μόνο οικονομικούς, άλλά καί πολιτικούς σκοπούς. Οί ιμπεριαλιστικές δυνά­ μεις, παρέχοντας δάνεια στά ξένα κράτη, είτε εξάγοντας παραγωγικό κεφάλαιο σέ ξένες χώρες προσπα­ θούν νά έπιδάλουν σ' αύτές τούς δι­ κούς τους στρατιωτικούς καί πολιτι­ κούς όρους, ύποστηρίζουν παντού τά αντιδραστικά καθεστώτα, κατα­ πνίγουν τό άπελευθερωτικό κίνημα πού άγωνίζεται κατά τής ιμπεριαλι­ στικής καταπίεσης.

κανονικά όρια. Κι όταν οί συνθήκες παραγωγής άπαιτούν τήν αύξηση τής έντατικότητας τής έργασίας αϋτό έπανορθώνεται μέ τή μείωση τής έργάσιμης ημέρας. Ταυτόχρονα όταν ή έντατικότητα τής έργασίας φτάνει στό κανονικό έπίπεδο σέ όλες τίς σο­ σιαλιστικές έπιχειρήσεις αύτό δη­ μιουργεί μεγάλη έφεδρείαάνόδουτής άποτελεσματικότητας τής κοινωνι­ κής παραγωγής.

έξαγωγή έμπορευμάτων. Μορφή οί
κονομικών σχέσεων ανάμεσα στίς χώ­ ρες, πού προσδιορίζεται άπό τόν κα­ πιταλιστικό καταμερισμό έργασίας. Ή άντικειμενική άνάγκη έξαγωγής έμ­ πορευμάτων καθορίζεται άπό τήν άνάπτυξη τού κοινωνικού καταμερι­ σμού έργασίας καί τή δημιουργία τής παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονο­ μίας. Στήν έποχή τού ιμπεριαλισμού όταν ό διεθνής καταμερισμός έργα­ σίας στηρίζεται σέ σχέσεις κυριαρχίας τών χωρών μέ αναπτυγμένη βιομηχα­ νία πάνω σέ άλλες χώρες τού καπιτα­ λιστικού κόσμου ή έξαγωγή έμπορευ­ μάτων χρησιμοποιείται γιά την ένίσχυση καί σταθεροποίηση αύτών τών σχέσεων, γιά νά βγάζει ή ιμπεριαλιστι­ κή άστική τάξη ύψηλό μονοπωλιακό κέρδος. Μέτή δημιουργία τού παγκό­ σμιου σοσιαλιστικού συστήματος καί τής παγκόσμιας σοσιαλιστικής άγο­ ράς ή σφαίρα τής ιμπεριαλιστικής έκμετάλλευσης μέ τήν έξαγωγή έμπο­ ρευμάτων στένεψε πολύ.

έξάλειψη κοινωνικοταξίκών διαφο­ ρών. Τό προτσές προσέγγισης όλων
τών τάξεων, κοινωνικών στρωμά­ των καί ομάδων πού πραγματο­ ποιείται στή σοσιαλιστική κοινωνία καί έχει σάν άποτέλεσμα νά χάνουν τό χαρακτήρα καί τή σημασία τους τά όρια πού χώριζαν τούς άνθρώπους. Αύτό τό προτσές οδηγεί στήν ένωση όλων τών κοινωνικών ομά­ δων καί τήν έγκαθίδρυση τής κοινω­ νικής ομοιογένειας. Ή νίκη τού σο­ σιαλισμού όδηγεϊ στήν κατάργηση τών έκμεταλλευτριών τάξεων καί τή σοσιαλιστική μεταμόρφωση όλων τών άλλων τάξεων καί κοινωνικών ομάδων, είναι σπουδαίο ορόσημο στό δρόμο τής ύπερνίκησης τής κοι­ νωνικής άνομοιογένειας.

έξαγωγή κεφαλαίου. Τυπική γιά τό
μονοπωλιακό καπιταλισμό τοποθέ­ τηση κεφαλαίου σέ άλλες χώρες μέ σκοπό τήν έξασφάλιση άνώτατου κέρδους. Ή έξαγωγή κεφαλαίου είναι ένα άπό τά βασικά γνωρίσματα τού ιμπεριαλισμού. Τό κεφάλαιο έξάγεται στό έξωτερικό όχι γιατί δέν μπορεί νά χρησιμοποιηθεί στό έσωτερικό τής 

έ^έίί & 7 Στή διάρκεια του περάσματος άπό τό σοσιαλισμό στόν κομμουνι­ σμό πραγματοποιείται ή εξάλειψη: α) τών ταξικών διαφορών άνάμεσα στήν έργατική τάξη καί τή συνεται­ ρισμένη άγροτιά, β) τών κοινωνικών διαφορών άνάμεσα στους άνθρώπους βασικά τής χειρωνακτικής ερ­ γασίας (έργάτες, άγρότες! καί τούς άνθρώπους τής πνευματικής εργα­ σίας (διανόηση), γ) τών κοινωνικοοι­ κονομικών καί τών πολιτιστικών διαφορών καί τών διαφορών στόν τρόπο ζωής άνάμεσα στόν πληθυ­ σμό τής πόλης καί τής υπαίθρου, δ) τών κοινωνικών διαφορών μέσα στήν έργατική τάξη, τή συνεταιρι­ σμένη άγροτιά, τή διανόηση, τούς υπαλλήλους. Ή προσέγγιση όλων τών κοινωνι­ κών ομάδων καί ή εξάλειψη τών κοινωνικοταξικών διαφορών στήν πο­ ρεία οικοδόμησης τής σοσιαλιστικής κοινωνίας σημαίνει: προσέγγιση τής εργατικής τάξης καί τής συνεταιρι­ σμένης άγρστιάς όσον άφορά τή θέ­ ση τους στό σύστημα τών οικονομι­ κών σχέσεων καί τής σχέσης τους στά μέσα παραγωγής. Προσέγγιση τής έργατικής τάξης, τής άγροτιάς καί τής διανόησης άναφορικά μέ τό χαρακτήρα τής εργασίας. Προσέγγι­ ση τής έργατικής τάξης, τής άγροτιάς καί τής διανόησης στό πολιτι­ στικό, τεχνικό επίπεδο. Δημιουργία προϋποθέσεων βαθμιαίας εξάλει­ ψ η ς τών διαφορών στήν κατανομή τών προϊόντων. Εφαρμογή μέτρων γιά τήν προσέγγιση τού τρόπου ζωής όλων τών κοινωνικών ομάδων. Ή εξάλειψη τών κοινωνικών καί ταξικών διαφορών είναι μιά διαρκής καί σύνθετη διαδικασία, πού θά ολο­ κληρωθεί μόνο στίς συνθήκες τοΰ άναπτυγμένου, του ώριμου κομμου­ νισμού. έξέλιξη. Προτσές κίνησης άπό μιά κα­

107

κα< Επανάστασή

τώτερη (άπλή) κατάσταση σέ άνώτερη (σύνθετη). Κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα αύτοϋ τού προτσές κίνη­ σης είναι ή έξαφάνιση τού παλιού καί ή έμφάνιση τού νέου. Ή έξέλιξη τών συστημάτων τού άνόργανου, τοΰ ζωικού κόσμου, τής άνθρώπινης κοινωνίας καί τής γνώ­ σης ύποτάσσεται οτούς γενικούς νό­ μους τής διαλεκτικής. Χαρακτηριστι­ κή μορφή έξέλιξης είναι ή σπειροειδής (έλικοειδής). Κάθε ξεχωριστό προτσές έ. έχει άρχή και τέλος. Καί μάλιστα στήν άρχή στήν τάση έμπεριέχεται τό τέλος τής έ., ή δέ ολοκλήρωση τού δοσμένου κύκλου έ. θέτει τά θεμέλια ένός νέου κύκλου μέσα στόν όποιο έπαναλαμθάνονται άναπόφευκτα με­ ρικές ιδιομορφίες τού προηγούμενου κύκλου. Ή έξέλιξη είναι εσωτερικό προτσές κάθε φαινομένου: τό πέρασμα άπό μιά κατώτερη κατάσταση σέάνώτερη παρουσιάζεται γιατί μέσα στήν κατώ­ τερη περιέχονται σέλανθάνουσα μορ­ φή οί τάσεις πού οδηγούν σέάνώτερη κατάσταση καί ή άνώτερη κατάστα­ ση είναι ή κατώτερη σέ άνάπτυξη κατάσταση. Συνάμα μόνο σέ μιά άρκετά ϋψηλή βαθμίδα τής έ. φανερώ­ νονται ολοκληρωτικά καί γιά πρώτη φορά γίνονται κατανοητές οί ένδείξεις ύπαρξης μιάς άνώτερης κατάστα­ σης, ή όποίαπεριέχεται στήν κατώτε­ ρη. Π.χ. ή συνείδηση είναι άποτέλε­ σμα έ. τής ύλης. Μόνο άπ' αύτή τήν άποψ η είναι δυνατό ν' άποκαλυφθε! ή ιδιότητα τής άντανάκλασης πού βρίσκεται στή βάση τής ύλης. Ή άναπαραγωγή τής έ. θεωρητικά είναι δυ­ νατή μόνο μέ τή βοήθεια τών τρόπων και μεθόδων τήςδιαλεκτικήςλογικής.

έξέλιξη καί επανάσταση. Είναι δυό άλ ληλένδετες πλευρές τής έξέλιξης πού αντιστοιχούν στήν άνάπτυξη τών πο­ σοτικών άλλαγών στήν πορεία τών φαινομένων (έξέλιξη) καί στή λίγο- 

έξίσωτίΚ!? χατανο/#?

!08

έ^ίσωτίκί^ χατανσ^

πολύ γρήγορη ποιοτική αλλαγή (έπανασταση). Η αντίληψη τού διαλεκτι­ κού υλισμού γιά τήν άλληλένδετη σχέ­ ση έ. καί έ. ξεπέρασε τή μεταφυσική μσνσμερεια πού θεωρούσε τήν εξελιίη σαν ένα προτσές ποσοτικών καί μονο αλλαγών. Ή κίνηση περικλείνει μέσα της καί τίς βαθμιαίες ποσοτικές αλλαγές (εξέλιξη) καί τή διακοπή τους <επανάσταση ). Η επανάσταση δέν γί­ νεται αυθαίρετα, είναι άντικειμενικο προτσές μεσα στό οποίο οί παλιές αντιθεσεις αφού φθάσουν στήν ανώ­ τατη βαθμίδα έντασης ύπερπηδούνται και το φαινόμενο πού εμφανίζεται πανω σ αυτή τη βαση αναπτύσσεται χαρη στις νεες αντιθέσεις. Η άρνηση τής επαναστασης σάν νομοτελειακό αποτελεσμα τής έξέλιξης χαρακτηρί­ ζει τον αναθεωρητισμό πού βλέπει την αναπτυξη σάν μιά εύθύγραμμη εξελιξη χωρίς τό στοιχείο τών ριίικών ποιοτικών άλλαγών τών κοινωνικών συνθηκών. Ο διαλεκτικός ύλισμός εί­ ναι έναντια στόν άναθεωρητισμό, άλ­ λά καί στόν «άριστερό" όπορτσυνισμο που δεν υπολογίζει τήν άνάγκη προσεκτικής προετοιμασίας τής έπανάστασης καί κηρύχνει τό σύνθημα τής « επαναστασης" ανεξάρτητα άπό τίς συνθήκες καί τή συγκεκριμένη κατάσταση. Μιά τέτια αντίληψη τής έπανάστασης πού άγνοεί τό στοιχείο τής έίελικτικής προετοιμασίας χαρα­ κτηρίζει τό μικροαστικό έπαναστατισμό ό όποιος έκδηλώνεται καί στό σύγχρονο στάδιο τής παγκόσμιας έξέλιξης. Ή έννοια τής έίέλιίης χρησι­ μοποιείται έπίσης όταν θέλουμε νά μι­ λήσουμε γιά τήν έξέλιξη μέ τήν εύρύτερη σημασία της (π.χ. έξέλιξη τού ορ­ γανικού κόσμου). Στήν τέτια περί­ πτωση μέ τόν όρο εξέλιξη εννοούμε τήν κίνηση πού συμπεριλαθαίνει και τίς ποσοτικές καί τίς ποιοτικές άλλαγές.

μής τών καταναλωτικών άγαθών εξί­ σου σέ όλα τά μέλη τής ομάδας (κολεκτίθας) άνεξάρτητα άπό τή συνεισφο­ ρά έργασίας τού καθένα. Ή έ.κ. προ6άλλει στά διάφορα στάδια τής ιστο­ ρίας είτε σάν αντικειμενική άνάγκη εί­ τε σάν εκδήλωση άπατηλής άντίλη­ ψ ης τής ισότητας. Ή έ.κ. άντικειμενικά ήταν μιά άναγκαία μορφή κατανο­ μής τών προϊόντων στήν πρωτόγονη κοινωνία (ανεπαρκή μέσα συντήρη­ σης, κοινή εργασία γιά τήν έξασφάλισή τους, άνάγκη διατήρησης τής πρωτόγονης οργάνωσης κλπ.). Ή εξέλιξη τών παραγωγικών δυνάμων, ή εμφάνιση τής άτομικής ιδιοκτησίας στά μέσα παραγωγής καί ή εμφάνιση τής ταξικής άνισότητας καθόρισαν και τίς άλλαγές στόν τρόπο παραγω­ γής, επομένως καί στόν τρόπο κατα­ νομής. Ωστόσο στή διάρκεια πολλών αιώνων, ή έ.κ. συνεχίζει νά υπάρχει μέ τή μορφή έξισωτικής χρησιμοποίη­ σης τής γής στίς άγροτικές κοινότητες τής Κίνας, τής Ινδίας, τής Ρωσίας, τής Γερμανίας καί μερικών άλλων χωρών. Ή άνάγκη τής έ.κ. άποτελούσε έκφραση τών πρωτόγονων άντιλήψεων τής ισότητας καί τής δικαιοσύ­ νης καί προΒαλλόταν πολλές φορές άπό τίς εργαζόμενες μάζες καί τούς ιδεολόγους της. Τήν ιδέα τής έ.κ. ώς ενα βαθμό υποστήριζαν οι γάλλοι ούτοπιστές σοσιαλιστές. Ο επιστημονι­ κός κομμουνισμός, θεμελιώνοντας τις άρχές κατανομής στό σοσιαλισμό καί τόν κομμουνισμό άντιπαραθέτει στήν έ.κ. τήν επιστημονική άντίληψη τής ισότητας. Δέν μπορεϊ νά διατείνεται κανείς ότι τό αίτημα τής έξίσωσης εκφράζει τήν ούσία τού κομμουνι­ σμού. Ο έξισωτικός τρόπος κατανο­ μής εμποδίζει τήν οικονομική πρόο­ δο, τήν άνάπτυξη τής παραγωγικό­ τητας τής εργασίας. Οι κομμουνι­ στές, άρνούμενοι τόν έξισωτικό τρό­ πο κατανομής σάν κριτήριο τής κομ­ έξΜΗύΤίκή κατανομή. Μορφή κατανο­ μουνιστικής ισότητας, έφαρμόζουν 

ίέίίίω πκός

109

έπανάσταοι^ xoiwviK;;

ταυτόχρονα οικονομική πολιτική πού έχει κατεύθυνση τήν εξίσωση τών πραγματικών εσόδων τών εργατών καί άγροτών, τήν αύξηση τού μισθού εκείνων τών κατηγοριών εργαζομέ­ νων πού έχουν χαμηλούς μισθούς. Αύτή ή εξίσωση πού στηρίζεται στίς έξισωτικές αλλαγές του χαρακτήρα τής έργασίας καί τής ειδίκευσης είναι άντανάκλαση τών προτσές εξάλει­ ψ η ς τών κοινωνικών διαφορών πού συντελούνται στή σοσιαλιστική κοι­ νωνία καί θά ολοκληρωθεί στήν κομ­ μουνιστική κοινωνία.

Μάο Τσέ-τούγκ στήν Κίνα έκανε μιά σειρά μεταρρυθμίσεις στό πνεύμα τοϋ έξισωτισμού, στίς όποιες προ­ σπαθεί ν' άνάγει τήν ούσία τής μαρξι­ στικής διδασκαλίας γιά τόν κομμουνι­ σμό. Ο έπιστημονικός κομμουνισμός άντιπαραθέτει στόν έ.κ. τή διδασκα­ λία γιά τόν άρμονικό συνδυασμό στή μελλοντική κοινωνία τών συμφερόν­ των τής προσωπικότητας καί τής ομάδας, γιά τήν πλήρη άνθηση όλων τών άνθρώπινων ικανοτήτων καί τήν άμιλλά τους στίς συνθήκες τής άταξικής κοινωνίας.

έξίσωτικός κομμουνισμός. Μορφή
κοινωνικής ουτοπίας, πού έχει σάν ιδανικό τήν κοινωνία, ή όποία θά στη­ ρίζεται στήν ομαδική ιδιοκτησία τών μέσων παραγωγής, καθώς καί στήν πλήρη, τήν απόλυτη ισότητα όλων τών παραγωγών όχι μόνο άπό οικο­ νομική, κοινωνική καί πολιτική άπο­ ψ η , άλλά καί άπό τήν άποψη τής εξί­ σωσης όλων τών άναγκών. Οί ιδέες του έ.κ. παίρνουν διάφορες μορφές. Μερικές αιρέσεις άπό τίς όποιες δια­ μορφώθηκε ό χριστιανισμός περιεί­ χαν επίσης παρόμοιες ιδέες. Τά σχέδια καί οί θέσεις του έ.κ. κα­ τέχουν σημαντική θέση στήν άγροτική ιδεολογία τής έποχής τοϋ φεουδαρχισμού. Μέ τίς ιδέες τοϋ έ.κ. είναι διαποτισμένες, οί πρώτες λογοτεχνι­ κές καί κοινωνικέςοΰτοπίεςτώνΜόρ, Καμπανέλα, Μορέλι. Γνωρίσματα τού έ.κ. υπάρχουν τόσο στόν γαλλικό επαναστατικό κομμουνισμό του 18ου αιώνα, όσο καί στόν «ειρηνικό» σο­ σιαλισμό του Φουριέ καί τών οπαδών του. Ot Κ. Μάρξ καί Φ. Ενγκελς έκαναν αυστηρή κριτική στόν έ.κ. καί τόν χα­ ρακτήρισαν σάν βιασμό τής προσω­ πικότητας. Στά μέσα τού 20ού αιώνα, εκθέτον­ τας τήν ίδια τήν ούσία τού επιστημο­ νικού κομμουνισμού, ή όμάδα τοϋ

εξωτερικός κόσμος. Τό σύνολο τών
ύλικών άντικειμένων, τών φαινομέ­ νων, τών σχέσεων καί τών άμοιΒαίων συναρτήσεών τους πού ύπάρχουν έξω άπό τή συνείδηση τοϋ άνθρώπου καί άνεξάρτητα άπ' αύτή. Ο έ.κ. άποτελεΐ τήν πηγή τής γνώσης. Ο άνθρωπος γνωρίζει τόν έ.κ., τή φύση καί τήν κοινωνία, στό προτσές τής κοινωνικοπαραγωγικής πράξης. Σύμ­ φωνα μέ τήν άπσψ η τού ιδεαλισμού ό έ.κ. είναι προϊόν είτε τής δημιουργίας τής υπερφυσικής πνευματικής ύπαρ­ ξης (άντικειμενικός ιδεαλισμός) είτε κατασκευή τής συνείδησης τής προ­ σωπικότητας (υποκειμενικός ιδεαλι­ σμός).

ΕΟΚ. Βλ. λ. «Κοινή Αγορά".
Ανώτατη φάση τής ταξικής πάλης, μορφή κοι­ νωνικής έξέλιξης πού εμφανίστηκε ιστορικά καί έπιδιώκει τή θεμελιακή λύση τών κοινωνικοοικονομικών καί άντίστοιχα τών ταξικών άντιθέοεων καί τήν ποιοτική άλλαγή τής κοινωνι­ κής συγκρότησης. Πραγματοποιείται μέ τήν άμεση πάλη τών λαϊκών μαζών καί τήν καθοδήγηση καθορισμένων πολιτικών δυνάμεων έναντια στήν ΰπάρχουσα κοινωνικοπολιτική κατά-

επανάσταση κοινωνική. 

f.7i? t'<wmw/ λ'Οί ί'<ίίί7λ7/

ίίΟ

Α7Ηί'0ί7ΓΛ<7ί/ λΌίί'ΜΙ'ίλν;

στάση πραγμάτων πού εμποδίζει τήν πρόοδο, ένάντια στήν παλιά πολιτική Εξουσία. Ή κ.έ. έχει σάν άποτέλεσμα τήν έπι6ολή νέας πιό προοδευτικής κατά­ στασης πραγμάτων. Ή έννοια τής κοινωνικής επανάστα­ σης χρησιμοποιείται συνήθως σάν συνώνυμο τής μετάδοσης άπό τόν ένα κοινωνικοοικονομικό σχηματισμό σέ άλλον πιό προοδευτικό. Μέ αύτή τήν έννοια άναφέρουν 4 βασικούς τύ­ πους κ.έ.: α) τή διάλυση τής πρωτό­ γονης κοινωνίας καί τήν εμφάνιση τής άτομικής ιδιοκτησίας καί τής εκμετάλ­ λευσης, β) τήν κατάργηση τής δουλο­ κτητικής κοινωνίας καί τήν έμφάνιση τού φεουδαρχισμού, γ) τήν άντιφεουδαρχική άστική επανάσταση, δ) τήν προλεταριακή σοσιαλιστική επανά­ σταση. Η καθεμιά άπ' αύτές τίς άπσφασιστικές στροφές στήν παγκόσμια ιστο­ ρία είχε πραγματικά επαναστατικό χαρακτήρα μέ τήν έννοια τής ποιοτι­ κής άλλαγής τού τρόπου παραγωγής καί τών ύπόλοιπων μορφών τή ς ζωής τού άνθρώπου. Ώστόσοώςτή γέννη­ ση τού καπιταλισμού δέν μπορούμε νά μιλάμε γιά κ.έ. μέτήν άκριθή έννοια τού όρου. Χαρακτηριστικό γνώρισμα τής με­ τάδοσης άπό τήν πρωτόγονη κομ­ μουνιστική, πατριαρχική κατάσταση πραγμάτων στίς σχέσεις τής άτομικής ιδιοκτησίας είναι ό εντελώς αύθόρμητος χαρακτήρας της, πού είχε σάν άποτέλεσμα τήν εξαιρετικά μεγάλη χρονική περίοδο πραγματοποίησής της. Αρχίζοντας άπό τή δουλοχτητική κοινωνία στήν ιστορική σκηνή εμφα­ νίζονται τάξεις πού ενδιαφέροντα! τό­ σο γιά τή διατήρηση τής δοσμένης κατάστασης πραγμάτων καί τάξεις πού ενδιαφέροντα! γιά τήν κατάργη­ σή της. Γι' αύτό τήν κατοπινή ιστορι­ κή εξέλιξη τή χαρακτηρίζει ή βαθ­

μιαία άνάπτυξη τής συνειδητής συμ­ μετοχής τών διάφορων κοινωνικών ομάδων καί τάξεων στήν άμεση πάλη γιά τήν άλλαγή ή τή διατήρηση αύτής τής κατάστασης. Κεντρικό ζήτημα τής κ.έ. είναι τό ζήτημα τής κατάκτησης τής κρατικής εξουσίας άπό τή καινούργια τάξη καί ή χρησιμοποίησή της γιά τό μετασχη­ ματισμό καί τήν παραπέρα άνάπτυξη τής κοινωνίας. Οί συγκρούσεις διά­ φορων τάξεων καί κοινωνικών ομά­ δων καί τών πολιτικών δυνάμεων, τών κομμάτων πού εκπροσωπούν τά συμφέρσντά τους στήν άμεση πάλη γιά τήν πολιτική εξουσία, στήν κοινωνιολογία λέγονται πολιτική επανά­ σταση. Οί πολιτικές επαναστάσεις δέν είναι μιά όπσιαδήποτε άλλαγή τού κρατι­ κού εποικοδομήματος, δέν είναι ταυ­ τόσημες μέ τά πραξικοπήματα, άλλά είναι άποτέλεσμα μιάς αύοτηρά νομο­ τελειακής έξέλιξης τής κοινωνίας. Σύμφωνα μέ τό γενικό κανόνα ή πολι­ τική έπανάσταση είναι άδύνατη χω­ ρίς τήν έπαναστατική κατάσταση, όταν οί «κάτω" δέ θέλουν νά ζούν μέ τόν παλιό τρόπο καί οί τάξεις πού βρίσκονται στήν εξουσία, οί «άνω", δέν μπορούν νά διοικούν μέ τόν παλιό τρόπο, όταν ή δραστηριότητα τών μαζών πού ή γενική κατάσταση τής πολιτικής κρίσης τίς τραθάει στήν πά­ λη άνεθαίνει σημαντικά. Ή μετατρο­ πή τής έπανασταστικής κατάστασης σέ έπανάσταση έξαρτάταί κατά πολύ άπό τόν υποκειμενικό παράγοντα, δηλαδή, άπό τό βαθμό ώριμότητας καί οργάνωσης τού επαναστατικού κόμματος, άπό τό άν είναι σέ θέση οί καθοδηγητές τών καταπιεζομένων νά κάνουν τήν τάξη τους ικανή γιά δρα­ στήριες μαζικές οργανωμένες επανα­ στατικές ένέργειες, νά ξεσηκώσουν τό λαό σέ αποφασιστική άνοιχτή σύγ­ κρουση μέ τούς καταπιεστές. Από τό χαρακτήρα καί τή δύναμη τών μαζι­ 

"ίπανάστασ?? τών

επαναστατικός τυχοό<ωκτ<σ/νός στήν τρίτη δεκαετία τού 20ού αί. καί διαδίδεται καί σήμερα. Ή θεωρία τής «έ. τών δ." κρύδει τό γεγονός ότι ή αύξηση τού διευθυντικού προσωπι­ κού άπεικονίζει τά προτσές συγ­ κέντρωσης τής παραγωγής καί τήν άνάπτυξη τών καπιταλιστικών μονο­ πωλίων, ένώ ή αύξηση τού άριθμού τών μετοχών άποτελει μιά άπό τις μορφές κινητοποίησης τών χρηματι­ κών άπσταμιεύσεων τών έργαζομέ­ νων πρός τό συμφέρον τής χρηματιστικής ολιγαρχίας. Παρά τούς ισχυρι­ σμούς τών οπαδών αύτής τής θεω­ ρίας τό στρώμα τών διευθυντών δέν κυριαρχεί στήν άστική κοινωνία. Μό­ νο ή κορυφή τού διευθυντικού στρώ­ ματος έγινε συστατικό κομμάτι τής χρηματιστικής ολιγαρχίας. Ή πλειοψ η φ ία τών διευθυντών άποτελει όπως καί πριν τό άντικείμενο έκμετάλλευσης τού χρηματιστικού κεφα­ λαίου. Ή θεωρία τής «έ. τών δ.'ί είναι παρόμοια μέ τή θεωρία τού «λαϊκού καπιταλισμού" καί άλλες σύγχρονες άστικές θεωρίες. Επαναστατικός τυχοδιωκτισμός. Στά ση πολιτικών ομάδων είτε ξεχωρι­ στών ιστορικών παραγόντων, πού επιδιώκοντας τήν κοινωνική ή τήν πο­ λιτική άπελευθέρωση τού λαού, τήν άνάπτυξη τής έπανάστασης, δέν παίρνουν ύπόψη τούς άντικειμενικούς νόμους εξέλιξης τού άπελευθερωτικού προτσές, άποσπώνται άπό τίς μάζες, δέν υπολογίζουν τό βαθμό ωριμότητάς τους καθώς καί τής προετοιμασίας τους γιά τήν άλφα ή βήτα δράση. Χαρακτηριστικό γνώρισμα τού έ.τ. είναι ή έπικράτηση τής έπαναστατι­ κής φρασεολογίας, ή όποια γίνεται ιδιαίτερα έπικίνδυνη σέ περιόδους υποχώρησης τής επανάστασης, σέ περιόδους πού οΐ μάζες δέν είναι προετοιμασμένες γιά μαχητικές έκδηλώσεις στόν πολιτικό στί6ο.

κών ενεργειών στήν έπαναστατική διαδικασία έξαρτώνται άμεσα ό χρό­ νος καί ή μορφή εγκαθίδρυσης τού νέου κοινωνικού συστήματος, δηλα­ δή, εκείνων τών άντικειμενικών συν­ θηκών πού θά καθορίζουν σ' ένα άρκετό χρονικό διάστημα τούς μελλοντι­ κούς όρους γιά τήν κατεύθυνση τής δραστηριότητας τού ανθρώπου. Ή άλλαγή στό πολιτικό εποικοδό­ μημα άσκεϊ τεράστια επίδραση σέ όλες τίς άλλες σφαίρες ζωής τής κοι­ νωνίας: στήν οικονομία, τήν ιδεολο­ γία, τόν πολιτισμό κλπ. Οΐ μορφές τής κ.έ. είναι εξαιρετικά ποικίλες καί καθορίζονται σέ σο6αρό βαθμό άπό τίς κινητήριες δυνάμεις, άπό τίς εθνικές συνθήκες, άπό τή διε­ θνή κατάσταση κλπ. Σύμφωνα μέ τή θεωρία τού επιστη­ μονικού κομμουνισμού συνέπεια τής ταξικής πάλης τών έργαζομένων κατά τού καπιταλισμού είναι ή σοσια­ λιστική επανάσταση. Σέ αντίθεση μέ τίς αστικές επαναστάσεις στή σοσια­ λιστική επανάσταση οΐ λαϊκές μάζες γίνονται συνειδητοί δημιουργοί νέων μορφών ζωής πού άνταποκρίνσνται στά συμφέροντα όλης τής έργαζόμενης άνθρωπότητας. Ή σοσιαλιστική έπανάσταση είναι ό τελευταίος τύπος κοινωνικής πολιτικής έπανάστασης. Μέσα σέ μιά τέτια σοσιαλιστική κατά­ σταση πραγμάτων, όταν δέθά υπάρ­ χουν τάξεις καί ταξικοί άνταγωνισμοί, οί κοινωνικές εξελίξεις παύουν νά είναι πολιτικές έπαναστάσεις. «έπανάσταση τών διευθυντών). Σύγχρονη άστική θεωρία σύμφωνα μέ τήν οποία ή κυριαρχία τής μετοχι­ κής μορφής επιχειρήσεων οδηγεί τά­ χα στόν παραμερισμό τής έξουσίας τών καπιταλιστών ιδιοκτητών στίς ενώσεις καί τίς τράπεζες καί τή μετα6ί6ασή της στά χέρια τών τεχνοκρα­ τών. Ή θεωρία αύτή εμφανίστηκε 

επεκτατισμός

H2 νας, τό σύστημα εννοιών καί κατηγο­ ριών, τό σύστημα έπιστημονικών πληροφοριών, όπως έπίσης καί τό σύνολο τών επιστημονικών γνώσεων, πού έμφανίζονται ειτε μέ τή μορφή τής προϋπόθεσης, είτε τού μέσου, εί­ τε τού άποτελέσματος τής επιστημο­ νικής παραγωγής. Λύτά τά άποτελέσματα μπορούν έπίσης νά έμφανιστούν σάν μιά άπό τίς μορφές τής κοινωνικής συνείδη­ σης. Ή έ. δέν περιορίζεται στή φυσιο­ γνωσία, είτε στίς μαθηματικές (άκριΒείς) έπιστήμες, όπως νομίζουν οι θετικιστές, άλλ' άποτελει ένα άκέραιο σύστημα πού περιλα8αίνει τήν ιστο­ ρία τής φύσης, καί τήν ιστορία τής κοινωνίας, τή φιλοσοφία καί τίς φυσι­ κές έπιστήμες, τή μέθοδο καί τή θεω­ ρία κλπ. Ή έπιστήμη είναι άποτέλεσμα τού κοινωνικού καταμερισμού τής έργα­ σίας, τού χωρισμού τής πνευματικής άπό τή χειρωνακτική έργασία. Προϋ­ ποθέσεις έμφάνισης τής έ. είχαν δημιουργηθεί στίς χώρες τής άρχαίας Ανατολής: Αίγυπτο, Βαθυλωνία, Ιν­ δία, Κίνα. Οί κατακτήσεις όμως τού άνατολικού πολιτισμού δουλεύτη­ καν, άναπτύχθηκαν καί μετατράπηκαν σέ ένα καλομελετημένο θεωρητι­ κό έπιστημονικό σύστημα στήν άρχαία Ελλάδα. Μέ τήν έμφάνιση τής μεγάλης πα­ ραγωγής μηχανοκατασκευών μετά τή βιομηχανική έπανάσταση,ή έ. άπό θεωρητική, άσχολούμενη κυρίως μέ τήν εξωτερική θεώρηση τών πραγμά­ των, μετατρέπεται σέ δραστήριο παράγοντα τής ίδιας τής παραγω­ γής. Στίς συνθήκες τής σύγχρονης έπιστημονικοτεχνικής έπανάστασης, άπό τόν έργάτη άπαιτειται ή κατάκτηση τών βάσεων τών έπιστημονι­ κών γνώσεων καί ή έ. μετατρέπεται σέ άμεση παραγωγική δύναμη. Στή σοσιαλιστική κοινωνία ή πετυ­

Ό έ.τ. προξενεί ζημιά στό άπελευθερωτικό κίνημα. Οϊ Κ. Μάρξ καί Φ. Ένγκελς διεξήγαν σκληρό άγώνα καί μέσα στό προλεταριακό πολιτικό κί­ νημα πάλευαν κατά τής ύπερεκτίμησης τής επαναστατικής ωριμότητας τού δυτικοευρωπαϊκού προλεταριά­ του, πού χαρακτήριζε τά μικροαστι­ κά κόμματα καί ομάδες. Ο Β.ί. Λένιν έκανε έπίσης επανειλημμένα κριτική στόν έ.τ. στό ρωσικό καί τό διεθνές έργατικό κίνημα, υπογραμμίζοντας ότι τού λείπει ή έπιστημονικά θεμε­ λιωμένη θεωρία, τό πρόγραμμα δρά­ σης κλπ. Ό έ.τ. είναι σοθαρός έχθρός καί τών σύγχρονων επαναστατικών δυ­ νάμεων. Οι έπαναστάτες μαρξιστές ξεσκεπάζουν μέ όλα τά μέσα τό σύγχρονο έ.τ. Προσιταθούννά σταθε­ ροποιήσουν καί νά άναπτύξουν περισσότερο τούς δεσμούς τους μέ τίς λαϊκές μάζες. έπεκτατισμός. Εξάπλωση, έπέκταση οικονομική, έδαφική, πολιτική. Ή οι­ κονομική καί πολιτική έπέκταση ση­ μαίνει κατάληψη άπό τίς ιμπεριαλι­ στικές δυνάμεις νέων έδαφών, νέων άγορών, νέων πηγών πρώτων ύλών. Ο έ. σημαίνει οικονομική καί πολιτική υποδούλωση άλλων χωρών καί λαών.

επιστήμη. Σφαίρα τής ερευνητικής
δραστηριότητας του άνθρώπου, πού έχει σκοπό τήν παραγωγή νέων γνώ­ σεων γιά τή φύση, τήν κοινωνία καί τό προτσές τής γνώσης καί περιλαθαίνει όλους τούς όρους καί τά στοιχεία αυ­ τής τής παραγωγής: τούς έπιστήμονες, μέ τίς γνώσεις καί τίς ικανότητες, τήν ειδίκευση καί τήν πείρα μέ τόν καταμερισμό καί τό συντονισμό τής έπιστημσνικής έργασίας, τά έπιοτημονικά ιδρύματα μέ τόν τεχνικό έξοπλισμό τών πειραματικών έργαστηρίων, τις μέθοδες επιστημονικής έρευ­ 

άϊίΟΤ%Λ?Αογάι

!!3

ίπίοτί^^ονίκόζ

χημένη άνάπτυξη τής έπίοτήμης καί ή έφαρμογή τών άποτελεσμάτων της στήν παραγωγή είναι άπαραίτητος όρος επιτάχυνσης τής έπιστημονικοτεχνικής προόδου. Γ)ά τήν πλήρη άν­ θηση τής έ. itvat άπαραίτητη ή επι­ κράτηση τών κομμουνιστικών κοινω­ νικών σχέσεων. έτπστημολογία. Κλάδος τής επιστή­ μης πού μελετάει τή λειτουργία καί τήν έξέλιξη τής επιστήμης σάν συνολι­ κό προτσές, χρησιμοποιώντας φιλο­ σοφικές, οικονομικές, κοινωνιολογι­ κές καί ψ υχολογικές μέθοδες. Σκοπός τής έ. είναι ή άποκάλυψη τών τρό­ πων καί τών κριτηρίων ορθολογιστι­ κής άξιοποίησης τής επιστήμης στή σύγχρονη κοινωνία. Ή έ. μελετάει τά προθλήματα οργάνωσης τής επιστη­ μονικής δραστηριότητας, διεύθυνσης τής επιστήμης, τής έπιστημονικής καί τεχνικής πρόΒλεψης, τής δημιουρ­ γίας καί τής άξιοποίησης τών έτπστημονικών στελεχών. έπιστημονική πρόβλεψη. Πρόγνωση φαινομένων τής φύσης καί τής κοινω­ νίας, πού δέν εμφανίστηκαν ή δέν έπιαημάνθηκαν άκόμα άπό τήν πείρα. Ή έ.π. στηρίζεται στή γενίκευση τών θεωρητικών καί πειραματικών δεδο­ μένων καί στόν υπολογισμό τών αντι­ κειμενικών νομοτελειών τής έξέλιξης. Ή έ.π. μπορε! νά είναι δύο ειδών: α) σχετική μέ άγνωστα φαινόμενα, πού δέν καταγράφτηκαν άπό τήν έμπειρία, τά όποια όμως υπάρχουν (π.χ. πρόγνωση τών άντιμορίων, νέων χη­ μικών στοιχείων κλπ.), β) σχετική μέ φαινόμενα τά όποια μπορούν μόνο στό μέλλον νά έμφανιστοϋν, όταν ύπάρξουν οί απαραίτητες συνθήκες (π.χ. ή πρόγνωση τού Μάρξ γιά τήν άναπόφευκτη κατάρρευση τού καπι­ ταλισμού καί τή νίκη τού σοσιαλι­ σμού, τό συμπέρασμα τού Λένιν γιά

τή δυνατότητα οικοδόμησης τού κομ­ μουνισμού σέ μιά χώρα). Ή έ.π. στηρίζεται πάντα στήν έπέκταση τών γνωστών νόμων τής φύ­ σης καί τής κοινωνίας στόν τομέα τών άγνωστων φαινομένων ή αύτών πού δέν έμφανίστηκαν άκόμα. Ή έ.π. περιέχει άναπόφευκτα καί στοιχεία πιθανών υποθέσεων σχετικά ιδίως μέ τά συγκεκριμένα γεγονότα τού μέλ­ λοντος καί τού χρόνου έμφάνιοής τους. Τελικό κριτήριο τής ορθότητας τής έ.π. είναι πάντα ή πράξη. έπ)στημονικός κομμουνισμός. Είναι ένα άπό τά τρία συστατικά μέρη τού μαρξισμού - λενινισμού (μαζί μέ τή μαρξιστική φιλοσοφία καί τήν πολιτι­ κή οικονομία). Αποκαλύπτει τίς γενι­ κές νομοτέλειες, τούς δρόμους καί τίς μορφές τής ταξικής πάλης τού προλε­ ταριάτου, τής σοσιαλιστικής έπανάστασης, τής οικοδόμησης τοΰ σοσια­ λισμού καί τού κομμουνισμού. Στήν ευρύτερη του έννοια είναι ό μαρξι­ σμός - λενινισμός στό σύνολό του. Τή διδασκαλία τού έ.κ. τή διατύπω­ σαν oi Κ. Μάρξ καί Φ. "Ενγκελς καί στίς νέες ιστορικές συνθήκες τήν άνάπτυξε ό Λένιν. Ό έ.κ. σέ οργανική ενότητα μέ τή μαρξιστική φιλοσοφία καί τήν πολιτι­ κή οικονομία άναλύει καί θεμελιώνει: τό αναπόφευκτο τής κατάργησης τοΰ καπιταλισμού καί τοΰ θριάμθου τοΰ κομμουνισμού, τόν παγκόσμιο ιστορικό ρόλο τής έργατικής τάξης σέ σομμαχία μέ όλους τούς έργαζομένους, τήν ταξική πάλη τοΰ προλετα­ ριάτου καί τή σοσιαλιστική έπανάσταση, καθώς και τίς άλλες επανα­ στάσεις καί άπελευθερωτικά κινήμα­ τα, τίς νομοτέλειες καί τούς δρόμους οικοδόμησης τού σοσιαλισμού καί τσϋ κομμουνισμού, τις βασικές άρχές τής στρατηγικής καί τακτικής τών μαρξιστικών - λενινιστικών κομμά­ των. 

άπσπρ^ονίκοτΐχνΜπ? έπανάοτασ!?

! 14

έργασία

Ο έ.κ. έχει διεθνιοτικό χαρακτήρα, γενίκευε) τήν πείρα τού επαναστατι­ κού καί άπελευθερωτικού κινήματος, εκφράζει δημιουργικά τίς γενικές νο­ μοτέλειες καί τις ιδιομορφίες οικοδό­ μησης τού σοσιαλισμού καί τού κομ­ μουνισμού στίς διάφορες χώρες.

καθηκόντων, στήν άνοδο τού βιοτι­ κού επιπέδου τών έργαζομένων, στήν οικοδόμηση τής ύλικοτεχνικής βάσης τού κομμουνισμού.

έτπστημονίκοτεχνίκή πρόοδος. Ενι
αία, άνοδική εξέλιξη τής επιστήμης καί τής τεχνικής μέ ταυτόχρονη άλληλεπίδρασή τους. Ή επιστημονική καί τεχνική πρόοδος άρχισαν γιά πρώτη φορά νά προσεγγίζουν, τό 16-18ο αί., όταν ή παραγωγή τής μανουφακτούρας, οί άνάγκες τού έμπορίου, τής ναυτιλίας, άπαιτούσαν θεωρητική καί πειραματική έκπλήρωση τών πρακτικών καθηκόντων. Τό δεύτερο στάδιο έχει σχέση μέτήν άνάπτυξη τής μηχανικής παραγωγής άπό τό τέλος τού 18ου αιώνα, οπότε ή έπιστήμη και ή τεχνική ένισχύουν τούς επιταχυνόμενους ρυθμούς άνάπτυξής τους. Τό σύγχρονο στάδιο τό καθορίζει ή έπιστημονικοτεχνική επα­ νάσταση πού παράλληλα μέτή βιομη­ χανία άγκαλιάζει καί τήν άγροτική οι­ κονομία, τίς συγκοινωνίες, τίς ταχυ­ δρομικές, τηλεφωνικές κλπ. συνδέ­ σεις, τήν ιατρική, τή μόρφωση, τόν τρόπο ζωής κλπ.

έπιστημονίκοτεχνίκή επανάσταση. Ρι
ζική ποιοτική αλλαγή πού πραγματο­ ποιείται στό σύγχρονο σύστημα παραγωγικών δυνάμεων, πού άφορά όλα τά συστατικά στοιχεία τού συ­ στήματος αύτού, όλες τις πλευρές τών τεχνολογικών σχέσεων καί χαρα­ κτηρίζεται πρώτ' άπ' όλα άπό τό γε­ γονός, ότι ή τεχνική μπαίνει σέ νέο στάδιο εξέλιξής της, στό στάδιο τής αύτοματοποίησης πού είναι γενική κατεύθυνση τής έπιστημονικοτεχνικής έπανάστασης. Εκεί πού ή αύτοματοποίηση πήρε πλατιά μορφή, τίς λειτουργίες πού άφοροϋν τόν υπολογισμό καί τή λήψ η απόφασης, τόν έλεγχο καί τή διεύ­ θυνση, τίς εκπληρώνουν οί κυ6ερνητικές συσκευές. Σέ συνθήκες άνάπτυξης τής έ.έ. στήν παραγωγή δέν έπιδρούν πλέον μόνο ξέχωρες «πρωτοποριακές" έπιστήμες, άλλά ένα πιό πλατύ μέτωπο έρευνών, όπου ττεριλαδαίνονται όχι μόνο οί φυσικές άλλά καί οί κοινωνι­ κές έπιστήμες: ή οικονομία καί ή ορ­ γάνωση τής παραγωγής, ή επιστημο­ νική οργάνωση έργασίας, οί συγκε­ κριμένες κοινωνιολογικές έρευνες, ή κοινωνική ψυχολογία, ή αισθητική τής παραγωγής, ή πρόγνωση τής κοι­ νωνικής και έπιστημονικοτεχνικής προόδου. Ή έ.έ. έχει διαφορετικές συνέπειες στόν καπιταλισμό καί στό σοσιαλι­ σμό. Στόν καπιταλισμό συνοδεύεται μέ τήν ένταση τής έκμετάλλευσης. Στό σοσιαλισμό έξυπηρετεΐ τά συμφέρον­ τα τών έργαζομένων, συντελεί στήν εκπλήρωση σπουδαίων κοινωνικών

εργαλεία έργασίας. Βλ λ μέσα παραγωγής.

έργασία. Είναι πρώτ' άπ' όλα τό προ­
τσές πού πραγματοποιείται άνάμεσα στόν άνθρωπο καί τή φύση, όπου ό άνθρωπος μέτή δική του δράση μεσολαθει, ρυθμίζει κι ελέγχει τήνάνταλλαγή τής ύλης άνάμεσα σ' αύτόν καί τή φύση. Ό άνθρωπος επενεργώντας στή φύση άλλάζει καί τή φύση καί τόν εαυτό του. Αλλάζοντας τή φύση ό άνθρωπος πραγματοποιεί τή συνει­ δητή του δράση, προσαρμόζει στις άνάγκες του τά άντικείμενα τής φύ­ σης. Τό προτσές έργασίας περιλα8αίνει τρία στοιχεία: α) τή σκόπιμη 8ρά- 

èpyaTiX)? αριστοκρατία

ί!5

ίρ^ατίκ^ τά$ί? ξεχωρίζει άπό τή βασική μάζα τών έργαζομένων H έ.ά. σάν φορέας τής πολιτικής καί ιδεολογικής επίδρασης τής άοτικής τάξης οτό προλεταριάτο, έμποδίζε) τήν άνάπτυξη τοϋ επανα­ στατικού έργατικού κινήματος στίς καπιταλιστικές χώρες καί είναι τό στήριγμα τών δεξιών σοσιαλιστών. Η έμφάν<ση τής έ.ά. στήν Αγγλία άρχισε στά μέσα τού 19ου αιώνα, τότε πού είχε τό μονοπώλιο τής παγκό­ σμιας άγοράς κι έβγαζε τεράστια κέρ­ δη άπό τίς άποικίες. Μέ τό πέρασμα στόν ιμπεριαλισμό τό στρώμα τής έ.ά. σάν ιδιαίτερης κοι­ νωνικής ομάδας, έμφανίζεται σέ όλες τίς καπιταλιστικές χώρες. Τά καπιταλκτπκά μονοπώλια ένισχύουν μέ όλα τά μέσα τή θέση αυτού τού στρώμα­ τος, έντείνοντας ταυτόχρονα τήν έκμετάλλευση τής βασικής μάζας τών έργατών. Στήν περίοδο τής γενικής κρίσης τού καπιταλισμού στενεύει ή οικονομική βάση γιά τή δημιουργία τής έργατικής άριστοκρατιας.

ση τού άνθρώπου, β) τό άντικείμενο τής έργασίας καί γ) τά εργαλεία παραγωγής, μέ τά όποια ό άνθρω­ πος έπιδρά πάνω στό άντικείμενο. Ή έ. είναι ό πρώτος όρος τής άνθρώπινης ύπαρξης. Ή έ. όχι μόνο δίνε) στόν άνθρωπο τά άναγκαία μέ­ σα ύπαρξης, άλλά δημιούργησε τόν ίδιο τόν άνθρωπο. Ή έ. τού άνθρώπου σέ όλες τίς ταξι­ κές άνταγωνίστίκές κοινωνίες υπο­ βαλλόταν σέ άγρια εκμετάλλευση. Ή έ. στόν καπιταλισμό σακατεύει, πα­ ραμορφώνει τόν άνθρωπο καί πνευ­ ματικά καί σωματικά. Μόνο ή σοσια­ λιστική επανάσταση άπαλλάσσει τόν άνθρωπο άπό τήν εκμετάλλευση. Μόνο στό σοσιαλισμό καί στόν κομ­ μουνισμό ή έ. άποκτά τήν άληθινή της σημασία, γίνεται όχι μόνο πηγή ύπαρξης άλλά καί πηγή δημιουργι­ κής έμπνευσης καί άπόλαυσης. Στό σύστημα τής έμπορευματικής παρα­ γωγής ή άφηρημένη καί ή συγκεκρι­ μένη έργασία είνα) οί δυό πλευρές τής έργασίας πού είναι ένσωματωμένη στό έμπόρευμα. Αφηρημένη έργασία είνα) ή έργασία τών έμπορευματοπαραγωγών πού παρουσιάζεται οάν δαπάνη άνθρώπ<νης έργαπκής δύνα­ μης γενικά (δαπάνη ανθρώπινης ένέργειας, νεύρων, μυών κλπ.), άνεξάρτητα άπό τή συγκεκριμένη μορφή της. Ή άφηρημένη έργασία δημιουργεί τήν άξία τού έμπορεύματος. Συγκεκριμένη έργασία, είνα) ή έργα­ σία πού ξοδεύεται μέ καθορισμένη μορφή (πχ. ή έργασία τού μαραγκού, τού ράφτη, τού τσαγκάρη κλπ.). Ή συγκεκριμένη έργασία δημιουργεί τήν άξία χρήσης τού έμπορεύματος.

εργατική τάξη (προλεταριάτο). Είναι
μιά άπό τις βασικές τάξεις τής σύγχρονης κοινωνίας, ή κύρια κινητή­ ρια δύναμη τού ιστορικού προτσές μετάδοσης άπό τόν καπιταλισμό στό σοσιαλισμό, κομμουνισμό. Ή έ.τ., τό προλεταριάτο, στόν καπιταλισμό στερείται τών μέσων παραγωγής, εί­ ναι μισθωτοί έργάτες πού ζούν που­ λώντας τήν έργατική τους δύναμη καί είνα) έκμεταλλευόμενοι τού κεφα­ λαίου. Η έ.τ. μέ επικεφαλής τά κομ­ μουνιστικά καί έργατίκά κόμματα κα­ θοδηγεί τήν πάλη όλων τών καταπιεζόμενων καί έκμεταλλευόμενων μα­ ζών ένάντια στόν καπιταλισμό. Στίς βιομηχανικά άναπτυγμένες καπιταλι­ στικές χώρες ή δύναμη τού προλετα­ ριάτου αριθμητικά στά 1975 ξεπερνούσετά 209 έκ. έργάτες (τό 1950 ήταν 132 έκ.) καί ή μερίδα στόν οικονομικά ένεργό πληθυσμό αύξήθηκε άπό

εργατική αριστοκρατία. Τό πιό είδι
κευμένο καί καλοπληρωμένο άπό τά ύπερκέρδη τών μονοπωλίων στρώμα τής έργατικής τάξης στίς καπιταλιστι­ κές χώρες, πού μέ τόν τρόπο αύτό 

ép y c tT O % œ p a

!!6

56,9% τό 1950 σέ 69% τό 1975. Ή έ.τ. μαζί μέ τά άλλα στρώματα τών εργα­ ζομένων πραγματοποιώντας τή σο­ σιαλιστική έπανάσταόη άνατρέπει τήν κυριαρχία τής άστικής τάξης καί έγκαθιδρύε) τή δική της έξουσία, καταργεί τήν καπιταλιστική ιδιοκτη­ σία στά μέσα παραγωγής καί άλες τίς μορφές εκμετάλλευσης άνθρώπου άπό άνθρωπο. Μετατρέπεται σέ κυ­ ρίαρχη τάξη καί ή πρωτοπορία της, τό κομμουνιστικό κόμμα σέ κυθερνητικό κόμμα καί μέ τήν καθοδήγησή του οίκοδομείται ή κομμουνιστική κοινωνία. Στό σοσιαλισμό ή έ.τ. είναι μιά τάξη δσυλευτάδων τών παλλαϊκών σοσια­ λιστικών έπιχειρήσίων, είναι κάτοχος τών μέσων παραγωγής, είναι ή πιό πρωτοπόρα καί οργανωμένη δύναμη τής κοινωνίας. Μέ τήν ανάπτυξη τής δύναμής της άριθμητικά, καί τού πο­ λιτισμού, τής μόρφωσης καί τής πολι­ τικής δραστηριότητάς της ιδίως στό στάδιο τού άναπτυγμένου σοσιαλι­ σμού εδραιώνεται ό ήγετικός της ρό­ λος σάν οίκοδόμου τής κομμουνιστι­ κής κοινωνίας.

στά μέλη τού συνεταιρισμού γίνεται σύμφωνα μέ τόν άριθμό τών έργα­ τοημερών τού καθενός. Ταυτόχρονα γιά τό άνέθασμα τής παραγωγικότη­ τας τών άγροτικών καλλιεργειών καί τής άποδστικότητας τών ζώων, γιά τήν ϋπερεκπλήρωση τών καθορισμέ­ νων πλάνων οι κολχόζνικοι παίρνουν συμπληρωματικό μισθό. Ή έ. άποτελεί βασικό μοχλό καθιέρωσης σταθε­ ρής πειθαρχίας στό κολχόζ καί οργα­ νωτικής καί οικονομικής σταθερο­ ποίησής του.

έτατισμός. Βλ. λ. αύταρχισμός. ετεροδικία. Δικαίωμα γιά ιδιαίτερα πλεονεκτήματα (τό άπαρα6ίαστοτής προσωπικότητας καί τής κατοικίας, ή μή ύπαγωγή στά τοπικά δικαστή­ ρια, ή άπαλλαγή άπό φόρους καί άλ­ λες ύποχρεώσεις), πού παραχωρούνται άπό τά κράτη σέ μερικούς ξένους πολίτες καί ιδρύματα. Δικαίωμα έ. έχουν οί διπλωματικοί άντιπρόσωποι καί τά κτίρια στά όποια κατοικούν. Οί άρχηγοί τών κρατών, οι ύπουργοί Εξωτερικών καί οί άντιπρόσωποι σέ διεθνείς διασκέψεις. ευδαιμονισμός. Ηθική διδασκαλία πού θεωρεί τήν εύτυχία, τήν εύδαιμονία σκοπό τής άνθρώπινης ζωής. Μιά άπό τίς βασικές άρχές τής άρχαίας ελληνικής ήθικής είχε στενή σχέση μέ τή σωκρατική ιδέα τής εσωτερικής έλευθερίας τής προσωπικότητας καί τής ανεξαρτησίας άπό τόν έξωτερικό κόσμο. εύθύνη. Εννσια τής ήθικής καί τού δι­
καίου, πού έκφράζει τήν ειδική κοινω­ νική σχέση καί τίς σχέσεις τής ήθικής καί τού δικαίου τής προσωπικότητας μέ τήν κοινωνία (τήν άνθρωπότητα στό σύνολό της). Εκδηλώνεται μέ τήν έκπλήρωση τού ήθικού χρέους καί τών κανόνων τού δικαίου.

έργατοημέρα. Μέτρο επιμέτρησης τής έργασίας καί μέτρο κατανάλωσης ειδών στό κολχόζ. Η συμμέτοχή τών άνθρώπων στό κολχόζ καθορίζεται άπό τόν άριθμό τών έργατοημερών στήν κολχόζνικη παραγωγή, καθώς καί τή μερίδα τους στά χρηματικά καί τά ύλίκά έσοδα τού συνεταιρισμού πού κατανέμονται στά μέλη του. Οί νόρμες παραγωγής στό κάθε είδος έρ­ γασίας καί ή εκτίμησή τους σέ έργατοημέρες σέ συνδυασμό μέ τήν άπαιτούμενη έξείδίκευση τών εργατών, τήν πολυπλοκότητα, τίς δυσκολίες καί τή σοβαρότητα τής έργασίας κα­ θορίζονται άπό τή διεύθυνση τού κολχόζ καί έγκρίνονται άπό τή γενική συνέλευση τών κολχόζνικων. Ή διανομή τών εσόδων άνάμεσα 

H7

Ή κατηγορία τής εύ. περιλαθαίνει τό φιλοσοφικό καί κοινωνιολογικό πρόΒλημα τού μέτρου ικανότητας καί δυνατότητας τού άνθρώπου νά ενερ­ γεί σάν ύποκείμενο (δημιουργός) τών ενεργειών του, καθώς καί άλλα πιό συγκεκριμένα ζητήματα, όπως τήν ικανότητα τού άνθρώπου ν' άνταποκρίνεται σέ ορισμένα αιτήματα καί νά εκπληρώνει τά καθήκοντα πού μπαί­ νουν μπροστά του. Νά κάνει σωστή επιλογή. Νά πετυχαίνει ένα ορισμένο άποτέλεσμα, καθώς καί τά συνδεόμε­ να μ' αύτό ζητήματα τής άθωότητας ειτε τής ένοχης, τής δυνατότητας έγκρισης είτε καταδίκης τών ενερ­ γειών του, βρά8ευσης είτε τιμωρίας. Σέ όλες τίς ήθικές καί τίς διδασκα­ λίες τού δικαίου τό πρόθλημα τής εύ. εξετάζεται σέ συνδυασμό μέ τό φιλο­ σοφικό πρόθλημα τής ελευθερίας. Ωστόσο έκτός άπό τό μαρξισμό στό πρόβλημα αύτό δίνεται συνήθως άφηρημένη άπάντηση, που έξαρτάται άπό τήν άπάντηση στό άν μπο­ ρούμε νά θεωρήσουμε γενικά τόν άνθρωπο έλεύθερο στίς ένέργειές του. Τό πρόθλημα τής εύ. άποκτάει στό μαρξισμό ιστορικά συγκεκριμένο χα­ ρακτήρα καί λύνεται πάνω στή βάση τού μέτρου τής πραγματικής ελευθε­ ρίας τού άνθρώπου στίς συγκεκριμέ­ νες ιστορικές συνθήκες. Ή οικοδόμηση τής κοινωνίας χωρίς έκμετάλλευση καί εχθρικές τάξεις, ή εισαγωγή στήν κοινωνική ζωή μιάς συνειδητά σχεδιασμένης άρχής, ή προσέλκυση τών λαϊκών μαζών στήν πρωτοθουλιακή διεύθυνση τής κοι­ νωνίας καί τήν ιστορική δημιουργία αυξάνει άπότομα τό μέτρο τής προσωπικής ελευθερίας καί ταυτό­ χρονα τήν κοινωνική καί ήθική ευθύ­ νη τού άτόμου. Στό σοσιαλιστικό δίκαιο ή πολιτική, διοικητική καί ποινική εύ. τού παρα8άτη τού νόμου δέν καθορίζεται μόνο

μέ τόν καθαρά τυπικό τρόπο έξακρίθωσης τής ούσίας τού εγκλήματος, άλλά παίρνοντας ύπόψη τίς συνθή­ κες διαπαιδαγώγησης, ζωής καί δρά­ σης τού παραθάτη, τό βαθμό συνειδητοποίησης τού σφάλματος καί τίς δυνατότητες διόρθωσής του. Ό τρό­ πος αύτός προσεγγίζει τήν ήθική καί τήν εύ. τού δικαίου. Στήν κομμουνι­ στική ήθική ή εύ. τής προσωπικότη­ τας περιλαθαίνει όχι μόνο αύτά πού έκανε άλλά καί τό βαθμό συνειδητοποίησης τών συμφερόντων τής κοι­ νωνίας στό σύνολό της άπό τό άτομο, δηλαδή, τήν κατανόηση τών νόμων τής άνοδικής πορείας τής κοινωνίας.

«εύρωκομμουνισμόςΒ. Είναι ένας ό
ρος πού χρησιμοποιείται εύρύτατα στήν πολιτική φιλολογία τών τελευ­ ταίων χρόνων. Οι δημιουργοί τού όρου «εύ." άντιπαραθέτουν τεχνητά τά κομμουνιστικά καί εργατικά κόμ­ ματα τών καπιταλιστικών χωρών τής Δυτικής Ευρώπης στά κομμουνιστικά καί εργατικά κόμματα πού βρίσκον­ ται στήν εξουσία στίς σοσιαλιστικές χώρες τής Ανατολικής Εύρώπης. Άρνούνται τήν ιστορική σημασία τής πεί­ ρας τών σοσιαλιστικών μετασχηματι­ σμών στή ΣοΒιετική Ένωση καί στις άλλες σοσιαλιστικές χώρες. Άνακινούν τίς διαστρεβλώσεις τού μαρξι­ σμού - λενινισμού πού εφάρμοσαν κατά καιρούς οί ρε6)ζίονιστές, άναθεωρούν τήν έπαναστατική στρατη­ γική καί ταχτική του. Άπολυτοποιούν τίς ιδιομορφίες ορισμένων χω­ ρών, άρνούμενοι ούσιαστικά τίς γενι­ κές νομοτέλειες τής κοινωνικής επα­ νάστασης. Μέ πρόσχημα τήν πάλη ε­ νάντια σέ «μοντέλα" άρνούνται τήν οϋσία τού πραγματικού, τού ύπαρκτού σοσιαλισμού πού σέ μιά ελάχι­ στη ιστορική περίοδο (65 χρόνων) ύπαρξης άπέδειξε τήν άνωτερότητα άπέναντι στόν καπιταλισμό καί τίς άπεριόριστες δυνατότητες κοινωνι- 

*EVp<MKO/%a?t?Vt<7p0p'

κής άνάπτυξης πού κλείνε) μέσα του. Επαναφέρουν τήν παλιά ρεθιζιονιστική θέση τού «τρίτου δρόμου" χω­ ρίς νά τή στηρίζουν σέ συγκεκριμένη κοινωνι κοϊστορική κατάσταση γιά νά άρνηθούν στήν ούσία τή μαρξιστική θεωρία τού επιστημονικού κομμουνι­ σμού. Οί οπαδοί τού «εύ.χ μέτίς ένέργειές τους χτυπούν τήν ένότητα τού κομμουνιστικού κινήματος. Ή πλίιοψηφ ία τών κομμουνιστι­ κών κομμάτων άπορρίπτει τήν ιδεο­ λογία τού κεύ." σάν άνακριδή θεωρη­ τικά καί λαθεμένη πολιτικά. Ο Λένιν υπογράμμιζε άτι ή έπαναστατική θεωρία βλασταίνει μέσα άπό τό σύνολο τών έπαναστατών έμπειρικών καί τήν επαναστατική σκέψη όλων τών χωρών. Ο μαρξισμός-λενι­

νισμός διδάσκει ότι τό κριτήριο άν εί­ ναι άληθινές είτε λαθεμένες ορισμένες θέσεις τό δίνει μόνο ή πράίη. Τά κομ­ μουνιστικά κόμματα είναι ύπέρ τής φιλικής συζήτησης καί τήςεύρύτατης άντιπαράθεσης τών άπόψεων καί τών έμπειριών τών κομμάτων. Ή πλειοψηφία τους τάσσεται άποφασιστικά ένάντια σέ κάθε άπόπειρα διά­ σπασης τού κομμουνιστικού κινήμα­ τος, συνάμα καί ένάντια στίς άπόπειρες τών έχθρών τού κομμουνισμού μέ σημαία τόν κεύ." Τό ΚΚΣΕ καί τά άλλα κομμουνιστικά καί έργατικά κόμματα κάνουν ό,τι είναι δυνατό γιά τή στε­ ρέωση τής ένότητας καί τής συσπεί­ ρωσης τού παγκόσμιου κομμουνιστι­ κού κινήματος πάνω στίς άρχές τού μαρξισμού - λενινισμού. 

ζ
ζωή. Ανώτερη μορφή κίνησης τής ϋλης σέ σχέση μέ τή φυσική καί τή χημική, πού έχει μιά σειρά ειδικές ιδιο­ μορφίες. Τά βασικά γνωρίσματα τής ζωής ό Φ. Ένγκελς τά διατύπωσε στόν ορισμό της: «Ή ζωή είναι τρό­ πος ύπαρξης τών λευκωματούχων σωμάτων, πού έχει σάν ούσιαστικό στοιχείο τή διαρκή άνταλλαγή τής ύλης μέ τήν εξωτερική φύση πού τήν περιθάλλεΐ". Σήμερα μέ τήν έννοια «λευκωματούχο σώμα« ή «πρωτόπλασμα" εν­ νοείται ένα σύοτημα σειράς ει&ικών γιά τή ζ. υλών: λευκώματα, νουκλείνικά όξέα, φωσφορικές ενώσεις κλπ. Ουσιαστική ιδιομορφία τών ζωντα­ νών οργανισμών είναι ή άνταλλαγή τής ϋλης, ή καταστροφή καί ή αναδη­ μιουργία οργανικών δομών, ή άνομοίωση καί ή άφομοίωση. Σπουδαίο μεθοδολογικό ρόλο στήν έρευνα πολ­ λών νομοτελειών τής ζ., μαζί κι αυτών πού δέν ανακάλυψε άκόμα ή επιστή­ μη, παίζει ή σωστή φιλοσοφική τους ερμηνεία. Σύμφωνα μέ τήν άποψη τού διαλε­ κτικού υλισμού ή ζ. έκτός άπό τίς φυ­ σικές καί τίς χημικές νομοτέλειες, πού παίζουν ύποδεέστερο ρόλο, έχει καί τίς δικές της ειδικές βιολογικές νομο­ τέλειες. Ή έρευνα τής ζ. περιλαβαίνει καί μιά σειρά θεωρητικά γενικά καί φιλο­ σοφικά ζητήματα: γιά τή οχέση τού μέρους μέ τό όλο, τής μορφής καί τοϋ περιεχομένου, γιά τήν ιδιομορφία τού βιολογικού ντετερμινισμού, τά ζητή­ ματα εξέλιξης κλπ. Ύστερα άπό τίς έπιτυχίες τών έρευνών τού κοσμικού διαστήματος έγινε έπίκαιρο τό ζήτη­ μα γιά τήν ούσία τής πιθανής ζωής έξω άπό τόν πλανήτη μας. ζωντανή έργασία. Είναι ή δαπάνη πνευματικής καί χειρωνακτικής ενέρ­ γειας τού ανθρώπου μέ κάποιο συγ­ κεκριμένο σκοπό στό προτσές τής παραγωγής. Στήν έμπορευματικη παραγωγή ή ζ.έ. δημιουργεί νέα άξια καί μεταφέρει στό εμπόρευμα τίς δα­ πάνες τής προηγούμενης έργασίας. ζωροαστρισμός, θρησκεία πού είχε διαδοθεί στήν άρχαιότητα καί οτίς άρχές τοϋ Μεσαίωνα οτήν Κεντρική Ασία, στό Ιράν, στό Αφγανιστάν, στό Αζερμπαϊτζάν καί σέ άλλες χώ­ ρες τής Μέσης Ανατολής. Σήμερα, διατηρείται ακόμα σέ μερικές φυλές τών ίνδιών καί τού Ιράν. Πήρε τήν όνομασία άπό τό όνομα τοϋ προφή­ τη Ζαρατούστρα. Βασικές άρχές τού ζ. είναι ή πίστη σ' ένα μοναδικό θεό τόν Άχουραμαζντού καί ή άντιπαράθεση τών δύο «αιώνιων άρχώνο τού καλού καί τού κακού, πού ή πάλη άνάμεσά τους άποτελει τό περιεχόμε­ νο τού κοσμικού προτσές, καθώς έπί­ σης και ή πίστη ότι τελικά νικάει τό καλό. Τό ιερά β)6λία τών Περσών πού περιείχαν τά δόγματα καί τούς κανό­ νες τού ζωροαστρισμού, συνολικά 21, περιέχονται στό '<48έστα ή Ζένδ /Με­ στά πού πιθανόν νά σημαίνει ερμη­ νεία καί μάθηση τού διδάγματος ή τοϋ νόμου στή ζενδική γλώσσα. 

Η
ήγεμονία τού προλεταριάτου. Ή κα θοδήγηση τών πλατιών μαζών τών Εργαζομένων άπό μέρους τής έργατι­ κής τάξης στήν πάλη γιά τόν επανα­ στατικό μετασχηματισμό τής κοινω­ νίας, μιά άπό τίς βασικές νομοτέλειες τοϋ περάσματος άπό τόν καπιταλι­ σμό στό σοσιαλισμό. Ή εργατική τάξη, χάρη στή θέση της στό σύστημα τής κοινωνικής παραγωγής, τήν έπαναστατικότητα, τήν όργανωτικότητα καί τή συνειδητότητά της είναι ό φυσικός σύμμαχος καί άρχηγός όλων τών καταπιεζόμενων άπό τόν καπιταλισμό στρωμά­ των του πληθυσμού. Ή ήγεμονία τού προλεταριάτου άποτελει τή συγκε­ κριμένη έκφραση τού παγκόσμιου ιστορικού ρόλου του σάν άπελευθερωτή τής κοινωνίας, άπ' όλες τίς μορ­ φές έκμετάλλευσης, καί δημιουργού τού κομμουνιστικού συστήματος. Τό φάσμα τών μορφών καί μεθό­ δων πραγμάτωσης τής ή. τοϋ π. είναι ποικίλο κι εύρύτατσ: Ή εργατική τά­ ξη προσελκύει τ' άλλα στρώματα τού έργαζόμενου λαού στό επαναστατικό κίνημα μέ τό προσωπικό της παρά­ δειγμα. Υποστηρίζει ενεργά τίς επα­ ναστατικές έκδηλώσεις τών αγροτών, τών έπαγγελματοβιοτεχνών, τών ύπαλλήλων, τών στρατιωτών καί τών ναυτών, τών φοιτητών κλπ. Ή εργα­ τική τάξη γίνεται ό πρωτεργάτης τής δημιουργίας τέτιων μαζικών οργανώ­ σεων, πού μετατρέπονται σέ όργανα επαναστατικής πάλης όπως: τά σο­ βιέτ, οί οργανώσεις τού λαϊκού μετώ­
που, τού πατριωτικού μετώπου, τού εθνικού μετώπου, τών οπαδών τής ει­ ρήνης, τίς νεολαιΐστικες καί άλλες δη­ μοκρατικές οργανώσεις. Ή ήγεμονία τού προλεταριάτου εξασφαλίζει στα­ θερή πολιτική γραμμή στά μαζικά κι­ νήματα, τά κατευθύνει στήν κοινή πά­ λη κατά τού ιμπεριαλισμού, γιά τή δη­ μοκρατία καί τό σοσιαλισμό. Ή βασική σφαίρα τής πάλης γιά τήν ή. τού π. είναι ή πολιτική καί βασικός μοχλός γιά τή συνεπή εφαρμογή της είναι τό μαρξιστικό - λενινιοτικό κόμ­ μα. Τό Κόμμα εκπροσωπεί τήν εργατι­ κή τάξη στίς σχέσεις της μέ τίς άλλες τάξεις καί τά κοινωνικά στρώματα, έπεξεργάζεται σέ επιστημονική βάση τή στρατηγική καί τακτική τής ταξι­ κής πάλης, διοτπαιδαγωγεί πολιτικά τίς μάζες, οργανώνει και συντονίζει τόν πολιτικό άγώνα τής έργατικής τά­ ξης. Ή ή. τοϋ π. διατηρείται καί μετά τήν κατάληψη τής πολιτικής έξουσίας άπό τήν έργατική τάξη μέ τή μορφή τής κρατικής καθοδήγησης τής κοι­ νωνίας πού άπο6λέπει στήν οικοδό­ μηση τού σοσιαλισμού. Στίς σημερινές συνθήκες οι δυνατό­ τητες τής ή. τού π. στό επαναστατικό άπελευθερωτικό κίνημα διευρύνθηκαν πολύ. Ή διεθνής εργατική τάξη καί τό παγκόσμιο σοσιαλιστικό σύ­ στημα βρίσκονται στό κέντρο τής σύγχρονης εποχής. Σ' αύτά άνήκει ή ήγεμονία στό παγκόσμιο επαναστατι­ κό προτσές, αύτά άσκούν έπαναστατική επίδραση σέ όλες τίς χώρες τού 

καπιταλιστικού κόσμου, σ ί όλα τά τμήματα τού άπελευθερωτικού κινή­ ματος. Η άλλαγή τής κοινωνικής δομής τής καπιταλιστικής κοινωνίας στήν κα­ τεύθυνση τής αύξησης τού ειδικού βάρους καί τής Επίδρασης τών υπαλ­ λήλων, τού έπιστημονικοτεχνικού προσωπικού, τών φοιτητών όχι μόνο δέ στενεύει καί πολύ περισσότερο δέ σημαίνει πέρασμα τής ήγεμονίας άπό τήν εργατική τάξη σ' αύτά τά στρώ­ ματα, άλλά, άντίθετα, διευρύνει τήν ταξική βάση τής ή. τού π. Παρατηρειται ή τάση νά πλησιάζει ή κατάσταση, τά συμφέροντα καί οί θέσεις τών νέων στρωμάτων τής σύγχρονης άστικής κοινωνίας μέ τήν κατάσταση, τά συμ­ φέροντα καί τις θέσεις τής έργατικής τάξης. Αύτό συντελεί στή διαμόρφω­ ση τής συμμαχίας τής έργατικής τά­ ξης μ' αύτά τά μή προλεταριακά στρώματα, στήν πόΛη γιά βαθιούς δημοκρατικούς μετασχηματισμούς, πού φέρνουν πιό κοντά στή σοσιαλι­ στική έπανάσταση. Μιά τέτια συμμαχία γίνεται ενας άπό τούς βασικότε­ ρους όρους πραγματοποίησης τής ή. τού π. στήν πάλη γιά τό σοσιαλισμό. ήδον<σμός. Κατεύθυνση τής αισθητι­ κής, πού υποστηρίζει ότι ή ηδονή, ή άπόλαυση είναι ό άνώτατος σκοπός τής ζωής καί τό κύριο κίνητρο τής άνθρώπινης συμπεριφοράς. Τή θεω­ ρία αύτή άνάπτυξε στήν άρχαιότητα ό Αρίστιππος ό Κυρηναίος. Στόν Επί­ κουρο καί τούς οπαδούς του ό ήδονιομός προσεγγίζει τόν εύδαιμονισμό. ήθική. Μιά άπό τίς μορφές κοινωνι­ κής συνείδησης. Κοινωνικός θεσμός πού ρυθμίζει τή συμπεριφορά τών άνθρώπων σέ όλους, χωρίς εξαίρεση, τούς τομείς τής κοινωνικής ζωής. Στήν ή. ή κοινωνική άναγκαιότητα, τά αιτήματα, τά συμφέροντα τής κοινω­ νίας είτε τών τάξεων εκφράζονται μέ

τή μορφή έντολών (κανονισμών) καί έκτιμήσεων πού είναι γενικά άναγνωρισμένες, διαμορφωμένεςαύθόρμητα κι ένισχυμένες μέ τή δύναμη τού μαζι­ κού παραδείγματος, τής συνήθειας, τής κοινής γνώμης. Γι' αύτό τά αιτή­ ματα τής ή. παίρνουν τή μορφή τού άπρόσωπου χρέους, μιάς συμπερι­ φοράς ή όποια άφορά εξίσου όλους τούς άνθρώπους, άλλά πού δέν έχει κοινωνική υποδομή. Τό άτομο στηριγμένο οτίς ήθικές άντιλήψείς πού διατυπώθηκαν άπό τήν κοινωνία και άφομοιώνοντάς τις στό προτσές τής διαπαιδαγώγησής του είναι σέ θέση, σέ μεγάλο βαθμό μόνο του νά ρυθμίζει τή συμπεριφο­ ρά του νά κρίνει γιά τήν ήθική σημα­ σία αύτών πού συμβαίνουν γύρω του. Ή ή. εμφανίστηκε οτά πρώτα στάδια διαμόρφωσης τής άνθρώπι­ νης κοινωνίας καί άναπτύσσεται οτήν πορεία τής άλλαγής τών οικονομικών καί τών άλλων κοινωνικών σχέσεων, τής προόδου τού ύλικού καί πνευμα­ τικού πολιτισμού τής άνθρωπότητας. Παράλληλα μέ τά πανανθρώπι­ να στοιχεία ή ή. περιλαβαίνει καί τίς ιστορικά παροδικές ταξικές νόρμες, άρχές καί ιδανικά κλπ. Ή ή. έχει άναπόφευκτα ταξικό χα­ ρακτήρα στήν κοινωνία πού είναι χω­ ρισμένη σέ τάξεις καί άντανακλά τήν ταξική πάλη. Σέ κάθε ταξική άνταγωνιστική κοινωνία παράλληλα μέτό σύ­ στημα ή. πού έγκρίνει τίς ύπάρχουσες κοινωνικές σχέσεις καί τά συμφέρον­ τα τής άρχουσας έκμεταλλεύτριας τά­ ξης διαμορφώνεται καί ή άλλη ή. πού τήν άρνειται. Αύτή τήν ή. τή διαμορ­ φώνει ή καταπιεζόμενη τάξη πού ξε­ σηκώνεται στήν πάλη γιά τή μεταμόρ­ φωση τής κοινωνίας καί άπαλλάσσεται άπό τήν πνευματική έξουσία τής κυρίαρχης ή-, δημιουργεί τή δική της ή., πού άποτελεΐ τή βάση γιά τή δια­ μόρφωση τής ήθικής τής μέλλουσας κοινωνίας. Απ' αύτή τήν άποψη ή 

KO^^OWtOTtK!?

122

ί?θίΜ (Μ Κ)ΑίΓίΚ!? ίνήτί?τα

κομμουνιστική ή. διαφέρει ουσιαστι­ κά, εμφανίζεται σάν ταξική ή. τού προλεταριάτου καί μετά γίνεται παλ­ λαϊκή, ή. τής σοσιαλιστικής κοινωνίας στό σύνολό της καί τελικά πανανθρώ­ πινη ήθική.

ήθική κομμουνιστική. Είναι τό σύνολο τών άρχών καί ήθικών κανόνων πού αντιστοιχούν στόν κομμουνιστικό κοινωνικοοικονομικό σχηματισμό. Αντικειμενικό κριτήριο τής ή.κ. είναι ή πάλη γιά τή νίκη τής κομμουνιστι­ κής κοινωνίας. Βασικές άρχές τής ή.κ. είναι ή άφοσίωση στήν ύπόθεση τού κομμουνισμού, ή διά τής έργαοίας αύξηση τών κοινωνικών άγαθών, ή συνείδηση τού κοινωνικού χρέους, ό ούμανισμός, ό διεθνισμός, ή άλληλοβοήθεια, ό άμοιβαίος σεβασμός στήν οικογένεια, ή φροντίδα γιά τή διαπαι­ δαγώγηση τού παιδιού, ή άδιαλλαίία πρός τήν άδικία και τήν άτιμία, ένάντια στόν παρασιτισμό καί τόν καριερισμό, ή αδιαλλαξία ενάντια στούς έχθρούς τής ειρήνης καί τής ελευθε­ ρίας τών λαών. Αρχική ιστορική μορ­ φή τής ή.κ. ήταν ή επαναστατική ήθική τής έργατικής τάξης πού διαμορ­ φώθηκε στά πλαίσια άκόμα τής καπι­ ταλιστικής κοινωνίας. Αν καί ύποτάσοετά) πλήρως στόν ταξικό άγώνα, ή προλεταριακή ήθική περικλείει μέσα της τούς βασικούς πανανθρώπινους ηθικούς κανόνες πού επεξεργάστη­ καν οι λαϊκές μάζες στή μακραίωνη πάλη τους μέ τήν κοινωνική καταπίε­ ση καί τά ήθικά έλαττώματα. Ταυτό­ χρονα ή έργατική τάξη πρόβαλε καί τίς δικές της ήθικές νόρμες, όπως τήν ταξική άλληλεγγύη, τό διεθνισμό, τήν όμαδικότητα. Μέ τή νίκη τού σοσιαλισμού ή ή.κ. άπό ταξική ήθική τού προλεταριάτου μετατρέπεται σέ ήθικό νόμο τής κοι­ νωνίας στό σύνολό της. Οι άρχές της πλουτίζονται μέ νέο περιεχόμενο καί έπεκτείνονται σέ όλους τούς τομείς

τής κοινωνικής ζωής. Στό προτσές τής διάδοσής τους συγκρούονται μέ μή κομμουνιστικές ήθικές νόρμες σέ δυό κατευθύνσεις: στό έσωτερικό τών χωρών τού σοσιαλισμού όπου οί παλιές ήθικές νόρμες ύπάρχουν σάν ύπολείμματα τού παρελθόντος, σάν άποτέλεσμα τής παραβίασης τών νό­ μων πού δρούν στήν κοινωνία. Στις καπιταλιστικές χώρες στήν ή.κ. άντιπαρατίθεται ή άστική ήθική. Σ' αύτόν τό σύνθετο άγώνα καί μέσα στή δη­ μιουργική έργασια ή ή.κ. διαμορφώ­ νεται σάν μελλοντική ήθική όλης τής άνθρωπότητας.

ήθίκοποληΊκή ενότητα. Κοινότητα τών οικονομικών καί πολιτικών συμ­ φερόντων όλων τών κοινωνικών ομά­ δων, ενιαία ήθική καί πνευματική εμ­ φάνιση τών έργατών, τών άγροτών καί τής διανόησης. Ή ή.έ. πού στηρί­ ζεται στή σταθερή συμμαχία τών έρ­ γατών καί άγροτών, άποτελεί τήν πη­ γή τής δύναμης καί τής ισχύος τού σοσιαλιστικού κράτους. Ή ήθικοπολιτική συσπείρωση τής σοβιετικής κοινωνίας δημιουργήθηκε μέ τή νίκη τής Οκτωβριανής Επανά­ στασης, στήν πορεία τής οικοδόμη­ σης τοΰ σοσιαλισμού. Τό σοσιαλιστι­ κό κράτος, άπαλλαγμένο άπό τίς τα­ ξικές άντιθέσεις καί συγκρούσεις, άποτελεί μιά ενότητα φιλικής συνερ­ γασίας τών έργατών, άγροτών καί τής διανόησης. Μέ βάση τήν κοινωνική ιδιοκτησία στά μέσα παραγωγής, εμφανίζεται ή κοινότητα τών συμφερόντων όλων τών κοινωνικών ομάδων τής σοσιαλι­ στικής κοινωνίας πού παλεύουν γιά τήν οικοδόμηση τού κομμουνισμού. Λαμπρή επιβεβαίωση τής ή.έ. τής σο­ βιετικής κοινωνίας άποτελεί ή συσπεί­ ρωση όλου τού λαού γύρω άπό τό Κομμουνιστικό Κόμμα, ή ενεργητική υποστήριξη τής πολιτικής του άπό τούς έργαζομένους τής Σοβιετικής Ένωσης. 

ί?6ίκός

!23

ήθίκός σοσιαλισμός. Είνα) νεοκαντιανική ερμηνεία τού σοσιαλισμού μέ βά­ ση τήν ήθίκή τού Κάντ. Οί καντιανοί άοτοί καί οί σοσιαλδημοκράτες θεω­ ρητικοί Κόγκεν, Νότορτπ, Στάμλερ, Φορλέντερ κ.ά, άπορρίπτοντας τή φι­ λοσοφία τού μαρξισμού, προσπάθη­ σαν νά ενώσουν τόν επιστημονικό σο­ σιαλισμό μέ τήν καντιανική ηθική φι­ λοσοφία. Τόν όρο «σοσιαλισμός!! χρη­ σιμοποιούσαν σάν ταυτόσημο μέ μ)ά «ορισμένη ηθική κοσμοθεωρία!! καί μέ τόν όρο ήθική εννοούσαν τήν επιστή­ μη πού έχει σάν σκοπό τόν παραμερι­ σμό τών άντίθέσεων στίς κοινωνικές σχέσεις. Ή θεμελίωαη διδασκαλίας

γιά τή σοσιαλιστική μεταμόρφωση τής κοινωνίας μέ τήν «έίωτα&κήϋ ήθι­ κή θεωρίρ σήμαινε στήν ούσια άρνη­ ση τού γεγονότος ότι ό σοσιαλισμός είναι αποτέλεσμα τής αντικειμενικό νομοτελειακής κοινωνικοοικονομικής έίέλιξης, μετέτρεπε αύτή τή διδασκα­ λία σέ καθαρά ηθική άντίληψη. Στήν π ρά ίη οί θέσεις τού ή.σ. συγκεκριμε­ νοποιούνταν στή φόρμουλα τού Μπερνστάιν «Τό κίνημα είναι τό πάν, ό τελικός σκοπός δέν είναι τίποτα!!, πού σήμα) νε άρνηση τής πάλης γιά τό σοσιαλισμό. Ο ή.σ. είναι σήμερα δια­ δομένος άνάμεσα στούς ίδεολόγους τής σοσιαλδημοκρατίας. 

θεολογία. Συστηματοποίηση τής διδαοκαλίας τής δοσμένης θρησκείας. Ή χριστιανική θ., πού στηρίζεται στή Β/Ηλο, στίς αποφάσεις τών οικουμενι­ κών συνόδων καί τών «πατέρων τής εκκλησίας" καί στίς «ιερές παραδό­ σεις", διαιρείται σέ βασική θεολογία, δογματική θεολογία, ήθική θεολογία, διδασκαλία γιά τήν εκκλησία κλπ. Τή θ. τή χαρακτηρίζει ό άκρατος δογμα­ τισμός καί ό σχολαστικισμός. Ή θρη­ σκευτική φιλοσοφία συγχωνεύεται μέ τή θ. καί προσπαθεί σήμερα ν' άποδείξει ότι ή θ. καί ή επιστήμη μπορούν νά συμ6ι8αστουν. Ή θ. ϋττοόαλλόταν σέ κριτική άπό τούς προοδευτικούς διανοητές όλων τών έποχών. Ή κριτι­ κή τής θρησκείας άποτελεί άναπόσπαστο κομμάτι του επιστημονικού άθεϊσμού.

ρανώνκ διαμορφώθηκε λέει ό Ενγκελς σάν «αντανάκλαση τού ένιαίου άνατολίτικου δεσπότη". Η θεολογία χρη­ σιμοποιεί τόν ιδεαλισμό και προσπα­ θεί νά θεμελιώσει φιλοσοφικά την ύπαρξη τού θ., παριστάνοντας τό θ. σάν απόλυτη ίδέα, είτε παγκόσμια βούληση κάποιας άπρόσωπης λογι­ κής άρχής. Ο μαρξισμός άποδείχνει τόν άντιδραστικό χαρακτήρα τής ιδέας τού θ. καί τίς άπόπειρες υπερά­ σπισής της πού ξεσκεπάζονται άπο όλη τήν πορεία έξέλιξης τών φυσικών καί τών κοινωνικών έπιστημών.

θέση -άντίθεση -σύνθεση. Εννοιες πού
χρησιμοποιούνται στή φιλοσοφία καί έχουν τήν άκόλουθη σημασία: α) Θέ­ ση μέ τήν εύρεία της έννοια είναι ό κάθε ισχυρισμός σέ μιά συζήτηση είτε στήν έκθεση μιάς θεωρίας. Μέ τή στε­ νή της έννοια είναι ό θεμελιώδης ισχυ­ ρισμός, ή άρχή. Θέση στή λογική είναι ό ισχυρισμός πού άπαιτει άποδείξεις. β) Αντίθεση στή φιλοσοφία τού Χέγκελ σημαίνει βαθμίδα τής τριάδας τής άρνησης στή διαλεκτική έξέλιξη. Στή λογική είναι ή κρίση πού άντιπαρατίθεται στή θέση. γ) Σύνθεση είναι ή συ­ νένωση διάφορων στοιχείων τοϋ άντικειμένου σ' ένα ενιαίο σύνολο. Ή σύν­ θεση έχει άδιάρρηκτη σχέση μέ τήν άνάλυση πού είναι ό χωρισμός τοϋ άντικειμένου σέ στοιχεία. Βλ. καί στά λήμματα άντίθεση, σύνθεση.

θεός. Είναι ή φανταστική μορφή μιας
υπερφυσικής πανίσχυρης ύπαρξης ή όποια δημιούργησε δήθεν τόν κόσμο καί τόν διευθύνει. Στόν ιουδαϊσμό εί­ ναι ό ίεχωδάς, στό ίσλάμ ό Αλάχ, στό χριστιανισμό ή Αγία Τριάδα (πατήρ, υιός καί άγιο πνεύμα) κλπ. Στά διάφο­ ρα στάδια εξέλιξης τής θρησκείας ή έννοια «θ." άκόμη δέν ύπήρχε (τοτεμι­ σμός, φετιχισμός, ανιμισμός). Τήν περίοδο τής διάλυσης τής πρωτόγο­ νης κοινωνίας, τής ανάπτυξης τών γε­ νών, τής εμφάνισης τών τάξεων καί τού κράτους εμφανίζονται καί οι μορ­ φές τού «θ." τών φυλών καί τών κρα­ τών. Ή παράσταση τού ένιαίου καί πανίσχυρου θ. τοϋ «βασιλιά τών ού-

θετικισμός (ποζιτιθισμός, άπό τό λαT)V. positivus: θετικός). Κατεύθυνση 

} 25

#f<opi'a

κοινωνίας

τής άστικής φιλοσοφίας, πού υπο­ στηρίζει τήν άποψη ότι όλεςοί πραγ­ ματικές (θετικές) γνώσεις Είναι τό σύνολικο άποτέλεσμα τών ειδικών έττιστημών. Σύμφωνα μέ τήν άποψη τού θ. ή έπιστήμη δέν έχει άνάγκη άπο καμιά φιλοσοφία πάνω άπ' αύτόν και ερευνά γενικά κοσμοθεωρητικά προΒλήματα. Βασικά γνωρίσματα τού θ. είναι ό φαινομεναλισμος (περιορισμος τών καθηκόντων τής έπιστημης μόνο στην καταγραφή τών φαινομένων) και στοιχεία ύποκειμενικού ιδεαλι­ σμού. Ο θ. σάν θεωρία διατυπώθηκε στήν 3η δεκαετία τού 19ου αιώνα άπό τον Αύγουστο Κοντ. Ό Κόντ καθιέρω­ σε και τόν όρο θ. Τρία είναι τά στάδια έξέλιξης τού θ.: α) Ό «κλασικός" θ. Λιτρέ, Τέν καί Ρενάν (Γαλλία), Μίλ καί Σπένσερ ( Αγγλία), ΛεσέΒιτς, Τρόιτσκι (Ρωσία), β) Ό έμπειρισκριτικισμός (μαχισμός). γ) Ό νεοθετικισμός. Ό θ. άσκησε ορισμένη έπίδραση στή μεθοδολογία τών φυσικών καί τών κοινωνικών έπιστημών, ιδιαίτερα στό δεύτερο μισό τού 19ου αιώνα. θεωρία. Σύστημα γενικευμένης γνώ­ σης, ερμηνεία τών διάφορων πλευ­ ρών τής πραγματικότητας. Ό όρος θ. έχει διαφορετικές σημασίες γιά νά μπορούμε νά τήν ξεχωρίσουμε άπό τήν πράξη, είτε γιά νά τήν άντιπαραθέτουμε στήν υπόθεση σάν γνώση πού προϋποτίθεται, πού δέν ελέγχθη­ κε. Ή θ. διαφέρει άπό τήν πράξη γιατί είναι τό πνευματικό, τό διανοητικό «έκμαγειο", ή άντανάκλαση καί ή άναπαραγωγή τής πραγματικότη­ τας. Ταυτόχρονα ή θ. συνδέεται άδιάρρηκτα μέ τήν πράξη, πού θέτει μπροστά στή γνώση καθήκοντα πού ωριμάζουν καί ζητάει τή λύση τους. Γι' αύτό ή πράξη καί τά άποτελέαματά της σέ γενικευμένη μορφή περιλα8αίνονται σέ όποιαδήποτε θ. σάν άρ-

γανικο της στοιχείο. Τόσο οί φυοικές, όσο καί οι κοινωνικές θ. καθορίζονται άπό τήν ιστορική κατάσταση μέσα στήν όποια έμφανίζονται άπό τό δο­ σμένο ιστορικό επίπεδο παραγωγής, τεχνικής, πειράματος. Μεγάλη σημασία γιά τήν έμφάνιση καί άνάπτυξη ιδίως τών κοινωνικών θ. έχει ή κοινωνική κατάσταση πραγ­ μάτων πού κυριαρχεί κάθε περίοδο, πού εύνοει ή φρενάρει τή δημιουργία επιστημονικών θ. Έτσι μόνο στά μέοα τού 19ου αιώνα μέ τήν έμφάνιση τού μαρξισμού οί κοινωνιολογικές άντιλήψ εις γιά πρώτη φορά μετατράπηκαν σέ έπιστημονική θ. γιά τούς νόμους τής κοινωνικής έξέλιξης. Ή θ. μπορει νά παίζει καί παίζει μεγάλο ρόλο στόν επαναστατικό μετασχηματισμό τής κοινωνίας. Κριτήριο τής ορθότητας τής θ. είναι ή πράξη. θεωρία «άνθρώτπνων σχέσεων)'. Α στική θεωρία γιά τή διοίκηση τών άνθρωπων κυρίως στή βιομηχανία. Η θ. «ά.θ)> διατυπώθηκε καί διαδόθη­ κε στά μέσα τής δεκαετίας 1920-30 στίς ΗΠΑ καί άλλες χώρες. Υποδείχνει μέθοδες εκμετάλλευσης τού έργαζομένου σάν κοινωνικής, ψυχολογικής ύπαρξης,χρησιμοποιώνταςτούς σκο­ πούς, τις επιδιώξεις, τίς άξιες τοϋ άν­ θρώπου. Τά μέτρα που παιρνονται γι' αύτό τό σκοπό (βελτίωση συνθηκών δουλιάς καί άνάπαυσης κλπ.) προθάλλονται σάν προγράμματα « εξαν­ θρωπισμού'! τής εργασίας και επιδιώ­ κουν ν' άποσττάσουν τούς έργαζομένους άπό τήν ταξική πάλη. θεωρία «βιομηχανικής κοινωνίας*. Αστική θεωρία πού δίνει λαθεμένη ερ­ μηνεία στίς νομοτέλειες τής κοινωνι­ κής έξέλιξης, προσπαθεί νά ερμηνεύ­ σει τά κοινωνικοοικονομικά φαινόμε­ να μέ τις άλλαγές πού συντελούνται άμεσα στήν τεχνική καί τήν τεχνολο­ γία τής παραγωγής. 

0fa%?iCt */?iO/a7xavix% xroiMMwaç" Κύριο) θεωρητικοί τής "βιομηχανι­ κής κοινωνίας" είναι ό Γάλλος κοινω­ νιολόγος Ρ. Άρόν, ό Αμερικανός Ρόστοου κ.ά. Σύμφωνα μ' αύτή τή θεωρία ή «βιο­ μηχανική κοινωνία^ είναι κοινωνία, πού έχε) χαρακτηριστική μορφή πα­ ραγωγής τή μεγάλη βιομηχανία, τήν ύπαρξη τεράστιας συσσώρευσης κε­ φαλαίου, τόν αύστηρό οικονομικό έλεγχο, τή μεγάλη συγκέντρωση έργατών. Ή θεωρία αύτή δίνει στήν τεχνική καί τήν έπίστημονικοτεχνίκή πρόοδο άνεξάρτητη σημασία. Αγνοεί τό χα­ ρακτήρα τής ιδιοκτησίας καί τών σχέ­ σεων παραγωγής στίς όποιες άναπτύσσεται ή τεχνική, μ' ένα λόγο άγνοεί τή σημασία, τήν κοινωνικοοι­ κονομική φύση τού συστήματος καί τό ρόλο του στήν κοινωνική εξέλιξη καί καταλήγει στό συμπέρασμα ότι τέτία άντίθετα κοινωνικοοικονομικά συστήματα σάν τό σοσιαλιστικό καί τό καπιταλιστικό άνήκουν σέ μιά κα­ τηγορία τής λεγάμενης ενιαίας «βιο­ μηχανικής κοινωνίας". Τή θεωρία αύ­ τή τή στηρίζουν οί θεωρητικοί της στό ιδεολογικό οπλοστάσιο άλλων άστικών θεωριών, όπως ή θεωρία τής «κοινωνίας τής άφθονίας", τής «ενι­ αίας μεσαίας τάξης" τής «έπανάστα­ σης τών διευθυντών" κλπ. ' Ο κυρίαρχος ρόλος σ' αύτή τήν κοι­ νωνία άνήκει στή λεγάμενη διανοητι­ κή έλίτ, δηλαδή στούς επιστήμονες καί τούς τεχνοκράτες. Μερικοί αστοί οικονομολόγοι θεωρούν τή «βιομηχα­ νική κοινωνία" μεταδοτικό στάδιο πρόςτή «μεταδιομηχανική κοινωνία", ή όποια κατά τή γνώμη τους θά εϊvat «πραγματικά νέο κοινωνικό σύ­ στημα". Οί άστοί θεωρητικοί, άκολουθώντας άπολογητική τακτική, προ­ σπαθώντας νά κρύψουν τήν ταξική ούσία τού καπιταλισμού καί κριτικά­ ροντας μερικές πλευρές του, π.χ. τήν άπόλυτη κυριαρχία τών μονοπω­

126

6ίωρ<α καί πρά&?

λίων, τή συνένωση τής δύναμής τους μέ τήν κρατική δύναμη κλπ., δέν μπο­ ρούν νά προτείνουν τίποτα καλύτερο γ<ά τήν άλλαγή αύτής τής κατάστα­ σης έκτός άπό μερικές μεταρρυθμί­ σεις καί άλλες προτάσεις πού στήν ού­ σία δέ θίγουν άλλά ένισχύουν τό άστικό καθεστώς. Ή θεωρία τής «βιομη­ χανικής κοινωνίας" ύπηρετεί τό μεγά­ λο κεφάλαιο, άμδλόνει τήν ταξική συ­ νείδηση τών εργαζομένων, τούς άποσπά άπό τή δραστήρια πάλη γιά κα­ τάργηση τής κυριαρχίας τής μονοπω­ λιακής άστικής τάξης.

θεωρία καί πράξη. Φιλοσοφικές κα­ τηγορίες πού παριστάνουν τήν πνευ­ ματική καί ύλίκή πλευρά τού ενιαίου κοινωνικοϊστορικού προτσές γνώσης καί μεταμόρφωσης τής φύσης καί τής κοινωνίας. Ή θ. είναι ή γενικευμένη πείρα στή συνείδηση τών άνθρώπων, τό σύνολο τών γνώσεων γιά τόν άντίκεψενικό κόσμο, τό σχετικά αύτόνομο σύστημα γνώσεων, πού άναπαράγει στή λογική τών έννοιών τήν άντίκεψενική λογική τών πραγμάτων. Η μαρξιστική φιλοσοφία σέ άντίθε­ ση μέ τό θετικισμό δέ θεωρεί τήν πρά­ ξη αισθησιακή υποκειμενική εμπειρία τής προσωπικότητας είτε δράση πού πραγματοποιείται μόνο άπό υποκει­ μενικές αιτίες. Ή πράξη είνα) δράση τών άνθρώ­ πων πού εξασφαλίζει τήν ύπαρξη καί τήν άνάπτυξη τής κοινωνίας καί πρώτ' άπ' όλα άντικειμενικό προτσές ύλικής παραγωγής, άποτελει τή βάση τής ζωής τών άνθρώπων, καθώς καί τήν έπαναστατική μεταμορφωτίκή δράση τών τάξεων καί όλων τών άλ­ λων μορφών πρακτικής κοινωνικής δραστηριότητας πού οδηγούν στήν άλλαγή τού κόσμου. Ή θ. καί π. άποτελούν μιά άδίάρρηκτη ένότητα, δέν μπορούν νά υπάρ­ ξουν ή μιά χωρίς τήν άλλη, καί διαρκώς ή μιά έπιδρά πάνω στήν άλλη. Ή 

#Μ%Μα *xvxAtK% έπ<στροφ^ς^

]27

θ ε ω ρ ία

r ^ ç tA < r

πρακτική κοίνωνικοπαραγωγ)κή δρά­ ση γεννάει καί σέ κάθε στάδιο έξέλιξης καθορίζει τή συνείδηση καί μαζί καί τή θεωρητική κατανόηση τής -πραγ­ ματικότητας. Στίς άρχές τής ανθρώπινης ιστο­ ρίας μοναδική μορφή γνώσεων ήταν ή ενιαία καί αδιαίρετη «κοινή συνείδη­ ση". Μέ τόν καταμερισμό τής έργα­ σίας σέ πνευματική καί χειρωνακτική ή θ. καί π. στρέφονται πρός διαφορε­ τικές κοινωνικές κατευθύνσεις. Συνε­ χίζοντας νά έξαρτώνται μεταξύ τους καί νά άλληλοεπηρεάζονται μετατρέπονται σέ σχετικά αυτοτελείς μορφές κοινωνικής δράσης. Ο καπιταλιστικός τρόπος παρα­ γωγής, κοινωνικοποιώντας τήν εργα­ σία καί αναπτύσσοντας τεράστιες παραγωγικές δυνάμεις, δημιούργησε τίς άντικειμενικές προϋποθέσεις γιά τό ξεπέρασμα τής διάστασης θ. καί π. Τό επαναστατικό κίνημα τών μαζών, πού έχει σάν κατεύθυνση τήν κατάρ­ γηση τού καπιταλιστικού συστήμα­ τος συνενώνεται μέ τήν πρωτοπόρα μαρξιστική θ. πού άποκαλύπτει τούς άντικειμενικούς νόμους τής κοινωνίας καί κατευθύνει όλη τή δράση τού προ­ λεταριακού κόμματος στήν έπιτευξη τού επιστημονικά θεμελιωμένου σκο­ πού τού κομμουνισμού. Μέ τήν άπελευθέρωση τής έργα­ σίας καί τήν κατάργηση τών ταξικών άνταγωνισμών, μέ τήν έξάλειψη τών ορίων άνάμεσα στήν πνευματική καί χειρωνακτική έργασία έξαφανίζονται καί οί άντικειμενικές συνθήκες γιά τή διάσταση καί τήν άντιπαράθεση θ. καί π. Ή οικοδόμηση τού κομμουνι­ σμού είναι άδύνατη χωρίς τήν οργανι­ κή συνάφεια θ. καί π., χωρίς τή διαρ­ κή γενίκευση τών πρακτικών έμπειριών τών λαϊκών μαζών.

τή θεωρία στήν ιστορία τής κοινωνίας έτταναλαδαίνονται αιώνια τά ίδια στάδια. Οι άστοί φιλόσοφοι τού 19ου αι., άπορρίπτοντας τά θετικά στοι­ χεία τής θεωρίας τού Βίκο, π.χ. τήν ιδέα τής ιστορικής προόδου, τήν άναγνώριση τών νομοτελειών τής κοινω­ νικής έξέλιξης κλπ., πρόθαλαν στήν πρώτη γραμμή τήν άντιδραστική ιδέα ότι ή άνθρωπότητα επιστρέφει συνε­ χώς στήν άφετηρία της (Νίτσε, Σπένγκλερ). Κύριος έκπρόοωποςτής άντίλη ψ η ς αυτής σήμερα είναι ό Τόινμπι (πρόοδος καί όπισθοδρόμηση στήν κοινωνική έξέλιξη). Ή θεωρία τής «κυκλικής επιστροφής τής ιστορίας" άπολυτοποιει καί παραμορφώνει χω­ ριστές πλευρές τής ιστορικής προό δου (τήν έπαναληπτικότητα κλπ.).

θεωρία τής έλίτ. Αντιδραστική άστι
κή θεωρία σύμφωνα μέ τήν όποια οι εργαζόμενες λαϊκές μάζες είναι άνίκανες γιά κάθε αύτόνομη δημιουργική δράση. Είναι άθουλες καί ξεγελιώνται εύκολα. Δέν παίζουν ρόλο στήν ιστο­ ρική έξέλιξη καί έχουν άνάγκη άπό τούς εκλεκτούς, τήν έλίτ, νά τίς καθο­ δηγεί. Ή θ. τής έ. άρνειται τήν ύπαρξη άντικεψενικών νόμων στήν ιστορία, άπορρίπτει τήν άποψη ότι τό κοινω­ νικό είναι καθορίζει τή συνείδηση. Άρνειται τήν άποψη ότι ό τρόπος παραγωγής τών ύλικών άγαθών κα­ θορίζει τό χαρακτήρα καί τήν άνά­ πτυξη τής κοινωνίας. Κάθε έπαναστατική ένέργεια τών μαζών χαρα­ κτηρίζει σάν «είοδολή τής ζούγκλας", τυφλή άναταραχή πού έρχεται σέ άντίθεση μέ τή φύση. ' Η θεωρία τής έλίτ έμφανίζεται στίς χώρες τού καπιταλισμού μέ διάφορες μορφές, άναθεωρητικές, δεξιοσοσιαλδημοκρατικές, κληρικαλιστικές, φιλε­ λεύθερες. Ή θεωρία τής έλίτ βρήκε τήν έκφρασή της στόν έθνικοσοοιαλισμό καί τή ρατσιστική θεωρία καί

θεωρία «κυκλικής επιστροφής τής ιστορίας". Ίδεαλιστική θεωρία πού
διατύπωσε ό Βίκο. Σύμφωνα μ' αύτή 

Cftupi'ct

ίσορροπί'α^

!28

θεωρία τ% σχετίκότ^ταζ

πράξη τού χιτλερισμού καί τοϋ ναζι­ σμού.

θεωρία τής ισορροπίας. Μηχανιστική, άντιδιαλίκτική θεωρία, πού θεω­ ρεί, ότ) ή εξέλιξη της κοινωνίας έξαρτάται κυρίως άπό τίς άμοι6αίες σχέ­ σεις της μέ τό εξωτερικό περι6άλλον, ότι κινητήρια δύναμη ανάπτυξης τής άνταγωνιστικής κοινωνίας δέν είναι ή ταξική πάλη, άλλά οι εξωτερικές άντιθέσεις μέ τή φύση (Κόντ, Κάουτσκι, Μπογκντάνοφ, Μπουχάριν). Τή θεωρία αύτή τήν ύποστηρίζουν πολλοί ιδεαλιστές άοτοί κοινωνιολό­ γοι καί οικονομολόγοι, δεξιοί σοσιαλι­ στές καί ρεφορμιστές. Στηριζόμενοι σ' αύτή τή θεωρία οί οπορτουνιστές δια­ τυπώνουν τά άντιμαρξιστικά τους δόγματα γιά τήν «ειρηνική ένσωμάτωσηχ τού καπιταλισμού στό σοσια­ λισμό, γιά τήν «αρμονία" τών ταξικών συμφερόντων, γιά τόν ύπεριμπεριαλισμό κλπ. Ένα άπό τά χαρακτηριστι­ κά τής θ. τής ί. είναι ό ισχυρισμός, ότι οι άντιθέσεις τών τάξεων πρέπει ν' άλληλοεξουδετερώνονται, νά εξισορρο­ πούνται καί ότι δήθεν μόνο μ' ένα τέτιο τρόπο πετυχαίνεται ή σταθερότη­ τα στήν κοινωνία. Στήν πραγματικό­ τητα όμως οί αντιθέσεις βρίσκονται σέ συνεχή πάλη πού οδηγεί άναπόφευκτα στήν άρση τών άντιθέσεων, στήν κατάργηση τών δοσμένων συγ­ κεκριμένων άντιθέσεων τής κοινωνίας καί στήν εμφάνιση νέας κατάστασης.

τού χαρακτήρα τής σοσιαλιστικής κοινωνίας μέ τό κήρυγμα τής «πολιτι­ κής φιλελευθεροποίησης" τοϋ σοσια­ λισμού, τής «άποϊδεολογικοποίησης" του, επιδιώκει επαναφορά τού καπι­ ταλισμού μέ σταδιακές άλλαγές τοϋ σοσιαλισμού άπό τά μέσα. Ή θεωρία αύτή επιδιώκει τήν ύπονόμευση Τού σοσιαλιστικού συστήματος.

θεωρία τής σχετικότητας. Φυσική
θεωρία. Τή διατύπωσε τό 1905 ό Α. Αϊνστάιν. Εξετάζειτίςχωρο-χρονικές ιδιότητες τών φυσικών προτσές. Επειδή οι νομοτέλειες πού προσδιο­ ρίζει ή θεωρία τής σχετικότητας είναι Κοινές γιά όλα τά φυσικά προτσές, όταν γίνεται λόγος γι' αύτές συνήθως έννοούν τίς ιδιότητες τοϋ χώρου καί τού χρόνου. Αύτές οί ιδιότητες έξαρτιώνται άπό τά πεδία έλξης στό δο­ σμένο τομέα χώρου καί χρόνου. Η θεωρία πού καταγράφει τίς ιδιό­ τητες τού χώρου καί τού χρόνου σέ προσέγγιση, όταν είναι δυνατό νά παραμελήσουμε τά πεδία έλξης, ονο­ μάζεται ειδική είτε μερική θεωρία τής σχετικότητας. Οί ιδιότητες τοϋ χώ­ ρου καί τού χρόνου, όταν ύπάρχουν τά ελκτικά πεδία έρευνώνται στή γενι­ κή θεωρία τής σχετικότητας, πού επί­ σης λέγεται καί θεωρία τής έλξης τοϋ Αϊνστάιν (τή διατύπωσε τό 1915-16). Τά φυσικά φαινόμενα, πού καταγρά­ φει ή θεωρία τής σχετικότητας ονο­ μάζονται σχετικά (ρελατιθιστικά) καί εμφανίζονται μέ ταχύτητα κίνησης υ τών σωμάτων πού πλησιάζει τήν τα­ χύτητα τοϋ φωτός σέ κενό c. Η θεωρία τής σχετικότητας άποκάλυ ψ ε ότι οι άντιλήψεις τής κλασικής φυσικής γιά τόν «απόλυτο" χώρο καί χρόνο ήταν περιορισμένες καί ότι δέν είναι σωστό ν' άποσπώνται άπό τήν κινούμενη ϋλη. Ή θεωρία τής σχετι­ κότητας δίνει πιό άκριθή σέ σχέση μέ τήν κλασική μηχανική άπεικόνιση τών

θεωρία τής σύγκλισης. Διατυπώθηκε
άπό τούς αστούς οικονομολόγους καί κοινωνιολόγους Άρόν, Σορόκιν κ.ά. Σύμφωνα μέ τή θεωρία αύτή ό σοσιαλισμός καί ό καπιταλισμός στήν εξέλιξή τους θά προσεγγίσουν, έτσι πού τελικά θά δημιουργηθεί μιά «σύγ­ χρονη βιομηχανική κοινωνία", πού θά συνενώνει τά πλεονεκτήματά τους. Ή θ. τής σ. άποθλέπει στήν άλλαγή 

θεωρία τον <*κράτους εϋί/^ερί'ας^ άντικειμενικών προτσές τής πραγμα­ τικότητας.

129

θεωρία τού «κράτους γενικής εύημε ριας". Μια άπο τίςπλατιαδιαδομενες
απο την αστική πολίτικη οικονομία θεωρίες «μεταμόρφωσης" τού καπι­ ταλισμού. μετατροπής του ο ενα εί­ δος αταίικής κοινωνίας, όπου θα έχαναν δήθεν την ισχύ τους τα βασικα γνωρίσματα του καπιταλισμού. Σύμφωνα μέ τή θεωρία αύτή ή άτομική ιδιοκτησία θά παραχωρούσε τή θέση της στή «μικτή οικονομία", θά εξαφανίζονταν τά opta άνάμεοα στίς τάξεις καί μαζί τους ή ταξική πάλη, ή περιουσιακή άνισότητα, ή έκμετάλλευση τών έργαζομένων, οί οικονομι­ κές κρίσεις καί τό κράτος άπό όργανο κυριαρχίας τής χρηματιστικής ολι­ γαρχίας πάνω στά έθνη θά γίνονταν δήθεν «μέσο γενικής ειρήνης" καί «τα­ ξικής άρμονίας". Ή θεωρία δημιουργήθηκε άπό τόν άμερικανό οικονομολόγο Γκαλμπρέιθ καί σήμερα άποτελει κοινωνιολογικό δόγμα όχι μόνο τών άπολογητών του μονοπωλιακού κεφαλαίου, άλλά καί τής πλειοψηφίας τών δεξιοσοοιαλιστικών κομμάτων καθώς καί τών ρεφορμιστών. Τό πραγματικό νόημα τών κηρυγμάτων του «κράτους γενι­ κής άφθονίας", τής «κοινωνίας γενίΓ κής εύημερίας" κλπ. συνίσταται στήν άπόκρυψη τών πληγών του σύγχρο­ νου καπιταλισμού, στήν καλλιέργεια στούς έργαζομένους τής ιδέας γιά τήν άνάγκη «ταξικής ειρήνης", «ταξικής άρμονίας", τής άποψης ότι ή πάλη γιά επαναστατικές άλλαγές είναι άνόητη κλπ.

θρησκεία. Φανταστική άπεικόνιση
στή συνείδηση τών άνθρώπων τών έξωτερ<κών δυνάμεων, πού κυριαρ­ χούν πάνω τους στήν καθημερινή ζωή. Απεικόνιση κατά τήν όποια οι

γήινες δυνάμεις παίρνουν τή μορφή υπερφυσικών, εξωγήινων δυνάμεων. Από τή θεολογική άποψ η (τήν όποία επιχειρεί ν' άποδείξει φιλοσοφικά ό ιδεαλισμός) ή θ. συνδέεται μέ τό προ­ αιώνιο αίσθημα του άνθρώπου πού έκφράζει τή σύνδεσή του μέ κάποια πνευματική άρχή. Ή θ. είναι ειδική μορφή κοινωνικής συνείδησης, πού τή διακρίνει ή ένότη­ τα κοσμοθεωρίας, αισθημάτων καί λατρείας. Βασικό καί καθοριστικό γνώρισμα τής θ. είναι ή πίστη στό ύπερφυσικό. Ό μαρξισμός θεωρεί τή θ. φαινόμε­ νο πού καθορίζεται άπό τήν κοινωνία καί επομένως ιστορικά παροδικό φαι­ νόμενο. Οι άνθρωποι στή διάρκεια μιάς μα­ κρόχρονης περιόδου τής ιστορίας δέ γνώριζαν καμιά θρησκεία. Ή θ. έμφανίστηκε σ' ένα ορισμένο στάδιο έξέλιξης τής πρωτόγονης κοινωνίας σάν έκφραση τής άδυναμίας τού άνθρώ­ που μπροστά στίς φοθερές καί άκα­ τανόητες δυνάμεις τής φύσης. Στήν ταξική κοινωνία οί ρίζες τής θ. συν­ δέονται κυρίως μέ τήν άδυναμία τών άνθρώπων μπροστά στ' αυθόρμητα προτσές έξέλιξης τής κοινωνίας, μέ τήν έκμετάλλευση και τήν άθλιότητα τών μαζών. Ο Λένιν τόνιζε ότι έδώ ή θ. άποτελει μιά άπό τίς μορφές πνευματικής καταπίεσης πού κρέμεται παντού πά­ νω στίς λαϊκές μάζες, πού συνθλίθονται άπό τήν έξαναγκαοτική εργασία γιά όφελος άλλων, άπό τήν ανέχεια καί τή μοναξιά (Β.ί. Λένιν, "άπαντα, 5η έκδ., τόμ. 12, σελ. 142). Μέ τήν νίκη τής σοσιαλιστικής επα­ νάστασης, ή θ. χάνει βαθμιαία τήν επίδρασή της στήν κοινωνική συνεί­ δηση. Σ' αύτό συντελεί ή διάδοση τής έπιστημονικής κομμουνιστικής κο­ σμοθεωρίας άνάμεσα στίς πλατιές λαϊκές μάζες. Ή οριστική άπονέκρωση τής θ. καί ή εξάλειψή της άπό τόν 

#p%CXCM t τρόπο ζωής τών άνθρώπων είνα) δυ­ νατή μόνο στήν άναπτυγμένη κομ­ μουνιστική κονωνία. Ο Λένιν στά έρ­ γα του Ιοσίαλ/σμός κα< θρησκεία, Γ<ά

130

%Μ?σχ6ία

τή σγέο^ τού εργατικού κόμματος πρός τή θρησκεία κ.ά. φωτίζει ολό­ πλευρα τό πρόθλημα τής ουσίας τής θρησκείας. 

]
ιδανικό. Κάτι τέλειο, υποδειγματικό. Είνα) ό ανώτατος σκοπός τών προ­ σπαθειών τού άνθρώπου. 1. Κοινωνικό ιδανικό είναι ή άντίλη­ ψ η γιά ένα πιό τέλειο κοινωνικό σύ­ στημα, πού άντιστοιχεϊ στά οικονομι­ κά καί πολιτικά συμφέροντα μιάς κοι­ νωνικής ομάδας καί άποτελεϊ τόν τελι­ κό σκοπό τών προσπαθειών τής δράσης της. Στήν ιστορία τής κοινωνικής συνεί­ δησης διατυπώθηκαν τόσο προοδευ­ τικά κοινωνικά ιδανικά, πού ώς έναν ορισμένο βαθμό άντιστοιχούσαν στήν άντικειμενική κατεύθυνση έξέλιξης τής κοινωνίας καί άποτελούσαν τήν ιδεολογική βάση τών επαναστατικών κινημάτων, όσο καί άντιδραστικά ιδα­ νικά πού άντανακλούοαν τά συμφέ­ ροντα καί τίς άντιλήψειςτών άπερχόμενων τάξεων, έρχονταν σ' άντίθεση μέ τήν πορεία τής κοινωνικής εξέλιξης καί γι' αύτό ήταν απραγματοποίητα. Ουτοπικό π.χ. είναι τό ιδανικό τής σύγχρονης άστικής τάξης πού έπιδιώκει τό συμθιθασμό τών τάξεων, τήν κατάργηση τής άναρχίας τής παραγωγής, διατηρώντας τήν ατομι­ κή ιδιοκτησία, τήν κοινωνική ανισότη­ τα καί τήν εκμετάλλευση. 2. Ηθικό ιδανικό είναι ή άντίληψ η γιά τήν ήθική τελειότητα πού έκφράζεται συνήθως μέ τή μορφή τής προσωπικότητας πού ενσαρκώνει τέτιες ήθικές ιδιότητες πού μπορούν ν' άποτελέσουντήνάνώτατη ήθική μορ­ φή. Σκοπός τής ηθικής διαπαιδαγώγη­
σης είναι ή κατά τό δυνατό καλύτερη προσέγγιση στό ήθικό ιδανικό. Ο άτομικισμός, ό εγωισμός, ή προσπά­ θεια επίτευξης άτομικών ίδιοτελών σκοπών μέ όπσιαδήποτε μέσα άποτελούν τό περιεχόμενο τού ήθικού ιδανι­ κού τής άστικής τάξης. Αντίθετα, τό ήθικό ιδανικό τού προλεταριάτου περιέχει τά χαρακτηριστικά γνωρί­ σματα τού άγωνιστή τού κομμουνι­ σμού, τή συλλογικότητα, τή συντρο­ φική άλληλοθοήθεια, τό διεθνισμό, τήν άγάπη στόν άνθρωπο, τήν υψη­ λή συνείδηση τού κοινωνικού χρέους, τή φιλαλήθεια, τή σεμνότητα κλπ. 3. Αισθητικό ιδανικό είναι ή ιστορι­ κά πληρέστερη καίάρμονικότερη ενό­ τητα υποκειμένου καί άντικεψένου, ανθρώπου καί κοινωνικού συνόλου (καθώς καί τής φύσης), πού εκφράζε­ ται μέ τήν ελεύθερη καί τήν ολόπλευ­ ρη άνάπτυξη τών ανθρώπινων δη­ μιουργικών δυνάμεων. Τό αισθητικό ι­ δανικό πραγματοποιείται καί μέ αντι­ κειμενική μορφή στήνέργατική καί τήν κοινωνική πράξη και μέ ύποκειμενική μορφή στά αισθήματα, στίς δοξασίες, στις εικόνες, στά γούστα, στις έκτιμήσεις, στις άντιλήψεις τού άτόμου σάν ολοκληρωμένης προσωπικότητας. Στήν ταξική κοινωνία τό αισθητικό ιδανικό έχει ταξικό χαρακτήρα. Ο! προμαρξίστικές διδασκαλίες έβγαζαν τό αισθητικό ιδανικό άπό θεωρητικές άρχές ξεκομμένες άπό τήν έργατική καί τήν άλλη κοινωνική καί πολίτική πρακτική. Τό αισθητικό ιδανικό τού κομμουνισμού άποτελεϊ άνώτερο καί 

!32

ΜίαΑ<σ^όί

ποιοτικά νέο στάδιο στήν αισθητική άνάπτυξη τής άνθρωπότητας. Έχε) σάν βάση του τήν ολόπλευρη άνά­ πτυξη τών δημιουργικών δυνάμεων κάθε άτόμου πού θά συνδυάζει άρμονίκά τόν πνευματικό πλούτο, τήν ήθι­ κή καθαρότητα καί τή σωματική τε­ λειότητα.

π.χ. ονομάζει τά άτομά του «ιδέες".

ιδέα. Είναι φιλοσοφικός όρος πού ση­
μαίνει «νόημα«, «σημασία", «ούσία" καί είναι στενά συνδεμένος μέ τίς κα­ τηγορίες τού είναι καί τής νόησης. Ό διαλεκτικός ύλισμός θεωρε!τήν ί. μορ­ φή άντανάκλασης τών φαινομένων τής άντικειμενικής πραγματικότητας στή νόηση. Ταυτόχρονα υπογραμμί­ ζει καί τήν επίδραση τής ί. στήν έξέλιίη τής ύλικής πραγματικότητας μέ σκοπό τή μεταμόρφωσή της. Μαζί μέ τή γνώση τής πραγματικότητας ή ί. περιλαβαίνει καί τή συνείδησή τού σκοπού τής παραπέρα γνώσης καί μεταμόρφωσης τού κόσμου. Μέ τόν όρο ί. έννοείται επίσης μιά άπό τίς μορφές καί τούς τρόπους γνώσης πού τό νόημά τους συνίοταται στή διαμόρφωση θεωρητικής άρχής ή όποία εξηγεί τήν ούσία, τό νόμο τών φαινομένων, λογουχάρη οί ιδέες γιά τήν ύλικότητα τού κόσμου κλπ. Στήν ιστορία τής φιλοσοφίας ό όρος ί. χρησιμοποιείται μέ διάφορες έννοιες: σάν αισθησιακή εικόνα πού έμφανίζεται στή συνείδηση άπό τήν άντανάκλαση τών αισθητών αντικεί­ μενων (απλοϊκός ρεαλισμός), σάν «νόημα" καί «ούσία" τών πραγμάτων τά όποια δέν είναι παρά αισθήματα τού υποκειμένου (ύποκειμενικός ιδεα­ λισμός). Στά συστήματα τού αντικει­ μενικού ιδεαλισμού ή ί. θεωρείται ού­ σία όλων τών φαινομένων καί ύπάρχει αντικειμενικά. Κατά τόν Χέγκελ π.χ. ή ί. είναι τό νόημα καί ό δημιουρ­ γός όλων τών πραγμάτων. Σέ μερικά φιλοσοφικά συστήματα ή ί. σήμαινε καί τήνύλιστική άρχή. Ο Δημόκριτος

ιδεαλισμός. Γενική ονομασία τών φι­ λοσοφικών θεωριών, πού ισχυρίζον­ ται ότι ή πρώτη άρχή είναι τό πνεύμα, ή συνείδηση, ή νόηση, είτετό ψυχικό, ένώ ή ύλη, ή φύση, τό φυσικό, είναι τό δευτερεύον, τό πο:ράγωγο. Ο ί. άντιτίθεται στόν ύλισμό στή λύ­ ση τού βασικού ζητήματος τής φιλο­ σοφίας σχετικά μέ τή σχέση τού είναι καί τής συνείδησης, τού ύλίκού καί τού πνευματικού. Ο ί. έμφανίστηκε πάνω άπό 2,5 χι­ λιάδες χρόνια πρίν. Ό όρος ί. σάν ονομασία τού ένός άπό τά δύο άντιμαχόμενα ρεύματα στή φιλοσοφία, έμφανίστηκε στίς άρχές τού 18ου αιώ­ να. Βασικές μορφές του είναι ό άντικειμενίκός καί ό ύποκειμενικός ιδεαλι­ σμός: Ό πρώτος ισχυρίζεται ότι ή πρώτη άρχή τού κόσμου είναι τό πνεύμα, πού ύπάρχει έξω καί άνεξάρτητα άπό τόν άνθρωπο καί τήν ανθρώπινη συνείδηση. Ο δεύτερος είτε άρνεϊται τήν ύπαρξη οποιοσδή­ ποτε πραγματικότητας έξω άπό τή συνείδηση τού ύποκειμένου, είτε τή θεωρεί κάτι πού καθορίζεται άπόλυτα άπό τή δραστηριότητα τού ύποκείμενου. Υπάρχουν διάφορες μορφές ί. ά­ νάλογα μέ τήν άντίληψ η γιά τήν πνευματική πρώτη άρχή. Όπανλογισμός τή βλέπει σάν παγκόσμιο νού (λογι­ κό), ό βουλουνταρισμός σάν παγκό­ σμια βούληση, ό ϊδεαλιστικός μονι­ σμός σάν ενιαία πνευματική ύπόσταση, όπλουραλισμός σάν σύνολο πνευ­ ματικών πρώτων στοιχείων, ό ίδεαλιστίκός ορθολογισμός σάν άρχή πού κατανοειται μέ τή λογική, ό ίδεαλίστικός έμπειρισμός καί ή αισθησιαρχία σάν πολυμορφία αισθημάτων κλπ. Οί μεγαλύτεροι εκπρόσωπο) τού άντικειμενικού ί. ήταν: στήν άρχαιότητα οί Πλάτωνας, Πλωτίνος, Πρόκλος, στούς νέους χρόνους - οί Λάιμπνιτς, 

t<5eaAtOTtx7y ά ν τίΧ ί?^

ιστορίας

Î33

<&αίίγ/Μ

Σέλιγκ, Χέγκελ. Ό υποκειμενικός ί. εκφράζεται πολύ καθαρά στίς διδα­ σκαλίες τών Μπέρκλεύ, Χιούμ, Φίχτε. Στή σύγχρονη έποχή στήν άστική φι­ λοσοφία κυριαρχούν τά ίδεαλιστικά ρεύματα τοϋ νεοθετικισμού, τοϋ υ­ παρξισμού, τής φαινομενολογίας, τού νεοθωμισμού. Ο μαρξισμός - λενινισμός πού έχει φιλοσοφικό του θεμέλιο τό διαλεκτικό υλισμό, άναπτύσσεται στήν πάλη ε­ νάντια σέ όλες τίς μορφές τοϋ ιδεαλι­ σμού. Στή συνηθισμένη χρήση της ή λέξη «ιδεαλιστής^ (άπότή λέξη ιδανικό) ση­ μαίνει τόν ανιδιοτελή άνθρωπο πού έπιδιώκει εύγενικούς σκοπούς.

τισμό τών κοινωνικών σχέσεων. Ό ιστορικός υλισμός είναι ή επιστημονι­ κή θεωρία τής κοινωνικής εξέλιξης.

ιδεολογία. Είναι ένα σύστημα πολιτι­
κών, νομικών, ήθικών, θρησκευτι­ κών, αισθητικών καί φιλοσοφικών άντιλήψεων καί ιδεών στό όποιο συ­ νειδητοποιούνται καί έκτιμώνται οί σχέσεις τών άνθρώπων πρός τήν πραγματικότητα. Στήν ταξική κοινω­ νία έχει ταξικό χαρακτήρα, έκφράζοντας τά συμφέροντα καί διατυπώ­ νοντας τούς σκοπούς συγκεκριμένων τάξεων. Θεωρητικά διατυπώνεται άπό έκπροσώπους τής τάξης, άπό ίδεολόγους μέ βάση τό συσσωρευμένο πνευματικό ύλικό. Ό χαρακτήρας τής ί., δηλαδή άν είναι επιστημονική ή όχι, άληθινή ή ψεύτικη είναι πάντοτε συνδεμένος μέ τόν ταξικό προσδιορι­ σμό της: φεουδαρχική, άστική, μι­ κροαστική, εϊτε προλεταριακή, σο­ σιαλιστική, μαρξιστική, επαναστατι­ κή, είτε άντιδραστική, συντηρητική. Ή ί. έχει σχετική άνεξαρτησία, αυτο­ νομία καί ένεργητική επίδραση οτήν κοινωνία, επιταχύνει ή φρενάρει τήν εξέλιξή της. Ο μαρξισμός - λενινισμός είναι πραγματική έπιστημονική ιδεολογία. Ο μαρξισμός-λενινισμοΕ θεω ρεί ότι στήν ταξική κοινωνία ή ι. έχει κομμα­ τικό χαρακτήρα, άντανακλά τή φύση καί τά συμφέροντα μιάς τάίης, το ρό­ λο καί τή θέση της στό ιστορικό προ­ τσές. Ο μαρξισμός-λενινισμός σχίζει τή μάσκα τής λεγάμενης ακομμάτι­ στης άστικής ίδεολογίας και δείχνει τό πραγματικό ιμπεριαλιστικό της π ρ ό ­ σωπό. Ή κομματικότητα τής μα ρξι­ στικής ιδεολογίας ύποχρεώνει κατά τήν εκτίμηση τών γεγονότων νά τοπο­ θετείσαι άνοιχτά καί άπευθείας μέ τήν άποψη τής έργατικής τάξης. Τήρηοη τής άρχής τής κομματικότητας οημαίνει επίμονη πάλη μέ τήν άστική 8)-

ΐδεαλίστίκή αντίληψη τής ιστορίας
Διδασκαλία πού θεωρεί βασική δύνα­ μη τής κοινωνικής έξέλιξης τίς ιδέες, τίς θεωρίες, τή συνείδηση τού άνθρώ­ που κλπ. Ή διδασκαλία αύτή κυριαρ­ χούσε στήν επιστήμη σέ όλη τήν προμαρξιστική περίοδο. Ή έξέλιξη τής κοινωνίας ερμηνευόταν είτε μέ τή δράση τής «άπόλυτης ιδέας", τοϋ «παγκόσμιου πνεύματος*, τής «υ­ περφυσικής συνείδησης, είτε μέ τή δράση ξεχωριστήςδιακεκριμένηςπροσωπικότητας κλπ. Άπό τά πλαίσια αΰτά δέν ξέφευγε ούτε ή προμαρξιστική υλιστική φιλοσοφία. Στή σύγχρονη άστική φιλοσοφία κυριαρχεί ό ιδεαλισμός, ή άρνηση τών αντικειμενικών νομοτελείων στήν εξέ­ λιξη τής κοινωνίας, ή βουλησιαρχία, διάφορες άπόψεις τοϋ φυλετισμού και τοϋ μαλθουσιανισμού κλπ. Ή σύγχρονη άστική κοινωνιολογια προ­ σπαθεί είτε νά καλλιεργήσει τήν άπαισιοδοξία καί τή δυσπιστία στήν ιστο­ ρική πρόοδο, είτε νά δικαιώσει τήν ύπάρχσυσα κατάσταση πραγμάτων καί ν' άποσπάσει τήν προσοχή τών εργαζόμενων μαζών άπό τήν πά­ λη γιά τόν έπαναστατικό μετασχημα­ 

!34
δασκαλια. ακούραστη ίτροτταγανδα τών ιδεών τού κομμουνισμού.

ί<5ίοχτ^σ/α

ιδεολογικός αγώνας. Είναι μ)ά άπό τίς
μορφές ταξικής πάλης άνάμεσα στήν εργατική τάξη και τήν άοτική τάξη, άνάμεσα στό σοσιαλισμό και τόν κα­ πιταλισμό. Σκοπός τού ιδεολογικού άγώνα τών κομμουνιστών είναι νά δείξουν στούς άνθρώπους τό κομμουνιστικό μέλλον τής άνθρωπότητας και νά κα­ θορίσουν τόν συντομότερο καί πιό άνώδυνο δρόμο πρός αύτό. Τήν ούσία τού ιδεολογικού άγώνα τήν άποτελούν ή διάδοση τών επιστημονικών γνώσεων γιά τήν άνάπτυξη τής κοι­ νωνίας, τό ξεσκέπασμα τής εκμεταλ­ λευτικής ουσίας τού καπιταλισμού καί ή άπόδειξη τής ιστορικής του καταδίκης, ή άποκάλυψη τής ιστορι­ κής αποστολής τής έργατικής τάξης, ή έδραίωση καί πλατιά διάδοση τής κοσμοθεωρίας της, δηλαδή τού μαρ­ ξισμού - λενινισμού. Σκοπός τού ι.ά. σήμερα είναι ή ιδεολογική άπομόνωση τών πιό άντιδραστικών κύκλων τού ιμπεριαλισμού. Επιδίωξη τής ιδεολογικής πάλης τής αστικής τάξης είναι ή διατήρηση τής ιδεολογικής της επίδρασης στίς λαϊκές μάζες, ή άπόσπασή τους άπό τά όξύτατα ταξικά προδλήματα, ή καλλιέργεια τού άτομικισμού, τού σωΒινισμού, τού φυλετικού μίσους, ή υπεράσπιση τής άτομικής ιδιοκτη­ σίας, ή διαστρέδλωση τής ιδεολογίας τής έργατικής τάξης, ή κατασυκο­ φάντηση τών χωρών τού σοσιαλι­ σμού καί τής πολιτικής τους. ιδεολογικό όπλο τών κομμουνι­ στών είναι ό μαρξισμός - λενινισμός. Ή διδασκαλία τού Μάρξ είναι πανί­ σχυρη γιατί είναι αληθινή. Ή δύναμη τοϋ μαρξισμού - λενινισμού συνίσταται στό ότι όχι μόνο ερμηνεύει σωστά τήν αντικειμενική πορεία τής κοινωνι­

κής έξέλιξης, όχι μόνο άνοιγει τήν ιστορική προοπτική καί δίνει επιστη­ μονική άπάντηση στά σύνθετα προ­ δλήματα τής σύγχρονης ζωής, άλλά καί δείχνει τό δρόμο τής δράσης τών επαναστατικών δυνάμεων τής έποΧής μας. Κύριο ιδεολογικό, πολιτικό όπλο τού ιμπεριαλισμού είναι ό άντικομμουνισμός μέ βασικό του περιεχόμενο τή συκοφαντία τού σοσιαλιστικού συ­ στήματος, τή διαστρέδλωση τής πολι­ τικής καί τών σκοπών τών κομμουνι­ στικών κομμάτων, τής διδασκαλίας τού μαρξισμού - λενινισμού. Οι μέθοδες καί τά μέσα τής ιδεολο­ γικής πάλης έχουν άμεση σχέση μέ τό χαρακτήρα τής ιδεολογίας. Αν οι δυ­ νάμεις τού σοσιαλισμού καί τής προό­ δου διεξάγουν τήν πάλη τους μέ βάση τήν άνάπτυξη καί διάδοση του μαρξι­ σμού - λενινισμού, τής επιστήμης πού δίνει σωστή άντικειμενική ερμηνεία στις σύγχρονες κοινωνικές εξελίξεις, ή άστική ιδεολογία καί πράξη διαστρε­ βλώνει τά γεγονότα, σπέρνει στις λαϊ­ κές μάζες τή σύγχυση καί τήν άπογοήτευση, χρησιμοποιώντας γι' αύτό τό σκοπό όλα τά μέσα: τύπο, ράδιο, τηλεόραση, κινηματογράφο κλπ., θέ­ τοντας τα στήν υπηρεσία τοϋ «ψ υ ­ χρού πολέμουχ, άκολουθεί σήμερα τή μέθοδο τής άποϊδεολογικοποιησης τού άγώνα τών λαϊκών μαζών.

ιδιοκτησία. Ή καθορισμένη ιστορικά
κοινωνική μορφή ιδιοποίησης τών υλικών άγαθών. Ό χαρακτήρας τής ιδιοκτησίας στά μέσα παραγωγής κα­ θορίζει καί τό χαρακτήρα ιδιοκτησίας τών προϊόντων έργασίας. Οι διάφο­ ρες μορφές ιδιοκτησίας καθορίζονται τελικά άπό τό επίπεδο ανάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων καί άποτελοϋν τή βάση τών σχέσεων παραγωγής τής κοινωνίας. Στήν ταξική κοινωνία οι διάφορες μορφές ιδιοκτησίας προστατεύονται 

tôioqwta καί εξασφαλίζονται άπ' όλο τό σύστη­ μα τών κρατικών νομικών θεσμών. Οί σχέσεις ιδιοκτησίας ρυθμίζονται άμε­ σα μέ τό δικαίωμα τής ιδιοκτησίας ττού έξασφαλίζεται νομικά. Στήν πρωτόγονη κοινωνία βάση τών σχέσεων παραγωγής ήταν ή ιδιο­ κτησία τής κοινότητας στά μέσα παραγωγής καί ατά προϊόντα έργα­ σίας. Ή δουλοχτητική κοινωνία στη­ ριζόταν στήν άτομική ιδιοκτησία πού έμφανίζεται στήν πρωτόγονη κοινω­ νία. Βάση τών σχέσεων παραγωγής είναι πλέον ή ιδιοκτησία τού δουλοκτήτη όχι μόνο στά μέσα παραγωγής άλλά καίστό δούλο, τόν όποιο ό δουλοχτήτης μπορούσε νά πουλήσει, ν' άγσράσει, νά σκοτώσει. Στή φεουδαρχία βάση τών σχέσεων παραγωγής είναι ή ιδιοκτησία τού φεουδάρχη στά μέσα παραγωγής κυ­ ρίως στή γή καί ή μή πλήρης ιδιοκτη­ σία στούς δουλοπάροικους άγρότες. Στό φεουδαρχικό καθεστώς παράλ­ ληλα μέ τήν ιδιοκτησία τού φεουδάρ­ χη υπήρχε καί ή ιδιοκτησία τού άγρότη καί τού βιοτέχνη ατά μέσα παρα­ γωγής καί στό άτομικό νοικοκυριό. Στόν καπιταλισμό βάση τών σχέ­ σεων παραγωγής άποτελεϊ ή άτομική ιδιοκτησία τού καπιταλιστή στά μέσα παραγωγής. Οί μισθωτοί έργάτες πού δέ διαθέτουν μέσα παραγωγής γιά νά έξασφαλίσουν τά μέσα συντή­ ρησής τους, εξαναγκάζονται νά που­ λούν τήν εργατική τους δύναμη. Ή νίκη τής σοσιαλιστικής επανά­ στασης καί ή δικτατορία τού προλε­ ταριάτου καταργεί τήν άτομική ιδιο­ κτησία καί τήν εκμετάλλευση. Τή βά­ ση τών σχέσεων παραγωγής στό σο­ σιαλισμό, τήν άποτελεϊ ή κοινωνική, σοσιαλιστική ιδιοκτησία στά μέσα παραγωγής καί στά προϊόντα της έρ­ γασίας. Προσωπική ιδιοκτησία π.χ. στήν ΕΣΣΔ είναι ή ιδιοκτησία τών σοβιετι­ κών άνθρώπων σέ άντικείμενα πού

135

àyotwtTeç

χρησιμοποιούνται στήν καθημερινή τους ζωή καί τήν κατανάλωση. Ή προσωπική ιδιοκτησία στό σοσιαλι­ σμό πού έχει πηγή τήν εργασία τών άπαλλαγμένων άπό τήν εκμετάλλευ­ ση άνθρώπων, συνδέεται άμεσα μέ τήν κοινωνική ιδιοκτησία. Μέ τήν αύ­ ξηση τής κοινωνικής ιδιοκτησίας καί τού λαϊκού πλούτου μεγαλώνει καί ή ποσότητα τών προϊόντων γιά τήν ικα­ νοποίηση τών προσωπικών άναγκών τών έργαζομένων. Τό δικαίωμα προ­ σωπικής ιδιοκτησίας κατοχυρώνεται στό Σύνταγμα. ίδιοφυΐα. Είνα) ό άνώτατος βαθμός εκδήλωσης τών δημιουργικών δυνά­ μεων τού άνθρώπου. Συνδέεται μέ τή δημιουργία ποιοτικά νέων, πρωτο­ φανών δημιουργημάτων, μέτό άνοιγ­ μα νέων δρόμων, άγνωστων προη­ γούμενα, στή δημιουργία. Οι άντιλήψείςγιάτή φύση τής ιδιο­ φυίας καθορίζονταν ιστορικά μέ βά­ ση τήν κοινή, τή γενική άντίληψ η τής δημιουργικής διαδικασίας. Ακόμα στήν Αρχαία Ελλάδα ύπήρχε ή άντίληψ η ότ) ή ί. είνα) ενα είδος ιρασιοναλιστικής έμπνευσης «άνωθεν φώςκ (Πλάτωνας καί νεοπλατωνι­ σμός). Στήν έποχή τής Αναγέννησης διαδόθηκε ή λατρεία τής ί. σάν δη­ μιουργική άτομικότητα, πού απο­ θεώθηκε στήν έποχή τού ρομαντι­ σμού. Τό 19ο - 20ο αιώνα άναπτΰχθηκαν καί άναπτύσσονται ψ υχολογίκές καί κοινωνιολογικές έρευνες διάφο­ ρων πλευρών τής ί. καί τής δημιουρ­ γίας. Ό μαρξισμός θεωρεί ότι ή δρά­ ση κάθε ίδ)οφυ!ας, ή δημιουργία καί άνάπτυξή της καθορίζεται κοινωνι­ κά, ιστορικά. ίησοΜήτς. Λέγονταν τά μέλη τού τάγ­ ματος τών καθολικών μοναχών πού άνήκαν στήν « Εταιρεία τού Ιησού". Ή « Εταιρεία τού ιησού" ή κοινώς ίη- 

ί'μτκρίαΑίσμό^ σουίτες, ιδρύθηκε τό 1534 στό Παρίσ) άπό τόν Ιγνάτιο Λοιόλα. Τό τάγμα τών ίησουιτών έγινε τό κύριο όργανο τής άντιμεταρρύθμισης. Οί ί. ξαπλώ­ θηκαν όχι μόνο στά εύρωπαϊκά κρά­ τη άλλά καί στήν Ινδία, στήν Ιαπω­ νία, στήν Κίνα καί στίς Φιλιππίνες. Από τό 1610 ώς τό 1768 ύπήρχε «ίησουιτικό κράτος στήν Παραγουάη. Βασικές άρχές οργάνωσης τού τάγ­ ματος τών Ιησουιτών ήταν: ό αύστηρός συγκεντρωτισμός, ή ύποταγή τών κατώτερων στούς άνώτερους, τό άπόλυτο κύρος τού άρχηγού κλπ. Οί ί. θεωρούσαν επιτρεπτό κάθε έγκλη­ μα χάρη τής «δόξας τού θεού". Στόν 20ό αιώνα οι ί. (γύρω στίς 34 χιλιάδες στίς άρχές τού 1970) άποτελούν τό ηγετικό τμήμα τού κληρικαλισμού.

)36

ιμπεριαλισμός

ιμπεριαλισμός. Είναι ό καπιταλισμός
στό άνώτατο καί τελευταίο στάδιο άνάπτυξής του, ό μονοπωλιακός κα­ πιταλισμός, ό καπιταλισμός πού σα­ πίζει καί πεθαίνει. Άποτελεί τήν πα­ ραμονή τής σοσιαλιστικής έπανάστασης. Βασική ιδιομορφία του είναι ή κυριαρχία τοϋ μονοπωλιακού κεφα­ λαίου στόν οικονομικό, πολιτικό καί ιδεολογικό τομέα. Ό Λένιν έκανε έπιστημονική άνάλυση τού ιμπεριαλισμού καί καθόρισε τά παρακάτω βασικά του γνωρίσμα­ τα: α) Συγκέντρωση τής παραγωγής καί τοϋ κεφαλαίου καί δημιουργία τών μονοπωλίων, πού παίζουν άποφασιστικό ρόλο στήν οικονομική ζωή. β) Συγχώνευση τού τραπεζικού καί τού βιομηχανικού κεφαλαίου καί δη­ μιουργία του χρηματιστικού κεφα­ λαίου και τής χρηματιστικής ολιγαρ­ χίας. γ) Ή εξαγωγή κεφαλαίου άποκτά εξαιρετική σημασία άντί τής εξα­ γωγής έμπορευμάτων. δ) Δημιουργία διεθνών μονοπωλιακών ενώσεων τών καπιταλιστών πού μοιράζονται τόν κόσμο, ε) Ολοκλήρωση τήςέδαφικής κατανομής τού κόσμου άνάμεσα στίς

μεγάλες καπιταλιστικές χώρες. Ό ιμ­ περιαλισμός δέν άλλάζει τά θεμέλια τού άστικού συστήματος, διατηρούν­ ται οί γενικοί νόμοι τού καπιταλιστι­ κού τρόπου παραγωγής, ή άτομική ιδιοκτησία στά βασικά μέσα παραγω­ γής, ή έκμετάλίλευση τών έργαζομέ­ νων. Ό νόμος τής υπεραξίας σάν βασι­ κός νόμος τού καπιταλισμού δρά σέ όλη του τήν ένταση. Ό Λένιν άποκάλυψε ότι ατό στάδιο τού ιμπεριαλισμού δρά ό νόμος τής άνισόμερης οικονομικής καί πολιτι­ κής άνάπτυξης. Μέ βάση αύτή τήν άνάλυση κατάληξε στό συμπέρασμα γιά τή δυνατότητα τής νίκης τού σο­ σιαλισμού σέ μερικές ή καί σέ μιά χω­ ριστά παρμένη χώρα. Ή βασική άντίθεση τού καπιταλι­ σμού άνάμεσα στήν εργασία καί τό κεφάλαιο παραμένει καί όξύνεται άκόμα πιό πολύ. Τό μονοπωλιακό κε­ φάλαιο γιά νά διατηρήσει καί νά στα­ θεροποιήσει τά κλονισμένα του θεμέ­ λια, ν' άντέξει στήν άμιλλα μέ τό σο­ σιαλισμό, ένώνει τή δύναμή του μέ τό άστικό κράτος. Αύτό άποτελε! τό βα­ σικό περιεχόμενο τού κρατικού μονο­ πωλιακού καπιταλισμού. Σκοπός τής ένωσης αύτής είναι ή έξασφάλιση τού μονοπωλιακού υπερκέρδους, ή κατάπνιξη τού εργατικού και τού έθνικοαπελευθερωτικού κινήματος, ή διατή­ ρηση τού καπιταλισμού καί ή πάλη κατά τού σοσιαλισμού. "Ενα άπό τά χαρακτηριστικά γνωρί­ σματα τού ιμπεριαλισμού είναι έπίσης ή στρατιωτικοποιηση τής οικονομίας καί ή προετοιμασία τών πολέμων. Στήν πάλη ένάντια στόν ιμπεριαλισμό ενώνονται τώρα οι τρε!ς μεγάλες δυ­ νάμεις τής έποχής μας: τό παγκόσμιο σύστημα τού σοσιαλισμού, ή διεθνής έργατική τάξη, τό έθνικοαπελευθερωτικό κίνημα. Σήμερα οί δυνάμεις τής προόδου, τής δημοκρατίας καί τοϋ σοσιαλι­ 

ί'νκόγνίΜ)

!37

σμού υπερέχουν απέναντι στις δυνά­ μεις τού ιμπεριαλισμού. Στήν πορεία τής άντιιμπεριαλιστικής πάλης πού συνεχώς άνεθαίνει καί άγκαλιάζε) τήν πλειοψηφία τής άνθρωττότητας ωρι­ μάζουν περισσότερο όχι μόνο οί υλι­ κές, άλλά καί οί κοινωνικοπολιτικές προϋποθέσεις, τής αντικατάστασης τού καπιταλισμού μέ τό νέο κοινωνι κό σύστημα, τό σύστημα τού σοσιαλι­ σμού.

σκοπός τίποτα*. Οι όπαδοί τοϋ ινστρουμενταλισμοϋ άντιμάχονται τό μαρξισμό. ιντετερμινισμός. Ίδεαλιστική φιλοσο­ φική διδασκαλία πού άρνειται ότι οι αΐτιακές σχέσεις τών φυσικών καί κοι­ νωνικών φαινομένων έχουν αντικειμε­ νικό χαρακτήρα, άρνειται τήν ερμη­ νεία μέ βάση τήν αιτιότητα, στήν επι­ στήμη. Θεωρεί τή βούληση άνεξάρτητη, αυτόνομη δύναμη καί προπαγαν­ δίζει τήν άπόλυτη έλευθερία της. Ο διαλεκτικός υλισμός σέ άντίθεση μέ τόν ιντετερμινισμό άναπτύσσει τήν άποψη τοϋ ντετερμινισμού.

ίνκόγνττο (λατ. incognitus: άγνωστος, αύτός πού δέν έγινε γνωστός). 1. Κρυ­ φά, μυστικά, χωρίς νά αποκαλύπτε­ ται τό όνομα καί ή προσωπικότητα. 2. "Ανθρωπος πού κρύθεται πίσω άπό ξένο έπίθετο, επιθυμώντας νά παραμείνει άγνωστος. ίνστρουμενταλίσμός. Ρεύμα τού υπο­
κειμενικού ιδεαλισμού. Ιδρυτής του υπήρξε ό άμερικανός φιλόσοφος Ντιούι. Σύμφωνα μέ τήν άποψη τού Ντιούι οι έννοιες, οι επιστημονικοί νό­ μοι καί οί θεωρίες δέν είναι παρά όρ­ γανα, έργαλεΐα (ινστρουμέντα), δηλα­ δή κλειδιά πού οδηγούν σέ ορισμένες «καταστάσεις*, σέ «σχέδια δράσης*, σέ «γεγονότα*. Μέ αύτούς μάλιστα τούς όρους — «κατάσταση*, «γεγο­ νότα* κλπ. — καλύπτεται ό ιδεαλιστικός χαρακτήρας του. Οι όπαδοί αύτής τής θεωρίας δέν παραδέχονται τήν ύπαρξη τών κοι­ νωνικών τάξεων, χρησιμοποιούν με­ ταφυσικές άφηρημένες έννοιες γιά τήν κοινωνία, τήν προσωπικότητα, τό κράτος κλπ. Σύμφωνα μέ τήν ινστρουμενταλιστική θεωρία τής προ­ όδου (κμελ)ορισμός*: βελτίωση) ή πρόοδος δέ συνισταται στήν έπίτευξη ορισμένων σκοπών πού θέτει ή κοινω­ νία άλλά στό ίδιο τό προτσές τής κίνη­ σης. Στήν ούσία ό ί. τού Ντιούι έπαναλαμΒάνει τό όπορτουνιστικό σύνθη­ μα «Τό κίνημα είναι τό πάν, ό τελικός

ίντου<τί6<σμός. ίδεαλιστικό ρεύμα τής άστικής φιλοσοφίας στήν έποχή τού ιμπεριαλισμού πού, άντιπαραθέτει στήν ορθολογική γνώση, τή «γνώ­ ση* τής πραγματικότητας μέ τή βοή­ θεια τής διαίσθησης (ενόρασης) πού τή θεωρεί ειδική ικανότητα τής συνεί­ δησης, μή άναγόμενη στήν έμπειρία τών αισθήσεων καί τή λογική σκέψη. Ό ί. ενώνεται μέτό μυστικισμό. Ο ί. στήν ήθική είναι ένα άπό τά άστικά ρεύματα τοϋ 20ού αιώνα, πού έθεσε τίς βάσεις τού φορμαλισμού. Ή βασι­ κή θέση τού ί. στήν ήθική συνισταται στό ότι οί πιό γενικές ήθικές έννοιες (τό καλό καί τό κακό) έχουν γενικό χαρακτήρα, είναι άδιαμφισθήτητες, αύταπόδεικτες, τίς γνωρίζουμε μόνο μέ τή διαίσθηση, τίς δεχόμαστε χωρίς αποδείξεις. Οί όπαδοί τοϋ ί. υποστη­ ρίζουν τήν άποψη, ότι οι βασικές ήθι­ κές αντιλήψεις έχουν έξωισταρικό, όητόλυτο χαρακτήρα, δέν έχουν σχέ­ σή μέ τήν άνθρώπινη κοινωνία. Ή ά ποψη αΰτή άντικειμενικά έπίδιώκει νά θεμελιώσει τήν καθολικότητα καί τή σταθερότητα τής άστικής ήθικής. ίντριγκα (γαλλ. intrigue, λατιν. intneare: τό μπερδεύω), "ίντριγκες λέγονται οί 

touôatbpô? μηχανορραφίες, οί ραδιουργίες, οί καλυμμένες ενέργειες πού επιδιώκουν τήν επίτευξη επιζήμιων σκοπών.

!38 συμπέρασμα, ότι είναι άδύνατο νά διατυπωθούν γενικές άρχές ήθικής καί πολύ περισσότερο νά θεμελιω­ θούν μέ τή βοήθεια τής ορθολογικής σκέψης καί τής επιστήμης, γιατί δέν μπορούν νά χρησιμοποιηθούν στόν τομέα τής ήθικής. Ή ήθική, πού υπάρχει στήν κοινωνία πού έχει χα­ ρακτήρα σκοπιμότητας κι εξυπηρετεί ορισμένες πρακτικές άνάγκες, άνακηρύσσεται ήμιτελής. Ή πραγματική ήθική σύμφωνα μέ τήν άποψη τού ί. δέν υποτάσσεται σέ κανένα όρισμό καί σέ καμιά γενίκευση, βρίσκεται έξω άπό τούς νόμους τής φύσης καί τής κοινωνίας. Μέσα σ' αύτή ό άνθρωπος έπιδεδαιώνει τόν έαυτό του σάν άπόλυτα ελεύθερη ύπαρξη οέ άντιπαράθεση μέτό βασίλειο τής άντικειμενικής εξάρτησης. Αύτή ή ήθική άνακηρύσσεται «δημιουργική", στηρίζεται στήν προσωπική ιδέα (πρόθεση) καί θεω­ ρείται έργο άποκλειστικά προσωπι­ κής ευθύνης κάθε άτόμου. Ο ί. στήν ήθική όδηγει σέ έναν άκρατο σχετικι­ σμό καί βολουνταρισμό όσον άφορά τήν κατανόηση τής ήθικής, στήν άρ­ νηση μιάς οποιοσδήποτε άντικειμενικής άξίας πού έχει ή εκλογή μιάς ήθι­ κής άρχής τήν όποια επιλέγει ό άνθρωπος.

ιουδαϊσμός. Θρησκεία τών Εδραίων.
Προήλθε άπό τόν είδωλολατρικό πολοθεϊσμό τών αρχαίων έθραϊκών φυ­ λών καί άπό τόν 7ο αιώνα π.Χ. έγινε μονοθεϊστική θρησκεία. Ή χαρακτη­ ριστική ιδιομορφία τού ί. είναι ή πίστη σ' ένα θεό καί τό μεσία Ίεχωθά (τό σωτήρα), τό δόγμα ότι οί Εδραίοι εί­ ναι οι έκλεκτοί τού θεού καθώς καί ή ποικιλία τών έθιμοτυπικών εντολών, πού άγκαλιάζουν όλους σχεδόν τούς τομείς τού τρόπου ζωής τών πιοτών. Πηγές τοϋ ί. είναι ή ΠαλαιάΔιαθι?χι?, πού τήν παραδέχεται καί ό χρι­ στιανισμός, καί τό ίαΑμούδ (ένα σύν­ θετο σχολαστικό σύστημα σχολίων τών βιδλίων τής Παλα/άς Δ ια & ^ ς . Ή ιουδαϊκή έκκλησία είναι ή συναγω­ γή. Ή θρησκευτική φιλοσοφία τοϋ σύγχρονου ί. είναι διαποτισμένη άπό τό μεσιανικό μυστικισμό.

ιρασιοναλισμός. Φιλοσοφικό ρεύμα πού ύποστηρίζει ότι οί γνωστικές δυ­ νατότητες τού λογικού καί τής νόη­ σης είναι περιορισμένες. Σάν βασικό τρόπο γνώσης άναγνωρίζει τή διαί­ σθηση (ένόραση), τό αίσθημα, τό έν­ στικτο κλπ. Ό ί. πρεσθεύει ότι ό άντικειμενικός κόσμος είναι ένα χάος, χω­ ρίς νομοτέλειες, ύποτάσσεται στό παιχνίδι τών συμπτώσεων, στήν τυ­ φλή βούληση. Ο ί. άποτέλεσετή βά­ ση τών άντιδραστικών φασιστικών θεωριών. Σήμερα πήρε πλατιά διάδοση στήν άστική φιλοσοφία, κοινωνιολογία καί ψυχολογία. Στήν ήθική άποτελει με­ θοδολογική άρχή γιά τήν ερμηνεία πολλών άστικών ήθικών θεωριών. Ο ί. ισχυρίζεται ότι κάθε ήθική κατάστα­ ση καί θέση, είναι ιδιόμορφες. Μέ βά­ ση αύτό τόν ισχυρισμό καταλήγει στό

ίσλάμ (-ισμός ή μωαμεθανισμός). Μιά
άπό τίς λεγάμενες παγκόσμιες θρη­ σκείες, διαδομένη κυρίως στίς χώρες τής Εγγύς καί Μέσης Ανατολής, στή Β. Αφρική καί στή ΝΔ Ασία. Εμφανί­ στηκε τόν 7ο μ.Χ. αιώνα στή Δ. Άρα8ία, όταν οί Αράδες περνούσαν άπό τήν πρωτόγονη στήν ταξική κοινω­ νία. Ή διδασκαλία τού ι. εκτίθεται στό Κοράνιο. Σύμφωνα μέ τό Κοράνιο ό Αλάχ προκαθόρισε τή μοίρα τού άνθρώ­ που. Τό Κοράνιο καλεϊ τούς πιστούς σέ ύπομονή, υποταγή οτόν Αλάχ καί ύπόσχεται γι' άνταμοιδή παραδεισένια μεταθανάτια ζωή. 

άτοόννα/Λ)

!39

ισότητα

Χαρακτηριστικά γνωρίσματα τού ί. είναι ή ιδέα τής εχθρότητας πρός τούς «άπιστους" (γκιαούρηδες), ή διδα­ σκαλία ότι ή γυναίκα δέν είναι τέλειος άνθρωπος, ή νομιμοποίηση τής πο­ λυγαμίας. Ο ισλαμισμός δικαιώνει τήν κοινωνική άνισότητα, οδηγεί τούς άνθρώπους σ' έναν κόσμο μάταιης άναμονής μεταθανάτιας ευτυχίας. Ο σύγχρονος ισλαμισμός όπως καί πολλές σύγχρονες θρησκείες, προ­ σπαθεί ν'άνανεωθεί καίνάπροσαρμοστεϊ στις νέες συνθήκες, λύτό εκφρά­ ζεται στό κήρυγμα τής ιδέας τοϋ «συμβιβασμού" τής επιστημονικής καί τής θρησκευτικής κοσμοθεωρίας, στήν προσπάθεια νά καθαρίσει τόν ϊ. άπό άπαρχαιωμένες ιεροτελεστίες. Μερικοί θεωρητικοί τού ί. παίρνοντας ύπόψη τήν τάση τών μαζών γιά κοι­ νωνικές άλλαγές, προσπαθούν ν' άποδείξουν ότι στό ι. βρίσκουν τήν πλήρη έκφρασή τους οι σοσιαλιστικές ιδέες. Ταυτόχρονα οι άντιδραστικές δυνάμεις χρησιμοποιούν τόν ί. γιά τήν άντικομμουνιστική τους προπαγάν­ δα.

πλήρωσε τό κράτος. Σέάντίθετη περί­ πτωση τό ισοζύγιο πληρωμών θά εί­ ναι παθητικό.

ισοδύναμο (ισότιμο). Λύτό πού έχει τήν ίδια άξία, είναι όμοιο, ισότιμο μέ ένα άλλο πράγμα. Στήν πολιτική οικο­ νομία ί. είναι τό έμπόρευμα στό όποιο έκφράζεται ή άξία ένός άλλου έμπο­ ρεύματος. Τό έμπόρευμα στό όποιο όλα τά άλλα έμπορεύματα έκφράζουν τή δική τους άξια λέγεται γενικό ισοδύναμο καί τέτιο είναι τό χρήμα. ισοζύγιο πληρωμών. Είναι ή σχέση τών πληρωμών, πού είσάγονται σ' ένα κράτος καί αύτών πού πραγμα­ τοποιεί τό κράτος στό εξωτερικό σ' ένα ορισμένο χρονικό διάστημα. Ε­ νεργητικό είναι τό ισοζύγιο πληρω­ μών έφόσον τό άθροισμα τοϋ ποσοϋ πού έχει είσαχθει σ' αύτό τό διάστημα είναι μεγαλύτερο άπό τό ποσό πού

ισότητα. Εξασφάλιση σέόλα τά μέλη τής κοινωνίας ίσων όρων καί δυνατο­ τήτων γιά τήν έλεύθερη άνάπτυξη τών ικανοτήτων καί τήν ικανοποίηση τών άναγκών τους. Ή ιδέα τής ί. είναι μιά άπό τίς αρ­ χαιότερες ιδέες στήν ιστορία τής κοι­ νωνικής σκέψης. Σέ διάφορες ιστορι­ κές έποχές οί διάφορες τάξεις καί οί θεωρητικοί τους έδιναν δική τους έρμηνεία καί διαφορετικό περιεχόμενο στήν ιδέα τής ί. και τή χρησιμοποιού­ σαν γιά τά δικά τους συμφέροντα καί τούς σκοπούς. Ο Λένιν τόνιζε χαρα­ κτηριστικά, ότι ή άστική δημοκρατία μέ τήν ιδέα τής ισότητας τής άνθρώπινης προσωπικότητας γενικά, διακηρύχνει τήν τυπική είτε τή νομική ισότητα τοϋ κατόχου τής ατομικής ιδιοκτησίας καί τού προλετάριου, τού έκμεταλλευτή καί τού έκμεταλλευόμενου, έξαπατώντας μέ τόν πιό άσχημο τρόπο τίς καταπιεζόμενες μάζες (Β.!. Λένιν, "άπαντα, 5η έκδοση, τόμ. 41, σελ. 162). Ή ίδια ή ισότητα μπροστά στό νόμο δέν μπορεί νά είναι ώς τό τέλος συνεπής έφόσον δέ στηρίζεται στήν ουσιαστική κοινωνική ί. τών άνθρώπων. Ό επιστημονικός κομμουνισμός άπαιτει όχι άφηρημένη, άλλά ιστορι­ κά συγκεκριμένη λύση τού προβλήμα­ τος τής ί., γιατί δέν ύπήρξε ούτε μπορεί νά υπάρξει ί. γενικά έξω άπό μιά καθορισμένη κοινωνικοοικονομική καί πολιτική συγκρότηση τής κοινω­ νίας. Ή μαρξιστικολενινιστική άντίληψ η τής ισότητας περιλαβαίνει τό αί­ τημα όχι μόνο τής νομικής, άλλά καί τής κοινωνικής ισότητας. Όπως έλε­ γε ό Λένιν ή ισότητα είναι κούφια φρά­ ση άν μέ τήν έννοια ισότητα δέν εννοεί­ ται ή κατάργηση τών τάξεων. « Εμείς θέλουμε νά καταργήσουμε τις τάξεις 

Μ70π?τα

140

ισ τ ο ρ ία

καί άπό τήν άποψη αύτή είμαστε ύπέρ τής ισότητας. Λέμε όμως κού­ φια λόγ<α όταν διατεινόμαστε ότι θά κάνουμε όλους τούς άνθρώπους ίσους". Ή μαρξιστική λενίνιοτική άντίληψη γιά τήν ί. δέν έχε) τίποτα τό κοινό μέ τή μικροαστική άρχή τής ίσοπέδωσης, σύμφωνα μέ τήν όποία μέ τήν έννοια ισότητα έννοείται ή μηχανική καί άπόλυτη έξίσωση όλων τών μελών τής κοινωνίας άπό τήν άποψη τής περιουσιακής κατάστασης, δηλαδή ή έξισωτίκή κατανομή τών αγαθών. Ο μαρξισμός - λενινισμός θεωρεί αυτα­ πάτη τήν άποψη ότι μπορεί νά επι­ τευχθεί ή κοινωνική ί. χωρίς νά θι­ χτούν οί καπιταλιστικές σχέσεις ιδιο­ κτησίας, μόνο μέ τή μεταρρύθμιση στή σφαίρα τής κατανομής. Ο επι­ στημονικός κομμουνισμός πιστεύει στή δυνατότητα καί τό άναπόφευκτο τής εγκαθίδρυσης τής κοινωνικής ισό­ τητας, όχ) όμως μέ διοικητικές λύσεις, ούτε μέ μεταρρυθμίσεις ή μέ «μεγάλα άλματα" κλπ. άλλά μέ επίμονο καθη­ μερινό άγώνα, πού εξασφαλίζει τήν άπαρέγκλιτη άνάπτυξη τής σοσιαλι­ στικής οικονομίας καί τού πολιτι­ σμού, όλων τών ύλικών καί πνευματι­ κών δυνάμεων τής νέας κοινωνίας. Ή κομμουνιστική ισότητα σημαίνει ότι όλοι οί άνθρωπο) θά έχουν ίση θέ­ ση στήν κοινωνία, τήν ίδια σχέση πρός τά μέσα παραγωγής, ίσους όρους έργασίας καί κατανομής, θά παίρνουν δραστήριο μέρος στή διεύ­ θυνση τών κονωνικών ύποθέσεων. θ ά θεμελιωθεί ή άρμονίκή σχέση άνά­ μεσα στό άτομο καί στήν κοινωνία στή βάση τής ενότητας τών κοινωνι­ κών καί τών προσωπικών συμφερόν­ των, θά έφαρμσστεί στή ζωή ή βασική άρχή τού κομμουνισμού «άπό τόν κα­ θένα σύμφωνα μέτίς ικανότητες του, στόν καθένα σύμφωνα μέ τίς άνάγκες του". Δεδομένου ότ) οί ικανότητες, τά γούστα καί οί όπτα)τήσε<ς διαφορετι­

κών άνθρώπων δέν είναι καί δέν μπορεί νά είναι ιδίες καί ίσες ποσοτικά καί ποιοτικά, ή ισότητα στόν κομμουνι­ σμό δέ θά σημαίνει έξισωτισμό. Ή κοινωνική ομοιότητα τής κομ­ μουνιστικής κοινωνίας καί ή κοινωνι­ κή ισότητα πού πηγάζε) άπ' αύτή όχ) μόνο δέ θά οδηγήσει στήν κατάπνίξη τής προσωπικότητας καί στήν έξίσω­ ση τών ικανοτήτων καί τών άναγκών όλων τών μελών, όπως συκοφαντικά ισχυρίζονται οι θεωρητικοί τού άντ<κομμουνισμού, άλλ' άντίθετα, θ' άποτελέσε) βασική προϋπόθεση κι εγγύη­ ση ολόπλευρης άνάπτυξης τής προ­ σωπικότητας, πραγματικής καί ολο­ κληρωτικής άνθησης τής άτομίκότητάς της. Όμως οί άτομίκές διαφορές άνάμεσα στούς άνθρώπους, όπως επίσης καί οί διαφορές στό είδος τής άπασχόλησης καί τών κοινωνικών λειτουργιών πού θά έκπληρώνουν στήν κομμουνιστική κονωνία, δηλα­ δή οί διαφορές πού διατηρούνται, δέ θά οδηγούν πλέον σέ διαφορετική κοινωνική θέση τών μελών τής κοινω­ νίας, σέ διαφορές σχετικά μέτίς δυνα­ τότητες άνάπτυξης τών ικανοτήτων τους καί ικανοποίησης τών άναγκών τους, γ) ' αύτό καί θά χάνουν τό χαρα­ κτήρα τών κοινωνικών διαφορών. Οί Μάρξ - "Ενγκελς τόνιζαν ότ) «ή διαφο­ ρά στή δραστηριότητα, στήν έργασία δέ θά προκαλεί καμιά ανισότητα, κα­ νένα πλεονέκτημα μέ τήν έννοια τής ιδιοκτησίας καί τής κατανάλωσης" (Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς, "<4τταντα, τόμ. 3, σελ. 542).

ιστορία. 1. Τό προτσές εξέλιξης τής
φύσης καί τής κοινωνίας. 2. Τό σύνολο τών κοινωνικών έπ)στημών (ιστορική επιστήμη) πού με­ λετάει τό παρελθόν τής άνθρωπότητας σέ όλη τή συγκεκριμενίκότητα καί τήν πολυμορφία της. Γ)ά τόν καθορι­ σμό τών νομοτελειών τής ιστορικής έξέλιξης έρευνούν τά γεγονότα, τά 

ιστορική σχοΑ??

ίΰτορίχό κα< Aoyixo

στοιχεία καί τά προτσές μέ βάση τίς ιστορικές πηγές. H μετατροπή τών ιστορικών γνώσεων σέ ιστορική επι­ στήμη είναι ένα πολύ μακρινό προ­ τσές. Σημαντικό σταθμό στήν έξέλιξη τής ιστορίας άποτελούν οί αντιλήψεις τής άρχαίας Ελλάδας καί άνώτατη εκδήλωσή τους τά έργα τού Ηρόδο­ του καί τού Θουκυδίδη. Οί ιστορικές αντιλήψεις τού μεσαίωνα, τής φεου­ δαρχίας συνδέονταν στενά μέ τή θρη­ σκευτική κοσμοθεωρία ή όποια ίεπεράοτηκε τό 18ο-19ο αί. άπό τούς άστούς ιστορικούς. Ή ί. έγινε πραγ­ ματική επιστήμη όταν άρχισε νά στη­ ρίζεται στίς ιδέες τού ιστορικού ύλισμού. Η ί. άποτελεϊται άπό τήν παγκό­ σμια ί. καί τήν ί. ξεχωριστών χωρών καί λαών. Διαιρείται στήν ιστορία τής πρωτόγονης κοινωνίας, τήν άρχαία ί., τήν ί. τού μεσαίωνα, τή νέα καί τή νεώτερη ί. Ή ί. συμπεριλαμθάνεται στήν όμάδα τών ούμανιστικών επι­ στημών πού μελετούν τήν α ή β περιο­ χή τού κόσμου, είτε μιά όμάδα λαών κλπ.

τέλη τού 19ου αί. ή ί.σ. παραμερίζεται άπό άλλες σχολές τής άγοραιας πολιτικήςοίκονομίας. Οί βασικέςίδέεςτής ί.σ. αναπτύχθηκαν παραπέρα άπό τούς εκπροσώπους τής νέας ιστορι­ κής σχολής.

ιστορική σχολή. Είναι κατεύθυνση τής πολιτικής οικονομίας πού έμφανίστηκε στή Γερμανία στά μέσα τού 19ου αί. Πήρε τήν ονομασία άπό τήν αγοραία ιστορική μέθοδο τήν όποια οι θεωρη­ τικοί της Ρόσερ, Χίλντεμπραντ κ.ά. προσπαθούσαν νά εισάγουν στήν πο­ λιτική οικονομία. Οι εκπρόσωποι τής ί.σ. θεωρούσαν ότι τό καθήκον τής πολιτικής οικονομίας συνίσταται στήν περιγραφή τών οικονομικών φαινομένων. Λρνούνταν τήν ύπαρξη γενικών άντικειμενικών οικονομικών νόμων γιά όλες τίς καπιταλιστικές χώ­ ρες, ισχυρίζονταν ότι οί δρόμοι οικο­ νομικής άνάπτυξης τών διαφόρων χωρών είναι άνεπανάληπτοι. Η ί.σ. ούσιαστικά άντικαθιστούσε τήν πολι­ τική οικονομία μέ τή λεγάμενη διδα­ σκαλία τής εθνικής οικονομίας. Στά

ιστορικό καί λογικό. Φιλοσοφικές κα­ τηγορίες πού χαρακτηρίζουν τίς κύ­ ριες ιδιομορφίες τής διαδικασίας έξέ­ λιξης καθώς καί τή σχέση άνάμεσα στή λογική έξέλιξη τής σκέψης καί τής ιστορίας τού άντικειμένου, τής ιστο­ ρίας τού ίδιου τού προτσές. Τό ί. εκφράζει τό πραγματικό προτσές εμ­ φάνισης καί διαμόρφωσης τού δο­ σμένου άντικειμένου, τό λ. εκείνες τίς σχέσεις, τούς νόμους συνάρτησης καί άλληλεπίδρασης τών πλευρών του, που ύπάρχουν στήν άναπτυγμένη του κατάσταση. Τό ί. καί λ. άποτελούν μιά διαλεκτι­ κή ενότητα πού περιέχει μέσα της, τό στοιχείο τής άντίθεσης. Τό ί. καί λ. είναι δύο μέθοδοι επιστημονικής έρευ­ νας πού διαφέρουν ώς πρός τόν λογι­ κό καί ιστορικό τρόπο άπεικόνισης τής πραγματικότητας στή νόηση. Ή διαφορά αύτών τών μεθόδων έρευ­ νας δέν είναι άπλά καί μόνο διαφορά υποκειμενικών σκοπών τής έρευνας άλλά έχει καί τήν άντικεψενική της βά­ ση. Τό καθήκον τής ιστορικής έρευνας συνίσταται στήν άποκάλυψη τών συγκεκριμένων συνθηκών καί προϋ­ ποθέσεων έξέλιξης τών φαινομένων τής ιστορικής διαδοχής, τών περα­ σμάτων άπό τό ένα άναγκαΐο ιστορι­ κό στάδιο στό άλλο. Τό καθήκον τής λογικής έρευνας συνίσταται στήν άποκάλυψη τού ρό­ λου πού παίζουν χωριστά στοιχεία τού δοσμένου συστήματος στή σύ­ σταση τοϋ άναπτυγμένου συνόλου. Ή διαλεκτική τού ί. καί λ. έχε) μεγάλη σημασία γιά τή διαλεκτική λογική, πού άποκαλύπτει τούς γενικούς νό­ 

iCT(%MXÔf vA iO jM Ô ^ μους τής γνώσης, τή λογική κίνηση τής σκέψης στή διαδικασία τής γνώ­ σης τής αντικειμενικής πραγματικό­ τητας.

ί'στορίσ^ός

ιστορικός ύλίσμός (υλιστική αντίλη­
ψ η τής ιστορίας). Είναι ή μαρξιστική θεωρία έξέλιξης τής κοινωνίας καί ή μεθοδολογία γνώσης της. Άποτελεί συστατικό μέρος τής μαρξιστικής - λενινιστικής φιλοσοφίας, πού μελετάει τήν κοινωνία σάν ολοκληρωμένο καί άναπτυσσόμενο κοινωνικό σύστημα, τούς γενικούς νόμους καί τίς κινητή­ ριες δυνάμεις τού ιστορικού προτσές. Είναι ή γενική θεωρία τής μαρξιστικής - λενινιστικής κοινωνιολογίας. Ο ί.ύ. άποτελεί οργανική ενότητα μέ τόν διαλεκτικό ύλισμό. Τόν δη­ μιούργησαν οί Μάρξ καί "Ενγκελς καί τόν άνέπτυξε ό Λένιν. Ή έμφάνιση τού ί.ύ. άποτέλεοε επανάσταση στήν άνάπτυξη τής φιλοσοφίας καί τής κοινωνιολογίας γιατί σήμαινετό ξεπέ­ ρασμα τών άπόψεων τού ιδεαλισμού, τής βουλησιαρχίας καί τής μοιρολατρείας, πού κυριαρχούσαν στήν ερ­ μηνεία τής κοινωνίας. Οί σπουδαιότερες άρχές τού ί.ύ. εί­ ναι: Ή άναγνώριση ότ) ή ύλίκή ζωή τής κοινωνίας — τό κοινωνικό είναι — ειναί τό πρωταρχικό σέ σχέση μέ τήν κοινωνική συνείδηση, ότι ή κοινωνική συνείδηση παίζε) δραστήριο ρόλο στήν κοινωνία. Ο ξεχωρισμός τών σχέσεων παραγωγής άπό τό σύνολο τών κοινωνικών σχέσεων σάν μορφής άνάπτυξης τών παραγωγικών δυνά­ μεων σάν οικονομικής βάσης τής κοι­ νωνίας, πού καθορίζει καί τό εποικο­ δόμημα καί όλες τίς άλλες σχέσεις άνάμεσα στούς άνθρώπους, πού δί­ νει τήν άντικεψενική βάση γ<ά τήν άνάλυσή τους. Ή άποψη ότι οί άν­ θρωποι, οί έργαζόμενες μάζες, μό­ νο) δημιουργούν τήν ιστορία τους, ότι τά κινητήρια αιτία τής δράσης τών άνθρώπων τά καθορίζουν οί υλικές

συνθήκες τής κοινωνικής παραγω­ γής. Δηλαδή, ή άναγνώριση τής εξέλι­ ξης τής ιστορίας, ή άντίληψη ότι ή έξέλιξη άποτελείφυσικοίστορικόπροτσές κίνησης καί άλλαγής τών κοινωνίκοϊστορικών σχηματισμών. Ή πρωτόγονη, ή δουλοχτητίκή, ή φεουδαρχική, ή καπιταλιστική, καί ή κομμουνιστική κοινωνία άποτελούν βαθμίδες άνάπτυξης τής κοινωνίας. Κινητήρια δύναμη άνάπτυξης τής άνταγωνιστικής κοινωνίας είναι ή ταξι­ κή πάλη. Ή ταξική πάλη οδηγεί στήν κοινωνική επανάσταση, πού άποτε­ λεί έκφραση τών άντιθέσεων άνάμεσα στίςπαραγωγίκέςδυνάμειςκαίτίςσχέσεις παραγωγής, νομοτελειακή μορ­ φή μετάθασης άπό τή μιά κοινωνία στήν άλλη. Ο καπιταλισμός είναι ή τελευταία στήν ιστορία άνταγωνιστίκή κοινω­ νία. Τήν άντικαθιστά νομοτελειακά, ύστερα άπό τή σοσιαλιστική έπανάσταση πού τήν πραγματοποιεί ή έργατίκή τάξη σέ συμμαχία μέ τίς έργα­ ζόμενες μάζες, ή κομμουνιστική κοι­ νωνία. Τά κομμουνιστικά καί έργατικά κόμ­ ματα άναπτύσσουν τόν ί.ύ., παίρ­ νοντας ύπόψη τήν πείρα τού παγκό­ σμιου επαναστατικού κινήματος, τής άνάπτυξης τού σοσιαλιστικού συστή­ ματος, στήν πάλη ενάντια στά εχθρι­ κό πρός τό μαρξισμό - λενινισμό ρεύ­ ματα, ένάντία στό δεξιό καί «αριστε­ ρό" οπορτουνισμό.

ιστορισμός. Άρχή γνώσης τών πραγ­
μάτων καί τών φαινομένων στή γένε­ ση καί τήν έξέλιξή τους σέ συνδυασμό μέ τίς συγκεκριμένες ιστορικές συνθή­ κες πού τά καθορίζουν. Ό ί. σημαίνει έναν τρόπο έρευνας πού εξετάζει τά φαινόμενα σάν προϊόντα ορισμένης ιστορικής έξέλιξης, άπό τήν άποψη τής εμφάνισης, τής εξέλιξης καί τής 

ιστορισμός

143

ιστορισμός

σημερινής κατάστασής τους. Ο ί. προϋποθέτει τήν αναγνώριση τού γε­ γονότος, ότι οί άλλαγές τών πραγμά­ των έχουν διαδοχικό καί άνεπίστρεπτο χαρακτήρα. Ο ι. εγινε μιά άπό τίς βασικές άρχές τής έπιστήμης, πού τής έπέτρεψε νά δόσει τήν έπιστημονική εικόνα τού κό­ σμου καί νά άποκαλύψει τίς νομοτέ­ λειες τής εξέλιξής του.

Ο μαρξισμός, χάρη σ' αύτή τήν άρ­ χή πού άποτελε! σημαντική πλευρά τού διαλεκτικού ύλισμού, έδοσε σω­ στή ερμηνεία σέ τέτια σύνθετα κοινω­ νικά φαινόμενα, όπως είναι τό κρά­ τος, οί τάξεις κλπ., τού έδοσε τή δυνα­ τότητα νά προθλέψει τόν ιστορικά παροδικό χαρακτήρα τού καπιταλι­ σμού καί τό άναπόφευκτο τής άντικατάστασής του άπό τό σοσιαλισμό. 

κ
καθολική (γενική) αλληλουχία τών φαινομένων. Η πιό γενική νομοτέλεια ύπαρξης τού κόσμου, πού άποτελει τό αποτέλεσμα καί τήν έκδήλωση τής καθολικής αλληλεπίδρασης όλων τών άντικειμένων καί τών φαινομένων. Ή καθολική άλληλεπίδραοη τών σωμά­ των καθορίζει τήν ίδια τήν ύπαρξη τών συγκεκριμένων ύλικών αντικειμέ­ νων καί όλες τίς ειδικές ιδιομορφίες τους. Ή κ.ά. τών φ. έχει άπειρες, ποι­ κίλες εκδηλώσεις. Χάρη στήν κ.ά. τών φ. ό κόσμος δέν είναι σωρεία χαοτι­ κών φαινομένων, άλλά ενιαίο νομοτε­ λειακό παγκόσμιο προτσές κίνησης. Τήν άλληλουχία τών φαινομένων δέν πρέπει νά τή βλέπουμε μόνο σάν φυ­ σική άλληλεπίδραοη σωμάτων. Ε­ κτός άπό αυτή ύπάρχουν πιό σύνθε­ τες βιολογικές καί κοινωνικές σχέσεις πού υποτάσσονται στούς δικούς τους ειδικούς νόμους. Ή έννοια κ.ά. τών φ. έχει τεράστια γνωστική σημασία. Ή γνώση τού άντικειμενικού κόσμου είναι δυνατή μόνο μέ βάθη τήν έρευνα τών αιτιακών καί άλλων μορφών συνάρτησης άνάμεσα στά φαινόμενα μέ τό ξεχώρίσμα τών πίό ούσιαστικών άλληλουχικών σχέσεων κλπ. Ή ίδια ή δομή καί ή ταξινόμηση τών επιστημών άποτελει άντανάκλαση τής κ.ά. τών φ. Αύτό εξηγεί τό γεγονός ότι μέ τήν πρόοδο τής επιστημονικής γνώσης ή άλλη­ λουχία καί ή άλληλεπίδραοη τών επι­ στημών γίνονται πιό στενές, εμφανί­ ζονται επιστήμες «οριακές", πού συν­ δέουν τομείς τής γνώσης, οί όποιοι προηγούμενα ήταν ξεχωρισμένοι.

καθολική φιλοσοφία. Ε!να) ένα φιλο
σοφικό σύστημα πού προσπαθεί νά θεμελιώσει καί νά δικαιώσει τά δόγμα­ τα τής καθολικής έκκλησίας στήν πά­ λη ένάντια σέ κείνους πού έχουν άλλη γνώμη καί κυρίως ένάντια στήν έπιστημονίκή, άθείστίκή κοσμοαντίλη­ ψ η . Τούς πρώτους αίώνες οί πατέρες τής έκκλησίας άπέρριπταν κάθε φιλο­ σοφία, θεωρώντας την είδολολατρική πλάνη τού άλαζονίκοϋ άνθρώπίνου μυαλού (Τερτυλλιανός). Τόν 4ο-6ο αί. κάτω άπό τήν επίδραση τοϋ Αυγου­ στίνου γίνεται προσπάθεια νά χρησι­ μοποιηθεί ή φιλοσοφία γιά τή σταθε­ ροποίηση τής έκκλησίας. Τό μεσαίωνα ό σχολαστικισμός είναι κυρίαρχη φιλοσοφία πού είχε σκοπό νά θέσει τή λογική στήν ύπηρεοία τών δογμάτων τής θρησκείας. Ή φιλοσοφία θεωρεί­ ται κύπηρέτρια τής θρησκείας*. Τό 13ο αί. πραγματοποιείται στρο­ φή άπό τόν αύγουστίνικό κλασικισμό πρός τό διαστρεβλωμένο καί προσαρ­ μοσμένο στίς άπαιτήοεις τού χριστια­ νικού δόγματος αριστοτελισμό. Σήμε­ ρα επίσημη φιλοσοφία τοϋ καθολικι­ σμού είναι ό νεοθωμίσμός πού προ­ σαρμόζεται στίς σύγχρονες συνθή­ κες. Υπάρχουν, ωστόσο, ρεύματα πού διαφωνούν μέ τό δόγμα τού νεοθωμισμού όπως οί πνευματοκράτες. Χρησιμοποιούν διάφορες ιδεαλιστικές κατευθύνσεις τής μόδας καί μέ τή βοήθεια φιλοσοφικών μέσων προ­ σπαθούν νά προσαρμόσουν τίς θρη­ σκευτικές δοξασίες στά ιδεολογικά αι­ τήματα τής σύγχρονης άστικής τά­ ξη*;. 

KTY-Mirf/My?? ίίε0οόο;

)45

καπίΓαΑί<7Η0ί: Ο κ. άναπτύχθηκε στή βάση τής άπλής έμπορευματικής παραγωγής, άποτελεί άνώτερο στάδιό της τότε πού ή εργατική δύναμη γίνεται έμπό­ ρευμα τό όποιο οί καπιταλιστές ιδιο­ κτήτες τών μέσων παραγωγής απο­ κτούν στήν άγορά. Στό προτσές τής καπιταλιστικής παραγωγής ή άξία πού δημιουργείται άπό τήν έργασία τού μισθωτού εργάτη ξεπερνάει τήν άξία τής έργατικής του δύναμης καί δημιουργεί τήν υπεραξία. Ή παρα­ γωγή καί ή ιδιοποίηση τής υπεραξίας άποτελεί τόν βασικό οικονομικό νόμο τοϋ κ. Ή ύπεραξία εμφανίζεται μέτή μορφή τού κέρδους, πού καλύπτει τήν έκμετάλλευση τής μισθωτής έργα­ σίας. Ό κ. σέ σύγκριση μέτή φεουδαρχία είναι προοδευτικότερο κοινωνικό σύ­ στημα. Ό άνταγωνισμός ώθει τόν κα­ πιταλιστή ν' αύξάνει διαρκώς τό κε­ φάλαιο καί νά τελειοποιεί τήν παρα­ γωγή. Τό γεγονός αύτό συντελεί στή γρήγορη άνάπτυξη τών παραγωγι­ κών δυνάμεων, στίς συνεχείς άλλαγές στήν τεχνική, πού συνοδεύονται μέ τήν άνοδο τής κοινωνικοποίησης τής καπιταλιστικής παραγωγής καί τό βάθαιμα τού καταμερισμού έργα­ σίας. Στόν κ. δημιουργείται ή καλά οργα­ νωμένη καί συσπειρωμένη στρατιά τοϋ προλεταριάτου, ή κοινωνική δύ­ ναμη, πού καλείται ν' άνατρέψίΐ τήν εξουσία τού κεφαλαίου, νά καταργή­ σει όλες τίς μορφές έκμετάλλευοης καί νά οικοδομήσει τήν άταξική κομμου­ νιστική κοινωνία. θεωρητική έκφραση τών ταξικών συμφερόντων τοϋ προλεταριάτου εί­ ναι ό μαρξισμός - λενινισμός, πού τό έξσπλίζει ιδεολογικά στήν πάλη του κατά τής άστικής τάξης. Στήν πορεία τής συσσώρευσης τού κεφαλαίου όξύνεται ή βασική άντίθεαη τοϋ καπιταλισμού άνάμεσα στόν κοινωνικό χαρακτήρα τής παραγω­

καλλιτεχνική μέθοδος. Ειδικός, ιστορι­
κά καθορισμένος τρόπος άντανάκλασης τού ε!να), τής πραγματικότητας καί έκφρασης τών αισθητικών σχέ­ σεων τοϋ άνθρώπου πρός τόν κόσμο, τρόπος κατανόησης καί ξαναδουλέματος τής πραγματικότητας στίς μορφές τής τέχνης. Ή κ.μ. άποτελεί τό μέσο ενσάρκωσης καί έδραίωαης ένός καθορισμένου αισθητικού ίδανικοϋ. Ο χαρακτήρας καί ή κατεύθυν­ ση τής α ή β κ.μ., τό μέτρο, ή ικανότη­ τα καί ή δυνατότητα νά αντανακλά­ ται, νά χρησιμοποιείται στις καλλιτε­ χνικές εικόνες ζωής τών άνθρώπων, οί άμοιθαίες σχέσεις τής προσωπικό­ τητας καί τής κοινωνίας κλπ. - όλα αΰτά έξαρτώνται άπό τίς κοινωνικοπολιτικές καί πνευματικές συνθήκες έξέλιξης τής άνθρωπότητας στήν κά­ θε δοσμένη ιστορική στιγμή, άπό τόν άντικειμενικό ρόλο του α ή β τρόπου ζωής τής κοινωνίας. Κάθε κ.μ. έχει στενό δεσμό μέ τήν κοσμοθεωρία ή όποια άσκε! θετική, ειτεάρνητική έπίδραση στήν καλλιτεχνική δημιουργία. Ωστόσο, ό δεσμός αϋτός είναι σύνθε­ τος καί διαλεκτικά άντιθετικός δεσμός κατά τόν όποίο (όπως έδειξε ό "Ενγκελς μέ τό παράδειγμα τοϋ Μπαλζάκ) ό καλλιτέχνης χάρη στή δύναμη τής ρεαλιστικής μεθόδου του μπορεί νά υπερπηδήσει ώς ένα βαθμό τή στε­ νότητα τών άπόψεών του. Ποιοτικά νέα κ.μ. είναι ή μέθοδος τοϋ σοσιαλι­ στικού ρεαλισμού.

καπιταλισμός. Κοινωνικοοικονομικός
σχηματισμός πού στηρίζεται στήν άτομική ιδιοκτησία στά μέσα παρα­ γωγής καί τήν εκμετάλλευση τής μι­ σθωτής έργασίας άπό τό κεφάλαιο. Εμφανίστηκε τήν έποχή τής άποσύνθεσης τής φεουδαρχίας (16ος αιώ­ νας) καί ή γένεση του έχει σχέση μέ τή λεγάμενη πρωταρχική συσσώρευση τοϋ κεφαλαίου. Αντικαθίσταται άπό τόν κομμουνιστικό σχηματισμό. 

K C tp t tp t < 7 //0 ?

!46

καταμερισμός έρ^ασί'ας

γής καί τήν άτομική καπιταλιστική μορφή ιδιοποίησης τών αποτελεσμά­ των της. Αναπτύσσονται έπίσης μιά σειρά άλλες άλυτες άντιθέσεις τού κ. όπως: άνάμεσα στήν παραγωγή καί τήν κατανάλωση, τή σχεδιασμένη ορ­ γάνωση τής παραγωγής σέ χωριστές έπιχειρήσεις καί τήν άναρχία τής παραγωγής σέ όλη τήν κοινωνία. Όλες αύτές εκδηλώνονται στίς οικο­ νομικές κρίσεις πού επαναλαμβάνον­ ται περιοδικά καί δείχνουν τόν κυκλι­ κό χαρακτήρα ανάπτυξης τού κ. Ή αύξηση τής συγκέντρωσης καί συγκεντροποίησης τής παραγωγής καί τού κεφαλαίου οδηγεί στήν έμφάνιση καί τήν κυριαρχία τών καπιταλιστι­ κών μονοπωλίων. Στό μεταίχμιο τού 19ου καί τού 20ού αιώνα ό κ. περνάει στό ανώτατο καί τελευταίο στάδιο - τό μονοπωλια­ κό, όταν διευρύνεται πάρα πολύ ή σφαίρα έκμετάλλευσης τών λαών άπό τό μονοπωλιακό κεφάλαιο, δημιουργειται τό χρηματιστικό κεφάλαιο καί ή μονοπωλιακή θέση μερικών χωρών σέ όλον τόν κόσμο. Μιά άπό τίς βασι­ κές νομοτέλειες έξέλιξης τοϋ κ. είναι ή κατεύθυνση άνάπτυξης τού κρατικομονοπωλιακού καπιταλισμού. Ό Α Παγκόσμιος Πόλεμος (1914-1918) και ή νίκη τής Μεγάλης Όχτωθριανής Σο­ σιαλιστικής Επανάστασης εγκαινία­ σαν τή γενική κρίση τοϋ καπιταλι­ σμού. Μετά τό Β Παγκόσμιο Πόλεμο καί τή δημιουργία τοϋ παγκόσμιου σοσιαλιστικού συστήματος ό κ. έχασε τήν κυριαρχία του στήν παγκόσμια οικονομία καί πολιτική, στένεψε ή σφαίρα επιρροής του, διαλύθηκε τό άποικιακό σύστημα τοϋ ιμπεριαλι­ σμού. Τό παγκόσμιο σοσιαλιστικό σύ­ στημα έγινε άποφασιστικός παρά­ γοντας τοϋ παγκόσμιου έπαναστατικοϋ προτσές, πού ή άνάπτυξη του όδηγε! τελικά στήν άναπόφευκτη πτώση τού κ. καί τή νίκη τού σοσιαλι­ σμού σέ όλον τόν κόσμο.

καρ<ερ)σμός. Τό κυνήγι τής προσωπι­
κής επιτυχίας στήν ύπηρεσιακή, επι­ στημονική ή στήν κοινωνική δραστη­ ριότητα, πού προέρχεται άπό τήν έπιδίωξη ίδιοτελών σκοπών καί πραγ­ ματοποιείται σέ βάρος τών κρατικών καί κοινωνικών συμφερόντων.

καταμερισμός έργασίας. Διάφορο ποίηση, ειδίκευση τής έργατικής δρα­ στηριότητας, πού οδηγεί οτή διάκρι­ ση καί τή συνύπαρξη διαφορετικών ειδών έργασίας. Κοινωνικός κ.έ. είναι ό διαφορισμός στήν κοινωνία σάν σύνολο διαφορετι­ κών κοινωνικών λειτουργιών, πού έκπληρώνουν ορισμένες ομάδες άν­ θρώπων καί ό χωρισμός διάφορων τομέων τής κοινωνικής ζωής (βιομη­ χανία, άγροτική οικονομία, πόλη καί χωριό, επιστήμη, τέχνη, στρατός, κλπ), οί όποιοι μέτή σειράτουςχωρίζονται σέ μικρότερους κλάδους. Τεχνικός κ.έ. είναι ή κατάτμηση τής έργασίας σέ μιά σειρά έπιμέρους λει­ τουργίες καί ένέργειες στή δοσμένη έπιχείρηση ή στήν οργάνωση. Ο κοι­ νωνικός καί τεχνικός κ.έ. βρίσκει τήν έκφρασή του στόν επαγγελματικό καταμερισμό έργασίας. Ή έξειδίκευση τής παραγωγής στά πλαίσια μιάς χώρας κι άνάμεσα στις χώρες ονομάζεται περιφερειακός ή διεθνής καταμερισμός έργασίας. Ο τύπος τοϋ κ.έ. καθορίζεται άπό τίς κυρίαρχες σχέσειςπαραγωγής. Ο πρωταρχικός κ.έ. (κατά φύλο ή καί ήλικία) έχει φυσικό χαρακτήρα. Αρ­ γότερα, ό κ.έ. στό σύνολό του, μέτήν έπίδραση σειράς άλλων παραγόντων (άνάπτυξη τής περιουσιακής άνισότητας κλπ.), οδηγεί στήν έμφάνιση τών τάξεων, τής άντίθεσης άνάμεσα στήν πόλη καί τό χωριό, άνάμεσα στή χειρωνακτική καί τήν πνευματική έρ­ γασία. Στίς άνταγωνιστικές κοινωνίες καί ιδίως στόν καπιταλισμό κυριαρχεί 

κατανάΑίίχπ?

147

χέρ&%

ό αυθόρμητος κ.έ.,πού άποτελεϊ έναν άττό τούς παράγοντες άλλοτρίωσης. Ο διεθνής καπιταλιστικός κ.έ. πραγ­ ματοποιείται μέ μορφή άνταγωνιστική (έκμετάλλευση τών αποικιών άπό τίς άναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες). Ό σοσιαλισμός καταργεί τόν παλιό ταξικό κ.έ., τήν άντίθεση άνάμεσα στήν πόλη καί τό χωριό, άνάμεσα οτή χειρωνακτική καί τήν πνευματική ερ­ γασία. Ό κ.έ. παίρνει σχεδιασμένο χαρακτήρα, καθορίζοντας τήν άνά­ πτυξη τών κλάδων παραγωγής, τήν έξειδίκευση καί τή συναιτεριστικοποίησή τους, τήν ορθολογική τοπο­ θέτηση τών παραγωγικών δυνάμεων. Σήμερα, διαμορφώθηκε ό διεθνής σο­ σιαλιστικός κ.έ. σέ διάφορους τομείς, πού συντελεί στήν άνάπτυξη όλων τών σοσιαλιστικών χωρών καί τήν επιτάχυνση τής οικονομικής τους ολοκλήρωσης.

φάλαιο, στό σοσιαλισμό άνάλογα μέ τήν εργασία. Τίς σοσιαλιστικές χώρες τίς χαρακτηρίζει ή σχεδιασμένη καί συνεχής άνοδος τής κ. τών έργαζομέ­ νων, ή βελτίωση τής δομής της μέ βά­ ση τήν άνάπτυξη τής σοσιαλιστικής παραγωγής, τήν άνοδο τής παραγω­ γικότητας τής εργασίας.

κατηγορίας. Στή φιλοσοφία είναι οι
βασικές έννοιες πού έκφράζουν τίς πιό γενικές καί ουσιαστικές ιδιότητες, πλευρές καί σχέσεις τών φαινομένων τής πραγματικότητας καί τής γνώ­ σης. Οί κ. διαμορφώθηκαν στό προ­ τσές τής ιστορικής έξέλιξης τής γνώ­ σης στή βάση τής κοίνωνικήςπράξης. Δίνουν στόν άνθρωπο τή δυνατότητα νά γνωρίσει βαθύτερα τόν κόσμο πού τόν περιβάλλει. ΣοΒαρό ρόλο στήν έπεξεργασία τών κατηγοριών έπαι­ ξαν ό Αριστοτέλης, ό Κάντ, ό Χέγκελ. Ό διαλεκτικός υλισμός σέ άντίθεση μέ τόν ιδεαλισμό, δίνει μεγάλη σημα­ σία στίς κ. σάν μορφές άντανάκλασης του ε!ναι καί σημείο στήριξης τήςγνώσης. Βασική άρχή οικοδόμησης τού συστήματος τών κατηγοριών είναι ή ενότητα τού ιστορικού καί λογικού, ή έξέλιξη τής γνώσης άπό τό φαινόμενο πρός τήν ούσία, άπό τό έξωτερίκά πρός τό εσωτερικό, άπό τό άφηρημένο στό συγκεκριμένο, άπό τό άπλό στό σύνθετο. Οί κ. τής μαρξιστικής φιλοσοφίας δέν άποτελούν ένα κλειστό και άναλ­ λοίωτο σύστημα, άναπτύσσονται, όπως αναπτύσσεται καί ή άντικειμενική πραγματικότητα. Οί κ. εκφράζον­ τας τίς ούσιαστικές σχέσεις τής άναπτυσσόμενης πραγματικότητας πρέ­ πει νά είναι τό ίδιο ευλύγιστες κι ευκί­ νητες, όπως καί τά φαινόμενα πού άντανακλούν, πού απεικονίζουν.

κατανάλωση. Ή χρησιμοποίηση τού
κοινωνικού προϊόντος στό προτσές τής ικανοποίησης τών άναγκών είναι ή τελική φάση τού προτσές τής άναπαραγωγής. Ή κ. διαιρείται σέ κατα­ νάλωση παραγωγική καί μή παραγω­ γική. Ανάλογα μέ τό είδος τών αγα­ θών πού καταναλώνονται ή κ. διακρίνεται σέ κ. ύλικών άγαθών πού έχουν τή μορφή πραγμάτων καί κ. υπηρε­ σιών. Ανάλογα μέ τόν τρόπο ικανο­ ποίησης τών άναγκών ή κ. είναι άτο­ μική καί συλλογική. Ή κ. συνδέεται οργανικά μέ τήν παραγωγή, τήν κατανομή καί τήν αν­ ταλλαγή. Ή παραγωγή πραγματο­ ποιείται γιά τήν κ. καί καθορίζει τό έπίπεδο καί τή δομή της. Ή κ. μέ τή σειρά της άσκεί ενεργητική επίδραση στήν παραγωγή ύποκίνώνταςτήν αύ­ ξησή της. Στόν καπιταλισμό το κοίνωνίκο προϊόν μοιράζεται άνάλογα μέ τό κε­

κέρδος. Οικονομική κατηγορία πού
εκφράζει τά χρηματικά άποτελέσμα- 

ΚίφάΑαίΟ τα τής οικονομικής δραστηριότητας τών Επιχειρήσεων. Τό κ. στόν καπιτα­ λισμό άποτελεΐ παραλλαγμένη μορφή υπεραξίας, είναι τό άποτέλεσμα τής εκμετάλλευσης τής έργασίας τών μισ­ θωτών έργατών. Άποτελεΐ τό σκοπό τής καπιταλιστικής παραγωγής. Ά­ ποτελεΐ πλεόνασμα πάνω άπό τά έξο­ δα παραγωγής. Στίς συνθήκες τοϋ προμονοπωλιακοϋ καπιταλισμού ή επιδίωξη άπόχτησης ύψ ηλών κερδών ενσαρκώνον­ ταν άπό τό ένα μέρος στήν ιδιοποίηση άπό ξεχωριστούς καπιταλιστές τού συμπληρωματικού κέρδους, δηλαδή, τοϋ υπερκέρδους καί άπό τό άλλο μέ­ ρος στή διαμόρφωση τοϋ μέσου κέρ­ δους. Ή μετάβαση στό μονοπωλιακό καπιταλισμό δημιούργησε τίς οικονο­ μικές προϋποθέσεις γιά τήν εξαγωγή μονοπωλιακού κέρδους. Στό σοσιαλισμό τό κ. είναι μιά συγ­ κεκριμένη μορφή άξίας τού συμπλη­ ρωματικού προϊόντος, είτε τών καθα­ ρών έσόδων τής επιχείρησης. Δημιουργεΐται σχεδιασμένα μέτήν οργα­ νωμένη εργασία τών απαλλαγμένων άπό τήν εκμετάλλευση άνθρώπων. Καθορίζεται σάν διαφορά άνάμεσα στά έσοδα καί τίς τιμές χοντρικής πώ­ λησης τής επιχείρησης καί τό κόστος τοϋ προϊόντος πού πουλήθηκε. Χρη­ σιμοποιείται σάν οικονομικός μοχλός άνάπτυξης τής όπτοτελεσματικότητας τής σοσιαλιστικής παραγωγής, σάν κύρια πηγή έξασφάλισης τών μέ­ σων γιά τήν άνάπτυξη τής παραγω­ γής καί τήν άνοδο τού βιοτικού επιπέ­ δου τοϋ λαού.

!48

xrtt^O!;

ναμη γίνεται έμπόρευμα έξαιτίας τής καταστροφής καί τής βίαιης στέρη­ σης τών μέσων παραγωγής άπό τούς άμεσους παραγωγούς καί τή συγ­ κέντρωσή τους άπό τούς καπιταλι­ στές επιχειρηματίες. Οϊ ιδιοκτήτες τού κ. άγοράζοντας στήν άγορά τά εμπορεύματα - έργατική δύναμη καί μέσα παραγωγής, τά συνενώνουν στό προτσές τής έργασίας καί μετά τήν πώληση τοϋ έμπορεύματος πού έχει παραχθεΐ έκ νέου παίρνουν πε­ ρισσότερη άξία άπ' αύτή πού είχαν προκαταδάλει. Ο γενικός τύπος τοϋ κεφαλαίου XΕ-Χ', πού διατύπωσε ό Μάρξ, έκφράζει τό προτσές αύξησης τής άξίας. Τό X ύποδηλώνει τό αύξημένο χρηματι­ κό ποσό πού περιέχει τήν ύπεραξία. Ή αύξηση τού κ. πραγματοποιείται σ' ένα προτσές όξύτατης ταξικής πά­ λης άνάμεσα στίς δύο βασικές άνταγωνιστικές τάξεις τής καπιταλιστικής κοινωνίας: τά προλεταριάτο καί τήν άστική τάξη. Τό κεφάλαιο διαιρείται σέ σταθερό καί μεταβλητό, σέπάγιο καί κυκλοφοριακό. Λειτουργεί μέ τή μορφή τοϋ βιομηχανικού, τοϋ εμπορικού καί τοϋ πιστωτικού κ. Σέάντίθεση μέτούς οι­ κονομολόγους πού θεωρούν τό κ. σύνολο συσσωρευμένων ύλικών άγαθών, ό μαρξισμός - λενινισμός έξετάζει τό κ. όχι σάν πράγμα, άλλά σάν κοινωνικές σχέσεις παραγωγής άνά­ μεσα στούς άνθρώπους, πού έμφανίζονται σάν πράγμα καί τοϋ δίνει ειδι­ κό κοινωνικό χαρακτήρα.

κεφάλαιο. Οικονομική κατηγορία τού
καπιταλισμού. Άξια πού φέρνει ύπεραξία έξαιτίας τής εκμετάλλευσης τών μισθωτών έργατών άπό τούς κα­ πιταλιστές. Εμφανίζεται σ' ένα ορισμένο στάδιο άνάπτυξης τής έμπορευματικής πα­ ραγωγής, τότε πού ή εργατική δύ­

κίνηση. Μορφή ύπαρξης τής ύλης, εί­ ναι ή σημαντικότερη καί άναπόσπαοτη ιδιότητά της. Ο διαλεκτικός ύλισμός μέ τόν όρο κ. έννοεΐ όχι μόνο τή μετατόπιση στό χώρο (μηχανική κίνη­ ση), άλλά καί κάθε άλλαγή πού γίνε­ ται στή φύση καί στήν κοινωνία. Κίνη­ ση στήν πιό γενική της μορφή σημαί- 

149 vet τήν άλλαγή γενικά, τήν κάθε άλληλεπίδραση τών υλικών πραγμάτων. Στό σόμπαν δέν υπάρχει όλη χωρίς κίνηση, όπως δέν υπάρχει κίνηση χω­ ρίς ϋλη. Ή κ. όπως καί ή ϋλη είναι αιώνια, δέ δημιουργήθηκί άπό κανέναν καί δέν εξαφανίζεται, είναι άδιαίρετη άπό τήν ϋλη. Ή κ. τής ύλης είνα) απόλυτη, ένώ κάθεάκινηοία (ήρεμία) είναι σχετική καί άποτελε! ένα άπό τά στοιχεία τής κ. Ή κίνηση τής ύλης εί­ ναι αύτοκίνηση, πηγάζει άπό τίς εσω­ τερικές άντιθέσεις πού προσιδιάζουν σέ όλα τά είδη καί τίς μορφές τής ΰλης. Πηγή τής κίνησης στή φύση καί στήν κοινωνία είναι ή πάλη τών άντιθέτων, ή πάλη άνάμεσα στό παλιό καί τό νέο, σ' αύτό πού γεννιέται κι ανα­ πτύσσεται καί σ' αύτό πού πεθαίνει. Ή μαρξιστική φιλοσοφία έξετάζει τό κάθε πράγμα καί τό κάθε φαινόμε­ νο στή διαρκή του έμφάνιση καί εξα­ φάνιση, δηλαδή στήν κίνηση. Ό πλούτος καί ή πολυμορφία τού άντικειμενικού κόσμου είναι άποτέλεσμα τής πολυμορφίας τών μορφών κίνη­ σης τής ΰλης. Υπάρχουν οί έξής μορ­ φές κίνησης τής ΰλης: ή κίνηση τών μικρομορίων, ή μηχανική κίνηση, ή φυσική, ή χημική, βιολογική κλπ. Κυριότερη θέση άνάμεσα στίς διάφορες μορφές κίνησης τής ύλης κατέχει ή κοινωνική έξέλιξη καί ή συνείδηση μιά κι έχουν σχέση μέ τήν ϋλη, τήν οργα­ νωμένη μέ άνώτερο τρόπο. Σέ άντίθεση μέτό διαλεκτικό υλισμό οϊ μεταφυσικοί καί οι ιδεαλιστές άρνοϋνται τήν ικανότητα τής ΰλης νά κινηθεί, θεωρούν ότι πηγή τής κίνη­ σης είναι οί υπερφυσικές, θεϊκές δυνά­ μεις. Τά δεδομένα τής σύγχρονης επι­ στήμης δίνουν άπειρο άριθμό αποδεί­ ξεων τής αιωνιότητας τής κίνησης. τήν άνθρώπινη γνώση. Ο διαλεκτι­ κός υλισμός θεωρεί ότι ή κινητήρια δύναμη κάθε κίνησης καί άλλαγής δέ βρίσκεται σέ έξωτερικούς παράγον­ τες είτε σέ ύπερφυσικές, θεϊκές δυνά­ μεις, άλλά στόν ίδιο τόν υλικό κόσμο. Οί έσωτερικές άντιθέσεις τού κόσμου άποτελούν τήν πηγή τής κίνησης. "Ετσι κινητήρια δύναμη τής κοινωνίας είναι οί έσωτερικές ταξικές άντιθέσεις πού επιδρούν μέσω τής πρακτικής δράσης τών άνθρώπων, τών λαϊκών μαζών πού είναι οί δημιουργοί τής ιστορίας. Οί αιτίες πού βάζουν σέ κίνηση τίς μεγάλες λαϊκές μάζες πρέπει νά άναζητηθοϋν, κατά κύριο λόγο, στήν άντίθεση άνάμεσα στις παραγωγικές δυνάμεις καί τίς σχέσεις παραγωγής τού κάθε κοινωνικού σχηματισμού. Αύτή ή άντίθεση έμφανιζεται σέ όλες τίς ταξικές άνταγωνιστικές κοινωνίες σάν άντίθεση τών οικονομικών όρων ύπαρξης, τών συμφερόντων τών τά­ ξεων καί οδηγεί νομοτελειακά στήν ταξική πάλη. Άπό δώ βγαίνει ότι ή ταξική πάλη σέ όλους τούς άνταγωνιστικούς κοινώνικούς σχηματισμούς είναι ή άποφασιστική κινητήρια δύνα­ μη τής ιστορικής έξέλιξης. Στό σοσιαλισμό μέ τήν κατάργηση τών έκμεταλλευτριών τάξεων καί τής ταξικής πάλης, πού χαρακτηρίζει τις άνταγωνιστικές κοινωνίες, άφαιρεϊται καί τό έδαφος γιά τή σύγκρουση τών τάξεων, συντελοΰνται σοΒαρές άλλαγές στήν κοινωνία. Μέ τό πέρασμα άπό τό σοσιαλισμό στόν κομμουνισμό όλες οι κοινωνικές ομάδες (έργάτες, άγρότες, διανόηση) ένδιαφέρονται γιά τή νίκη τοϋ κομ­ μουνισμού καί παλεύουν συνειδητά γιά τήν οικοδόμησή του. Ό άνταγωνισμός τών τάξεων καταργείται, ο) άντιθέσεις όμως στήν έξέλιξη τής κομ­ μουνιστικής κοινωνίας σάν αντικειμε­ νικό φαινόμενο υπάρχουν κι εμφανί­ ζονται συνεχώς, όπως π.χ. ή άντιθί -

κινητήρια δύναμη. Φιλοσοφική έν­ νοια πού έκφράζει τήν αιτία πού προκαλεί τήν κίνηση, τήν άλλαγή καί τήν έξέλιξη στή φύση, τήν κοινωνία καί 

κΛ%ΜΟχρατάι ση άνάμεσα στό έπίπεδο άνάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων καί τήν καθυστέρηση αύτών ή εκείνων τών πλευρών τών σχέσεων παραγωγής, ή άντίθεση άνάμεσα στήν παραγωγή καί τήν κατανάλωση, ή άνάγκη τής πάλης ενάντια στίς επιβιώσεις τού κα­ πιταλισμού όσο ύπάρχει, ή πάλη άνά­ μεσα στό παλιό καί τό νέο κλπ.

Î50

'y4yopà"

κληρικοκρατία (κληρικαλισμός). Αν­ τιδραστικό πολιτικό ρεύμα πού επι­ διώκει τήν κυριαρχία τής εκκλησίας, τού κλήρου στήν κοινωνική, πολιτι­ κή καί πολιτιστική ζωή. ιδιαίτερη δραστηριότητα παρουσιάζει ή κληρικοκρατία τής καθολικής εκκλησίας. Οί καθοδηγητές τών κληρικαλιστικών οργανώσεων εφαρμόζουν πολιτική ττού άνταποκρίνεται στά συμφέρον­ τα τών ιμπεριαλιστών, παλεύουν ένάντια στό επαναστατικό καί τό δημο­ κρατικό κίνημα. κληρονομικότητα. Ή ικανότητα τών
ζωντανών οργανισμών νά μεταδίνουν γνωρίσματα καί ιδιότητες στούς απο­ γόνους τους. Αύτή ή ικανότητα έμφα­ νίστηκε στό προτσές τής βιολογικής έξέλιξης. Οί άλλαγές τής κ. τών οργα­ νισμών προκαλούνται άπό τήν έπίδραση τού εξωτερικού περιβάλλον­ τος. Οι άλλαγές αύτές λέγονται μεταλ­ λαγές. Οι βλαβερές μεταλλαγές οδη­ γούν στό θάνατο τού οργανισμού, οί όφέλιμες σταθεροποιούνται μέτή φυ­ σική επιλογή. Οί μεταλλαγές καί ή φυ­ σική επιλογή είναι οί βασικοί παρά­ γοντες τής βιολογικής έξέλιξης, πού είχε σάν άποτέλεσμα τά σύγχρονα εί­ δη οργανισμών. Ή σύγχρονη βιολογία άποκάλυψε ότι υλικοί φορείς τής κ. στόν οργανι­ σμό μπορεϊ νά είναι ουσίες πού τά μό­ ριά τους είναι άρκετά σταθερά, άναπαράγονται μόνα τους καί ρυθμίζουν τή σύνθεση τών λευκωμάτων. Τέτιο

σύμπλεγμα ιδιοτήτων κατέχουν τά μόρια τών πυρηνικών καί νουκλεϊνικών όξέων. Ή διευκρίνιση τών ύλικών φορέων τής κ. άναιρεί τήν ίδεαλιστική άντίληψ η, ότι αύτή ή ικανότητα τών ζωντανών οργανισμών έχει τήν αιτία της σέ ύπερφυσικές δυνάμεις. Ή σύγχρονη γενετική έφτασε στήν άποκάλυψη συγκεκριμένων τρόπων κατευθυνόμενων άλλαγών. Αύτό θ' άποτελέσει σοβαρό σταθμό στή γνώ­ ση καί τή μεταμόρφωση τής ζωντα­ νής φύσης.

«Κοινή Άγοράκ («Εύρωπαϊκή Οικονο­ μική Κοινότητα"). Ένωση δέκα κρα­ τών τής Δ. Εύρώπης (Γαλλία, Ιταλία, Βέλγιο, Ολλανδία, Λουξεμβούργο, ΟΔ Γερμανίας, Αγγλία, Δανία, Ιρλαν­ δία, Ελλάδα). Άνάμεσα σ' αύτά τά κράτη κατά τή συμφωνία τής ΕΟΚ, πρέπει νά καταργηθούν όλα τά έμπόδια στόν τομέα τών οικονομικών άνταλλαγών καί νά έφαρμοστεί ενιαία οικονομική πολιτι­ κή στίς σχέσεις τους μέ τίς άλλες χώ­ ρες. Ή ισχύς αύτής τής συμφωνίας έπεκτείνεται καί σέ άλλες περιοχές, πού θεωρούνται μέλη, π.χ. τής Ένωσης τής Γαλλίας. Κατά τή συμφωνία γιά τήν κΚ.Α.κ, πού ύπογράφτηκε στίς 25.3.1957 στή Ρώμη, οι χώρες - μέλη στή διάρκεια τής μεταβατικής περίοδου (12-15 χρόνια) ύποχρεώνονται: Νά καταργήσουν τούς τελειωνειακούς δασμούς στό έμπόριο άναμεταξύ τους. Νά καθορίσουν γιά όλες τίς χώρες ενιαίους δασμούς στό έμπόριο μέ τ' άλλα κράτη. Νά έξαλείψουν όλα τά έμπόδια γιά τήν ελεύθερη διακίνη­ ση τού κεφαλαίου καί τής έργατικής δύναμης άπό τή μιά χώρα στήν άλλη. Νά καθορίσουν κοινή πολιτική στόν τομέα τών συγκοινωνιών καί τής άγροτικής οικονομίας, καθώς καί ενι­ αία πολιτική συναλλάγματος: Νά 

X X M M tW a

]5 {

xoiyawix??

προσαρμόσουν τήν εθνική τους νομο­ θεσία, έτσι πού νά έξασφαλίσει τήν «κοινωνική λειτουργία" τής «Κ.Α.". Νά φέρουν σ' ένα ενιαίο επίπεδο τούς μισθούς καί τά κοινωνικά έξοδα. Νά δημιουργήσουν κοινή τράπεζα κατα­ θέσεων κεφαλαίων. Βασικό καθοδηγητικό όργανο τής ΕΟΚ ε!ναι τό Συμθούλιο τών Υπουρ­ γών μέ καθορισμένους άντιπροοώπους άπό κάθε χώρα, πού έχει άποστολή νά έπεξεργάζεται οδηγίες καί συστάσεις γιά τίς χώρες-μέλη. Εκτός άπό τό Συμδούλιο εκλέγεται Συνέλευ­ ση άπό τά κοινοβούλια τών χωρών μελών, ή όποία πρέπει νά έγκρίνει τόν προϋπολογισμό τής «Κοινότητας" καί νά δίνει συμβουλευτική γνώμη γιά ζητήματα λειτουργίας τής «Κ.Α.". Ό έλεγχος γιά τήν εκπλήρωση τών άποφάσεων τών οργάνων τής «Κοι­ νότητας" άνατίθεται σέ ειδική «Εύρωπαϊκή Επιτροπή". Γιά τήν εξέταση τών διαφωνιών καί παραπόνων δημιουργειται δικαστήριο. Ή "Κ.Α." άποτελει τήν οικονομική βάση τού ΝΑΤΟ. Είναι ή μεγαλύτερη διεθνής ένωση τών μονοπωλίων πού έχει σκοπό τήν άποκόμιση άνώτατου κέρδους. Ή δημιουργία τής «Κ.Α." έχει σάν άποτέλεσμα τή χειροτέρευση τής θέ­ σης τών εργαζομένων στις χώρες πού ανήκουν στήν "Κοινότητα", γιατί προϋποτίθεται ότι τό επίπεδο τοϋ ημερομισθίου καί τών επιχορηγή­ σεων γιά κοινωνικές άνάγκες καθορί­ ζεται μέ βάση τή χώρα πού έχει τό κατώτατο μεροκάμοττο.

μορφή κοινωνικών σχέσεων. Οί κοι­ νωνικές σχέσεις εκφράζουν τούς πο­ λύμορφους δεσμούς άνάμεσα στίς κοινωνικές ομάδες, τίς τάξεις, τά έθνη, καθώς καί μέσα σ' αύτές τίς ομάδες κλπ. στό προτσές τής οικονο­ μικής, κοινωνικής, πολιτικής καί πολι­ τιστικής δράσηςτους. Καθορίζουν τίς ούσίαστικές πλευρές τών προσωπι­ κών σχέσεων τών άνθρώπων, πού έχουν άμεση σύνδεση μέτή ζωή καίτή δράση τους. Πραγματική έπιστημονίκή θεωρία τής κοινωνίας δημιούργη­ σαν οι θεμελιωτές τού μαρξισμού - λε­ νινισμού.

κοινωνικές σχέσεις. Είναι οί πολύμορ­ φοί δεσμοί άνάμεσα στίς κοινωνικές τάξεις, άνάμεσα στά έθνη ένός κρά­ τους ή μεταξύ κρατών στό προτσές τής οικονομικής, κοινωνικής, πολιτι­ κής καί πολιτιστικής δράσης τους. Καθορίζουν τίς ούσίαστίκές πλευρές τών προσωπικών σχέσεων τών άνθρώπων πού σχετίζονται μέ άμε­ σες έπαφές. Οί κ.σ. διαιρούνται σέ πρωταρχικές πού είναι οι ύλίκές, βα­ σικές κ.σ. καί σέ δευτερεύουσες πού ε!ναί οί ιδεολογικές, τού έπικοδομήματος (βλ. λ. βάση καί έποικοδόμημα). Οί κ.σ. παθαίνουν όρισμένες άλλαγές στά πλαίσια ένός κοινωνικοοι­ κονομικού σχηματισμού καί ριζική επαναστατική μεταμόρφωση μέ τό πέρασμα άπό τή μιά κοινωνία στήν άλλη. Ό σοσιαλισμός έγκαθιδρύει νέο σύστημα κ.σ. άπαλλαγμένο άπό τούς άνταγωνίσμούς, σχέσεων πού άναπτύσσοντα) καί τελειοποιούνται συ­ νειδητά καί σχεδιασμένα. κοινωνική μεταρρύθμιση. Είναι ή
μεταμόρφωση, ή άλλαγή, ό μετασχη­ ματισμός κάποιας πλευράς τής κοι­ νωνικής ζωής (τής τάξης, τών θε­ σμών, τών ιδρυμάτων κλπ.) πού δέν

κοινωνία. Μέ τήν εύρύτερη έννοια εί­ ναι τό σύνολο τών ιστορικά διαμορ­ φωμένων μορφών κοινής δράσης τών άνθρώπων. Μέ τή στενή της έννοια εϊναι ό ιστορικά συγκεκριμένος τύπος κοινωνικού συστήματος (π.χ. καπι­ ταλιστικό σύστημα), ή καθορισμένη 

xonwytKÎ? tywtt&7<7!7 καταργεί τίς βάσεις τής ύττάρχουοας κοινωνικής δομής. Στήν άνταγωνιστική κοινωνία, βελτιώνοντας ώς έναν ορισμένο βαθμό τή θέση τών εργαζο­ μένων ή κ.μ. χρησιμοποιείται άπό τήν άρχουσα τάξη γιά τή διατήτηση τής κυριαρχίας της. Ό μαρξισμός - λενινισμός άπορρίπτει τίς άπόψεις τών ρεφορμιστών πού άρνούνται τήν άντίθεση άνάμεσα στή μεταρρύθμιση καί στήν επανά­ σταση , πού άρνούνται τήν επαναστα­ τική πάλη. Απορρίπτει έπίσης τή δογματική - σεχταριστική καί τήν άριστερίστικη υποτίμηση τής πάλης γιά μεταρρυθμίσεις. Στήν πορεία τής έπανάστατικής πάλης τής εργατικής τάξης γιά τήν εξουσία οι μεταρρυθμί­ σεις μπορούν νά παίξουν βοηθητικό ρόλο. Σέ πολλές χώρες ή εργατική τά­ ξη, μέ έπικεφαλής τά κομμουνιστικά κόμματα, διεξάγει άγώνα γιά βαθιές, ριζικές μεταρρυθμίσεις πού ξεπερ­ νούν τά όρια τών συνηθισμένων με­ ταρρυθμίσεων, θίγουν άμεσα τίς βά­ σεις του καπιταλιστικού συστήματος καί ξανοίγουν σοσιαλιστικές προο­ πτικές. Στίς συνθήκες τού σοσιαλισμού, όπου δέν ύπάρχουν οι ταξικοί άνταγωνισμοί, ή μεταρρύθμιση άποτελει μέσο άλλαγής στούς διάφορους το­ μείς τής κοινωνικής ζωής.

!52

^n^oAoyi'a

κοινωνική συνείδηση. Είναι οί άνπλή
ψεις, οι παραστάσεις, οί ιδέες, οί πο­ λιτικές, νομικές, αισθητικές, ήθικές καί άλλες θεωρίες, ή φιλοσοφία, ή ήθική, ή θρησκεία καί άλλες μορφές συνείδησης. Τό ζήτημα γιά τή σχέση τής κ.σ. καί τού κοινωνικού είναι άποτελει συγκεκριμενοποίηση τού βασι­ κού ζητήματος τής φιλοσοφίας στήν έφαρμογή του στήν κοινωνία. Γιά τό μαρξισμό-λενινισμό όπως τό είναι γε­ νικά καθορίζει τή συνείδηση γενικά

έτσι και τό κοινωνικό είναι καθορίζει τήν κ.σ. Ή κ.σ. δέν είναι τίποτε άλλο παρά άντανάκλαση στή συνείδηση τών άνθρώπων τού κοινωνικού τους είναι. Δέν είναι συνεπώς ή συνείδηση πού καθορίζει τό είναι, άλλάτό είναι καθορίζει τή συνείδηση. Οι σχέσεις τού κοινωνικού είναι καί τής κ.σ. δέν είναι άπλές άλλά σύνθετες, ευκίνητες καί άναπτύσσονται μαζί μέ τήν άνά­ πτυξη καί τήν περιπλοκή τής κοινωνι­ κής ζωής. Ή κ.σ. άν και είναι παράγωγη άπό τό κοινωνικό είναι, παίζει μεγάλο ρόλο, επιδρά στήν άνάπτυξη τοϋ κοινωνικού είναι. Δέν έπιτρέπεται ή άπόλυτη άντιπαράθεση τής κ.σ. στό κοινωνικό είναι ή άντίθετα. Τέτια άπόλυτη άντιπαράθεση είναι δυνατή μόνο στά πλαίσια τοϋ βασικού ζητή­ ματος τής φιλοσοφίας, δηλαδή ποιό είναι τό πρωτεύον καί ποιό είναι τό δευτερεύον, όπου όπως ειπώθηκε τό κοινωνικό είναι είναι τό πρωτεύον ένώ ή κ.σ. είναι τό δευτερεύον. Ωστόσο ή κ.σ. καί οί ποικίλες μορφές της παρ' όλη τήν έξάρτησή της άπό τό κοινωνι­ κό είναι, έχει μιά όρισμένη άνεξαρτησία ή όποια έκφράζεται μέ τό ότι οί άλλαγές στήν ύλική ζωή τής κοινω­ νίας δέν δημιουργούν έκ νέου προϊόν­ τα κ.σ. άφοΰ οί πνευματικές άντιλήψ εις, οί έπιστημονικές, φιλοσοφικές, καλλιτεχνικές κ.ά. ιδέες έξαρτώνται άπό τό συσσωρευμένο νωρίτερα ύλικό καί υποτάσσονται σέ μιά όρισμένη έσωτερική λογική εξέλιξής του. Οί άλ­ λαγές στίς ύλικές σχέσεις δέν μπορούν νά προκαλέσουν άκαριαία τήν αύτόματη άλλαγή τής κ.σ. γεγονός πού πραγματοποιείται στήν πάλη τών νέων ιδεών μέ τίς παλιές. Ή διδασκα­ λία γιά τό κοινωνικό είναι και τήν κ.σ. έχει μεγάλη μεθοδολογική σημασία, βοηθάει στή σωστή λύση τών κοινωνι­ κών προβλημάτων.

κο<νων<κή ψυχολογία. Είναι κλάδος 

xotvovtxô είναι τής ψ υχολογίας ττού μελετάει τίς νο­ μοτέλειες συμπεριφοράς καί δράσης τών άνθρώπων οί όποιες καθορίζον­ ται άπό τό γεγονός ότι οί άνθρωποι άνήκουν σέ κοινωνικές ομάδες καθώς καί άπό τήν ψυχολογία αυτών τών ομάδων. Σάν ξεχωριστός κλάδος εμ­ φανίστηκε στίς άρχές τού 20ού αί. (έργ. τού Poss τό 1908 στίς ΗΠΑ). Χα­ ρακτηριστικό γνώρισμα τής άμερικανικήςκ.ψ. τού 20ού αί. είναι ή άπολυτοποίηση τού εργαστηριακού πειρά­ ματος καί ό ίδιαίτεροςτόνοςπού δίνε­ ται στήν έρευνα τών μικρών ομάδων. Η μαρξιστική κ.ψ . σέάντίθεση μέτήν άστική βλέπει σάν σκοπό της όχι τήν επεξεργασία τών μέσων χειρισμού τής προσωπικότητας, άλλά τήν τε­ λειοποίηση τής διεύθυνσης τών κοι­ νωνικών προτσές μέ βάση τήν έρευνα τής συμπεριφοράς τών άνθρώπων στίς πραγματικές κοινωνικές ομάδες. κοινωνικό είναι. Μέ τόν όρο αύτό ό μαρξισμός έννοεί τήν ύλική ζωή τής κοινωνίας, τήν παραγωγή τών υλι­ κών άγαθών καί κείνες τίς σχέσεις (τίς ταξικές στήν ταξική κοινωνία) τίς όποιες δημιουργούν οί άνθρωποι στό προτσές αύτής τής παραγωγής. Ο όρος κ.εί. άποτελεΐ τή μιά πλευρά, τήν ύλική πλευρά τής ζωής τής κοινωνίας καί είναι άλληλένδετη μέ τήν άλλη πλευρά — τήν πνευματική ζωή τής κοινωνίας (βλ. λ. κοινωνική συνείδη­ ση). Τό ζήτημα γιά τή σχέση τού κ.εί. καί τής κοινωνικής συνείδησης είναι συγκεκριμενοποίηση τού βασικού ζη­ τήματος τής φιλοσοφίας. Ο μαρξισμός-λενινισμός πρωτεύοντα ρόλο σ' αύτή τή σχέση δίνει στό κ.εί. Αύτό κα­ θορίζει τήν κοινωνική συνείδηση. Στήν πραγματικότητα ή κοινωνική συνείδηση δέν είναι παρά άντανάκλαση στήν πνευματική ζωή τών άνθρώ­ πων τού κ.εί. τους. Τήν πρώτη διατύ­ πωση αύτής τής θέσης πού δίνει στα­ θερή βάση στήν επιστήμη γιά τήν κοι­ νωνία έδοσαν οί Μάρξ καί Ένγκελς στή «Γερμανική ιδεολογία": «οί άνθρωποι άναπτύσσοντας τήν ύλική παραγωγή καί τήν ύλική τους έπαφή (δηλ. τίς σχέσεις παραγωγής) μέ τή δράση τους αύτή αλλάζουν επίσης τή νόηση καί τά προϊόντα τής νόησής τους. Δέν είναι ή συνείδηση πού καθο­ ρίζει τή ζωή, άλλά ή ζωή καθορίζει τή συνείδηση" (Κ. Μάρξ, Φ. Ένγκελς: Απ., τομ. 3, σελ. 25). Ή μαρξιστική διδασκαλία γιά τό κ.εί. καί τήν κοινω­ νική συνείδηση έχε) μεγάλη μεθοδολο­ γική σημασία, βοηθάει νά τίθενται επιστημονικά καί νά λύνονται πρακτι­ κά τά προβλήματα τής κοινωνικής ίωής. κοινωνικοοικονομικός σχηματισμός. Είναι ή κοινωνία πού βρίσκεται σέ μιά ορισμένη βαθμίδα ιστορικής έξέλιξης, ένας ιστορικά καθορισμένος τύπος κοινωνίας. Τή βάση κάθε κ.σ. άποτε­ λεΐ ένας ορισμένος τρόπος παραγω­ γής καί οί σχέσεις παραγωγής άποτε­ λούν τήν ούσία του. Ταυτόχρονα ό κ.σ. περιλαβαίνει καί τό άντίστοιχο έποικσδόμημα, τόν τύπο οικογένειας, τόν τρόπο ζωής κλπ. Ή ιστορία τής κοινωνίας άποτελεΐ ένα προτσές έξέλιξης κ.σ. πού άλλάζουν ύστερα άπό τήν κοινωνική έπα­ νάσταση (πρωτόγονος, δουλοχτητικός, φεουδαρχικός, καπιταλιστικός, κομμουνιστικός) καί ό καθένας τους έχε) ειδικούς νόμους έμφάν<σης καί εξέλιξης. Αυτοί οί νόμοι είναι γενικοί γιά όλες τίς χώρες στις όποιες υπάρ­ χει ό δοσμένος σχηματισμός χωρίς ν' άποκλείονται οί ιστορικές καί εθνικές ιδιομορφίες τής εξέλιξής τους. Στόν κάθε κ.σ. δρσύν γενικοί νόμο) πού τούς συνδέουν στό ενιαίο προ­ τσές τής παγκόσμιας ιστορίας. Όλες οί χώρες καί οί λαοί δέν είναι άπαραίτητο νά περάσουν στήν εξέλιξή τους άπ' όλους τούς κ.σ. είτε τίς φάσεις 

KOiMMVtxô στρώμα

154

xoivMfioAoyi'a

τους. Μερικοί λαοί (π.χ. οί άρχαίοι Γερμανοί καί οί ΣλάΒοι) παρέκαμψαν τή δουλοκτητική κοινωνία. Στή σύγ­ χρονη εποχή πολλοί λαοί, παρα­ κάμπτοντας τόν καπιταλισμό περ­ νούν ατό μή καπιταλιστικό δρόμο άνάπτυξης, είτε στό σοσιαλισμό. Ή θεωρία τού κ.σ. κατέχει κεντρική θέση στόν ιστορικό ύλισμό. Δίνει τή δυνατότητα νά εφαρμοστεί στήν κοι­ νωνία τό γενικό επιστημονικό κριτή­ ριο τής έπαναληπτίκότητας καί χάρη σ' αύτό ν' άποκαλύψουμε τή νομοτέ­ λεια τών κοινωνικών φαινομένων, πού τούς δόσαμε επιστημονική άνάλυση, τή βάση γιά τόν καθορισμό τών περιόδων τής ιστορίας. Ή θεωρία τού κ.σ. οδηγεί στό συμπέρασμα, ότι είναι αναπόφευκτη ή πτώση τού κα­ πιταλισμού καί ό θρίαμ6ος τού κομ­ μουνισμού.

κοινωνιολογία. Είναι ή έπιοτήμη πού
μελετά τήν κοινωνία σάν ολοκληρω­ μένο σύστημα, τούς νόμους εξέλιξής της, τούς ξεχωριστούς κοινωνικούς θεσμούς, τά προτσές καί τίς κοινωνι­ κές ομάδες. Ή μαρξιστική κοινωνιολογία μελε­ τάει τίς νομοτέλειες καί τίς κινητήριες δυνάμεις έξέλιξης καί λειτουργίας τους στά πλαίσια τών κοινωνικών σχηματισμών καί τού ιστορικού προ­ τσές στό ούνολό του. Πρώτες άπόπειρες έρμηνείας τής κοινωνικής ζωής έκαναν ό Πλάτων, ό Αριστοτέλης, κ.ά., οί όποιες συνεχί­ στηκαν στή φιλοσοφία τής ιστορίας. Ό Αύγ. Κόντ στά μέσα τού 19ου αιώ­ να άποπειράθηκε νά δημιουργήσει «θετικιοτική έπιστήμηχ γιά τήν κοινω­ νία σέ ίδεαλιστική βάση κι ό ίδιος είσήγαγε τόν όρο κοινωνιολογία. Στό τέ­ λος τού 19ου αιώνα καί στίς άρχέςτού 20ού έμφανίστηκαν ή «γεωγραφική σχολήχ, ή «δημογραφική σχολή", ή «βιολογική κατεύθυνση" κ.ά. Οι άπόψ εις τών μεγαλύτερων άστών κοινω­ νιολόγων (Φ. Τένις, Έ. Φιρκέν, Β. Παρέτο, Μ. Βέμπερ, Λ. Βινγκενστάιν κ.ά. στηρίχθηκαν στή φιλοσοφία τού θετι­ κισμού, στό νεοκαντιανισμό, στή φι­ λοσοφία τής ζωής κλπ. Στή 2η - 3η δεκαετία τού 20ού αιώνα στήν άστική κ. κυριαρχούν οί έμπειρικές έρευνες τής παραγωγής καί διεύθυνσης, πραγματοποιείται έξειδίκευση τής κοινωνιολογίας (κ. τής οικογένειας, κ. τής πόλης, τού δικαίου καί περισσό­ τεροι άπό 40 άλλοι κλάδοι). Ή σύγχρονη μή μαρξιστική κ. περ­ νά ιδεολογική - θεωρητική κρίση. Ή πληθώρα τών σχολών καί κατευθύν­ σεων της στηρίζεται στή μεθοδολογία τού νεοθετικισμού, στή φαινομενολο­ γία, στό νεοφρούδισμό κ.ά. Σέ άντίθεση μέ τήν άστική κ. ή μαρ­ ξιστική - λενίνιστική κ. πού δημιούρ­ γησαν οί Μάρξ - "Ενγκελς καί άνέπτυξε ό Λένιν, ό ιστορικός ύλισμάς περι­

κοινωνικό στρώμα. Είναι ή ενδιάμεση
είτε μεταθατική κοινωνική ομάδα πού δέν έχει όλα τά γνωρίσματα τής τάίης (πολλές φορές τήν ονομάζουν ενδιά­ μεσο στρώμα), π.χ. ή διανόηση, είτε ένα μέρος μιάς ορισμένης τάίης π.χ. οι ειδικευμένοι έργάτες κλπ.

κοινωνικός χαρακτήρας τής έργα­ σίας. Ή δραστηριότητα τών άνθρώ­
πων πού συνδέεται μέ τόν κοινωνικό καταμερισμό τής έργασίας. Στήν πρω­ τόγονη κοινωνία εκδηλώνεται μέ άμεση μορφή (κοινή έργασία στά πλαίσια τής κοινότητας - ομάδας). Στίς συνθήκες τής έμπορευματικής παραγωγής, πού στηρίζεται στήν άτομική ιδιοκτησία, έκδηλώνεται σάν ατομική έργασία καί ό κοινωνικός της χαρακτήρας έκδηλώνεται μέσω τής ανταλλαγής τών έμπορευμάτων. Στόν κομμουνισμό ό κ. χ. τής έ. εκδηλώνε­ ται σάν άμεσα κοινωνικός, πού όργανώνεται σχεδιασμένα στά πλαίσια τής λαϊκής οικονομίας στό σύνολό της. 

χοΑ χόζ

!55

λαΒαίνει τή γενική κοινωνιολογική θεωρία καί τή μεθοδολογία. Βάση της είναι ή έννοια κοινωνικοοικονομικός σχηματισμός, οϊ άρχές τής κσμματικότητας καί τού ιστορισμού. Οί ξεχω­ ριστές κοινωνιολογικές θεωρίες μελε­ τούν τίς νομοτέλειες ξεχωριστών σφαιρών τής κοινωνίας. Ή μαρξιστι­ κή κ. είναι ή έτπατήμη γιά τή γνώση καί τήν έπαναοταπκή μεταμόρφωση τού κόσμου καί παίζει σπουδαίο ρόλο στήν ιδεολογική πάλη άνάμεσα στό σοσιαλισμό καί τόν καπιταλισμό.

ται στή βάση τών έργατοημερών τού κάθε μέλους τού κολχόζ. Ό άγροτ)κός συνεταιρισμός στίς συνθήκες τού σοσιαλισμού άποτελεϊ τήν καλύτερη μορφή συνδυασμού τών προσωπι­ κών καί τών κοινωνικών συμφερόν­ των τών εργατών τής άγροτίκής οικο­ νομίας.

κολχόζ. Σοσιαλιστικό συνεταιριστικό
(συλλογικό) νοικοκυριό, πού στηρίζε­ ται στήν εθελοντική ένωση τών εργα­ ζόμενων άγροτών γιά κοινή διεξαγω­ γή τής κοινωνικής άγροτίκής παρα­ γωγής. Τό κολχόζ είναι συνεταιριστική ε­ πιχείρηση πού χρησιμοποιεί τήν ερ­ γασία τών μελών της καί κατανέμει τά έσοδα μεταξύ τους άνάλογα μέ τίς έργατοημέρες τού καθενός. Στό συνε­ ταιρισμό κοινωνικοποιούνται τά ζώα, τά άγροτίκά έργαλεια, οί σπόρο), οί ζωοτροφές, τά άγροτ) κά οί κή ματα. ' Η γή είνα) κρατική ίδ)θκτησία κ) έχε) δια­ τεθεί στό συνεταιρισμό γ)ά αιώνια χρήση. Ιδιοκτησία τού κολχόζ είνα) τά προϊόντα τής κολχόνζίκης παρα­ γωγής, τά δημητριακά, τό κρέας, τό βούτυρο, τά λαχανικά, τό βαμπάκ), τό λινάρι, τά τεύτλα κλπ., καθώς καί οίκολχόζν)κεςέγκαταστάσε)ς, οικοδο­ μές καί ή άγροτική κινητή περιουσία. Κάθε κολχόζνικη οικογένεια έχε) σάν προσωπική ιδιοκτησία βοηθητι­ κό νοικοκυριό, κτήμα πού βρίσκεται δίπλα στό σπίτ) της, παραγωγικά ζώα, πουλερικά, κτίρια γ<ά τή στέγα­ ση τών ζώων κλπ. Οί άγροτ)κές εργα­ σίες γίνονται μέ βάση τήν πληρωμή μέ τό κομμάτ) καί έκτψώντα) μέ έργατοημέρες. Επίσης ή κατανομή τών υλικών καί χρηματικών έσόδων γίνε­

κόμμα (πολ)Τίκό). Πολίτική οργάνω­ ση ομοϊδεατών πού ενώνει τούς πιό δραστήριους εκπροσώπους τής τά­ ξης, έκφράζει τά συμφέροντά της καί είναι ό καθοδηγητής τους στήν ταξική πάλη. Στήν περίοδο τής έμφάνίσης καί τής άνάπτυξης τού καπ)ταλισμού δημιουργούντα) οι πολιτικές οργανώ­ σεις τού προλεταριάτου καί τής άσπκής τάξης καθώς καί τής άγροτίάς καί τών άλλων στρωμάτων τού πληθυ­ σμού. Ή ύπαρξη στήν καπιταλιστική κοι­ νωνία διάφορων άστικών κομμάτων έξηγεϊτα) μέ τήν ύπαρξη διάφορων ομάδων καί στρωμάτων πού διεξά­ γουν άγώνα γιά τήν έξουσία. Ή άσπκή τάξη χρησιμοποιεί ταυτόχρονα τό πολυκομματικό σύστημα γιά νά εξα­ πατάει τούς εργαζομένους, νά τούς άποσπάε) άπό τήν ταξική πάλη. Στήν περίοδο τού ιμπεριαλισμού τά μονο­ πώλια γ)ά νά έγκαθίδρύσουν τή δι­ κτατορία τους δημιουργούν φασιστι­ κά κόμματα. Γιά νά δίασπάσουν τό εργατικό κίνημα έξαγοράζουν ένα μέ­ ρος τής εργατικής τάξης, δημιουρ­ γούν τήν εργατική άριστοκρατία, πού μέ τά ψευδοσοσιαλιστικά της συνθή­ ματα άδρανοποιεϊται μέρος τού προ­ λεταριάτου, προπαγανδίζουν τό ρε­ φορμισμό πού δέ θίγει τίς βάσεις τού καπιταλιστικού συστήματος. Τά μαρξιστικά - λεν)ν)σπκά κόμμα­ τα έκφράζουν καί ύπερασπίζουν μέ συνέπεια τά συμφέροντα τών πλα­ τιών λαϊκών μαζών, παλεύουν γ)ά τήν ειρήνη, τή δημοκρατία καί τό σοσιαλ)- 

κο/%ΛΐΓίκόττ7τα σμό. Σέ όλη τους τή δράση καθοδη­ γούνται άπό τή μαρξιστική - λενινιστική διδασκαλία γιά τή σοσιαλιστική έπανάσταση καί τήν οικοδόμηση τής κομμουνιστικής κοινωνίας. Οί ιδιο­ μορφίες τοϋ Κομμουνιστικού Κόμμα­ τος σάν πρωτοπορίας τής έργατικής τάξης καί καθοδηγητή τών έργαζο­ μένων καθορίζουν καί τήν ιδιομορφία τής οργάνωσής του, τό κάνουν Κόμ­ μα νέου τύπου, πού διαφέρει ριζικά άπ' όλα τά ρεφορμιστικά κόμματα.

156 ταλιστικής κοινωνίας, παλεύει ταυτό­ χρονα γιά τήν πολυμορφία τών έπιστημονικών άναζητήσεων καί λύ­ σεων, οί όπο!ες δέν άντιτίθενται στήν καθιέρωση τής σοσιαλιστικής ιδεολο­ γίας σάν μοναδικής. Άκριθώς μιά τέ­ τια πολυμορφία άποτελεί όρο άνά­ πτυξης τού έπιστημονικού καί πνευ­ ματικού πολιτισμού καί έκφραση τού πλούτου τών άποτελεσμάτων του. Γι' αύτό ή κομμουνιστική κ. όχι μόνο δέν είναι έχθρός τής ελευθερίας τού έπιστημονικού διαλόγου καί τής συζήτη­ σης, μά άντίθετα τίς προϋποθέτει, ύπερασπίζοντας τή δημιουργική άνα­ ζήτηση τής άλήθειας. Δίνει προσανα­ τολισμό γιά δραστήρια κριτική τού άστικού πολιτισμού όχι όμως μηδενιστική, άλλά κριτική, πού διατηρεί καί άναπτύσσει τίς πνευματικές άξίες. Ή κομμουνιστική κ. είναι ό πιό βαθύς επαναστατικός κριτικός καί δημιουρ­ γικός τρόπος μελέτης κι ερμηνείας τής πραγματικότητας.

κομματίκότητα. Είναι ή νομοτελειακή
άντικειμενική ταξική κοινωνική κα­ τεύθυνση κάθε κοσμοθεωρίας στήν ταξική κοινωνία. Ή φιλοσοφία είτε άναπαράγει υποκειμενικά, άπό πρό­ θεση αύτή τήν κατεύθυνση, εϊτε επε­ ξεργάζεται μιά τέτια άποψη πού πη­ γάζει άπό τήν αύστηρή λύση τών δι­ κών της προθλημάτων, ποτέ όμως δέ μένει «ούδέτερη". Ή κ. πηγάζει άπό τή διαλεκτική τής κοινωνικής προόδου, άπό τίς άντικειμενικές άντιθέσεις τής κοινωνικής έξέλιξης. Ή άντικειμενική κ. είναι άντίθετη όχι μόνο στόν υποκειμενισμό άλλά καί στόν άντικειμενισμό. Ή σύμπτωση τής κ. μέ τήν επιστη­ μονική άντικειμενικότητα εξασφαλί­ ζεται μέ τή συστηματική έρευνα τής πραγματικότητας, ιδιαίτερα τής δια­ λεκτικής άντιφατικότητάς της, μέ τήν ακούραστη άναζήτηση τής άλήθειας, άκολουθώντας τό αίτημα: όχι μόνο πίστη στίς άρχές άλλά καί ορθότητα τών άρχών. Συνεπής, άντικειμενική είναι ή μαρ­ ξιστική, κομμουνιστική κ., πού άντιπαρατίθεται όχι μόνο σέ κάθε άντιδραστική κ. άλλά καί σέ κάθε βολουνταρισμό, υποκειμενισμό ή άνορθολογισμό, σέ κάθε δογματισμό σάν πραγ­ ματικά επιστημονική κ. Ή κομμουνι­ στική κ. κατευθυνόμενη ενάντια στήν ιδεολογική «πολυμορφία" τής καπι­

κομματίκότητα τής τέχνης. Είναι ή πιό πλήρης έκφραση τής ιδεολογικής κα­ τεύθυνσης τής τέχνης, ή ύπεράοπιση καί ή προστασία στήν καλλιτεχνική δημιουργία τών συμφερόντων μιάς ορισμένης κοινωνικής τάξης, θεω ρη­ τική θεμελίωση τής άρχής τήςκ. τήςτ. δίνει ό Λένιν στό άρθρο «Κομματική οργάνωση καί κομματική φιλολογία" καί σέ άλλα έργα. Οι αισθητικοί αντί­ παλοι τού μαρξισμού άντιπαραθέτουν τήν κ. τής τ. στήν έλευθερία δη­ μιουργίας, δηλώνουν ότι τά δυό αύτά είναι άσυμθίέαστα. Ωστόσο ή άπο­ ψ η ότι ή καλλιτεχνική δημιουργία εί­ ναι άκομμάτιστη δέν είναι παρά κάλυψ η τής αστικής κομματικότητας. Ή λεγάμενη «ελευθερία δημιουργίας" στήν άστική κοινωνία έχει σάν επακό­ λουθο στήν πραγματικότητα τήν ύποταγή τής άπόλυτης πλειοψ ηφίας τών άνθρώπων τής τέχνης στά συμ­ 

XO % ptW )W ^M 0$

!57

φέροντα τού κεφαλαίου. Πραγματι­ κά έλεύθεροι είναι έκείνοι οϊ καλλιτέ­ χνες πού συνειδητοποιούν πόσο ολέ­ θρια είναι ή έίάρτηση τής τέχνης άπό τά συμφέροντα τών έκμεταλλευτριών τάξεων, τάσσονται μέ τό μέρος τού λαού, συνδέουν τή δημιουργία τους μέ τά προοδευτικά κινήματα, μέ τήν πάλη καί τήν ιδεολογία του προλετα­ ριάτου. Ή άρχή τής κομμουνιστικής κομματικότητας άπαιτεί άπό τόν καλλιτέχνη μιά τέτια ελεύθερη καί συνειδητή ύπηρεσία στά ώραια καί εύγενικά ιδανικά τού κομμουνισμού. Οί καλλιτέχνες τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού καθοδηγούνται άπό μιά τέτια άντίληψ η τής ελευθερίας δη­ μιουργίας πού συνισταται στό νά βα­ δίζουν μαζί μέ τό λαό, νά δημιουρ­ γούν αισθητικές άξίες γιά τό λαό.

πρώτη κατώτερη βαθμίδα, τό σοσια­ λισμό. Ο κομμουνισμός πού νίκησε σέ παγκόσμια κλίμακα θά διαφέρει μέ μιά σειρά χαρακτηριστικά γνωρίσμα­ τα καί ιδιομορφίες άπό τόν κομμουνι­ σμό πού οίκοδομήθηκε σέ μιά ή καί σέ μερικές χώρες.

κομμουνισμός καί θρησκεία. Ο έπι
στημονικός κομμουνισμός είναι ή επαναστατική θεωρία τού εργατικού κομμουνιστικού κινήματος πού έχει σκοπό τήν κατάργηση τού καπιταλι­ σμού καί τήν οικοδόμηση τού κομ­ μουνισμού. Ή σχέση τού επιστημονι­ κού κομμουνισμού πρός τή θρησκεία καθορίζεται άπό τό ότι ό επιστημονι­ κός κομμουνισμός έχει άδιάρρηκτη σχέση μέ τήν επιστημονική άθειστική κοσμοαντίληψη και έχει σκοπό του τή δημιουργία εύτυχισμένης ζωής τής άνθρωπότητας πάνω στή γή. Ο επι­ στημονικός κομμουνισμός θεωρεί ότι ή θρησκεία έχει γνωσιολογικές, κοι­ νωνικές καί ιστορικές ρίζες. Απαιτεί τήν κατάργηση τής ουμμαχιας πού υπάρχει άνάμεσα στήν έκμεταλλεύτρια τάξη και τίς θρησκευτικές οργα­ νώσεις, τό χωρισμό τής εκκλησίας άπό τό κράτος, τήν κατάργηση όλων τών προνομίων ή τών περιορισμών τών δικαιωμάτων πού συνδέονται μέ τις σχέσεις τών πολιτών πρός τίς θρη­ σκείες, τόν καθορισμό τής ελευθερίας τής συνείδησης. Οί Μάρξ καί Ενγκελς πρό6αλλαν τά αιτήματα: νά θεωρεί­ ται ή θρησκεία ατομική υπόθεση τού πολίτη, τό κράτος νά μή θίγει τίς θρη­ σκευτικές πεποιθήσεις τών πολιτών καί νά μήν ένισχύει καμιά θρησκευτι­ κή οργάνωση, ή έκκλησία νά μήν άνακατεύεται στά ζητήματα τού σχο­ λείου, στά επίσημα ντοκουμέντα νά μή φαίνεται καθόλου πού ανήκει θρη­ σκευτικά ό πολίτης. Ό καθένας πρέ­ πει νά είναι ελεύθερος νά χρησιμο­ ποιεί όποια θρησκεία θέλει ή νά μήν άνήκει σέ καμιά θρησκεία, νά είναι

κομμουνισμός. Είναι ή κοινωνία που
έρχεται σέ άντικατάσταση τού καπι­ ταλισμού, ή δεύτερη φάση (βαθμίδα) τής κομμουνιστικής κοινωνίας. Οί θε­ μελιωτές τού μαρξισμού αποκαλύ­ πτοντας τούς νόμους εμφάνισης, εξέ­ λιξης καί καταστροφής του καπιταλι­ σμού απέδειξαν τήν αναγκαιότητα τής νίκης τού κομμουνισμού. Ό Λένιν άνέπτυξε παραπέρα τή θεωρία τού επιστημονικού κομμουνισμού. Ό κομμουνισμός στήν εξέλιξή του περ­ νάει δυό φάσεις: τή φάση τού σοσια­ λισμού πού είναι ή πρώτη ή κατώτε­ ρη, όπου επικρατεί ή άρχή «άπό τόν καθένα άνάλογα μέ τίς ίκανότητές του στόν καθένα σύμφωνα μέ τήν ερ­ γασία τουχ καί τή φάση τού κομμου­ νισμού πού είναι ή δεύτερη, ή άνώτερη όπου επικρατεί ή άρχή «άπό τόν καθένα άνάλογα μέ τις ίκανότητές του, στόν καθένα σύμφωνα μέ τίς άνάγκες του". Ή μετάδαση άπό τό σοσιαλισμό στόν κομμουνισμό πραγ­ ματοποιείται βαθμιαία χωρίς πολιτι­ κή έπανάσταση. Η άνώτερη βαθμίδα τοϋ κομμουνισμού πηγάζει άπό τήν 

m%MOWiOT<xi7 <5ίαπαίί5α)'ώγτ7σ77

!58______Ko^om'ifTTiK?;

άθείοτης. O Λενιν στο πρώτο πρό­ γραμμα του μπολσεβίκικου κόμματός πριν την έπανασταση εθεσε τα έίής αιτήματα: άπεριοριστη έλευθερια συνείδησης. πληρη ισοτιμία όλων τών πολιτών άνείαρτητα άπσ τη θρη­ σκεία στην όποια άνηκουν, χωρισμό τής έκκλησίας άπο το κράτος και τού σχολείου άπο την έκκλησία. Ένα άπο τα πρώτα διαταγματα τής σοβιετικής κυβέρνησης μετά την επανάσταση, ήταν το διαταγμα «Για το χωρισμό τής εκκλησίας άπο το κράτος καί τών σχολείων άπό την εκκλησία" το όποιο ισχύει ώς σήμερα.

κομμουνιστική διαπαιδαγώγηση. Συ
στηματική, σχεδιασμένη, προγραμ­ ματισμένη διάπλαση τής συνείδησης όλων τών μελών τής κοινωνίας μέ κα­ τεύθυνση τή διαμόρφωση άπαλλαγμένης άπό τίς έπιβιώσεις τού παρελ­ θόντος δραστήριας προσωπικότητας μέ ύψηλό ιδεολογικό επίπεδο, άφοσιωμένης στόν κομμουνισμό, ολό­ πλευρα αναπτυγμένης καί ικανής νά συνδυάζει οργανικά τίς κομμουνιστι­ κές πεποιθήσεις μέ τά κομμουνιστικά έργα σέ όλους τούς τομείς τής κοινω­ νικής και προσωπικής ζωής, ν' άντιμετωπίζει άποφασιστικά όποιεσδήποτε μορφές άστικής επίδρασης. Ό άνθρωπος πού είναι κομμουνι­ στικά διαπαιδαγωγημένος συνδυάζει τόν πνευματικό πλούτο, τήν ήθική καθαρότητα καί τή σωστή σωματική του διάπλαση. Είναι ένας άνθρωπος πολύπλευρα μορφωμένος, δραστή­ ριος, δημιουργικός, εξοπλισμένος μέ έπιστημονική κοσμοθεωρία καί κομ­ μουνιστικές πεποιθήσεις, μέ ύψηλή καλλιέργεια, μέ ύψηλές ήθίκές άρετές. Τόν διακρίνει τό αίσθημα τής με­ γάλης ευθύνης άπέναντι στήν κοινω­ νία, είναι σωματικά άτσαλωμένος, εύαίσθητος, ικανός νά διευθύνει τίς υποθέσεις τής κοινωνίας καί νά ρυθ­

μίζει τή δική του συμπεριφορά, νά ορ­ γανώνει τή ζωή του σύμφωνα μέ τούς νόμους τής ομορφιάς. Βλέπει τήν έργασία σάν πρώτο καί άπαραίτητο αί­ τημα τής ζωής, σάν μέσο δημιουργι­ κής έπιθεδαίωσης καί άνάπτυξης τών ικανοτήτων του. Ή κ.δ. έξαφαλίζεται τόσο μέ τήν εφαρμογή πνευματικών (ιδεολογι­ κών) διαπαιδαγωγικών μέσων έπίδρασης στό άτομο, όσο καί μέτή δρα­ στήρια συμμετοχή τών άνθρώπων στήν πάλη γιά τή νίκη τών ιδανικών τού κομμουνισμού. Ή κομμουνιστική διάπλαση τής συνείδησης πραγματο­ ποιείται μέ τήν έπίδραση τής οργανω­ τικής καί διαπαιδαγωγικής δσυλιάς τού κόμματος καί τών άλλων κοινωνι­ κών οργανώσεων μέ τή βοήθεια τού κράτους όπου νίκησε ή σοσιαλιστική επανάσταση καί οίκοδομείται ό σο­ σιαλισμός. Σημαντικό ρόλο παίζει ή αύτοδιαπαιδαγώγηση τού άτόμου μέ βάση τήν οργανική άνάγκη πνευματι­ κής ήθικής καί σωματικής τελείωσης. Εγγύηση γιά τήν επιτυχία τής κ.δ. παρά τό γεγονός ότι είναι μιά σύνθετη καί μακρόχρονη διαδικασία, άποτελει ό συνδυασμός τών άντικειμενικών καί υποκειμενικών παραγόντων. Οί βασικές πλευρές τής κ.δ. είναι: ή διαμόρφωση επιστημονικής κομμου­ νιστικής κοσμοθεωρίας, ή έργατική διαπαιδαγώγηση, ή διαπαιδαγώγηση τής κομμουνιστικής ήθικής, ή γενική καί πολιτιστική μόρφωση, ή σωματι­ κή άνάπτυξη. ιδιαίτερη σημασία έχει ή διαπαιδα­ γώγηση τέτιων άρετών τού κομμουνι­ στή, όπως ή ιδεολογική σταθερότη­ τα, ή επαναστατική άφοσίωοη στά ιδανικά τού κομμουνιστικού κόμμα­ τος, ή όξυμένη ταξική διαίσθηση, ή άνειρήνευτη στάση άπέναντι στήν άστική καί στή μικροαστική ιδεολο­ γία, ή ικανότητα νά διακρίνει μόνος του ό κομμουνιστής τήν ούσία τών άστικών καί τών διάφορων όπορτου- 

MMMiot'twnxT? λΟίΜ .

159

κοσ,ί<ο^ωρ<α

νιστικών ιδεών καί άντιλήψεων μέ όποια μορφή κι άν εμφανίζονται, νά διεξάγει εναντίον τους συνεπή επιθε­ τική καί άσυμ6ί6αστη πάλη. Ή κ.δ. είναι πετυχημένη όταν στηρί­ ζεται σέ τέτιες αρχές όπως: ή κομμα­ τικότητα καί ή άνειρήνευτη πάλη ένάντια στήν άστική ιδεολογία, τόν δε­ ξιό καί «άριστερό" οπορτουνισμό. Ή σύνδεση τής διαπαιδαγώγησης μέ τή ζωή, μέ τήν πρακτική πείρα τών μα­ ζών, μέ τά συγκεκριμένα καθήκοντα τού κομμουνιστικού κόμματος. Ήδια­ παιδαγώγηση στά καλύτερα παρα­ δείγματα δουλιάς, ήρωισμοΰ, αύτοθυσίας, συμπεριφοράς τοϋ αγωνι­ στή στίς καλύτερες άγωνιοτικές πα­ τριωτικές παραδόσεις. Ή έπιστημονικότητα, ή αλήθεια, ή αντικειμενικό­ τητα, ή ενότητα τών λόγων μέ τά έρ­ γα. Ή συστηματικότητα καί ή συνέ­ πεια. Ό προλεταριακός διεθνισμός.

Ό ροι γιά τήν εμφάνιση τής κ.κ.αϋ. είναι ή δημιουργία τής ύλικοτεχνικής βάσης τού κομμουνισμού, ή άνάπτυ­ ξη τών κομμουνιστικών κοινωνικών σχέσεων, ή διαμόρφωση νέου άνθρώ­ που κλπ.

κοοπτάτσία. Ή πρόσληψη στή σύν­
θεση ένός εκλεγμένου οργάνου, μέ απόφαση τού δοσμένου οργάνου, νέων τακτικών καί άναπληρωματικών μελών, χωρίς τά μέλη αύτά νά έκλεγούν άπό τούς έκλογείς τους.

κομμουνιστική κοινωνική αύτοδιεύθυνση. Είναι ή οργάνωση καί διεύθυν­
ση τής κοινωνίας στόν κομμουνισμό, ή μή πολιτική δημοκρατία (μέ τήν εύρεία έννοια τού όρου) τής κομμουνι­ στικής κοινωνίας. Ή κ.κ.αύ. είναι μιά άπό τίς ιστορικές μορφές διεύθυνσης τής κοινωνίας. Θ' άντικαταστήσει τήν πολιτική οργάνωση τής σοσιαλιστι­ κής κοινωνίας καί θά είναι νέα μορφή αύτοδιοίκησης πού θ' αντιστοιχεί στήν άνώτατη μορφή κοινωνικής ορ­ γάνωσης, τήν κομμουνιστική κοινω­ νία. Ή ιδιομορφία τής κομμουνιστι­ κής αύτοδιοίκησης συνίσταται στό ότι τά όργανα πού θά έκπληρώνουν τίς κοινωνικές λειτουργίες καί ή δρά­ ση τους θά χάσουν τόν πολιτικό τους χαρακτήρα. Αύτό εννοούσε ό *Ενγκελς όταν έλεγε, ότι στόν κομμουνι­ σμό τή θέση τής διεύθυνσης τών άνθρώπων θά τήν άναλάΒει ή διεύ­ θυνση τών πραγμάτων καί τών παραγωγικών προτσές.

κοσμοθεωρία (κοσμοαντίληψη). Σύ­ στημα γενικευμένων άντιλήψεων τού άνθρώπου γιά τόν άντικειμενικό κό­ σμο καί τή θέση του σ' αύτόν, γιά τή σχέση τών άνθρώπων πρός τήν πραγματικότητα πού τούς περιβάλ­ λει καί πρός τόν ίδιο τόν έαυτό τους, καθώς καί πεποιθήσεις καί ιδανικά τών άνθρώπων, πού καθορίζονται άπό αύτές τίς άντιλήψείς καί άρχές γνώσης καί δράσης. Διαμορφώνεται μέ βάση τίς φυσίκοεπιστημονίκές, κοίνωνικοιστορικές, τεχνικές καί φιλοσοφικές γνώσεις. Φορέας τής κ. είναι ή προσωπικό­ τητα, ή κοινωνική όμάδα πού κατα­ νοεί τήν πραγματικότητα μέσ' άπό τό πρίσμα μιας ορισμένης κ. Ή κ. έχει τεράστια πρακτική σημασία, γιατί έπίδρά στούς κανόνες συμπεριφο­ ράς, στίς επιδιώξεις, στά συμφέρον­ τα, τήν έργασία καί τόν τρόπο ζωής τών άνθρώπων. Στήν ταξική κοινωνία έχει ταξικό χαρακτήρα έκφράζοντας διαφορετι­ κή θέση καί όρους τής ζωής τών άνθρώπων. Άπό τό περιεχόμενο και τήν κατεύθυνσή της ή κ. μπορεί νά είναι επιστημονική ή μή, ύλιστική ή ίδεαλίσπκή, άθεϊσπκή ή θρησκευτική, επαναστατική ή άντιδραοτίκή. Στή σύγχρονη έποχή διεξάγεται α­ γώνας άνάμεσα στήν κομμουνιστι­ 

χΌσ^οποΑίΤίσ^ίός κή καί τήν άστική κ. Ή κομμουνι­ στική κ. πού έχει πυρήνα της τή μαρ­ ξιστική - λενινιστική φιλοσοφία, τό όπλο τής επαναστατικής μεταμόρ­ φωσης τού κόσμου, γίνεται βαθμιαία κυρίαρχη στή σοσιαλιστική κοινωνία. Επίκεντρο τής ιδεολογικής πολιτικής δουλιάς τού κομμουνιστικού κόμμα­ τος είναι νά κάνει κτήμα τών πλατιών μαζών τών έργαζομένων τή μαρξιστικολενινιστική κοσμοθεωρία.

!60

κρατίχτο/ωνοπωΑίακόί καπίτ^ίσ^ό?

κοσμοπολιτισμός. Αστική θεωρία πού καλλιεργεί τήν άρνηση τών πα­ τριωτικών αισθημάτων, τού έθνικού πολιτισμού καί τών παραδόσεων στό όνομα τής «ενότητας τού άνθρώπινου γένους». Ό κ. μέ τή μορφή πού κηρύχνεται άπό τούς σύγχρονους ίδεολόγσυς τής άστικής τάξης έκφράζει τήν επιδίωξη τού ιμπεριαλισμού νά πετύχει παγκόσμια κυριαρχία. Ή προπαγάνδα τού κ. (οί ιδέες δημιουρ­ γίας παγκόσμιας κυθέρνησης κλπ.) έξασθενούν τήν πάλη τών λαών γιά έθνική άνεξαρτησία καί κρατική κυ­ ριαρχία. Ο κ. είναι άσυμΒίθαστος μέ τό διεθνισμό. κρατίκομονοττωλίακός καπιταλι­ σμός. Νέα ανώτερη βαθμίδα άνάπτυ­
ξης τού μονοπωλιακού καπιταλι­ σμού, πού τή χαρακτηρίζει ή συνένω­ ση τής δύναμης τών καπιταλιστικών μονοπωλίων μέ τή δύναμη τού κρά­ τους. Η συνένωση πού έχει σκοπό τή διατήρηση καί στερέωση τού καπιτα­ λιστικού συστήματος, τόν πλουτισμό τών μονοπωλίων, τήν κατάπνιξη τού έργατικού καί έθνικοαπελευθερωτικού κινήματος, τήν έξαπόλυση επιθε­ τικών πολέμων. Ό κ.κ. είναι ό μονο­ πωλιακός καπιταλισμός τής γενικής κρίσης τού καπιταλισμού, τής ύπαρ­ ξης καί πάλης τών δύο συστημάτων, τού σοσιαλιστικού καί τού καπιταλι­ στικού, τής άναπτυσσόμενης επίδρα­

σης τών δυνάμεων τού παγκόσμιου σοσιαλισμού στην ιστορική πορεία, τής αύίανομενης άναντιστοιχίας τού επίπεδου τών παραγωγικών δυνά­ μεων με τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής. Χαρακτηρίζεται άπό τό γεγονός ότι είναι άσυμθίθαστος ό ύψ ηλός βαθμός κοινωνικοποίησης τής παραγωγής καί τής έργασίας μέ τήν άτομική ιδιο­ ποίηση. Ο κ.κ. είναι ό καπιταλισμός τής έποχής τής γοργής δημιουργίας τών ύλικών προϋποθέσεων τού σο­ σιαλισμού, τής άνόδου τού έργατικού καί τοϋ έθνικσαπελευθερωτικού κινή­ ματος. Οί βασικές κατευθύνσεις άνάπτυ­ ξης τού κ.κ. προϋποθέτουν τή δη­ μιουργία κρατικού τομέα τής λαϊκής οικονομίας, τήν άναδιανσμή, μέσω τού κρατικού προϋπολογισμού, ση­ μαντικής μερίδας τού εθνικού εισοδή­ ματος, τή δημιουργία διακλαδωμένου συστήματος συλλογής κι επεξεργα­ σίας πληροφοριών. Ό κ.κ. έφαρμόζει σειρά μέτρα γιά τήν κρατική μονοπωλιακή ρύθμιση τής οικονομίας πού έχουν σκοπό τήν πραγματοποίηση τών βραχυπρόθε­ σμων προγραμμάτων πρός όφελος τής άστικής τάξης καί πρώτ' άπ' όλα τής χρηματιστικής ολιγαρχίας. Στό οπλοστάσιο τών μέσων αύτής τής ρύθμισης άνήκουν οί άμεσες κρα­ τικές τοποθετήσεις κεφαλαίων, ή πι­ στωτική καί φορολογική πολιτική, ή ρύθμιση τών μισθών καί ημερομισ­ θίων κλπ. Ή κυριαρχία τής καπιταλιστικής άτομίκής ιδιοκτησίας καθορίζει τόν άντιθετικό καί περιορισμένο χαρα­ κτήρα τής κρατικομονσπωλιακής ρύ­ θμισης, άποκλείει τή δυνατότητα σχεδιασμοϋ τής άνάπτυξης τής οικονο­ μίας στά όρια μιας χώρας. Ο κ.κ. δέν μπορεί νά λύσει τίς βασικές άντιθέσεις Τοϋ καπιταλιστικού τρόπου παραγω­ γής 

κράτος

κ ρ ά τ ο ς κ α ί έ χ κ Α ί? σ ία

κράτος. Είναι ή πολίτικη οργάνωση τής οικονομικά κυρίαρχης τάξης πού ίχει σκοττό τήν ύπεράσπιση τής υπαρχουσας καταοταοης καί τήν υποταγή τής άντίοτασης τών άλλων τάξεων. Δηλαδή τό κ. είναι τό βασικό μέσο τής πολιτικής έξουσίας στήν τα­ ξική κοινωνία. Εμφανίστηκε σάν άποτέλεσμα τού κοινωνικού καταμε­ ρισμού τής έργασίας, εμφάνισης τής άτομικής ιδιοκτησίας στά μέσαπαραγωγής καί δημιουργίας τών ανταγω­ νιστικών τάξεων. Τά γνωρίσματα τού κράτους είναι: α) ή ύπαρξη ειδικού συστήματος οργάνων καί θεσμών (κρατικός μηχανισμός) πού πραγμα­ τοποιούν τιςλειτουργίες τής κρατικής εξουσίας' β) τό δίκαιο πού εδραιώνει ένα συγκεκριμένο σύστημα κανόνων οί όποιοι έγκρίνονται άπό τό κ. γ) μιά ορισμένη εδαφική περιοχή στήν όποία έπεκτείνεται ή νομική έξουσία τού δοσμένου κ. Τό έκμεταλλευτικό κρότος ήταν πάντοτε δικτατορία μιάς συγκεκριμένης τάξης, έδραίωνε καί υπεράσπιζε τά συμφέροντα αυτής τής τάξης. Είναι γνωστοί οί παρακά­ τω ιστορικοί τύποι κ.: δουλοχτητικό, φεουδαρχικό, άστικό. Τό κράτος τής έργατικής τάξης διαφέρει ριζικά άπό τά εκμεταλλευτικά κράτη. Ή δικτατο­ ρία τού προλεταριάτου είναι κράτος πού υπερασπίζει τά συμφέροντα όλων τών έργαζομένων, δηλαδή, τής μεγάλης πλειοψηφίας τού πληθυ­ σμού. Ο Ενγκελς έλεγε ότι τό προλε­ ταριακό κ. δένπρέπει στήν κυριολεξία νά θεωρείται κ. γιατί άπό τήν ίδια τήν ούσία του έκφράζει τά συμφέροντα τού λαού. Τό κ. δέν θά ύπάρχει αιώ­ νια, άπονεκρώνεται στήν περίοδο τής νίκης τού κομμουνισμού σέ όλον τόν κόσμο, καί άντι καθίσταται άπό τήν κομμουνιστική αύτοδιεύθυνση. Τό παλλαϊκό κ. άποτελεϊ μιά βαθμίδα στήν πορεία τής κοινωνίας πρός τόν κομμουνισμό.

κράτος έθνικής δημοκρατίας. Μορφή πολιτικής οργάνωσης τής κοινωνίας πού εμφανίστηκε στήν πορεία τής έξέλιξης καί τής άνάπτυξης τής έθνικοαπελευθερωτικής έπανάστασης. Τό κ.έ.δ. χαρακτηρίζει ή συνεπής πά­ λη γιά πολιτική καί οικονομική άνεξαρτησία, πάλη ενάντια στόν ιμπε­ ριαλισμό καί τό νεοαποικισμό, ή ϋπαρξη πλατιών δημοκρατικών δι­ καιωμάτων κι έλευθεριών, ή συμμαχία τών λαϊκών μαζών στόν καθορι­ σμό τής τακτικής πολιτικής, τήν εφαρμογή επαναστατικών κοινωνι­ κών μετασχηματισμών στήν πρώτη γραμμή τής άγροτίκής μεταρρύθμι­ σης. Τήν πολιτική βάση τού κ.έ.δ. τήν άποτελεϊ ό συνασπισμός όλων τών προοδευτικών πατριωτικών δυνά­ μεων, πού παλεύουν γιά πλήρη εθνι­ κή άνεξαρτησία καί πλατιά δημοκρα­ τία, γιά ολοκλήρωση τής άντιιμπεριαλιστικής, άντιφεουδαρχικής δημο­ κρατικής έπανάστασης. Ή δημιουρ­ γία τού κ.έ.δ. εξασφαλίζεται μέ τή δραστήρια συμμετοχή τής έργατικής τάξης στήν έθνικοαπελευθερωτική επανάσταση. Τό κ.έ.δ. άπότήν κοινω­ νική του φύση δέν είναι σοσιαλιστικό κράτος, ωστόσο μπορεϊ κάτω άπό ορισμένες προϋποθέσεις ν' άποθεΐ πολιτική μορφή περάσματος στό σο­ σιαλισμό τών χωρών πού άπελευθερώθηκαν άπό τόν άποικιακό ζυγό, παρακάμπτοντας τόν καπιταλιστικό δρόμο άνάπτυξης. κράτος καί εκκλησία. Στήν ταξική άν ταγωνιστική κοινωνία ή έκκλησία συμπληρώνει τή δράση τού κράτους βοηθώντας το νά εφαρμόζει πολιτική υποταγής τών έργαζομένων καί υπο­ στήριξης τής κυριαρχίας τών έκμεταλλευτριών τάξεων. Οί σχέσεις όμως κ. καί έ. οίκοδομούνται άνάλογα μέ τίς συγκεκριμένες ιστορικές συνθή- 

"Α'ρότος καί' έπαράατασί?"

162

κριτήριο ι*^; àA^Sfio;

Kic. Τήν περίοδο τών αστικών έπαναοταοεων ή άστική τάίη συχνά έκανε κριτική στήν εκκλησία πού ήταν τό στήριγμα τής φεουδαρχίας, άπαιτούοε τό χωρισμό της άπό τό κράτος. Ωστόσο μετά τήν εγκαθίδρυση τής κυριαρχίας της ή άστική τάίη έθεσε τήν εκκλησία στήν υπηρεσία της. Σή­ μερα ή εκκλησία είναι στενά δεμένη μέ τά καπιταλιστικά μονοπώλια, σέ πολ­ λές περιπτώσεις καί μέ τό κράτος. Στήν Αγγλία, ή άγγλικανική εκκλησία άποτελει κρατική οργάνωση μέ επικε­ φαλής τό βασιλιά, όλα τά έσωτερικά ζητήματα τής έκκλησίαςτά ρυθμίζει ή βασιλική έίουσία. Στή Σουηδία, Νορδηγία καί Δανία ή λουθηρανική έκκλησία είναι έπίσης κρατική οργάνωση καί ένισχύεται χρηματικά άπό τό κρά­ τος τό όποιο καθοδηγεί τό διορισμό τών έπισκόπων, τή σύγκληση τών έκκλησιαστικών άντιπροσώττων κλπ. Στήν Ελλάδα τό Σύνταγμα άναφέρει ότι ή όρθόδο&ι χριστιανική θρησκεία είνα) αύτή πού κυριαρχεί. Στίς χώρες τού καπιταλισμού όπου ή έκκλησία τύπικά χωρίστηκε άπό τό κράτος διατηρήθηκαν πολύμορφοι δεσμοί άνά­ μεσα στό κεφάλαιο, τό κράτος καί τήν έκκλησία. Στίς ΗΠΑ π.χ. δέν ύπάρχει κρατική θρησκεία, όμως συμμαχία κ. καί έ. ύπάρχει, ή έκκλησιαστική περι­ ουσία δέν φορολογείται, στά δικαστή­ ρια είναι υποχρεωτικός ό θρησκευτι­ κός όρκος κλπ. Νέες σχέσεις άνάμεσα στό κράτος καί τήν έκκλησία καθορί­ ζει ό σοσιαλισμός, ή ούσία τους συνισταται στήν έλευθερία τίς συνείδησης καί στήν άπαγόρευση δραστηριοτή­ των τής έκκλησίας πού στρέφονται κατά τής σοσιαλιστικής κοινωνίας.

τος, άναλύονται τά γενικά και ιδιαίτε­ ρα γνωρίσματα τών δύο φάσεων τού κομμουνιστικού σχηματισμού καί οί όροι μετάδοσης άπό τήν κατώτερη φάση, δηλαδή τό σοσιαλισμό, στήν άνώτερη, δηλαδή τόν κομμουνισμό. Ο Λένιν, άντιμετωπίζοντας τίς όπορτουνίστίκές διαστρεβλώσεις τού μαρξισμού, καθώς καί τίς άπόψεις τού άναρχισμού άνάπτυξε τή μαρξι­ στική άντίληψη τής ούσίας τού κρά­ τους κι έδειξε τό ρόλο τού άστικού κράτους σάν όπλου ταξικής κυριαρ­ χίας τής άστικής τάξης. Ο Λένιν ύπογραμμίζει τήν άνάγκη κατάκτησης τής εξουσίας άπό τό επαναστατικό προλεταριάτο σέ συμ­ μαχία μέ όλους τούς εργαζομένους, τήν καταστροφή τής άστικής κρατι­ κής μηχανής καί τήν εγκαθίδρυση τής δικτατορίας τού προλεταριάτου. Ό Λένιν θεμελίωσε τήν άνάγκη ύπαρξης τού κράτους στό σοσιαλισμό καί άναλυσε τίς προϋποθέσεις άπονέκρωσής του στίς συνθήκεςτού κομμουνισμού.

κριτήριο. Τό μέτρο μέ βάση τό όποιο γίνεται εκτίμηση σέ κάποιο πράγμα, φαινόμενο, σέ κάποια πράξη κλπ. Π.χ. κριτήριο τής άλήθειας καί τής ορ­ θότητας τής γνώμης μας γιά κάτι εί­ ναι ή πράξη, ό έλεγχος τής ορθότητας τών άντιλήψ εών μας γιά τά πράγμα­ τα στήν καθημερινή παραγωγική καί άλλη δραστηριότητα τοϋ άνθρώπου καί τής κοινωνίας. κριτήριο τής αλήθειας. Είναι τό μέσο
ελέγχου τής ορθότητας ή τοϋ λάθους κάποιου ισχυρισμού, ύπόθεσης, θεω­ ρητικής διατύπωσης κλπ. Κριτήριο τής άλήθειας είναι ή κοι­ νωνική πράξη. Οί επιστημονικές θεω­ ρίες ελέγχονται τελικά στήν πράξη: στή βιομηχανική καί τήν άγροτική παραγωγή, στήν επαναστατική δρά­ ση τών μαζών γιά τή μεταμόρφωση

«κράτος καί επανάσταση". Ή διδα­ σκαλία τού μαρξισμού γιά τό κράτος καί τά καθήκοντα τού προλεταριά­ του στήν επανάσταση. "Εργο τού Β.Ι. Λένιν (1917) στό όποιο άνατττύσσεται ή μαρξιστική διδασκαλία γιά τό κρά­ 

ίψίΤίκ?;

αΰτοχτρίτίκί?

!63

κυρίαρχα

τής κοινωνίας. Άν ή θεωρία χρησιμο­ ποιείται μ' επιτυχία οτήν πραχτική δράση αύτό σημαίνει ότι είναι όρθή. Ωστόσο ή εφαρμογή τού πρακτι­ κού ελέγχου τών επιστημονικών θεω­ ριών δέ σημαίνει μετατροπή τους σέ άττόλυτες. Οί επιστημονικές θεωρίες άναπτύσσονται, -πλουτίζονται, συγ­ κεκριμενοποιούνται' μερικές άπ' αυ­ τές άντικαθίσταντα) μέ νέες. Αυτό συνδέεται μέ τό γεγονός ότι ή ίδια ή κοινωνική πράξη, επόμενα, καί οί μέ­ θοδοι σύγκρισης μέ τήν πρακτική τών επιστημονικών θεωριών μέ τήν πραγ­ ματικότητα, άναπτύσσονται διαρκώς καί τελειοποιούνται. Γι' αύτό μόνο ή άναπτυσσόμενη κοινωνική πράξη μπορε! πληρέστερα νά επικυρώσει ή νά άπορρίψει κάποια άνθρώπινη άντίληψ η. Τήν πρακτική σάν κ. τήςά. είσήγαγε στή γνωσιοθεωρία γιά πρώ­ τη φορά ό μαρξισμός. Ή σύγχρονη άστική φιλοσοφία δέν παραδέχεται τήν πράξη σάν κ. τής ά. είτε τής δίνει διαστρεβλωμένη ερμηνεία (π.χ. ό πραγματισμός). κριτική καί αύτοκρΓΠκή. Είναι ή βασι­ κή μέθοδος άποκάλυψης καί ύπερνίκησής τών άδυναμιών καί τών σφαλ­ μάτων στή δράση τών μαρξιστικών λενινιστικών κομμάτων καί τών άλ­ λων οργανώσεων τών εργαζομένων. Ή σημασία τής κριτικής καί αυτοκρι­ τικής στίς συνθήκες τής σοσιαλιστι­ κής κοινωνίας συνισταται στό ότι μέ τή βοήθειά τους παραμερίζονται τά εμπόδια πού δυσκολεύουν τήν κίνηση πρόςτά μπρός, ύπερνι κιέτα ιτό παλ ιό, ένθαρρύνεται καί προΒάλλεται στήν πρώτη σειρά τό νέο, τό προοδευτικό. Μόνο μέ τόν όρο ότι οί μάζες άποκαλύπτουν δραστήρια τίς άδυναμίες τοϋ κρατικού μηχανισμού, μέτόν όρο άνάπτυξης τής κριτικής άπό τά κά­ τω, τό σοσιαλιστικό κράτος μπορεΐ νά έκπληρώνει μέ πλήρη επιτυχία τίς λει­ τουργίες του. Μέ τή βοήθεια τής κ.

καί αύ. ύπερνικούνται οί γραφειο­ κρατικές μέθοδες καθοδήγησης. Ή κριτική έχει τεράστια σημασία γιά τήν άνάπτυξη τής επιστήμης. Καμιά επι­ στήμη δέν μπορεΐ ν' άναπτυχθεί χω­ ρίς τήν πάλη γνωμών, χωρίς τήν ελευ­ θερία κριτικής. κριτικισμός. Ονομασία πού εδοσε ό Κάντ στήν ίδεαλιστική του φιλοσοφία, πρεσΒεύοντας ότι ό βασικός σκοπός είναι ή κριτική τής γνωστικής ικανότη­ τας τοϋ άνθρώπου. Αποτέλεσμα αυ­ τής τής κριτικής ήταν πώς ό Κάντ κατάληξε, ότι ό άνθρωπος μέ τό λογι­ κό του δέν μπορε! νά γνωρίσει τήν ού­ σία τών πραγμάτων. Κριτικισμό ονομάζουν έπίσης καί άλλες διδασκαλίες τοϋ υποκειμενικού ιδεαλισμού, πού περιορίζουν τήν άν­ θρώπινη γνώση καί παραδέχονται ότι ή πηγή της είναι ή ίδεαλισπκά νοούμε­ νη έμπειρία. Ο κ. άντικειμενικά ήταν άπόπειρα νά ξεπεραστε! ή στενότητα τοϋ έμπειρισμοϋ καί τοϋ ορθολογισμού άπό θέ­ σεις ιδεαλιστίκές. κυριαρχία (εθνική, κρατική). Ή άνεξαρτησία τοϋ έθνους, τοϋ κράτους. Ή κυριαρχία τής κρατικής έξουσίας σημαίνει ότι δέν μπορε! νά τήν περιο­ ρίσει καμιά άλλη έξουσία. Ό μαρξισμός - λενινισμός ύπερασπίζεται τό δικαίωμα κάθε λαοϋ γιά τήν εθνική του αύτοδιάθεση ώςτή δημιουργία έλεύθερου άνεξάρτητου κράτους. Καλε! τήν έργατική τάξη κι όλους τούς εργαζομένους νά παλέ­ ψουν γιά τήν έπικράτηση αύτών τών άρχών καί ενάντια στήν εθνική καί άποικιακή καταπίεση τών ιμπεριαλι­ στικών κρατών. Ή κ. είναι βασική άρ­ χή τοϋ διεθνούς δικαίου. Οι ιμπεριαλιστές, προσπαθώντας νά έγκαθιδρύσουν τήν κυριαρχία τους, επιδιώκουν τήν κατάργηση τής 

κυριαρχία

!64

Kvptgpxi'g

κ. άλλων κρατών. Ή προπαγάνδα τους διακηρύσσει ότι ή κ. είναι άπαρχαιωμένη έννοια, καλούν τούς λαούς ν' άπαρνηθούν τήν εθνική, κρατική κ. καί νά δημιουργήσουν ένα παγκόσμιο κράτος. Ή έργατική τάξη, μέ έπικεφαλής τό μαρξιστικο-λενινιστικό κόμ­ μα, διεξάγει άποφασιστικό άγώνα ένάντια στίς άντιδραστικές έττιθετικές

δυνάμεις τού ιμπεριαλισμού γιά τήν κ. καί τήν εθνική άνεξαρτησία τών χω­ ρών καί τών λαών. Στήν πάλη αύτή τό προλεταριάτο συσπειρώνει γύρω του τίς πλατιές μάζες τών έργαζομένων, έχει τή συμπάθεια καί τήν ύποστήριξη όλων τών πατριωτικών στοιχείων άπ' όλα τά στρώματα τού πληθυ­ σμού. 

A
λαϊκή δημοκρατία. Είναι μορφή πολι­
τικής οργάνωσης τής κοινωνίας πού εδραιώθηκε σέ μιά σειρά χώρες τής Ευρώπης καί τής Ασίας μετά τίς λαϊκοδημσκρατικές επαναστάσεις στή δεκαετία 1940-1950. Ή επαναστατική δημοκρατική έξουσία, ττού δημιουργήθηκε μετά τήν επανάσταση καθο­ δηγούμενη άπό τήν έργατική τάίη, στήν ττορεία τής μετεξέλιξης τής δη­ μοκρατικής επανάστασης σέ σοσιαλι­ στική, πήρε τή μορφή τής δικτατο­ ρίας τού προλεταριάτου. Η ιδιομορ­ φία τής λαϊκοδημοκρατικής έξουσίας βρίσκεται στόν πολυκομματισμό όπου ηγετικό ρόλο παίζουν τά μαρξιστικο-λενινιστικά κόμματα καί μαζί του συνεργάζονται στή σοσιαλι­ στική οικοδόμηση τά εθνικά πα­ τριωτικά μέτωπα πού συνενώνουν όλες τίς προοδευτικές μαζικές οργα­ νώσεις. Η λ.δ. έξασφαλίζεί τήν πλα­ τιά οικοδόμηση τού σοσιαλισμού μέ ρυθμούς πού καθορίζονται άπό τίς συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες τής κάθε χώρας. τού γερμανικού, ιταλικού φασισμού καί τού ιαπωνικού μηλιταρισμού καί τής άπελευθέρωσης άπό τό σοθιετικό στρατό μιάς σειράς χωρών. Αύτό έξασφάλισε ευνοϊκές συνθήκες γιά τή δραστήρια πάλη τών έσωτερικών επαναστατικών δημοκρατικών δυνά­ μεων καί τή νίκη τής λαϊκής δημοκρα­ τίας. Κινητήριες δυνάμεις τής λ.-δ.έ. ήταν τό εύρύ μέτωπο τού προλετα­ ριάτου, τής άγροτιάς καί τής μικροα­ στικής τάξης, στρωμάτων τής με­ σαίας ή έθνικής άστικής τάξης μέ ήγεμόνα τό προλεταριάτο. Ή πάλη μέ καθοδηγητή τά μαρξιστικό -λενινιστικά κόμματα οδήγησε στήν εγκαθίδρυ­ ση τής έπαναστικής δημοκρατικής δι­ κτατορίας τής επαναστατικών τά­ ξεων πού μέσα σέ συνθήκες πολυκομ­ ματισμού καί όξύτατης ταξικής πά­ λης πραγματοποιεί βαθιές κοινωνι­ κοοικονομικές μεταρρυθμίσεις πρός τό συμφέρον τής πλειοψηφίας τού λαού. Η λ.-δ.έ. ολοκληρώνει τή λύση τών καθηκόντων τής άστικοδημοκρατικής έπανάστασης, δημιουργέ! βασικά τρόπο ζωής σοσιαλιστικού τύπου καί κράτος πού καθοδηγείται άπό τήν έργατική τάξη, γεγονός πού καθορίζει τήν πραγματοποίηση τής σοσιαλιστικής έπανάστασης ειρηνι­ κά. λαϊκό μέτωπα. Μορφή ένωσης τών λαϊκών μαζών στίς καπιταλιστικές χώρες πού έμφανίστηκε χάρη στήν πρωτοδουλία τών κομμουνιστών τήν

λαίκο-δημοκρατίκή επανάσταση. Εί ναι ή αντιίμπεριαλιστική, άντιφεουδαρχική, δημοκρατική έπανάσταση στή διάρκεια τού Β Παγκόσμιου Πο­ λέμου καί μετά άπ' αύτόν σέ μιά σειρά χώρες τής Ευρώπης καί τής Ασίας. Η έπανάσταση αύτή πραγματσποιήθηκε σέ συνθήκες γενικής κρίσης τού κα­ πιταλισμού καί πάλης ενάντια στό φασισμό, γιά έθνική άνεξαρτησια καί δημοκρατία, σέ συνθήκες συντριθής 

Ααίκό μέτωπο

!66

Α α ίκ ό μ έ τ ω π ο

τρίτη δεκαετία τού 20ού αιώνα, στήν πάλη ένάντια στήν οικονομική κρίση, τήν άνοδο τού φασισμού καί τήν άπειλή τού Β Παγκόσμιου Πολέμου. Κοι­ νωνικό θεμέλιο τοϋ λ.μ. άποτέλεσε ή ένωση όλων τών δημοκρατικών δυνά­ μεων τοϋ έθνους στή βάση τής συμμαχίας τής εργατικής τάξης καί τών μεσαίων στρωμάτων. Απαραίτητος όρος δημιουργίας τού λ.μ. ήταν ή ύπερνίκηση τής οργα­ νωτικής διάσπασης στό εργατικό κί­ νημα καί ή επίτευξη ενιαίου έργατικοϋ μετώπου όλων τών κομμάτων καί οργανώσεων. Οί βάσεις τής τακτικής τού μετώπου αύτοϋ είχαν τεθεί άπό τόν Λένιν στά πρώτα συνέδρια τής Κομμουνιστικής Διεθνούς. Ταυτόχρο­ να ή δημιουργία τού λ.μ. άποτέλεσε άπσφασιστική στροφή στή στρατηγι­ κή καί τακτική τού κομμουνιστικού κι­ νήματος καί τή δημιουργία πλατιάς συμμαχίας όλων τών δημοκρατικών καί άντιμονοπωλιακών δυνάμεων τού έθνους, στήν επίτευξη άδιάρρηκτης άλληλουχίας τής πάλης γιά τή δημο­ κρατία μέ τήν πάλη γιά τό σοσιαλι­ σμό. Ή πρωτοβουλία γιά τή δημιουργία τοϋ λ.μ. άνήκει στό Γαλλικό Κομμουνι­ στικό Κόμμα. Τό 7ο Συνέδριο τής ΚΔ (Αύγουστος 1935), γενικεύοντας τήν πείρα τών γάλλων καί ίσπανών κομ­ μουνιστών καθόρισε τή στρατηγική τοϋ νέου σταδίου τοϋ κομμουνιστι­ κού κινήματος. Έκανε βαθιά άνάλυση τής τακτικής τοϋ ενιαίου έργατίκού μετώπου σάν πυρήνα τοϋ πλατιού λαϊκού μετώπου. Μέ βάση τήν άναγκαιότητα σύνδεσης τής πάλης γιά τή δημοκρατία μέ τήν πάλη γιά τό σοσια­ λισμό, τό Συνέδριο πρόΒαλετό σύνθη­ μα τής δημιουργίας κυθέρνησης τού λαϊκού μετώπου σάν «μεταδοτικής μορφής άπό τήν εξουσία τών μονο­ πωλίων στή δικτατορία τοϋ προλετα­ ριάτου)!. Μετά τό 7ο Συνέδριο τής ΚΔ ή τακτι­

κή τού λ.μ. έφερε πολλές επιτυχίες στά κομμουνιστικά κόμματα. Στίς βουλευτικές έκλογές τό 1936 στή Γαλ­ λία νίκησαν τά κόμματα τού λ.μ. καί σχημάτισαν κυθέρνηση. Στήν Ισπανία, όπου τό κίνημα τού λ.μ. πήρε π)ό μαζικό χαρακτήρα καί όπου ή κυθέρνηση τού λ.μ. (1936 1939) δρούσε σέ συνθήκες έθνικοεπαναστατικού πολέμου ενάντια στούς φασίστες στασιαστές, πού στηρίζον­ ταν στή βοήθεια τών ίταλογερμανών έπεμθασιών, οί δημοκρατικές μεταρ­ ρυθμίσεις οδήγησαν στήν άλλαγή τού χαρακτήρα τού κράτους καί στή μετατροπή του άπό άστικοδημοκρατικό σέ λαϊκή δημοκρατία νέου τύ­ που. Μέ βάση τίς άποφάσείς τοϋ 7ου Συνεδρίου τής ΚΔ γιά τή δημιουργία ενιαίου άντιιμπερίαλίστικού μετώπου στίς άποικίες καί τίς έξαρτημένες χώ­ ρες, πού θά συνένωνε όλες τίς δυνάμείςτήςέθνίκήςάπελευθέρωσης,στήν Κίνα είχε συγκροτηθεί Εθνικό Μέτω­ πο ένάντια στόν ιαπωνικό ιμπεριαλι­ σμό. Τό λαϊκό κίνημα ένάντια στήν κυ­ ριαρχία τών ξένων μονοπωλίων καί τών μεγάλων γαιοκτημόνων στίς χώ­ ρες τής Λατινικής Αμερικής οδήγησε στή δημιουργία καί τή νίκη τού λ.μ. (1938) στή Χιλή. Απόπειρες δημιουρ­ γίας λ.μ. έκαναν οί κομμουνιστές καί σέ άλλες χώρες. Ωστόσο στήν πλείοψηφ ία αύτών τών χωρών συνάντη­ σαν τήν άντίσταση τών άρχηγών τών σοσιαλιστικών κομμάτων καί τών ρε­ φορμιστικών συνδικάτων. Ή ιστορική πείρα τού λ.μ. τής τρί­ της δεκαετίας τοϋ 20οϋ αιώνα έδειξε ότι ή συνένωση τής πάλης γιά τή δη­ μοκρατία μέ τήν πάλη γιά τό σοσιαλι­ σμό άποτελεϊ δημιουργική επαναστα­ τική γραμμή καί δέν έχε) τίποτα τό κοινό μέ τό σοσιαλρεφορμισμό. Ή πείρα τοϋ λ.μ. είχετή λογική της συνέ­ χεια στά χρόνια τοϋ Β Παγκόσμιου 

*AaïKÔç κατπταΑίσ/Λίζ* Πολέμου καί τή δημιουργία τοϋ εθνι­ κού καί πατριωτικού μετώπου που συνδύαζε τά καθήκοντα τής έθνικής άπελευθέρωσης, τής γενικής δημο­ κρατικής έξέλιξης καί τής κοινωνικής προόδου, καί στήν πορεία καί τήν εξέ­ λιξη τών λαϊκοδημοκρατικών έπαναστάσεων μέ τή δημιουργία νέων μορ­ φών κρατικής εξουσίας (Λαϊκές Δημο­ κρατίες). Τό σύγχρονο κομμουνιστικό κίνημα στίς καπιταλιστικές χώρες, προω­ θώντας τό σύνθημα τής άντιμονοπωλιακής συμμαχίας και τής πάλης γιά τή δημοκρατία σάν συστατικό μέρος τής πάλης γιά τό σοσιαλισμό, στηρί­ ζεται έπίσης στίς ιδέες τού 7ου Συνε­ δρίου τής ΚΔ καί στήν ιστορική πείρα τού λ.μ. τής 3ης δεκαετίας τού 20ού αιώνα.

!67 στήν τέχνη τών συμφερόντων καί τής ψυχολογίας τών λαϊκών μαζών. Είναι μιά άπό τις βασικές άρχές τής τέχνης τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού.

λαός. Μέ τή συνηθισμένη έννοια είνα)
όλος ό πληθυσμός μιάς χώρας. Μέ τήν αύστηρά έπιστημονική έννοια λ. είναι ή κοινότητα άνθρώπων πού άλλάζει ιστορικά, ή οποία περιλαβαίνει εκείνο τό μέρος, εκείνα τά στρώματα καί εκείνες τίς τάξεις τού πληθυσμού πού άπό τήν άντικεψενική κατάστα­ σή τους είναι ικανά νά πάρουν άπό κοινού μέρος στή λύση τών καθηκόν­ των τής έπαναστατικής έξέλιξης τής χώρας στή δοσμένη περίοδο. Τό περι­ εχόμενο τής έννοιας λ. σάν κοινωνιο­ λογική κατηγορία άπεικονίζει τήν άλλαγή στήν κοινωνική δομή τής δοσμέ­ νης κοινωνίας. Π.χ. στήν πρωτόγονη κοινωνία ή έννοια λ. περιλαβαίνει όλα τά μέλη τής κοινωνίας. Στίςάνταγωνιστικές κοινωνίες στή σύνθεση τών λ. δέν μπαίνουν οί κυρίαρχες έκμεταλλεύτριες ομάδες πού έφαρμόζουν άντιλαϊκή πολιτική. Στό σοσιαλισμό ό όρος λ. περιλαβαίνει όλες τις κοινωνι­ κές ομάδες. Ό μαρξισμός-λενινισμός καθόρισε γιά πρώτη φορά ότι ό λ., οί λαϊκές μάζες είναι ή αποφασιστική δύναμη τής ιστορίας. Αύτές δημιουρ­ γούν όλα τά ύλικά καί σέ σημαντικό βαθμό καί τά πνευματικά άγαθά, έξασφαλίζοντας έτσι τούς άποφασιστικούς όρους ύπαρξης τής κοινωνίας. Αύτές αναπτύσσουν τήν παραγωγή, γεγονός πού οδηγεί στήν άλλαγή καί τήν άνάπτυξη όλης τής κοινωνικής ζωής. Οι λαϊκές μάζες πραγματο­ ποιούν τίς έπαναστάσεις χάρη στίς όποιες σημειώνεται ή κοινωνική πρόοδος. Ό λαός είναι ό πραγματι­ κός δημιουργός τής ιστορίας.

«λαϊκός καπιταλισμός" (θεωρία) Α­ στική άπολογητική θεωρία πού προ­ σπαθεί νά θεμελιώσει τήν ιδέα τής «μεταμόρφωσης" τού καπιταλισμού σέ νέο κοινωνικό σύστημα. Εμφανί­ στηκε στή δεκαετία τού 1940 -1950. Οί θεωρητικοί τού «λ.κ." παρουσιάζουν τήν αύξηση τών κατόχων μικρής πο­ σότητας μετοχών άνάμεσα στούς έργαζόμενους σάν «έκδημσκρατισμό" τού κεφαλαίου, πού δήθεν οδηγεί στήν έξάλειψη τών κοινωνικών άντι­ θέσεων άνάμεσα στήν έργατική τάξη καί στήν άστική τάξη. Σκοπός τής θεωρίας τού «λ.κ." είναι νά έξωραισει τόν καπιταλισμό, νά κρύψει τό γεγο­ νός τής συγκέντρωσης τού κεφα­ λαίου, ν' άμβλύνει τίς άνειρήνευτες κοινωνικοοικονομικές άντιθέσεις. λαϊκότητα τής τέχνης. Είναι ή σύνδεση τής τέχνης μέ τό λαό. Ο καθορισμός τών καλλιτεχνικών φαινομένων σέ σύνδεση μέ τή ζωή, τήν πάλη, τίς ιδέες, τά αισθήματα καί τίς έπιδιώξεις τών λαϊκών μαζών. Είναι ή έκφραση

λαότητα. Είναι μιά άπό τις ιστορικά
διαμορφωμένες κοινότητες τών άν­ θρώπων, ιστορικά άκολουθεί τά γένη 

λατρεία τών προγόνων καί τίς φυλές καί διαμορφώνεται στό προτσές συγχώνευσης διαφόρων φυ­ λών στήν περίοδο τής διάλυσης τής πρωτόγονης κοινωνίας καί τής έμφάνίσης τής άτομ<κής ιδιοκτησίας καί τών τάξεων. Ή λ. χαρακτηρίζεται άπό τήν κοινότητα τού έδάφους, τής γλώσσας, τής οικονομίας καθώς καί οτοιχείων κοινής κουλτούρας. Ή κά­ θε λ. έχει τό δικό της άθροισπκό όνο­ μα καί είναι χαρακτηριστικό γνώρι­ σμα τόσο τής έποχής τής δουλοκτη­ σίας (άρχαία αιγυπτιακή, άρχαία έλληνική λ. κλπ.) όσο καί τής φεουδαρ­ χίας (άρχαία ρωσική, γαλλική κ.ά. λ.). Μέ βάση τήν άνάπτυξη τών καπιταλι­ στικών σχέσεων εμφανίζεται νέα ιστο­ ρική μορφή κοινότητας τών άνθρώ­ πων, τό έθνος. Επειδή όμως στόν κα­ πιταλισμό παράλληλα μέ τίς καπιτα­ λιστικές παρατηρούνται και προκαπιταλιοτικές σχέσεις δέν μετατρέπονται άμέσως οι λ. οέ έθνη. Στό σοσιαλι­ σμό σέ συνθήκες έλεύθερης καί ολό­ πλευρης κοινωνικής, πολιτικής καί πολιτιστικής άνάπτυξης όλων τών λαών πραγματοποιείται ή μετατροπή τών λ. σέ σοσιαλιστικά έθνη. Μερικές σοσιαλιστικές λ. έπειδή είναι ολιγάριθ­ μες δέν μετατρέπονται σέ έθνη. Τά σο­ σιαλιστικά έθνη καί λ. άπό τή φύση τους τήν κοινωνική διαφέρουν ριζικά άπό άνάλογους έθνικούς σχηματι­ σμούς στόν καπιταλισμό.

168

Α ο ν / # κ ν π ρ ο λ ε τ α ρ ιά τ ο

Νόμιμο είναι αύτό πού έπιτρέπεται άπό τό νόμο, αύτό πού υπάρχει έλεύθερα, άνοιχτά, σέ άντίθεση μέ τό παράνομο, τό άπαγορευμένο, αύτό πού ύπάρχει κρυφά. H άδεια δράσης οποιοσδήποτε οργάνωσης, ή έξασφάλιση νομικής ισχύος κάθε ένέργειας καί πράξης της. Βλ. επίσης λ. νόμιμος μαρξισμός.

λατρεία τών προγόνων. Είναι μιά άπό
τίς πρώιμες μορφές τής θρησκείας. Είναι ό σεθασμός καί ή υπόκλιση στά πνεύματα τών προγόνων, πού άποΒίωσαν καί στά όποια άποδιδόταν ή ικανότητα νά επιδρούν στή ζωή τών άπογόνων. Ή λ. τών π. είχε διαδοθεί πλατιά στήν Αρχαία Κίνα, στήν Αρ­ χαία Ρώμη καί σέ πολλές άλλες χώρες.

λ)κ6<νταρ<σμός. Ύπερδεξιό όπορτουνιστικό ρεύμα στό Σοσιαλδημοκρατι­ κό Κόμμα τής Ρωσίας, ή παραπέρα έξέλιξη τού μενσεθικιομού. Επικεφα­ λής του ήταν οι Ντάν, Άξελρόντ, Ποτρέσοφ. Οί λικθινταριστές έμφανιστηκαν μετά τήν ήττα τής πρώτης ρωσικής έπανάστασης τού 1905 1907. Αρνούνταν τόν έπαναστατικό ταξικό άγώνα τού προλεταριάτου καί τόν ήγετικό του ρόλο στήν επανάστα­ ση. Επιδίωκε τή διάλυση τού παρά­ νομου επαναστατικού κόμματος τής έργατικής τάξης. Αρνούνταν τό έπα­ ναστατικό πρόγραμμα καί τά έπαναστατίκά συνθήματα τού κόμματος. Oi λικθινταριστές ήταν μικροαστοί συ­ νοδοιπόρο) του προλεταριάτου καί του κόμματός του, φορείς τής μι­ κροαστικής έπίδρασης στήν εργατική τάξη. Οι άπόψειςτού λικΒινταρισμού βρήκαν τήν έκφρασή τους καί σέ κόμ­ ματα άλλων χωρών στά διάφορα στάδια έξέλιξης τής κατάστασης τού έπαναστατικού κινήματος στίς χώρες αύτές. λογικό. Βλ. λ. ιστορικό καί λογικό.

λούμΐΠΕν - προλεταριάτο (γερμ Lum
pen = κουρέλια). Είναι τά ξεπεσμένα στοιχεία στήν καπιταλιστική κοινωνία πού έχουν χάσει τήν ταξική τους συ­ νείδηση (οί άλήτες, οί εξαθλιωμένο), τά εγκληματικά στοιχεία κλπ.).

λεγκαλίσμός.

Νομιμοποίηση, άναγνώριση άπό τό νόμο, επικύρωση. 

Μ
μακαρθισμός. Ό όρος προήλθε άπό τό επίθετο τοϋ άμερικανού γερουσια­ στή Μακάρθι, ό όποιος τέθηκε έπικεφαλής «ύποεπίτρσπής" γίά τήν πα­ ρακολούθηση τών κυβερνητικών ορ­ γάνων πού είχε συγκροτήσει ή Γερουσίατό 1951. Ό μ. χρησιμοποιεί τίς πιό καταχθόνιες μεθόδους δίωξης τών δημοκρατικών οργανώσεων καί άτόμων: τόν έκφοδισμό, τους εκβια­ σμούς καί τίς άπειλές. Είναι έκφραση τής πολιτικής ορισμένων κύκλων πού επιδίωκαν καί έπιδιώκουν τή φασιστικοποίηση τού έσωτερικού συστήμα­ τος τών ΗΠΑ καί τήν καταστολή τού προοδευτικού κινήματοςτήςχώρας.
μακιαβελισμός. Ή πολιτική πού δέ σταματάει μπροστά σέ όποιοδήποτε μέσο γιά νά πετύχει τό σκοπό της. Ή πολιτική πού ποδοπατε! κάθε ήθική κι εντιμότητα. Ό όρος προέρχεται άπό τό όνομα τού ίταλού πολιτικού παράγοντα καί συγγραφέα Μακιαθέλί (1469 -1527), πού συμβούλευε τούς κυβερνήτες τής Ιταλίας νά μή λυ­ πούνται τά μέσα γίά νά πετύχουν τό σκοπό τους. Άστική θεωρία τήν όποια διατύπωσε ό άγγλος ιερω­ μένος Μάλθους (1766 -1834). Ο Μάλθους ισχυριζόταν ότι ή αύξηση τού πληθυσμού ξεπερνάει κατά πολύ τήν αύξηση τών μέσων συντήρησης τών άνθρώπων. Ξεκινώντας απ' αύτό τόν άναληθή ισχυρισμό προσπάθησε ν' άποδείξει, ότι αιτία τής φτώχειας εί­ ναι οί ίδιες οι λαϊκές μάζες πού άναπτύσσοντα) τόσο γρήγορα. Ό Μάλ­ θους πρότείνε στούς έργαζόμενους σάν μέσο βελτίωσης τής θέσης τους τήν άγαμία είτε τόν περιορισμό τών γεννήσεων μέ όποίονδήποτε τρόπο. Ό ί σύγχρονοι άμερικανοί καί άγγλσι κοινωνιολόγοι προβάλλουν τή θεωρία τού μ ., τής δίνουν μάλιστα πιό άντιδραστίκή μορφή. Δικαιολογούν τήν άποικιακή πολιτική τών ιμπερια­ λιστών, διακηρύσσουν ότι ό πόλεμος είναι τό καλύτερο μέσο βελτίωσης τών όρων ζωής τών άνθρώπων, άφού ό πόλεμος έξοντώνει τόν πληθυσμό πού πλεονάζει. Οί κλασικοί τού μαρξισμού - λενινι­ σμού άποκάλυψαν τήν άντιδραστίκή ούσία τού μ. καί άπόδειξαν ότι ή άθλια κατάσταση τών εργαζομένων στίς καπιταλιστικές χώρες καί οί ιμπε­ ριαλιστικοί πόλεμο) δέν καθορίζονται άπό τούς «αιώνιους νόμους τού πλη­ θυσμού" άλλά άπό τίς άνειρήνευτες άντίθέσεις τού καπιταλιστικού συ­ στήματος.

μαοϊσμός. Μιά άπό τίς μορφές μι­ μαλθουσ<αν<σμός.
κροαστικής άναθεώρησης τού μαρξι­ σμού - λενινισμού πού κατεβάζει τήν προλεταριακή θεωρία στό επίπεδο τής θρησκευτικής συνείδησης τού μυστικισμού, άνακηρύχνει τήν προσω­ πολατρεία τού Μάο Τσέ-τούνγκ καί τού δίνει τίς ύπερφυσικές ιδιότητες τού παντογνώστη καί άλάθητου κλπ. 

t70 Τό αντικειμενικό έδαφος για τήν εμ­ φάνιση τού μ. δημιουργήθηκε έξαιτίας τής καθυστέρησης τής Κίνας, τής πολιτικής άνωριμότητας τών πολυά­ ριθμων μικροαστικών μαζών που τραθηχτηκαν στήν έπανάσταση, κα­ θώς και τού μεγάλου συγκεντρωτι­ σμού τής πολιτικής έξουσίας στή χώ­ ρα αύτή. Ή οικονομική καί κοινωνικοπολιτικη καθυστέρηση τής Κίνας, χώρας μέ πολύ χαμηλό έπίπεδο άνάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων, μέ πολλές άντιθέσεις στην πολυσύνθετη οικονο­ μία, πού δέν είχε άποκτήσει νωρίτερα έθνική ενότητα καί σταθερές δημο­ κρατικές παραδόσεις, χώρα μέ τερά­ στια έκταση ήταν μερικά γεγονότα πού δυσκόλευαν τό πέρασμα στό σο­ σιαλισμό. Μέσα σ' αύτές τίς συνθήκες τό ΚΚΚ, πού έπικεφαλής του ήταν ό Μάο Τσέ-τούνγκ, άντί ν' ακολουθήσει τή γραμμή τής προσεκτικής, βαθ­ μιαίας οικοδόμησης τού σοσιαλισμού πού είχε δόσει κιόλας τά πρώτα άποτελέσματα μετά τή νίκη τής έπανάστασης, έφάρμοσε τήν τυχοδιωκτική γραμμή τής έπιτάχυνσης τών ρυθμών τών κοινωνικοοικονομικών μεταρ­ ρυθμίσεων, λάνσαρε τήν ιδέα τού «με­ γάλου άλματος", ενός άμεσου άλμα­ τος στόν κομμουνισμό. Καί όταν επα­ κολούθησαν οι άποτυχίες, ή όμάδα τού Μάο άρχισε νά θεωρεί ύπεύθυνους τούς «έχθρούςκ πού ραδιουρ­ γούσαν στό έσωτερικό καί τούς «άναθεωρητές" έξω άπό τή χώρα. Παραθιάστηκαν οι λενινιστικοί κανόνες τής έσωκομματικής ζωής, ή άνοιχτή καί μέ βάση άρχές κριτική άντικαταστάθηκε μέ σκευωρίες τών παρασκηνίων. Ή ιδεολογία τού έπιστημονικού σο­ σιαλισμού άντικαταστάθηκε μέ τίς πρωτόγονες μορφές τού μικροαστι­ κού ισοπεδωτικού σοσιαλισμού, τό κήρυγμα τού εθνικισμού συνδυαζό­ ταν μέ τήν υποδαύλιση τής εχθρότη­ τας κατά τής ΕΣΣΔ, ή διαπαιδαγωγική

^ α ο ίσ ^ ό ζ

δουλιά μέσα στό κόμμα καί στίς μάζες άντικαταστάθηκε μέτήν άνοιχτή βία. Σήμερα ή ιδεολογία τού μ. άποτελεΐ ένα κλειστό άπαρχαιωμένο σύστημα δογματικών άριστερίστικων θέσεων, που άναθεωρούν τό μαρξισμό - λενινι­ σμό καί τίς συμφωνημένες άρχές δρά­ σης τού παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος. Αύτό τό άντεπιστημονικό άπό τή μέρα τής έμφάνισής του, εχθρικό στό μαρξισμό - λενινισμό σύ­ στημα ιδεών έπιθάλλεται στή χώρα μέ βίαια μέσα. Ό μ. στηρίζει τή λύση τών κοινωνι­ κών άντιθέσεων στόν πόλεμο, δη­ μιουργεί στίς μάζες αύταπάτεςγιάτίς συνέπειες ενός τρίτου παγκόσμιου πολέμου, άρνειται τή δυνατότητα τού είρηνικού δρόμου έξέλιξης τής έπανάστασης στις καπιταλιστικές χώρες σάν μιά έκδοχή, άνάγει τό σύνθημα τής ειρηνικής συνύπαρξης κρατών μέ διαφορετικό κοινωνικό σύστημα σέ άπλή διπλωματική τακτική. Ή θέση γιά τή χρησιμοποίηση τής πολεμικής βίας γιά τή λύση τών άντιθέσεων τής παγκόσμιας ταξικής πάλης είναι καρ­ πός τής έλλειψης πίστης στήν ύπεροχή τού σοσιαλιστικού συστήματος, συνδυάζεται μέτήν ίσσπεδωτική πρω­ τόγονη καί άσκητίκή άντίληψη γιά τόν ίδιο τό σοσιαλισμό. Ο κίνδυνος τού μαοϊσμού συνίσταται όχι μόνο στήν τυχοδιωκτική εξω­ τερική πολιτική, όχι μόνο στην εξω­ φρενική προπαγάνδιση τών έσχατων μορφών επαναστατικής βίας σάν τό άμεσο καί μοναδικό μέσο άνατροπής τού καπιταλισμού. Οί μαοϊστές χρη­ σιμοποιώντας συστηματικά τή βία κατά τήν άσκηση τής εσωτερικής τους πολιτικής γραμμής, παρουσιά­ ζοντας τίς μαζικές καταδιώξεις αύ­ τών πού διαφωνούν μέ τό μαοϊσμό σάν άναγκαΐο «νόμο" τής ταξικής πά­ λης, παραμορφώνουν καί διαστρεδλώνουν τά φωτεινά ιδανικά τού σο­ σιαλισμού. 

!7 !

/4αρ$ίθ^ό^ - Aevtvto/a)?

μαρξισμός - λενινισμός. Επιστημονικό σύστημα φιλοσοφικών, οικονομι­ κών καί κοινωνικοπολιτικών αντιλή­ ψεω ν, πού αττοτελούν τήν κοσμο­ θεωρία τής έργατικής τάξης. Επιστή­ μη γιά τή γνώση καί τόν επαναστατι­ κό μετασχηματισμό του κόσμου, γιά τούς νόμους εξέλιξης τής φύσης, τής κοινωνίας καί τής άνθρώπινης γνώ­ σης, γιά τούς νόμους τής έπαναστατικής πάλης τής έργατικής τάξης και τών έργαζομένων γιά τήν άνατροπή τού καπιταλισμού καί τήν οικοδόμη­ ση τής σοσιαλιστικής - κομμουνιστι­ κής κοινωνίας. Θεμελιωτές τού μαρξι­ σμού είναι οί Κ. Μάρξ καί Φ. Ενγκελς. Στήν ανάπτυξη του μαρξισμού έξαιρετική είναι ή συμδολή τού Β.). Λένιν. Ο μαρξισμός έμφανίστηκε στά μέ­ σα τού 19ου αιώνα σάν γενίκευση τής πείρας τής ιστορικής περιόδου, όπου στίς προηγμένες χώρες τής Ευρώπης είχαν όξυνθει οι αντιθέσεις τού καπι­ ταλισμού καί στόν ιστορικό στιδο είχε προβάλει ό μελλοντικός νεκροθάφτης του καί δημιουργός τής νέας κομμου­ νιστικής κοινωνίας: ή έργατική τάξη. Ο μ.-λ. έμφανίστηκε στή βάση τής κριτικής έπεξεργασίας τών έπιτευγμάτων τής γερμανικής κλασικής φιλο­ σοφίας, τής άγγλικής πολιτικής οικο­ νομίας καί τού γαλλικού σοσιαλι­ σμού, πού ό Λένιν τά ονόμασε θεωρη­ τικές πηγές τού μαρξισμού. Συστατικά, οργανικά, άλληλένδετα μέρη τού μαρξισμού είναι: ή φιλοσο­ φία - ό διαλεκτικός καί ιστορικός υλι­ σμός, ή πολιτική οικονομία καί ό έπιστημονικός σοσιαλισμός (κομμουνι­ σμός). Ή δημιουργία τού μ.-λ. άποτέ­ λεσε έπανάσταση στήν ιστορία τής άνθρώπινης σκέψης. Ο ίΜ ά ρξ καί Ενγκελς διατύπωσαν νέα φιλοσοφία, τήν ύλιστική διαλεκτι­ κή, πού έχει κριτικό έπαναστατικό χαρακτήρα καί τήν έφάρμοσαν στήν ερευνά τών έπίμαχων κοινωνικών

προθλημάτων, διατύπωσαν τήν ύλιστική άντίληψη τής ιστορίας. Σέ άντίθεση μέ τίς προηγούμενες ιδεαλιστικές θεωρίες πού ύποστήριζαν ότι ή έξέλιξη τής κοινωνίας καθο­ ρίζεται άπό τή θεϊκή βούληση, είτε άπό τή συνείδηση τών άνθρώπων, ό μ.-λ. άπόδειξε ότι ή έξέλιξη τής κοινω­ νίας είναι φυσικό, ιστορικό προτσές. Οί άνθρωποι μόνοι τους δημιουρ­ γούν τήν ιστορία, ή πορεία, όμως, τής κοινωνικής έξέλιξης καθορίζεται όχι άπό τή δική τους έλεύθερη βούληση, άλλά άπό τις ύλικές συνθήκες τής ζωής τους. Γιά πρώτη φορά έγινε κατανοητό ότι ή κοινωνία είναι ένας άκέραιος οργανισμός καί όπ στή συγκρότησή της οί παραγωγικές δυ­ νάμεις καί οί σχέσεις παραγωγής κα­ θορίζουν τούς άλλους τομείς τής κοι­ νωνικής ζωής: τήν πολιτική, τό δί­ καιο, τήν ήθική, τό κράτος, καθώς καί τή φιλοσοφία, τήν τέχνη, τήν έπιστήμη, τή θρησκεία. Ή ένότηταόλωναύτών καί ή άλληλεπίδρασή τους άποτελούν τήν κοινωνία σ' ένα ορισμένο στάδιο τής έξέλιξής της, δηλαδή τόν κοινωνικοοικονομικό σχηματισμό. Ή έξέλιξη καί ή άλλαγή τών κοινωνικοοι­ κονομικών σχηματισμών άποτελούν τό προτσές τής προοδευτικής κίνη­ σης τής κοινωνίας. Οί Μάρξ καί Ενγκελς δημιούργη­ σαν τήν επιστημονική πολιτική οικο­ νομία, πού άποκάλυψε τή φύση τής καπιταλιστικής καί κάθε άλλης εκμε­ τάλλευσης σάν ιδιοποίηση τής άπλήρωτης έργασίας, τής ύπεραξίας, έδει­ ξε τό μηχανισμό άνάπτυξηςτού καπι­ ταλισμού καί τού ίστορικάπαροδικού του χαρακτήρα, θεμελίωσε τήν ιδέα ότι τό πέρασμα στό σοσιαλισμό είναι άναπότρεπτο. Οί άρχές και τό πρόγραμμα οικοδό­ μησης τής νέας κοινωνίας— ό επιστη­ μονικός κομμουνισμός— άποτέλεσαν σπουδαιότατο συστατικό μέρος τού μ.-λ. Ό μαρξισμός - λενινισμός άπό- 

,Μαρ&ορό? - Aevtvtopo? δείξε ότι τό πέρασμα άπό τόν καπιτα­ λισμό στό σοσιαλισμό πραγματο­ ποιείται μέ τήν πάλη τής έργατικής τάξης, πού ιστορική της άποστολή έχει τήν έπαναστατική κατάληψη τής πολιτικής εξουσίας, τήν εγκαθίδρυση τής δικτατορίας τού προλεταριάτου, πού έχει σκοπό τήν κατάργηση κάθε είδους έκμετάλλευσης καί τήν οικοδό­ μηση τής σοσιαλιστικής κοινωνίας. Τό εργατικό κίνημα άναπτύσσεται καί νι­ κά μόνο κάτω άπό τήν καθοδήγηση τής πρωτοπορίας, δηλαδή τού Κομ­ μουνιστικού Κόμματος. Βασικότατος όρος τών έπιτυχιών τής έργατικής τά­ ξης είναι ή διεθνιστική ένότητα, ή συμ­ μαχία μέ όλες τίς επαναστατικές δυ­ νάμεις. Ό μ.-λ. είναι ή ένιαία διεθνιστική βά­ ση τής στρατηγικής καί τής ταχτικής τής ταξικής πάλης τού προλεταριά­ του καί οί μορφές της είναι ποικίλες, καθορίζονται άπό τίς συγκεκριμένες ιστορικές έσωτερικές καί έξωτερικές συνθήκες τών διάφορων χωρών. Βασική άρχή τού μ.-λ. άποτελει ή άδιάρρηκτη σύνδεση τής έπαναστατικής θεωρίας μέ τό επαναστατικό κίνη­ μα. Ή έργατική τάξη στό μ.-λ. βρίσκει τό ιδεολογικό της όπλο, τήν καθοδή­ γησή γιά τή μεταμόρφωση τής κοινω­ νίας. Ανώτατο κριτήριο τής ορθότη­ τας τής μ.-λ. διδασκαλίας, σύμφωνα μέ τόν ορισμό τού Λένιν, είναι ή άντιστοιχία της μέ τό πραγματικό προ­ τσές τής κοινωνικής έξέλιξης. Τό νέο στάδιο στήν άνάπτυξη τού μ.-λ. συνδέεται μέ τή δράση τού Λένιν πού πλούτισε καί τά τρία συστατικά μέρη του στίς συνθήκες τής έποχής τού ιμπεριαλισμού καί τών προλετα­ ριακών επαναστάσεων, τής οίκοδόμησηςτούσοσιαλισμού. ΌΛένινγενίκευσε τίς νεώτερες επιτεύξεις τής έπιστήμης, άνάπτυξετή μαρξιστική δια­ λεκτική, τήν εφάρμοσε στίς καινούρ­ γιες συνθήκες τής κοινωνικής ζωής. Διατύπωσε τή διδασκαλία γιά τόν ιμ­

172 περιαλισμό σάν άνώτατο καί τελευ­ ταίο στάδιο τού καπιταλισμού. Επε­ ξεργάστηκε τή διδασκαλία γιά τό κόμ­ μα τής έργατικής τάξης σάν άνώτερη μορφή οργάνωσής της, τό άγροτικό καί τό έθνικό ζήτημα. Ανάπτυξε έπίσης τή θεωρία τής σοσιαλιστικής έπα­ νάστασης καί κατάληξε στό σπου­ δαιότατο συμπέρασμα γιά τή δυνατό­ τητα νίκης τού σοσιαλισμού καί σέ μιά μόνο χώρα. Ό Λένιν καθοδήγησε τήν πρώτη στόν κόσμο νικηφόρα σοσιαλιστική επανάσταση καί καθόρισε τίς γενικές κατευθυντήριες γραμμές οργάνωσης όλων τών τομέων τής κοινωνικής ζωής σέ σοσιαλιστικές άρχές. Ό μ.-λ. άναπτύσσεται στό σύγχρο­ νο στάδιο, δίνει τή γενίκευση τής πεί­ ρας τής σοσιαλιστικής καί κομμουνι­ στικής οικοδόμησης, άποκαλύπτει τίς νομοτέλειες τής έξέλιξης τού παγκό­ σμιου σοσιαλιστικού συστήματος, δείχνει τό χαρακτήρα τού σύγχρονου καπιταλισμού, καθορίζει τίς προο­ πτικές τού διεθνούς έπαναοτατικού έργατικού κινήματος καί τού έθνικοαπελευθερωτικού άγώνα, τίς μορφές περάσματος τών διάφορων χωρών στό σοσιαλισμό. Δείχνει τούς δρόμους καί τά μέσα έφαρμογής τής πολιτικής τής ειρηνικής συνύπαρξης τών δύο άντίθετων κοινωνικών συστημάτων καί τής έξασφάλισης τής ειρήνης. Ή ζωτικότητα τού μ.-λ. έπι6ε6αιώνεται άπό τίς επιτυχίες τών σοσιαλιστικών χωρών, τού έργατικού καί τού έθνικοαπελευθερωτικού κινήματος.

μασονισμός. Ήθικοθρησκευτικό κί­ νημα. Εμφανίστηκε στίς άρχές τού 18ου αιώνα στήν Αγγλία καί διαδόθη­ κε σέ πολλές χώρες. Οι μασόνοι προ­ σπαθούσαν νά δημιουργήσουν παγ­ κόσμια μυστική οργάνωση μέ τόν ούτοπικό σκοπό τής ειρηνικής συνένωσης τής άνθρωπότητας σέ μιά θρη­ σκευτική άδελφική ένωση. 

!73 Σπουδαιότατο ρόλο ό μ. έπαιξε τό 18ο αιώνα καί στίς άρχές τού 19ου. Μέ τό μ. συνδέονταν τόσο άντιδραστικά, όσο καί προοδευτικά κοινωνικά κινή­ ματα. Στή δεκαετία τού 1960 - 1970 οί μασόνοι σέ όλο τόν κόσμο υπολογί­ ζονταν σέ 8 εκατομμύρια.

μεγαλοκρατ<κός σωβινισμός. Ακραία
μορφή εθνικισμού τών κυρίαρχων τά­ ξεων καί ομάδων τών λεγάμενων «με­ γάλων έθνών". Χαρακτηριστικό γνώ­ ρισμα τής πολιτικής καί τής ιδεολο­ γίας τής ιμπεριαλιστικής άστικής τά­ ξης καί τού φασισμού. Εκδηλώνεται στόν άποικισμό, στήν καθυπόταξη τών μικρών λαών στά πολυεθνικά κράτη, κλπ.

μαχισμός (έμπειριοκριτικισμός). Ρεύ­
μα υποκειμενικού ιδεαλισμού πού τό διατύπωσαν οί Ρ. ΆΒενάριους καί ό Ε. Μάχ. Μορφή θετικισμού πού έμφανί­ στηκε στά τέλη τού 19ου αιώνα καί στίςάρχέςτού20ού. Άφετηρίατούμ. είναι ή άποψη γιά τήν «καθαρή πεί­ ρα", πού ερμηνεύεται σάν τελική, «ούδέτερη" (ούτε ψυχική, ούτε φυσι­ κή) πραγματικότητα. Σύμφωνα μέ τήν άποψη τού μ. ό κόσμος είναι ένα «σύμπλεγμα αισθη­ μάτων" καί σ' αύτόν δέν άποδίδονται οι φιλοσοφικές κατηγορίες (ύλη, πνεύμα, αιτιότητα κ.ά.). Ο μ. ερμήνευσε τή γνώση σάν μέσο βιολογικής προσαρμογής στό περιΒάλλον, απαιτούσε άπό τή γνώση μό­ νο άπλότητα καί σκοπιμότητα (άρχή τής «οικονομίας τής σκέψης"). Τό κα­ θήκον τής έπιστημονικής έρευνας άναγόταν στήν άπλή καταγραφή τών γεγονότων. Ο μ. διατεινόταν ότι είναι ή «φιλοσοφία τών φυσικών επιστη­ μών τού 20ού αιώνα". Έδινε ίδεαλιστική ερμηνεία στίς νεώτερες άνακαλύψ εις τής φυσικής. Ο Λένιν στό έργο του Υλισμός κα/ έμπε;ρ<οκρ<τίκ<σμός έκανε αυστηρή κριτική κι άπόδειξε πόσο λαθεμένος καί άνεδαφικός είναι ό μαχισμός καί ό έμπειριοκριτικισμός.

μεθοδολογία. Διδασκαλία γιά τή δο­
μή, τή λογική οργάνωση, γιά τίς μέθοδες καί τά μέσα δράσης. Μεθοδολογία τής έπιστήμης είναι ή διδασκαλία γιά τίς άρχές διατύπωσης, γιά τίς μορφές καί τούς τρόπους τής έπιστημονικής γνώσης. Ό διαλεκτικός καί ιστορικός υλισμός άποτελούν γενική μ. τής έπι­ στημονικής έρευνας. Ή μαρξιστική λενινιστική μ. δέν είναι μόνο τό μέσο τής θεωρητικής γνώσης άλλά καί τής επαναστατικής μεταμόρφωσης τού κόσμου.

μέθοδος (τρόπος έρευνας, θεωρία, δι­ δασκαλία). Είναι ό τρόπος επίτευξης κάποιου σκοπού, λύσης ενός συγκε­ κριμένου προβλήματος. Τό σύνολο τών τρόπων καί ένεργειών γιά τή θεω­ ρητική καί πρακτική γνώση τήςπραγματικότητας. Μέθοδος στή φιλοσο­ φία είναι ό τρόπος διατύπωσης καί θεμελίωσης συστήματος φιλοσοφι­ κών γνώσεων. Ή ύλιστική διαλεκτική άποτελεί τή μέθοδο τής μαρξιστικής λενινιστικής φιλοσοφίας. μενσεθίκίομός. Τό κύριο όπορτουνι-

μεγάλες δυνάμεις. Ό ρος πού χρησι­
μοποιείται γιά τόν καθορισμό τών ισχυρότερων κρατών, τά όποια παί­ ζουν ήγετικό ρόλο στό διεθνή στίΒο. Μετά τό Β Παγκόσμιο Πόλεμο, μ.δ. θεωρούνται τά μόνιμα μέλη τού Συμθουλίου Άσφαλείαςτού OHE: ΕΣΣΔ, ΗΠΑ, Αγγλία, Γαλλία καί Κίνα.

στικό ρεφορμιστικό μικροαστικό ρεύ­ μα στή ρωσική σοσιαλδημοκρατία. Ποικιλομορφία τού διεθνούς οπορ­ τουνισμού. Διαμορφώθηκε στό 2ο Συνέδριο τοΰ ΡΣΔΕΚ (1903), όπου κατά τήν εκλογή τών κεντρικών οργά­ νων τού κόμματος οί άντίπαλοι τών λενινιστικών άρχών οικοδόμησης τού 

μεσαία στρώματα κόμματος νέου τύττου έμειναν μειο­ ψηφ ία . Ο μ. συνδέεται ιδεολογικά μέ τόν μπερνσταινισμό, τό «νόμιμο μαρ­ ξισμό" καί τόν «οικονομισμό". Ο μ. πρέσθευε ότι ή άστική τάξη είναι ή κύρια κινητήρια δύναμη τής άστικοδημοκρατικής έπανάστασης καί στήν έττοχή τού ιμπεριαλισμού, ότι ή άγροτιά είναι άντιδραστίκή τάξη. Τάχθηκε ένάντια στήν ήγεμονία τού προλετα­ ριάτου. Αρνούνταν τή δυνατότητα μετεξέλιξης τής άστικοδημοκρατικής έπανάστασης σέ σοσιαλιστική. Καί άπαρνήθηκε τό επαναστατικό πρό­ γραμμα τού ΡΣΔΕΚ. Τό 1907 γέννησε τόλικ6ινταρίσμό. Προσπάθησε νά δη­ μιουργήσει δικό του κόμμα ΡΣΔΕΚ. Επειδή όμως δέν ήταν ενιαίο ιδεολογι­ κά, χωριζόταν διαρκώς σέ μικροομάδες (μιά άπ' αύτές ήταν ό τροτσκι­ σμός). Στόν Α' Παγκόσμιο Πόλεμο ένα μέρος τών μενσεθίκων έγιναν σοσιαλσωθινιοτές. Τό 1917 ή άκροδεξιά πτέ­ ρυγα τού μ. ενώθηκε μέ τούς άστούς, ή άριστερή πτέρυγα έκλινε πρός τούς μπολσεθικους. Τό καλοκαίρι τού 1917 οϊ άρχηγοί τού μ. πέρασαν στό στρα­ τόπεδο τής άντεπανάστασης. Μετά τήν Όκτωθριανή Επανάσταση πή­ ραν μέρος στήν πάλη ένάντια στή σοθιετική εξουσία, έγιναν βοηθοί τών λευκοφρουρών. Τά ύπολείμματα τών οπαδών τού μ. συνέχισαν τήν άντισοδιετική τους δράση στό εξωτερικό.

Π4

μεσαία στρώματα

μεσαία στρώματα. Είναι τό σύνολο τών τάξεων καί κοινωνικών ομάδων πού κατέχουν ένδιάμεση θέση άνάμε­ σα στίς δυό βασικές τάξεις, στούς δυό πόλους τής άνταγωνιστικής κοινω­ νίας. Στόν καπιταλισμό είναι οι τάξεις καί ομάδες πού βρίσκονται μεταξύ όστικήςτάξης καί προλεταριάτου. Ό Μάρξ τονίζει ότι στόν καπιταλισμό σημειώνεται μιά μόνιμη αύξηση τών μεσαίων στρωμάτων τά όποια στέ­ κονται στό κέντρο άνάμεσα στούς έρ-

γάτες άπό τό ένα μέρος, τούς καπιτα­ λιστές καί τούς γαιοκτήμονες άπό τό άλλο. Τά μ.σ. άποτελούν ένα σύνολο διαφορετικών μεταξύ τους ομάδων πού ή καθεμιά άπ' αύτές κατέχει ιδιό­ μορφη ένδιάμεση θέση άνάμεσα στήν άστική καί τήν έργατική τάξη. Ή μι­ κροαστική τάξη τής πόλης καί τού χωριού (οι βιοτέχνες καί οί έπαγγελματίες, οί μικροέμποροι, οί κάτοχοι μικρών έπιχειρήσεων, οί μικροί καί με­ σαίοι άγρότες καί ό φέρμερ) έχει άτομική ιδιοκτησία όπως οι καπιταλιστές και όμως όπως καί οί έργάτες είναι εργαζόμενη, ζεί κυρίως μέτήδική της έργασία καί όχι μέ τήν έκμετάλλευση. Η διανόηση καί οί ύπάλληλοι (ή πλειοψ ηφία τους) άντιθετα άπό τούς καπιταλιστές και τούς μικροαστούς δέν έχουν ιδιοκτησία, είναι εργαζόμε­ νοι μισθωτοί. Ή πλειοψ ηφία τών υπαλλήλων δέν παράγει υπεραξία όπως οί έργάτες, άλλά ζούν μέ τό ει­ σόδημα, κατέχουν ιδιόμορφη θέση στόν κοινωνικό καταμερισμό έργα­ σίας, συνδέονται μέ τήν πνευματική εργασία. Ή άστική τάξη προσπα­ θεί νά τούς χρησιμοποιεί ένάντια στό προλεταριάτο. Στίςαυνθήκεςτού κα­ πιταλισμού τά μ.σ. διαθρώνονται συμπληρώνοντας καί τις δυό βασικές τάξεις. Χάρη σέ μιά τέτια ένδιάμεση θέση τά μ.σ. μπορούν νά είναι σύμμα­ χοι καί τών δυό άντίθετων βασικών τάξεων τού καπιταλισμού. Στήν πάλη γιά τό σοσιαλισμό ή έρ­ γατική τάξη θεωρεί τά μ.σ. πραγματι­ κούς είτε δυνάμει συμμάχους. Γιά τήν έπεξεργασια σωστής στρατηγικής καί τακτικής άπέναντι σ' αύτά τά στρώ­ ματα πρωταρχική σημασία έχει ή άντικειμενική τάση εξέλιξης τού καθενός άπό τά μ.σ., ή έκτίμηση τού ειδι­ κού βάρους τού καθενός άπ' αύτά στήν κοινωνία καί στό άπελευθερωτικό κίνημα. Μέ τή διάλυση τής άστικής τάίης τή μεταμόρφωση τής άγροτιάς σέ σο- 

,κέσα παραγωγές σιαλιστίκή τα ίη έργαζομένων τών κολχόζ καί τών συνεταιρισμών, μέ τή δημιουργία τής σοσιαλιστικής δια­ νόησης καί τών υπαλλήλων, δηλαδή, μέ τήν ολοκλήρωση τής μίτά6ασης άπό τόν καπιταλισμό στό σοσιαλισμό εδραιώνεται ή ενιαία σοσιαλιστική κοινωνία στήν όποια δέν υπάρχουν μ.σ. γιατί δέν υπάρχουν καί οι βασικές άντίθετες τάξεις άνάμεσα στις όποιες βρίσκονται τά μ.σ. Ή έργατική τάίη, ή εργαζόμενη άγροτιά καί ή διανόηση άποτελούν τήν εσωτερική ένιαία κοι­ νωνική δομή τής σοσιαλιστικής κοι­ νωνίας.

!75 παραγωγικών δυνατοτήτων του, τό μέτρο έξέλιξης τών κοινωνικών παρα­ γωγικών δυνάμεων καί, επομένως, τό δείχτη τών σχέσεων παραγωγής στίς όποιες πραγματοποιείται ή έργασία.

μέσα παραγωγής. Τό σύνολο τών
(έμπράγματων) υλικών στοιχείων πού είναι άπαραίτητα γιά τή διαδικα­ σία τής παραγωγής, έκτός άπό τό προσωπικό στοιχείο τής παραγωγής, δηλαδή τούς εργάτες. Τά μ.π., δηλα­ δή τά άντικείμενα τής φύσης καί τά έργαλεΐα έργασίας πού μέ τή βοήθειά τους οι άνθρωποι μεταμορφώνουν τή φύση, χωρίς τόν άνθρωπο, άπό μόνα τους, δέν μπορούν νά δημιουργήσουν καμιά νέα κοινωνία. Τά μ.π. αποτε­ λούνται άπό: α) Τό άντικείμενο έργα­ σίας καί τίς πρώτες ύλες, δηλαδή τά άντικείμενα τής φύσης πού ύπόκείνται σέ μιά ορισμένη επίδραση τού άνθρώπου. β) Τά έργαλεΐα έργασίας, δηλαδή τό σύνολο όλων τών υλικών στοιχείων, τά όπο!α χρησιμοποιεί ό άνθρωπος γιά νά έπιδράσει στό άντίκείμενο έργασίας (έργαλεΐα παραγω­ γής, κτίρια, μέσα συγκοινωνίας, άποθήκες κ.ά.). Απ' όλα τά μέσα έργασίας μεγαλύ­ τερη σημασία γιά τήν άνάπτυξη τής παραγωγής καί τής κοινωνίας έχουν τά εργαλεία παραγωγής, πού ό Μάρξ ονόμασε «οστέινο καί μυϊκό σύστημα παραγωγής". Τά έργαλεΐα παραγω­ γής πού μέ τή βοήθειά τους ό άνθρω­ πος αύξάνει τίς φυσικές του δυνάμεις άποτελούν τό μέτρο άνάπτυξης τών

μεσίανίσμός. Η πίστη, γιά τόν έρχομό κάποιου μεσία. Στόν ιουδαϊσμό καί στό χριστιανισμό καλλιεργείται ή ιδέα καί πιστεύεται ότι ό μεσίας στέλνεται άπό τό θεό σάν «σωτήραςκ καί έχει άποστολή νά έγκαταοτήσει «στούς αιώνας" τή βασιλεία του. Στήν Αρχαιότητα καί τό Μεσαίωνα οί άρχηγοί τών λαϊκών κινημάτων με­ ρικές φορές άνακήρυχναν τόν εαυτό τους μεσία. Στίς μουσουλμανικές χώ­ ρες τό μεσία τόν λένε μάγδη. μεταρρύθμιση. Βλ. λ. ρεφόρμα. μεταφυσική. 1. Φιλοσοφική διδασκα­ λία γ<ά τίς υπεραισθητές άρχές τού είναι (άρχές πού είναι άπρόσιτες στήν πείρα). Ο όρος άνάγετα) στήν ονομα­ σία πού έδοσε ό Ανδρόνικος Ρόδιος τόν 1ο αιώνα π.Χ. στό έργο τού Αρι­ στοτέλη Μετά τά φυσίκά γιά τίς πηγές τού είναι, τίς όποιες γνωρίζει ό άνθρωπος διαμέσου τού νού. 2. Αντίθετη στή διαλεκτική φιλοσο­ φία μέθοδος πού θεωρεί ότι τά φαι­ νόμενα είναι άναλλοίωτα, δέν άλληλεξαρτώνται, άρνείτα) ότι οί έσωτερίκές άντίθέσείς εινα) ή πηγή έξέλιξης τών πραγμάτων, άρνεϊταί τίς ποιοτικές άλλαγές τών πραγμάτων δεχόμενη μόνο τίς ποσοτικές άλλαγές κλπ. μέτρο. 1. Φιλοσοφική κατηγορία πού
εκφράζει τή διαλεκτική ενότητα πο­ σότητας καί ποιότητας τού άντίκειμένου. Δείχνει τά όρια πού πέρα άπ' αύτά οί ποσοτικές άλλαγές οδηγούν στίς ποιοτικές άλλαγές τού άντίκεψένου κι άντίστροφα. 

!76 2. Μέ τόν όρο μ. εννοούμε επίσης, τά μέσα μέτρησης, πού προορίζονται γιά τήν άναπαράσταση τών φυσικών μεγεθών. μηδενισμός. Μέ τήν εύρεία έννοια εί­ ναι ή άρνηση κάθε κανόνα καί άρχής, όλων τών νόμων καί τών παραδό­ σεων. Ό όρος «μηδενισμός" διαδόθη­ κε μετά τήν έκδοση τού μυθιστορήμα­ τος τού ί.Σ. Τουργκένιεφ Πατέρες καί γ/οί (1862), στό όποιο ό όρος αύτός χρησιμοποιήθηκε γιά τό χαρακτηρι­ σμό τού ήρωα τού έργου Μπαζάροφ. Οί άντιδραστικοί κύκλοι διάφορων κατευθύνσεων ονόμαζαν μηδενιστές όλους τούς επαναστάτες δημοκρά­ τες, όλους όσους είχαν επαναστατι­ κές διαθέσεις. Στήν πραγματικότητα όμως οι ρώσοι επαναστάτες δημο­ κράτες, άπορρίτττοντας τό φεουδαρ­ χικό καί τό άστικό καθεστώς καί άρνούμενοι τήν ιδεολογία του, καλούσαν ταυτόχρονα στήν πάλη γιά ένα νέο κοινωνικό σύστημα, γιά τήν άπελευθέρωση τού λαού, γιά τά νέα δη­ μοκρατικά ιδανικά. Σήμερα, μέ τόν όρο «μηδενισμός" έννοούν συνήθως τήν άρνηση τής πο­ λιτικής κληρονομιάς τών προηγούμε­ νων έποχών. Ό μηδενισμός είναι ξέ­ νος πρός τήν προλεταριακή ιδεολο­ γία.

/^ίλτροαστίκ^

κοινωνικοοικονομικών, άντιιμπεριαλιστικών καί άντιφεουδαρχικών μετα­ σχηματισμών (έθνικοποίηση, άγροτικές μεταρρυθμίσεις, έλεγχος τού έξωτερικού έμπορίου κλπ.) άπότόέθνικό μέτωπο τών προοδευτικών επανα­ στατικών δυνάμεων (έργάτες, άγρότες, μικροαστούς, πατριωτικά σκεπτόμενους κύκλους τής έθνικής άστι­ κής τάξης). Οί χώρες πού ακολου­ θούν τόν μή καπιταλιστικό δρόμο άνάπτυξης, έχουν ολόπλευρη υπο­ στήριξη άπό τά σοσιαλιστικά κράτη.

μηχανίκισμός. Μηχανιστική κοσμο­ θεωρητική άντίληψ η πού διατυπώ­ θηκε καί διαδόθηκε τό 17 - 18ο αϊ. Ερ­ μηνεύει τήν έξέλιξη τής φύσης καί τής κοινωνίας μέ τούς νόμους τής μηχανι­ κής μορφής κίνησης τής ύλης. Πηγή τού μ. είναι ή άπολυτοποίηση τών νό­ μων τής μηχανικής, πού οδηγεί στή μεταφυσική εικόνα τού κόσμου. Στήν εύρύτερη έννοια ό μ. σημαίνει άναγωγή τής σύνθετης καί τής ποιοτικά ιδιό­ τυπης μορφής κίνησης σέ μιά πιό άπλή μορφή (π.χ. τήν κοινωνική μορ­ φή κίνησης στή βιολογική μορφή). μικροαστική τάξη. Είναι ή τάξη τών μικροίδιοκτητών τής πόλης και τού χωριού πού ζούν άποκλειστικά ή κυ­ ρίως άπό τή δουλιά τους (άγρότες, άγροκτηματίες, βιοτέχνες, έπαγγελματίες, μικρέμποροι κ.λπ.). Στόν κα­ πιταλισμό ή μ.τ. είναι έκπρόσωπος τής μικρής έμπορευματικήςπαραγωγής πού έκτοπίζεται συνεχώς άπό τό μεγάλο κεφάλαιο έξαιτίας τής συγ­ κέντρωσης καί συγκεντροποίησης τής παραγωγής καί τού κεφαλαίου. Ή μ.τ. είναι ή πιό άσταθής άπό οικο­ νομική καί κοινωνική άποψη όμάδα πληθυσμού τών καπιταλιστικών χω­ ρών. Ή διπλή κοινωνικοοικονομική φύση τού μικροαστού σάν ιδιοκτήτη καί έργαζόμενου καθορίζει τίς ταλαν-

μή καπιταλιστικός δρόμος ανάπτυ­ ξης. Επαναστατικό προτσές πού δη­
μιουργεί προϋποθέσεις σοσιαλιστι­ κής οικοδόμησης σέ συνθήκες οικονο­ μικής καί κοινωνικής καθυστέρησης, πού χαρακτηρίζει πολλές πρώην α­ ποικιακές καί μισοαποικιακές χώρες. Δίνει τή δυνατότητα ε!τε νά παρακαμφθει, είτε νά περιοριστεί, άκόμα καί νά σταματήσει τό καπιταλιστικό στάδιο έξέλιξης. Ο μή καπιταλιστικός δρόμος άνά­ πτυξης προϋποθέτει τήν εφαρμογή 

/ΜκροχοίνωνίοΑογΜ! T tuom του ανάμεσα στήν άστική τά­ ξη καί στό προλεταριάτο, στό πέρα­ σμα άπό τόν άκραίο έπαναστατισμό ως τήν υπσοτήριίη τών πιό αντιδρα­ στικών δυνάμεων. Ή έργαπκή τάξη στήν πάλη γιά τή δημοκραπα και τό σοσιαλισμό φροντίζει νά δημιουργή­ σει ουμμαχία μέ τή μ.τ. Στή μεταδοτι­ κή περίοδο άπό τόν καπιταλισμό ατό σοσιαλισμό ή μ.τ. προαελκύεται στό προτσές οικοδόμησης τής νέας κοι­ νωνίας, μετά τήν κατάργηση τής άτο­ μικής ιδιοκτησίας (βλ. λ. μεσαία στρώ­ ματα).

!77

tpyaw'gç

ομάδας σ' όλη τήν κοινωνία είναι λα­ θεμένη. Αίτια τού λάθους αύτού είναι τό ότι οί άστοί κοινωνιολόγοι άπολυτοποιούν τήν ίδεαλιστική άποψη ότι οί ψυολογικοι παράγοντες παίζουν πρωτεύοντα ρόλο στήν άνάλυση τών κοινωνικών φαινομένων.

μικροκοίνωνίολογία. Είναι τμήμα τής κοινωνιολογίας πού έχε) αντικείμενο μελέτηςτή δομή καί τή λειτουργίατών μικρών κοινωνικών ομάδων (π.χ. οι­ κογένεια, παραγωγική όμάδα, τάξη τού σχολείου, αθλητική όμάδα, όμά­ δα φίλων κλπ ). Ή μ. εμφανίστηκε στή δεκαετία τού 1920-1930 σάν μιά άπό τις κατευθύνσεις τής άοτικής κοινωνιολογίας. Αύτό ήταν άποτέλεσμα τής επίδρασης τής φιλοσοφίας τού νεοθετικισμού, προκλήθηκε επίσης άπό τό πρακτικά προθλήματα τής άστικής κοινωνίας (π.χ. τήν άνάγκη λύσης τής σύγκρουσης άνάμεσα στίς τάξεις, στις φυλές, στά έθνη). Ή μ. έχει άμεση σχέση μέ τήν κοινωνική ψυχολογία καί διάφορες κατευθύν­ σεις: κοινωνικομετρική (σχολή Μορένο), «ομαδική δυναμική* (σχολή Λέ8tv), κοινωνιολογική (σχολή Μεγιό). Οί έκπρόσωποι τής μ. θέτουν σάν σκοπό διαμέσου τής αποκάλυψης τών νομοτελειών τής δομής καί τής λειτουργίας τών μικροομάδων τού πληθυσμού νά έπεξεργαοτούν ένα ύποφερτό μοντέλο διεύθυνσης τής κοινωνικής συμπεριφοράς τών άνθρώπων στά διάφορα επίπεδα, μειώνοντας στό ελάχιστο τίς αντιθέ­ σεις άνάμεσά τους. Μιά τέτια προ­ σπάθεια μεταφοράς τών συμπερα­ σμάτων άπό τή μελέτη μιας μικρής

μιλιταρισμός. Πολιτική αύξησης τής στρατιωτικής δύναμης καί προετοι­ μασίας γιά κατακτητικούς πολέμους. Τήν πολιτική αΰτή εφαρμόζουν τά κα­ πιταλιστικά κράτη. Ο μιλιταρισμός οδηγεί στήν έγκαθίδρυση τής κυριαρ­ χίας τών στρατιωτικών καί στήν υπο­ ταγή όλης τής πολιτικής, τής οικονο­ μίας καί τού πολιτισμού τής χώρας ατούς ιμπεριαλιστικούς πολεμικούς σκοπούς. Ό μιλιταρισμός στόν τομέα τής παραγωγής εκφράζεται στήν αύξηση τών προϊόντων τής πολεμικής βιομη­ χανίας καί τών κλάδων πού τήν έξυπηρετούν, άκόμα καί στόν άπόλυτο περιορισμό τής μή πολεμικής βιομη­ χανίας. Ή άπότομη επιδείνωση τής θέσης τών εργαζομένων τών καπιτα­ λιστικών χωρών, ή αύξηση τών φό­ ρων, ή μείωση τού πραγματικού με­ ροκάματου, ή μείωση τής αγοραστι­ κής ικανότητας τού πληθυσμού και ή συνεχής μείωση τής χωρητικότητας τής καπιταλιστικής αγοράς, είναι συνέπειες τού μιλιταρισμού τής οικο­ νομίας. Όλ' αύτά οδηγούν άναπόφευκτα στήν ένταση όλων τών άντιθέ­ σεων τού καπιταλισμού. μισθός έργασίας. 1. Στήν καπιταλιστι­
κή κοινωνία ε!ναι ή έκφραση σέ χρήμα τής άξίας, ή τιμή τής έργατικής δύνα­ μης. Ό μ .έ. πού πληρώνει ό καπιταλι­ στής στόν έργάτη είναι πολύ κάτω άπό τήν άξια πού δημιουργεί μέ τήν εργασία του ό εργάτης. Ή άποζημίωση τής άξίας τής έργατικής δύναμης μέ τή μορφή τού μ .έ. κρύδει τό χωρι­ 

//ί

εργασία

!78

^ονοπώΑία καπ<ταΑ<στίκά

σμό τής εργάσιμης μέρας σέ άναγκαία και πρόσθετη, σέ πληρωμένη καί άπλήρωτη εργασία. Έτσι, ό μ.έ. στόν καπιταλισμό καλύπτει τήν εκμετάλ­ λευση τών εργατών άπό τόν καπιτα­ λιστή. 2. Ό μ.έ. στό σοσιαλισμό δέν εκφράζει τή σχέση άνάμεσα στούς εκ­ μεταλλευτές καί τούς εκμεταλλευόμε­ νους, άλλά τή σχέση άνάμεσα στήν κοινωνία στό σύνολό της στό πρόσω­ πο τού κράτους καί τούς ξεχωρι­ στούς εργάτες. Ό μ.έ. στήν ΕΣΣΔ π.χ. είναι ή χρηματική μορφή κατανομής άνάλογα μέ τήν ποσότητα καί τήν ποιότητα τής εργασίας πού κατανα­ λώθηκε, έκείνου τοϋ μέρους τοϋ έθνικού εισοδήματος πού προορίζεται γιά τήν προσωπική χρήση τών εργα­ τών καί ύπαλλήλων. Η αϋξηοη τού μ.έ. έξαρτάται άπό τήν αύξηση τής παραγωγικότηταςτήςέργασίας. Ταυ­ τόχρονα ή αύξηση τής παραγωγικό­ τητας τής εργασίας πρέπει διαρκώς καί συστηματικά νά ύπερδαίνει τήν αύξηση τοϋ μισθοϋ εργασίας.

λαδή τό κάθε γεγονός είναι μοιραία άναπόφευκτο, γιατί ό άνθρωπος δέν έχει τή δύναμη νά τό άποτρέψει. Τή βάση τής μοιρολατρείας σάν θρη­ σκευτικής διδασκαλίας άποτελει ή «θεία πρόνοια», κατά τήν όποια όλα δήθεν τά γεγονότα πού διαδραματί­ ζονται στόν κόσμο, στή φύση καί οτήν κοινωνία προκαθορίζονται άπό τό θεό. Ή μοιρολατρεία στήν πολιτι­ κή, άρνούμενη τό δραστήριο ρόλο τών τάξεων καί τών κομμάτων στά ιστορικά γεγονότα, όδηγει οτήν παθητικότητα καί τήν άδράνεια, άποτελεί τή βάση τών άντιδραστικών, όπορτουνιστικών θεωριών τοϋ αύθόρμητου, τής φυσικής πορείας τού έργατικού κινήματος. Ό μαρξισμός - λενινισμός άπορρίπτει τίς μοιρολατρικές άπόψ εις, ύποοτηρίζει ότι γιά τήν πραγματοποίηση τής προοδευτικής έξέλιξης τής κοινω­ νίας είναι άναγκαία καί σκόπιμη ή πά­ λη τών προοδευτικών κοινωνικών δυ­ νάμεων.

μισθωτή εργασία. Στόν καπιταλισμό
είναι ή έργασία τών έργατών τής κα­ πιταλιστικής παραγωγής πού στε­ ρούνται μέσων παραγωγής καί είναι ύποχρεωμένοι νά πωλούν τήν έργατική τους δύναμη καί νά δημιουγοϋν τήν υπεραξία πού τήν ιδιοποιούνται οί καπιταλιστές, κάτοχοι τών μέσων παραγωγής. Στό σοσιαλισμό ή μίσθωση τής έρ­ γατικής δύναμης άποτελει μορφή πραγματοποίησης τού δικαιώματος τοϋ άνθρώπου γιά έργασία. Είναι ή σχεδιασμένη ένταξη τών εργαζομέ­ νων στό προτσές τής κοινωνικής άναπαραγωγής.

μονισμός. Φιλοσοφική διδασκαλία πού παραδέχεται μία άρχή σάν βάση όλου τοϋ ύπαρκτού κόσμου. Υπάρ­ χουν δύο ε!δη μονισμού. Ο υλιστικός καί ό ίδεαλιστικός. Ο ύλισμός θεωρεί τήν ϋλη άρχή καί θεμέλιο τοϋ κόσμου. Ο ιδεαλισμός θεωρεί άρχή όλων τών φαινομένων τό πνεύμα, τήν ιδέα. Ή πιό συνεπής κατεύθυνση τοϋ ίδεαλιστικού μονισμού είναι ή φιλοσο­ φία τοϋ Χέγκελ. Ό διαλεκτικός υλι­ σμός έκφράζει τόν επιστημονικό καί συνεπώς τόν υλιστικό μονισμό, εχει σάν άφετηρία του τήν άποψη ότι όλος ό κόσμος είναι ϋλικός, ότι όλα τά φαινόμενα τού κόσμου άποτελούν διάφορα ε!δη τής κινούμενης ύλης. μονοπώλια καπιταλιστικά. Οίκονομι
κές ενώσεις πού πραγματοποιο ϋν τόν έλεγχο στίς άγορές μέ τή συγκέντρω­

μοιρολατρεία. Θρησκευτική φιλοσο­ φική διδασκαλία πού προπαγανδίζει τό άναπότρεπτο τής μοίρας, ότι δη­ 

^QtW t(oAtCtK!% Τ ί^ ση τών υλικών καί χρηματικών μέ­ σων, τού επιστημονικού, τεχνικού δυ­ ναμικού μέ σκοπό τήν εξαγωγή μονο­ πωλιακού κέρδους. Καθορίζουν τίς μονοπωλιακές τιμές έπιδρώντας στή διαμόρφωση τών αναλογιών τής ανα­ παραγωγής. Τά καπιταλιστικά μονο­ πώλια εμφανίστηκαν στή βάση τής συγκέντρωσης τής- παραγωγής καί τού κεφαλαίου, μέ τό πέρασμα άπό τόν καπιταλισμό στό ιμπεριαλιστικό στάδιο έξέλιξης. Βασικές μορφές μ.κ. είναι τά καρτέλ, τά συνδικάτα, τά τράστ, τά κοντσέρν. μονοπωλιακή τφή. Είναι ή τιμή τών έμπορευμάτων πού έξασφαλίζει στά καπιταλιστικά μονοπώλια τό υπερ­ κέρδος. Διακρίνονται οί υψηλές μονο­ πωλιακές τιμές μέ τίς όποιες τά μονο­ πώλια πωλοϋν τά εμπορεύματα καί οι χαμηλές μονοπωλιακές τιμές μέ τίς όποιες άγοράζουν τίς πρώτες ύλες καί τά ύλικά.

!79

^igévTi

2. Τά μονοπώλια σάν οικονομικές ενώσεις έμφανίζονται μέ τό πέρασμα άπό τόν καπιταλισμό στόν ιμπεριαλι­ σμό. Ή εμφάνισή τους είναι άποτέλεσμα τής δράσης τού νόμου τής συγ­ κέντρωσης καί ουγκεντροποίησης τού κεφαλαίου καί τής παραγωγής πού άντικατέστηοε τόν ελεύθερο συ­ ναγωνισμό τού προμονοπωλιακού καπιταλισμού. Στήν άντικατάσταση αύτή βρίσκεται ή ούσία τού ιμπεριαλι­ σμού. Άνάμεσα στις διάφορες χώρες τού καπιταλισμού υπάρχουν διαφο­ ρές στίς μορφές τών μονοπωλίων ή στό χρόνο εμφάνισής τους, ή γέννησή τους, όμως, άπό τή συγκέντρωση τής παραγωγής, είναι νομοτέλεια γιά όλες τις χώρες τού σύγχρονου καπιταλι­ σμού. Τά μονοπώλια κατέχουν διευ­ θυντικές θέσεις στήν οικονομία τών καπιταλιστικών χωρών (βλ. λ. μονο­ πώλια καπιταλιστικά). μοντερνισμός. 1. Γενικόςόρισμόςτών κατευθύνσεων τής τέχνης καί τής λο­ γοτεχνίας στό τέλος τού 19ου καί στίς άρχές τού 20ού αί. (κυθισμός, σου­ ρεαλισμός, φουτουρισμός, έξπρεσιονισμός, άφηρημένη τέχνη κλπ ), πού έκφράζουν τήν κρίση τού άστικού πο­ λιτισμού. Τόν μ. τόν χαρακτηρίζει ή άπόσπααη άπό τίς παραδόσεις τού ρεαλισμού. 2. Κατεύθυνση στήν καθολική εκ­ κλησία στό τέλος τοϋ 19ου αί. καί τίς άρχές τοϋ 20οϋ αι. πού έπιδίωκε τήν άνανέωση τής θρησκευτικής διδα­ σκαλίας, τήν «προσαρμογή" της στή σύγχρονη έπιστημονική καί φιλοσο­ φική σκέψη. Τήν καταδίκασεόπάπας τό 1907. μόντους βιθέντ) (modus vivendi). Δι­ πλωματικός όρος πού σημαίνει προσωρινή συνήθως βραχυπρόθε­ σμη συμφωνία, ή όποια κλείνεται στις περιπτώσεις πού ύπάρχουν τέτιες

μονοπωλιακό κέρδος. Μορφή έσόδων καί σκοπός τής δράσης τού μονο­ πωλιακού κεφαλαίου. Αποτέλεσμα τής έκμετάλλευσης τής έργατικής τά­ ξης άπό τό κεφάλαιο, καθώς καί άνακατανομή πρός όφελος τών μονοπω­ λίων ένός μέρους τών έσόδων τής μι­ κρής καί μεσαίας άστικής τάξης, τών μικρών έμπορευματοπαραγωγών, τής έκμετάλλευσης τών άναπτυσσόμενων χωρών. Ή ιδιοποίηση τού μ.κ. έξασφαλίζεται μέ τό μηχανισμό τών μονοπωλιακών υψηλών καί χαμηλών τιμών (βλ. λ. κέρδος). μονοπώλιο. 1. Είναι τό άποκλειστικό (μονοπωλιακό) δικαίωμα οέ κάποια σφαίρα δράσης τού κράτους, τής ορ­ γάνωσης, τής φίρμας κλπ. (π.χ. μονο­ πώλιο εξωτερικού εμπορίου). 

μορφές

______ ]80

^.'οτίκίσ^ός

συνθήκες, πού δέν επιτρέπουν τήν έπίτευξη μακροπρόθεσμης συμφω­ νίας. μορφές κοινωνικής συνείδησης. Είναι οί διάφορες μορφές άντανάκλασής στή συνείδηση τών ανθραπτών τού άντικειμενικού κόσμου καί τού κοινω­ νικού είναι στή βάση τού όποιου οί μ.κ.σ. εμφανίζονται στό προτσές τής πρακτικής δράσης. Ή κοινωνική συ­ νείδηση ύπάρχει καί εκδηλώνεται μέ τίς μορφές τής πολιτικής ιδεολογίας, τού δικαίου, τής ήθικής, τής θρη­ σκείας, τής επιστήμης, τής τέχνης, τής φιλοσοφίας. Σέ άντίθεση άπό τήν άμεση άντανάκλαση τής πραγματικό­ τητας στήν κοινή συνείδηση οί μ.κ.σ. είναι πιό συστηματοποιημένη συνεί­ δηση πού περνάει διαμέσου τής θεω­ ρητικής σκέψης. Οί μ.κ.σ. ξεχωρί­ ζουν μεταξύ τους άπό τό αντικείμενο καί τή μορφή άντανάκλασής άπό τήν κοινωνική λειτουργία καί τήν ιδιομορ­ φία τών νόμων έξέλιξης. Ο πλούτος καί ή πολυπλοκότητα τού άντικειμενικού κόσμου δημιουργεί δυνατότητα έμφάνισης τών διαφόρων μ.κ.σ. Ή ιδιομορφία τών αιτημάτων τής κοι­ νωνίας πού γεννούν τίς μ.κ.σ. προσ­ διορίζει καί τό συγκεκριμένο ιστορικό ρόλο πού παίζουν στή ζωή καί τήν έξέλιξη τής κοινωνίας.

παραστατικών μέσων τού καλλιτεχνι­ κού έργου (π.χ. μέ μορφή στίχων). μπλανκισμός. Πολιτικό ρεύμα πού συνδέεται μέ τό όνομα τού Λ.Ο. Μπλανκί. Στήν πλατιά, τήν καθιερω­ μένη έννσιά του σημαίνει τίς απόψεις τών οπαδών τής σεχταριστικής τακτι­ κής στό έπαναστατικό κίνημα, πού θεωρούν ότι άκόμα καί όταν δέν ύπάρχει επαναστατική κατάσταση μιά μικρή ομάδα συνωμοτών πού δέ συνδέεται μέ τήν επαναστατική τάξη μπορεί νά πραγματοποιήσει νικηφό­ ρα έξέγερση. μυθολογία. 1. Τό σύνολο τών μύθων, τών άφηγήσεων γιά τούς θεούς, τούς ήρωες, τούς δαίμονες, τά πνεύματα κλπ. πού έκφράζουν τίς φανταστικές παραστάσεις τών άνθρώπων στήν προταξική κοινωνία γιά τόν κόσμο, τή φύση καί τήν άνθρώπινη ύπαρξη. Οί πιό γνωστές είναι οί μορφές τής μ. τής Αρχαίας Ελλάδας, τών Αρχαίων Ινδιών κλπ. 2. Επιστήμη πού μελετάει τούς μύ­ θους, τήν έμφάνιση, τό περιεχόμενο καί τή διάδοσή τους. μυστίκίσμός. Διδασκαλίες καί ψυχι­ κές διαθέσεις πού ξεκινούν άπό τήν άποψη ότι ή άντικειμενική πραγματι­ κότητα είναι άπρόσιτη στό νού τού άνθρώπου καί γνωρίζεται μόνο μέ τή διαίσθηση (ενόραση). Σάν φιλοσοφι­ κή διδασκαλία άποτελεί ποικιλομορφία τής ένορασιακής φιλοσοφίας (ΐντουιτι6ισμσύ) καί τού ιρασιοναλι­ σμού.

μορφή (φόρμα). 1. Ή εξωτερική περι­ γραφή, ή εξωτερική όψ η, οί έξωτερί: κές γραμμές τού άντικειμένου. 2. Ή έξωτερική έκφραση κάποιου περιεχομένου (βλ. λ. περιεχόμενο καί μορφή). 3. Τό σύνολο τών μεθόδων καί τών 

Ν
ναζιστής. Συνοπτική ονομασία τοϋ
μέλους του φασιστικού κόμματος τής Γερμανίας, τό όποιο οί χιτλερικοί γιά νά έξαπατήσουν τό λαό τό ονόμασαν Εθνικό Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμ­ μα Γερμανίας. Βλ. καί λ. φασισμός. σήμερα φιλοσοφική θεωρία οτόν κα­ θολικισμό. Πηγή του είναι ή διδασκα­ λία τού Θωμά τού Άκινάτη, πού ό πάπας Λέων ΧΗί άνακήρυξε τό 1879 σάν μοναδικά άληθινή φιλοσοφία. Εί­ ναι τό σύγχρονο στάδιο έξέλιξης τοϋ θωμισμού. Ο ν. είναι εύρύτατα δια­ δομένος στήν Ιταλία, τήν Ισπανία, τή Γαλλία, τό Βέλγιο, τήν ΟΔ Γερμα­ νίας, τίς ΗΠΑ καί τίς χώρες τής Λατινι­ κής Αμερικής.

ναροντνικίομός. ιδεολογία καί κίνη­
μα διανοουμένων στό άστικοδημοκρατικό στάδιο τής απελευθερωτικής πάλης στή Ρωσία (1861 - 1895). Εξέ­ φραζε τά συμφέροντα τών άγροτών. Τασσόταν ένάντια στή δουλοπαροι­ κία καί τήν άνάπτυξη τοϋ καπιταλι­ σμού στή Ρωσία, ύπέρ τής άνατροπής τής άπολυταρχίας μέ τήν άγροτική έπανάσταση. Ό ν. ήταν μιά άπό τίς μορφές τού ούτοπικοϋ σοσιαλι­ σμού, πού ισχυριζόταν ότι τό πέρα­ σμα στή σοσιαλιστική κοινωνία είναι δυνατό μόνο διαμέσου τής άγροτικής κοινότητας. Στίς άρχές τής δεκαετίας τού 1860 - 70 υπήρχαν δύο ρεύματα ν. τό επαναστατικό καί τό φιλελεύθερο. Άρχηγοί τού ν. ήταν οί Χέρτσεν καί Τσερνισέφκι, θεωρητικοί του οί Μπακούνιν, Λαθρόφ, Τκατσιόφ. Βασικές οργανώσεις τών ναρόντνικων ήταν: Ζεμιλιά ϊ βόλια (Γή καί ελευθερία), Τσιόρνι περεντέλ (μαύρη άναδιανομή), Ναρόντναγια βόλια (Λαϊκή ελευ­ θερία). Στά τέλη τού 19ου αιώνα ό Πλεχάνοφ, ό Λένιν καί οί ρώσοι μαρξιστές σύντριψαν ιδεολογικά τό ναροντνικισμό.

νεορεαλκψός. 1. Ίδεαλιστική κατεύ­
θυνση στήν άστική φιλοσοφία τού 20ού αιώνα. Τίς βασικές ϊδές τοϋ ν. διατύπωσαν οι Μούρ καί Ράσελ. Στίς ΗΠΑ ανάπτυξαν τό ν. σέ ειδική θεω­ ρία οί Πέρν, Μοντεγκιού, Χόλτ, Μάρθιν, Πίτκιν κ.ά. Οί νεορεαλιστές διατύπωσαν τή θέ­ ση ότι τό πράγμα πού γνωρίζουμε άποτελεί άμεσο «δεδομένο" στή συνεί­ δηση, θέση πού όδηγεϊ στή διάλυση τού έξωτερικοϋ κόσμου μέσα στή νόηση, στίς έννοιες. Ο ν. στηρίζεται στήν ίδεαλιστική θεωρία, ότι βάση τής κοσμογονίας εί­ ναι ή άλματική έξέλιξη στήν όποια ή έμφάνιση νέας, ανώτερης ποιότητας τού κόσμου καθορίζεται άπό δυνά­ μεις τής ιδέας (ιδανικά). 2. Κατεύθυνση στόν ιταλικό κινημα­ τογράφο στά μέσα τού 20ού αιώνα, πού διαμορφώθηκε στήν πάλη γιά μιά άντιφασιστική δημοκρατική εθνι­ κή τέχνη. Υπεράσπιζε τήν ιδέα τής κοινωνικής δικαιοσύνης καί τής δια­ τήρησης τής άξιοπρέπειας τοϋ άπλοϋ

νεοθωμίσμός. Είναι ή πιό διαδομένη 

fÔ % M Î

!82 τοποιείται ή άνταμοιδή γιά όσα έπραξε ό άνθρωπος. Ή έπιστήμη άποδείχνοντας ότι δέν υπάρχει κόσμος στό επέκεινα έκτός τού φυσικού κόσμου πού ύπάρχει άντικειμενικό, άνεξάρτητα άπό τή συνείδηση, μάς πείθει ότι ή ζωή τού άνθρώπου δέν έχει κανένα νόημα τό όποιο είσάγεται σ' αύτήν άπέξω. Ή ζωή εχει γιά τούς άνθρώπους εκείνο τό νόημα τό όποιο τής δίνουν οι ίδιοι. Τό ρεαλιστικό ν. τής ζ. γιά τόν άνθρωπο μπορεί νά είναι μόνο γήινοκαίόχι μυστικιστικό.Τόν.τής ζ. τών άνθρώπων συνίσταται στή χρη­ σιμοποίηση τών δυνάμεων καί τών ικανοτήτων τους γιά τήν επίτευξη τών σκοπών πού θέτει ή ίδια ή ζωή καί πού θέτουν οί ίδιοι οι άνθρωποι γιά τήν ικανοποίηση τών διαφόρων άναγκών τής ζωής. Στίς συνθήκες τής έκμεταλλευτικής κοινωνίας όπου τά συμφέροντα ενός άνθρώπου άντιπαρατίθενται στά συμφέροντα τών άλ­ λων, όπου κυριαρχεί ή άδικία, ή κατα­ πίεση και ή φτώχεια είναι άδύνατο νά ικανοποιηθούν οί άνάγκες τής ζωής τών άνθρώπων. Ο μαρξισμός-λενινισμός άποκαλύπτει τούς άντικειμενικούς νόμους τής κοινωνικής έξέλιξης, άποδείχνει ότι οί έργαζόμενοι μπο­ ρούν νά άπαλλαγούν άπό όλα τά είδη καταπίεσης καί έκμετάλλευσης μέ τήν ταξική πάλη, τήν επαναστατική άνατροπή τού έκμεταλλευτικού συστή­ ματος κα! τήν οικοδόμηση τού σοσια­ λισμού καί τού κομμουνισμού. Ο κομμουνισμός μέ τήν άταξική κοινω­ νία, τή σχεδιασμένη παραγωγή καί τή γιγάντια άνάπτυξη τών παραγωγι­ κών δυνάμεων θά δόσει τή δυνατότη­ τα νά πραγματοποιηθεί ή άρχή κάπό τόν καθένα άνάλογα μέ τις ίκανότητές του στόν καθένα σύμφωνα μέ τίς άνάγκες του".

άνθρώπου στήν καπιταλιστική κοι­ νωνία. Τά κινηματογραφικά έργα στηρίζονταν σέ πραγματικά γεγονό­ τα, τά όποια φωτογραφίζονταν άπό μή έπαγγελματίες. Κύριοι έκπρόσωποί του στόν κινη­ ματογράφο είναι οί Τσέζαρε Ζεθατίνι, Βισκόντι, Βιτόριο ντέΣίκα, ΝτέΣάντις, στή φιλολογία οί Λέ8ι, Ντέ Φίλιππο κ.ά. Ό ν. άσκησε Οο8αρή επίδραση στήν έξέλιξη τού ιταλικού κινηματο­ γράφου καθώς καί στήν έξέλιξη τού προοδευτικού κινηματογράφου άλ­ λων χωρών.

νόημα. Ιδέα, ιδεατό περιεχόμενο, ού­
σία, τελικός σκοπός (άξία) κάποιου πράγματος, γεγονότος, φαινομένου κλπ. (νόημα τής ζωής, νόημα τής ιστορίας κλπ.). Ολοκληρωμένο, άκέραιο περιεχόμενο κάποιας έκφρασης πού δέν περιορίζεται στίς σημασίες τών μερών καί τών στοιχείων πού τό άπαρτίζουν, τό ίδιο όμως καθορίζει αύτές τίς σημασίες (π.χ. τό νόημα τού καλλιτεχνικού έργου κλπ.). Στή λογι­ κή καί σέ μιά σειρά περιπτώσεις στή γλωσσολογία τό ν. ταυτίζεται μέ τή σημασία.

νόημα τής ζωής. Οσκοπόςτήςίωής,
τό νόημά της, ή άποστολή της, έρμηνεύονται διαφορετικά άπό τούς έκπροσώπους διαφόρων τάξεων καί σέ διάφορους καιρούς. Αύτό βρήκε τήν έκφρασή του στήν έξέλιξη σειράς κα­ τευθύνσεων τής προμαρξισπκής ηθι­ κής πού έθλεπαν τόν ν. τής ζ. στήν ευτυχία (εύδαιμονισμός), στήν άπόλαυση (ήδονισμός), στήν άγαθοεργίας (στοϊκισμός) κλπ. Ήπιό διαδομέ­ νη θρησκευτική διδασκαλία έχει τήν τάση νά δόσει στή ζωή τού άνθρώπου κάποιο εισαγόμενο άπέξω καί καθο­ ρισμένο άπό τό θεό νόημα, πού συνίσταται στήν προετοιμασία γιά τή μεταθανάτια ύπαρξη, όπου πραγμα­

νόηση. Είναι τό προϊόν του έγκεφάλου πού είναι ύλη οργανωμένη κατά 

183 ιδιόμορφο τρόπο, ενεργητικό προ­ τσές άντανάκλασης τού άντικειμενικού κόσμου στίς έννοιες, στις κρίσεις, στίς θεωρίες κλπ. Ανώτατο στάδιο τής άνθρώπίνης γνώσης. Δίνει τή δυ­ νατότητα ν' άποκτήσουμε γνώση γιά τέΐια άντικείμενα, ιδιότητες καί σχέ­ σεις τού άντικειμενικοΰ κόσμου πού δέν μπορούν νά γίνουν άμεσα άντιληπτές στό στάδιο τής αισθησιακής γνώσης. Ή ν. τού άνθρώπου έχει κοινωνικοίστορίκό χαρακτήρα καί είναι άδιάρρηκτα συναρτημένη μέ τήν πρακτική δράση τού άνθρώπου. Τίς μορφές καί τούς νόμους τής ν. μελετάει ή λογική, τούς μηχανισμούς ροής τους ή ψ υχολογία καί νευροφυσιολογία. Ή κυθερνητική άναλύει τή ν. σέ σχέση μέ τά καθήκοντα μοντελοποίησης μερικών νοητικών διαδικασιών.

νομιναλισμός. Κατεύθυνση τής σχο­
λαστικής φιλοσοφίας τού μεσαίωνα πού, σέ άντίθεση μέ τό ρεαλισμό, άρνούνταν τήν πραγματική ύπαρξη τών γενικών έννοιών, τίς θεωρούσε άπλά ονομασίες, γλωσσικά σήματα, πού έχουν σχέση μέ ένα πλήθος όμοιων ξεχωριστών πραγμάτων (π.χ. τό τε­ λευταίο, τό αυστηρό), είτε καθαρά νοητικούς σχηματισμούς πού ύπάρχουν στό μυαλό τού άνθρώπου. Ο ν. εμφανίστηκε τόν 11-12ο αιώνα καί άναπτυχθηκε ιδιαίτερα τό 14ο 15ο αιώνα. Ό Λένιν είδε ότι στήν πάλη άνάμεσα στούς νομιναλιστές καί τούς ρεαλιστές ύπάρχει μιά άναλογία μέ τήν πάλη άνάμεσα στούς ύλιστές καί τούς ιδεαλιστές.

νομισματική μεταρρύθμιση. Κρατικό
νομοθετικό μέτρο πού άποσκοπει στήν έδραίωση τού νομισματικού συ­ στήματος τής χώρας. Στήν πορεία τής ν.μ. άττοσύρονται άπό τήν κυκλο­ φορία τά ύποτιμημένα χαρτονομί­ σματα καί έκδίδονται νέα, άλλάζει ή νομισματική μονάδα είτε τό περιεχό­ μενό της σέ χρυσό, πραγματοποιείται πέρασμα άπό ένα νομισματικό σύ­ στημα σέ άλλο.

νόμιμος μαρξισμός Αστική διαστρέθλωση τού μαρξισμού πού έμφανίστηκε στά μέσα τής τελευταίας δεκαε­ τίας τού 19ου αιώνα στούς κύκλους τής φιλελεύθερης αστικής διανόησης καί άποπειράθηκε νά ύποτάξει τό ερ­ γατικό κίνημα στήν άστική τάξη. Οί εκπρόσωποι αύτοϋ τού ρεύματος δη­ μοσίευσαν τά άρθρα τους σέ νόμιμες έφημερίδες καί περιοδικά, τά οποία έττέτρεψε ή τσαρική κυδέρνηση. Εκ­ πρόσωποι τού ν.μ. ήταν οί Π. Στρού8ε, Μ. Τουγκάν - Μπαρανόφσκί, Σ. Μπουλγκάκοφ, Ν. Μπερντιάγεφ κ.ά. Αυτοί άπέρριψαν άπό τή διδασκαλία τού μαρξισμού τό βασικό, δηλαδή τή διδασκαλία γιά τήν προλεταριακή έπανάσταση καί τή δικτατορία τού προλεταριάτου. Ό Αένιν έκανε αύοτηρή κριτική στό ν.μ., ξεσκέπαζε τή φιλελεύθερη άστική ούσία του, ταυ­ τόχρονα όμως θεωρούσε ότι στήν πά­ λη ένάνπα στούς ναρόντνίκους μπο­ ρούσε νά γίνε) προσωρινή συμφωνία. Αργότερα ό ν.μ. πέρασε άνοιχτά στό στρατόπεδο τής αντεπανάστασης.

νομισματικό σόστημα. Μορφή όργά
νωσης τής κυκλοφορίας τού χρήμα­ τος τής χώρας πού καθορίζεται άπό τό κράτος. Τό κράτος καθορίζει τή μονάδα τού χρήματος (δολλάρ)ο, δραχμή κλπ.),τήνκλίμακατώντιμών, τά είδη χαρτονομίσματος στήν κυκλο­ φορία καί τή σειρά έκδοσής τους, τό χαρακτήρα εξασφάλισης τού χρήμα­ τος, τήν τιμή τού έθνίκού συναλλάγ­ ματος κλττ. Στίς σύγχρονες καπιταλι­ στικές χώρες δρούν άσταθή ν.σ., κυ­ κλοφορούν χαρτονομίσματα μέ τρα­ πεζικά γραμμάτια. Στίς σοσιαλιστικές χώρες τό κράτος καθορίζει τό περιεχόμενο τού χρυσού 

W /KM XOitW VtMÿç στίς μονάδες τού νομίσματος καί ρυθ­ μίζει τακτικά τήν τιμή του εθνικού συναλλάγματος. Τό χρήμα έχει σταθε­ ρή εγγύηση χρυσού καί εμπορεύμα­ τος, οί σφαίρες τών πληρωμών τοίς μετρητοίς καί μή είναι αύστηρά όριοθετημένες.

!84
κοί γενικοί, ουσιώδεις, σταθεροί δε­ σμοί καί σχέσεις άνάμεσα στάάντικείμενα καί τά φαινόμενα πού καθορί­ ζουν τήν άναγκαία ροή τού φυσικού προτσές καθώς καί τή γνωστή έπαναληπτικότητα τών γεγονότων σ' αύτές ή έκεινες τις συνθήκες. Ή σωστή άντίληψ η τών ν. τής φ. έχει τεράστια γνωστικήοημασία. Ή έπιστήμημέτίςπειραματικές καί τίς θεωρητικές της μέθοδες έρευνας συντελεί στή γνώση τών ν. τής φ. Σέ σχέση μ ' αύτό οί νόμοι τής επιστήμης δέν είναι τίποτε άλλο άπό τή σωστή καί έλεγμένη άπό τήν πράξη άντανάκλαση καί διατύπωση τών άντικειμενικών ν. τής φ. πού δέν έξαρτώνται άπό τή θέληση καί τή συ­ νείδηση τών άνθρώπων. Κάθε βήμα στήν έξέλιξη τής επιστήμης συνδέεται μέ τήν έξακρίθωση νέων άγνωστων ν. τής φ. Οί ν. τής φ. άπό μόνοι τους έξω άπό τήν έπίδραση τής κοινωνίας στε­ ρούνται συνειδητής σκόπιμης δράσης γιατί ή φύση δέν έχει έσκεμμένους σκοπούς. Ή τελεολογία παραδεχόμε­ νη τή σκοπιμότητα στήν έξέλιξη τής φύσης ύπηρετεί τή θρησκεία. Συνει­ δητοί σκοποί καί καθήκοντα έχουν θέση μόνο στήν κοινωνία όπου δρούν οί άνθρωποι πού γνωρίζουν τούς νό­ μους τής φύσης καί τής κοινωνίας γιά νά τίς μεταμορφώνουν. Μιά άπό τίς βασικές διαφορές στή δράση τών ν. τής φ. καί τών νόμων τής κοινωνικής έξέλιξης είναι ή ύπαρξη σκοπών καί συνειδητής δράσης γιά την έπίτευξή τους στήν κοινωνία.

νόμο< κοινωνικής εξέλιξης. Είναι οί πιό γενικές, ουσιώδεις καί έπαναλαμ6ανόμενες συναρτήσεις καί σχέσεις πού υπάρχουν στό φαινομενικό χάος τών κοινωνικών φαινομένων, σχέσεις πού πρώτοι στήν ιστορία άποκάλυψαν οί Μάρξ καί Ενγκελς. Άν στή φύση δρούν τυφλές δυνάμεις καί οι γενικοί νόμοι έμφανίζονται μέ τήν άλληλοεπίδραση αύτών τών δυνάμεων, στήν κοινωνία δρούν άνθρωποι πού έχουν συνείδηση καί οί ν.κ.έ. εκδηλώνονται μέ τή σκόπιμη δράση τών άνθρώπων. Ωστόσο καί οϊ νόμοι έξέλιξης τής κοι­ νωνίας καί οί νόμοι τής φύσης έχουν αντικειμενικό χαρακτήρα, δηλαδή ύπάρχουν καί δρούν άνεξάρτητα άπό τή συνείδηση τών άνθρώπων. Ο ιστορικός υλισμός άποκάλυψε τό γε­ νικό νόμο έξέλιξης τής κοινωνίας πού ή ούσία του εκφράζεται στή διατύπω­ ση: τό κοινωνικό είναι καθορίζει τήν κοινωνική συνείδηση. Αντικειμενικός έπίσης είναι ό νόμος τής άντιοτοιχίας τών σχέσεων παραγωγής στό έπίπεδο καί τό χαρακτήρα άνάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων. Στήν ταξι­ κή άνταγωνιστική κοινωνία άντικειμενικός νόμος έξέλιξής της είναι ό ταξι­ κός άγώνας πού σέ ένα στάδιο εξέλι­ ξής του οδηγεί στήν έπαναστατική άλλαγή ένός συστήματος άπό ένα άλ­ λο. Ό μαρξισμός-λενινισμός άφού άποκάλυψε τούς αντικειμενικούς νό­ μους τής κοινωνικής έξέλιξης έδειξε τίς άντιθέσεις τοϋ καπιταλισμού καί τό άναπόφευκτσ τής κατάργησής του καί τής νίκης τού κομμουνισμού. νόμο< τής φύσης. Είναι οί αντικειμενι­

νόμος. Εσωτερική ούσιώδης σύνδεση
τών φαινομένων πού καθορίζει τήν άναγκαία καί νομοτελειακή τους έξέλιξη. Ο ν. έκφράζει μιά ορισμένη τά­ ξη (σειρά) τής αίτιακής, άναγκαίας καί σταθερής συνάρτησης άνάμεσα στά φαινόμενα είτε άνάμεσα στίς ιδιό­ τητες τών υλικών άντικειμένων, τίς ούσιαστικές σχέσεις, οι όποιες έπαναλαμθάνονται καί σύμφωνα μέ τίς 

!85 οποίί ς ή αλλαγή αύτών τών φαινομέ­ νων προκαλώ μ<ά έντελώς καθορισμέ­ νη αλλαγή άλλων. Ή έννοια ν. είναι παρόμοια μέ τήν έννοια ούσία, που είναι τό άθροισμα τών βαθύτατων συνδέσεων καί προτσές ττού καθορί­ ζουν τά κυριότερα διακριτικά γνωρί­ σματα καί τίς τάσεις έξέλιξης τών άντικειμένων. Ή γνώση τού ν. προϋ­ ποθέτει τό πέρασμα άπό τό φαινόμε­ νο στήν ούσία κι αύτό γίνεται πάντα μέ τήν άφηρημένη νόηση, μέ τήν άφαίρεση άπό πολλά άτομικά καί έπουσιώδη γνωρίσματα τών φαινο­ μένων. Υπάρχουν τρεις βασικές ομά­ δες ν : α) οί ειδικοί ή μερικοί, β) οί γενι­ κοί γιά μεγάλες ομάδες φαινομένων, γ) οί γενικοί ή καθολικοί γιά όλα τά φαινόμενα. Οί πρώτοι εκφράζουν τίς σχέσεις άνάμεσα σέ συγκεκριμένα ει­ δικά φαινόμενα, είτε άνάμεσα σέ άτομικές ιδιότητες τής ύλης. Αύτοί οί νό­ μοι έχουν έναν άκριθή ποσοτικό καί ποιοτικό προσδιορισμό καί μπορούν νά εκφραστούν μέ τή μέθοδο τής συ­ νάρτησης είτε άλλη μαθηματική μέθο­ δο. Οί δεύτεροι έμφανίζονταί σ' ένα άρκετά εύρύ φάσμα συνθηκών καί χα­ ρακτηρίζουν τίς σχέσεις άνάμεσα στίς γενικές ιδιότητες μεγάλων συνόλων άντικειμένων καί φαινομένων (π.χ. οί νόμοι διατήρησης τής μάζας, τού ήλεκτρικού φορτίου στή φυσική, ό νόμος τής φυσικής επιλογής στή βιολογία κ.ά.). Οι ν. αύτοί μπορούν επίσης νά έκφραστούν μέ τή μέθοδο τής συνάρ­ τησης. Οί τρίτοι είναι οι βασικές διαλεκτι­ κές νομοτέλειες τού κόσμου, πού εκφράζουν τίς σχέσεις άνάμεσα στίς γενικές ιδιότητες καί τίς τάσεις εξέλι­ ξης τής ϋλης πού υπάρχουν παντού. Αύτοί οί ν. δέν έχουν συγκεκριμένη μορφή συνάρτησης καί δέν εκφρά­ ζονται μέ μαθηματικές μεθόδους, για­ τί δέν περιορίζονται μέ κάποιες στα­ θερές παραμέτρους, μέ καθορισμένες συνθήκες είτε μέ ειδικές ομάδες άντικειμένων, άλλά έμφανίζονταί σάν γε­ νικές (καθολικές) άρχές κάθε ύπαρ­ ξης, σάν κάτι γενικό πού έκδηλώνεται σέ πολλούς νόμους τής πρώτης καί τής δεύτερης ομάδας. Όμως τά όρια, ή διαφορά, άνάμεσα σ' αύτούς τούς νόμους, είναι συμδατική, εύκινητη. Στούς μερικούς, ειδικούς νόμους εκ­ δηλώνεται ή ένέργεια τών γενικών ν. κι οί τελευταίοι γνωρίζονται μέ τή γενί­ κευση τών συγκεκριμένων φαινομέ­ νων καθώς καί τών μερικών νόμων. Οί νόμοι διακρίνονται έπίσης καί μέ τό ότι ορισμένοι άπό αύτούς δρούν διαφοροποιημένα στό χρόνο. Δρούν κατά τέτιο τρόπο ώστε τ' άποτελέσματα πού προκύπτουν πραγματο­ ποιούνται σ' ένα άρκετά μικρό χρονι­ κό διάστημα, ένώ άλλοι ένεργούν ολο­ κληρωτικά, δηλαδή τά άποτελέσματα πού προκύπτουν άπ' αύτούς δέν πραγματοποιούνται στήν κάθε δο­ σμένη στιγμή, άλλά στή διάρκεια με­ γάλου χρονικού διαστήματος, είτε κατά τήν ολοκληρωμένη άλλαγή τοϋ συστήματος. Τέτιοι είναι π.χ. οί ν. πού έχουν στατικό χαρακτήρα. Ή πραγματοποίηση τών ν. έξαρτάται άπό τήν ϋπαρξη τών άντίστοιχων συνθηκών. Ή δημιουργία τών συνθη­ κών εξασφαλίζει τή μετατροπή τών άποτελεσμάτων (συνεπειών) πού πη­ γάζουν άπό τό ν. άπό τή σφαίρα τού δυνατού στή σφαίρα τοϋ πραγματι­ κού. Στήν κοινωνία ή πραγματοποίη­ ση τών ν. προϋποθέτει τή δράση τών άνθρώπων πού είναι ικανοί — συνει­ δητά ή μή — νά δημιουργούν ή νά περιορίζουν τις συνθήκες δράσης τού ν. Οί άνθρωποι όμως μόνοι τους δέ δημιουργούν τούς ν. άλλά περιορί­ ζουν ή διευρύνουν τή σφαίρα δράσης τους άνάλογα μέ τίς άπαιτήσεις καί τά ένδιαφέροντά τους. Ένώ οί ν. υπάρχουν, άνεξάρτητα άπό τή συνεί­ δηση τών άνθρώπων, σάν έκφραση διευθετημένων σχέσεων άνάμεσα στίς 

νό/κ)ς άνί(Κψίρ%

!86

νό/Λ?? άντίσιοίχία?

ιδιότητες τών σωμάτων είτε στίς διά­ φορες τάσεις εξέλιξης. Μέ τόν όρο νό­ μος, έδώ δέν έννοείται ό κανόνας τού δικαίου, είτε ή γραπτή βούληση τής πολιτείας πού συντάσσει ό νομοθέτης στή συγκεκριμένη κοινωνία, άλλά οί άντικειμενίκοί νόμοι τού κόσμου πού εκφράζουν τίς έσωτερικές σχέσεις τών πραγμάτων καί δρουν έξω καί άνεξάρτητα άπό τή συνείδηση καί τή βούληση τών άνθρώπων.

νόμος ανισομερής οικονομικής καί πολπικής ανάπτυξης τοϋ καπιταλι­ σμού. Αντικειμενικός νόμος άνάπτυξης τού μονοπωλιακού καπιταλισμού πού άποκάλυψ ε ό Λένιν. Σύμφωνα μέ τό νόμο αύτό στήν έποχή τού ιμπε­ ριαλισμού πραγματοποιείται μιά άλματική οικονομική καί πολιτική άνάπτυξη τών καπιταλιστικών χωρών, ένίσχυση τών θέσεων στήν παγκό­ σμια άγορά ορισμένων χωρών σέ βά­ ρος άλλων, γεγονός πού οδηγεί στήν περιοδική άναδιανομή τού κόσμου καί τήν άλλαγή τών σφαιρών επιρ­ ροής, στήν κήρυξη κατακτητικών πο­ λέμων καί τήν όξυνση τής πάλης άνά­ μεσα στίς ιμπεριαλιστικές χώρες. Ή άνισόμερη άνάπτυξη τής καπι­ ταλιστικής οικονομίας, τό κυνηγητό τού υπερκέρδους καί ή άναρχία τής παραγωγής άποτελούν ιδιότητα τού καπιταλιστικού συστήματος πού στη­ ρίζεται στήν άτομική ιδιοκτησία καί τήν έκμετάλλευση καί ύπάρχει οέ όλα τά στάδια άνάπτυξης τού καπι­ ταλισμού. Στό στάδιο όμως τοϋ ιμπε­ ριαλισμού παίρνει άλματίκό χαρα­ κτήρα. Ή άνάλυση τής δράσης αύτού τού νόμου έδοαε στόν Λένιν τή δυνα­ τότητα νά καταλήξει στό συμπέρα­ σμα γιά τή δυνατότητα τής νίκης τού σοσιαλισμού στήν άρχή σέ μερικές εί­ τε άκόμα καί σέ μία ξεχωριστή χώρα τοϋ καπιταλισμού. Ή νίκη τής Μεγά­ λης Οκτωθριανής Σοσιαλιστικής Ε­ πανάστασης στή Ρωσία άποτελεΐ

λαμπρή έπιθεθαίωση τής λενινιστικής θεωρίας. Ο νόμος τής άνισόμερης οικονομι­ κής καί πολιτικής άνάπτυξης τών κα­ πιταλιστικών χωρών δρά καί σήμερα. Τό παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστη­ μα ωρίμασε γιά τή σοσιαλιστική επα­ νάσταση. Ωστόσο ή σοσιαλιστική επανάσταση στήν κάθε χώρα ώριμάζε< σάν άποτέλεσμα τών εσωτερικών συνθηκών. Αύτές οί συνθήκες διαφέ­ ρουν έξαιτίας τής άνισόμερης οικονο­ μικής καί πολιτικής άνάπτυξης τών καπιταλιστικών χωρών καί τής ίδιομορφίαςτών ιστορικών καί άλλων πα­ ραγόντων. Σημαντικότατο στοιχείο τής μαρξιστικής λενινιστικής στρατη­ γικής καί ταχτικής άποτελεί ό υπολο­ γισμός τής δράσης αύτού τού νόμου καί ή μελέτη τών συγκεκριμένων έκδηλώσεων τής δράσης αυτής.

νόμος άντίστοίχίας τών σχέσεων πα­ ραγωγής μέ τό χαρακτήρα τών παρα γωγ<κών δυνάμεων. Αντικειμενικός
οικονομικός νόμος πού καθορίζει τήν αλληλεπίδραση τών παραγωγικών δυνάμεων καί τών σχέσεων παραγω­ γής σέ όλες τίς κοινωνίες, τόν όποιο άνακάλυψ ε ό Μάρξ. Οι παραγωγικές δυνάμεις είναι τό καθοριστικό, τό πιό επαναστατικό κ< εύκίνητο στοιχείο τής παραγωγής. Δίαρκώς άναπτύσσονται ένώ οι σχέσεις παραγωγής εί­ ναι στοιχείο πίό σταθερό. Γι' αύτό σ' ένα ορισμένο στάδιο άνάπτυξης τής κοινωνίας έμφανίζετα) άντίθεση άνά­ μεσα στίς νέες παραγωγικές δυνάμεις καί τίς παλιές σχέσεις παραγωγής, οι όποιες άργά ή γρήγορα πρέπε) νά έρ­ θουν σέ άντιστοιχία μέ τό επίπεδο καί τό χαρακτήρα τών νέων παραγωγι­ κών δυνάμεων. Στήν κοινωνία πού εί­ ναι χωρισμένη σέ άνταγωνιστικές τά­ ξεις ή άντίθεση αύτή φτάνει πάντα στή σύγκρουση καί λύνεται μέ τήν κοι­ νωνική επανάσταση. 

vôpoç <5pv)?<y%

ôpwyo!??

!87

yÔMOç /ίετατροπ^ί

Στό σοσιαλισμό oi σχέσεις παραγω­ γής, χάρη στόν κοινωνικό χαρακτήρα τής ιδιοκτησίας, αντιστοιχούν οτό σύνολό τους στήν κατάσταση τών παραγωγικών δυνάμεων, δημιουρ­ γούν έδαφος γιά γρήγορη ανάπτυξη, χωρίς κρίσεις. Ωστόσο καί στό σο­ σιαλισμό εμφανίζονται άντιθέσεις άνάμεσα στίς παραγωγικές δυνάμεις καί ορισμένες πλευρές τών σχέσεων παραγωγής. Επειδή όμως κυριαρχεί ή κοινωνική ιδιοκτησία καί δέν ΰπάρχουν άνταγωνιστικές τάξεις οι άντιθέσεις αύτές δέ φτάνουν στή σύγκρου­ ση. Δημιουργείται δυνατότητα νά έπισημανθούν οϊ άντιθέσεις αύτές έγκαι­ ρα καί νά παρθούν μέτρα γιά τό ξεπέ­ ρασμά τους μέ τήν τελειοποίηση τών σχέσεων παραγωγής. Ο νόμος αύτός δίνει τό κλειδί γιά τήν κατανόηση τής νομοτέλειας τής άλλαγής τών κοι­ νωνικοοικονομικών σχηματισμών. νόμος άρνησης τής άρνησης. Ενας άπό τούς βασικούς νόμους τής διαλε­ κτικής, πού χαρακτηρίζει τήν κατεύ­ θυνση, τή μορφή καί τό άποτέλεσμα τού προτσές έξέλιξης, τήν ενότητα τού βαθμιαίου καί τής κληρονομικό­ τητας στήν έξέλιξη, τήν εμφάνιση τού νέου καί τή σχετική έπαναληπτικότητα μερικών στοιχείων τού παλιού. Σύμφωνα μέ τό ν.ά τής ά. ή έξέλιξη πραγματοποιείται μέσω κύκλων πού ό καθένας άποτελειται άπό τρία στά­ δια: Αρχική κατάσταση τού άντικειμένου, μετατροπή στό άντίθετό του (άρνηση) καί μετατροπή τού άντίθετου στό άντίθετό του (άρνηση τής άρ­ νησης). Ή μορφή τού προτσές έξέλιξης μοιάζει μέ τή σπείρα: ό κάθε κύκλος άποτελει ένα δακτύλιο στήν έξέλιξη καί ή ίδια ή σπείρα στήν άλυσίδα τών κύκλων. Ή δράση τού νόμου αποκαλύπτε­ ται ολοκληρωτικά μόνο, όταν ή άνά-

πτυξη τού αντικειμένου φτάσε) στήν πλήρη, τή σχετικά τελική της μορφή. Στό κάθε ξεχωριστό στάδιο ό νόμος έκδηλώνεται συνήθως σάν κατεύθυν­ ση τής έξέλιξης. νόμος ενότητας καί πάλης τών αντι­ θέτων. Είναι ένας άπό τούς βασικούς νόμους τής διαλεκτικής. Αποκαλύ­ πτει τήν πηγή τής αύτοκίνησης καί τής έξέλιξης τού άντικεψενικού κό­ σμου καί τής γνώσης. Σύμφωνα μέτό νόμο αύτό τή βάση κάθε ανάπτυξης άποτελει ή άντίθεση, ή πάλη καί ή άλληλεπίδραση τών άντίθετων πλευρών καί τάσεων, πού άλληλοαποκλείουν καί ταυτόχρονα άποτελούν μιά έσωτερική ενότητα καί άλληλοδιείσδυση. Ή ένότητα τών άντιθέτων έχει σχε­ τικό χαρακτήρα, ή πάλη μεταξύ τους είναι απόλυτη. Ή ένότητα σημειώνει τό αρχικό στάδιο έξέλιξης τής άντίθεσης (τήν άμεση ένότητα τών άντιθέ­ των, τήν άπομόνωσή τους), ή πάλη άπο καλύπτει τό άνώτατο στάδιο έξέλιξης τής άντίθεσης, τό άκραίο όριο όξυνσής της, τή λύση τής άντίθεσης, πού οδηγεί στόν ποιοτικό μετασχη­ ματισμό τού άντικειμένου, στήν έμφάνιση τής νέας άντίθεσης. Ο νόμος αύτός έχει άντικειμενικό καί καθολικό χαρακτήρα, ή δράση του έκδηλώνεται στή φύση, τήν κοινωνία καί τή δια­ δικασία τής γνώσης. Ό Λένιν χαρα­ κτήρισε τό νόμο αύτό ψυχή τής ύλιστικής διαλεκτικής. νόμος μετατροπής τών ποσοτικών άλλαγών σέ ποιοτικές. Είναι ένας άπό τούς βασικούς νόμους τής διαλεκτι­ κής. Σύμφωνα μέ τό νόμο αύτό, ή άλ­ λαγή τής ποιότητας τού άντικειμένου πραγματοποιείται όταν ή συσσώρευ­ ση τών ποσοτικών άλλαγών φτάνει σ' ένα ορισμένο όριο. Ο νόμος μετατρο­ πής (περάσματος) τών ποσοτικών άλλαγών σέ ποιοτικές έχει άντικει- 

) 'ό ί < ο ; f j y Ô Î Î W M f i 'Î / ; ά ί ' ά . Ύ Γ ί ' ί ί ; ;

!88

)Oi<OrfÂffM

μενικό καί καθολικό χαρακτήρα, άποκαλύπτει τό γενικό μηχανισμό τής έξέλιξης. Οι ποσοτικές άλλαγές τού άντικειμένου μόλις φτάσουν ένα ορισμένο όριο μεγέθους (δηλαδή, τά όρια του μέτρου) οδηγούν στήν άναδιοργάνωση τής δομής του. Αποτέλεσμα αύτού τού προτσές εί­ ναι ή διαμόρφωση ποιοτικά νέου συ­ στήματος μέ τούς δικούς του νόμους συγκρότησης καί άνάπτυξης. Οί πο­ σοτικές καί ποιοτικές άλλαγές καθο­ ρίζουν άμοιΒαία ή μιά τήν άλλη. Ο νόμος καθορίζει καί τήν άντίθετη εξάρτηση : οί ποιοτικές άλλαγές οδη­ γούν σέ ποσοτικές άλλαγές. Τό προ­ τσές τής μετατροπής είναι ταυτόχρο­ να καί άσυνεχές καί συνεχές. Ή άσυνέχεια έκδηλώνεται μέτή μορφή ποιο­ τικού άλματος, ή συνέχεια μέ τή μορ­ φή ποσοτικών άλλαγών.

νόμος σχεδιασμένης άνάπτυξης τής λαϊκής οικονομίας. Οικονομικός νό­
μος τού σοσιαλισμού, πού έκφράζει τήν άντικειμενική άνάγκη σχεδιασμέ­ νης οργάνωσης τής λαϊκής οικονο­ μίας στό σύνολό της, δηλαδή, τή συν­ ειδητή, συγκεντρωτική, ρύθμιση τής παραγωγής στό σύνολο τής οικονο­ μίας μέ σκοπό τήν εξασφάλιση στούς διάφορους κλάδους παραγωγής καί τίς σφαίρες τής σοσιαλιστικής οικονο­ μίας. Ο νόμος αύτός δρά μόνο στή σο­ σιαλιστική κοινωνία, όπου ή εξουσία είναι στά χέρια τών έργαζομένων καί κυριαρχεί ή κοινωνική ιδιοκτησία στά μέσα παραγωγής. Τό σοσιαλιστικό κράτος στά πλαίσια ολόκληρης τής έπικράτειας κατανέμει τά ύλικά, τά έργατικά καί χρηματικά μέσα άνάμε­ σα στίς διάφορες σφαίρες δράσης καί Τούς κλάδους τής λαϊκής οικονομίας. Ή τέτια κατανομή έξασφαλίζει τόν πιό εύνοϊκό καί πιό συμφερτικό συ­ σχετισμό άνάμεσα στά διάφορα είδη

οικονομικής δραστηριότητας, σημαί­ νει άναλσγική άνάπτυξη τών κλάδων τήςσοσιαλιστικήςοίκονομιας. Οσχεδιασμός τής οικονομικής άνάπτυξης είναι τό βασικό πλεονέκτημα τού σο­ σιαλισμού. Εξασφαλίζει τήν πιό ορ­ θολογική χρησιμοποίηση τών κοινω­ νικών έργατικών, υλικών καί χρηματι­ κών πόρων, άποκλείει τό ένδεχόμενο τών οικονομικών κρίσεων ύπερπαραγωγής, τήν άνεργία καί άλλες μορφές καταστροφής τών κοινωνικών παρα­ γωγικών δυνάμεων, πού είναι άναπόφευκτη στόν καπιταλισμό. Οσο πε­ ρισσότερο ό άνθρωπος θά κατακτάει τίς δυνάμεις τής φύσης, όσο θά συγ­ χωνεύονται οί δύο μορφές ιδιοκτη­ σίας σέ μιά παλλαϊκή, όσο θά σταθε­ ροποιούνται καί θά βαθαίνουν οι οι­ κονομικές σχέσεις άνάμεσα στά κρά­ τη τού σοσιαλιστικού συστήματος θ' άναπτύοσεται καί θά διευρύνεται ή σφαίρα σχεδιοποίησης τής λαϊκής οι­ κονομίας.

νόμος τής άξίας. Οικονομικός νόμος
τής έμπορευματικής παραγωγής πού ρυθμίζει τήν άνταλλαγή έμπορευμά­ των άντίστοιχα μέ τήν κοινωνική τους άξία, δηλαδή σύμφωνα μέ τήν ποσό­ τητα τής κοινωνικά άναγκαίας έργα­ σίας, ή όποια άναλώθηκε γιά τήν παραγωγή τους. Ο ν. τής ά. είναι ό αύτόματος ρυθ­ μιστής τής κοινωνικής παραγωγής. Οι τιμές τών έμπορευμάτων μέ τήν έττίδραση τής ζήτησης και τής προ­ σφοράς κυμαίνονται αύθόρμητα γύ­ ρω άπό τήν άξία τους (τιμές παραγω­ γής). Στόν ιμπεριαλισμό ό ν. τής ά. δρά μέσω τού μηχανισμού τών μονο­ πωλιακών τιμών. Στό σοσιαλισμό ό ν. τής ά. λειτουργεί στό σύστημα τών οικονομικών νόμων καί εφαρμόζεται συνειδητά καί σχεδιασμένα άπό τήν κοινωνία.

νομοτέλαα. Σύνολο νόμων πού δέν έκ- 

!89

V T tT C p ^ ÎV tC ^ Ô Ç

δηλώνονται πάντα φανερά στή δρά­ ση κάποιου ξεχωριστού νόμου. Μέ τόν όρο νομοτέλεια έννοούμε τό ξετύλιγμα ορισμένων προτσές ή καταστά­ σεων πού πραγματοποιούνται σύμ­ φωνα μέ τούς εγγενείς νόμους τους. Άνάλογα μέ τό άν ύπάρχει νομοτε­ λειακή συνάρτηση άνάμεσα στά ειδι­ κά καί τά γενικά φαινόμενα διακρί­ νουμε νόμους στατικούς καί δυναμι­ κούς. Ο στατικός νόμος χαρακτηρίζει μιά νομοτελειακή συνάρτηση πού εκφρά­ ζεται σ' ένα πλήθος συμπτώσεων μέ­ σα σ' ένα μαζικό φαινόμενο σάν σύνο­ λο κι έτσι δίνει τή δυνατότητα νά βγά­ λουμε συμπέρασμα γιά τό μέσο όρο συμπεριφοράς ένός μερικού φαινομέ­ νου στή δοσμένη συνάρτηση. Στατι­ κούς νόμους βρίσκουμε π.χ. στή μο­ ριακή φυσική, στήν κδαντομηχανική άλλά και σέ κοινωνιολογικούς κλά­ δους. Π.χ. νομοτέλεια κοινωνική είναι ή ούσιαστική άλληλουχία (συνάρτη­ ση) τών φαινομένων τής κοινωνικής ζωής, είτε τών σταδίων τού ιστορικού προτσές, ή όποία ύπάρχει άντικειμενικά καί επαναλαμβάνεται. Οί κοινωνικές νομοτέλειες πού ή δράση τους εκδηλώνεται μέτή μορφή κατευθύνσεων τής έξέλιξης καθορί­ ζουν τή βασική γραμμή έξέλιξης τής κοινωνίας χωρίς νά προκαθορίζουν ένα πλήθος τυχαίων γεγονότων καί παρεκκλίσεων, μέ τά όποια ή αναγ­ καιότητα άνοίγει τό δρόμο της. Ή γνώση τών κοινωνικών νομοτελειών δίνει τή δυνατότητα πρακτικής εφαρ­ μογής τους οτή δράση τών άνθρώ­ πων. Ή γνώση τών κοινωνικών νομοτελειών στις συνθήκες τού σοσιαλι­ σμού άποτελεί τή βάση γιά νά επεξερ­ γάζεται τό Κομμουνιστικό Κόμμα έπιστημονικά θεμελιωμένη πολιτική, νά μπορεϊ νά προβλέπει τις κοινωνικές έξελίξεις.

νας). 1. Νομιμοποιημένος θεσμός, κατάσταση πού θεωρείται ύποχρεωτική, οργάνωση είτε ρύθμιση κάποιου πράγματος (π.χ. νόρμα δικαίου). 2. Καθορισμένο μέτρο, ποσοστό π.χ. τής άποδοτικότητας, δηλαδή ή ποσότητα κάποιου προϊόντος, πού πρέπει νά παραχθεί στή μονάδα τού χρόνου.

νότα (διακοίνωση, δήλωση). Επίσημο
διπλωματικό έγγραφο μέ τό όποιο διατυπώνονται διάφορα σοΒαρά ζη­ τήματα, που άφορούν τίς σχέσεις μεταξύ τών κρατών.

ντέ ytoùpt (λατιν. de jure). Νόμιμα, δικάιωματικά, τυπικά (σέ άντίθεση μέ τό ντέ φάκτο). ντΕΤΕρμη^σμός. Φιλοσοφική διδασκα­ λία πού άναγνωρίζει τήν ύπαρξη τής αντικειμενικής νομοτελειακής άλληλουχίας καί τού αίτιακού προσδιορι­ σμού όλων τών φαινομένων. Ο ντ. άντιπαρατίθεται στόν ιντετερμινισμό, πού άρνείται τόν καθολικό χαρακτή­ ρα τής αιτιότητας. Ό συνεπής ντε­ τερμινισμός παραδέχεται τόν άντικειμενίκό χαρακτήρα τής αιτιότητας καί γι' αύτό διαφέρει άπό τίς ψευτοντετερμινιστικές άπόψεις πού στά λόγια παραδέχονται τόν καθολικό χαρακτή ρα τής αιτιότητας ένώ στήν πράξη τήν άπορρίπτουν, άρνούμενοι τόν άντικειμενικό της χαρακτήρα. Ό συ­ νεπής ντ. διαφέρει καί άπότόν μηχανι­ στικό ντ., ό όποιος άπολυτοποιει τή μορφή τής αιτιότητας, γεγονός πού όδηγει στήν ταύτιση τής αιτιότητας καί τής άναγκαιότητας καί στήν άρ­ νηση τού άντικειμενικού χαρακτήρα τού τυχαίου. Ο διαλεκτικός ύλισμός ξεπέρασε τή στενότητα τού μηχανι­ στικού ντ. Παραδέχεται τόν αντικειμε­ νικό καί καθολικό χαρακτήρα τής αι­ τιότητας, δέν τήν ταυτίζει όμως μέ τήν

νόρμα (καθοδηγητίκή άρχή, κανό­ 

ντετερμινισμός άναγκαίότητα καί δέν τήν ύπο6ι6άζει στό έττίττεδο τών νόμων τής μηχανίκής.

!90

ντε φάχτο

ντέ φάκτο (λατ)ν. de facto). Πραγματίκά, στήν πραγματικότητα (σέάντίθεση μέ τό ντέ γιούρε). 

ο
οικογένεια. Μικρή όμάδα άνθρώπων πού στηρίζεται στό γάμο Είτε σέ συγ­ γένεια αίματος, πού τά μέλη της συν­ δέονται μέ κοινό τρόπο ζωής, μέ τήν άλληλοθοήθεια καί τό ήθικό χρέος. Στήν πρωτόγονη κοινωνία ήταν ό κύ­ κλος τών άνθρώπων άνάμεσα στους όποιους έπιτρέπονταν σεξουαλικές σχέσεις (ομαδικός γάμος κλπ.). Σάν σταθερή ένωση ή οί. έμφανίζεται μέ τή διάλυση τού καθεστώτος τών γενών. Ή πρώτη ιστορική μορφή μονογαμίας είναι ή πατριαρχική οικο­ γένεια. Τή διεύθυνε ό πατέρας, περιλάθαινε τούς άπογόνους του μέ τίς γυναίκες καί τά παιδιά τους καθώς καί τούς δούλους τους. Ή καπιταλιστική έκθιομηχάνιοη κατάστρεψ ε τή σύνδεση τής οι. μέ τήν οικιακή παραγωγή καί άπό τίς οικο­ νομικές λειτουργίες τής άφησε μόνο τήν οργάνωση τού τρόπου ζωής. Ή πλειοψηφία τών οί. άποτελείται τώ­ ρα άπό τούς συζύγους καί τά παιδιά τους. Στήν καπιταλιστική κοινωνία, όπου οι σχέσεις τής άτομικής ιδιοκτη­ σίας συντελούν στή διάδοση τού γά­ μου άπό συμφέρον, δρούν δυό άντιθετικές τάσεις: ή άνανέωαη τής οί. μέ βάση τή βιομηχανική καί τήν πολιτι­ στική πρόοδο (μετατροπή τής οικογέ­ νειας σέ ήθική καί νομική ένωση τού άνδρα καί τής γυναίκας) καί ή άποδιοργάνωσή της (αύξηση τών οικογε­ νειακών φιλονικιών, μεγάλος αριθμός διαζυγίων). Στό σοσιαλισμό οί οικογενειακές σχέσεις άπαλλάσοονται άπό τούς θε­ σμούς τής παλιάς κοινωνίας (τό άτομικιατικό δίκαιο, τήν έπίδραοη τής έκκλησίας κλπ.). Ή καταπληκτική πλειοψ ηφία τών γάμων γίνεται μέ βά­ ση τήν προσωπική επιλογή τών μελ­ λοντικών συζύγων καί τίς οικογενεια­ κές σχέσεις τις χαρακτηρίζει ή ισοτι­ μία τους.

οικονομικές κρίσας. Φάση τού καπι­ ταλιστικού κύκλου στή διάρκεια τής όποίας πραγματοποιείται βίαιη έπαναφορά τών άναλογιών άναπαραγωγής, πού παραθιάστηκαν στήν πο­ ρεία άνάπτυξης τής καπιταλιστικής οικονομίας. Οί οί. κ. έκδηλώνονται μέ τήν άπόλυτη πτώση τής παραγωγής, μέ υποαπασχόληση τών παραγωγι­ κών έπιχειρήσεων, μέ αύξηση τής άνεργίας, μέ παραθιάσεις τού χρημα­ τικού, πιστωτικού καί συναλλαγματι­ κού συστήματος. Είναι ή κύρια φάση τού καπιταλιστικού κύκλου. Ή κύρια αιτία τών οί. κ. είναι ή βασική άντίθε­ ση τού καπιταλισμού. Η πρώτη στήν ιστορία τού καπιτα­ λισμού βιομηχανική κρίση έκδηλώθηκε τό 1825. Στό προμονοπωλιακό στά­ διο τού καπιταλισμού οί οι. κ. έπαναλαμθάνονταν κάθε 8-12 χρόνια, στό στάδιο τού ιμπεριαλισμού ιδιαίτερα μετά τό Β Παγκόσμιο Πόλεμο κάθε 5-6 χρόνια Ή πιό όξεία οί. κ. ήταν τού 1929-1933. Στήν παγκόσμια οι.κ. τού 1974-75 μεγάλη έπίδραοη άσκησε ή κρίση πρώτων ύλών άπό τις άρχές τής δεκαετίας 1970-1980. 

ί^ίχονομίκτ? αμίΑΑα

!92

οίχονομίσμόζ

οικονομική άμιλλα τών δύο παγκό­ σμιων συστημάτων. Είναι ή σφαίρα
τής ταξικής πάλης άνάμεσα στό σο­ σιαλισμό καί τόν καπιταλισμό πού άναπτύχθηκε ύστερα άπό τή διάσπα­ ση τού κόσμου σέ δύο άντίθετα κοι­ νωνικοοικονομικά συστήματα μετά τήν Όκτωδριανή Επανάσταση. Ή Σοθιετική Ένωση, όπου σέ σύν­ τομη ιστορική περίοδο δημιουργήθηκαν ισχυρή βαριά βιομηχανία καί συν­ εταιριστική άγροτική οικονομία στά τέλη τής δεκαετίας 1930-40 είχε ξεπεράσει οέ όγκο παραγωγής βιομηχανι­ κών προϊόντων τή Γαλλία, Αγγλία καί Γερμανία καί κατέλαθε τήν πρώτη θέ­ ση στήν Εύρώπη καί τή δεύτερη στόν κόσμο μετά τίς ΗΠΑ. Μέ τήν έμφάνιση τού παγκόσμιου σοσιαλιστικού συστήματος, έπειτα άπό τό Β Παγκόσμιο Πόλεμο, ή μερί­ δα τών σοσιαλιστικών χωρών στήν παγκόσμια παραγωγή βιομηχανικών προϊόντων άποτέλεσε τό 1950 τά 20% περίπου, τό 1917 ήταν λιγότερο άπό 3%, τό 1937 λιγότερο άπό 10% καί τό 1978 ήταν πάνω άπό 40%. Από τό 1951-76 ή παραγωγή βιομηχανικών προϊόντων στίς σοσιαλιστικές χώρες αύξήθηκε κατά 11,5 φορές, ένώ στίς άναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες κατά τρεις φορές. Τό παγκόσμιο σοσιαλιστικό σύστη­ μα είναι άποφασιστικός παράγοντας στήν παγκόσμια έξέλιξη. Συναγωνίζε­ ται μέ τό καπιταλιστικό σύστημα όχι μόνο στόν τομέα τής οικονομίας, άλ­ λά καί τής επιστήμης καί τήςτεχνικής. Διεξάγει άνειρήνευτη πάλη στόν ιδεο­ λογικό τομέα.

λίων. Στό σοσιαλισμό τό κράτος εφαρμόζει οί. π. πού εξυπηρετεί τήν υπόθεση τής ύλικής εύημερίας τών έργαζομένων, τής συνεχούς άνάπτυξής της, καθώς καί τήν εκπλήρωση τών βασικών καθηκόντων τής κομ­ μουνιστικής οικοδόμησης. Τό κράτος, μέ βάση τή γνώση τών νόμων τού σο­ σιαλισμού, σχεδιάζει τήν άνάπτυξη τής λαϊκής οικονομίας στά πλαίσια όλης τής χώρας.

οικονομικός

ολισμός (οικονομικός ντετερμινισμός). Μονόπλευρη, σχη­ ματική άντίληψη τής ιστορίας σύμ­ φωνα μέ τήν οποία μοναδική δύναμη τής κοινωνικής έξέλιξης είναι ή οικο­ νομία πού άνάγεται ούσιαστικά στίς παραγωγικές δυνάμεις. Από τήν οι­ κονομία έξάγονται άμεσα όλα τά πο­ λιτιστικά καί ιδεολογικά φαινόμενα. Ταυτόχρονα ύποθιθάζεται ό ρόλος τής δράσης τών άνθρώπων, τής πολι­ τικής τής ταξικής πάλης, τής ιδεολο­ γίας. Εμφανίστηκε στό τέλος τού 19ου αιώνα σάν έκχυδαϊσμός τού ιστορικού υλισμού («νόμιμοι μαρξι­ στές", «οίκονομιστές" στή Ρωσία, Μπερνστάιν κ.ά.). οίκονομίσμός. Οπορτουνιστικό ρεύ­
μα στή ρωσική σοσιαλδημοκρατία στά τέλη τού 19ου αιώνα καί στίς άρ­ χές τού 20ού αί. Αρχηγοί τών «οικονομιστών" ήτανοί Προκόποθιτς, ΚουσκόΒα, Κριτσέφσκι, Μαρτίνοφ, κ.ά. Οί «οίκονομιστές" άπό τό 1897 ώς τό 1902 έκδίδανε τήν εφημερίδα «Ραμπότσαγια Μίσλ" (« Εργατική Σκέψη") καί τό περιοδικό «Ραμπότσεγε ντέλο" (« Εργατική υπόθεση") άπό τό 1899 ώς τό 1902. Οί «οίκονομιστές" θεωρούσαν ότι τόν πολιτικό άγώνα ένάντια στόν τσα­ ρισμό έπρεπε νά τόν διεξάγει ή φιλε­ λεύθερη άστική τάξη ένώ οί έργάτες έπρεπε νά διεξάγουν μόνο οικονομικό άγώνα γι' αύξηση τοϋ μεροκάματου

οικονομική πολιτική. Είναι τό σύστη­
μα τών οικονομικών μέτρων πού εφαρμόζει ένα κράτος τόσο στό έσωτερικό όσο καί στό έξωτερικό. Στόν καπιταλισμό, ή οί. π. εξυπηρετεί τά συμφέροντα τής άστικής τάξης καί πρίν άπ' όλα τών μεγάλων μονοπω­ 

ôAtygpxta

!93 διεθνή μονοπώλια, δέν ενώνουν τά χωριστά μονοπώλια διάφορων χω­ ρών, άλλά τά ιμπεριαλιστικά κράτη. Ή ό. σημαίνει δημιουργία οικονομι­ κών συνασπισμών πού καθένας τους άγκαλιάζει μιά ομάδα ιμπεριαλιστι­ κών δυνάμεων καί έπιδιώκει τήν οικο­ νομική άναδιανομή τού κόσμου πρός όφελος τού δοσμένου συνασπισμού. Ταυτόχρονα, ή ό. πολιτικά κατευθύνεται ένάντια στό σοσιαλιστικό σύ­ στημα άφού οί κλειστοί ιμπεριαλιστι­ κοί συνασπισμοί άντιπαρατίθενται στή συνεργασία τών σοσιαλιστικών κρατών καί συνδέεται στενά μέ τούς τυχοδιωκτικούς στρατιωτικοπολιτικούς συνασπισμούς τών ιμπεριαλι­ στικών δυνάμεων. Τέλος ή ό. στρέφε­ ται ένάντια στά συμφέροντα τής ερ­ γατικής τάξης τών χωρών τού άναπτυγμένου καπιταλισμού καί ένάντια στά συμφέροντα τών οικονομικά ήμιανάπτυκτων χωρών. Ή ό. προθάλλει μέ δύο κύρ)ες μορ­ φές: α) Διεθνείς κρατικομονοπωλιακές ενώσεις πού άγκαλιάζουν μόνο ξε­ χωριστούς κλάδους τής βιομηχανίας, β) Διεθνείς κρατικομονοπωλιακές ε­ νώσεις πού άγκαλιάζουν τήν οικονο­ μία τών κρατών πού ενώθηκαν στό σύνολό της. Παράδειγμα τής πρώτης μορφής άποτελε! ή Εύρωπαϊκή "Ενω­ ση "Ανθρακα καί Χάλυ8α, πού οργα­ νώθηκε άπό 6 χώρες (Γαλλία, ΟΔ Γερ­ μανίας, Ιταλία, Βέλγιο, Ολλανδία καί Λουξεμθούργο) τό 1951. Παράδειγμα τής δεύτερης μορφής άποτελε! ή Ευ­ ρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (Κοι­ νή Αγορά) πού άγκαλιάζει, έκτός άπό τίς παραπάνω χώρες καί τήν Αγγλία, Δανία, Ολλανδία, Ελλάδα, δημιουργήθηκε τό 1957 κι άρχισε νά λειτουργεί τό 1958. Στή βάση τής ό. βρίσκεται ή τάση γ)ά διεθνοποίηση τής καπιταλιστικής οικονομίας, πού γεννήθηκε άπό τήν άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνά­ μεων, τάση ή όποια, όμως, άν καί αϋ-

κλπ. Προπαγάνδιζαν τήν επιζήμια θεωρία τής υποταγής στό αυθόρμη­ το κι άρνούνταν τόν καθοδηγητικό ρόλο τής έργατικής τάξης. Υποστή­ ριζαν τή διασπορά τών διάφορων ερ­ γατικών ομάδων, δέν ήθελαν τή δη­ μιουργία συγκεντρωτικού προλετα­ ριακού κόμματος, υπότασσαν τό ερ­ γατικό κίνημα στή φιλελεύθερη άστι­ κή τάξη. Χωρίς τή συντριθή τού οί. ήτανάδύνατη ή δημιουργία προλεταριακού κόμματος. Ο οίκονομισμός ήταν μιά άπό τίς μορφές τού διεθνούς οπορ­ τουνισμού, τού ρεδιζιονισμοΰ. Γι' αύ­ τό ή πάλη ενάντια στόν οίκονσμισμό ήταν ταυτόχρονα καί πάλη κατά τού διεθνούς οπορτουνισμού. Σοθαρή πάλη κατά τού οί. διεξήγαγε ή λενινιστική εφημερίδα «Ίσκρα^ («Σπίθα"). Αποφασιστικό ρόλο στήν ιδεολογική συντριθή τού oi. είχε τό έρ­ γο τού Αένίν 77 νά κάνουμε πού έκδόθηκε τό Μάρτη τού 1902.

ολιγαρχία. Καθεστώς στό όποιο ή πο­ λιτική εξουσία άνήκει σέ μιά περιορι­ σμένη μικρή όμάδα τών πιό πλούσιων άνθρώπων. Π.χ. ή χρηματιστική ό. άποτελειται άπό μιά ολιγάριθμη ομά­ δα τών μεγαλύτερων καί π)ό πλού­ σιων καπιταλιστών, πού προσωπο­ ποιεί τήν κυριαρχία τού χρηματιστίκού κεφαλαίου. Ή χρηματιστική ολι­ γαρχία κατέχει βασικές θέσεις στήν οι­ κονομία τών καπιταλιστικών χωρών καί άσκεΐ άμεση επίδραση στό άστικό κράτος. ολοκλήρωση. Δημιουργία διεθνών
κρατίκομονοπωλίακών ενώσεων,πού άποτελούν νέα μορφή άναδιανομής τής παγκόσμιας καπιταλιστικής άγο­ ράς. Ή ό. είναι ειδική μορφή εκδήλω­ σης τού κρατικομονοπωλιακου καπι­ ταλισμού στόν παγκόσμιο στί6ο. Οί διεθνείς κρατικομονοπωλιακές ένώσας, σέ άντίθεση μέ τά χωριστά 

όΑοκΑ%Μ ί<σ?7 τή καθεαυτή είναι προοδευτική, έδώ εκδηλώνεται μέ ανταγωνιστική μορ­ φή. Ή καπιταλιστική ό. δέ συνενώνει τήν καπιταλιστική οικονομία σέ παγ­ κόσμια κλίμακα άλλά δημιουργεί μό­ νο τοπικές ενώσεις, που ή μιά άντιπαρατίθεται στήν άλλη. Εξυπηρετεί τά συμφέροντα τής άστικής τάξης τών χωρών πού έχουν ενωθεί καί τή βοη­ θάει ν' αύξάνει τήν παραγωγή καί τήν πώληση τών έμπορευμάτων καί τήν άποκόμιση υπερκερδών. Ή καπιταλιστική ολοκλήρωση όχι μόνο δέν καταργεί τίς άντιθέσεις τού καπιταλισμού, όπως ύποστηρίζουν οί άπολογητές της, άλλ' άντίθετα οξύ­ νει περισσότερο αύτές τίς άντιθέσεις. Ή πλατιά άνανέωση τού βασικού κε­ φαλαίου στίς χώρες τίς ένταγμένες σέ σύστημα ολοκλήρωσης οδήγησε στήν αύξηση τού βαθμού εκμετάλλευσης τών έργατών. Ταυτόχρονα ό άνταγωνισμός πού όξύνθηκε έξαιτίας τής ό. έδοσε ώθηση στή γρήγορη καταστρο­ φή τών μικρών επιχειρήσεων, πού ήταν άνίκανες νά τελειοποιήσουν τήν παραγωγή. Αντίθετα οί-θέσεις τών μεγάλων μονοπωλίων ένισχύθηκαν άκόμα πιό πολύ καί τά ύπερκέρδη τους αύξήθηκαν. Ή αύξηση τού πλούτου τών μονοπωλίων άπό τήν έκμετάλλευση τών έργατών καί τών μικροπαραγωγών οδηγεί στήν όξυν­ ση τών κοινωνικών άντιθέσεων στίς χώρες τίς ένταγμένες σέ σύστημα ολο­ κλήρωσης. Όξύνονται καί οί οικονο­ μικές άντιθέσεις μέσα στίς χώρες αύ­ τές, γιατί μεγαλώνει ή άναντιστοιχία άνάμεσα στήν αύξηση τής παραγω­ γής καί τήν καθυστέρηση τής αγορα­ στικής ικανότητας. Ή καπιταλιστική ό. οδηγεί στήν όξυνση τών άντιθέ­ σεων καί στά πλαίσια τής παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας. Παράλληλα μέ τίς άντιθέσεις άνάμε­ σα στίς ένταγμένες καί τίς μή ένταγ­ μένες σέ σύστημα ολοκλήρωσης χώ­ ρες, καθώς καί άνάμεσα στά μέλη τών

!94

όΑοκΑ^ρωίίκός πόΑί/^ος

διάφορων οικονομικών συνασπι­ σμών υπάρχουν βαθιές άντιθέσεις καί μέσα στίς διεθνείς κρατικομονοπωλιακές ενώσεις, όπου χωριστές χώρες - μέλη παλεύουν γιά τήν ένίσχυοη τών θέσεων καί τήν ηγεμονία τους στήν ένωση. Ταυτόχρονα, ή ένωση στήν ΕΟΚ με­ ρικών χωρών μέ άδύνατη οικονομική άνάπτυξη βάζει σέ άνιση θέση άλλες χώρες μέ χαμηλή οικονομική άνάπτυ­ ξη, δυσκολεύει τήν εξαγωγή τών έμ­ πορευμάτων τους στίς χώρες τής «Κοινής Αγοράς* συντελεί στό δυνάμωμα τής εκμετάλλευσής τους μέ τούς μηχανισμούς τής μή ισοδύναμης άνταλλαγής. Ή καπιταλιστική ολοκλήρωση προκάλεσε γιά τίς χώρες μέ χαμηλό έπίπεδο οικονομικής άνάπτυξης τήν άνάγ­ κη δημιουργίας δικών τους διεθνών οικονομικών ένώσεων μέ σκοπό τήν άμοιδαία οικονομική συνεργασία καί τή βελτίωση τών όρων τού έμπορίου. Τά τελευταία χρόνια ή τάση γιά οικο­ νομική ό. έκδηλώνεται στήν Αφρική. Ή οικονομική ό. τών νεαρών έθνικών κρατών διαφέρει άπό τήν καπιταλι­ στική ό. γιατί προσανατολίζεται όχι στήν ιμπεριαλιστική έπέκταση άλλά τήν κατάκτηση τής οικονομικής άνεξαρτησίας καί τήν επιταχυνόμενη άνάπτυξη τής έθνικής οικονομίας.

ολοκληρωτικός πόλεμος. Μιά άπό τίς
θεωρίες τού ιμπεριαλισμού γιά τόν επιθετικό πόλεμο πού δέν παραδέχε­ ται τούς κανόνες τού διεθνούς δι­ καίου και τίς συνήθειες τού πολέμου. Επίτρεπε) τή χρησιμοποίηση όλων τών μεθόδων έξόντωσης όχι μόνο ένάντια στίς ένοπλες δυνάμεις άλλά καί ένάντια στόν πληθυσμό τής χώρας τού άντιπάλου. Ό ό. π. άπο6λέπει στήν έξόντωση ολόκληρων λαών. "Εν­ αν τέτιο πόλεμο διεξήγαγε ή χιτλερική Γερμανία στό Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Η θεωρία τού ό. π. διατυπώθηκε γ)ά 

άνόπτίφ? roÿ άτοκον

195______

ôvc/Λΐοτίκός /ωσ6ός ίρ^ασ/ας

πρώτη φορά άναλυτικά τό 1935 άπό τόν γερμανό στρατηγό Ε. Λούντεντορφ.

ολόπλευρη άνάπτυξη τού ατόμου. Εί-

ναι ή μετατροπή τού άτόμου σέ ολό­ πλευρα αναπτυγμένη προσωπικότη­ τα πού πραγματοποιείται στόν κομ­ μουνισμό, όταν γιά τόν καθένα οί διά­ φορες κοινωνικές λειτουργίες γίνον­ ται ουσιαστικά μορφές δραστηριότη­ τας τού άνθρώπου, πού άντικαθιστούν ό ένας τόν άλλο. Υλική προϋ­ πόθεση τής μετατροπής τού κάθε άτόμου σέ ολόπλευρα άναπτυγμένη προσωπικότητα άποτελει ό παραμε­ ρισμός τού κοινωνικού καταμερισμού έργασίας. Τό αίτημα ό. ά. τού ό. δέ σημαίνει ότι στό μέλλον θά εξαφανι­ στεί ή έξειδίκευση, ότι ό καθένας θά πρέπει νά γίνει έπαγγελματίας σ' όποιοδήποτε κλάδο καί ότι θά γίνει μιά έξίσωση όλων τών άνθρώπων. Ή έξειδίκευση στόν κομμουνισμό, άντίθετα άπό τήν επαγγελματική μο­ νομέρεια, πετυχαίνεται όχι μέ τήν κατάπνιξη όλων τών άλλων κλίσεων καί ικανοτήτων τού άνθρώπου, άλλά μέ τήν άνάπτυξή τους. Γιά νά γίνει ό καθένας δημιουργός οέ κάποιον το­ μέα πού τόν ενδιαφέρει πρέπει νά διαπαιδαγωγηθεΐ σάν δημιουργός. Ή μετατροπή κάθε μέλους τής κοι­ νωνίας σέ τέτια προσωπικότητα ε!ναι δυνατή μόνο μέ τήν άνάπτυξη τής παραγωγής καί τών παραγωγικών δυνάμεων καί τή λύση άλλων κοινωνι­ κών προθλημάτων, όπως ή κατάργη­ ση τών διαφορών άνάμεσα στήν πόλη καί τό χωριό, άνάμεσα στή χειρωνα­ κτική καί τήν πνευματική έργασία κλπ., μέ τήν δημιουργία νέων, κομ­ όνομασπκός μισθός έργασίας. Ο μι μουνιστικών κοινωνικών σχέσεων πού θ' άντιστοιχούν στό νέο επίπεδο σθός έκφρασμένος σέ χρήμα. Είναι, δηλαδή, τό χρηματικό ποσό πού τών παραγωγικών δυνάμεων. παίρνει ό έργάτης έναντι τής έργατι­ ομοσπονδία. "Ενωση κρατών καί δη­ κής του δύναμης τήν όποία πουλάει μιουργία νέου ένωσιακού κράτους μέ στόν κεφαλαιοκράτη. Χαρακτηρίζει

ενιαία ιθαγένεια. Τά ένωσιακά κράτη μπαίνοντας στήν ό. διατηρούν τά νο­ μοθετικό καί έκτελεστικά τους όργα­ να, πού ή δράση τους περιορίζεται σ' έναν καθορισμένο κύκλο ζητημάτων. Παράλληλα μέ τά όργανα εξουσίας τών ξεχωριστών κρατών πού άνήκουν στήν ό. δημιουργούνται καί (ένωοιακά) ομοσπονδιακά νομοθετι­ κά, έκτελεστικά καί νομικά όργανα, πού οί άποφάσεις τους ισχύουν σέ όλη τήν έκταση τής ομοσπονδίας. Οί άστικές ομοσπονδίες δημιουργούνται κατά κανόνα όχι μέ βάση τό εθνικό γνώρισμα άλλά σάν ενώσεις μι­ κρών πολιτικών μονάδων πού δια­ μορφώθηκαν ιστορικά. Σ' αύτέςτιςό. τά σοδαρότερα ζητήματα τής εσωτε­ ρικής καί έξωτερικής πολιτικής τά λύ­ νουν τά κεντρικά όργανα έξουσίας. Τά κράτη μέλη τής ό. δέν έχουν τό δικαίωμα νά βγούν άπό τήν ό., δέν είναι κυρίαρχα. Η οοθιετική σοσιαλιστική ομοσπον­ δία διαφέρει ριζικά άπό τήν άστική ομοσπονδία, εξυπηρετεί τά συμφέ­ ροντα όλων τών λαών τού σσδιετικού κράτους. Δημιουργήθηκε μέ βάση τό εθνικό γνώρισμα καί είναι εθελοντική ένωση ισότιμων κρατών τών Ένωσιακών Δημοκρατιών. Τό Σύνταγμα κα­ τοχυρώνει τό δικαίωμα κάθε Ένωσιακής Δημοκρατίας νά βγει άπό τήν ό. Οΐ Ένωσιακές Δημοκρατίες είναι κυ­ ρίαρχα κράτη. Στά πλαίσια τής σοδιεΤίκής ό. όλα τά έθνη τής ΕΣΣΔ σημείω­ σαν σοδαρές επιτυχίες οτήν οικονομι­ κή καί πολιτιστική οικοδόμηση. Ανα­ πτύχθηκε ή φιλία τών λαών τού σοδιετικού κράτους. 

dvToAoyta

196

ôpyaviK?? θεωρία

κοίνωνίας

τό έπίπεδο τού μισθού χωρίς σύνδεση μέ τίς τψές τών έμπορευμάτων καί τίς άλλες υπηρεσίες. Λύτός καθεαυτός ό ονομαστικός μισθός δέν δείχνει τό πραγματικό ϋψος πληρωμής τού ερ­ γάτη. Λογουχάρη, ό ό.μ.έ. μπορεί νά μείνει άμετάδλητος, άν όμως στό μεταξύ αυξηθούν οί τιμές στά είδη κατανάλωσης καί οί φόροι, θά πέσει ό πραγματι κός μ ισθός έργασίας τού ερ­ γάτη. Ο ό.μ.έ. μπορεί άκόμα καί νά αυξηθεί, άν όμως στήν ίδια χρονική περίοδο ή άκρίθεια τής ζωής άνεδεί σέ μεγαλύτερο βαθμό άπ' ό,τι αύξήθηκε ό ό.μ.έ. τότε ό πραγματικός μισθός έργασίας θά ελαττωθεί (βλ. λ. πραγ­ ματικός μισθός έργασίας).

οπορτουνισμός. Πολιτική συμδιθασμού στό έργατικό κίνημα, προσαρ­ μογής καί ύποταγής τών συμφερόν­ των τού προλεταριάτου στά συμφέ­ ροντα τής άστικής τάξης. Άρνηση τής ταξικής πάλης, τής σοσιαλιστικής έπανάστασης καί τής δικτατορίας τού προλεταριάτου. Κοινωνική βάση τού οπορτουνι­ σμού είναι ή έργατική άριστοκρατία. Η έμφάνιση καί άνάπτυξη τού ό. άνάγεται στήν «ειρηνική" προμονοπωλιακή έποχή άνάπτυξης τού καπι­ ταλισμού. Ο ό. δυνάμωσε ιδιαίτερα στήν περίοδο τού ιμπεριαλισμού καί έγινε κυρίαρχο ρεύμα στά κόμματα τής 2ης Διεθνούς. Στίς άρχές τού Α Παγκόσμιου Πο­ λέμου ό ό. μετατράπηκε σέ σοσιαλσωδινισμό, πού σύμφωνα μέτόν ορισμό τού Λένιν, ήταν ένας ολοκληρωμένος ό. Τό μοναδικό κόμμα πού διεξήγαγε συνεπή καί άποφασιστική πάλη κατά τού οπορτουνισμού ήταν τό κόμμα τών μπολσεβίκων μέ επικεφαλής τόν Λένιν. Από θεωρητική άποψη ό ό. ση­ μαίνει παρέκκλιση άπό τό μαρξισμόλενινισμό, πέρασμα σέ διάφορες μορ­ φές τής άστικής κοσμοθεωρίας. Άπό ιδεολογική άποψη παραίτηση άπό τήν αύτόνομη ιδεολογία τής έργατι­ κής τάξης, πλήρη ύποταγή στήν άστι­ κή ιδεολογία. Καί άπό πολιτική άπο­ ψ η ό ό. σημαίνει παραίτηση άπό τόν επαναστατικό ταξικό άγώνα, άρνηση τής δικτατορίας τοϋ προλεταριάτου, παραίτηση άπό τήν οικοδόμηση τού σοσιαλισμού, διαιώνιση τού καπιτα­ λισμού. Στό σύγχρονο διεθνές κομ­ μουνιστικό κίνημα ό ό. έμφανίζεται μέ τή μορφή τού δεξιού καί άριστερού" άναθεωρητισμού.

οντολογία. Είναι τμήμα τίς φιλοσο­
φίας, ή διδασκαλία γιά τό είναι (σέ διάκριση άπό τή γνωσιολογία - τή δι­ δασκαλία τής γνώσης), ή όποια ερευ­ νά τίς γενικές βάσεις καί τίς άρχές τού είναι, τή δομή καί τις νομοτέλειέςτου. Τόν όρο είσήγαγε ό γερμανός φιλόσο­ φος Ρ. Γοκλένιους (1613). Ή ό. ώς τίς άρχές τού 19ου αί. στηριζόταν στίς μεταφυσικές άντιλήψεις ότι οί ούσίες τών πραγμάτων δέν μάς αποκαλύ­ πτονται, είναι κρυφές. Είχε θεωρητικό χαρακτήρα. Ο μαρξισμός ξεπερνώνταςαύτήτήνάντίληψηγιάτήνό. έδει­ ξε τή διαλεκτική σχέση καί ένότητα πού ύπάρχει άνάμεσα στήν ό., τή γνωσιοθεωρία καί τή λογική.

οπισθοδρόμηση. Τύπος έξέλιξης πού τόν χαρακτηρίζει τό πέρασμα άπό τό άνώτερο στό κατώτερο, τά προτσές μετάπτωσης, ύποδιδασμού τού επι­ πέδου οργάνωσης, άπώλειας τών ικανοτήτων έκπλήρωσης τών άλφα ή βήτα λειτουργιών. Ή ό. περιλαβαίνει έπίσης καί στοιχεία μαρασμού, έπιστροφής σέ ξεπερασμένες μορφές καί δομές. Ή ό. σάν κατεύθυνση είναι άντίθετη στήν πρόοδο.

οργανική θεωρία τής κοινωνίας. Κα τεύθυνση τής άστικής κοινωνιολογίας πού έμφανίστηκε στά τέλη τού 19ου 

!97
καί τίς άρχές τού 20où αιώνα. Ταυτίζει τήν κοινωνία μέ τόν οργανισμό καί προσπαθεί νά ερμηνεύσει τήν κοινω­ νική ζωή μέ βιολογικές νομοτέλειες (Σεφλέ, Βόρμς, Έστπνάς κ.ά.). ό πορθμός τού Μαγγελάνου, τό άρχιπέλαγος Σπίτσμπεργ, ή Άνταρκτίδα, ή Σελήνη καί άλλα ούράνια σώματα. Ή ούδετεροποιηση περιοχών συνο­ δεύεται συνήθως καί μέ τήν άποστρατιωτικοποίησή τους.

όρθολογισμός (ρασιοναλισμός). Φι­ λοσοφική κατεύθυνση πού πρεσδεύει ότι ό νσύς, τό λογικό είναι ή βάση τής γνώσης καί τής συμπεριφοράς τών άνθρώπων. Άντιπαρατίθεται τόσο στόν άνορθολσγισμό (ιρασιοναλισμό) όσο και στήν έμπειριαρχια, αισθη­ σιαρχία. Ό κλασικός ό. τού 17ου 18ου αί. τάχθηκε ένάντια στό μεσαιω­ νικό σχολαστικισμό καί τό θρησκευτι­ κό δογματισμό και ύποστήριξε τήν ιδέα τής άέναης αίτιακής άλυσίδας τών φαινομένων πού χαρακτηρίζει όλο τόν κόσμο. Σύμφωνα μέ τήν άποψη τού ό. ή έπιστημονική (δηλαδή ή άντικειμενική, καθολική καί άναγκαία) γνώση άποκτιέται μέ τό λογικό, πού είναι ή πηγή τής γνώσης καί τό κριτήριο τής άληθινότητάς της. Ή στενότητα τού ό. συνίσταται στήν άττόσπαση τής ορ­ θολογικής γνώσης άπό τήν αισθησια­ κή, στήν ίδεαλιστική άποψη τών έμ­ φυτων ιδεών. Τίς άρχές τού ό. αποδέ­ χονταν τόσο οι υλιστές (Σπινόζα) όσο και οι ιδεαλιστές (Καρτέσισς, Λάιμπνιτς). Ο ό. ήταν μιά άπό τίς φιλοσοφι­ κές πηγές τής ιδεολογίας τού διαφω­ τισμού. ουδετερότητα. Στό διεθνές δίκαιο εί­ ναι ή μή συμμετοχή στόν πόλεμο. Στήν ειρηνική περίοδο ή άποχή άπό στρατιωτικές συμμαχίες. Ούδετεροποιηση όριομένων περιο­ χών σημαίνει τήν προδλεπόμενη άπό διεθνείς συμθάσεις άπαγόρευσή με­ τατροπής κάποιας περιοχής σέ θέα­ τρο πολεμικών επιχειρήσεων. Ούδετεροποιημένες π.χ. θεωρούνται οί διώρυγες τού Σουέζ καί τού Παναμά,

ούμανχψός (άπό τό λατιν. homo - hominis: άνθρωπος). Ειδικός τρόπος ερ­ μηνείας τής κοινωνίας πού διακηρύχνει τόν έξανθρωπισμό τών σχέσεων άνάμεσα στούς άνθρώπους. Ο ού. ενσαρκώνεται στόν κομμουνισμό. Ό ού. έμφανίστηκε στήν Ιταλία καί δια­ δόθηκε στή Δυτική Εύρώπη τού 13ου14ου αιώνα, στίς συνθήκες έμφάνισης τού νέου καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Άν ή θρησκεία θεωρούσε τόν άν­ θρωπο ϋπαρξη πριν άπ' όλα πνευμα­ τική μέ βασικό στοιχείο τήν πίστη πού κάνει δήθεν τόν άνθρωπο κοινωνό τού θεού, ή νέα κατεύθυνση τού ού. διακηρύχνει τά αισθησιακά αιτήματα τοϋ άνθρώπου καί απαιτεί τήν πραγ­ μάτωσή τους σέ τούτο τόν κόσμο καί όχι μετά θάνατο, όπως κηρύχνει ή θρησκεία. Παραδέχεται έπισης ότι τό λογικό είναι άνώτερο άπό τήν πίστη. Οι μεγάλοι σύμανιστές Ντάντε, Πετράρχης, Βοκάκιος, Πιζάνο, Λεονάρντο ντά Βίντσι, θερδάντες, Μόρ, Καμπανέλα κ.ά., άρνούνται τήν αμαρτω­ λή φύση τού άνθρώπινου σώματος καί άνακηρύχνουν τις άνθρώπινες ανάγκες φυσικό καί άναγκαιο φαινό­ μενο. Διάδοχοι τών ούμανιστικών ιδεών τής έποχής τής Αναγέννησης ήταν οί Βάκων, Χόπς, Χόλμπαχ, Έλδέτιος, Ντιντερό, πού θεμελίωσαν τό άστικό ιδανικό τής έλευθερίας, τής ισότητας καί τής άδελφοσύνης. Οι εκπρόσω­ ποι τής Αναγέννησης πρόδαλαν τό σύνθημα τού où. σάν άντίθετο στή χριστιανική ιδεολογία. 

198 Σέ αντίθεση άπό τούς ούμανίοτές τής Αναγέννησης, τούς γάλλους ύλιστές καί τόν Φόυερμπαχ, ό Μάρξπρεσθεύει ότι σι αισθησιακές άνάγκες δέν είνα) άπλώς φυσικές, δοσμένες στόν άνθρωπο μέ τή γέννησή του, άλλά προϊόν τής παγκόσμιας ιστορίας, σέ τελευταία άνάλυση προϊόν τής ιστο­ ρίας τής ύλικής παραγωγής. Όλη τήν ιστορία ύπαρξης τής ταξικής κοινω­ νίας, τής κυριαρχίας τής άτομικής ιδιοκτησίας ό Μάρξ τή χαρακτηρίζει έποχή καταμερισμού τής έργασίας, στήν όποία άντιστοιχει ή άλλοτρίωση τού άνθρώπου άπό τόν εαυτό του καί τούς άλλους άνθρώπους. Έτσι ή άλ­ λοτρίωση τής έργασίας, πού προκύ­ πτει άπό τόν καταμερισμό της άποτελεϊ τήν αιτία έλλειψης τού ούμανισμού στήν καπιταλιστική κοινωνία. Γιά νά έπαναφερθεί ή άνθρωπιά στίς άνθρώπινες σχέσεις δέν άρκεί ή ήθική αύτοτελειοποίηση, όπως δέν άρκεί καί ή συνειδηιοποίηση ότι ή συγκρότηση τής κοινωνίας είναι πα­ ράλογη. Τό ζήτημα είναι πρώτ' άπ' όλα νά μετασχηματιστούν πρακτικά οί καπιταλιστικές κοινωνικές σχέσεις καί μετά ή ίδια ή ύλϊκή παραγωγή. Τό πρώτο ζήτημα λύνεται μέ τή σοσιαλι­ στική έπανάσταση, πού βάζει τέρμα στήν εκμετάλλευση καί τήν καταπίε­ ση. Τό άλλο χρειάζεται ορισμένες ύλικές προϋποθέσεις, δηλαδή άναπτυγμένες σέ τέτιο βαθμό παραγωγικές δυνάμεις τής κοινωνίας, πού θά δί­ νουν τή δύνατότητα παραμερισμού τού κοινωνικού καταμερισμού τής έρ­ γασίας. Αύτό θά εχει σάν άποτέλεσμα ό κάθε άνθρωπος νά μήν παρουσιά­ ζεται σάν μέλος κάποιας περιορισμέ­ νης κοινωνικής ομάδας, άλλά σάν έκπρόσωπσς όλης τής κοινωνίας καί θά μετατραπεί γιά τόν άλλο άνθρωπο άπό μέσο σέ σκοπό. Καί έφόσον τό αίτημα τής άνάπτυ­ ξης «πλούσιου καί πολύπλευρα άναπτυγμένου άνθοώπου μέ βαθύτατα

OVTOntXÔÇ COqtCLÎiO^ÔÇ

αισθήματα καί άντιλήψείς" είναι δυ­ νατό νά πραγματοποιηθεί μόνο στή βάση τών κομμουνιστικών κοινωνι­ κών σχέσεων, ό κομμουνισμός, όπως τόν προσδιορίζει ό Μάρξ, είναι ό «πρακτικός*, ό «θετικός" ού., ή ένσάρκωση τών πραγματικά άνθρώπινων σχέσεων άνάμεσα στούς άνθρώ­ πους.

ούσία καί φαινόμενο. Φιλοσοφικές
κατηγορίες πού άντανακλούν τίς γενι­ κές μορφές τού ύλικού κόσμου καί τή γνώση του άπό τόν άνθρωπο. Ούσία είναι τό εσωτερικό περιεχόμενο τού πράγματος πού έκφράζετα) στήν ένότητα όλων τών ποικίλων ιδιοτήτων καί σχέσεων του. Φαινόμενο είνα) ό τρόπος έμφάνισης, άποκάλυψης τού πράγματος, οι έξωτερικές μορφές ύπαρξής του. Ή ού. καί φ. στή γνώση παρουσιάζον­ ται σάν βαθμίδες γνώσης τού άντικει­ μένου. Ηπορείατήςγνώσηςάκολουθεϊ τή διαδικασία άπό τό φαινόμενο στήν ούσία.

ουτοπία. Απραγματοποίητη έπιθυμία, ονειροπόλημα. Ούτοπία στήν κοινωνική ζωή λέγεται ή πολιτική πού δέν παίρνει ύπόψη τίς άνάγκες τής ύλικής ζωής τής κοινωνίας, δέ στηρί­ ζεται στίς κοινωνικές δυνάμεις, δέν ένίσχύεται μέ τήν άνάπτυξη τής ταξι­ κής πάλης. Ο όρος «ούτοπία* άρχισε νά χρησιμοποιείται μετά τήν εμφάνι­ ση τού βιθλίου τού άγγλου συγγρα­ φέα Τ. Μόρ Ούτοπ/α, στό όποιο περ<γράφετα) ένα ιδανικό κρατικό σύστη­ μα σ' ενα φανταστικό νησί. Ούτοπικός είνα) ό όνειροπόλος, ό φαντασιο­ κόπος.

ουτοπικός σοσιαλισμός. Διδασκαλία γιά τήν ιδανική κοινωνία, πού στηρί­ ζεται στήν κοινότητα τών περιου­ σιών, τήν ύποχρεωτική εργασία, τή 

οντοπίκός σοσίαΑίσ^ό?

199

οντοτΜχός σοσίαΑίΟ^ός

δίκαιη κατανομή. Ο όρος «ού. σ." προέρχεται άπό τό έργο τού Τ. Μόρ Ούτοπ/α (1516). Ο «ού. σ." έπιδίωκε τή δημιουργία τέλειου κοινωνικού συ­ στήματος, ξεκινώντας άπό τίς άρχές τού λογικού, τής δικαιοσύνης, τής ισότητας καί τής άδελφοσύνης, πού δέν έχουν ιστορική προέλευση. Οί ούτοπιστές σοσιαλιστές επικρί­ νοντας τό κοινωνικό σύστημα, πού στηρίζεται στήν άτομική ιδιοκτησία διατύπωσαν μιά σειρά μεγαλοφυείς ιδέες καί υποθέσεις πού πρόθλεψαν μερικά γνωρίσματα τής κομμουνιστι­ κής κοινωνίας (τήν άνάγκη δημιουρ­ γίας μεγάλης κοινωνικής παραγω­ γής, τήν έξάλειψη τής άντίθεσης άνά­ μεσα στήν πόλη καί τό χωριό, τήν

πνευματική καί χειρωνακτική έργασία κλπ.). Πολλοί άπ' αύτούς θεωρούν όπ ό δρόμος γιά τή μεταμόρφωση τής κοι­ νωνίας περνάει όχι μέσα άπό τήν επα­ ναστατική πάλη, άλλά μέσα άπό τήν προπαγάνδα τών σοσιαλιστικών ιδεών. Σημαντικότεροι έκπρόσωποι τού où. σ. είναι οι Καμπανέλα, Μορέλι, Μπαμπέφ, Σαίν Σιμόν, Φουριέ, "Οουεν κ.ά. Ουτοπικοί σοσιαλιστές ήταν καί οί Χέρτσεν καί Τσερνισέφκσι πού παραδέχονταν όμως τήν άνάγκη τού έπαναστατικού αγώνα. Ό ού. σ. είναι μιά άπό τίς πηγές τού επιστημο­ νικού κομμουνισμού, πού μετάτρεψε τό σοσιαλισμό άπό ούτοπία σέ επι­ στήμη. 

π
παγκόσμια καπιταλιστική άγορά. Είνα) τό σύστημα τών έμπορικοοικονομικών και πιστωτικοχρηματιστίκών σχέσεων τών χωρών τού καπιταλιστι­ κού συστήματος παγκόσμιας οικονο­ μίας, πού διαμορφώθηκε ιστορικά μέ βάση τό διεθνή καταμερισμό έργα­ σίας. Άρχισε νά διαμορφώνεται τό 16ο αι. καί διαμορφώθηκε τελικά τήν έποχή τού ιμπεριαλισμού. Τή σύγχρο­ νη π.κ.ά. χαρακτηρίζει ό όξύς άνταγωνίστικός άγώνας, ή δημιουργία κλειστών οικονομικών ομάδων (ΕΟΚ κλπ.), ή άνάπτυξη τών δυσκολιών στήν πώληση τών έμπορευμάτων. ρακτηρισμός τών έπαναστατικών κι­ νημάτων τής έποχής. Βασικά του στοιχεία είναι: οί σοσιαλιστικές έπαναστάσεις, οί έθνικοαπελευθερωτ)κές, οί άντ)ΐμπεριαλ)στ)κές, οί λαϊκές, οί άντίφεουδαρχικές, οί δημοκρατι­ κές έπαναστάσεις, ή πάλη γιά τή δη­ μοκρατία, γιά τήν άνατροπή τών φα­ σιστικών καί άλλων τυραννικών καθε­ στώτων, τό πανδημοκρατικό κίνημα γιά τήν ειρήνη. Όλ' αύτά συνενώνον­ ται σ' ένα ένιαιο έπαναστατικό προ­ τσές, πού ύποσκάπτει τά θεμέλια τού καπιταλισμού. Αύτή ή ένωση διαφο­ ρετικών μαζικών κινημάτων, πού σέ τελευταία άνάλυση έχει άντιιμπεριαλιστική κατεύθυνση, άποτελεί χαρα­ κτηριστικό γνώρισμα τής σύγχρονης έποχής. Τό σύστημα τών σοσιαλιστικών κρατών, τό όποιο μετατρέπετα) σέ άπσφασιστικό παράγοντα έξέλιξης τής άνθρώπινης κοινωνίας άποτελεί τό ηγετικό τμήμα, βασικό συστατικό τού π. έ. π. Οί σοσιαλιστικές χώρες, έκπληρώνοντας τό διεθνιστικό τους χρέος, δίνουν ολόπλευρη πολιτική, οι­ κονομική καί όταν ζητηθεί καί στρα­ τιωτική βοήθεια στούς άγωνίζόμενους λαούς. Βασική, όμως, επίδραση στήν πορεία τού π. έ. π. άσκούν οί έπιτυχίες τής οικονομικής άνάπτυ­ ξης, οί επιτεύξεις σέ όλους τούς τομείς τής κοινωνικής ζωής τών σοσιαλιστι­ κών χωρών. Τό παγκόσμιο σοσιαλι­ στικό σύστημα έπιδρά όχι μόνο σάν παράγοντας πού έπαναστατικοποιεΐ τίς μάζες. ' Η ύπαρξή του, ή πείρα του

παγκόσμια σοσιαλιστική άγορά. Τό
σύνολο τών έμπορικών καί χρηματιστικών σχέσεων τών σοσιαλιστικών χωρών πού είναι σχεδιασμένες καί ορ­ γανωμένες. Διαμορφώθηκε μέ τή δη­ μιουργία τού παγκόσμιου σοσιαλιστι­ κού συστήματος, μέ βάση τή διεύρυν­ ση τής κυκλοφορίας τών έμπορευμά­ των καί τήν άνάπτυξη άλλων μορφών οικονομικής καί έπιστημονικοτεχνικής συνεργασίας. Βασικά της γνωρί­ σματα είναι: ό σχεδιασμένος χαρα­ κτήρας τού έξωτερικού εμπορίου καί ή μονοπώληση του, οι μακροπρόθε­ σμες έμπορικές συμφωνίες, ή συνεχής αύξηση τής έμπορευματικής κυκλο­ φορίας, ή σχετική σταθερότητα τών τιμών. Σπουδαιότερο μέρος τής π.σ.ά. άποτελεί ή άγορά τών χωρών μελών τού ΣΟΑ.

παγκόσμιο επαναστατικό προτσές.
Ο πιό γενικευμένος, ό καθολικός χα­ 

παγχόσ/ΜΟ Επαναστατικό προτσές

20!

παγκόσμιο σοσιαλιστικό σνστ);/Λϊ

έπιδρούν καί στίς μορφές καί τούς τρόπους εκδήλωσης ορισμένων νό­ μων τού καπιταλισμού, συμθάλλει στή μεταμόρφωσή τους. Τά μέτρα πού παίρνει ό καπιταλισμός τίς τελευ­ ταίες δεκαετίες, όπως ή ρύθμιση, ή σχεδιοποίηση, ό προγραμματισμός τής οικονομικής ζωής κλπ., όσο παράδοξο κι άν φαίνεται, δέν είναι άποτέλεσμα τής καλής θέλησης τών καπιταλιστών, άλλά τής ταξικής πά­ λης, τής επίδρασης τού παγκόσμιου σοσιαλιστικού συστήματος καί τής άλλαγής τού συσχετισμού τών δυνά­ μεων πρός όφελος τού σοσιαλισμού. Σπουδαίο συστατικό μέρος τού π. έ.π. είναι ή ταξική πάλη τής έργατικής τάξης στις άναπτυγμένες καπιταλι­ στικές χώρες. Αύτό τό τμήμα άπόκτησε τεράστια πείρα άπό τίς ταξικές συγκρούσεις, δημιούργησε ισχυρές πολιτικές οργανώσεις, κέρδισε άρκετές έπιτυχίες στή βελτίωση τής θέσης του στήν κοινωνία. Αντιμετωπίζει, ωστόσο, ισχυρό καί έμπειρο έχθρό, καθώς καί τή διάσπαση τού έργατίκού κινήματος σέ επαναστατικό καί ρεφορμιστικό. Τά κομμουνιστικά κόμ­ ματα παλεύουν δραστήρια γιά τήν ένότητα δράσης τής έργατικής τά&1SΤό έθνικοαπελευθερωτικό κίνημα τής σύγχρονης εποχής δέν είναι μόνο « εφεδρεία" τής προλεταριακής έπα­ νάστασης, άλλά συστατικότμήματού π.έ.π. Η πάλη του άμεσα είναι άντιαποικιακή, άντιφεουδαρχική, άντιιμπεριαλιστική. Τήν κοινωνική του βάση άποτελει ή άγροτιά. Ηγετική δύναμη τών έθνικοαπελευθερωτικών επαναστάσεων στήν πλειοψ ηφία τών χωρών τής Ασίας, τής Αφρικής καί τής Λατινικής Αμερικής είναι ή έθνική (μικρή καί μεσαία) άσπκή τάξη, ή διανόηση (στρατιωτική κυρίως). Τά γεγονότα δείχνουν επίσης, ότι πολ­ λές άναπτυσσόμενες χώρες απο­ κρούουν αποφασιστικά τόν καπιτα­

λισμό σάν βασική κατεύθυνση άνάπτυξης. Ένα μέρος άπ' αύτές προσ­ παθεί νά « συνθέσει « ξεχωριστά στοι­ χεία τού καπιταλισμού μέ στοιχεία τού σοσιαλισμού, ένα άλλο άνακηρύχνει τό σοσιαλισμό σάν μοναδική προοπτική. Έξυπακούεται ότι οί άντιλήψ εις γιά σοσιαλισμό ορισμένων θεωρητικών καί άρχηγών τού έθνικοαπελευθερωτικού κινήματος δια­ φέρουν ριζικά άπό τόν έπιστημονικό σοσιαλισμό. Ή άνοδος τού ήγετικού ρόλου τής έργατικής τάξης στό π. έ. π. καί ή έπίδραση τού σοσιαλιστικού συστήματος δημιουργούν σταθερές προϋποθέσεις γιά τό μή καπιταλιστι­ κό δρόμο άνάπτυξης αύτών τών χω­ ρών. Ή πολιτική δύναμη πού καλείται νά έξασφαλίσει τήν ένότητα τού π.έ.π. καί νά τό κατευθύνει στό δρόμο τών σοσιαλιστικών μετασχηματισμών εί­ ναι τό παγκόσμιο κομμουνιστικό κί­ νημα. Τή βάση τής ταχτικής καί στρα­ τηγικής τών κομμουνιστικών κομμά­ των άποτέλεσε ή δημιουργική άνάλυση τών νέων φαινομένων καί προ­ τσές. Ή ένότητα τού κομμουνιστικού κινήματος είναι νοητή σάν κοινή πάλη γιά ένιαίους σκοπούς μέσα οτήν οποία τό κάθε κόμμα διατηρεί τήν πλήρη ανεξαρτησία του καί καθορίζει τά μέσα καί τίς μέθοδες πολιτικής δράσης. Ή πάλη δέν άποτελει μιά άλυσίδα μόνο άπό έπιτυχίες καί νίκες. Στήν πορεία τής ιστορικής έξέλιξης παρουσιάζονται πολλές στροφές καί πολλά ζίκ-ζάκ. Ό μως όσο πιό συ­ σπειρωμένες θά είναι οί βασικές δυνά­ μεις τού π .έ.π., όσο πιό συντονισμένη καί κοινή θά είναι ή δράση τών κομ­ μουνιστικών κομμάτων τόσο λιγότερες θά είναι οι θυσίες τών λαών γιά τήν κοινωνική καί τήν έθνική άπελευθέρωσή τους.

παγκόσμιο σοσιαλιστικό σύστημα.
Κοινωνικοοικονομική καί πολιτική 

τών όύο ονοτ^/ωτίον

202

τών όΰο στίστ^^άτων

κοινότητα τών χωρών πού άκολουθούν τό δρόμο τού σοσιαλισμού καί τού κομμουνισμού. Η εμφάνιση καί άνάπτυξη τού π.ο.σ. είναι τό σπου­ δαιότερο άντικειμενικό άποτέλεσμα τού διεθνούς κομμουνιστικού κινήμα­ τος. Ή ΕΣΣΔ είναι τό πρώτο στόν κόσμο σοσιαλιστικό κράτος, πού δημιουργήθηκε μέ τή νίκη τής Μεγάλης Οκτωβριανής Σοσιαλιστικής Επανά­ στασης. Τό 1921 στό δρόμο τού σοσια­ λισμού μπήκε ή Μογγολία. Τό 1944-49 ή Αλβανία, ή Βουλγαρία, ή Ούγγαρία, ή ΛΑ Βιετνάμ (τό 1976 ενώθηκε μέ τό Νότιο Βιετνάμ κι άποτέλεσε τή Σο­ σιαλιστική Δημοκρατία Βιετνάμ), ή Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία, ή ΛΔ Κίνας, ή ΛΔ Κορέας, ή Πολωνία, ή Ρουμανία, ή Τσεχοσλοβακία, ή Γιουγ­ κοσλαβία. Τό 1959 ή Κούβα, τό 1975 τό Λάος. Οί χώρες τού π.σ.σ. κατέχουν τό 26,19% τής γης, έχουν τό 32,5% τού πληθυσμού της, παράγουν πάνω άπό 40% τής παγκόσμιας βιομηχανι­ κής παραγωγής καί τό 1/3 τού παγκό­ σμιου εθνικού εισοδήματος (1977). Τό π.σ.σ. είναι άποφασιστικός παράγοντας τής παγκόσμιας έξέλι­ ξης. Αντιπαρατίθεται στό παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα, συναγωνίζε­ ται στόν τομέα τής οικονομίας, τής έπιστήμης καί τής τεχνικής, κάνει συν­ εχή πάλη στόν τομέα τής ιδεολογίας. πάλη τών δύο συστημάτων. Ταξική πάλη τών δύο άντίθετων παγκόσμιων κοινωνικοοικονομικών συστημάτων: τού σοσιαλιστικού καί τού καπιταλι­ στικού. Στή βάση της βρίσκεται ή άντίθεση άνάμεσα στήν κοινωνική καί στήν άτομική ιδιοκτησία στά μέσα παραγωγής. Οί μορφές έκδήλωσης αύτής τής πάλης είναι ποικίλες. Πρώτ' άπ' όλα ή οικονομική πάλη σάν ιδιόμορφη συνέχιση τής οικονομικής πάλης τού προλεταριάτου ένάντια στήν άστική τάξη. Στήν οικονομική

πάλη άνήκει ένας ορισμένος ρόλος στήν ιστορική άμφισδήτηοη τών δύο άντίθετων κοινωνικών συστημάτων. Ή ιδιομορφία της βρίσκεται στό ότι διεξάγεται στίς συνθήκες τής γενικής κρίσης τού καπιταλισμού. Ή κοινωνι­ κοοικονομική πρόοδος τών λαών τών σοσιαλιστικών χωρών μέ τό παρά­ δειγμά της διευκολύνει τήν πάλη τού προλεταριάτου στίς καπιταλιστικές χώρες. Βασικό πεδίο τής π. τών δύο σ. άποτελεί ή βοήθεια τών ήμιανάπτυκτων χωρών. Ή δύναμη τού παρα­ δείγματος κι έδώ καθορίζει τό άποτέ­ λεσμα τής πάλης τού σοσιαλισμού μέ τόν καπιταλισμό. Ωστόσο ή άστική τάξη τών νεαρών κρατών χρησιμο­ ποιεί μερικές φορές τίς άντιθέσεις τών δύο συστημάτων γιά τά ουμφέροντά της. Ή εντατική οικονομική π. τών δύο σ. συνοδεύεται μέ τόν έντονο πο­ λιτικό άγώνα. Ό ιμπεριαλισμός άποπειράθηκε πολλές φορές νά μεταφέ­ ρει τήν π. τών δύο σ. στήν τροχιά τού πολέμου. Ο σοσιαλισμός στήν πολι­ τική τής βίας καί τής εθνικής καταπίε­ σης τού ιμπεριαλισμού άντιπαραθέτει τήν πολιτική τής ειρήνης καί τής φιλίας ανάμεσα στούς λαούς, τής ισο­ τιμίας καί τής κυριαρχίας τών έθνών καί τών κρατών. Όσο στενεύει ή σφαίρα επιρροής τού ιμπεριαλισμού τόσο γίνεται πιό σύνθετη καί όξυμένη ή π. τών δύο σ. στόν τομέα τής ιδεολογίας καί τής πνευματικής ζωής τών λαών. Ή άοτική τάξη προσπαθεί νά ύπονομεύσεί τό σοσιαλισμό άπό μέσα. Καταφεύγει στίς ύπουλες μεθόδους τού «ψυχολο­ γικού πολέμου", χρησιμοποιώντας όλα τά ιδεολογικά της όπλα καί μέσα ένημέρωσης. Ωστόσο όλο καί περισ­ σότεροι άνθρωποι στίς καπιταλιστι­ κές χώρες, συγκρίνοντας τά δύο συ­ στήματα, καταλήγουν στό συμπέρα­ σμα γιά τήν άνάγκη άντικατάστασης τού καπιταλισμού μέ νέο κοινωνικό 

π α Α Α α ίκ ό κ ρ ό τ ο ς

203

π α ^ Α α ίκ ό κ ρ ά τ ο ς

σύστημα. Γίνεται όλο καί πιό δύσκολο καί τό ενιαίο μέτωπο τού καπιταλι­ σμού ένάντια στό σοσιαλισμό. Ό σο­ σιαλισμός κερδίζει τή μάχη βαθμιαία. Ή μερίδα του στήν παγκόσμια παρα­ γωγή άναπτύχθηκε άπό 0,5% τό 1920 σέ πάνω άπό 39% στά τέλη τής έ6δομης δεκαετίας τού αιώνα μας. Ή αύ­ ξηση τών ρυθμών κατά 2-2,5 φορές. Ολο καί πιό καθαρά εκδηλώνονται τά πλεονεκτήματα τού σοσιαλισμού σέ πολλούς τομεϊς τής κοινωνικής ζωής, στή μόρφωση, στήν προετοι­ μασία στελεχών, στήν άνάπτυξη τής επιστήμης, τής τεχνικής κλπ. Δημιουργειται ό νέος άνθρωπος τού σο­ σιαλιστικού κόσμου. Τό γεγονός τής άδίάκοπης βελτίωσης τής ζωής τών άνθρώπων, ή ορμητική πολιτιστική άνοδός τους δείχνει τά πλεονεκτήμα­ τα τού σοσιαλισμού απέναντι στόν καπιταλισμό κι έμπνέει τή βεδαιότητα γιά τήν άναγκαιότητα καί τό άναπόφευκτσ τής νίκης του σέ όλο τόν κό­ σμο.

Τό π.κ. άποτελεϊ ένα άπό τά στάδια στήν έξέλιξη τής πολιτικής οργάνω­ σης τής κοινωνίας μετά τήν άνατροπή τής έξουσίας τών εκμεταλλευτών. Ή χαρακτηριστική ιδιομορφία, τό δια­ κριτικό του γνώρισμα είναι ότι τό π.κ. δέν άποτελεϊ όργανο καταπίεσης κά­ ποιος τάξης. Ορισμένες περιοριστι­ κές λειτουργίες του δέν έχουν τό χα­ ρακτήρα ταξικής καταπίεσης. Ο εξα­ ναγκασμός χρησιμοποιείται όχι ένάντια σέ τάξεις, άλλά ενάντια σέ πρόσω­ πα πού τταραδιάζουν τούς κανόνες τής σοσιαλιστικής ζωής. Ένα τέτιο εί­ δος εξαναγκασμού θά έχει θέση ώς τότε πού ή κοινωνία θά φτάσει στό άνώτατο στάδιο άνάπτυξης της, οπό­ τε δέ θά χρειάζονται μέτρα εξαναγκα­ σμού εκτός άπό τήν κοινή γνώμη. Τό π.κ. είναι άποτέλεσμα τών κοι­ νωνικών άλλαγών πού συνδέονται μέ τήν πλήρη καί τελική νίκη τών σοσια­ λιστικών σχέσεων παραγωγής κι έχει σκοπό τήν οικοδόμηση τού κομμουνι­ σμού. Ή κοίνωνικοπολιτική καί ιδεολογι­ κή ενότητα πού διαμορφώθηκε στήν ΕΣΣΔ εκφράζεται μέτήν έννοια «λαός" μέ όλη τή σημασία τής λέξης, γι' αύτό τό κράτος γίνεται όπλο παλλαϊκής βούλησης. Δέν είναι όμως ούτε ύπερ­ ταξικό, ουτε έξωταξίκό τό π.κ. Τό σοδιετικό κράτος είναι παλλαϊκό, γιατί ή άγροτιά καί ή διανόηση έγιναν σοσια­ λιστικές καί πέρασαν στίς θέσεις τής έργατικής τάξης, ό σκοπός τής πάλης τού έπαναστατικού προλεταριάτου έγινε σκοπός όλου τού λαού. Τόσο στό εσωτερικό τής χώρας, όσο καί στό διεθνή στίθο τό σοδιετικό κράτος εφαρμόζει ταξική πολιτική γιά τά συμφέροντα τής έργατικής τάξης καί όλων τών έργαζομένων, ύπερασπίζει τά συμφέροντα τών λαών γιά τήν έθνική τους άνεξαρτησία, τήν έλευθερία, τή δημοκρατία καί τήν κοινωνική πρόοδο. Ή ταξική φύση τού π.κ. έκ-

παλλαϊκό κράτος. Κράτος σοσιαλιστι­
κού τύπου, πού εκφράζει τά συμφέ­ ροντα καί τή θέληση όλου τού λαού καί είναι τό μέσο οικοδόμησης τού κομμουνισμού. Εμφανίστηκε ύστερα άπό τήν πλήρη καί τελική νίκη τού σοσιαλισμού οτήν ΕΣΣΔ καί διαδέχθη­ κε τό κράτος τής δικτατορίας τού προλεταριάτου, άφού αύτή έκπλήρωσε τά ιστορικά της καθήκοντα καί ή κοινωνία μπήκε στήν περίοδο τής οικοδόμησης τού κομμουνισμού. Τό σσδιετικό π.κ. δέν έχει τίποτα τό κοινό μέ τό σύνθημα τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας τής δεκαετίας τού 1870-1880 γιά τό λεγόμενο «ελεύ­ θερο λαϊκό κράτος^, πού έττέκρινε μέ όλο του τό δίκιο ό "Ενγκελς, γιατί εκεί­ νο τό σύνθημα ήταν άρνηση τής σο­ σιαλιστικής επανάστασης καί τής δι­ κτατορίας τού προλεταριάτου. 

204 δηλώνεται στή διατήρηση τής καθο­ δήγησης τής έργατικής τάξης. Χαρακτηριστικό γνώρισμα τοϋ π.κ είναι καί τό ότι ή εργατική τάξη ασκεί τόν καθοδηγητικό της ρόλο όχι μέ τή μορφή τής δικτατορίας. Εφόσον καταργήθηκαν οί άνταγωνιστικές τά­ ξεις στήν ΕΣΣΔ καί συντελέστηκαν τε­ ράστιες άλλάγες μετά τήν πλήρη καί τελική νίκη του σοσιαλισμού έλειψε καί ή άνάγκη τής δικτατορίας. Ή έργατική τάξη, παραμένοντας ή πιό πρωτοπόρα δύναμη τής σύγχρονης εποχής, άσκεί μέ επιτυχία τόν καθο­ δηγητικό της ρόλο χωρίς δικτατορία. Αύτό είναι τό νέο στάδιο στήν εκπλή­ ρωση τής ιστορικής άποστολής τής εργατικής τάξης, πού θά ολοκληρω­ θεί μόνο μέ τήν πλήρη οικοδόμηση τής κομμουνιστικής κοινωνίας. "Ενα άπό τά βασικά γνωρίσματα τού π.κ. είναι ή τελειοποίηση τών μορφών τής λαϊκής άντιπροσώπευσης μέ βάση τήν όσο γίνεται μεγαλύτε­ ρη διεύρυνση τής δημοκρατίας μέ σκοπό τήν εξασφάλιση τής συμμετο­ χής όλων τών πολιτών στή διεύθυνση τής κοινωνίας. Αύτή ή διαδικασία περιλαθαίνει τόν παραπέρα εκδημο­ κρατισμό τού εκλογικού συστήματος, τήν άνάπτυξη τών δημοκρατικών άρχών εκλογής, τήν άντικατάσταση καί τόν άπολογισμό τών οργάνων τής εξουσίας καί τής διοίκησης, τήν άνά­ πτυξη τέτιων οργάνων διεύθυνσης πού θά έχουν ταυτόχρονα καί κρατι­ κό καί κοινωνικό χαρακτήρα. Αύτό σημαίνει ότι στή διεύθυνση τών κοι­ νωνικών ύποθέσεων θά τραθιέται όλο και μεγαλύτερος κύκλος άνθρώπων, έτσι πού ή διεύθυνση θά πάψει νά είναι μόνιμο επάγγελμα. Τό π.κ. άποτελει ορισμένη βαθμίδα στήν πορεία πρός τήν άπονέκρωση τού κράτους καί τή μετάθαση στήν κομμουνιστική κοινωνική αύτοδιεύθυνση. Ωστόσο θά διατηρηθεί ώς τήν πλήρη νίκη τού κομμουνισμού.

παναμερικανισμός. Ή ιδεολογία τής
«ενότητας τών συμφερόντων" καί τής «άλληλεγγύηςχ τών χωρών τής άμερικανικής ήπείρου, πού προπαγανδί­ ζουν πλατιά οί ιμπεριαλιστές τών ΗΠΑ, ή όποία στηρίζεται στήν ύποθετική εθνική, οικονομική καί πολιτιστι­ κή κοινότητα τών λαών αύτής τής ήπείρου. Τίς ιδέες τού π. τίς χρησιμο­ ποιούν τά μονοπώλια τών ΗΠΑ γιά νά καλύψουν τήν επεκτατική τους πολι­ τική σέ βάρος τών χωρών τής Λατινι­ κής Αμερικής. Ή οργάνωση τών άμερικανικών κρατών καθώς καί τά πο­ λυάριθμα άλλα όργανα καί θεσμοί άνάμεσα στά άμερικανικά κράτη πού βρίσκονται κάτω άπό τόν έλεγχο τών ΗΠΑ επιδιώκουν τήν έξάπλωση καί εφαρμογή τών ιδεών αύτών. Οί λαοί τής άμερικανικής ήπείρου άντιπαλεύουν τόν π., άγωνίζοντα) γιά τήν εθνική άνεξαρτησία, γιά τήν έλεύθερη οικονομική καί πολιτική τους ανά­ πτυξη.

πανγερμανίσμός. Αντιδραστικό πο­
λιτικό ρεύμα πού έμφανίστηκε στά τέ­ λη τού 19ου αιώνα. Εξέφραζε τίς επι­ θετικές διαθέσεις τού γερμανικού ιμ­ περιαλισμού καί συνέθαλε σο6αρά στήν προετοιμασία τών πολεμικών του τυχοδιωκτισμών. Ο π. πρόθαλε τό δημαγωγικό σύνθημα τής «εξα­ σφάλισης ζωτικού χώρου" στους Γερ­ μανούς, προπαγάνδιζε τήν αντιεπι­ στημονική θεωρία ότι ή γερμανική ρά­ τσα είναι «άνώτερη" άπό τίς άλλες φυλές, έθεσε σάν καθήκον του τή βίαιη ένωση μέ τή Γερμανία τής Αύστρίας, τών Σκανδιναβικών χωρών, τής Ολλανδίας τού Βελγίου καί άλ­ λων χωρών, τήν κατάκτηση εύρΰτατων περιοχών τής Ρωσίας (Βαλτικές χώρες, Ουκρανία, Καύκασος), τήν άναδιανομή τών άποικιών καί τήν εγ­ καθίδρυση τής παγκόσμιας κυριαρ­ χίας τής Γερμανίας. Τήν ιδεολογία καί τά κατακτητικά σχέδια τών πανγερ- 

παραγω γή

205

παράστασή

μαν ιστών τά κληρονόμησαν καί τά άνάπτυξαν οί χιτλερικοί.

παραγωγή (ύλική). Τό προτσές δη­
μιουργίας υλικών άγαθών. Αντιπρο­ σωπεύει τό φυσικό όρο τής ζωής τών άνθρώπων καί τήν ύλική βάση τών άλλων ειδών δράσης τους. Ή π. έχει δύο πλευρές: τίς παραγωγικές δυνά­ μεις καί τις σχέσεις παραγωγής. Οί δυό αύτές πλευρές άποτελούν τόν τρόπο παραγωγής, ό όποιος καθορί­ ζει τό χαρακτήρα τής δοσμένης κοι­ νωνίας.

στική κοινωνία χρησιμοποιεί τίς έπιτεύξειςτήςέπιστημονικοτεχνικήςέπανάστασης γιά τήν επιτάχυνση τής δη­ μιουργίας τών π.δ. τής κομμουνιστι­ κής κοινωνίας.

παραγωγικότητα έργασίας. Ή άπο
τελεσματικότητα τής έργασίας στό προτσές τής παραγωγής. Υπολογί­ ζεται μέ τήν ποσότητα τού χρόνου πού καταναλώνεται στήν παραγωγή μ ιάς μονάδας προϊόντος στή μονάδα τού χρόνου. Ή αύξηση τής π.έ. είναι άντικειμεν)κός οικονομικός νόμος πού ύπάρχει σέ όλους τούς κοινωνικοοικονομι­ κούς σχηματισμούς. Ό Μάρξ έγραφε ότι ή παραγωγική δύναμη τής έργα­ σίας καθορίζεται άπό ποικίλες συνθή­ κες: άνάμεσα στά άλλα άπό τό μέσο έπίπεδο τής τέχνης τού έργάτη, άπό τό έπίπεδο άνάπτυξης τής επιστήμης καί τό βαθμό τής τεχνολογικής χρησι­ μοποίησής της, άπό τόν κοινωνικό συνδυασμό τού παραγωγικού προ­ τσές, άπό τό μέγεθος καί τήν άπστελεσματικότητα τών μέσων παραγωγής, άπό τίς φυσικές συνθήκες. Στόν καπιταλισμό στήν περίοδο τών οικονομικών κρίσεων πέφτει ή π.έ. Στό σοσιαλισμό ή π.έ. άνεθαίνει διαρκώς. Ο Λένιν τόνιζε ότι ή άνά­ πτυξη τής π.έ. είναι τό κυριότερο, τό βασικότερο γιά τή νίκη τού νέου κοι­ νωνικού συστήματος.

παραγωγικές δυνάμεις. Σύστημα ύ ποκειμενικών (άνθρωποι) καί ύλικών (μέσα παραγωγής) στοιχείων πού έκφράζουν τήν ενεργητική σχέση τών άνθρώπων πρός τή φύση. Ή σχέση αύτή συνίσταται στήν ύλική καί πνευ­ ματική άφομοίωση καί άνάπτυξη τού πλούτου τής φύσης στό προτσές τής όποίας άναπαράγονται οί συνθήκες ύπαρξης τού ανθρώπου καί πραγματοποιειταιτόπροτσέςάνάπτυξήςτου. Κύρια παραγωγική δύναμη τής κοι­ νωνίας είναι οί άνθρωποι, πού παίρ­ νουν μέρος στήν κοινωνική παραγω­ γή, οί έργαζόμενοι. Οί π. δ. άποτε­ λούν τήν κύρια πλευρά τού τρόπου παραγωγής. Στό κάθε στάδιο έξέλι­ ξης τώνπ.δ. άντιστοιχούν καθορισμέ­ νες σχέσεις παραγωγής. Αμέσως μετά τήν άλλαγή τού χαρακτήρα καί τού επιπέδου τών π.δ. στήν άνταγωνιστική κοινωνία πραγματοποιείται επαναστατική άλλαγή τών σχέσεων παραγωγής. Ή έπιστημονικοτεχνική επανάστα­ ση σημαίνει ριζική ποιοτική μεταμόρ­ φωση τών π.δ., στή βάση τής μετα­ τροπής τής επιστήμης σέ άμεση πα­ ραγωγική δύναμη, σέ βασικό παρά­ γοντα τής κοινωνικής παραγωγής. Στίς συνθήκες τού καπιταλισμού τό γεγονός αύτό οδηγεί στήν όξυνση όλων τών άντιθέσεών του. Ή σοσιαλι­

παρασιτισμός. Τό νά ζεί κανείς σέ βά­
ρος τής έργασίας άλλων. Γενικά ή ύπαρξη σέ βάρος άλλων. Ο παρασι­ τισμός είναι χαρακτηριστικό γνώρι­ σμα τών εκμεταλλευτών, τών έκμεταλλευτριών τάξεων.

παράσταση. Ή μορφή (εικόνα) τού
άντικειμένου (ή τού φαινομένου) πού έχει άντανακλαστεί (μνήμη, ένθύμηση), καθώς καί ή μορφή πού δημιουρ- 

206
γήθηκε άπό τή δημιουργική φαντα­ σία. Είναι ή άνώτερη μορφή τής αισθησιακήςάντανάκλασηςμέτή μορφή εποπτικής παραστατικής γνώσης.

πατρά$α

3. Πατέντα προξενική. Ντοκουμέν­ το μέ τό όποιο έφοδιάζεται ό πρόξε­ νος άπό τήν κυ6έρνησή του, όταν διο­ ρίζεται σέ άλλη χώρα, πού πιστοποιεί τό πληρεξούσιό του.

πασκρισμός (φ:λειρηνισμός). Φ!λελεύθερο ρεύμα, πού οί οπαδοί του τάσ­ σονταν ενάντια σέ κάθε πόλεμο. Ταυ­ τόχρονα οί πασιφιστές θεωρούν ότι μόνο μέ τό κήρυγμα τής γενικής ειρή­ νης είνα! δυνατό νά έξαφανιστούν οί πόλεμοι. Οί ιμπεριαλιστές χρησιμο­ ποίησαν πολλές φορές τό φιλειρηνισμό γ!ά νά καλυψουν τίς προετοιμασίες τους γιά πόλεμο, νά έξαπατήσουν τίς μάζες καί νά τίς άποσπάοουν άπό τήν πάλη ενάντια στούς ιμπερια­ λιστικούς πολέμους. Οί κομμουνιστές δέν ήταν ποτέ πασιφιστές. Τά κομμουνιστικά κόμματα παλεύουν ένάντια στούς καταχτητι­ κούς, τούς άδικους πολέμους καί υποστηρίζουν τούς δίκαιους, απελευ­ θερωτικούς πολέμους. Τό οργανωμένο κίνημα τών οπα­ δών τής ειρήνης, πού άναπτύχθηκε μετά τό Β Παγκόσμιο Πόλεμο καί αγ­ κάλιασε εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρώπους, διαφέρει άπό τόν πασι­ φισμό γιατί διεξάγει μαχητικό και δραστήριο άγώνα ένάντια στήν απει­ λή τοϋ πολέμου. Οι ειλικρινείς φιλει­ ρηνιστές βρίσκουν τρόπους συνεργα­ σίας μέ τό οργανωμένο μέτωπο τών οπαδών τής ειρήνης, τάσσονται υπέρ τής υπεράσπισης τής ειρήνης καί ενι­ σχύουν τήν πάλη ενάντια στόν κίνδυ­ νο πολέμου.

πατρίδα. Είναι τό πολιτικό, κοινωνικό καί πολιτιστικό περιθάλλον μέσα στό όποιο ζει καί εργάζεται ό λαός. Ή π. είναι ένα περίπλοκο κοινωνικό φαινόμενο, πού αγκαλιάζει ολόκληρο σύνολο ετερογενών πλευρών ζωής καί δράσης τής κοινωνίας: κοινωνικό περιθάλλον είναι οι κοινωνικές σχέσεις πού καθορίζονται άπό τήν ταξική δο­ μή τής κοινωνίας. Πολιτικό περιθάλλον είναι τό σύστημα πολιτικών σχέ­ σεων καί θεσμών τής κοινωνίας. Πολι­ τιστικό περιθάλλον είναι οι μορφές καί τύποι πολιτισμού, οι διαδομένες στήν κοινωνία πνευματικές άξιες μέ τίς όποιες έρχονται σ' επαφή οι λαϊκές μάζες. Ή πατρίδα διακρίνεται άπό τέτια καίώνια>> στοιχεία, όπως ή περιοχή πού ζει ό άνθρωπος καί ή γλώσσα τού λαού. Ή π. είναι έννοια κοινωνικοπολιτική καί ιστορική. ' Η φύση της σέ σημαντι­ κό βαθμό καθορίζεται άπό τίς κοινω­ νικές σχέσεις που κυριαρχούν στήν κοινωνία καί τήν τάξη πού βρίσκεται στό κέντρο τής κοινωνίας. Γι' αύτό μπορούμε νά μιλάμε γιά καπιταλιστι­ κή καί σοσιαλιστική πατρίδα. Οι ρίζες της βρίσκονται βαθιά στήν αρχαιότη­ τα, στήν πρωτόγονη κοινωνία μέ τίς χαρακτηριστικές γι' αυτήν μορφές κοινότητας, όπως είναι ή φυλή καί τό πατέντα (λατιν. patens, patentis). 'Ανοι­ γένος. Τότε άκριθώς γιά πρώτη φορά κτός, ολοφάνερος, κτυπητός. 1. Πι­ πραγμάτοποι ήθη κε ή συνένωση τών στοποιητικό πού δίνει ή κυθέρνηση άνθρώπων σέ ξεχωριστές κοινότητες στόν εφευρέτη μέ δικαίωμα αποκλει­ συμθίωσης σταθερές σχετικά, στή βάστικής χρήσης τής έφεύρεοης που ση τής κοινωνικής ιδιοκτησίας στά μέ­ σα παραγωγής μέ συγγενικές σχέσεις έκανε. 2. Ντοκουμέντο πού δίνει τό δικαίω­ αίματος καί κοινό τόπο διαμονής στή μα άπασχόλησης μέ τό εμπόριο, είτε διάρκεια μιας ιστορικής χρονικής μέ τή βιοτεχνία. περιόδου σέ μιά ορισμένη περιοχή. Ή 

πατρίόα

207

π α τ ρ ιω τ ισ μ ό ς

ττ. διαμορφώθηκε τελικά σάν πολιτι­ κό κοινωνικό καί πολιτιστικό περιβάλλον στή δουλοκτητική κοινωνία, όταν πραγματοποιήθηκε ό καταμερισμός έργασίας, εμφανίστηκαν οί τάξεις καί τό κράτος. Ή άντίληψη γιά τήν π. άποδείχθηκε στενά συνδεμένη μέ τήν άντίληψη τοϋ κράτους. Στίς σημερι­ νές συνθήκες ή έννοια «π.χ, συνδέεται τόσο στενά μέ τήν-έννοια «κράτος" όσο καί μέ τή έννοια έθνος. Οί σύγχρονες πατρίδες κατά κανόνα εί­ ναι έθνικά κράτη. Συνάμα ύπάρχουν ττ. πού συνδέονται μέ κοινωνικές μορ­ φές πού ύπήρχαν πρίν τήν έμφάνιση τών έθνών καί π. πού έχουν σχέση μέ τήν πολυεθνική μορφή κοινότητας. Χαρακτηριστικό γνώρισμα τών σύγχρονων άστικώνπ. είναι ή άντιθετικότητα τοϋ πολιτικού, κοινωνικού καί πολιτιστικού περιβάλλοντος. Σ' αύτές τίς π. ύπάρχουν έχθρικές αντα­ γωνιστικές τάξεις, όξύτατος πολιτι­ κός άγώνας μεταξύ τών προοδευτι­ κών καί άντιδραστικών δυνάμεων. Στήν εθνική κουλτούρα συνυπάρχουν «δύο πολιτισμοί": τών εκμεταλλευτι­ κών καί τών δημοκρατικών - προο­ δευτικών τάξεων. Αύτό τό στοιχείο καθορίζει σέ σημαντικό βαθμό τή σχέ­ ση τών διάφορων τάξεων πρός τήν άστική π. καί βοηθάει νά γίνει κατα­ νοητό, γιατί στήν έννοια «π." δίνουν διαφορετικό νόημα. Άν στή συνείδη­ ση τοϋ άστού ή π. είναι άξεχώριστη άπό τήν εκμεταλλευτική τάξη πραγ­ μάτων πού τού έξασφαλίζει προνο­ μιακή θέση, γιά τό προλεταριάτο, πού συνειδητοποιεί τά ταξικά του συμφέροντα, γίνεται ξένη ή κοινωνική καί κρατική πλευρά τής πατρίδας. Τό άστικό κράτος, σταθεροποιών­ τας καί ύπερασπίζοντας τις σχέσεις εκμετάλλευσης, γιά τήν έργατική τάξη καί τίς πλατιές μάζες τών έργαζομέ­ νων αποβαίνει εχθρική δύναμη. Μ' αύτό τό νόημα σύμφωνα μέ τά λόγια τού Μάρξ, οί έργάτες στόν καπιταλι­

σμό «δέν έχουν πατρίδα". Αύτή ή θέ­ ση τού μαρξισμού περιέχει ταυτόχρο­ να καί τή βασική άρχή τοϋ παγκό­ σμιου προλεταριάτου, τήν άρχή τής ταξικής άλληλεγγύης στήν πάλη γιά τήν άπαλλαγή του άπό τήν εκμετάλ­ λευση γιά τή μετατροπή τής άστικής π. σέ σοσιαλιστική. Οταν ή π. γίνεται σοσιαλιστική έμφανίζονται νέες πλευρές στή σχέση τής έργατικής τάξης καί τών εργαζό­ μενων μαζών πρός τήν πατρίδα. Πρώτ' άπ' όλα ό 'ίδιος ό σοσιαλισμός σάν κοινωνικοπολιτικό καθεστώς, σάν μορφή οργάνωσης τής κοινωνι­ κής ζωής είναι ή πατρίδα. Τό νέο στήν έννοια τής σοσιαλιστικής π. συνίσταται επίσης στό γεγονός, ότι τό ίδιο τό άντικείμενο τού πατριωτισμού γίνε­ ται πολύ εύρύτερο σέ μέγεθος καί ταυτόχρονα ενιαίο γιά όλα τά έθνη καί τούς λαούς.

πατριωτισμός. Κατά τήν άποψη τού Λένιν είναι «ένα άπό τά βαθιά αισθή­ ματα πού διαμορφώθηκε στίς μεμο­ νωμένες πατρίδες οτούς αιώνες καί τίς χιλιετηρίδες". Έφόσον ή πατρίδα είναι τό κοινωνικοοικονομικό πολιτι­ κό καί πολιτιστικό περιβάλλον πού άλλάζει ιστορικά, στίς διάφορες έποχές ό π. παίρνει διαφορετικό περιεχό­ μενο. Αυτό τό περιεχόμενο δέν καθο­ ρίζεται, όπως ισχυρίζονται οί θεωρη­ τικοί του καπιταλισμού άπό κάποιο μυστικιστικό έθνικό είτε φυλετικό πνεύμα, άλλά άπό τούς ιστορικούς κοινωνικοοικονομικούς όρους.
Ο π. άπόκτηοε ιδιαίτερη σημασία στόν καιρό τής διαμόρφωσης τών κα­ πιταλιστικών σχέσεων καί τών έθνών. Μετά όσο όξυνόταν ό άνταγωνισμός τών τάξεων στήν καπιταλιστική κοι­ νωνία ό π. τής άστικής τάξης γινόταν ψεύτικος καί υποκριτικός, γιατί θυ­ σίαζε πολύ συχνά τά συμφέροντα τής πατρίδας, τής γλώσσας καί τοϋ 

π α τ ρ < ω τ ίσ / < ό ς

208

πίί^αρχί'α

έθνους στά δικά της άπληστα ταξικά συμφέροντα. Ό ττ. τού προλεταριάτου είχε μιά έσωτερική άντίφαση: ή άγάπη πρός τήν πατρίδα συνδυαζόταν μέτό μίσος πρός τό εκμεταλλευτικό σύστημα. Αύ­ τό έδινε άφορμή στούς θεωρητικούς τής άστικής τάξης νά τό κατηγορούν ότι άρνείται τόν πατριωτισμό. Στίς άρχές τοϋ Α Παγκόσμιου Πολέμου, όταν οι σω6ινιστές θορυθούσαν γιά τήν «ύπεράσπισηο τής πατρίδας καί κατηγορούσαν τούς λενινιστές γιά άντιπατρίωτισμό, ό Λένιν στό άρθρο του Γίά έθν/Kf) υπερηφάνεια τών Μεγαλορώσων, τόνισε ότι οί ρώσοι προλετάριοι άγαπούν τήν πατρίδα τους, τή γλώσσα τους καί άρκιδώς γι' αύτό τό λόγο δέν μπορούν νά « ύπερασπίσουν τήν πατρίδα* διαφορετικά, παρά παλεύοντας μέ όλα τά μέσα ένάντια στή μοναρχία, τούς τσιφλικά­ δες, κα^ ΐούς καπιταλιστές τής πατρί­ δας, ένάντια δηλαδή στούς χειρότε­ ρους έχθρούς τής πατρίδας (Λένιν, άπαντα, 5η έκδ., τόμ. 26, σελ. 106). Ό Λέν<ν ταυτόχρονα πρίν άπό τή σοσια­ λιστική έπανάσταση ύπογράμμιζεότι ή ύπεράπιση τής πατρίδας είναι ένα ψέμα στόν ιμπεριαλιστικό πόλεμο, δέν είναι όμως καθόλου ψέμα στό δη­ μοκρατικό καί τόν επαναστατικό πό­ λεμο. Οι έργαζόμενες μάζες, τό προλετα­ ριάτο καί τά κομμουνιστικά κόμματα είναι πραγματικοί πατριώτες, εκφρα­ στές τών άληθινών εθνικών συμφε­ ρόντων. Από τά πρώτα χρόνια τής σοβιετικής έξουσίας οί έργαζόμενοι τής πολυεθνικής Ρωσίας παρουσία­ σαν θαύματα ηρωισμού στήν ύπεράσπιση τής σοσιαλιστικής τους πατρί­ δας ένάντια στήν ξένη επέμβαση καί τήν άντεπανάσταση. «Ό πατριωτι­ σμός τού άνθρώπου, ό όποιος πρε­ σβεύει ότι είναι καλύτερα νά πεινάσει τρία χρόνια παρά νά παραδόσει τή Ρωσία στούς ξένους — τόνιζε ό Λένιν

— αύτός είναι ό πραγματικός πα­ τριωτισμός, πού άν δέν ύπήρχε δέ θά μπορούσαμε ν' άντέξουμε τρία χρό­ νια. Χωρίς αύτό τόν πατριωτισμό δέ θά ύπερασπίζαμε τή σοβιετική δημο­ κρατία, δέ θά πετυχαίναμε τήν κατάργηση τής άτομικής ιδιοκτη­ σίας" (Λένιν, "άπαντα, 5η έκδ., τόμ. 42, σελ. 124). Στά χρόνια τού Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου τής Σοβιετικής Ένωσης ό σοσιαλιστικός πατριωτι­ σμός ύπήρξε ένας άπό τούς άποφασιστικούς παράγοντες τής νίκης ένάντια ατό φασισμό. Ολοι οί λαοί τής πολυεθνικής ΕΣΣΔ ξεσηκώθηκαν γιά νά ύπερασπίσουν τή σοσιαλιστική πατρίδα. Ό πατριωτισμός τους πού διαμορφώθηκε σέ συνθήκες στενής άδελφικής συνεργασίας τών σοθιετικών δημοκρατιών ήταν π. πανσοβιετικός, διεθνιστικός. Οικονομική του βάση είναι ό σοσια­ λιστικός τρόπος παραγωγής, πολιτι­ κή του βάση τό σο6ιετικό κρατικό σύ­ στημα καί ιδεολογική, θεωρητική του, βάση ό μαρξισμός - λενινισμός. Στό σοσιαλιστικό πατριωτισμό τό έθνικό καί τό διεθνιστικό στοιχείο άποτελούν μιά άδιάρρηκτη ένότητα, δέν χωρίζουν άλλά ενώνουν τά έθνη καί τούς λαούς, τούς συσπειρώνουν σέ μιά ενιαία άδελφική οικογένεια, όπου κυριαρχεί ή άκατάλυτη φιλία τών λαών. Μέ τήν έμφάνιση τού σοσιαλιστικού συστήματος ή σφαίρα δράσης τού σοσιαλιστικού π. διευρύνεται, είναι πατριωτισμός καί πρός τή σοσιαλι­ στική πατρίδα καί πρός τό παγκό­ σμιο σοσιαλιστικό σύστημα. Ό σο­ σιαλιστικός π. είναι έχθρός τού άστικοϋ έθνικισμού καί τού κοσμοπολιτι­ σμού.

πειθαρχία. Είναι ένας καθορισμένος
κανόνας, είτε κανόνες συμπεριφοράς τών άνθρώπων πού άνταποκρίνονται στούς κανόνες δικαίου καί ήθικής 

209 πού διαμορφώθηκαν στήν κοινωνία, καθώς έπίσης καί στίς απαιτήσεις κά­ ποιος οργάνωσης. Ή κομματική π.χ. πειθαρχία τών κομμουνιστών είναι συνειδητή, στηρί­ ζεται στήν κατανόηση τής γραμμής τού κομμουνιστικού κόμματος, στήν ύποταγή τών μερικών συμφερόντων στά γενικότερα συμφέροντα τού κόμ­ ματος καί τού λαού. Ή κομματική πειθαρχία συνδέεται στενά μέ τήν τή­ ρηση τής εσωκομματικής δημοκρα­ τίας, πού άπαιτει τήν εκπλήρωση τής θέλησης τής πλειοψηφίας τών κομ­ μουνιστών. Πρίν παρθεϊ άπόφαση ό κομμουνι­ στής είναι ελεύθερος νά συζητήσει καί νά κάνει κριτική στά προτεινόμενα, νά έκφράσει τή συμφωνία του ή τή δια­ φωνία του, νά διατυπώσει δικές του προτάσεις. Όταν παρθει ή άπόφαση όλα τά κομματικά μέλη, μαζί κι αύτά πού διαφωνούσαν μέ τή γνώμη τής πλειοψηφίας, είναι υποχρεωμένα όχι μόνο νά τή δεχτούν, άλλά καί νά δου­ λέψουν δραστήρια γιά τήν εκπλήρω­ σή της. Ή κομματική πειθαρχία ι­ σχύει τό ίδιο καί γιά τά καθοδηγητικά όργανα. Οι αποφάσεις τών ανώτε­ ρων καθσδηγητικών οργάνων είναι υποχρεωτικές γιά τά κατώτερα. πείρα (εμπειρία). Μέ τήν παραδοσια­ κή έννοια στή φιλοσοφία είναι ή αισ­ θησιακή, εμπειρική άντανάκλαση τού έξωτερικού κόσμου. Ή άποψη ότι ή π. άποτελε! τή μοναδική πηγή κάθε γνώσης (εμπειρισμός, σενσουαλισμός) είχε διαδοθεί πλατιά στήν προμαρξιστική υλιστική φιλοσοφία, θεω­ ρούσε τήν π. μόνο σάν άποτέλεσμα παθητικής άπεικόνισης τού έξωτερικοϋ κόσμου. Στήν πραγματικότητα μόνη της ή αισθησιακή εμπειρία δέ δί­ νε) τήν καθολική καί άναγκαίαγνώση, άγκαλ)άζί) μόνο τήν εξωτερική έπιφανειακή πλευρά τών φαινομένων τού άντ)κε)μεν)κού κόσμου.

πέντε άρχές

Ό μαρξισμός, άξισποιώντας τά επιτεύγματα τής προηγούμενης φιλο­ σοφίας καί συνεχίζοντας τίς παραδό­ σεις τού υλισμού, ξεπέρασετό θεωρη­ τικό χαρακτήρα ερμηνείας τής π. Ο μαρξισμός θεωρώντας τήν π. δευτερεύον, παράγωγο σέ σχέση μέ τήν αντικειμενική πραγματικότητα, κα­ θορίζει τήν π. όχι σάν παθητικό περιε­ χόμενο τής συνείδησης άλλά σάν πρα­ κτική επίδραση τού άνθρώπου πάνω στόν εξωτερικό κόσμο. Στό προτσές αύτής τής έπίδρασης, άποκαλύπτονται οί άναγκαίες συναρτήσεις, ιδιότη­ τες, νομοτέλειες τών φαινομένων, διερευνώντα) οι μέθοδες καί τά μέσα σκόπιμης δράσης κλπ. "Ετσι ή π. νοεί­ ται καί σάν άλληλεπίδραση τού κοι­ νωνικού υποκειμένου μέ τόν έξωτερ)κό κόσμο, καί σάν άποτέλεσμα αύτής τής άλληλεπίδρασης. Μέ αύτή τήν έν­ νοια ή π. συγχωνεύεται άμεσα μέ τήν συνολική κοινωνική πράξη. Ήπ. γίνε­ ται σπουδαιότατο μέσο εμπλουτι­ σμού τής επιστήμης, άνάπτυξης τής θεωρίας καί τής πράξης.

«πέμπτη φάλαγγα". Προδότες πού
βρίσκονται στήν υπηρεσία τών ιμπε­ ριαλιστικών κρατών καί συντηρούν­ ται άπ' αύτά γ)ά νά κάνουν σαμποτάζ καί ν' άποουνθέτουν τά μετόπισθεν τής μιάς ή τής άλλης χώρας. Ο όρος κπ.φ.ϋ έμφανίστηκετόν καψότοϋ εμ­ φύλιου πολέμου καί τής ίταλογερμανικής επέμβασης στήν Ισπανία. Τήν περίοδο αύτή ό στρατηγός Μόλα, έν­ ας άπό τούς άρχηγούς τών ίσπανών φασιστών στασιαστών, άρχίζοντας τήν επίθεση κατά τής Μαδρίτης δή­ λωσε: "Έχω άκόμα στή διάθεσή μου τήν πέμπτη φάλαγγα μέσα στή Μα­ δρίτη", εννοώντας τούς προδότες πού βρίσκονταν στήν πόλη.

πέντε άρχές τής ειρηνικής συνύπαρ­ ξης. Οί άρχές τής ειρηνικής συνεργα­
σίας άνάμεσα στά κράτη, πού δ)ακή- 

2!0

π^ανοτ^των θεωρία

ρυξαν τό 1954 ή Ινδία καί ή Λαϊκή Δημοκρατία Κίνας: α) Αμοιβαίος σε­ βασμός τής εδαφικής άκεραιότητας καί κυριαρχίας, β) Μή επίθεση, γ) Μή επέμβαση στίς εσωτερικές υποθέσεις, δ) Ισότητα και άμοιΒαιο όφελος, ε) Ειρηνική συνύπαρξη. Αύτές οί άρχές είχαν διατυπωθεί γιά πρώτη φορά τόν Απρίλη τού 1954 στό προοίμιο τής συμφωνίας άνάμεσα στή ΛΔΚ καί τήν Ινδία, γιά τό έμπόριο καί τίς σχέ­ σεις άνάμεσα στό Θιβέτ καί την Ινδία. Οί άρχές αύτές επικυρώθηκαν στήν Κοινή Διακήρυξη τοϋ Τσού Έν-λάι καί τού Νεχρού οτίς 28.6.1954. Τίς π.ά. σάν βάση τής συνεργασίας άνάμεσα στά κράτη, άναγνώρισαν μετά ή ΕΣΣΔ καί άλλα κράτη καίπεριλήφθηκανάργότερα στή Διακήρυξη τής Μπαντούγκ.

περσοναλισμός (λατιν. persona:πρό­
σωπο). Θρησκευτική, ίδεαλιστική κα­ τεύθυνση τής σύγχρονης άοτικής φι­ λοσοφίας, πού παραδέχεται τήν προσωπικότητα σάν πρωταρχική δη­ μιουργική πραγματικότητα και όλο τόν κόσμο σάν έκδήλωση τής δη­ μιουργικής δραστηριότητας τής «άνώτατης προσωπικότητας" δηλαδή τού θεού. Ό περσοναλισμός διαμορφώθηκε στό τέλος τού 19ου αί. οτή Ρωσία (Μπερντιάγεφ, Σεστόφ) καί στή Γαλ­ λία στή δεκαετία τού 1930 - 40 κυρίως άπό τόν Ε. Μουνιέ. Σύμφωνα μέ τήν άποψη τού π. τό βασικό κοινωνικό καθήκον δέν είναι ή άλλαγή τού κόσμου, άλλά ή «μετα­ μόρφωσή" τής προσωπικότητας, δη­ λαδή τό πώς νά προωθηθε! ή πνευμα­ τική αύτοτελείωσή της. Ίδιάζουσα θέση κατέχει ή όμάδα τών γάλλων περσοναλιστών, πού έπικεφαλής τους ήταν ώς τό 1950 ό Μουνιέ. Είναι μιά όμάδα άπό μικροαστούς δια­ νοούμενους πού ενώθηκε γύρω άπό τό περιοδικό «Έσπρί" καί έκφράζει άριστερούς καθολικούς κύκλους, πού πήραν μέρος στό γαλλικό κίνημα Αντίστασης καί σήμερα ύπερασπίζουν τήν ειρήνη καί τήν άστική δημο­ κρατία.

πεπερασμένο. Βλ. λ. άπειρο καί πεπε­
ρασμένο.

περιεχόμενο καί μορφή. Φιλοσοφικές
έννοιες. Τό περιεχόμενο άποτελεί τήν καθοριστική πλευρά τού όλου, τό σύνολο τών στοιχείων (μερών) τού άντικειμένου. Η μορφή άποτελεί τήν έσωτερική οργάνωση.Τήαχέσηπ. καί μ. τή χαρακτηρίζει ή σχετική ενότητά τους. Στήν πορεία τής έξέλιξης άποκαλύπτεται άσυμφωνία π. καί μ. πού τελικά λύνεται μέ τό «πέταγμα" τής παλιάς καί τήν εμφάνιση νέας μορ­ φής, πού άντιστοιχει στό άναπτυσσόμενο περιεχόμενο. Ο διαλεκτικός ύλισμός θεωρεί ότι στό π. καί μ. τής νόησης καί τής γνώ­ σης άντανακλάται ό άντικειμενικός κόσμος. Οι κοινωνικοί δεσμοί καί οί σχέσεις τής πραγματικότητας πού άναπαράγονται άπό τή συνείδηση, κάτω άπό ορισμένες συνθήκες απο­ κτούν ειδικές λογικές λειτουργίες, έμφανίζονται σάν μορφές τής σκέψης, τής νόησης (έννοια, κρίση, συλλογι­ σμός).

-πιθανότητα. Αριθμητικός (μαθημα­
τικός) χαρακτηρισμός τών βαθμών δυνατότητας γιά τήν έμφάνιση κά­ ποιου τυχαίου γεγονότος κάτω άπό αύτές ή εκείνες τίς συνθήκες, οί όποιες μπορούν νά έπαναληφθούν άπεριόριστα.

πιθανοτήτων θεωρία. Μέρος τών μα­
θηματικών στό όποιο μέ τίς δοσμένες πιθανότητες τυχαίων γεγονότων άνακαλύπτονται οί πιθανότητες άλ­ λων γεγονότων, πού συνδέονται κατά κάποιο τρόπο μέ τά πρώτα γεγονό­ τα. Ή π.θ. μελετάει επίσης τά τυχαία 

jntrrawxô σνσπ^μα

2!1

πληθωρισμός

μεγέθη καί τά τυχαία προτσές. Ενα άιτό τά βασικά καθήκοντα τής π.θ. είναι ή άποκάλυψη τών νομοτελειών πού έμφανίζονται κατά τήν άλληλεπίδραση μεγάλου αριθμού τυχαίων παραγόντων. Ο μαθηματικός μηχα­ νισμός τήςπ .θ. είναι καλά προσαρμο­ σμένος στή μελέτη μαζικών φαινομέ­ νων στήν επιστήμη καί τήν τεχνική. Π.χ. ή μοριακή άντίληψη γιά τή δομή τής ϋλης οδηγεί στήν εφαρμογή τής θεωρίας τών πιθανοτήτων πάρα πολ­ λές φορές στή φυσική καί στή χημεία. Οι μέθοδες τής π.θ. παίζουν σπου­ δαίο ρόλο στήν επεξεργασία τών στα­ τιστικών στοιχείων, π.χ. στόν έλεγχο μαζικών προϊόντων, στή στατιστική τού πληθυσμού κλπ.

πληθυσμός. Τό σύνολο τών άνθρώ­
πων πού άνανεώνεται διαρκώς στό προτσές τής άναπαραγωγής, οι όποιοι ζούν στή γή στό σύνολό της είτε στά όρια κάποιου μέρους της (χώρα, ήπειρος κλπ ). Ή βάση καί τό υποκείμενο τής παραγωγής καί όλων τών κοινωνικών σχέσεων. Στό τέλος περίπου τής Παλαιολιθικής έττοχής (π.χ. 15 χιλ. χρόνια π.Χ.) ό πληθυσμός είχε φτάσει στά 3 εκατομμύρια, στό τέλος τής Νεολιθικής εποχής (π.χ. 2 χιλ.χρόνιαπ.Χ.) ήταν50εκατομμύρια άνθρωποί. Στίς άρχές τής έποχής μας υπήρχαν στή γή 230 εκατομμύρια άνθρωποι. Στό τέλος τής πρώτης χι­ λιετηρίδας μ.Χ. 275 εκατομμύρια άνθρωποι. Τό 1900 1,6 δισεκατομμύ­ ρια. Σήμερα ό πληθυσμός τής γής έφτασε τά 4 δισεκατομμύρια. Τό 1975 στίς σοσιαλιστικές χώρες πάνω άπό 1,3 δισεκατομμύρια. Τό 1974 στήν Εύρώπη (χωρίς τήν ΕΣΣΔ) ζούσαν 474 εκατομμύρια, στήν Ασία (χωρίς τήν ΕΣΣΔ) 2.240 εκατομμύρια, στήν Αφρι­ κή 387 εκατομμύρια, στή Βόρεια καί Κεντρική Αμερική 340 εκατομμύρια, στή Ν. Αμερική 216 εκατομμύρια, στήν Αύστραλία καί Ωκεανία 21 εκα­ τομμύρια. Τό μεγαλύτερο πληθυσμό τό 1975 είχαν ή ΛΔ Κίνας 845 εκατομ­ μύρια, οί Ινδίες 600 εκατομμύρια, ή ΕΣΣΔ 255 εκατομμύρια, οΐ ΗΠΑ 213 εκατομμύρια. Στή δεκαετία τού 1970 80 ό πληθυσμός αυξανόταν κάθε χρό­ νο κατά 80 εκατομμύρια περίπου. Στή γή υπάρχουν πάνω άπό 2 χιλιάδες λαοί.

πιστωτικό σύστημα. 1 Τό σύνολο τών
μορφών καί μεθόδων πίστωσης στά πλαίσια μιάς χώρας. 2. Τό σύνολο τών πιστωτικών ιδρυμάτων τής χώρας (τράπεζες, άσφαλιστικές εταιρείες, ταμιευτήρια κλπ.).

πλατφόρμα. Πολιτικό πρόγραμμα,
πρόγραμμα δράσης. Τό σύνολο τών αιτημάτων πού διατυπώνουν τά πο­ λιτικά κόμματα, οί πολιτικές ομάδες, οί κοινωνικές οργανώσεις.

πλη8εϊος. "Ετσι λεγόταν στήν Αρχαία
Ρώμη ή μεγαλύτερη μάζα τού ελεύθε­ ρου πληθυσμού (δηλαδή όσοι δέν ήταν δούλοι). Πληθειοι θεωρούνταν καί οι υπόδουλοι λαοί καθώς καί τά άτομα πού μετοίκησαν στή Ρώμη άπό άλλες περιοχές καί κράτη. Οι πληθεϊοι διεξήγαν πολύχρονο άγώνα ενάντια στούς άριστοκράτες, τούς πατρι­ κίους, γιά ν' άποκτήσουν πολιτικά δι­ καιώματα. Τό Μεσαίωνα πληθεϊοι λέ­ γονταν οι πλατιές μάζες τής φτωχο­ λογιάς τών πόλεων. Ο όρος πληδεϊος στή μεταφορική του έννοια σημαίνει τόν άνθρωπο τού λαού.

πληθωρισμός. Ή ύπερπλήρωση τής
σφαίρας κυκλοφορίας μέ χαρτονομί­ σματα έξαίτίας τής ύπερθολικής (σέ σύγκριση μέτίς άνάγκες σέ πραγματι­ κά χαρτονομίσματα - χρυσό) έκδοσής τους, πού άποτελει ιδιομορφία τής καπιταλιστικής οικονομίας. Ο π. μπορει νά είναι καί άποτέλεσμα τού περιορισμού τής μάζας τών έμπορευ- 

2!2 μάτων στήν κυκλοφορία χωρίς ν' άλλάζει ή ποσότητα τών χαρτονομισμά­ των ττού είχαν έκδοθεί. 'Εκφράζεται μέ τήν υποτίμηση τών χρημάτων σέ σχέση μέ τό χρυσό, συνοδεύεται μέ τήν αύξηση τών τιμών καί τήν πτώση τού πραγματικού μεροκάματου. Στήν ττερίοδο τής γενικής κρίσης τοϋ καπιταλισμού καί τήν κατάργηση τού χρυσού σάν νομισματικής βάσης ό π. πήρε καθολικό διαρκή καί χρόνιο χα­ ρακτήρα. Στίς σύγχρονες συνθήκες εκδηλώνεται μέ τήν άνοδο τής τιμής τής άγοράς τού χρυσού (στά μέσα τού 1977 σχεδόν 4 φορές σέ σύγκριση μέ τήν επίσημη), τού βιοτικού επιπέ­ δου, τήν άνοδο τών τιμών κλπ. πλουραλισμός. Φιλοσοφική διδασκα­ λία σύμφωνα μέ τήν όποία ύπάρχουν αρκετές (είτε πλήθος) άνεξάρτητες άρχές τού είναι είτε θεμέλια τών γνώ­ σεων. Τόν όρο π. τόν είσήγαγε ό X. Βόλφ (1712). Βασική μορφή τοϋ π. εί­ ναι ό δυϊσμός (ύποστηρίζει τήν ύπαρ­ ξη δύο άρχών υλικής καί πνευματι­ κής). Τό αντίθετο τού π. είναι ό μονι­ σμός (παραδέχεται μιά καί μοναδική άρχή τού υπαρκτού). Ο π. χαρακτη­ ρίζει τή σύγχρονη άστική φιλοσοφία (περσοναλισμός,φιλοσοφίατήςζωής, πραγματισμός), καθώς καί διάφορες αναθεωρητικές άπόψεις.

ποιότητα

πλουτοκρατία. Κρατικό σύστημα στό όποιο ή πολίτική έξουσία τυπικά καί ουσιαστικά άνήκε< στήν πλούσια ήγεσία τής άρχουσας τάξης. Άπό δώ καί ή όνομασία πλουτοκρατία.

κτική καί σέ π.έ. καί έπαιξε ιστορικά προοδευτικό ρόλο, άπελευθέρωσε μιά μερίδα άνθρώπων άπό τή βαριά χειρωνακτική έργασία, γεγονός πού αυνετέλεσε στήν άνάπτυίίη τής τέ­ χνης, τού πολιτισμού, τής επιστήμης κλπ. Ο χωρισμόςπαραπέρατής υλι­ κής παραγωγής άπό τήν πνευματική οδήγησε στήν έμφάνιση τών ίδεαλιστικών άντιλήψεων γιά τό δεσπόζον­ τα ρόλο τής π.έ. στήν κοινωνική ίω ή καί τήν άντίστοίχη μείωση τής σημα­ σίας τής παραγωγικής έργασίας. Στήν αστική κοινωνία ό χωρισμός σέ ανθρώπους τής χειρωνακτικής καί τής π.έ. άντιστοιχει στήν ταξική της δομή. Τήν π.έ. εκπροσωπούν κυρίως οί αντιπρόσωπο) τής κυρίαρχης τά­ ξης πού στήν πλείοψηφία τους άποτελούν ένα παρασιτίκό στρώμα πού εκμεταλλεύεται τή μισθωτή χειρωνα­ κτική κα) τήν π.έ. Άπό τήν άλλη μεριά ή π.έ. είνα) έργο ιδιαίτερου κοινωνι­ κού στρώματος τής διανόησης πού καί στέκεται αντιμέτωπη στίςέργαζόμενες μάζες στήν έποχή τού καπιταλι­ σμού καί συνδέεται μέ τίς μάζες. Τά προϊόντα τής δημιουργικής έργασίας τής διανόησης τά χρησιμοποιεί ή άρχουσα τάξη πρός τό συμφέρον της. Άπό τήν άλλη μεριά ή πολυάριθμη διανόηση σήμερα ζεί μέ τήν έργασία της καί ή έκμετάλλευση τήν κάνει νά πλησιάζει τήν έργατίκή τάξη καί τούς άλλους έργαζόμενους. Η λύση αύτού τού προΒλήματος συνδέεται μέ τήν κατάργηση τής άτομικής ιδιοκτησίας στά μέσα παραγωγής καί όλων τών μορφών έκμετάλλευσης άνθρώπου άπό άνθρωπο, δηλαδή μέ τή νίκη τού σοσιαλισμού (βλ. λ. χειρωνακτική καί πνευματική έργασία).

πνευματική έργασία. Είναι ή μ<ά πλευ­
ρά τού ένιαίου διαλεκτικού προτσές τής άνθρώπινης δραστηριότητας παράλληλα μέ τή χειρωνακτική έργα­ σία. Είναι άπστέλεσμα τού κοινωνικού καταμερισμού έργασίας σέ χειρωνα­

ποιότητα. Φιλοσοφική κατηγορία,
πού έκφράζει τόν ουσιαστικό προσ­ διορισμό τού αντικειμένου, χάρη στόν όπσϊο τό άντικείμενο είναι άκριθώς 

213 αύτό πού είναι καί όχι άλλο. Ή π. είναι άντικεψενική καί καθολική ιδιό­ τητα τών αντικειμένων πού αποκαλύ­ πτεται στό σύνολο τών ιδιοτήτων τους (βλ. νόμος μετατροπής τών πο­ σοτικών άλλαγών σέ ποιοτικές).

jroAtTtx^ ιμπεριαλισμού όξύνονται στόν άνώτατο βαθμό. Μέ τήν νίκη τού σοσιαλισμού σέ όλο τόν κόσμο εξαφανίζονται οί αιτίες τών πολέμων. Αύτό, φυσικά, δέ ση­ μαίνει ότι έφόσον δέ νίκησε ό σοσιαλι­ σμός σέ όλες τίς χώρες δέν ύπάρχει δυνατότητα άποτροπής ένός νέου παγκόσμιου πολέμου. Μετά τό Β Παγκόσμιο Πόλεμο δημιουργήθηκαν οί κοινωνικές καί πολιτικές δυνάμεις: τό σοσιαλιστικό στρατόπεδο, τό έργατικό κίνημα τών καπιταλιστικών χωρών, τό έθνικοαπελευθερωτικό κί­ νημα καί τό μεγάλο κίνημα τών οπα­ δών τής ειρήνης, πού διαθέτουν ισχυ­ ρή δύναμη γιά νά μήν έπιτρέψ ουν τήν εξαπόλυση νέου ιμπεριαλιστικού πο­ λέμου. Ή φιλειρηνική πολιτική τής ΕΣΣΔ καί τών άλλων χωρών τού σοσιαλι­ σμού, πού πηγάζει άπό τήν ούσία τού ίδιου τού σοσιαλιστικού συστήματος, ξεκινάει άπό τή δυνατότητα μακρό­ χρονης συνύπαρξης καί ειρηνικού συναγωνισμού τού καπιταλιστικού καί τού σοσιαλιστικού συστήματος.

ιτόλφος. Ένοπλος άγώνας άνάμεσα
σέ κράτη είτε άνάμεσα σέ τάξεις γιά τήν πραγματοποίηση τών οικονομι­ κών καί πολιτικών τους σκοπών. Συν­ έχιση τής πολιτικής μέ βίαια μέσα. Ο πόλεμος είναι κοινωνικό, ιστορι­ κό φαινόμενο, έμφανίζεται σ' ένα ορι­ σμένο στάδιο έξέλιξης τής άνθρώπινης κοινωνίας. Συνδέεται μέ ορισμένες παροδικές συνθήκες τής κοινωνικής ζωής. Ό ταν εμφανίστηκε ή άτομική ιδιοκτησία, οί τάξεις καί τό κράτος, παρουσιάστηκε ή άνάγκη δημιουρ­ γίας ειδικών τμημάτων ένοπλων άνθρώπων, δηλαδή στρατού. Ό π. έγινε μέσο ένίσχυσης τής κυριαρχίας τών έκμεταλλευτικών τάξεων καί κατάκτησης ξένων εδαφών, ύποδούλωσης τών άδύνατων λαών. Ό Λένιν, στηριζόμενος στή μελέτη καί τή γενί­ κευση τής ιστορίας, έκανε έπιστημονική διάκριση τών πολέμων. Σύμφωνα μέ τό μαρξίσμό-λενινισμό οί πόλεμοι είναι δύο ειδών: α) Δίκαιοι πόλεμοι, άπελευθερωτικοί, μή κατακτητικοί, β) Άδικοι πόλεμο), κατακτητικοί. Σκοπός τών δίκαιων πολέμων είναι ή υπεράσπιση άπό τήν εξωτερική επί­ θεση, ή άπελευθέρωση τού λαού άπό τή σκλαδιά τού καπιταλισμού, ή άπε­ λευθέρωση τών αποικιών καί τών έξαρτημένων χωρών άπό τήν κατα­ πίεση τού ιμπεριαλισμού. Οι άδικοι πόλεμοι διεξάγονται μέ σκοπό τήν κατάκτηση καί τήν ύποδούλωση ξένων χωρών καί λαών. Βα­ σική αιτία τών σύγχρονων πολέμων είναι τό καπιταλιστικό σύστημα οικο­ νομίας μέ τίς άνε<ρήνευτες έσωτερικές αντιθέσεις του, πού στήν έποχή τού

ττολπΊκή. Οί σκοποί καί τά καθήκον­
τα, πού θέτουν οί κοινωνικές τάξεις στήν πάλη γιά τά συμφέροντά τους, οί μέθοδες καί τά μέσα πού έφαρμόζουν γιά νά τά ύπερασπίσουν. Τή σφαίρα τής πολιτικής — έλεγε ό Λένιν — άφορούν πρώτ' άπ' όλα ή συμμε­ τοχή στίς κρατικές ύποθέσεις, ό προσανατολισμός τού κράτους, ό καθορισμόςτών μορφών, τών καθηκόν­ των καί τού περιεχομένου τής δρα­ στηριότητας τού κράτους. Ή ττολίτική καθρεφτίζει τήν πάλη τών τάξεων καί τελικά καθορίζεται άπό τήν οικονομική θέση αύτών τών τάξεων. Ή πολιτική, κατά τήν έκφρα­ ση τού Λένιν, είναι ουγκεντροποιημένη έκφραση τής οικονομίας. Ή άλλαγή καί ή εξέλιξη τών πολιτικών θε­ 

ποΑίΤίΜ; <ίάνοίκτών

214 τών ΗΠΑ στήν Κίνα. Αύτή ή πολιτική χρησιμοποιείται άπό τίς ΗΠΑ καί στίς άλλες χώρες, σάν μέσο άπομόνωσης τών άνταγωνιοτών καί σάν όπλο άποικιακής πολιτικής. πολιτική οικονομία. Είναι ή επιστήμη γιά τίς σχέσεις παραγωγής τών άνθρώπων καί γιά τούς οικονομικούς νόμους πού ρυθμίζουν τήν έίέλιξη τών κοινωνικοοικονομικών σχηματι­ σμών πού ιστορικά ό ένας αντικαθιστά τόν άλλο. Η π.οι. θίγει τά βασικά οικονομικά καί πολιτικά συμφέροντα τών ανθρώπων, έπομένως, είναι ταξι­ κή κομματική έπιστήμη. Υπάρχει ή αστική, ή μικροαστική καί ή μαρίιστικη-λενινιστική π.οι. Σάν άνεξάρτητη επιστήμη διαμορφώθηκε τήν έπο­ χή τής γένεσης τού καπιταλισμού. Ή άστική π.οι. έφτασε τό άνώτατσ επί­ πεδο άνάπτυίής της στά έργα τών εκπρόσωπων τής κλασικής άστικής π.οι. (Πέττυ, Σμίθ, Ρικάρντο, Κενέ) οταν ή άστική τά ίη ήταν τάξη προο­ δευτική. Μετά τήν έδραίωση τού κα­ πιταλιστικού τρόπου παραγωγής, τήν όξυνση τών άντιθέσεων καί τή μετατροπή τής άστικής τάίης σέάντίδραση, έμφανίστηκε ή χυδαία (άγοραία) π. οικονομία. Πραγματική έπιοτημονική π.οι. δη­ μιούργησαν οι Μάρξ καί Ένγκελς, πού άποτελεΐ ένα άπό τά συστατικά μέρη τού μαρξισμού. Ή έφαρμογή στή μελέτη τής οικονομικής ζωής τής ύλιστικής άντίληψης τής ιστορίας, ή ανακάλυψη τών άντικειμενικών νό­ μων τής κοινωνικής έξέλιξης και ή δη­ μιουργία τής θεωρίαςτής ύπεραξίας, έδοσαν τή δυνατότητα στούς κλασι­ κούς τού μαρξισμού νά καταλήξουν στό συμπέρασμα γιά τήν άναπόφευκτη επαναστατική άνατροπήτού κα­ πιταλισμού καί τό πέρασμα τής κοι­ νωνίας στόν κομμουνισμό, γιά τήν ιστορική άποστολή τού προλεταριά­ του στό γκρέμισμα τού καπιταλισμού

σμών καί μορφών πραγματοποιείται στή βάση τής άλλαγής καί τής εξέλι­ ξης τού οικονομικού συστήματος τής κοινωνίας. Αύτό όμως δέ σημαίνει ότι ή πολιτική είναι παθητική συνέπεια τής οικονομίας. Οί πολιτικές ιδέες καί θεσμοί πού έμφανίζοντα) στή βάση τής οικονομίας άσκοϋν οί ίδιες έπειτα σοθαρή έπίδραση στήν έξέλιξή της. Γι' αύτό τό λόγο ό Αένιν υπογράμμιζε ότι είναι άνάγκη ν' άντιμετωπίζονται όλα τά οικονομικά, οργανωτικά καί άλλα ζητήματα μέ πολιτικό τρόπο. Οί σχέσεις άνάμεσα στίς τάξεις καί τίς έθνότητες μέσα στό κράτος άφορούν τήν εσωτερική του πολιτική. Οί σχέσεις άνάμεσα στά κράτη καί τά έθνη άφορούν τήν έξωτερική τους πολιτική. Ή έξωτερική πολιτική τών κρατών άποτελεΐ συνέχεια τής έσωτερικής τους πολιτικής. Ή πολιτική τού κομμουνιστικού κόμματος οίκοδομείται όχι πάνω στίς ύποκειμενικές διαθέσεις, άλλά μέ βά­ ση τόν άκριθή ύπολογισμό τών ύλικών άναγκών τής ζωής τής κοινω­ νίας. Στηρίζεται στή μαρξιστικήλενινιστική θεωρία καί στή γνώση κι έφαρμογή τών νόμων τής κοινωνικής έξέλιξης. Τό κομμουνιστικό κόμμα δί­ νει ιδιαίτερη σημασία στήν πολιτική άγωγή καί στήν οργάνωση τών λαϊ­ κών μαζών στήν πάλη γιά τήν έφαρ­ μογή τής σωστής πολιτικής.

πολίτική «ανοικτών θυρώνχ. Λέγεται τό δόγμα πού διακήρυξε τό 1899 ό Ντόν Χέι, ύπουργός Εξωτερικών τών ΗΓΙΑ, στή διακοίνωσή του πρός τίς κυβερνήσεις σειράς εύρωπάίκών χω­ ρών και τής Ιαπωνίας. Ο Χέ) δήλωνε ότι «οί έμπορικές οργανώσεις" τών ΗΠΑ προσπαθούν νά διατηρήσουν «άνοικτές θύρες" στήν Κίνα, συνάμα καί στίς «σφαίρες επιρροής" τών με­ γάλων δυνάμεων. Ή π.ί-ά.θ." ήταν μέσο επέκτασης τών μονοπωλίων 

.το/.ίΠίίό? ay. τ^ς έρχαπκ^ς

2)5

.τοΑίπσπκ;; επανάστασή

καί τήν οικοδόμηση τής κομμουνιστι­ κής Kotvtüviac. Ο Λένιν άνέπτυίε παραπέρα τή μαρίιστική π.οί. στήν πάλη μέ τόν αναθεωρητισμό, δη­ μιούργησε τή θεωρία τού ιμπεριαλι­ σμού καί έθεσε Tie βάσεκ τή<: π .ο ί. τού σοσιαλισμού.

πολίτικός αγώνας τής έργατικής τά ξης. Είναι ή άνώτατη μορφή ταξικής
πάλης τού προλεταριάτου ένάντια στήν άστική τάξη γιά τήν κοινωνική άπελευθέρωση, γιά τήν κατάργηση τού συστήματος τής καπιταλιστικής έκμετάλλευοης, γιά τά δημοκρατικά δικαιώματα καί τίς ελευθερίες, γιά τήν έθνική άνεξαρτησία καί τήν ειρήνη. Ο π.ά. τής έ.τ. σημαίνει πάλη γιά τά ζω­ τικά συμφέροντα του προλεταριά­ του, όπως π.χ. τό πέρασμα τής κρα­ τικής εξουσίας καί τών μέσων παρα­ γωγής στά χέρια του. Ο π.ά. τής έ.τ. είναι ταξικός άγώνας τού προλετα­ ριάτου. Κύριο περιεχόμενό του έχει τήν εγκαθίδρυση τής εξουσίας τού προλεταριάτου. Ή πάλη γιά τά ζωτι­ κά συμφέροντα τού προλεταριάτου γιά τήν εξουσία μπορει νά διεξαχθει τόσο μέ ειρηνικά νόμιμα, όσο καί μέ βίαια μέσα, μέ τή χρήση τής μορφής τοϋ ένοπλου άγώνα, όταν ή άντίδραση προσπαθήσει μέ τή βία νά πνίξει τή θέληση τής πλειοψ ηφίας τών εργαζο­ μένων. Επικεφαλής τού πολιτικού άγώνα τής έργατικής τάξης είναι τό κομμουνιστικό κόμμα.

πολιτισμός (καλλιέργεια, άγωγή, μόρ­
φωση, άνάπτυξη). Είναι ορισμένο έπίπεδο έξέλιξης τής κοινωνίας, τών δη­ μιουργικών δυνάμεων καί ικανοτή­ των τοϋ άνθρώπου στό δοσμένο ιστο­ ρικό στάδιο, που εκφράζεται στούς τύπους καί τίς μορφές οργάνωσης καί δράσης τοϋ άνθρώπου, καθώς καί στίς υλικές καί πνευματικές αξίες πού δημιούργησε. Ή έννοια χρησιμο­

ποιείται γιά τόν προσδιορισμό ορι­ σμένων ιστορικών εποχών (άρχαϊος ελληνικός πολιτισμός), συγκεκριμέ­ νων κοινωνιών, λαοτήτων καί έθνών, καθώς καί γιά ειδικούς τομείς δράσης καί ζωής (π.χ. πολιτισμός έργασίας, καλλιτεχνικός πολιτισμός). Στήν πιό στενή του έννοια π. είναι ή σφαίρα τής πνευματικής ζωής τών άνθρώπων. Ό π. περιλαβαίνει τά έμπράγματα άποτελέσματα τής δράσης τών άν­ θρώπων (μηχανές, εγκαταστάσεις, άποτελέσματα τής γνώσης, έργα τέ­ χνης, κανόνες ήθικής καί δικαίου), κα­ θώς καί τής δύναμης καί τών ικανοτή­ των τού άνθρώπου, πού έφαρμόζονται στήν πράξη (γνώσεις, έπιδεξιότητα, εμπειρίες, επίπεδο τού άνθρώ­ που, ήθική καί αισθητική άνάπτυξη, κοσμοθεωρία, τρόπος καί μορφές έπικοινωνίας τών άνθρώπων). Τή βάση άνάπτυξηςτού ύλικού καί πνευματικού πολιτισμού πού είναι μιά οργανική ένότητα άποτελει ή άνά­ πτυξη τής ύλικής παραγωγής. Κάθε κοινωνικοοικονομικός σχηματισμός διακρίνεται άπό ένα ορισμένο τύπο π. πού άλλάζει μέ τή μετάβαση άπό τή μιά κοινωνία στήν άλλη. Ταυτόχρονα διατηρούνται όλες οί άξιες π. τού πα­ ρελθόντος. Στήν άνταγωνιοτική κοι­ νωνία ή άνάπτυξη τού πνευματικού πολιτισμού έχει άντιθετικό, ταξικά διαφοροποιημένο χαρακτήρα. Στις συνθήκες τού καπιταλισμού παράλ­ ληλα μέ τόν κυρίαρχο άστικό π. άναπτύσσονται στοιχεία δημοκρατικού καί σοσιαλιστικού πολιτισμού. Μετά τή σοσιαλιστική έπανάσταση διαμορ­ φώνεται ό νέος π. σοσιαλιστικός στό περιεχόμενο, πολύμορφος άπό άπο­ ψ η έθνικής μορφής καί διεθνιστικός στό πνεύμα καί τό χαρακτήρα, ό όποιος κληρονομεί τόν πνευματικό πλούτο όλης τής άνθρωπότητας.

πολιτιστική επανάσταση. Είναι ή ριζι 

ποΑ υθείσ/ιός

2!6

πρα^^ατί«;ότί?τα

κή στροφή στήν πνευματική άνάπτυ­ ξη τής χώ ρας, συστατικό μέρος τών σοσιαλιστικών μετασχηματισμών. Πε­ ριλαβαίνει τή δημιουργία τοϋ σοσια­ λιστικού συστήματος λαϊκής μόρφω­ σης καί διαφώτισης, τήν άναδιαπαιδαγώγηση τής άστικής καί τή δια­ μόρφωση νέας σοσιαλιστικής διανόη­ σης, τήν απαλλαγή ά π ό τήν επίδραση τή ς παλιάς ιδεολογίας καί τήν έδραίωση τής μαρξιστικής-λενινιστικής ιδεο­ λογίας, τή δημιουργία ένός σοσιαλι­ στικού πολιτισμού καί τήν άναδιοργάνωση τού τρόπου ζωής. Δέν πρέπει νά συγχέεται ή ττ.έ. μέ τήν πολιτική καμπάνια π ού πραγματοποιήθηκε στή δεκαετία τού 1960-1970 στήν Κίνα μέ τήν έπωνυμία «πολιτιστική έπανά­ σταση'!.

σμού στήν Ά γγλίατό16ο-17οαί.,πού ύποστήριζαν ότι πρέπει νά είναι πιό βαθιά ή μεταρρύθμιση π ο ύ έγινε άπό τά π ά νω μέ τή μορφή τού άγγλικανισμσύ (Άγγλικανική έκκλησία). Είχαν ταχθεί ενάντια στήν άπολυταρχία. Ο πουριτανισμός έγινε ιδεολογική σημαία τής άγγλικής άστικής έπανά­ στασης τού 17ου αιώνα. Ή άνομοιογένεια τής κοινωνικοπολιτικής σύνθε­ σης τώ ν π . οδήγησε στήν εμφάνιση δύο τάσεων: τών πρεσβυτεριανών (πιό συγκαταβατικών) καί τών κογκρεγασιοναλιστών (άνεξάρτητων, π ιό ριζοσπαστικών).

πραγματικός μισθός εργασίας. Είναι
ό μισθός έργασίας έκφρασμένος σέ ύλικά μέσα συντήρησης τού έργάτη. Ο π.μ.έ. δείχνει π όσα είδη κατανάλω­ σης καί άλλες έξυπηρετήσεις μπορεϊ νά άποκτήσει πραγματικά ό εργάτης μέ τό μισθό έργασίας του. Τό μέγεθος τού π.μ.έ. καθορίζεται ά π ό τό επίπε­ δο τού ονομαστικού μισθού έργα­ σίας, ά π ό τό έπίπεδο τώ ν τιμών τών ειδών κατανάλωσης καί τών υπηρε­ σιών, καθώς επίσης καί ά π ό τό μέγε­ θος τών φόρω ν π ο ύ πληρώνει ό έργάτης. Στό σοσιαλισμό ό π.μ.έ. αύξάνει συνεχώς μέ τήν αύξηση τού ονομαστι­ κού μισθού έργασίας, τή σταθερο­ ποίηση τών λιανικών τιμών καί τή μείωση τών φόρω ν κλπ.

πολυθεϊσμός. Ή λατρεία ταυτόχρονα
πολλών θεών. Ό πολοθεϊσμός δια­ μορφώθηκε ά π ό τίς πρωτόγονες θρησκευτικές πεποιθήσεις τής περιό­ δου τής άποσύνθεσης τής πρω τόγο­ νης κοινωνίας. Στοιχεία πολυθεϊσμού διατηρήθηκαν σέ όλες τίς μονοθεϊστι­ κές θρησκείες, όττως π .χ . ή λατρεία τώ ν άγγέλων καί τών άγιων στό χρι­ στιανισμό κλπ. Ολες οι θρησκείες εί­ ναι λίγο-πολύ πολυθεϊστικές. Καθαρά μονοθεϊστικές θρησκείες γενικά δέν ύττάρχουν.

ποσότητα. Φιλοσοφική κατηγορία
π ο ύ έκφράζει τόν εξωτερικό προσδιο­ ρισμό τού άντικειμένου: τό μέγεθος, τόν άριθμό, τόν όγκο, τό βαθμό άνά­ π τυξη ς τώ ν ιδιοτήτων κλπ. Ή άλλαγή τού ποσοτικού προσδιορισμού τού άντικειμένου όταν φτάσει σέ ορισμένο μέτρο, όριο, οδηγεί στήν άλλαγή τής ποιότη τας (βλ. λ. νόμος μετατροπής τώ ν ποσοτικών άλλαγών σέ ποιοτι­ κές).

πραγματικότητα (άντικειμενική). Ό ­
λος ό ύλικός κόσμος σέ όλες τίς μορ­ φ ές καί εκδηλώσεις του. Στό γνωαιολογικό τομέα μέ τόν όρο π . έννοεΐται αύτό π ού ύπάρχει άνεξάρτητα ά π ό τήν άνθρώπινη συνείδηση καί εί­ ναι τό πρω τεύον, σέ σχέση μέαύτή. Σέ σχέση μέ τό άτομο π . είναι καθετί πού ύπάρχει έξω ά π ό τή συνείδησή του, ή ό π οια τό άντανακλά. Σέ σχέση όμως μέ τούς άλλους άνθρώ πους αύτό τό

πουριτανοί.

Ο παδοί τού καλβινι­ 

π ρ α γμ α τισ μ ό ς

2!7 τώ ν εμπορευμάτων είτε τής περιου­ σίας, ή μετατροπή τους σέ χρήμα. Στόν καπιταλισμό ή π. γίνεται σέ συν­ θήκες αυθόρμητης δράσης τών οικο­ νομικών νόμων, σχετικής στενότητας τής καπιταλιστικής άγοράς, όξυνσης τής βασικής άντίθεσης τού καπιταλι­ σμού. Στό σοσιαλισμό γίνεται μέ βάση τή σχεδιασμένη οργάνωση τής κοινω­ νικής παραγω γής. -πράξη (πρακτική). Είναι ή υλική δρά­ ση τώ ν άνθρώ πω ν π ο ύ κατευθύνεται π ρ ό ς ένα σκοπό. Ή άφομοίωση καί μεταμόρφωση τής άντικειμενικής πραγματικότητας. Ή γενική βάση έξέλιξης τής άνθρώπινης κοινωνίας καί τής γνώσης. Τά κυριότερα είδη π . είναι ή π α ρ α ­ γω γή ύλικών άγαθώ ν καί ή κοινωνική μεταμορφωτική επαναστατική δρά­ ση τώ ν μαζών (ταξική πάλη, κοινωνι­ κές έπαναστάσεις, κοινωνικοπολ)τ)κή δράση κλπ.). Ή π . τόσο στό περιεχό­ μενο όσο καί στόν τρόπο πραγματο­ ποίησης έχε) κοινωνικό χαρακτήρα. Ή δομή τής π . περιλαθαίνε) τήν άναγκαίότητα, τό σκοπό, τήν αιτία, τή σκόπιμη δράση, τό άνπκείμενο, τά μέ­ σα καί τό άποτέλεσμα. Ή π . σάν βάση καί κινητήρια δύναμη τής γνώσης δί­ νε) στήν επιστήμη τό άναγκαίο ύλίκό, π ο ύ πρέπε) νά γενίκευθεϊ θεωρητικά γ)ά τήν κατανόηση, καθορίζει τό σύ­ στημα, τό άντικεφενίκό περ)εχόμενο καί τήν κατεύθυνση τής γνώσης τού άνθρώ που. Ή π . είναι τό κριτήριο τού άληθινοϋ τής γνώσης. Ή άναγνώρίση τής άνεξαρτησίας ά π ό τή συνείδηση τού άντικειμένουτήςπ. δη­ λαδή τού υλικού κόσμου καί ή έφαρμογή τής π . σάν κριτήριου τής άλή­ θείας στή γνωσίοθεωρία ξεχωρίζει ρι­ ζικά τή μαρξιστική άντίληψ η τής π ράξης ά π ό τίς ίδεαλιστικές καί άναθεωρητικές άπόψ εις. Ή π . άποτελώντας μαζί μέ τή θεωρία μιά διαλε­ κτική ενότητα είναι ή βάση τής θεω-

άτομο είνα< π . κλττ. Κάνοντας αφαίρε­ ση ά π ό τήν άντίληψ η γιά τόν κόσμο π ο ύ έχει τό άτομο μπορούμε νά π ο ύ ­ με ότ) ή π . συμπίπτει μέ τήν π ραγμα­ τικότητα γενικά. Ή πραγματικότητα περ)λα6αίνει τά διάφορα ύλ)κά αντι­ κείμενα, τίς ιδιότητες τους, τό χώρο, τό χρόνο, τήν κίνηση, τούς νόμους, τά διάφ ορα κοινωνικά φαινόμενα (σχέ­ σεις π α ραγω γή ς, κράτος, πολιτι­ σμός) κλπ. Ωστόσο άπό δώ δέν πρέ­ πει νά βγεί τό συμπέρασμα, ότι ή έν­ νοια π . άντίπαρατίθετα) στήν έννοια τή ς ύλης. Μ)ά τέτοια άντιπαράθεση μπορεί νά προκύψε) άν άποσπασθεί ή ΰλη ά π ό τίς ποικίλες ιδιότητες καί μορφές εκδήλωσής της, γιατί χωρίς αυτές ή ϋλη δέν ύπαρχε). Βλ. καί λ. δυνατότητα καί πραγματικότητα.

πραγματισμός. Φιλοσοφικό ρεύμα
υποκειμενικού ιδεαλισμού. Ταυτίζει τήν πραγματικότητα μέτήν «πείρα", π ο ύ τήν έρμηνεύε) σάν «ρεύμα τής συνείδησης", μέ πνεύμα ίδεαλισπκοϋ εμπειρισμού. Κατά τήν ά π ο ψ η τού π. τά άντίκείμενα τής γνώσης δέν ύπάρχουν ανεξάρτητα ά π ό τή συνείδηση, άλλά διαμορφώνονται μέ τίς γνωστι­ κές προσπάθειες στήν πορεία λύσης τώ ν πρακτικώ ν καθηκόντων. Ή νόη­ ση ε!να< τό μέσο προσαρμογής τού οργανισμού στό περιδάλλον γιά νά μπορεί νά δρά μέ επιτυχία. Ο) έννοιες καί οί θεωρίες είναι μόνο όργανα, μέ­ σα. Ο π . δέν έρμηνεύε) τήν άλήθεια σάν άντανάκλαση τής άντικειμενικής πραγματικότητας, άλλά σάν πρακτι­ κή όφελψότητα, που ικανοποιεί τά υποκειμενικά συμφέροντα τού άτό­ μου. Ο π . έμφανίστηκε τή δεκαετία τού 1870 στίς ΗΠΑ. Βασικές ιδέες τού π . διατύπω σε ό Γίέαρς καί σέ θεωρία τόν άνέπτυξαν οί Τζέιμς, Σίλερ κ.ά.

πραγματοποίηση. 1. Πραγματοποίη­
ση κάπο)ου σχέδ)ου, ιδέας κλπ. 2. Στήν οικονομία είνα) ή πώληση 

π ρ ο β ο κ ά τσ ια

218

προπα^άνόα

ρίας. Ή διαλεκτική αλληλουχία θεω­ ρίας καί π . είναι σπουδαιότατη άρχή τού μαρξισμού-λενινισμού. Βλ. καί λ. θεωρία καί πράξη. Υποκίνηση, ώθηση τοϋ άντιπάλου σέ πράξεις πού μπο­ ρούν νά τόν έκθέσουν, ν' άποτελέσουν άφορμή γιά εκστρατεία εναν­ τίον του. Προδοτικές ένέργειες πού οργανώνουν πράκτορες τής άστυνομίας καί τώ ν άντιδραστικών κομμά­ τω ν π ο ύ άποθλέπουν νά έκθέσουν, νά χτυπήσουν, νά συντρίψουν τίς επα­ ναστατικές οργανώσεις. Χαρακτηρι­ στικό παράδειγμα προ6οκάτσιας άποτελει ό εμπρησμός τού Ράιχσταγ τό 1933 ά π ό τούς χιτλερικούς τής Γερ­ μανίας, π ού τόν χρησιμοποίησαν σάν άφορμή. γιά τίς μαζικές διώξεις τών κομμουνιστών καί όλων τών δημο­ κρατικών δυνάμεων.

προ8οκάτσια.

Ή π . σάν μιά ά π ό τίς μορφές συγκεκριμενοποίησης τής έπιστημονικής πρό8λεψ ης στόν κοινωνικό τομέα βρίσκεται σέ συνάρτηση μέτό σχεδία­ σμά, τόν προγραμματισμό, τή διεύ­ θυνση. Η π . στίς καπιταλιστικές χώρες στηρίζεται στίς ποικίλες καί άντιθετικές μεθοδολογικές άπόψ εις τής άοτικής φιλοσοφίας καί τής κοινωνιολογίας, έξυπηρετεί τούς σκοπούς τού κρατικομονοπωλιακού καπιταλι­ σμού. Στίς συνθήκες τού σοσιαλισμού βά­ ση τής π . είναι ή μαρξιστική - λενινιστική θεωρία καί ή π . έχει στενή καί άμε­ ση σχέση μέ τή σχεδιοποίηση.

προλεταριάτο. Βλ. λ. έργατικήτάξη. πρόληψη. Γνώμη π ο ύ σχηματίζεται
άδασάνιστα καί χωρίς νά στηρίζεται στά δεδομένα τής έμπειρίας, προκα­ τάληψη σύμφωνα μέ τήν όποία πολ­ λά ά π ό τά γεγονότα πού διαδραματί­ ζονται άττοδίδονται σέ ύπερφυσικές δυνάμεις, στό θεό. Πολύ ριζωμ'ένες εί­ ναι οί έθνικές, φυλετικές καί θρησκευ­ τικές προλήψ εις καί δεισιδαιμονίες. Ή π . είναι κοινωνικό, ψυχολογικό φαινόμενο. Τό ξεπέρασμα τών π . πετυχαίνεταί μέ τήν κατάργηση τής έκμετάλλευσης, μέ τή διαπαιδαγωγική δουλιά στίς συνθήκες τού σοσιαλι­ σμού.

προγεφύρωμα. Οχυρωμένη περιοχή
ή χώ ρα, ή όποια έξασφαλίζει στά στρατεύματα π ο ύ τήν κατέχουν πιό ευνοϊκές συνθήκες γιά τήν επίθεση ή τήν έκστρατεία εναντίον τού εχθρού. Τμήμα εδάφους πού καταλαμθάνεται ά π ό επιτιθέμενα στρατεύματα στήν άπέναντι όχθη ένός ποταμού ή ενός ύδάτινου έμποδίου, είτε κρατεί­ ται ά π ό στρατιωτικό τμήμα γιά νά έξασφαλίσει τή διάθαση τού ποταμού ά π ό τά στρατεύματα πού υπ οχω ­ ρούν.

προπαγάνδα (λατιν. propaganta: διά­ πρόγνωση. Αρχικά είχε τή σημασία
τή ς πρόβλεψ ης τής πορείας μιάς άρρώ στιας καί μετά κάθε συγκεκριμένη πρόθλεψ η είτε κρίση γιά τήν κατά­ σταση κάποιου φαινομένου στό μέλ­ λον (π.χ. πρόγνωση καιρού, έκδαση τώ ν εκλογών κλπ.). Σήμερα ή π . έχει τή σημασία πιθανής κρίσης γιά τό μέλλον στή βάση ειδικής επιστημονι­ κής έρευνας. δοση ιδεών, άπόψεω ν). Εξήγηση καί διάδοση καθορισμένων ιδεών, διδα­ σκαλιών καί πολιτικών θεωριών. Ή π ρ οπα γά νδα έχει ταξικό, κομματικό χαρακτήρα. Ή προπαγάνδα διαφέ­ ρει ά π ό τήν άγκιτάτσια (ζύμωση) στό ότι επιδιώκει, τή διάδοση ένόςεύρύτερου κύκλου ιδεών καί τήν πιό βαθιά καί λεπτομερειακή τους μελέτη σ' ένα σχετικά στενό κύκλο άνθρώπων. 

π ρ ο σ ω π ικ ή

ί ό ί ο κ τ ^ σ ί 'α

219

προσωποΑατρίΐα

προσωπική ιδιοκτησία. Βλ λ ιδιοκτη­ σία.
Ο άνθρω πος σάν υποκείμενο σχέσεων καί συνειδη­ τή ς δράσης. 2. Σταθερό σύστημα κοινωνικοοι­ κονομικών γνωρισμάτων πού χαρα­ κτηρίζουν τό άτομο σάν μέλος τής κοινωνίας, είτε τής κοινότητας. Πρέπει νά ξεχωρίζουμε τήν έννοια π . ά π ό τίς έννοιες «άτομο" (ένας έκπρόσω πος τού άνθρώπινου γέ­ νους) καί «άτομικότητα" (τό σύνολο τω ν γνωρισμάτων π ο ύ ξεχωρίζουν δοσμένο άτομο ά π ό άλλα). Ο μαρξισμός-λενινισμός άποκάλυψ ε τήν κοινωνικοϊστορική φύση τού άνθρ ώ π ου κι έδειξε ότι ή π . καθορίζε­ ται ά π ό τό δοσμένο σύστημα κοινωνι­ κών σχέσεων καί πολιτισμού καί προσδιορίζεται επίσης ά π ό βιολογι­ κές ιδιομορφίες. Ο μαρξισμός-λενινισμός, ξεπερνώ ντας τή μεταφυσική άντίληψ η γιά τήν π . π ού τή θεωρεί, κυρίως, προϊόν κοινωνικού είτε βιολογικού περιθάλλοντος, καθώς καί τή βουλησιαρχική άρνηση αύτών τών παραγόντω ν στή διαμόρφωσή της, θεωρεί τήν π . ταυ­ τόχρονα καί προϊόν καί ύποκείμενο τή ς ιστορίας. Ο μαρξισμός-λενινισμός θέτει σάν άνώ τατο σκοπό τής κομμουνιστικής κοινωνίας τήν ολόπλευρη άνθηση τής π . καί άπορρίπτει τόν άστικό άτομικισμό π ο ύ άντιπαραθέτει τήν π. στήν κοινωνία καθώς καί τό μικροαστικό "κομμουνισμό τού στρατώνα" πού ισοπεδώνει τήν προσωπικότητα.

προσωπικότητα. 1.

προσωπολατρΕία. Ξένη πρός τό
μαρξισμό-λενινισμό ύπερθολική εκτί­ μηση τού ρόλου ένός άνθρώ που, άπόδοση σ' αύτόν ύπερφυσικών ιδιο­ τήτω ν, άπόδοση καθοριστικής έπί-

δρασης στή ροή τής ιστορικής διαδι­ κασίας. Οί Κ. Μάρξ, Φ. Ενγκελς καί Β.ί. Λέ­ νιν πάλευαν άκούραστα ένάντια στήν άπ όπειρ α εισαγωγής καί πρακτικής εφαρμογής τής προσωπολατρείας στό έπαναστατικό κίνημα. Ο Μάρξ σ' ένα ά π ό τά γράμματά του τόνιζε ότι ά π ό τήν άποστροφή πού αισθα­ νόταν σέ κάθε έκδήλωση προσωπολατρέίας τόν καιρό τής ύπαρξης τής Διεθνούς ποτέ δέν κοινωνιολογούσε το ύ ς πολυάριθμους έπαίνους γιά τίς ύπηρεσίες του. Καί άλλού γράφει ότι α ύτός κι ό Ενγκελς έγιναν μέλη τής Εταιρείας μέ τόν όρο ότι ά π ό τό καταστατικό θ' άφαιρεθούν όλα εκεί­ να τά στοιχεία πού ένισχύουν τήν υπόκλιση στήν αύθεντία. (Κ. Μάρξ καί Φ. Ενγκελς, Απαντα, 2η έκδ. τόμ. 34, σελ. 241). Στήν ΕΣΣΔ έμφανίστηκε ή προσω ­ πολατρεία τού Στάλιν, π ο ύ εκφρά­ στηκε μέ τήν ξένη πρός τό μαρξισμόλενινισμό μεγαλοποίηση τού ρόλου ένός άνθρώ που, μέ τήν παραβίαση τής λενινιστικής άρχής τής συλλογι­ κής καθοδήγησης, μέ τίς άδικαιολόγητες παραδιάσεις τής σοσιαλιστικής νομιμότητας. Αύτές οί παραβιάσεις φυσικά δέν άλλαξαν τή φύση τής σο­ σιαλιστικής κοινωνίας. Ή προσω πολατρεία είναι ξένη π ρ ό ς τή μαρξιστικολενινιστική ύλιστική άντίληψ η τής κοινωνικής έξέλιξης σύμφω να μέ τήν οποία πραγματικοί δημιουργοί τής ιστορίας δέν είναι οί έπιφανείς προσωπικότητες, οί «ήρωεςκ, άλλά ό λαός, οι έργαζόμενες μάζες. Ή ζημιά π ού προκαλεί ή π . βρίσκε­ ται στόν ύποΒιθασμό τού ρόλου τού λαού σάν δημιουργού τής ιστορίας, τού ρόλου τού Κομμουνιστικού Κόμ­ ματος σάν συλλογικού καθοδηγητή τώ ν λαϊκών μαζών. Ή π . όδηγει τήν ιδεολογική δουλιά στό δογματισμό καί τήν τσιτατολο- 

προτσές

220

πρω τόγονη κοί^ωνί'α

για. Προξενεί ζημιά στήν άνάπτυξη τής επιστημονικής σκέψης. Έχει άρνητική επίδραση στήν τέχνη καί τή λο­ γοτεχνία. Τό ΚΚΣΕ στό 20ό Συνέδριο καταδί­ κασε τήν π . σάν άσυμ6)6αστη μέ τίς άρχές τοϋ μαρξισμού-λενινισμού καί π ή ρ ε μέτρα γιά τό ξερίζωμα τών συνε­ πειώ ν της. Αύτή τή γραμμή τήν υπο­ στήριξαν οι μαρξιστές-λενινιστές τών άλλων χω ρώ ν, τό παγκόμιο κομμου­ νιστικό καί εργατικό κίνημα. Οί μαρξιστές-λενινιστές, κάνοντας κριτική στήν π ., δέν ύποτιμσύν τό ρό­ λο τώ ν καθοδηγητών, τών οργανω­ τώ ν τώ ν μαζών. Χωρίς τό Κόμμα, χω ­ ρίς τούς έμπειρους καταρτισμένους καί δραστήριους καθοδηγητές, ή έργατική τάξη δέν είναι ικανή νά κατα­ κτήσει τήν πολιτική της έξουσία, δέ διεξάγει μ' επιτυχία τήν πάλη κατά τώ ν πολιτικών της άντιπάλων. -Καμιά τάξη στήν ιστορία δέ θά πε­ τύχαινε τήν επικράτησή της — έγρα­ φ ε ό Λένιν — άν δέν άνάδειχνε πολιτι­ κούς άρχηγούς, πρω τοπόρους έκπ ρ ο σ ώ π σ υς της, π ού νά είναι ικανοί νά οργανώσουν τό κίνημα καί νά τό καθοδηγήσουνε (Β.ί. Λένιν, "άπαντα, 5η έκδ., τόμ. 4, σελ. 375). (λατιν. processus: κίνηση π ρ ό ς τά μπρός). Ή διαδοχική νομοτε­ λειακή άντικατάσταση ορισμένων φαινομένων, ορισμένων καταστά­ σεων στήν έξέλιξη ένός όποιουδήποτε π ρ ά γμ α τος, ή ίδια ή πορεία άνάπτυ­ ξης ένός φαινομένου, ένός πράγμα­ τ ο ς κλπ. Τό σύνολο διαδοχικών ένεργειών γιά τήν επίτευξη ένός άποτελέσματος, π .χ . κάποιου παραγωγικού άποτελέσματος.

μοθετικά. Επίσης ή ύποθετική άπαρίθμηση τώ ν έσόδων καί έξόδων πού άναμένουν τό κράτος, οί έπιχειρήσεις, τά ιδρύματα άκόμα καί χωριστά άτομ α σέ μιά καθορισμένη χρονική περίοδο.

πρωταρχική συσσώρευση κεφαλαί­ ου. Τό προτσές τής μετατροπής τής
βασικής μάζας τών έμπορευματοπαραγω γώ ν (κυρίως τών άγροτών) σέ μισθω τούς έργάτες διαμέσου τής στέ­ ρησης τών μέσων παραγω γής (τής ά π όσ πασ ής τους ά π ' αύτά) καί τής μετατροπής τών μέσων παραγω γής σέ κεφάλαιο. Ή π.σ.κ. προπορεύθηκε ιστορικά ά π ό τόν καπιταλιστικό τρ ό π ο παραγω γή ς καί επιτάχυνε τήν έμφάνισή του. Ή έποχή τής π.σ.κ. στή Δυτική Εύρώπη άρχισε κυρίως ά π ό τά τέλη τού 15ου αιώνα καί κρά­ τησε ώ ς τά τέλη τού 18ου αιώνα, στή Ρωσία ά π ό τό 17ο ώ ς τό 19ο αί. Ή π.σ.κ. οδήγησε ά π ό τή μιά μεριά στή διαμόρφωση τού προλεταριάτου και ά π ό τήν άλλη τής άστικής τάξης.

πρωτόγονη κοινωνία. Είναι ό πρώ τος
στήν ιστορία τής άνθρω πότητας κοι­ νωνικοοικονομικός σχηματισμός. Περιλαθαίνει τήν έποχή ά π ό τήν έμφάνι­ ση τώ ν π ρώ τω ν άνθρώ πω ν ώ ς τήν έμφάνιση τής ταξικής κοινωνίας. Τήν π .κ . τή χαρακτηρίζει ή κοινή ιδιοκτησία στά μέσα παραγω γής, ή συλλογική έργασία καί κατανάλωση π ο ύ καθορίζονταν ά π ό τό χαμηλό έπίπεδο άνάπτυξης τών παραγω γι­ κών δυνάμεων. Βασικός πυρήνας τής π.κ. κατά τή γνώμη τής πλειοψ ηφίας τών επιστη­ μόνων, ήταν ή μητριαρχική κοινότη­ τα τώ ν γενών, πού τήν άντικατάστησε στήν πατριαρχία ή πατριαρχική κοινότητα. Ή έξέλιξη τών παραγωγικών δυνά­ μεων καί τού κοινωνικού καταμερι­

προτσές

προϋπολογισμός. Είναι ό πίνακας
τώ ν κρατικών έσόδων καί έξόδων σ' ένα καθορισμένο χρονικό διάστημα (π.χ. στό χρόνο), π ού κυρώνεται νο­ 

π ρ ω τό γο ν η χοίνωνί'α

22!

πρωτόχονί/ κο<νωνία

σμού τής έργασίας οδήγησαν στήν έμ­ φάνιση τή ς ατομικής ιδιοκτησίας τού άτομικού νοικοκυριού, στή διάλυση το ύ γένους, στήν έμφάνιση τών εύπο­ ρων αρχηγώ ν καί στή μετατροπή οέ δούλους στήν άρχή τών αιχμαλώτων

καί μετά τώ ν μελών τής ίδιας τής φ υ ­ λής ττού φτώχαιναν, γεγονότα που προκάλεσαν τήν έμφάνιση τών τά ­ ξεων καί τού κράτους. Υπολείμματα τή ς π.κ. διατηρήθηκαν σέ μερικούς λαούς μέχρι τόν 20ό αιώνα. 

Ρ
Ράίχσταγ. 1. Ενα ά π ό τά όργανα τής
«Α γίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας τού γερμανικού έθνους" τόν μεοαίωνα. 2. Ράίχσταγ άπό τό 1867-1945 (ου­ σιαστικά ώ ς τό 1933) λεγόταν τό κοινοδούλιο τής Γερμανίας. νωνική ζωή τών άνθρώπων. Στήν π ο ­ ρεία τής έξέλιξης τής κοινωνίας καί στό προτσές τής κατάργησης τής άπομόνω σης άνάμεσα στίς ομάδες τώ ν άνθρώ πω ν π ο ύ ζούν σέ διαφορε­ τικές γεωγραφικές συνθήκες οι δια­ φορές αύτές εξαλείφονται. Ή άντιδραστική θεωρία τών σύγχρονων ρα­ τσιστών, ότι δήθεν ύπάρχουν «καθα­ ρές" φυλές, έττινοήθηκεγιάτή δικαίω­ ση τής ιμπεριαλιστικής πολιτικής, τήν κατάκτηση τών άδύνατων χωρών καί τήν υποδούλωση άλλων λαών. Δέν πρέπει νά συγχέεται ή ράτσα (φυλή) μέ τό έθνος, π ού είναι κοινωνικό φαι­ νόμενο καί άποτέλεσμα μακρόχρονης ιστορικής έξέλιξης τής άνθρωπότητας.

ρασιοναλισμός. Βλ. λ. ορθολογισμός. ράτσα (φυλή). Ομάδα άνθρώπων π ο ύ τούς ενώνει ή κοινή προέλευση καί οί διάφορες κληρονομικές ιδιο­ μορφίες όπω ς: ή μορφή τού σώμα­ τος, τό χρώ μα τού δέρματος, τών μα­ τιών κλπ. Οί μεγαλύτερες φυλές ήταν ή νεγρι­ κή, ή μογγολική, καί ή ίνδοευρωπαϊκή. Ή νεγρική φυλή διακρίνεται άπό τό μαύρο δέρμα καί τά σγουρά μαλ­ λιά. Ή μογγολική φυλή (Κινέζοι, Ι ά ­ πω νες, Μογγόλοι) διακρίνονται άπό τό κιτρινωπό δέρμα καί τά ίσα μαύρα μαλλιά. Ή εύρωπαϊκή φυλή έχει ά σ προ χρώμα. Στήν έμφάνιση καί τήν έξέλιξη τών φυλών άσκησαν επίδραση οι φυσικές κλιματολογίκές συνθήκες, στίς όποιες ζοΰσαν οί άνθρωποί στήν πρω τόγο­ νη έποχή καί ή άπομόνωση τών άνθρώ πινω ν ομάδων π ού δέ συνδέον­ ταν στήν άρχή μεταξύ τους. Ή επι­ στήμη άπόδείξε ότ) όλη ή άνθρωπότητα έχει βιολογική ενότητα καί ότι οί φυλετικές διαφορές έχουν δευτερεύουσα σημασία στήν εξέλιξή της, καί δέν έχουν καμιά σημασία στήν κοι­

ρατσισμός. Αντιεπιστημονική άντιδραστική «θεωρία", σύμφωνα μέτήν όποία υπάρχει δήθεν σωματική καί διανοητική άνισότητα άνάμεσα στίς άνθρώ πινες φυλές π ο ύ καθορίζεται ά π ό τή φύση. Οί ρατσιστές ισχυρί­ ζονται ότι οί διάφορες φυλές δέν είναι όμοιες μεταξύ τους καί οί έκπρόσωπ ο ί τους δέν έχουν τίς ίδιες ικανότητες καί δεξιότητες. Στήν πραγματικότητα οί φυλετικές διαφορές άποτελούν έξωτερικές φ υ­ σικές ιδιομορφίες, π ο ύ δέν έχουν ση­ μασία στήν άνάπτυξη τών ικανοτή­ τω ν στήν κοινωνική καί πολιτιστική δραστηριότητα. Οί άντιδραστίκοί κύ­ κλο) τώ ν καπιταλιστικών χωρών, στηρίζόμενσί στίς ρατσιστικές θεωρίες, 

223 έφαρμοζουν πολιτική φυλετικών δια­ κρίσεων περιορίζοντας τά δικαιώμα­ τα καί διώ κονταςτίς εθνικές μειονότη­ τες π .χ. τούς νέγρους καί τούς έρυθρόδερμους στις ΗΠΑ. Τά συμπεράσματα τής επιστήμης (εθνογραφίας, άνθρωπολογίας, ιστο­ ρίας) καί τό ζωντανό παράδειγμα τού πολυεθνικού σοθιετικού κρότους διαψ εύδουν τίς μισάνθρωπες ρατσιστι­ κές επινοήσεις. Ή πείρα τής ΕΣΣΔ δεί­ χνει ότι οί μή εύρωπαϊκοί λαοί μπαί­ νοντας στό ρεύμα τής σοβιετικής άναπτυξη ς είνα) ικανοί ν' αφομοιώσουν καί ν' αναπτυξουν πρω τοπόρο πολι­ τισμό, ό π ω ς καί οι εύρωπαϊκοί. Οί προοδευτικές δυνάμεις όλου τού κό­ σμου διεξάγουν άνειρήνευτη πάλη κατά τού ρατσισμού.

/Μ&ζίοκσ,Μός

ρεαλισμός. Μέθοδος καλλιτεχνικής δημιουργίας μέ βασικό αίτημα τή σω­ στή απεικόνιση τής πραγματικότη­ τας. Ό ρ. προϋποθέτει τήν άποκάλυψ η , τό φανέρωμα μέ καλλιτεχνικές μορφές τού πραγματικού ιστορικού περιεχομένου, τής ούσίας καί τού νοήματος τώ ν φαινομένων τής ζωής. Μιά ά π ό τίς σπουδαιότερες ιδιομορ­ φίες τή ς ρεαλιστικής τέχνης είναι ή άπεικόνιση τών χαρακτηριστικών φαινομένων στή ζωή τής κοινωνίας. Γ)' αύτό έκτός ά π ό τήν ορθότητα τών λεπτομερειών ό ρ. άπαιτεϊ τήν άκρί6εια άπόδοσης τών «τυπικών χα ρα­ κτήρων στις τυπικές καταστάσεις". Ό λη ή ιστορία δείχνει ότι ή τέχνη είχε ιδεολογικό βάθος καί καλλιτεχνι­ κή τελειότητα, όταν άκολουθούσε τό ρεαλισμό καί πτώση όταν άπομακρυνόταν ά π ' αύτόν. Ο ρεαλισμός στό σχολαστικισμό τού μεσαίωνα ήταν κατεύθυνση φιλο­ σοφική π ο υ ύποστήριζε ότι οί γενικές έννοιες υπάρχουν πραγματικά καί π ρ ο ϋπ ά ρ χουν ά π ό τά ξεχωριστά τά συγκεκριμένα πράγματα. Ό μεσαιω­ νικός ρεαλισμός συνέχιζε τή γραμμή

τού Πλάτωνα στή φιλοσοφία σχετικά μέ τή λύση τού προβλήματος τής σχέ­ σης τής έννοιας καί τού άντικεψενικού κόσμου, τού γενικού καί τού ένικού (ατομικού!. Ό ρ. άπόκτησε βαθύ κοινωνικό περιεχόμενο στή λογοτεχνία τού 19ου αιώνα. Οι έκπρόσωποί του αύτή τήν περίοδο απεικόνιζαν μέ κριτικό πνεύ­ μα τ' άρνητικά φαινόμενα τής ζωής, άποκάλυπταν τίς κοινωνικές άντιθέσεις και μάλιστα πολλές φορές ενάν­ τια στίς πολιτικές τους άντιλήψεις. Μέ τά έργα τους προκαλούσαν τή διαμαρτυρία ένάντια στήν ύπάρχουσα κοινωνική κατάσταση. Τόν κριτικό ρεαλισμό άνάπτυξαν στή Ρωσία ό Ποΰσκιν, ό Γκόγκολ, ό Τολστόι, ό Τσέχοφ , καί στή Δύση ό Σταντάλ, ό Ντίκενς, ό Μπαλζάκ, ό Φλομπέρ, κ.ά. Στή σοσιαλιστική κοινωνία εμφανί­ στηκε καί εδραιώθηκε ό σοσιαλιστι­ κός ρεαλισμός. ρεΒανσισμός. Ή επιδίωξη ένός κρά­ τους νά πετύχε) μέ τόν πόλεμο τήν έπιστροφή έδαφών καί περιοχών καί τήν έπανάκτηση τών θέσεων πού έχα­ σε σέ προηγούμενους πολέμους. Ό ρεθανσισμός χρησιμοποιείται άπό τήν άστική τάξη γ)ά τήν προετοιμα­ σία τών ιμπεριαλιστικών κατακτητι­ κών πολέμων. ρεΗ)ζ<ονίομός (άναθεωρητισμός). Ρεύμα στό έργατικό κίνημα π ο ύ επι­ διώκει νά ευνουχίσει, νά έκχυδαΐσει, νά μηδενίσει τό μαρξισμό μέτήν άναθεώρηση, δηλαδή τήν επανεξέταση, τή διαστρέθλωση καί τήν άρνηση τών βασικών του θέσεων, π ρ ό ς όφελος τής άστικής τάξης. Τήν άναθεώρηση τού μαρξισμού άρχισε άνω κτά ό γερμανός σοσιαλδη­ μοκράτης Μπερνστάιν στά τέλη τού 19ου αίώνα. Στή Ρωσία τυπικοί εκπρόσωποι τού ρεθιζιονισμου ήταν οί «νόμιμοι μαρξιστές", οί οίκονομιστές καί oi μενσεθίκοι. Ό ρεθιζιονισμός κυριάρχησε στή 2η Διεθνή. 

224 Ό σύγχρονος ρεΒιζιονισμός πρ ο­ σπαθεί νά δυσφημίσε) τή διδασκαλία τού μαρξισμού-λεν)ν)σμού, τή θεωρεί "άπαρχαιωμένηκ καί διαδίνε) ότι έχα­ σε τή σημασία της στή σημερινή κο)νων)κή έξέλιξη. Οί ρε8ιζ)ον)στές π ρ ο ­ σ πα θούν νά ύποσκάψουν τήν πίστη τή ς εργατικής τάξης καί τού έργαζόμενου λαού στό σοσιαλισμό. Άρνούνται τήν ιστορική άνάγκη τής σοσιαλι­ στικής έπανάστασης καί τής δικτατο­ ρίας τού προλεταριάτου, στήν περίο­ δο τού περάσματος ά π ό τόν καπιτα­ λισμό ατό σοσιαλισμό, άρνούντα) τόν καθοδηγητίκό ρόλο τού μαρξίστικολεν)ν)στ)κού κόμματος καί τίς άρχές το ύ προλεταριακού διεθνισμού, επι­ διώκουν τή μετατροπή τού λενιν<στικού κόμματος νέου τύπου άπό μαχη­ τική έπαναστατίκή οργάνωση σ' ένα είδος λέσχης συζητήσεων. Ή Διακήρυξη τής Διάσκεψης τών Κομμουνιστικών καί Εργατικών Κομ­ μάτων (1957) τόνισε ότι ό ρ. άποτελε! τόν κύρ<ο κίνδυνο στίς σύγχρονες συνθήκες καί κάλεσε σέ άποφασιστική πάλη ένάντια στό ρ. στίς γραμμές τώ ν κομμουνιστικών καί εργατικών κομμάτων. σης τών θεσμών κλπ.) χωρίς τήν κατάργηση τής κοινωνικής δομής. Τυ­ πικά ρ. είναι ή εισαγωγή κάποιου νέου περιεχομένου. Ωστόσο ρ. λέγε­ ται συνήθως ή λίγο πολύ προοδευτι­ κή μεταρρύθμιση. Στήν άνταγωνιστική κοινωνία ή ορισμένη βελτίωση τής θέσης τώ ν έργαζομένων χρησιμο­ ποιείται ά π ό τήν άρχουσα τάξη γ<ά τή διατήρηση τής κυριαρχίας της. Ό μαρξισμός-λενινισμός άπορρίπτει τίς ά π ό ψ εις τών ρεφορμίστών π ο ύ άρνούντα) τήν ούσίαστική δια­ φ ορ ά , π ο ύ ύπάρχει άνάμεσα στή ρ. καί τήν έπανάσταση, π ο ύ άρνούνται τόν έπαναστατικό άγώνα. Ό μαρξισμός-λενινισμός άπορρίπτε) έπίσης καί τή δογματική, σεχταρίστική ά π ο ψ η π ο ύ υποτιμάει τήν πάλη γιά μεταρρύθμισες. Στήν π ο ­ ρεία τού επαναστατικού άγώνα τής έργατικής τάξης γ)ά τήν έξουσία οι μεταρρυθμίσεις μπορούν ν' άποτελέσουν παράλληλα πρόσθετο άποτέλε­ σμα αύτής τής πάλης. Σέ πολλές χώρες ή έργατική τάξη, μ' επικεφαλής τά κομμουνιστικά κόμμα­ τα διεξάγει άγώ να γιά ριζικές μεταρ­ ρυθμίσεις, π ο ύ θίγουν άμεσα τίς βά­ σεις τού καπιταλιστικού συστήματος. Στίς συνθήκες τού σοσιαλισμού, ό π ο υ δέν ύπάρχει ταξικός άνταγωνισμός, οι ρ. είναι τό μέσο άλλαγής διά­ φ ορω ν τομέων τής κοινωνικής ζωής.

ρελατιβισμός. Βλ. λ. σχετικοκρατία.
ρεπλίκα (γαλλ. reptique). 1. Σύντομη άνταπάντηση, άντίρρηση. 2. Παρατήρηση ά π ό τή θέση τού καθήμενου (σέ συνέδριο, σέ συνέλευ­ ση κλπ.). 3. Στή θεατρική παράσταση τό τέ­ λος μ)άς φράσης, τά τελευταία λόγια ένός πρ οσ ώ π ου π ού παίζε) στή σκη­ νή μετά ά π ό τό όποιο άκολουθει άλλο π ρ ό σ ω π ο , είτε άκολουθει ειδική πράξη

ρεφόρμα (μεταρρύθμ)ση). Αλλαγή, αναδιοργάνωση κάποιας πλευράς τή ς κοινωνικής ζωής (τής κατάστα­

ρκρορμΜψός. Πολιτικό ρεύμα στό ερ­ γατικό κίνημα πού άνπκαθίστά τήν πάλη τής έργατικής τάξης ενάντια στόν καπιταλισμό γ)ά τή δικτατορία τού προλεταριάτου καί τό σοσιαλι­ σμό, μέ μικρές μεταρρυθμίσεις, πού δέ θίγουν τά θεμέλια τού έκμεταλλευτίκού συστήματος. Ό ρ. είνα) μ<ά ά π ό τίς μορφές τού οπορτουνισμού. Εμφανίστηκε στό δεύτερο μ)σό τού 19ου αιώνα καί δια­ δόθηκε σέ όλες τίς καπιταλιστικές χώ ­ 

ριζοσπάστες σοσίαΑίοτεί

223

^rpo/ΛϊνΤίίΟ?^ χοίνωνίοΑο^ία

ρες. Κοινωνικό στήριγμα τού ρ. είναι ή «εργατική άριστοκρατία*. Ή 2η Διε­ θνής μεταδλήθηκε σέ διεθνή οργάνω­ ση τοϋ οπορτουνισμού. Οί μπολσεβί­ κοι έκαναν διαρκή άττοφασίστική π ά ­ λη ένάντια στις διάφορες μορφές τού p., το ύς ότταδούςτού Μπερνοτάιν καί τού Κάουτσκι στή Γερμανία, τών κοίκονομιστών« καί τών μενσε6ίκων στή Ρωσία τώ ν «αύστρομαρξιστών* στήν Αύστρία κλπ. Στήν έποχή μαςτίς ιδέες τού ρ. κλη­ ρονόμησαν οί δεξιοί σοσιαλιστές. Οί ρεφορμιστές,προπαγανδίζουντή «θε­ ωρία* τή ς συνεργασίας τών τάξεων, τή θεωρία τού «δημοκρατικού σοσια­ λισμού*, δηλαδή τής μετεξέλιξης τού καπιταλισμού σέ σοσιαλισμό κλπ. Ό μαρξισμός-λενινισμός δέν άρνε!ται τήν άνάγκη τής πάλης γιά μεταρ­ ρυθμίσεις, γιά τή βελτίωση τής υλι­ κής, πολιτικής καί πολιτιστικής θέσης τώ ν εργατών στόν καπιταλισμό, θεω­ ρεί όμω ς τίς μεταρρυθμίσεις αύτές σάν συμπληρωματικό άποτέλεσμα τής ταξικής πάλης, π ού βασικός της σ κοπός είναι ή άντικατάσταση τού καπιταλισμού μέ τό σοσιαλιστικό σύ­ στημα.

ριζοσπαστισμός. 1. επιδίωξη, τάση γιά άποφασιστικά μέτρα καί ένέργειες. 2. Πολιτικό ρεύμα (ό άστικός ριζο­ σπαστισμός) π ού εκφράζει τά συμφέ­ ροντα τής μικροαστικής τάξης, τό όποιο π ρ ώ το διατύπωσε στό π ρ ό ­ γραμμά του τό αίτημα μεμονωμένων δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων στά πλαίσια τού καπιταλιστικού συστή­ ματος. Ο ρ. στήν έποχή τού ιμπερια­ λισμού άποδείχθηκε έχθρός τών πραγματικώ ν δημοκρατικών μετα­ σχηματισμών.

ριζοσπάστες σοσιαλιστές (Κόμμα Ρι
ζοσπαστώ ν καί Ριζοσπαστών-Σοοιαλ ιστών). Τό άρχαιότερο άστικό κόμμα τής Γαλλίας, π ού δημιουργήθηκε τό 1901. Οι ρ.σ. μαζί μέ τ ' άλλα άστικά κόμματα, εύθύνονται άπέναντι στό γαλλικό λαό γιά τήν πολιτική πού οδήγησε στή συνθηκολόγηση τής Γαλ­ λίας τό 1940. Μετά τό Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ά π ό τό κόμμα αύτό άποσπάστηκαν οί άριοτεροί ριζοσπάστες, (Πιέρ Κότ κ.ά.) πού συνεργάστηκαν μέ τις δημοκρατικές δυνάμεις. Στό κόμμα αύτό ύπάρχουν διάφορα ρεύ­ ματα καί ορισμένοι καθοδηγητές, π ο ύ ύποστηριζουν τήν άποκατάσταση φιλικών σχέσεων μέ τήν ΕΣΣΔ καί τίς χώ ρες τού σοσιαλισμού.

κοινωνιολογία. Είναι ρεύμα στήν κοινωνιολογία π ο ύ δια­ μορφώθηκε στά μέσα τού 19ου αί. στήν Αγγλία καί στή Γερμανία. Ή «ρ.*κ. περιπλεκόταν μέ τό φεουδαρ­ χικό σοσιαλισμό (Καρνέιλ), άργότερα οί ιδέες της άναπτύχθηκαν ά π ό τούς ίδεολόγους τού γερμανικού φασι­ σμού (Γιούντερ, Κρίκ, Ρόζενμπεργκ κ.ά.). Οί έκπρόσωποι τής <<ρ.*κ. κά­ νουν κριτική στόν πολιτισμό, άπορρίπ τουν τήν άστική δημοκρατία. Μόνη διέξοδο ά π ό τό άδιέξοδο στό όποιο παραδέρνει ή άνθρω πότητα βλέπουν τήν άλλαγή τής ύπάρχουσας κατά­ στασης διαμέσου τής «παγκόσμιας έπέκτασης*. Οί οπαδοί τής «ρ.*κ. συνδέουν τίς ιδέες τους μέ τή ρατσι­ στική θεωρία π ού έκθείαζε τήν άριανή ράτσα καί έπεδίωκε τήν παγκό­ σμια κυριαρχία της. Στά τέλη τού 18ου καί τίς άρχές τού 19ου αί. στή Γερμανία ύπάρχει ή ρο­ μαντική σχολή (Σέλιγκ Σλαίερμάχερ, Τίκ, Νοθάλις κ.ά.) ή όποια τάχθηκε ένάντια οτή διαφώτιση άντιπαραθέτοντάς την στή λατρεία τού αισθήμα­ τος καί τής δημιουργικής έκστασης π ο ύ δήθεν άποκαλύπτει τά μυστικά τή ς φύσης βαθύτερα ά π ό τήν έπίμονη δουλιά τού έπιστήμονα. Οί ρομαν­ τικοί ίδανικοποιούσαν τό φεουδαρχι­ κό καθολικό παρελθόν, μερικοί ά π '

κρομαντίκήΒ 

pOjHavrtqMOi

226

ρονρπράία

αυτούς έγιναν ιδεολόγοι τής παλινόρ­ θωσης.

ρομαντισμός. Ιδεολογική καί καλλιτε­ χνική κατεύθυνση στόν εύρωπαϊκό καί τόν αμερικανικό πνευματικό πολι­ τισμό τού 18ου καί τού πρώ του μισού τού 19ου αιώνα. Ό ρ. έκφραζε τήν άπογοήτευση γιά τά αποτελέσματα τής Μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης στήν ιδεολογία τού διαφωτισμού καί τής άστικής προόδου. Στήν ίσοπέδωση τής προσω πικότητας άντιπαράθεσε τή στροφή π ρ ός τήν άπεριόριστη ελευθερία, πρός τό «άπειρο", τή δίψ α τής τελειότητας, τό π ά θο ς τής προσω πικής άνεξαρτησίας τού πολί­ τη. Ή βασανιστική άσυμφωνία τού ιδανικού καί τής κοινωνικής πρ αγμ α­

τικότητας άποτελεί τή βάση τής ρο­ μαντικής κοσμοαντίληψ ης καί τής τέ­ χνης. Ή ιδεολογία καί ή πρακτική τού ρ. βρήκαν τήν έκφρασή τους στήν έξιδανίκευση τού έθνικού παρελθόντος, τώ ν παραδόσεω ν τής λαϊκής δη­ μιουργίας καί τού πολιτισμού καί στήν τάση δημιουργίας μιας γενικής εικόνας τού κόσμου.

ρουμπρίκα (λατιν. τίτλος νόμου γραμμένος μέ κόκκινα γράμματα). 1. Επικεφαλίδα τμήματος ένός έργου, ή όποια τά παλιά χρόνια γραφόταν μέ κόκκινη μελάνη. 2. Στήν εύρείατης έννοια ή ρ. σημαί­ νει τμήμα, υποδιαίρεση. 3. Στήλη εφημερίδας. 

Σ
σάλτο μορτάλε (ίταλ. sulto mortaie).
Κατά λέξη πήδημα θανάτου. 1. Τό π ή ­ δημα τοϋ άκροθάτη, πού συνοδεύε­ ται μέ ταυτόχρονη περιστροφή τού σώ ματός του στό κενό. 2. Μ εταφορικά έτπκίνδυνο, απε­ γνωσμένο βήμα, διάθημα κλπ. Οι θιασώτες τών σεχταριστικών άντιλήψεων στό εργατικό κίνημα άρνούνται τήν άνάγκη ενότητας δράσης τής έργατικής τάξης, όλων τών άντιιμπεριαλιστικών δυνάμεων, ύποτιμούν τή δουλιά στά ρεφορμιστικά συνδικάτα, στά άστικά κοινοβούλια, στούς συνεταιρισμούς καί τίς άλλες μαζικές οργανώσεις. Ο σ. είτε κατα­ δικάζει τούς έπαναστάτες έργάτες σέ παθητική άναμονή, είτε τούς σπρώ ­ χνει σέ άριστερίστικες τυχοδιωκτικές ενέργειες.

σαμποτάζ. Προμελετημένη ματαίωση
μιάς έργασίας, είτε διαμέσου τής άρ­ νησής της, είτε μέσω έσκεμμένης άδιαφ ο ρ ίας γιά τήν πραγματοποίησή της. Π.χ. στή Ρωσία μετά τή νίκη τής Οκτωβριανής Επανάστασης οι π α ­ λιοί τσαρικοί υπάλληλοι έκαναν άντεπαναστατικό σαμποτάζ γιά νά δυ­ σκολέψουν τήν οικοδόμηση τού σο­ σιαλισμού. Ά π ό τήν άλλη μεριά, όμως, τό σαμ­ π ο τά ζ χρησιμοποιείται ορισμένες φ ο­ ρές σάν μέσο δίκαιου άπελευθερωτικού άγώ να τών εργαζομένων στίς κα­ πιταλιστικές χώρες. Τέτιος ήταν π.χ. ό χα ρακτήρας τού σαμποτάζ πού χρησιμοποίησαν οί λαοί τών χωρών π ο ύ είχαν κατακτήσει οί χιτλερικοί καθώ ς καί ή πάλη τών εργατών πού οί χιτλερικοί μετέφεραν μέτή βία στά κάτεργα τής Γερμανίας γιά έργασία.

σεχταρισμός (στό εργατικό κίνημα).
Είναι σύνολο άπόψ εω ν (πάντα δογ­ ματικών, συχνά μικροαστικών) καί εν­ εργειών π ο ΰ οδηγούν τίς επαναστατι­ κές οργανώσεις καί τά κόμματα στήν ά πόσ πασ η ά π ό τίς μάζες τών εργαζο­ μένων.

σημασία καί νόημα. Σημασία ένός π ρ ά γμ α τος θεωρείται αύτό πού είναι τό π ρ ά γμ α γιά τήν κοινωνική πράξη. Ή σημασία έξαρτάται άπό τίς λει­ τουργίες π ο ύ έκπληρώνει τό πράγμα στή δράση τών άνθρώπων. Ή σημα­ σία αύτή καθορίζεται ά π ό τήν π ρ α γ­ ματική άντικεψενική ούσία τού π ρ ά γ­ ματος, γιατί αύτό έκπληρώνει μόνο έκεινες τίς λειτουργίες, οι όποιες κα­ θορίζονται ά π ό τή δική του φύση. Τό νόημα είναι ή συγκεκριμενοποίη­ ση τής σημασίας σέ συσχετισμό μέ τή σημασία τώ ν άλλων λέξεων είτε μέ τήν υλική κατάσταση. Ο συσχετισμός, ή άλληλουχία τών σημασιών π ο ύ γεννάει τό νόημά τους καθορίζεται είτε ά π ό άντικειμενικούς παρ άγοντες τής πραγματικότητας καί τήν άντικεψενική λογική τού συλ­ λογισμού είτε άπό ύποκειμενικούς παράγοντες: ά π ό τίς επιθυμίες, τις επιδιώξεις, τούς κοινωνικούς καί προσω πικούς σκοπούς (καί τούς τα ­ 

228 ξικούς) τού άνθρώ που κλπ. Καί μόνο ή κοινωνική πράξη φέρνει ένα νόημα τώ ν άντικειμενικών σημασιών σέ άντιστοιχία μέ τήν ούσία τών πραγματι­ κών άντικειμένων καί φαινομένων. Ή κοινωνική πρακτική άπορρίπτει τις υποκειμενικές διαστρεδλώσεις καί κα­ τοχυρώνει τή νοητική πολυμορφία π ο ύ άναπαράγει τήν πραγματική π ο ­ λυμορφία τού συγκεκριμένου. σιωνισμός. Εθνικιστικό ρεύμα πού έμφανίστηκε στά τέλη τοϋ 19ου αιώνα μέσα στήν έδραϊκή άστική τάξη τών ευρω παϊκών χωρών. Τή βάση τοϋ σ. τήν άποτελει ή ιδέα τού ενιαίου «έδραϊκού έθνους" π ού άγκάλιασε δήθεν τούς Εβραίους όλων τών χω ­ ρών τού κόσμου. Αύτή ή άντιδραστ)κή καί άστήρικτη άπό έπιστημονική ά π ο ψ η ιδέα άντιτίθεται στά συμφέ­ ροντα τού έδραϊκού προλεταριάτου. Ό σ., ό π ω ς καί ό άντισημιτισμός, άντιπαραθέτοντας τούς Εδραίους στούς λαούς άνάμεσα στούς όποιους ζοϋν οΐ Εδραίοι προσπαθεί ν' άνάψει τό μίσος μεταξύ τών Εδραίων καί τών άλλων λαών, έπιχειρεί ν' άπομονώνει το ύς Έθραίους έργαζόμενους, νά έμποδίσει τή συμμετοχή τους στό γενικό εργατικό καί δημοκρατικό κίνημα. Διαδίδοντας τήν άπατηλή ιδέα γιά τήν ένότητα τώ ν «εθνικών συμφερόντω ν όλων τών Εδραίων ό σ. βάζει σάν κα­ θήκον τήν ύποταγή τών συμφερόν­ τω ν τών εργαζόμενων Εδραίων στά ταξικά συμφέροντα τής έδραϊκής άστικής τάξης.

σ ο Α ί^ ίσ /^ ό ς

κή Ακαδημία, Σέξτος. Εμπειρικός κ.ά.). Στό 16ο - 18ο αιώνα ό σ. ήταν συνώ­ νυμος τής ελευθερίας τής σκέψης καί τής κριτικής τών θρησκευτικών καί φιλοσοφικών δογμάτων.

σκοπιμότητα. Είναι ή άντιστσιχία τού
φαινομένου είτε τού προτσές σέ μιά ορισμένη κατάσταση, π ο ύ τό ύλικό εί­ τε τό ιδεολογικό της πρότυπο προδάλλει μέ τήν ιδιότητα καθορισμένου σκοπού. Είναι έπίσης μορφή έκδήλωσης τών αίτιακών σχέσεων τών π ρ α γ­ μάτων. Στήν κυδερνητική ή σ. συνδέε­ ται μέ τήν άρχή τής άντίστροφης σύν­ δεσης (δηλαδή μέ τήν επίδραση τοϋ άποτελέσματος τού προτσές στήν άρχικήτου κατάσταση, στήνάφετηρία).

σο8χόζ (σοδιετικό νοικοκυριό). Είναι
μιά μεγάλη κρατική άγροτική επιχεί­ ρηση έξοπλισμένη μέ πρω τοπόρα τε­ χνική. Ό λα τά μέσα παραγω γής τών σοδχόζ καί όλα τά προϊόντα πού παρ ά γουν άποτελούν κρατική ιδιο­ κτησία. Δημιουργούνται σοδχόζ έξειδικευμένα: παραγω γής δημητρια­ κών, κτηνοτροφικά, τεχνικών καλ­ λιεργειών κλπ. Πολλά σοδχόζ άναπτύσσονται σάν σοσιαλιστικά νοικο­ κυριά πολλών κλάδων τής άγροτικής οικονομίας. Στό σοδχόζ άνήκει ό σ πουδαίος ρόλος τής σοσιαλιστικής μεταμόρφωσης τοϋ χωριού, καθώς καί τής γοργής άνάπτυξης όλων τών κλάδων τής άγροτικής οικονομίας καί τή ς π α ρ α γω γή ς άφθονίας άγροτικών προϊόντων.

σκεπτικισμός. Φιλοσοφική άπ οψ η π ο ύ τή διακρίνει ή άμφιθολία γιά τήν ύπαρξη κάποιου σίγουρου κριτήριου τής άλήθειας. Ο αγνωστικισμός είναι άκραία μορφή τού σκεπτικισμού. Ο σ. έμφανίστηκε σάν κατεύθυνση στήν άρχαία ελληνική φιλοσοφία (Πύρρσς, Άρκεσίλαος στήν Πλατωνι­

σολίψισμός (λατιν. sotus ipse: αύτός
μόνος). Ακραία μορφή τοϋ ύποκειμενικού ιδεαλισμού, πού ισχυρίζεται ότι άναμφίδολη πραγματικότητα είναι μόνο τό ύποκείμενο ένώ όλος ό άλλος κόσμος ύπάρχει μόνο στή συνείδησή του (ή κατεύθυνση τοϋ σ. χαρακτηρί­ 

229 ζει τή φιλοσοφία τού Μπέρκλεί, τού έμπειριοκριτικισμού κλπ.).

<HXHO/ÎM7pÔÇ

για την ενότητα τής έργατικής τάξης.

σοσιαλισμός. Ή πρώ τη ή κατώτερη σοσιαλδημοκρατία.
Eivat ττολιτικο ρεύμα μέσα στο εργατικό κίνημα που διαμορφώθηκε με τη δημιουργία τών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων τα όποια ανήκαν στη Β Διεθνή. Την π ρώ τη περίοδο τής δράσης τους τα σοσιαλδημοκρατικοί κόμματα έπαι­ ξαν θετικό ρολο διαδίδοντας οτίςπλατιές λαϊκές μαίες τίς ιδέες τού σοσιαλι­ σμού και συμ6αλλοντας στή δημιουρ­ γία μαζικών οργανώσεων τής έργατι­ κής τάξης. Ο μω ς πριν άκόμα τόν Α Παγκόσμιο Πόλεμο τα σοσιαλδημο­ κρατικά κόμματα έκτός ά π ό τό ρωσι­ κό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα τών μπολσεβίκων ακολούθησαν δρόμο όπορτουνιστικό. Οί άρχηγοί καί οί θεωρητικοί τής σοσιαλδημοκρατίας έφάρμοζαν πολιτική ταξικής συ­ νεργασίας μέ τήν άστική τάξη, άρνούνταν τήν προλεταριακή επανά­ σταση καί τή δικτατορία τού προλε­ ταριάτου, γεγονός π ού οδηγούσε στήν ύποταγή τών συμφερόντων του προλεταριάτου στά συμφέροντα τής αστικής τάξης. Στά χρόνια τού Α Παγκόσμιου Πολέμου τά σοσιαλδη­ μοκρατικά αύτά κόμματα πέρασαν ανοιχτά μέ τό μέρος τής αστικής τά ­ ξης, έγιναν οοσιαλσω6ίνιοτικά. Μετά τήν Οχτω6ριανή Επανάσταση στή Ρωσία οί δεξιοί άρχηγοί τών σοσιαλ­ δημοκρατικών κομμάτων τάχθηκαν ενάντια στή Σοβιετική Ένωση. Μετά τό Β Παγκόσμιο Πόλεμο στίς χώρες π ο ύ άκολούθησαν τό δρόμο τού σο­ σιαλισμού τά σοσιαλδημοκρατικά καί τά κομμουνιστικά κόμματα ενώθηκαν στή βάση τού μαρξισμσύ-λενινισμού. Σήμερα πολλοί σοσιαλδημοκράτες εί­ ναι ύπέρ τής δραστήριας πάλης ένάντια στήν άπειλή νέου πολέμου καί τή στρατοκρατία, πάλης γιά τή συνεν­ νόηση μέ τά κομμουνιστικά κόμματα, φάση τού κομμουνισμού. Ο σ. νίκησε γιά πρώ τη φ ορά στήν ΕΣΣΑ (οί βάσεις τού σ. οικοδομήθηκαν στά μέσα τής δεκαετίας 1930-1940) ύστερα άπό τή νίκη τής Μεγάλης Οκτωβριανής Σο­ σιαλιστικής Επανάστασης καί τήν έκγαθίδρυση τής δικτατορίας τού π ρ ο ­ λεταριάτου, τήν έκβιομηχάνιση, τό σοσιαλιστικό μετασχηματισμό τής άγροτικής οικονομίας καί τήν πολιτι­ στική επανάσταση. Μετά τό Β Παγ­ κόσμιο Πόλεμο δημιουργήθηκε τό παγκόσμιο σύστημα τού σοσιαλι­ σμού. Ό σ. καταργεί τήν άτομική ιδιοκτη­ σία καί τήν εκμετάλλευση άνθρώπου ά π ό άνθρω πο. Εξαλείφει τίς οικονο­ μικές κρίσεις καί τήν άνεργία, δη­ μιουργεί δυνατότητες σχεδιασμένης, άδιάκοπης καί γοργής άνάπτυξης τώ ν παραγω γικώ ν δυνάμεων καί τε­ λειοποίησης τών σχέσεων π α ρ α γω ­ γής. ' Υλικοτεχνική βάση τού σ. άποτε­ λεί ή ισχυρή βιομηχανία μηχανοκατασκευών. Σκοπός τής κοινωνικής π α ρ α γω γή ς είναι ή άνοδος τής εύημερίας τού λαού καί ή όλόπλευρη άνά­ πτυξη τού κάθε μέλους τής κοινω­ νίας. Αρχή τού σ. είναι: «άπότόν καθένα ανάλογα μέ τίς ίκανότητές του, στόν καθένα σύμφωνα μέ τήν έργασία
TOU".

Ή σοσιαλιστική κοινωνία άποτελείτα) ά π ό εργαζόμενους: τήν έργατική τάξη, τή συνεταιριστική άγρστιά, τή διανόηση. Καθοδηγητικό ρόλο παίζει ή έργατική τάξη καί τό μαρξιστικολενίνιστίκό τη ς κόμμα. Μέ τήν άνάπτυξη καί τήν έδραίωση τού σ. τό κράτος τής δικτατορίας τοϋ προλεταριάτού μετατρέπεται σέ π α λ­ λαϊκό σοσιαλιστικό κράτος. Εδραιώ­ νονται νέες αρμονικές σχέσεις άνάμε- 

σοσίφΑκτπκτ? επαγώπτκπ?

230

σα στίς τάξεις καί τίς κοινωνικές ομά­ δες, τά έθνη καί τούς λαούς. Ό σ. άποτελεΐ άνώτερη μορφή δη­ μοκρατίας, εξασφαλίζει στούς εργα­ ζόμενους ττολπΊκές έλευθερίες, κοινω­ νικά δικαιώματα, ισοτιμία τών έθνών καί τών λαών. Στό σ. διαμορφώνεται νέος σοσιαλιστικός τρόπος ζωής. Ό σ. περνά διάφορες βαθμίδες καί φτάνει στό στάδιο τής ώριμης σοσιαλίστικής κοινωνίας, όπου αποκαλύ­ πτονται όλο καί περισσότερο οί δη­ μιουργικές δυνάμεις καί τά πλεονε­ κτήματα τού σοσιαλιστικού τρόπου ζωής. Στό στάδιο τού άναπτυγμένου σο­ σιαλισμού (ΕΣΣΔ) αυξάνουν οι ρυθμοί τής κίνησης τής κοινωνίας πρός τόν κομμουνισμό μέ βάση τή συνένωση τών επιτεύξεων τής έπιστημονικοτεχνικής επανάστασης μετά πλεονεκτή­ ματα του σοσιαλισμού. Δημιουργειται ή ύλικοτεχνική βάση τοϋ κομμου­ νισμού. Οί σοσιαλιστικές κοινωνικές σχέσεις τελειοποιούνται καί μετατρέπονται σέ κομμουνιστικές. Άνεθαίνει ή εύημερία τού λαού. Δημιουργουνται πιό ευνοϊκές συνθήκες γιά τήν ολό­ πλευρη άνάπτυξη τού άτόμου. σοΦΐαλ!<τπκή έπανάσταση. Είναι ή ριίική ποιοτική άλλαγή τής κοινωνίας, ή μετάθαση άπό τόν καπιταλισμό στό σοσιαλισμό. Είναι ή προλεταριακή έπανάσταση, ό άνώτατσς τύπος κοι­ νωνικής επανάστασης πού πραγμα­ τοποιεί τό πέρασμα από τόν καπιτα­ λιστικό κοινωνικοοικονομικό σχημα­ τισμό στόν κομμουνισμό. Ή ο.έ. περιλαέαίνει τήν κατάληψη τής εξουσίας ά π ό τήν εργατική τάξη, τή διάλυση τής παλιάς κρατικής μηχανής, τήν κατάργηση τών ταξικών και κοινωνι­ κών ανταγωνισμών καί τήν εκμετάλ­ λευση άνθρώ που άπό άνθρωπο, τήν καθιέρωση τής κοινωνικής ιδιοκτη­ σίας στά μέσα παραγωγής, τή δη­

μιουργία συστήματος συνειδητής διεύθυνσης τών οικονομικών καί κοι­ νωνικών προτσές, άνάπτυξη τής σο­ σιαλιστικής δημοκρατίας, πραγματο­ ποίηση τής πολιτιστικής επανάστα­ σης. Η σ.έ. ξεπηδάει άπό τήν ταξική πάλη πού καθοδηγείται ά πό τό επα­ ναστατικό κόμμα τής έργατικής τά­ ξης, ή όποια είναι ή κύρια κινητήρια δύναμη καί ό ηγεμόνας τής σ.έ. Ή συμμαχία τής έργατικής τάξης μέ τήν αγροτιά καί τά άλλα μ ή προλεταρια­ κά στρώματα τών εργαζομένων (ση­ μαντικό μέρος τής διανόησης, τών υπαλλήλων, τών μεσαίων στρωμά­ των τής πόλης) είναι άπαραίτητος όρος νίκης τής σ.έ. Ανάλογα μέ τίς συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, τόν πραγματικό συσχετισμό των ταξι­ κών δυνάμεων στή διάφορες χώρες καί σέ παγκόσμια κλίμακα ή σ.έ. μπορει νά είναι καί ειρηνική καί μή ειρηνι­ κή. Οταν οί κυρίαρχες τάξεις κατα­ φεύγουν στή βία οι επαναστατικές τάξεις διεξάγουν ένοπλο αγώνα γιά τήν εξουσία σέ συνθήκες επαναστατι­ κής κατάστασης. Η πρώτη στόν κό­ σμο νικηφόρα Οκτωθριανή Επανά­ σταση, χάρη στήν ιστορική κατάστα­ ση πού είχε δημιουργηθεΐ είχε βίαιο χαρακτήρα. Σέ μερικές ευρωπαϊκές χώρες μετά τό Β Παγκόσμιο Πόλεμο ή σ.έ. πραγματοποιούνταν σχετικά ει­ ρηνικά. Στίς σημερινές συνθήκες σέ μιά σειρά καπιταλιστικές χώρες υπάρχουν δυνατότητες ειρηνικού πε­ ράσματος στό σοσιαλισμό, πού καθο­ ρίζονται άπό τό νέο συσχετισμό τών δυνάμεων π ρ ό ς όφελος τής έργατικής τάξης καί τού σοσιαλισμού, άπό τήν έκταση τής μαζικής πάλης γιά τή δη­ μοκρατία, ά π ό τήν άνάγκη βαθιών δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων άντιμονοπωλιακού χαρακτήρα. Τις βάσεις τής θεωρίας τής σ.έ. έθε­ σαν οι Μάρξ καί Ένγκελς που άποκάλυψ αν τούς νόμους τής κοινωνικής έξέλιξης καί άπέδειξαν ότι ή σ.έ. είναι 

2 3 !

τό νομοτελειακό αποτέλεσμα έξέλιξης τής κο!νωνίας. Ο Λένιν μέ βάση τήν ανάλυση τού ιμπεριαλιστικού στα­ δίου τού καπ!ταλισμοϋ πλούτισε τή θεωρία τής σ.έ, μέ νέες θέσεις όπως: γιά τή νίκη τής επανάστασης στήν άρ­ χή σέ μ!ά ή σέ μερικές χώρες, ότι ή επανάσταση σπάζε! π ρώ τα τούς αδύ­ νατους κρίκους στήν αλυσίδα τής κα­ πιταλιστικής κυριαρχίας, ότι ήγεμόνας στήν άστικοδημοκρατική επανά­ σταση είναι τό προλεταριάτο, ότ! άποφασιοτική σημασία γ!ά τή νίκη τήςσ.έ, έχε! ήσυμμαχίατήςέργατικής τάξης μέ τήν άγροτιά, γιά τήν ποικι­ λία τών μορφών τής σ.έ. καί μιά σειρά άλλων θέσεων. σοσ!αλίστ!κός ρεαλισμός. Είναι ή δη­ μιουργική μέθοδος τής λογοτεχνίας καί τής τέχνης, ή αισθητική έκφραση τής σοσ!αλιστικής άντίληψ ης τού κό­ σμου, ή άπεικόνιοη τής ζωής στό φ ώ ς τών σοσ!αλιοτικών ιδανικών. Διαμορ­ φώθηκε στίς άρχές του 20ού αί. π ρ ώ ­ τα ά π ' όλα στή δημιουργία τοϋ Μ. Γκόρκι. Μετά τήν Όκτωθριανή Επα­ νάσταση τού 1917, στή δεκαετία τού 1920-1930 έγινε μιά ευρύτατα διεθνιστική κατεύθυνση στήν τέχνη. Ο όρος σ.ρ. έμφανίστηκε τό 1932. Οί βα­ σικές ιδεολογικές άρχές τού σ.ρ. είναι : ή λαϊκότητα, ή κομμάτικότητα καί ό σοσιαλιστικός ουμανισμός. Ή αισθη­ τική πλατφόρμα τοϋ σ.ρ. περιλαθαινει τόσο τό βάθος τής αντικειμενικής γνώσης (τή ρεαλιστική άρχή)οοο καί τό π ά θ ο ς τής υποκειμενικής δραστη­ ριότητας τού δημιουργού (μεταμορφωτική άρχή, ρομαντισμός). Ο σ;ρ. χαρακτηρίζεται σάν νέος τύπος καλ­ λιτεχνικής συνείδησης πού παριστά­ νει τό άνο!χτό ίστορικά σύστημα καλ­ λιτεχνικών μορφών (στύλ, τάσεις), τήν αληθινή άντανάκλαοη τής ζωής δ!ατηρώντας τίς βασικές ιδιότητες π ο ύ καθορίζε! ή σοσιαλιστική ιδεολογ!κότητα. Ό σ.ρ. κληρονομεί τις ζων­

τανές αισθητικές παραδόσεις τής παγκόσμιας τέχνης. Σημαντικότατο ρόλο στήν άνάπτυξη τοϋ σ.ρ. έπαιξαν οι: Μ. Γκόρκι, Μ.Α. Σόλοχοφ, Β.Β. Μαγιακόφσκι, Π. Νερούντα, Μπ. Μπρέχτ, Σ.Μ. Άιζενστάιν, Σ.Σ. Προκόπιεφ, Δ.Δ. Σοστακό6ιτς. σοφκττίκή. Συλλογισμός πού στηρίζε­ ται στήν έσκεμμένη παρα6ίαση τών νόμων τής λογικής. Διδασκαλία τών άρχαίων έλλήνων σοφιστών φιλοοόφω ν τοϋ 5ou-4ou αι. π.Χ. (Πρωταγό­ ρας, Γοργίας, Ίττπίας, Κριτίας). Οί σοφιστές μετέθεσαν τήν προσπάθεια άποκάλυψ η ς τής απόλυτης άλήθειας γιά τόν κόσμο καί τόν τρόπο ζωής στήν επεξεργασία συνταγών συμπε­ ριφοράς τών ανθρώπων «χωρίς προκαταλήψεις» στήν κοινωνία (κριτική τής παραδοσ!ακής ήθικής, σκεπτικιστίκή γνωσ!θθεωρία κλπ.). σττεκουλάτσία. 1. Σύμφωνα μέ τό σύγχρονο δίκαιο είναι ή αγορά καί μεταπώληση έμπορευμάτων είτε άλ­ λων πραγμάτω ν πού έπιδιώκει τό κέρδος. 2. Τρόπος θεμελίωσης καί διατύ­ πω σ η ς φιλοσοφικής θεωρίας, πού χρησιμοποιεί ό ιδεαλισμός όταν δια­ τυπώνει μ:ά θεωρητική άποψ η χωρίς νά στηρίζεται στήν πείρα. Αύτή ή «θεωρητική» φιλοσοφία (Πλάτωνας, Χέγκελ, Χούσερλ) ά ποοπά τή φιλοσο­ φική γνώση άπό τό κοινωνικό είναι καί τήν έξέλιξη τής Επιστήμης. Ό δια­ λεκτικός υλισμός απορρίπτει τήν τέΤ!α θεωρητική αφαίρεση καί αποδεί­ χνει τή σύνδεση τής φιλοσοφίας μέ τήν κοινωνικοϊστορική πράξη. στάδιο. Είναι μιά όρίσμένη βαθμίδα, περίοδος, στήν άνάπτυξη ένός αντι­ κειμένου, ένός φαινομένου π ού έχει τίς δικές του ποιοτικές ιδιομορφίες. 

σ τ ά τ ο υ ς κ& ?

232

στρονκτονραΑίσ/ιόί

στάτους κ6ό (κατεστημένο). Στό διε­ θνές δίκαιο είνα< ή πολιτική, νομική είτε άλλη θέση πού ύπάρχει ή υπήρξε σέ μ<ά ορισμένη στιγμή καί γιά τή δια­ τήρηση είτε επαναφορά τής όποίας γίνεται λόγος σέ ορισμένες περιπτώ ­ σεις. στρατηγική καί τακτική τού λενινι­ σμού. Είναι ή επιστήμη τής καθοδήγη­
σης τής ταξικής πάλης τού προλετα­ ριάτου. Στρατηγική είναι ό καθορισμός τής κύριας κατεύθυνσης τής ταξικής π ά ­ λης τού προλεταριάτου, τής σύνθε­ σης τού πολιτικού στρατού π ο ύ κα­ θοδηγεί στό δοσμένο στάδιο τής επα­ νάστασης, ή επεξεργασία σχεδίου χρησιμοποίησης τών εφεδρειών τής έπανάστασης, σχεδίου πάλης γιά τή συνένωση όλων τών επαναστατικών δυνάμεων γύρω στό προλεταριάτο καί ή καθοδήγηση τής δράσης τους. Ή στρατηγική παραμένει βασικά άμετάθλητη στή διάρκεια όλης τής καθορισμένης περιόδου τής άπελευθερωτικής πάλης. Ή τακτική είναι μέρος τής στρατη­ γικής καί ύποτάσσεται ολοκληρωτικά στή στρατηγική κατεύθυνση. Ή τα­ κτική σέ διάκριση ά π ό τή στρατηγική έπιδιώκει έπψ έρους στόχους, σκο­ π ο ύ ς. Αποστολή της δέν είναι νά κερ­ δίσει όλο τόν πόλεμο, άλλά ξεχωρι­ στές μάχες, νά διεξάγει μ' επιτυχία χωριστές έκστρατεΐες κι έκδηλώσεις. Ή άλλαγή μορφών καί μεθόδων τα ­ κτικής στή διάρκεια μιάς καθορισμέ­ νης στρατηγικής περιόδου είναι άναπόφ ευκτη, έπειδή ή κοινωνικοπολίτική κατάσταση άλλάζει γρήγορα. Ό λενινισμός άπαιτεί άπό τά προλετα­ ριακά κόμματα νά ξεχωρίζουν μέσ' ά π ό τίς πολυάριθμες μορφές ταχτι­ κής τίς κύριες καί άποφασιστικές, εκείνες π ο ύ είναι οί πιό πρόσφορες στή δοσμένη κατάσταση. Αποστολή τής στρατηγικής καί τής

τακτικής είναι ν' άφυπνίσει καί νά κι­ νητοποιήσει τίς δυνάμεις τών έργαζο­ μένων, νά συμθάλει γιά νά έκδηλώσει ό λαόςπληρέστερα τήν έπαναστατική του ενέργεια, νά εισαγάγει στό άπελευθερωτικό κίνημα τήν όργανωτικότητα, τήν προσήλωση στό σκοπό, νά μετατρέπει τίς μάζες σέ επαναστατι­ κό στρατό π ού θά παλέψει γιά τήν κατάργηση όλων τών μορφών έκμετάλλευσης καί καταπίεσης, γιά τήν οι­ κοδόμηση τής νέας κοινωνίας. Οι κατευθυντήριες ιδέες γιά τή στρατηγική καί τακτική τού επανα­ στατικού άγώ να τής έργατικής τάξης διατυπώ θηκαν ά π ό τούς Κ. Μάρξ καί Φ. Ένγκελς. Ό Β.ί. Λένιν στήν έποχή τού ιμπεριαλισμού καί τών προλετα­ ριακών επαναστάσεων γενίκευσε τήν πείρα τού παγκόσμιου έπαναστατικού κινήματος τού προλεταριάτου στά ζητήματα τής στρατηγικής καί τής τακτικής καί δημιούργησε τήν επι­ στήμη γιά τήν καθοδήγηση τής ταξι­ κής π άλης τού προλεταριάτου. Ή στρατηγική καί ή τακτική τού λενινι­ σμού άναπτύσσεται συνεχώς μέτή γε­ νίκευση τής πείρας τού σύγχρονου έπαναστατικού κινήματος. Κατεύθυνση στίς άνθρωπιστικές (ουμανιστικές) γνώσεις π ο ύ συνδέεται μέ τήν έφαρμογή τής μεθόδου τού στρουκτουρα­ λισμού, τής μοντελοποίησης τών στοιχείων τής σημειωτικής, τής τυ π ο ­ ποίησης καί τής μαθηματικοποίησης στή γνωσιολογία, τήν εθνογραφία, τήν ιστορία κ.ά. Ο σ. έχει σάν άντικείμενο έρευνας τόν πολιτισμό σάν σύνο­ λο συστήματος σημείων (γλώσσα, έπιστήμη, τέχνη, μυθολογία, μόδά, ρεκλάμα). Βάση τής στρουκτουραλι­ στικής μεθόδου είναι ή άποκάλυψη τή ς δομής σάν ένα σχετικά σταθερό σύνολο σχέσεων. Ή άποδοχή τής με­ θοδολογικής προτεραιότητας τών σχέσεων άπέναντί τών στοιχείων στό

στρουκτουραλισμός. 

σ τ γ χ ε κ ρ ί^ ε Μ ? ε ρ γ α σ ία

233

σνλίογίχτ; άσφάΑίία Στή σοσιαλιστική κοινωνία ή συγκεντροποιημένη βιομηχανική καί ά ­ γροτική παραγω γή είναι όπτοτέλεσμα τή ς κυριαρχίας τής κοινωνικής ιδιο­ κτησίας στά μέσα παραγω γής καί τής σχεδιασμένης άνάπτυξης τής οικονο­ μίας.

σύστημα. Ή μερική άπόσπαση άττό τήν έξέλιξη τών αντικειμένων. Ό σ. έδειξε τήν άποδοτικότητά του στή με­ λέτη τού πολιτισμού τών πρω τόγο­ νω ν φυλών στό φολκλόρ (λαϊκή δη­ μιουργία) καί σέ άλλους τομείς. Ταυ­ τόχρονα στή δεκαετία τού 1960-1970 προκάλεσε σοθαρές ιδεολογικές συ­ ζητήσεις ττού συνδέονταν μέ τήν άπολυτοποίηση μερικών συγκεκριμένων επιστημονικών θέσεων τού σ. μέ τίς ά πόπειρες άντιτταράθεσης τής μεθό­ δου τού σ. στήν υλιστική διαλεκτική.

συγκεκριμένη εργασία. Βλ λ έργα
σια.

συγκεντροποίηση κεφαλαίου. Ή αϋ
ξηση τού μεγέθους τού κεφαλαίου ύστερα ά π ό τή συνένωση μερικών κε­ φαλαίω ν είτε μετά τήν άπορρόφηση ένός κεφαλαίου άπό άλλο. Ή σ που­ δαιότερη μορφή σ.κ. είναι ή μετοχική εταιρεία.

συγκέντρωση κεφαλαίου. Τό προτσές αύξησης τού κεφαλαίου μέ βάσή τή συσσώρευση, δηλαδή ή μετατροπή ένός μέρους τής υπεραξίας σέ κεφά­ λαιο. Η σ.κ. οδηγεί στό δυνάμωμα τή ς π α ραγω γή ς, επιταχύνει τήν κοι­ νωνικοποίηση τής έργασίας. Ή συγ­ κέντρωση κεφαλαίου συμπληρώνεται μέ τή διαδικασία τής συγκεντροποίησης τού κεφαλαίου. συγκέντρωση τής παραγωγής. Είναι ή
αύξηση τού άριθμου τών επιχειρή­ σεων καί ή συγκέντρωση σ' αυτές όλο καί μεγαλύτερου μέρους τών πα ρ α ­ γω γικών δυνάμεων τής κοινωνίας. Στόν καπιταλισμό όρο συγκέντρωσης τή ς π . άποτελεϊ ή συγκέντρωση καί συγκεντροποίηση τού κεφαλαίου. Στό μεταίχμιο τού 19ου-20ού αί. ή σ. τή ς π . καί τού κεφαλαίου οδήγησε στήν έμφάνιση τών μονοπωλίων.

συγκυρία. 1. Ή κατάσταση, ορισμέ­ νες συνθήκες π ού δημιουργήθηκαν σέ κάποιο τομέα τής κοινωνικής ζωής σέ μιά ορισμένη χρονική περίοδο (π.χ. ή διεθνής συγκυρία κλπ.). 2. Οικονομική συγκυρία στόν καπι­ ταλισμό σημαίνει τίς συγκεκριμένες συνθήκες τού προτσές άναπαραγωγής στίς διάφορες φάσεις τού καπιτα­ λιστικού κύκλου. Τή βάση τής διαμόρ­ φ ω σ ης καί άλλαγής τής σ. άποτελούν κυρίως τυχαίοι, συμπτωματικοί π α ­ ράγοντες π ο ύ καθορίζουν τήν κίνηση τώ ν τιμών, τώ ν χαρτονομισμάτων, τού μεγέθους τής παραγω γής, τής άπασχόλησης κ.ά. Στό σοσιαλισμό ή συγκυρία, πού διαμορφώνεται σέ κάθε δοσμένο χρο­ νικό διάστημα, έξαρτάται ά π ό τήν πορεία τή ς εκπλήρωσης τών σχεδίων τή ς λαϊκής οικονομίας καί τίς συγκε­ κριμένες συνθήκες πώλησης τού παραγόμενου προϊόντος. συλλογική ασφάλεια. Αρχή τού διε­ θνούς δικαίου σύμφωνα μέτήν όποια ή παρα6ίαση τής ειρήνης έκ μέρους έστω καί ένός κράτους θεωρείται παραδίαση τής γενικής ειρήνης καί ή πράξη επίθεσης σ' ένα κράτος θεω­ ρείται έπίθεση ένάντια σέ όλα τά άλλα κράτη π ο ύ έχουν δικαίωμα καί υπο­ χρέωση νά βοηθήσουν τό κράτος πού δέχθηκε τήν έπίθεση καί νά άποκρούσουν τήν επιδρομή. Ή έννοια «σ.ά." συνδέεται μέ τήν έξασφάλιση τής παγκόσμιας ειρήνης μέσω τής διεθνούς οργάνωσης άσφαλείας. Οι άρχές τής σ.ά. στήν πιό όλο- 

ονΑΑογίχότγτα καθοόί?/??^________ 234 κληρωμένη τους μορφή δίνονται στό σχέδιο π ού φέρει τόν τίτλο «Βάσεις τού Πανευρωπαϊκού Συμφώνου γιά τή Συλλογική Ασφάλεια στήν Εύρώ*πη«, π ο ύ πρότεινε ή σοΒιετική άντιπροσω πεια στή Διάσκεψη τής Γε­ νεύης τό 1955. μέλος καλείται νά συμθάλλει στή λύση τώ ν γενικών ζητημάτων, νά είναι δρα­ στήριο, νά εκφράζει ελεύθερα τίς σκέψεις του, νά στηρίζεται στίς άρχές. Α παραίτητος όρος τής σ.κ. είναι ή στενή σχέση τής κοινής εξέτασης καί άπόφ ασ η ς γιά τά ζητήματα, μέ τήν πειθαρχία καί τήν εύθύνη γιά τήν έκπλήρωσή της. ΣοΒαρή σημασία γιά τήν επιτυχία τής σ.κ. έχει ή έξασφάλι­ ση δραστήριας δουλιάς τού συλλογι­ κού οργάνου χω ρίς επιδείξεις κλπ. Ό σ ο περισσότερη δημιουργική συλ­ λογική δουλιά γίνεται στίς συνεδριά­ σεις, στίς ολομέλειες, στίς συνδιασκέ­ ψεις, στά συνέδρια, κλπ. τόσο περισ­ σότερο μεγαλώνει ό ρόλος τους. Ή σ.κ. είναι τεράστια δύναμη στήν κομματική καί τήν κρατική καθοδή­ γηση τώ ν χω ρών τού σοσιαλισμού, στή δράση τώ ν κοινωνικών οργανώ­ σεων τώ ν έργαζομένων. Τό κομμουνιστικό κίνημα, σάν έθελοντική πολιτική οργάνωση ομοϊδεα­ τώ ν κομμουνιστών, διεξάγει όλη τή δουλιά του στή βάση τής συλλογικής συνεργασίας καί όχι τών εντολών. Τά όργανα συλλογικής καθοδήγησηςδημισυργήθηκαν καί ύπάρχουν γιά νά υπολογίζουν όσο τό δυνατό περισσό­ τερο τή γνώμη τών κομμουνιστών καί νά λύνουν όλα τά σπουδαία ζητήμα­ τα μέ κοινές προσπάθειες. Ή διεύρυνση καί τελειοποίηση τής σ.κ. συμδάλλει στήν άνάπτυξη τής δη­ μοκρατίας στό κόμμα, τής σοσιαλι­ στικής δημοκρατίας, άποτελει άπαραιτητη προϋπόθεση γιά τό βαθμιαίο πέρασμα στήν κομμουνιστική αύτοδιεύθυνση.

συλλογικότητα καθοδήγησης. Σπου
δαιότατη πλευρά τού δημοκρατικού συγκεντρωτισμού, πού έπιδάλλει τήν κοινή συζήτηση τών ζητημάτων μέ σκοπό τήν εξεύρεση τών σωστότερων δυνατών λύσεων μέ κοινή εύθύνη. Ή σ.κ. δέν είναι αύτοσκοπός. Ή άν­ ταλλαγή ά π ό ψ εων και ή άποκάλυψ η τής θέλησης τής πλειοψ ηφίας άποτελεϊ άπαραιτητη προϋπόθεση γιά τήν ένότητα δράσης και τή συνειδητή πει­ θαρχία. Ή συλλογική άπόφαση άποτελει συγχώνευση τών ά πόψ εων τής συλλογικής πείρας αύτών πού π α ίρ ­ νουν μέρος στή συνέλευση, στή συνε­ δρίαση, τώ ν μελών τού εκλεγμένου οργάνου. Γιά τήν εξασφάλιση όφέλιμου άποτελέσματος τής σ.κ. είναι άπαραιτητη όχι ή τυπική, άλλά ή πραγματική, ή ούσιαστική, ή ζωντανή λειτουργία τού συλλογικού οργάνου, ή δραστή­ ρια συμμετοχή στή δουλιά τού οργά­ νου όλων τώ ν μελών του. ΣοΒαρή ση­ μασία στήν έξασφάλιση τής σ.κ. έχει ό χαρακτήρας τών άμοιδαίων σχέσεων άνάμεσα σ τά μέλη τού οργάνου άπό τό ένα μέρος καί τήν καθοδήγησή του ά π ό τό άλλο. Ό καθοδηγητής τού συλλογικού οργάνου είναι ό οργανω­ τής τής δσυλιάς. "Εχει μεγάλη εύθύνη. Κατά τή λήψ η, όμως, τών άποφάσεων ό ίδιος έχει τόσα δικαιώματα όσα καί τ' άλλα μέλη. Ό καθοδηγητής πρέπει νά δείχνει μεγάλη λεπτότητα καί νά ένδιαφέρεται γιά τήν έξασφάλι­ ση τής έλεύθερης άνταλλαγής ά π ό ­ ψ εων, νά δημιουργεί άτμόσφαιρα συλλογικής δημιουργίας. Καί τό κάθε

σύμΒαση (διεθνής). Συμφωνία άνάμε­ σα σέ κράτη γύρω ά π ό ένα συγκεκρι­ μένο ζήτημα. Μιά άπό τίς διεθνείς συμφωνίες. Καθορίζει τά άμοιθαία δι­ καιώματα καί τίς ύποχρεώσεις τών κρατών, κατά κανόνα, σ' έναν ειδικό 

(7!'<ί«ί7χ<π fpy.

Μί' nypormi

235

σί'νόίκαΑίσ/ίός άποφασίστική σημασία οτήν οικοδό­ μηση τού κομμουνισμού. Ή συμμα­ χία τής έργατικής τάξης μέ τήν άγροτιά καθώ ς καί μέτά άλλα μή προλετα­ ριακά στρώματα τών εργαζομένων άποτελε! άπαραίτητο όρο έπιτυχίας τής έθνίκοαπελευθερωτικής πάλης τόσο στίς αναπτυγμένες καπιταλιστι­ κές χώ ρες όσο καί στίς άναπτυσσόμενες.

τομέα. Μεγαλύτερη σημασία έχουν οι πολυμερείς συμφωνίες πού περιέ­ χουν κανόνες γενικού χαρακτήρα (π.χ. ή Συνθήκη τής Βιέννης 1961, οί Συνθήκες τής Χάγης 1899,1967, οί Συν­ θήκες τής Γενεύης 1949). Πολλές συμφωνίες ψηφίζονται σέ ειδικές διεθνείς οργανώσεις (π.χ. ή Συμφωνία τής Διεθνούς Οργάνωσης Έργασίας). "Αλλες συμφωνίες συμ­ πληρώ νουν ένα σύμφωνο (π.χ. ή στρατιωτική συμφωνία πού συμπλη­ ρώνει τό πολιτικό σύμφωνο τών συμ­ μάχων) καί άλλες λύνουν ειδικά ζητή­ ματα διεθνών σχέσεων (π.χ. συμφω­ νία σιδηροδρομική, κτηνοτροφίκή, συνδέσεων κλπ.). Οι σ. είναι διμερείς, όταν υπογράφονται άπό δύο κράτη, καί πολυμερείς όταν είναι συμφωνίες περισσότερων κρατών, π .χ. ή Συμ­ φ ω νία τής Γενεύης.

συμφέρον (κοινωνικό, οικονομικό).
Ή πραγματική αιτία τής κοινωνικής δράσης π ο ύ άποτελει τή βάση τών άμεσων διεγέρσεων, τώ ν σκοπών, τώ ν ιδεών κλπ., τώ ν άτόμων, τών κοινωνικών όμάδών καί τάξεων πού παίρνουν μέρος σ' αύτές. Τά ύλικά ταξικά σ. καθορίζουν όλα τ' άλλα σ., τή σχέση τής τάξης είτε τού κοινωνικού στρώματος π ρ ό ς τό σύνολο τών κοινωνικών π ο ­ λιτικών θεσμών, π ρ ό ς τίς ύλικές καί πνευματικές άξιες. Τά σ. τών άντίθετω ν τάξεων είναι άνταγωνιστίκά. Στό σοσιαλισμό πραγματοποιεί­ ται ή ένότητα τών σ. τών τάξεων, τώ ν κοινωνικών στρωμάτων, τής π ρ οσ ω π ικότη τας, τής ομάδας καί τή ς κοινωνίας ρτό σύνολο της.

συμμαχία εργατικής τάξης καί αγρο­ τιάς. Μορφή ταξικής συνεργασίας
δύο εργαζόμενων τάξεων στήν άστικοδημοκρατική, τή λαϊκοδημοκρατική καί τή σοσιαλιστική επανάσταση, στά έθνικοαπελευθερωτικά κινήμα­ τα, στήν οικοδόμηση τού σοσιαλι­ σμού καί τού κομμουνισμού πού κα­ θορίζεται ά π ό τή σύμπτωση τών βα­ σικών τους συμφερόντων. Μέ τή νίκη τού σοσιαλισμού μετά τήν έκθιομηχάνίση, τή συνεταιριστικοποίηση καί τήν πολιτιστική επανά­ σταση, ή πολίτική καί οικονομική συμμαχία τών διαφορετικών άπό τή φύση τους τάξεων τής Σοβιετικής Ένωσης μετατράπηκε σέφιλία κοινω­ νικά ομοιότυπω ν τάξεων, διαμορφώ­ θηκε ή ήθικοπολιτική ένότητα τού σοθιετικού λαού. Στίς συνθήκες τού άναπτυγμένου σοσιαλισμού μέ βάση τήν προσέγγιση όλων τώ ν τάξεων καί τών κοινωνικών στρω μάτω ν σταθεροπριήθηκε ή συμ­ μαχία τής έργατικής τάξης, τής άγορτιά ς καί τής διανόησης, ή όποία έχει

συνδικαλισμός. Είναι ή τάση ένωσης
τών εργαζομένων σέ μαζικές οργανώ­ σεις, στά συνδικάτα, μέ σκοπό τήν πάλη γιά τήν ύπεράσπιση τών συμφε­ ρόντων τους. Στήν προσπάθεια γιά τή δημιουργία καί τή στερέωση τού έργατικού συνδικάτου, τής πολιτικής θεω ρίας καί π ρ ά ίη ς τους διαμορφώ­ θηκαν μέσα στό συνδικαλιστικό κίνη­ μα τρία ρεύματα: ό άναρχισμός, ό άναρχοσυνδικαλίσμός (βλ. λ. άναρχισμός καί άναρχοσυνδικαλίσμός) καί ό ταξικός συνδικαλισμός. Ο τα&κός συνδικαλισμός είναι πολιτική πού επι­ διώκει τήνάναδιοργάνωση τής κοινω­ νίας σέ νέες βάσεις καί άρχές, στήν 

οννόίχάτο

236

σννίίόί?α)?

κατάργηση τής άτομικής ιδιοκτησίας καί τήν κυριαρχία τής κοινωνικής ιδιοκτησίας στά μέσα παραγωγής, στήν κατάργηση τής έκματάλλευσης ά νθρώ που ά π ό άνθρω πο. Μέ τή νίκη τής σοσιαλιστικής επανάστασης καί τήν έγκαθίδρυση τής έξουσίας τής έρ­ γατικής τάξης στήν πάλη γιά τήν οι­ κοδόμηση τοϋ σοσιαλισμού καί τού κομμουνισμού.

συνδικάτο. 1. Είναι μιά ά π ό τις μορ­
φές τώ ν μονοπωλιακών ένώοεων πού διακρίνονται μέ τό ότι ό καταμερι­ σμός τών παραγγελιών, ή άγορά τών π ρ ώ τω ν ύλών καί ή πώληση τών παραγόμενω ν προϊόντων πραγματο­ ποιείται ά π ό ένα πρακτορείο. Οί μέ­ τοχοι τών σ. διατηρούν τήν παραγω ­ γική, άλλά χάνουν τήν έμπορική ανε­ ξαρτησία. Στή σύγχρονη έποχή τά σ. δέν είναι πολύ διαδομένα. 2. Είναι ένώσεις έργατών πού συγκροτούνται γιά τήν εξυπηρέτηση κοινών συμφερόντων (οικονομικών, έπαγγελματικών, πολιτικών, κοινωνι­ κών). Συνδικάτο συνήθως ονομάζεται τό έπαγγελματικό σωματείο πού άποτελεϊται ά π ό όμοίοεπαγγελματίες έργάτες. Τά σ. είναι μαζικές οργα­ νώσεις π ού συνενώνουν τούς έργαζόμενους οι όποιο) συνδέονται μέ κοινά συμφέροντα, άνάλογα μέ τά είδη τής έργασίας τους στήν παραγω γή, στόν τομέα τών υπηρεσιών καί τού πολιτι­ σμού. Εκπληρώνουν σοθαρή άποστολή στήν πάλη ένάντια στήν καπι­ ταλιστική έκμετάλλευση, γιά τήν υπεράσπιση τών συμφερόντων όλων τών έργαζομένων. Στίς περισσότερες χώ ρες τού καπιταλισμού τά σ. νομιμοποιήθηκαν τό 19ο αίώνα. Τάσ. στίς σοσιαλιστικές χώρες κινη­ τοποιούν τούς έργαζόμενους γιά δραστήρια συμμετοχή στήν οικοδό­ μηση τού σοσιαλισμού, παίρνουν μέ­ ρος στή λύση τών ζητημάτων πού έχουν σχέση μέ τή βελτίωση τών συν­

θηκών έργασίας, τής ζωής καί τής ανάπαυσης, άποτελούν τό σχολειό διεύθυνσης τής οικονομίας καί τής π αρ αγω γής, σχολειό τού κομμουνι­ σμού. Οί μεγαλύτερες διεθνείς συνδικαλι­ στικές οργανώσεις είναι ή Παγκόσμια Συνδικαλιστική Ομοσπονδία (ΠΣΟ) π ο ύ ύποστηρίζε) τίς δυνάμεις τής δη­ μοκρατίας καί τού σοσιαλισμού, ή Διεθνής Συνομοσπονδία Ελεύθερων Εργατικών Συνδικάτων (ΔΣΕΕΣ) καί ή Παγκόσμια Συνομοσπονδία Εργα­ σίας (ΠΣΕ).

συνείδηση. Μιά ά π ό τίς βασικές έν­ νοιες τή ς φιλοσοφίας, τής κονωνιολογίας καί τής ψ υχολογίας, π ο ύ ση­ μαίνει τήν άνθρώπίνη ικανότητα ιδεατής άναπαράστασης τής π ρ α γ ­ ματικότητας στή νόηση, στή γνώση. Στή μαρξιστική φιλοσοφία ή σ. εξετάζεται σάν ιδιότητα τής μέ άνώτερο τρ ό π ο οργανωμένης ύλης, σάν ύποκειμενική άπεικόνίση τού άντικειμενικού κόσμου, σάν τό ιδεατό σέ άντίθεση μέ τόν ύλικό κόσμο καί σέ μιά ενότητα μ' αύτόν, σάν είναι πού κατανοεϊται καί γνωρίζεται. Στή στενότερη έννοιά της ή σ. είναι άνώ τατη μορφή ψ υχικής άντανάκλασης π ο ύ άποτελε! γνώρισμα τού κοινωνικά άναπτυγμένου άνθρώ ­ π ο υ , συνδέεται μέ τή γλώσσα, είναι ή ιδεατή πλευρά τής σκόπιμης εργα­ σιακής δραστηριότητας τού άνθρώ ­ που. Διαμορφώ θηκε στή βάση καί στά πλαίσια τού προτσές τής κοινωνικής π ρ ά ξης. Εμφανίζεται μέ δυό μορ­ φ ές: μέ τήν άτομική (προσωπική) καί μέ τήν κοινωνική. Ή κοινωνική σ. είναι έκφραση τού κοινωνικού εί­ ναι. Μ ορφές τής κοινωνικής σ. είναι ή επιστήμη, ή φιλοσοφία, ή τέχνη, ή ήθίκή, ή θρησκεία, ή πολίτική, τό δί­ καιο. 

(7 W ti< 5 ??T0 κ α ί αν#όρ/Λ?το

237

σ ν ν τ ο ν ίσ ^ ό ς

συνειδητό καί αυθόρμητο. Βλ. λ αύθόρμητο καί συνειδητό.

συνέχεια. Βλ. λ. ασυνέχεια καί συνέχεια.

συνεταιρισμός. 1. Μορφή οργάνω ­
σης τής έργασίας στήν όττοία ένας οημαντικόςάριθμός άνθρώ πω ν π αίρ­ νουν άττό κοινού μέρος σ' ένα είτε σε διάφ ορα προτσές έργασίας τά όποϊα συνδέονται μεταξύ τους. 2. Τό σύνολο τώ ν εθελοντικών ενώσεων άλληλοθοήθειας τώ ν έργα­ τώ ν, τώ ν μικροπαραγω γώ ν, τών υπαλλήλων κλττ. καθώς καί τών άγροτώ ν, π ο ύ παίρνουν οργανω τι­ κή μορφή καί άποσκοπούν στήν επί­ τευξη κοινών σκοπών στούς διάφ ο­ ρους τομείς τής οικονομικής δρα­ στηριότητας. Ο συνεταιρισμός στηρίζεται στήν ένωση τώ ν μεριδίων τών μετοχών. Στίς συνθήκες τού καπιταλισμού ό σ. άποτελεΐ μιά συλλογική καπιταλι­ στική έπιχείρηση. Στό σοσιαλισμό άποτελεΐ μορφή συνένωσης καί προσέλκυσης τών πλατιών λαϊκών μαζώ ν καί πρίν ά π ' όλα τής άγροτιά ς στή σοσιαλιστική οικοδόμηση.

σύνθεση. Τ ρόπος έρευνας. Θ εώρη­
ση τού άντικειμένου σέ μιά ενότητα καί άλληλουχία όλων τών μερών του. Λογική μέθοδος μέ τή βοήθεια τής ό π ο ία ς διάφορα γνωρίσματα τού άντικειμένου είτε τού φαινομέ­ νου συνδέονται σ' ένα ένιαΐο σύνολο μέ άποτέλεσμα τό δοσμένο φαινόμε­ νο νά εμφανίζεται σάν μιά ολοκλη­ ρωμένη ενότητα. Ή σύνθεση π α ­ ράλληλα μέ τήν άνάλυοη είναι άπαραίτητο στοιχείο τής επιστημονικής ερευνάς οποιοσδήποτε άντικειμένου τής πραγματικότητας. Βλ. καί λ. θέση-άντίθεση-σύνθεση.

συνθηκολόγηση. Είναι ή παράδοση
στόν εχθρό ενός τμήματος τό όποιο άμυνόταν, είτε ή παράδοση όλου τού σ τρατού, ή αιχμαλωσία του. Συνθηκολόγηση χω ρίς όρους είναι ή πα ρ ά δοσ η, ή αιχμαλωσία καί ό άφ οπλισ μός όλων τών δυνάμεων ξη­ ρ ός, θάλασσας καί άέρα τού στρα­ τού π ο ύ ήττήθηκε ολοκληρωτικά. Η παράδοσ η αύτή γίνεται μέ βάση το ύ ς όρους π ο ύ ύπαγορεύε) ό νικη­ τής.

συνεταιρισμός αγροτικός. Είναι ή
ένωση τώ ν παρ αγω γώ ν γεωργικών προ ϊό ντω ν καί έμπορευμάτων γιά τήν π α ρ α γω γή ά π ό κοινού τών προϊόντω ν, ή τήν πραγματοποίηση άλλων μορφώ ν δράσης (έπεξεργασίας, πώ λησ ης τών προϊόντων, εφο­ διασμού μέ μέσα π αραγω γής, άλλα ύλικοτεχνικά μέσα κλπ.). Οί ά.σ. μπορεί νά είναι πολλών ειδών καί ά ποθλέπουν στήν προσέλκυση τών μικρών άγροτικών νοικοκυριών. Στόν καπιταλισμό ό σ.ά. άποτελεΐ ση­ μαντικό στοιχείο τού συνεταιριστι­ κού κινήματος. Στή μεταβατική π ερίοδο ά π ό τόν καπιταλισμό στό σοσιαλισμό ό σ.ά. άποτελεΐ μιά άπό τίς μορφές τού σοσιαλιστικού μετα­ σχηματισμού τής άγροτικής οικονο­ μίας.

συντηρητισμός. Είναι ή προσκόλλη­
ση, ή άφοσίωση στό παλιό π ο ύ είναι πλέον ξεπερασμένο καί ή έχθρότητα σέ καθετί νέο, π ρω τοπ όρο καί προοδευτικό.

συντονισμός. Είναι ή άμοιθαία συν­
άρτηση τώ ν φαινομένων, ή συμφω ­ νία καί ό συνδυασμός. Ή δράση γιά νά μπούν οέ άντιστοιχία, σέ συμφω ­ νία ορισμένα γεγονότα, άντικείμενα, φαινόμενα κλπ. Συντονισμός π .χ. στή βιολογία λέγεται ή ταυτόχρονη άνάλογη άνάπτυξη τών οργάνων καί τώ ν μερών τού οργανισμού στή 

σύστ%4α διάρκεια τής ιστορικής εξέλιξης. Είτε π .χ. συντονισμός τής δράσης διάφο­ ρων τμημάτων τού έργατικοϋ καί τού άπελευθερωτικού κινήματος.

238

σχέόί3<7/4έν?7

τελεϊ συγκεκριμενοποίηση τών βασι­ κών άρχώ ν της. σφαίρα έτπρροής. Περιοχή ειτε το ­ μέας μισοαποικιακής χώρας, όπαυ μιά ορισμένη ιμπεριαλιστική δύναμη εξασφαλίζει γιά τόν εαυτό της κυ­ ρίαρχη θέση καί αποκλειστικά δι­ καιώματα. Π.χ. ή Κίνα στά τέλη του 19ου αιώνα ήταν χωρισμένη σέ έξι σφαίρες επιρροής: ή Κοιλάδα τού ποταμ ού Γαντσί καί ή Δυτική Κίνα στήν αγγλική, οι έπαρχίες Γιουνάν, Χουαντσί στή γαλλική, ή επαρχία Σαντούν στή γερμανική καί ή Μαντζουρία στή ρωσικής Ή Κορέα στήν ιαπωνική. Ή έκφραση «σφαί­ ρα επιρροής» μπορεϊ νά περιλαθαίνει ολόκληρη χώ ρα είτε όμάδα χ ω ­ ρών, π ο ύ βρίσκονται σέ εξάρτηση ά π ό ιμπεριαλιστική δύναμη. σχεδιασμένη οικονομία. Οικονομικό σύστημα μέ ανώτερη οργάνωση, πού αγκαλιάζει όλες τίς πλευρές τής σο­ σιαλιστικής λαϊκής οικονομίας. Λει­ τουργεί μέ βάση τό ενιαίο κρατικό σχέδιο. Ό σχεδιασμός τής λαϊκής οικονο­ μίας είναι βασική μέθοδος πραγμοττοποίησης τής οργανωτικής λειτουρ­ γίας τού σοσιαλιστικού κράτους καί τής οικονομικής πολιτικής μέτήν κα­ θοδήγηση τού κομμουνιστικού κόμ­ ματος. Περιλαθαίνει τήν επεξεργασία τού σχεδίου, τήν όργάνωση τής εφαρ­ μογής του καί τόν έλεγχο γιά τήν εκπλήρωσή του. Μέ τή βοήθεια τού σχεδίου τό σοσιαλιστικό κράτος διευ­ θύνει συνειδητά τό προτσές τής κοι­ νωνικής έργασίας, όργανώνει τήν πα ρα γω γή , τήν κατανομή καί τήν αν­ ταλλαγή τών υλικών άγαθών. Ό σχεδιασμός τής λαϊκής οικονομίας στηρί­ ζεται στή χρησιμοποίηση τών αντικει­ μενικών οικονομικών νόμων τού σο­ σιαλισμού καί τών οικονομικών μο-

σύστημα. Πολλαπλότητα στοιχείων ττού συνδέονται μεταξύ τους καί άποτελουν μ!ά συγκεκριμένη ολότη­ τα καί ενότητα. Ξεχωρίζουν τά υλικά καί τά άφηρημένα σ, Τά π ρώ τα διαιρούνται σέ σ. τής άνόργανης φ ύ ­ σης (φυσικά, γεωλογικά, χημικά κλπ.) καί σέ ζωντανά (απλά βιολογι­ κά σ., οργανισμοί, είδη κλπ,). Τά κοι­ νωνικά ο. (άπό τίς πολύ απλές ενώ­ σεις ώ ς την κοινωνικοοικονομική συγκρότηση τής κοινωνίας) άποτελοϋν ειδική τάξη τών υλακών ζωντα­ νών συστημάτων. Άφηρημένα σ. εί­ ναι οί έννοιες, οί υποθέσεις, οί θεω­ ρίες, οί επιστημονικές γνώσεις, γιά τό σ., τά γλωσσικά, τά τυποποιημέ­ να, τά λογικά συστήματα, κ.ά. Η έρευνα διάφορων ειδών σ. στή σύγχρονη έπιστήμη διεξάγεται στά πλαίσια τής συστηματικής μεθόδου διαφόρω ν ειδικών θεωριών σ., στήν κυΒερνητική, στήν τεχνική άνάλυση τών συστημάτων κλπ. Ή συστηματική μέθοδος είναι κα­ τεύθυνση τής μεθοδολογίας τής έπι­ στημονικής γνώσης καί τής κοινωνι­ κής πρακτικής στή βάση τής όποίας βρίσκεται ή θεώρηση τών αντικειμέ­ νων σάν συστημάτων. Προσανατο­ λίζει τήν έρευνα στήν αποκάλυψη τής ολότητας του αντικειμένου, στήν εμφάνιση τών ποικίλων τύπω ν σχέσεων μέσα του καί τήν αναγωγή το υς σέ ενιαία θεωρητική εικόνα. Οί αρχές τής συστηματικής μεθόδου εφαρμόζονται στή βιολογία, στήν οικολογία, στήν ψυχολογία, στήν κυβερνητική, στήν τεχνική, στήν οι­ κονομία κλπ. Ή συστηματική μέθο­ δος βρίσκεται σέ άδιάρρηκτη σύνδε­ ση μέ τήν ύλιστική διαλεκτική, άπο- 

σχέσής jnzpay(uy%

239

σχοΑασπχίσρέίς

χλών: τόν οικονομικό υπολογισμό, τό ύπερπροϊόν, τήν τιμή, τό κόστος, τά ύλικά κίνητρα κ.ά. Ο σχεδιασμόςτής λαϊκής οικονομίας είναι τό βασικό πλεονέκτημα τού σοσιαλιστικού συ­ στήματος άπέναντι στό καπιταλιστι­ κό. σχέσε!ς παραγω γής, Είναι τό σύνολο τών ύλικών οικονομικών σχέσεων άνάμεσα στούς άνθρώ πουςστό προ­ τσές τής π αρα γω γής τού κοινωνικού προϊόντος, τής άνταλλαγής καί τής διανομής τών ύλικών αγαθών. Η έννο:α σ.π. είναι άπό τίς βασικές έννοιες τής μαρ&στικής επιστήμης γιά τήν κοινωνία, απεικονίζει τίς ύπάρχουσες σέ όλες τίς κοινωνίες άντικειμενικές, άνε^άρτητες ά π ό τή συνείδηση υλικές - οικονομικές κοινωνικές σχέσεις τών άνθρώπων. Ο όρος σ.π. εκφράζει τίς σχέσεις ιδιοκτησίας οι όποιες καθορί­ ζουν τήν κατανομή τών μέσων π α ρ α ­ γω γής καθώς και τών άνθρώπων οτήν κοινωνική παραγω γή (τήν ταξι­ κή διάρθρωση τής κοινωνίας). Οι σ.π. άποτελούν τή μιά αναγκαία πλευρά κάθε τρόπου παραγω γής. Οί σ.π. όν­ τας κοινωνική μορφή τών παραγωγι­ κών δυνάμεων (βλ. λ. παραγωγικές δυνάμεις) διαμορφώνονται σέ συν­ δυασμό μέ τό χαρακτήρα καί τό επί­ πεδό τους στή διάρκεια τού όποιου εμφανίζονται άντιθέσεις οί όποιες λύ­ νονται μέ τήν κοινωνική επανάσταση στίς άνταγωνιστικές κοινωνίες. Στήν ιστορία ύπάρχουν δυό μορφές σ.π.: ή μιά στηρίζεται στήν άτομική ιδιο­ κτησία στά μέσα παραγω γής καί ή άλλη στήν κοινωνική ιδιοκτησία. Ή πρώ τη μορφή χαρακτηρίζει τίς σ.π. τής δουλοκτητικής, τής φεουδαρχι­ κής καί τής καπιταλιστικής κοινω­ νίας. Η δεύτερη μορφή χαρακτηρίζει τίς σ.π. τής σοσιαλιστικής κοινωνίας. Στό σοσιαλισμό πού έχει σάν βάση του τήν κοινωνική ιδιοκτησία δημιουργούνται σ.π. άλληλοθοήθειας

καί συνεργασίας π ο ύ τελειοποιούνται στό προτσές οικοδόμησης τής ύλικοτεχνικής βάσης τού κομμουνισμού. Οί σ.π. άποτελούν επίσης τή βάση τής κοινωνίας σέ σχέση μέ τό εποικο­ δόμημα (βλ. λ. βάση καί εποικοδόμη­ μα). σχέση (συνάφεια, συνάρτηση). Φιλο­ σοφικός όρος πού σημαίνει τόν άλληλοκαθορισμό ύπαρξης τών φαινομέ­ νων πού είναι διαχωρισμένα στό χώ ­ ρο καί στό χρόνο. Ή σχέση καθορίζε­ ται ά π ό τις μορφές κίνησης τής ύλης, ά π ό τίς μορφές ντετερμινισμού, άπό τή δύναμή τους, άπό τό χαρακτήρα τού άποτελέσματος π ού φέρνουν, ά π ό τήν κατεύθυνση τής ενέργειας, α π ό τόν τύ π ο τής λειτουργίας πού καθορίζει ή δοσμένη σχέση, άπό τό περιεχόμενο κλπ. σχετική ύττεραξία. Βλ λ ύπερα&α σχετικοκρατία (ρελατιθισμός). Μεθο­ δολογική άρχή, πού συνίσταται στή μεταφυσική άπολυτοποίηοη τής σχε­ τικότητας καί τής συμθατικότητας τών γνώσεών μας. Ή αποδοχή της όδηγε^ στήν άρνηση τής δυνατότητας γνώσης τής άντικειμενικής άλήθειας, στόν άγνωστικισμό. Ό διαλεκτικός ύλισμός παραδέχε­ ται τή σχετικότητα τών γνώσεών μας, όχι σάν άρνηση τής άντικειμενικής άλήθειας άλλά μέ τήν έννοια τού ιστο­ ρικού προσδιορισμού τών όριων προσέγγισης τής γνώσης στήν άλήθεια. σχολασπκίσμός. Τύπος θρησκευτι­ κής φιλοσοφίας, πού άποτελει συνέ­ νωση θεολογικών και δογματικών υποθέσεων μέ μιά ορθολογική μέθο­ δο καί ενδιαφέρον στά προ6λήματα τής τυπικής λογικής. Διαδόθηκε και άναπτύχθηκε πολύ στή Δυτική Εύρώ- 

τ
Σύστημα απαγορεύσεων στήν πραγματοποίηση ορισμένων εν­ εργειών (χρήση ορισμένων άντικεψένων, π ρ ο φ ο ρ ά ειδικών λέξεων κλπ.) στήν πρω τόγονη αταξική κοινωνία, π ο ύ ή παραδίασή τους, σύμφωνα μέ τίς προκαταλήψ εις, τιμωρείται άπό υπερφυσικές δυνάμεις. Τά τ. ρύθμι­ ζαν τίς σπουδαιότερες πλευρές τής ζω ής τού άνθρώ που καί π ρώ τ' άπ' όλα εξασφάλιζαν τήν τήρηση τών συλλογικών κανόνων. Υπολείμματα τα μ πο ύ διατηρούνται σέ όλες τίς θρη­ σκείες (π.χ. ή έννοια τού άμαρτήματο ς στό χριστιανισμό κ.ά ).

ταμπού.

τάξεις (κοινωνικές). Ομάδες άνθρώ­
π ω ν, π ο ύ διαφέρουν μεταξύ τους ά π ό τή θέση π ο ύ έχουν σ' ενα ιστορι­ κά καθορισμένο σύστημα κοινωνικής πα ρ α γω γή ς, ά π ό τή σχέση τους στά μέσα π α ρ α γω γή ς (πού τίς περισσότε­ ρες φ ορές είνα) νομικά κατοχυρωμέ­ νη), ά π ό τό ρόλο τους στήν κοινωνική οργάνωση τής έργασίας καί συνεπώς ά π ό τό π ώ ς καί πόσο μερίδιο π αίρ­ νουν ά π ό τόν κοινωνικό πλούτο πού τούς άναλογεί (Β.Ι. Λένιν). Στήν άνταγωνισπκή κονωνία, τόνι­ ζε ό Λένιν, οί τάξεις είναι τέτίες ομάδες άνθρώ πω ν, ή μιά άπό τίς όποιες μπορεί νά ιδιοποιείται τήν εργασία τής άλ­ λης, έξαιτίας τής διαφορετικής τους θέσης στό συγκεκριμένο σύστημα τής κοινωνικής οικονομίας. Οι τάξεις διαμορώθηκαν μετά τόν κοινωνικό καταμερισμό τής έργασίας

καί τήν εμφάνιση τής άτομικής ιδιο­ κτησίας στά μέσα παραγω γής. Δουλοκτήτες καί δούλο), φεουδάρχες καί άγρότες, καπιταλιστές καί προλε­ τάριο) άποτελούν τίς βασικές τάξεις τώ ν άντίστοιχων κοινωνικών συστη­ μάτων τού δουλοκτητικού, τού φεουδαρχίκού, τού καπιταλιστικού. Εκτός ά π ό τίς βασικές τάξεις υπά ρ­ χουν καί μή βασικές, μεταβατικές καί ενδιάμεσες τάξεις (π.χ. στόν καπιταλι­ σμό ή άγροτ)ά, οί τσιφλικάδες). Μέσα στίς τάξεις υπάρχουν καί διαφορετι­ κά στρώ ματα (π.χ. τό βιομηχανικό καί τό αγροτικό προλεταριάτο, τά με­ σαία στρώ ματα, ή μονοπωλιακή καί μή μονοπωλιακή άσπκή τάξη). Ανά­ μεσα στίς κύρίαρχες καί έκμεταλλευόμενες τάξεις διεξάγεται ταξικός άγώνας. Ή νίκη τή ς σοσιαλιστικής έπανά­ στασης καί ή οικοδόμηση τού σοσια­ λισμού οδηγούν στήν κατάργηση τών έκμεταλλευτρίών τάξεων καί στή ριζι­ κή αλλαγή τή ς ταξικής διάρθρωσης τής κοινωνίας. Ή σοσιαλιστική κοι­ νωνία άποτελείτα) ά π ό τήν έργατίκή τάξη, π ο ύ παίζε) κύρ<ο ρόλο στήν κοι­ νωνία, τή συνεταιρισμένη άγροτ)ά καί τή λαϊκή διανόηση. Οί διαφορές μετα­ ξύ τους εξαφανίζονται βαθμιαία στήν πορεία τή ς δημιουργίας τής κομμου­ νιστικής κοινωνίας. Ή ταξική διάρθρωση τής σύγχρο­ νης ελληνικής κοινωνίας: Εργατική τάξη: Ή άρίθμητική δύναμη τών μι­ σθω τώ ν τής χ ώ ρ α ς μας έφτανε τό 1971 τό 1.371.660 (ό π ω ς τονίστηκε στό 10ο 

τ
Σύστημα απαγορεύσεων στήν πραγματοποίηση ορισμένων εν­ εργειών (χρήση ορισμένων αντικειμέ­ νων, π ρ ο φ ο ρ ά ειδικών λέξεων κλπ.) στήν πρω τόγονη άταξική κοινωνία, π ο ύ ή παραθίασή τους, σύμφωνα μέ τίς προκαταλήψ εις, τιμωρείται άπό υπερφυσικές δυνάμεις. Τά τ. ρύθμι­ ζαν τις σπουδαιότερες πλευρές τής ζω ής τού άνθρώ που καί π ρώ τ' άπ' όλα εξασφάλιζαν τήν τήρηση τών συλλογικών κανόνων. Υπολείμματα τα μ πο ύ διατηρούνται σέ όλες τίς θρη­ σκείες (π.χ. ή έννοια τού αμαρτήμα­ το ς στό χριστιανισμό κ.ά ).

ταμπού.

τάξεις (κοινωνικές). Ομάδες άνθρώ­
πω ν, π ο ύ διαφέρουν μεταξύ τους ά π ό τή θέση π ο ύ έχουν σ' ενα ιστορι­ κά καθορισμένο σύστημα κοινωνικής π α ρ α γω γή ς, ά π ό τή σχέση τους στά μέσα π α ρ α γω γή ς (πού τίς περισσότε­ ρες φ ορές είναι νομικά κατοχυρωμέ­ νη), ά π ό τό ρόλο τους στήν κοινωνική οργάνωση τής έργασίας καί συνεπώς ά π ό τό π ώ ς καί πόσο μερίδιο π αίρ­ νουν ά π ό τόν κοινωνικό πλούτο πού τούς άναλογει (Β.Ι. Λένιν). Στήν άνταγωνιστική κοινωνία, τόνι­ ζε ό Λένιν, οί τάξεις ε!ναι τέτιες ομάδες άνθρώ πω ν, ή μιά άπό τίς όποιες μπορει νά ιδιοποιείται τήν έργασία τής άλ­ λης, έξαιτίας τής διαφορετικής τους θέσης στό συγκεκριμένο σύστημα τής κοινωνικής οικονομίας. Οι τάξεις διαμορώθηκαν μετά τόν κοινωνικό καταμερισμό τής έργασίας

καί τήν έμφάνιση τής άτομικής ιδιο­ κτησίας στά μέσα παραγω γής. Δουλοκτήτες καί δούλοι, φεουδάρχες καί άγρότες, καπιταλιστές καί προλε­ τάριοι άποτελούν τίς βασικές τάξεις τώ ν αντίστοιχων κοινωνικών συστη­ μάτων τού δουλοκτητικού, τού φεουδαρχικού, τοϋ καπιταλιστικού. Εκτός ά π ό τίς βασικές τάξεις υπά ρ­ χουν καί μή βασικές, μεταθατικές καί ενδιάμεσες τάξεις (π.χ. στόν καπιταλι­ σμό ή αγροτιά, οί τσιφλικάδες). Μέσα στίς τάξεις ύπάρχουν καί διαφορετι­ κά στρώ ματα (π.χ. τό βιομηχανικό καί τό αγροτικό προλεταριάτο, τά με­ σαία στρώ ματα, ή μονοπωλιακή καί μή μονοπωλιακή άστική τάξη). Ανά­ μεσα στίς κύρίαρχες καί έκμεταλλευόμενες τάξεις διεξάγεται ταξικός άγώνας. Ή νίκη τή ς σοσιαλιστικής έπανά­ στασης καί ή οικοδόμηση τού σοσια­ λισμού οδηγούν στήν κατάργηση τών έκμεταλλευτριών τάξεων καί στή ριζι­ κή αλλαγή τή ς ταξικής διάρθρωσης τής κοινωνίας. Ή σοσιαλιστική κοι­ νωνία άπστελεΐται ά π ό τήν έργατική τάξη, π ο ύ παίζει κύριο ρόλο στήν κοι­ νωνία, τή συνεταιρισμένη άγροτιά καί τή λαϊκή διανόηση. Οί διαφορές μετα­ ξύ τους εξαφανίζονται βαθμιαία στήν πορεία τή ς δημιουργίας τής κομμου­ νιστικής κοινωνίας. Ή ταξική διάρθρωση τής σύγχρο­ νης ελληνικής κοινωνίας: Έργατική τάξη: Ή άριθμητική δύναμη τών μι­ σθωτώ ν τής χ ώ ρ α ς μας έφτανε τό 1971 τό 1.371.660 (ό π ω ς τονίστηκε στό 10ο 

rc t^ iM y πάΑ?7

242

ταξίκί/ πάΑί?

Συνέδριο τοϋ ΚΚΕ ξεπερνούσε τούς 1.447.000). Ή δύναμη τής έργατικής τάξης ήταν τό 1971 περίπου 1.290.000 δηλαδή π ά ν ω ά π ό τό 41 % τού οικονο­ μικά ένεργού πληθυσμού τής χώρας, π ο ύ άποτελούσε τά 3.200.000. Άν στόν άριθμό 1.290.000 προσθέσουμε τήν αύξηση τών μισθωτών — 130.000 — π ο ύ άνήκουν στήν έργατική τάξη καί τά μεσαία στρώματα στήν περίο­ δο 1971-1977 ή έργατική τάξη τής Ελ­ λάδας γύρω στό 1978 άποτελούσε τό 44-45% τού οικονομικά ένεργού πλη­ θυσμού τής χώ ρας, δηλαδή άριθμούσε 1.420.000 άτομα. Ά π' αύτή τή δύ­ ναμη οί 350.000 άποτελούν τό βιομη­ χανικό προλεταριάτο, πού σύμφωνα μέ τά έπίσημα στοιχεία (1978) ή δύνα­ μή του έφτασε στίς 550.000 άτομα. Αγροτιά: Σύμφωνα μέ τά στοιχεία τή ς ΕΣΥΕ τό 1961 έφτανε τό 1.313.000 άτομα, δηλαδή τό 40% περίπου τού οικονομικά ένεργού πληθυσμού. Στήν περίοδο 1961-1977 ό αγροτικός πλη­ θυσμός μειώθηκε σημαντικά κατά 20% περίπου. "Ετσι γύρω στό 1978 ό άγροτικός πληθυσμός ύπολογιζόταν στίς 910.000 περίπου, δηλαδή τό 29% σχεδόν τού οικονομικά ένεργού πλη­ θυσμού τής χώ ρας. Μεσαία στρώμα­ τα : σύμφωνα μέ στοιχεία τής ΕΣΥΕ τό 1971 περιλάδαιναν γύρω στίς 550.000 άτομα καί άντιπροσώπευαν τό 17,4% τού οικονομικά ένεργού πληθυσμού τής χώ ρας. Γύρω στό 1978 περιλάθαιναν 639.000 άτομα καί σέ ποσοστά πλησίαζαν τά 20% περίπου τού οικο­ νομικά ένεργού πληθυσμού τής χώ ­ ρας. Διανόηση: Τό 1971 οί διανοούμε­ νο), π ο ύ άνήκαν στόν οικονομικά ένεργό πληθυσμό, άνέρχοντα) στίς 160.000 καί σήμερα ύπολογίζονται σέ 210.000. Άστική τάξη: Τό 1971 άποτελούνταν ά π ό 140.000 άτομα, δηλαδή τό 4% τού οικονομικά ένεργού πληθυ­ σμού.

ταξική πάλη. Διεξάγεται άνάμεσα σέ

κοινωνικές τάξεις π ο ύ τά συμφέροντά τους είναι άντίθετα ή δέ συμπί­ πτουν. Ή τ.π . άποτελεί τό περιεχόμε­ νο καί τήν κινητήρια δύναμη τής ιστο­ ρίας όλων τών άνταγωνισπκών κοι­ νωνικών σχηματισμών. Ή μετάδοση ά π ό τόν ένα κοινωνικοοικονομικό σχηματισμό σέ άλλον πραγματοποιεί­ ται μέ τήν κοινωνική έπανάσταση, π ο ύ είναι τό άποτέλεσμα καί ή άνώτατη έκδήλωση τής ταξικής πάλης. Τό προλεταριάτο διεξάγει τήν τ.π. μέ τρεις βασικές μορφές: τήν οικονο­ μική (πάλη γιά αύξηση τών ήμερομισθίων περιορισμό τής έργάσιμης μέρας κλπ.), τήν πολιτική (πάλη γιά τήν έγκαθίδρυση καί τή στερέωση τής έξου­ σίας τού προλεταριάτου), τήν ιδεολο­ γική (πάλη ένάντία στήν άστική καί τή ρεφορμιστική ιδεολογία, γιά τή διάδο­ ση τής σοσιαλιστικής ιδεολογίας στίς μάζες τών έργαζομένων). Ή πάλη τής έργατικής τάξης μέ τήν καθοδήγηση τού πολιτικού της κόμ­ ματος, οδηγεί στή σοσιαλιστική έπα­ νάσταση καί τήν έγκαθίδρυση τής δι­ κτατορίας τού προλεταριάτου, στίς συνθήκες τής όποίας ή τ.π. συνεχίζε­ ται μέ νέες μορφές. Άποθλέπει στή συντριβή τής άντίστασης τών έκμεταλλευτών, τή σοσιαλιστική άναδιαπαιδαγώ γηση τής άγροτιάς καί τών άλλων μή προλεταριακών έργαζόμενων μαζών, τή διαμόρφωση νέας πει­ θαρχίας τής έργασίας. Η σπουδαιότερη ιδιομορφία τής σύγχρονης τ.π . τού προλεταριάτου στίς καπιταλιστικές χώρες, συνίσταται στόν οργανικό συνδυασμότήςπάλης γιά τή δημοκρατία μέ τήν πάλη γιά τό σοσιαλισμό στήν πορεία τής όπ οίας ή έργατική τάξη συνενώνει όλες τίς άντιμονοπωλιακές δυνάμεις. Μέ τήν οικοδόμηση τής σοσιαλιστι­ κής κοινωνίας άνάμεσα ατούς εργά­ τες, τούς άγρότες καί τή διανόηση εγ­ καθιδρύονται σχέσεις άδελφικής συν­ εργασίας. Ωστόσο παραμένει ή 

rfAfoAoyia

243

rfywy καί

άνάγκη τής πάλης ίνάντια οτίς έπιΒίώσείς τού καπιταλισμού. Μέ τήν έμφάνιση τού σοσιαλισμού άρχισε ή άντιπαράθεση καί ή πάλη τώ ν δύο άντίθετων κοινωνικών συ­ στημάτων. Οί σχέσεις μεταξύ τους εκφράζουν τήν ταξική πάλη στό διε­ θνή στίθο.

τελεολογία. Είναι ίδεαλιστική θεωρία
π ο ύ άπσδίδει στά προτσές και τά φαι­ νόμενα τής φύσης σκοπούς, οι οποίοι είτε καθορίζονται άπό τό θεό (λ.χ. Βόλφ), είτε είναι έσωτερικές αιτίες τής φ ύσ ης ( Αριστοτέλης, Λάιμπνιτς). Ο διαλεκτικός υλισμός άντιπαραθέτει στήν τ. τόν ντετερμινισμό, δηλαδή τή διδασκαλία γιά τήν άντικεψενική νο­ μοτελειακή άλληλουχία τών φαινομέ­ νων τή ς φύσης καί τής κοινωνίας. τέχνη. Είναι ή καλλιτεχνική δημιουρ­ γία στό σύνολό της: ή λογοτεχνία, ή άρχιτεκτονική, ή γλυπτική, ή ζωγρα­ φική, οί γραφικές τέχνες, ή έφαρμοσμένη διακοσμητική, ή μουσική, ό χο­ ρός, τό θέατρο, ό κινηματογράφος καί οί ποικίλες άλλες μορφές τής άνθρώ πινης δραστηριότητας πού ένώνοντα) στήν άπεικόνιση τήςπραγματικότητας μέ καλλιτεχνικές εικόνες καί μορφές. Η ούσία τής τ. στήν ιστο­ ρία τή ς αισθητικής ερμηνεύονταν σάν άπομίμηση, σάν αισθησιακή έκφρα­ ση τού υπεραισθητικού κλπ. Ή μαρξιστική λενινίστική αισθητική θεωρεί τήν τ. μορφή κοινωνικής συν­ είδησης, ειδική μορφή πνευματικής καί πρακτικής άφομοίωσης τού κό­ σμου, μιά οργανική ένότητα τής δη­ μιουργίας, τής γνώσης, τής εκτίμησης καί τή ς άνθρώπινης δραστηριότητας.

κηρύχνουν τήν άνεξαρτησία τής τέ­ χνης ά π ό τήν πολιτική καί τίς άπαιτήσεις τής κοινωνίας. Οί ιδέες τής «τ. γιά τήν τ.» διαμορφώθηκαν σέ θεωρία στά μέσα τού 19ου αί. σέ μεγάλο βαθ­ μό σάν άρνητική άντιδραση στήν όφελψ ότητα τών άστικών κοινωνικών σχέσεων. Στή Ρωσία τό σύνθημα ή «τ. γιά τήν τ." στά μέσα τού 19ου αιώνα άντιπαρατέθηκε στήν «κατεύθυνση τού Γκόγκολ", δηλαδή στήν κοινωνική κριτική κατεύθυνση στήν τέχνη. Οί ιδέες ή «τέχνη γιά τήν τέχνη ο, π ο ύ οδηγούν στήν άρνηση τού κοινω­ νικού προθληματισμού ύποΒλήθηκαν σέ αύστηρή κριτική άπό τούς ρώσους επαναστάτες δημοκράτες καί άπό τούς έκπροσώ πους τής μαρξιστικής λογοτεχνίας.

τέχνη καί θρησκεία. Ή τέχνη άπό τήν
ίδια τήν ούσία της είναι άντίθετη στή θρησκεία. Ή τέχνη είναι μιά μορφή άληθινής αντανάκλασης και γνώσης τής πραγματικότητας μέ καλλιτεχνι­ κές εικόνες, ένώ ή θρησκεία είναι μορ­ φή στρεΒλωμένης άντίληψ ης τού κό­ σμου, μέσο πνευματικής καταπίεσης τού λαού. Ή σύγχρονη έπιστήμη αποδείχνει ότι είναι λαθεμένη ή ά π ο ­ ψ η τώ ν άστών ίδεολόγων (νεοθωμιστές, πραγματιστές, ύπαρξιοτές κλπ.), ότι ύπάρχει στενή σχέση τής τέχνης στήν πορεία γένεσήςτης μέ τή θρησκεία. Ή τέχνη έμφανίστηκε τήν περίοδο τής Παλαιολιθικής έποχής μέ βάση κυρίως τίς άμεσες ύλικές άνάγκες τού πρω τόγονου άνθρώπου, χω ­ ρίς τήν έπίδραση τής θρησκείας. Οί θρησκευτικές αντιλήψεις τών άνθρώπ ω ν μόλις άρχιζαν νά διαμορφώνον­ ται τήν περίοδο έκείνη. Βασικά άντικείμενα καλλιτεχνικής άπεικόνισης ήταν τά πράγματα καί τά φαινόμενα τής καθημερινής ζωής (τά ζώ α, τό κυνήγι τών άγριων θη-

«τέχνη γιά τήν τέχνη" («καθαρή τέ­ χνην). "Ετσι ονομάζουν σειρά αισθητι­ κών άντιλήψεων, π ού θεωρούν τήν καλλιτεχνική δημιουργία αύτοσκοπό, 

Γί/ Ι'Ο λρ ίίΠ ίί

244 εμφανίστηκε στην άρχαιότητα. Ο οωστος δρομος άνάπτυξης ύψηλής τέχνης στη σύγχρονη έποχή είναι ό δρομος τής πάλης ένάντια στό σκοταδιομο, για την έλευθερια, τήν έγκαθίδρυση δικαιας κοινωνίας, γιά τά δι­ καιώματα τής λογικής και τής επιστη­ μονικής κοσμοθεωρίας. Η τέχνη τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού άποτελει ζωντανό παραδειγμα άληθινής τέ­ χνης.

ριων. ot σκηνές ά π ο μάχες κλπ ). Στην τέχνη τής πρω τογονης κοινωνίας δεν υπαρχουν απεικονίσεις υπερφυσι­ κών δυνάμεων. Στις κατοπινές έποχες ή τέχνη αναπτυσσόταν με επιτυχία μονο όταν δεν δεχόταν την έπίδραοη τής θρησκείας ή άκομα όταν ή θρη­ σκευτική επίδραση μειωνόταν. Την έποχη π.χ. τής Αναγέννησης όταν αναπτύσσονταν άντιφεσυδαρχικες και αντικληρικές τάσεις, οί ποιητές, οί ζω γράφοι, δημιούργησαν άθανατα έργα τέχνης διαποτισμενα άπό κοσμι­ κές, ουμανιστικές διαθεσεις και άπαλλαγμενα σέ σημαντικό βαθμό ά π ό τις έπιδραοεις τής θρησκείας (πολλά έρ­ γα τού Πετράρχη, τού Αεοναρδο ντα Βιντσι, τού Ραφαήλ κλπ.) Ολη ή π α ρ α π έρ α έξέλιξη τής παγκόσμιας λογοτεχνίας ήταν κυρίως είελιίη τού ρεαλισμού (Στεντάλ, Μπαλζάκ, Πούσκιν, Γκογκολ) ό όποιος σάν μέθοδος άληθινής άντανάκλασης τής ζωής δέν παραδέχεται τίς θρησκευτικές ερμη­ νείες τής πραγματικότητας και άντιτίθεται άποφασιστικά στήν επίδραση τής θρησκείας στήν τέχνη. Τις έποχές π ο ύ ή θρησκεία κατείχε στήν κοινω­ νία τή θέση τής κυρίαρχης ιδεολογίας, ή τέχνη δέν μπορούσε νά άναπτυχθει έλεύθερα, π ά νω της ασκούσε καταθλιπτική έπίδραοη ή θρησκεία. Οι έκπρόσωποι τής σύγχρονης έκκλησίας προσπαθούν νά χρησιμοποιή­ σουν πλατιά τήν τέχνη γιά δικούς τους σκοπούς. Ή θρησκευτική τέχνη δέν είναι ομοιογενής, έχει εσωτερικές αντιφασεις γιατί είναι υποχρεωμένη νά προσαρμόζει τίς πραγματικές μορφές τού γήινου κόσμου μέ τίς μή ρεαλιστικές άντιλήψεις καί τά δόγμα­ τα τής θρησκείας. Η παγκόσμια προοδευτική τέχνη υπηρετεί σκο­ π ο ύ ς άντίθετους στίς έπιδιώξεις τής θρησκείας, δέν άρνειται νά άπεικονίζει φαινόμενα π ο ύ έχουν σχέση μέ τή θρησκεία, ύποΒάλλοντάςτηνσέ κριτι­ κή. Αύτή ή τέχνη είναι άθειστική καί

τεχνοκρατία. Κατεύθυνση στήν άστι­
κή κοινωνική σκέψη σύμφωνα μέτήν όποια ή καπιταλιστική κοινωνία μπορει τάχα νά διοικειται μέ βάση τίς άρ­ χές τού επιστημονικού καί τεχνικού ορθολογισμού, πού φορείς τους είναι οί μηχανικοί καί οί έπιστήμονες (οί τεχνοκράτες). Οί τεχνοκρατικές θεωρίες άποτελούν κατευθύνσεις τών τεχνικών θεω­ ριών τής σύγχρονης άστικής κοινωνι­ κοοικονομικής σκέψης π ο ύ άναπτύσσει τήν ά π ο ψ η , ότι ή διεύθυνση καί ή διοίκηση στίς καπιταλιστικές επιχει­ ρήσεις καί στήν παραγω γή πρέπει νά περάσει ά π ό τά χέρια τών ιδιοκτητών καπιταλιστών στά χέρια τής τεχνικής διανόησης (τών τεχνοκρατών). Οι τε­ χνοκρατικές θεωρίες άντανακλούν διαστρεθλωμένα τά πραγματικά π ρ ο ­ τσές τής αυξημένης σημασίας τής επι­ στήμης καί τώ ν ειδικών γιά τή λει­ τουργία τής κοινωνικής παραγω γής στίς συνθήκες τής έπιστημονικοτεχνικής έπανάστασης. Τίς θεωρίες αύτές τις χαρακτηρίζει ή κάλυψη τών κοι­ νωνικοοικονομικών καί ταξικών άντιθέσεων τοϋ καπιταλισμού, ή έξιδανίκευση τού οικονομικού ρόλου τών με­ γάλων καπιταλιστικών χωρών.

τψ ή. Είναι ή έκφραση σέ χρήμα τής
άξίας του εμπορεύματος. Ο) τιμές διαμορφώνονται αυθόρμητα καί κυ­ μαίνονται γύρω στήν άξια (στήν άπλή 

ΓΟΜψΑνφία

245

τρόπος παρα^ωχ^?

έμπορευματική παραγωγή) είτε γύρω στήν τψ ή παραγω γής (στήν καπιτα­ λιστική οικονομία) σέ εξάρτηση άπό τήν π ρ ο σ φ ορ ά καί τή ζήτηση. Στήν έποχή τού ιμπεριαλισμού ή μεγαλύτε­ ρη μερίδα τών εμπορευμάτων πωλεί­ ται σέ μονοπωλιακές τιμές. Στό σοσιαλισμό ή τ. είναι τό μέσο σχεδιασμένης επίδρασης τού κρά­ το υς στήν οικονομία κι εκφράζει τό έπίπεδο τώ ν άναγκαίων δαπανών έρ­ γασίας. Βασικά είδη τιμών είναι οι τι­ μές συγκέντρωσης, οί χονδρικές καί οί λιανικές τιμές.

Στίς σοσιαλιστικές χώρες οί τ. έξυπηρετούν τή νομισματική κυκλοφο­ ρία και τίς πιστωτικές σχέσεις, π ρ α γ­ ματοποιούν τήν έκδοση χαρτονομι­ σμάτων, έξασκούν τόν έλεγχο τής οι­ κονομικής καί χρηματικής δραστη­ ριότητας τώ ν έπιχειρήσεων, έκπληρώνουν τό ρόλο τού μηχανισμού λο­ γαριασμών καί ελέγχουν τή δραστη­ ριότητα τής οικονομίας στά πλαίσια όλου τού κράτους.

τρόπος παραγωγής. Είναι ό όρος πού
χαρακτηρίζει έναν ορισμένο ιστορικό τρ όπο παρ αγω γής ύλικών άγαθών άναγκαίων γιά τή ζωή τών άνθρώ­ π ω ν (τροφή, ιματισμό, κατοικία, ερ­ γαλεία παραγω γής) ό όποιος π ρ α γ­ ματοποιείται μέσα σέ καθορισμένες μορφές κοινωνικών σχέσεων. Ο τ.π. είναι ή βάση τού κοινωνικοοικονομι­ κού σχηματισμού, άποτελεΐ ενότητα παραγω γικώ ν δυνάμεων και σχέσεων π α ραγω γή ς. Ά π ό τ ό ν τ .π . έξαρτάται ή δομή κάθε ιστορικά καθορισμένης κοινωνίας, τό προτσές λειτουργίας και έξέλιξής της Η ιστορία τής κοινω­ νικής έξέλιξης είναι ιστορία άνάπτυ­ ξης καί αλλαγής τ.π ., άλλαγής ή όποια καθορίζει καί τήν άλλαγή όλων τών άλλων στοιχείων τής κοινωνικής δομής. Η άλλαγή τού τ.π . δέν π ρ α γ­ ματοποιείται αύθαίρετα, άλλά έξαι­ τίας τής δράσης τού νόμου άντιστοιχίας τών σχέσεων παραγω γής στό χαρακτήρα τών παραγω γικώ ν δυνά­ μεων. Αύτή ή άλλαγή δίνει στήν έξέλι­ ξη τής κοινωνίας τό χαρακτήρα τού φυσικοϊστορικού προτσές άλλαγής τών κοινωνικοοικονομικών σχηματι­ σμών. Ή άλλαγή ένός κοινωνικοοικο­ νομικού σχηματισμού ά π ό ένα άλλο γίνεται μέ έπανάσταση. Τά ιστορικά στάδια έξέλιξης και άλλαγής τών τ.π. εκφράζονται μέ τίς έννοιες πρω τόγο­ νος, δουλοχτητικός, φεουδαρχικός, καπιταλιστικός καί κομμουνιστικός τρ ό π ο ς παραγω γής.

τοκογλυφία. Είναι ή παροχή χρηματι­
κών κεφαλαίων μέ ύψηλούς τόκους. Τό τοκογλυφικό κεφάλαιο ήταν ή πρ ώ τη ιστορική μορφή κεφαλαίου π ο ύ έδινε στόν κάτοχό του εισόδημα μέτή μορφή τόκου. Ηταν χαρακτηρι­ στικό γιά τά προκαπιταλιστικά κοι­ νωνικά συστήματα, πρόδρομος τού πιστωτικού κεφαλαίου. Οι τοκογλύ­ φοι έπαιρναν ά π ό τήν παροχή χρη­ ματικών δανείων τεράστιους τόκους, καταστρέφοντας τούς μικροπαραγω γούς. τράπεζες. Είναι ιδρύματα πού συσ­ σωρεύουν τά χρηματικά κεφάλαια, π α ρ α χω ρ ούν πιστώσεις, πραγματο­ π οιούν τούς λογαριασμούς, τόν έλεγ­ χο τώ ν γραμματίων (συναλλαγματι­ κών) τήν έκδοση χαρτονομισμάτων, τίς έπιχειρήσεις μέ τό χρυσό, μέ τό ξένο συνάλλαγμα καί άλίλες λειτουρ­ γίες. Στήν έποχή τού ιμπεριαλισμού μετατρέπονται σέ πανίσχυρους καπιτα­ λιστές, συγχωνεύονται μέτά βιομηχα­ νικά μονοπώλια. Οί τ. ά π ό τίς λειτουργίες πού εκ­ πληρώ νουν χωρίζονται σέ έκδοτικές, εμπορικές, έπενδύσεων κεφαλαίων, έμπορικών έξαγωγών, καταθέσεων, κτηματικές κλπ. 

tpowmopo?

246 μένων. Ο τροτσκισμός προσπάθησε ν' άναθεωρήσει τό λενινισμό καί νά διαοπάσει τό κομμουνιστικό κόμμα, νά τό παρασύρει έξω ά π ό τό λενινιστικό δρόμο. Από τό 1928 ό τροτσκισμός έπαψ ε νά υπάρχει σάν πολιτικό ρεύμα στό Πανενωσιακό Κομμουνιστικό Κόμμα (μπ) τής Σοθιετικής "Ενωσης. Οί σύγ­ χρονοι τροτσκιστές, π ο ύ δρούν σέ με­ ρικές χώ ρες τής δύσης, προσπαθούν μέ τά ύπερεπαναστατικά τους συνθή­ ματα νά παρασύρουν τίς μάζες σέ τυ­ χοδιωκτικές ένέργειες.

τροτσκισμός. Μικροαστικό ιδεολογι­
κό πολιτικό ρεύμα στό εργατικό κίνη­ μα, εχθρός τού λενινισμού, πού καλύ­ πτει τήν όπορτουνιστική του ούσία με άριστερίστικα ριζοσπαστικά συνθή­ ματα. Τόν χαρακτηρίζουν οί άπότομες ταλαντεύσεις ά π ό τόν ύπερεπαναστατισμό στή συνθηκολόγηση μί τήν άστική τάξη. Εμφανίστηκε στίς άρχές τής δεκαε­ τίας 1920 - 30 σάν μιά ά π ό τίς μορφές τού μονσεθικισμού στή Ρωσία καί τής μέσης οδού, τού κέντρου στό διεθνή οτίθο. Μετατράπηκε σέ άντισοδιετικό άντικομμουνιστικό ρεύμα. Πήρε τήν όνομασία ά π ό τό έπίθετο τού θεωρη­ τικού του Λ. Τρότακι. Οί ά π ό ψ εις τού Τρότσκι σέ όλα τά βασικά ζητήματα τής στρατηγικής και τακτικής τού έργατικού κινήμα­ τος, άντιπαρατίθενται στό λενινισμό. Από τό 1803 διατύπωσε τίς έξής άπόψ εις: άρνηση τής άναγκαιότητας συ­ σπειρωμένου προλεταριακού κόμμα­ το ς νέου τύπου, άρνηση τής ηγεμο­ νίας τού προλεταριάτου στήν άοτικοδημοκρατική επανάσταση καί τού επαναστατικού ρόλου τής άγροτιάς, τής δυνατότητας συμμαχίας έργατι­ κής τάξης - άγροτιάς, άρνηση τής δυ­ νατότητας οικοδόμησης τού σοσιαλι­ σμού σέ μιά χώ ρα, υπεράσπιση τής ά π ο ψ η ς τού «έπαναστατικού πολέ­ μου" γιά τήν «προώθηση" τής παγκό­ σμιας έπανάστασης, ύπεράοπιση στρατιωτικών μεθόδων καθοδήγη­ σης τώ ν συνδικάτων καί τών έργαζο­

τυχαίο. Βλ. λ. άναγκαιότητα καί τυ­
χαίο.

τύχη. Στή μυθολογία καί στά ιρασιο­ ναλιστικά φιλοσοφικά συστήματα στή μικροαστική συνείδηση, τύχη εί­ ναι ό άλογος, ό άνέφικτος προσδιορι­ σμός τών γεγονότων καί τών ενερ­ γειών. Στήν άρχαιότητα χαρακτηριζόταν σάν τυφλή καί άπρόσω πη δικαιοσύνη (μοίρα), σάν έπιτυχία ειτε σάν τυχαίο (τύχη), σάν άμετάκλητος προσδιορι­ σμός π ού άγκαλιάζει τά πάντα. Ή πίστη στήν τύχη συνδεόταν μέ τήν άστρολογία. Ο χριστιανισμός στήν ιδέα τής τύχης άντιπαράθεσε τήν πίστη στή θεϊκή προφητεία. Στό τέλος τού 19ου αιώνα ή έννοια τής τύχη ς διαδόθηκε στή «φιλοσοφία τής ζωής". 

Y
ύλη. Φιλοσοφική κατηγορία γιά τόν καθορισμό τής αντικειμενικής πραγ­ ματικότητας, ή οποία αντανακλάται στίς αισθήσεις μας, ένώ ύπάρχει όνεξάρτητα ά π ' αύτές (Λένιν). Ούσία, θε­ μέλιο όλων τώ ν σχέσεων καί μορφών κίνησης, π ο ύ ύπάρχουν άντικειμενικά στόν κόσμο. Ή μαρξιστική λενίνισπκή άντίληψη τής ϋ. έχει σάν άφετηρία τήν άρχή τής ύλικής ενότητας τού κό­ σμου. Πρεσθεύει ότι ή ϋ. είναι τό π ρ ω ­ τεύον και ή συνείδηση τό δευτερεύον. Ή ύλη δέ δημιουργείται καί δέν εκμη­ δενίζεται, είναι αιώνια καί άπειρη. Ή κίνηση είναι άπαράΒατη ιδιότητα τής ϋλης. Ή ύ. έχει τήν ιδιότητα τής αύτοκίνησης, τής μετατροπής ορισμένων καταστάσεων σέ άλλες. Ο χώ ρ ο ς καί ό χρόνος είναι γενικές μορφές ύπαρξης τής ϋλης. Καθολική ιδιότητα τή ς ύλης είναι ή άντανάκλα­ ση. Ή σύγχρονη επιστήμη καθορίζει το ύς άκόλουθους τύπ ους ύλικών συ­ στημάτων καί τά επίπεδα συγκρότη­ σης π ο ύ άντιστοιχούν σ' αύτούς: στοιχειώδη σωμάτια καί πεδία, άτο­ μα, μόρια, μικροσκοπικά σώματα διάφορω ν διαστάσεων, γεωλογικά συστήματα, πλανήτες, άοτέρες, έσωγαλαξιακά συστήματα, γαλαξίες, συ­ στήματα γαλαξιών. Ή ζωντανή ϋλη (τό σύνολο τών ορ­ γανισμών π ο ύ είναι ικανοί γιά αΰτοαναπαραγω γή) καί ή κοινωνικά όργανω(ϊένη ϋλη (κοινωνία) είναι ειδικοί τύ­ ποι ύλικών συστημάτων.

σίας. Ενσυνείδητα κίνητρα τής αν­
θρώ πινης δραστηριότητας, πού έ­ χουν σκοπό τήν ικανοποίηση τών άναγκών τού άνθρώ που μέ τήν έργα­ σία. Τά ύλικά κίνητρα συνδέονται μέ τήν άνάγκη γιά τήν έργασία σάν μέσο τής ζωής, τά ηθικά μέτήν άνάγκη τής εργατικής δημιουργικής δράσης, πού ικανοποιεί μέ τήνκοινωνική άξία τών άποτελεσμάτων της. Τό χαρακτήρα καί τό περιεχόμενο τών κινήτρων τά καθορίζουν οί κοινωνικές σχέσεις, τό έπίπεδο άνάπτυξης τών παραγω γι­ κών δυνάμεων, ή πνευματική τελειό­ τητα τής προσωπικότητας. Στόν καπιταλισμό, όπου τά πάντα υποτάσσονται στά συμφέροντα τού ιδιώτη επιχειρηματία, τά κίνητρα εί­ ναι περιορισμένα. Στό σοσιαλισμό δί­ νεται ή δυνατότητα νά δημιουργηθεί ενιαίο σύστημα ύλικών καί ήθικών κι­ νήτρων. Στόν κομμουνισμό, όταν ή έργασία μετατραπει σέ ζωτική άνάγ­ κη και οι άνθρωποι θά εργάζονται χω ρίς νά ύπολογίζουν στήν άνταμοι8ή, βασικά θ ά είναι τά ήθικά κίνητρα, ένώ τό προσω πικό ύλικό ένδιαφέρσν θ ά συγχωνευθεΐ ολοκληρωτικά μέ τό υλικό ενδιαφέρον τής κοινωνίας.

ύλικοτεχνική βάση τού κομμουνι­ σμού. Τό σύνολο τών ύλικών στοι­
χείων τώ ν παραγω γικώ ν δυνάμεων π ο ύ άντιστοιχούν στίς πιό πρω το π ό ­ ρες έπιτεύξεις τής επιστήμης καί τής τεχνικής καί έξασφαλίζουν ύψηλή άποδοτικότητα τής παραγω γής, πλήρη ευημερία τοϋ λαού, ολόπλευ­ ρη άνάπτυξη τής προσωπικότητας.

ύλίκά καί ήθίκό κίνητρα τής έργα­ 

tpOT<WCM?p0$

246 μένων. Ο τροτσκισμός προσπάθησε ν' άναθεωρήσε) τό λενινισμό καί νά δίαοπάσει τό κομμουνιστικό κόμμα, νά τό παρασύρει έξω ά π ό τό λενινιστικό δρόμο. Από τό 1928 ό τροτσκισμός έπαψ ε νά ύπάρχει σάν πολιτικό ρεύμα στό Πανενωσίακό Κομμουνιστικό Κόμμα (μπ) τής Σο6ιετικής "Ενωσης. Οί σύγ­ χρονο) τροτσκίστές, π ο ύ δρούν σέ με­ ρικές χώ ρες τής δύσης, προσπαθούν μέ τά ύπερεπανασταπκά τους συνθή­ ματα νά παρασύρουν τίς μάζες σέ τυ­ χοδιωκτικές ένέργειες.

τροτσκισμός. Μικροαστικό ιδεολογι­
κό πολιτικό ρεύμα στό εργατικό κίνη­ μα, έχθρός τού λενινισμού, πού καλύ­ πτει τήν όπορτουνιστική του ούσία μ ί άριστερίστικα ριζοσπαστικά συνθή­ ματα. Τόν χαρακτηρίζουν οί άπότομες ταλαντεύσείς ά π ό τόν ύπερεπαναστατισμό στή συνθηκολόγηση μί τήν άστική τάξη. Εμφανίστηκε στίς άρχές τής δεκαε­ τίας 1920 - 30 σάν μιά ά π ό τίς μορφές τοϋ μσνσεθίκίσμού στή Ρωσία καί τής μέσης όδοϋ, τού κέντρου στό διεθνή στίθο. Μετατράπηκεσέάντ)σο8)ετ)κό άντικομμουνιστικό ρεύμα. Πήρε τήν όνσμασία ά π ό τό επίθετο τού θεωρη­ τικού του Λ. Τρότσκ). Οί απ όψ εις τού Τρότσκι σέ όλα τά βασικά ζητήματα τής στρατηγικής καί τακτικής τού έργατικού κινήμαTOC, άντίπαρατίθενται στό λενινισμό. Από τό 1803 διατύπωσε τίς έξης ά π ό­ ψ εις: άρνηση τής άναγκαίότητας συ­ σπειρωμένου προλεταριακού κόμμα­ το ς νέου τύπου, άρνηση τής ηγεμο­ νίας τού προλεταριάτου στήν άστικοδημοκρατική επανάσταση καί τού έπαναστατικού ρόλου τής άγροτιάς, τής δυνατότητας συμμαχίας έργατι­ κής τάξης - άγροτιάς, άρνηση τής δυ­ νατότητας οικοδόμησης τού σοσιαλι­ σμού σέ μιά χώ ρα, ύπεράσπιση τής ά π ο ψ η ς τού «επαναστατικού πολέ­ μου" γιά τήν «προώθηση" τής παγκό­ σμιας έπανάστασης, ύπεράσπιση στρατιωτικών μεθόδων καθοδήγη­ σης τώ ν συνδικάτων καί τών έργαζο-

τυχαίο. Βλ. λ. άναγκαίότητα καί τυ­
χαίο.

τάχη. Στή μυθολογία καί στά ίρασ)οναλίσπκά φιλοσοφικά συστήματα στή μικροαστική συνείδηση, τύχη εί­ ναι ό άλογος, ό άνέφ<κτος προσδιορι­ σ μοί τών γεγονότων καί τών ένεργειών. Στήν άρχαίότητα χαρακτηριζόταν σάν τυφλή καί άπρόσω πη δικαιοσύνη (μοίρα), σάν έπίτυχία είτε σάν τυχαίο (τύχη), σάν άμετάκλητος προσδιορι­ σμός π ού άγκαλίάζε) τά πάντα. Ή πίστη στήν τύχη συνδεόταν μέ τήν άστρολογία. Ο χριστιανισμός στήν ιδέα τής τύχης άντίπαράθεσε τήν πίστη στή θεϊκή προφητεία. Στό τέλος τού 19ου αιώνα ή έννοια τής τύχη ς διαδόθηκε στή «φιλοσοφία τής ζωής". 

Y
ϋλη. Φιλοσοφική κατηγορία γιά τόν
καθορισμό τής άντ)κε)μεν)κής π ρ α γ­ ματικότητας, ή όποία αντανακλάται στίς αισθήσεις μας, ένώ υπάρχει ανε­ ξάρτητα ά π ' αύτές (Λένιν). Ούσία, θε­ μέλιο όλων τώ ν σχέσεων καί μορφών κίνησης, π ο ύ υπάρχουν αντικειμενικά στόν κόσμο. Ή μαρξιστική λενινιοτική άντίληψη τής ϋ. έχε< σάν άφετηρία τήν άρχή τής ύλικής ενότητας τού κό­ σμου. Πρεσθεύει ότι ή ϋ. είναι τό π ρ ω ­ τεύον και ή συνείδηση τό δευτερεύον. Ή ύλη δέ δημιουργείται καί δέν εκμη­ δενίζεται, είναι αιώνια καί άπειρη. Ή κίνηση είνα) άπαράΒατη ιδιότητα τής ϋλης. Ή ϋ . έχει τήν ιδιότητα τής αύτοκίνησης, τής μετατροπής ορισμένων καταστάσεων σέ άλλες. Ο χώ ρ ο ς και ό χρόνος είναι γενικές μορφές ύπαρξης τής ϋλης. Καθολική ιδιότητα τής ϋλης είνα) ή άντανάκλααη. Ή σύγχρονη επιστήμη καθορίζέ) το ύ ς Ακόλουθους τύπ ους ύλικών συ­ στημάτων καί τά έπίπεδα συγκρότη­ σης π ο ύ άντιστοιχοϋν σ' αύτούς: στο)χε)ώδη σωμάτια καί πεδία, άτο­ μα, μόρ)α, μικροσκοπικά σώματα διάφορω ν διαστάσεων, γεωλογικά συστήματα, πλανήτες, άοτέρες, έσωγαλαξ)ακά συστήματα, γαλαξίες, συ­ στήματα γαλαξιών. Ή ζωντανή ύλη (τό σύνολο τών ορ­ γανισμών π ο ύ είνα) ικανοί γιά αύτοανα παραγω γή) καί ή κο)νων)κά όργανωμένη ύλη (κο)νωνία) είνα) ειδικοί τύ­ πο) ύλ<κών συστημάτων.

σίας. Ενσυνείδητα κίνητρα τής άνθρώ πίνης δραστηριότητας, πού έ­ χουν σκοπό τήν ικανοποίηση τών άναγκών τού άνθρώ που μέ τήν έργασία. Τά ύλίκά κίνητρα συνδέονται μέ τήν άνάγκη γιά τήν έργασία σάν μέσο τής ζω ής, τά ήθίκά μέ τήν άνάγκη τής εργατικής δημιουργικής δράσης, πού ικανοποιεί μέ τήν κοινωνική άξία τών άπστελεσμάτων της. Τό χαρακτήρα καί τό περιεχόμενο τών κινήτρων τά καθορίζουν οί κοινωνικές σχέσεις, τό επίπεδο άνάπτυξης τών παραγω γι­ κών δυνάμεων, ή πνευματική τελειό­ τητα τής προσωπικότητας. Στόν καπιταλισμό, όπου τά πάντα ύποτάσαοντα) ατά συμφέροντα τού ιδιώτη επιχειρηματία, τά κίνητρα εί­ ναι περ)ορ)σμένα. Στό σοσιαλισμό δί­ νεται ή δυνατότητα νά δημιουργηθε! έν)α!ο σύστημα ύλικών καί ήθ)κών κι­ νήτρων. Στόν κομμουνισμό, όταν ή εργασία μετα^ραπεΐ σέ ζωτική άνάγ­ κη κα) οί άνθρωπο) θά έργάζοντα) χω ρίς νά ύπολογίζουν στήν άνταμοί8ή, βασικά θ ά είναι τά ήθ)κά κίνητρα, ένώ τό προσω πικό ύλίκό ένδίαφέρον θ ά συγχωνευθεΐ ολοκληρωτικά μέ τό ύλίκό ένδίαφέρον τής κοινωνίας.

ύλίκοτεχνίκή βάση τού κομμουνι­ σμού. Τό σύνολο τών ύλ)κών στοι­
χείων τώ ν παραγω γικώ ν δυνάμεων π ο ύ άντ)στο)χούν στίς πίό π ρ ω το π ό ­ ρες επιτεύξεις τής επιστήμης καί τής τεχνικής καί έξασφαλίζουν ύψηλή άποδοτίκότητα τής παραγω γής, πλήρη εύημερία τού λαού, ολόπλευ­ ρη άνάπτυξη τής προσωπικότητας.

ύλ)κά καί ήθίκά κίνητρα τής έργα­ 

t'Aio^ôç

248 σης (Μπρούνο). ό μεταφυσικός - μη­ χανιστικός ύ. τού 17ου - 18ου αί. (Γαλι­ λαίος, Βάκων, Χόπς, Γκασεντί, Λόκ, Σπινόζα), ό γαλλικός ύ. τού 18ου αιώ­ να (Λαμετρί. ΕλΒέτιος, Χόλμπαχ, Ντιντερό), ό άνθρωπολογικός ύ. τού Φ όυερμπαχ, ό ύ. τών ρώσων έπαναστατώ ν δημοκρατών (Μπελίνσκι, Χέρτσεν, Τσερνιοέφσκι, Ντομπρολιούμποφ), ό διαλεκτικός καί ιστορικός υλισμός, π ού διατύπωσαν στά μέσα τού 19ου αιώνα ό Μάρξ καί "Ενγκελς καί άνάπτυξε ό Λένιν στίς νέες ιστορι­ κές συνθήκες. Ό λη ή πορεία έξέλιξης τής έπιστή­ μης καί τής κοινωνίας έπι6ε6αιώνει τήν ορθότητα τής άνώτερης μορφής τού φιλοσοφικού υλισμού, τού διαλε­ κτικού καί ιστορικού ύλισμού.

H δημιουργία τής ύ.β. του κ. σημαίνει πληρη εξηλεκτρισμό τής χωράς, μη­ χανοποίηση και αυτοματοποίηση τών παραγω γικώ ν διαδικασιών, άνά­ πτυξη τής χημείας και χρησιμοποίη­ ση της στή λαϊκή οικονομία, άνάπτυ­ ξη νέων οικονομικά άποτελεοματικών κλάδων τής παραγω γής, νέων ειδών ενεργείας και υλικών, ολόπλευρη καί ορθολογική άξιοποίηση τών φυσι­ κών, υλικών καί έργατικών μέσων, οργανική ένότητα τής έπιστήμης μέ τήν παραγω γή καί γρήγορους ρυθ­ μούς τών έπιστημονικοτεχνικών π ρ ο­ τσές, υψηλό έπιστημονικοτεχνικό επίπεδο τών έργαζομένων. Άρα υπεροχή στήν παραγωγικότητα τής έργασίας σέ σύγκριση μέ τίς πιο άναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες. Ή οικοδόμηση τής ύλικοτεχνικής βάσης τού κομμουνισμού συντελειται στις συνθήκες τού αναπτυγμένου σοσια­ λισμού. υλισμός Φιλοσοφική κατεύθυνση π ο ύ θεωρεί, ότι ό κόσμος είναι υλικός, ύπάρχει άντικειμενικό έξω καί άνεξάρτητα ά π ό τή συνείδηση, ότι ή ϋλη είναι τό πρω τεύον, τό πρωταρχικό, δέ δημιουργήθηκε άπό κανέναν καί εί­ ναι αιώνια, ότι ή συνείδηση, ή νόηση είναι ιδιότητα τής ύλης, ότι ό άνθρω­ π ο ς μπορεϊ νά γνωρίσει τόν κόσμο και τίς νομοτέλειές του. Ό ύ. είναι άντίθετος πρός τόν ιδεα­ λισμό, καί ή πάλη άνάμεσα στόν ύ. καί τόν ιδεαλισμό άποτελεί τό περιεχόμε­ νο τής ιστορικής φιλοσοφικής διαδι­ κασίας. Ο όρος ύ. χρησιμοποιείται ά π ό τό 17ο αί. κυρίως μέ τήν έννοια τώ ν φυσικών παραστάσεων γιά τήν ϋλη, ένώ ά π ό τίς άρχές τού 18ου αί. μέ τή φιλοσοφική του έννοια γι' άντιπαράθεση τού ύ. στόν ιδεαλισμό. Οί ιστορικές μορφές τού ύ. είναι οί εξής: Οί υλιστικές διδασκαλίες τής Αρχαίας Ανατολής, ό ύ. τής Αρ­ χα ία ς Ελλάδας (Δημόκριτος, Επίκου­ ρος), ό ύ. τής εποχής τής Αναγέννη­

ύπαρξισμός (έξιστενσιαλισμός, φιλο­
σοφία τής ϋπαρξης, υπαρξιακή). Ανορθολογική (ιρασιοναλιστική) κα­ τεύθυνση τής άστικής φιλοσοφίας, π ο ύ έμφανίστηκε στις άρχές τού 20ού αιώ να στή Ρωσία, μετά τόν Α Παγκό­ σμιο Πόλεμο στή Γερμανία, στήν περί­ οδο τού Β Παγκόσμιου Πολέμου στή Γαλλία καί μετά τόν πόλεμο σέ άλλες χώρες. ιδεολογική πηγή τής διδασκαλίας τού Κιέρκεγκορ, άποτέλεσε ή φιλοσο­ φ ία τής ζωής, ή φαινομενολογία. Διακρίνεται ό θρησκευτικός ύ. (Γιάσπερς, Μαρσέλ, Μπερντιάγεφ, Σεοτόφ) καί ό άθειστικός (Χάιντεγκερ, Σάρτρ, Καμύ). Κεντρική του έννοια είναι ή άνθρώπινη ύπαρξη (έξιστάνς) σάν μιά άδιαίρετη άκεραιότητα τού άντικειμένου καί τού υποκειμένου. Βασικές εκδη­ λώσεις τής άνθρώπινης ϋπαρξης εί­ ναι ή φροντίδα, ό φόθος, ή άποφασιστικότητα, ή συνείδηση. "Ολες αύτές καθορίζονται μέσω τού θανάτου. Ό άνθρ ω π ος βλέπει τήν ϋπαρξη σάν ρί­ ζα τή ς δικής του ζωής σέ άκραιες, 

υπεραξία

249

υποσυνείδητο απόθεση. Προύποθετικός συλλογι­ σμός γιά τή νομοτελειακή (αίτιακή! συνάρτηση τών φαινομένων. Τρόπος άνάπτυξης τής επιστήμης. Ή άποδοχή κάποιας άρχής, πού πιθανά μπορεί νά βοηθήσει στήν ερμηνεία διάφο­ ρων φαινομένων. Ή ϋ. μετατρέπεται σέ θεωρία ά π ό τή στιγμή πού επιβε­ βαιώνεται, άποδείχνεται σωστή στήν πράξη. ύττοκείμενο. Φορέας τής υλικής π ρ α ­ κτικής δράσης καί τής γνώσης (άτομο ή κοινωνική ομάδα), πηγή τής δρα­ στηριότητας πού κατευθύνεταί πρός τό άντικείμενο. Ο μαρξισμός άποκάλυψ ε τήν κοινωνική ιστορική ούσία τού υποκειμένου καί άπόδειξε ότι τό πραγματικό υποκείμενο τής ιστορίας είναι οί λαϊκές μάζες. υποσυνείδητο. Είναι ό χαρακτηρι­ σμός τών ένεργητικών ψυχικών π ρ ο ­ τσές τού άνθρώ που τά όποία σέ μιά ορισμένη στιγμή άν καί δέν είναι στο κέντρο τής νοητικής δραστηριότητας τής συνείδησης άσκούν έπίδραση στη ροή τής σκέψης. Ετσι έκείνο γιά το οποίο δέν σκέπτεται ό άνθρωπος άμε­ σα αυτή τή στιγμή, που τού είναι όμως γνωστό καί συνδέεται μέ το αντικείμενο τής σκέψης του, μπορεΐ με την ιδιότητα υποθέματος νά έπιδρά στη ροη τής σκέψης, νά τή συνό­ δευε! κλπ. Κατά τόν ίδιο ακριβώς τρό­ π ο και ή επίδραση μιάς κατάστασης, αυτόματω ν ενεργειών (κινήσεων) που αντιλαμβανόμαστε υπάρχει σαν υπο­ συνείδητη άντίληψ η σε όλες τίς συνει­ δητές πραΕεις. Στο ύ. δέν υπάρχει τί­ ποτε το μυστικιστικό ή κατι που δέν γίνεται γνωστό. Τά φαινόμενα τού υ. είναι πρόσθετο προϊόν τής συνειδη­ τής δράσης καί περιλαβαίνουν τά ψ υ ­ χικά προτσές π ου δεν παίρνουν άμε­ σα μέρος στην κατανόηση έκείνων τών αντικείμενων πρός τα όποία είναι

οριακές καταστάσεις (πάλη, αγωνία, θάνατος). Κατανοώντας τόν έαυτό του σάν ύπαρξη, ό άνθρωπος άποκτάει έλευθερία, ή όποια άποτελει εκλογή του ίδιου τοϋ εαυτού του, τής ουσίας του καί τόν βαρύνει μέ τήν ευ­ θύνη γιά όλα όσα συμ8αίνουν στόν κόσμο. Χαρακτηριστικά γνωρίσματα του ϋ. είναι ή άπαισιοδοξία, ή υποκει­ μενική ερμηνεία τής ελευθερίας, ή άρ­ νηση τής ορθολογικής γνώσης καί ό ισχυρισμός ότι ή πραγματικότητα γί­ νεται γνωστή μέ τή διαίσθηση. Ο ύ. άσκησε σημαντική επίδραση στή λο­ γοτεχνία καί τήν τέχνη τής Δύσης, στίς διαθέσεις τής άστικήςδιανόησης. υπεραξία. Μέρος τής άξίας τών έμπο­ ρευμάτων πού παράγονται στίς καπι­ ταλιστικές επιχειρήσεις, τήν όποία δη­ μιουργεί ή άπλήρωτη έργασία τών μισθωτών εργατών πάνω άπό τήν άξία τής έργατικής τους δύναμης καί ιδιοποιείται ό καπιταλιστής. Εκφρά­ ζει τήν ιδιαίτερη μορφή τής καπιταλι­ στικής έκμετάλλευσης, όπου τό πε­ ρί σσε) ο προϊόν παίρνει μορφή υπερα­ ξίας. Ή παραγω γή καί ή ιδιοποίηση τής Ù. άποτελει τήν ούσία τού βασι­ κού οικονομικού νόμου του καπιτα­ λισμού. Τό κυνηγητό τής ύ. παίζει κύ­ ριο ρόλο στήν άνάπτυξη τών π α ρ α ­ γωγικών δυνάμεων στόν καπιταλι­ σμό. Επιφανειακά ή υπεραξία εμφα­ νίζεται μέ τή μορφή τού κέρδους. Υπάρχει ή απόλυτη καί ή σχετική υπεραξία. Απόλυτη ύπερα&α είναι ή υπεραξία π ο ύ βγαίνει ά πό τήν παραταση τής έργασιμης ήμερας. Ή σχετι­ κή υπεραΕία παράγεται στόν καπιτα­ λισμό μεσω τής μείωσης του αναγ­ καίου καί αντίστοιχης αϋίηοης τού προσθέτου εργάσιμου χρόνου διατη­ ρώντας αναλλοίωτη τή διάρκεια τής εργάσιμης ημέρας. Η σχετική υπερα­ ξία έχε) άμεση σχέση μέ τήν αΰίηση τής πραγω γικότητας τής εργασίας. 

250
συγκεντρωμένη ή προσοχή τού υπο­ κειμένου στή δοσμένη στιγμή.

SytO!?

ύφεση. Φάση τσϋ καπιταλιστικού βιομηχανικού κύκλου, ή όποια ακο­

λουθεί τήν οικονομική κρίση. Ή ύφε­ ση χαρακτηρίζεται οπτό τή στασιμό­ τη τα τής παραγω γής, τήν ελάχιστη ζήτηση εμπορευμάτων, τό χαμηλό έπίπεδο τώ ν τιμών κλπ. 

φ
φα)νομεναλίσμός. Διδασκαλία τής
γνώ σης π ού ξεκινάει ά π ό τή θέση ότ) άμεσο άνπκείμενο τής γνώσης είνα) μόνο τά αισθήματα (αισθήσεις). Ό άκραιος φ . οδηγεί στόν υποκειμενικό ιδεαλισμό, π ού υποστηρίζει ότ) ό κό­ σμος είνα) άθροισμα «ιδεών*, «σύ­ μπλεγμα α ισ θ η μ ά τω ν (Μπέρκλέί, έμπε)ρ)θκρ)τικ)σμόςί είτε στόν άγωνιοτικίσμό π ο ύ πρεσδεύει ότ) ό άνθρω πος δέν μπορε! νά ξέρε) τί κρύΒεται πίσω ά π ό τίς αισθήσεις (Χιοΰμ). Ό μετριο­ π α θ ή ς φ . αποδεχόμενος τήν ϋπαρξη άντίκεφένων π ού εκφράζονται στίς αισθήσεις όδηγεί είτε στό συνεπή υλι­ σμό, θεω ρώ ντας τ* άντ)κείμενα σάν ϋλίκά πρ ά γμ α τα (Λόκ), είτε στόν καντιαν<κό άγνωστικισμό άν τ' άντικείμενα θεωρούνται «πράγματα καθεαυτά ", π ο ύ είνα) άδύνατο νά τά γνωρίσμουμε (Κάντ, Σπένσερ). Ο φ . στό σύγχρονο θετικισμό π αίρ­ νει γλωσσολογ)κή μορφή έφόσον ή βασ)κή του θέση άνάγετα) στή δυνα­ τότητα νά έκφράζετα) ή πείρα σέ «φαινομενολογική* γλώσσα. Μερικοί νεοθετ)κ<στές, αποδεχόμενο) άρχ<κά πλήρη δυνατότητα αναγωγής τών αποφ άνσεω ν γ)ά τά πράγματα σέ άποφ άνσεις γ<ά τό περιεχόμενο τής συνείδησης, τόν τελευταίο καιρό άρχίζουν νά συνειδητοποιούν πόσο μά­ ταιες είνα) αύτές οί άπόπειρες. Σύμφωνα μέ τήν ά π οψ η τού διαλε­ κτικού ύλίσμού ή άφετηρίακή θέση τού φ . είνα) άθάσψη, γιατί σ' αύτή τή θέση ή γνώση άποσττάται άπό τήν πραγματικότητα καί τήν πράξη.

φαινόμενο. Έννοια πού σημαίνει τά
φαινόμενα π ο ύ μάς δίνονται μέ τήν πείρα, τά όποια γνωρίζουμε μέ τή βοήθεια τών αισθήσεων. Στή φιλοσο­ φ ία τού Κάντ τό φ . δ)αφέρε) ρ)ζ<κά ά π ό τό νοούμενο, τό όποιο παραμέ­ νει έξω ά π ό τά όρ)α τής πείρας καί είνα< άπρόσίτο στήν άνθρώπίνη παρατήρηση. Ο Κάντ μέ τή βοήθεια τή ς έννοιας φ . προσπάθησε νά δια­ χωρίσει ρ)ζ)κά τήν ούσία ά π ό τό φαι­ νόμενο πρεσθεύοντας ότ< ό άνθρω­ π ο ς δέν μπορεί νά γνωρίσε) τήν ούσία τώ ν πραγμάτω ν. Σύμφωνα μέ τήν ά π ο ψ η τού διαλε­ κτικού ύλ)σμού δέν ύπάρχε) άξεπέραστο όριο, άνάμεσα στό φαινόμενο καί τήν ούσία. Ή ούσία γνωρίζεται διαμέ­ σου τού φα)νομένου. Βλ. καί λ. ούσία καί φαινόμενο.

φαινομενολογία. Κατεύθυνση τού ύποκειμενίκού ιδεαλισμού πού άσκεί μεγάλη επίδραση στή σύγχρονη άστ<κή φιλοσοφία. Τή διατύπωσε ό Χούσερλ. Οί ιδέες τής φ . άποτέλεσαν τή φιλοσοφική βάση τού ύπαρξίσμού (Χάίντεγκερ, Σάρτρ). Οί καθολικοί φι­ λόσοφο) Ντεθάουλανς, Βάν Μπρέντα συνδυάζουν τή φ. μέ τό νεοθωμ)ομό. θεω ρητικά κέντρα τής φαινομενολο­ γικής κατεύθυνσης είνα) τό Αρχείο Χοΰσερλ στό Βέλγιο καί ό Διεθνής Φαι­ νομενολογικός Σύλλογος στίς ΗΠΑ, π ο ύ έκδίδε) τό περιοδικό «Φιλοσοφία καί φαινομενολογική έρευνα".

φανατισμός. 1. Είναι ή τυφλή πίστη σέ 

252 μερικές πεποιθήσεις είτε άντιληψεις π ο ύ ξεπερνάει κάθε όριο καί ή άδιάλλακτη στάση άπεναντι σέ όλες τίς άλ­ λες αντιλήψεις, πού φτάνει σέ έχθρα. Π.χ. ό θρησκευτικός φανατισμός. 2. Τρομερή αφοσίωση σέ κάτι είτε σε κάποιο πρόσω πο.

yfotxSapx/a

φάση. Μια καθορισμένη περίοδος
στήν πορεία τής έξέλιξης κάποιας δια­ δικασίας {π.χ. φάση τής κοινωνικής εξέλιξης, γεωλογική φάση κλπ ).

φασισμός. Ανοιχτή τρομοκρατική δι­
κτατορία τών πιό άντιδραστικών καί επιθετικών ιμπεριαλιστικών δυνά­ μεων. Ο φ. υποστηρίζεται καί χρη­ ματοδοτείται άπό τό μονοπωλιακό κεφάλαιο. Επιδιώκει τή διατήρηση τού καπιταλιστικού συστήματος, κα­ ταργεί τά δημοκρατικά δικαιώματα καί τίς ελευθερίες στό εσωτερικό καί εφαρμόζει σωδινιστική έξωτερική π ο ­ λιτική. Ό φ . είναι γέννημα τής γενικής κρί­ σης τού καπιταλισμού κι έμφανίζεται σέ περίοδο όξυνσης τής ταξικής π ά ­ λης άνάμεσα στήν άστική τάξη καί τό προλεταριάτο. Ό ταν ή άστική τάξη δέν είναι σέ θέση νά διατηρήσει τήν εξουσία της μέ τίς παλιές κοινοΒουλευτίκές μεθόδους καταφεύγει στήν τρομοκρατία καί τή δικτατορία γιά νά καθυποτάξει τό εργατικό καί κάθε δη­ μοκρατικό κίνημα, χρησιμοποιεί μιά π ρω τοφ α νή κοινωνική δημαγωγία. Ό φ . δημιουργεί καί χρησιμοποιεί στήν τρομοκρατική του δράση συμ­ μορίες δολοφόνων. Γιά τήν προετοιμασία καί τή διεξα­ γω γή τού πολέμου ό φ. προπαγανδί­ ζει τό σωθινισμό καί τό ρατσισμό, κο­ σμοπολίτικες καί γεωπολιτικές θεωρίες. Ό φ . έμφανίστηκε γιά πρώτη φορά τό 1919 στήν Ιταλία καί τό 1922 κατέλα8ε τήν εξουσία. Τό 1920 στή Γερμα­ νία όργανώ θηκετό φασιστικό χιτλερι­

κό κόμμα, π ο ύ πήρε τήν ονομασία έθνικοσοσιαλιστικό. Τό 1933 μέ τή βοήθεια τών γερμανών μεγιστάνων τού πλούτου καί τού ξένου μονοπω­ λιακού κεφαλαίου κατέλαθε τήν έξουσια καί έγκαθίδρυσε καθεστώς αιμα­ τηρής τρομοκρατίας. Αφού συνέτριψ ε τό δημοκρατικό κίνημα τής Γερμα­ νίας ά να ψ ε τό Β Παγκόσμιο Πόλεμο γιά τήν άναδιανομή τού κόσμου, τήν ύποδούλωση άλλων λαών, γιά τήν έγκαθίδρυση τής παγκόσμιας κυριαρ­ χίας. Ή νίκη τής ΕΣΣΔ καί όλης τής άντιχιτλερικής συμμαχίας οδήγησε στή στρατιωτική, οικονομική καί ήθικοπολιτική συντριθή τού ναζισμού καί τών κύριων δυνάμεων τού διε­ θνούς φασισμού. Στά μεταπολεμικά χρόνια τά φασι­ στικά στοιχεία δραστηριοποιούνται ύποστηριζόμενα άπό τούς πιό άντιδραστικούς μονοπωλιακούς κύ­ κλους. Ό φ. άποτελει τόν πιό μεγάλο κίν­ δυνο γίά τήν ειρήνη καί τήν άσφάλεία τών λαών. Στίς καπιταλιστικές χώρες άναπτύσσεται ό άγώ νας τών πρ ο ο ­ δευτικών δυνάμεων κατά τού φασι­ σμού καί τής άπειλής νέου πολέμου.

φαταλισμός. Βλ. λ. μοιρολατρεία.
φεμινισμός. Γυναικείο κίνημα γιά τήν εξίσωση τώ ν δικαιωμάτων τών γυναι­ κών μέ τούς άνδρες στίς συνθήκες τής άστικής κοινωνίας. Εμφανίστηκε τό 18ο αιώνα. Ή Παγκόσμια Δημοκρατική Ομο­ σπονδία Γυναικών (ΠΔΟΓ) είναι υπέρ τής συνεργασίας μ' εκείνες τίς φεμινι­ στικές όργανώσεις, πού διεξάγουν άγώ να γιά τά κοινωνικά, πολιτικά καί άστικά δικαιώματα τών γυναικών, γιά τήν προστασία τού παιδιού ένάντια στόν πόλεμο καί τήν άντίδρααη.

φεουδαρχία.

Κοινωνικοοικονομικός 

φετίχίσρόζ σχηματισμός π ο ύ επικράτησε μετά τή διάλυση του δουλοχτητικού είτε του πρω τόγονου κονοτικοϋ συστήμα­ τος. Βασικές τάξεις τής φεουδαρχίας ήταν οί εκμεταλλευόμενο) δουλοπά­ ροικο) άγρότες καί οί εκμεταλλευτές φεουδάρχες. Ή ιδιομορφία του φεου­ δαρχικού τρ όπ ου παραγω γής βρι­ σκόταν στήν ιδιοκτησία τοϋ φεουδάρ­ χη π ά νω στή γή καί τή μή πλήρη ιδιο­ κτησία τοϋ δουλοπάροικου άγρότη, ό ό π οιος σέ σύγκριση μέ τό δούλο είχε δικό του νοικοκυριό καί ορισμένο εν­ διαφέρον γ)ά τήν έργασία. Στήν έποχή τού φεουδαρχισμού κυ­ ριαρχούσε ή φυσική οικονομία. Βασι­ κός κλάδος τής οικονομίας ήταν ή γεωργία. Στά διάφορα στάδια έξέλι­ ξης τής φεουδαρχίας ύπήρξαν διάφο­ ρες μορφές πολιτικού καθεστώτος (μοναρχία, άπολυταρχία κλπ ). Σ' ένα ορισμένο στάδιο έξέλιξης οί φεουδαρχίκές σχέσεις παραγω γής εμπόδιζαν τήν άνάπτυξη τών π α ρ α ­ γωγικών δυνάμεων. Μέσα στά σπλά­ χνα τού φεουδαρχίκού συστήματος δημιουργήθηκαν λίγο - πολύ έτοιμες μορφές τού καπιταλιστικού τρόπου πα ρ α γω γή ς. Οι άγροτικές έξεγέρσεις ύπόσκαψ αν τά θεμέλια τής φεουδαρ­ χίας. Επικεφαλής τής πάλης γ)ά τήν ανατροπή τής φεουδαρχίας μπήκε ή άστική τάξη. Ά π ό τό στάδιο τού φεουδαρχισμσύ πέρασαν όλες οί χώρες τής Ευρώπης, ή φεουδαρχία όμως καταργήθηκε σέ διαφορετικές χρονικές περιόδους. Σέ μιά σειρά χώρες τής Άσίας, τής Αφρικής καί τής Λατινικής Αμερικής υπολείμματα φεουδαρχίας δίατηρήθηκαν μέχρ) σήμερα.

253

φ ίΑ ί'α τ ώ ν Α α ώ ν

joTa τού φ . είναι ή πίστη στά φυλα­ χτά, στίς εύχές κλπ. Στίς σύγχρονες θρησκείες δίατηρήθηκαν ή λατρεία τού μαύρου λίθου στή Μέκα (ισλαμι­ σμός), τού σταυρού καί τών αγίων λειψάνων (χριστιανισμός). Ό Μάρξ χρησιμοποιούσε τόν όρο φ . στήν π ο ­ λίτική οικονομία (έμπορ)κός φετίχ)σμός, μετατροπή τού έμπορεύματος σέ φετίχ).

φιλελευθερισμός. 1. Αστικό πολιτικό
ρεύμα. Εμφανίστηκε στήν έποχή τής άνόδου τής βιομηχανικής άστικής τά ­ ξης καί τής πάλης της γ)ά τήν έξουσία μέ τούς εύγενείς φεουδάρχες. Οι φιλε­ λεύθεροι έπιδίωκαν τόν περιορισμό τής μοναρχίας μέ τό κο<νο6ούλ)ο. "Ηθελαν νά διευρύνουν λίγο τό έκλογ)κό δικαίωμα καί νά επιτρέψουν μέσα σέ όρισμένα πλαίσια τίς πολιτικές ελευθερίες. 2. Φιλελευθερισμό λένε έπίσης τήν ανεκτή, ήπια συμπεριφορά π ρ ό ς τούς ταξικούς έχθρούς, τή συμΒιδαστίκότητα καί τήν έλλειψη άρχών. Τά κομμουνιστικά κόμματα κατάκρ)ναν π ά ντα τό σάπιο φιλελευθερι­ σμό σάν απαράδεκτη ήπιότητα καί άνοχή καί έλλειψη επαναστατικής επαγρύπνησης.

φ<λία τώ ν λαών. Είναι ή ολόπλευρη
άδερφίκή συνεργασία καί άμο)6αία βοήθεια τώ ν σοσιαλιστικών χωρών καί έθνών μέ βάση τήν ενότητα τού σοσιαλιστικού συστήματος, τής μαρξ)στ)κολενινιστικής κοσμοθεωρίας καί τής κοινότητας τών σκοπών. Ή φ . τώ ν λ. είνα) μία ά π ό τίς κινητήριες δυνάμεις έξέλιξης τής σοσιαλιστικής κοινωνίας. Έδρακόνεται στήν πορεία τή ς σοσιαλιστικής οικοδόμησης μετά τήν κατάργηση τής έθνίκής καταπίε­ σης καί τήν έγκαθίδρυση τής πραγμ α­ τικής ισότητας τών λαών. Ή φ . τών λ. άποτελεί έναάρκωση τού σοσιαλιστι­ κού διεθνισμού καί τού πατριωτι-

φετ)χ<σμός. Λατρεία τών άψ υχω ν
άντικειμένων, τών ειδώλων, π ο ύ σύμ­ φ ω να μέ τίς άντ)λήψε<ς τώ ν πιστών είνα) προικισμένα μέ ύπερφυσ)κές ιδιότητες. Ό φ . είχε διαδοθεί σέ όλους το ύ ς πρω τόγονους λαούς. Ύπολείμ- 

φ ιλ οσ οφ ία

254

φιλοσοφία

ομου, τής σωστής χρησιμοποίησης τώ ν ύλικών, πνευματικών καί ανθρώ­ πινω ν εφεδρειών π ρ ός τό συμφέρον όλων τώ ν λαών. Ή φ. τών λ. συνέθαλε στήν έμφάνιση τή<?νέας ιστορικής κοι­ νότητας τών άνθρώπων, τού σοβιετι­ κού λαού. Ή φ. τώ νλ. άποτελει άδερφική ένωση τών σοσιαλιστικών χω ­ ρών, έκφράζε) τά ζωτικά τους συμφέ­ ροντα, άποτελει τή βάση τής ένότητα ς στήν πάλη γιά την ειρήνη, τήν έδραίωση καί άνάπτυξη τού σοσιαλι­ σμού, γιά τό θρίαμθο τών ιδεών του κομμουνισμού.

φιλοσοφία. Μορφή κοινωνικής συνεί­
δησης, π ού επιδιώκει τήν επεξεργα­ σία κοσμοθεωρίας, συστήματος ι­ δεών καί άντιλήψεων γιά τόν κόσμο καί τή θέση τού άνθρώ που σ' αύτόν. Ερευνά τή γνωστική, τήν άξιολογική, τήν ήθική καί αισθητική σχέση τού ά νθρώ που π ρ ό ς τόν κόσμο. Ή μαρξιστικολενινιστική φιλοσοφία είναι ή επιστήμη γιά τούς γενικούς νόμους κί­ νησης καί έξέλιξης τής φύσης, τής κοι­ νω νίας καί τής γνώσης, ή γενική μεθο­ δολογία έπιστημονικής γνώσης. Ή φ . σάν κοσμοθεωρία εχα στενή σχέση μέ τά ταξικά συμφέροντα, μέ τήν πολιτική καί τήν ιδεολογική πάλη Καθοριζόμενη άπό τήν κοινωνική πραγματικότητα άσκε! σοθαρή έπίδράση στό κοινωνικό είναι, συντελεί στή διαμόρφωση νέων ιδανικών, κα­ νόνων καί πολιτιστικών άξιών. Ή φ . βασίζεται στή θεωρηπκή καί πρακτική στάση τού άνθρώ που πρός τήν άντικειμενική πραγματικότητα, ξεκαθαρίζει τίς άμοι6α!ες σχέσεις υποκειμένου καί άντικειμένου. Βασικό ζήτημα τής φιλοσοφίας εί­ ναι τό ζήτημα τής σχέσης άνάμεσα στήν ύλη καί στό πνεύμα, τό είναι καί τή συνείδηση καί περιεχόμενο τού ιστορικού φιλοσοφικού προτσές είναι ή πάλη άνάμεσα στόν ύλισμό καί τόν ιδεαλισμό. Οί βασικοί τομείς τής φιλο­

σοφίας π ού διαμορφώθηκαν ιστορι­ κά είναι: ή οντολογία (ή διδασκαλία γιά τό είναι), ή γνωσιολογία (θεωρία τή ς γνώσης, γνωσιοθεωρία), ή λογι­ κή, ή ήθική, ή αισθητική. Κατάτή λύ­ ση διάφορω ν φιλοσοφικών προΒλημάτων ξεχώρισαν διάφορες άντιτιθέμενες μεταξύ τους κατευθύνσεις, ό π ω ς ή μεταφυσική καί ή διαλεκτική, ό ορθολογισμός καί ό έμπειρισμός (αισθησιαρχία), ό ντετερμινισμός καί ό ιντετερμινισμός, ό νατουραλισμός καί ό σπιριτουαλισμός (πνευματο­ κρατία) κ.ά., ιστορικές μορφές φ . Βα­ σικές κατευθύνσεις τής σύγχρονης άστικής φιλοσοφίας είναι ό νεοθετικι­ σμός, ό πραγματισμός, ό ύπαρξισμός, ό περσοναλισμός, ή φαινομενο­ λογία, ό νεοθωμισμός. Ό λες αύτές οι κατευθύνσεις άποτελούν μορφές τού ιδεαλισμού. Φιλοσοφία τού μαρξισμού - λενινι­ σμού π ο ύ θεμελίωσαν οί Μάρξ καί Ενγκελς καί άνέπτυξε στίς νέες ιστορι­ κές συνθήκες ό Λένιν είναι ό διαλεκτι­ κός καί ιστορικός υλισμός. Αποτελει κοσμοθεωρητικό καί μεθοδολογικό θεμέλιο τής έπιστημονικής γνώσης καί τής έπαναστατικής μεταμορφωτικής δράσης τών κομμουνιστικών κομ­ μάτων.

φιλοσοφία τής ζωής. Ίδεαλιστικό φ ι­
λοσοφικό ρεύμα πΟύ έμφανίστηκε στά τέλη τού 19ου καί τις άρχές τού 20ού αιώνα. Ξεκινά ά π ό τήν έννοια τού τρόπου «ζωής", π ο ύ τή θεωρεί σάν οργανικό σύνολο καί δημιουργι­ κή δυναμική τού είναι, ή όποια εντο­ πίζεται διαμέσου τής διαίσθησης. Στίς διάφορες παραλλαγές αύτσύ τού ρεύματος ή "ζωή" ερμηνεύεται σάν κάτι τό φυσικό, τό οργανικό σέ άντίθεση μέ τό μηχανικό, τό λογικό (Νίτσε, Λέσιγκ κ.ά ), είτε σάν μιά κο­ σμική δύναμη πού δημιουργεί νέες μορφές («ζωτική ώθησηκ, Μπέρξον), είτε σάν ιστορικό προτσές πού πραγ- 

φίΑοσοφί'α nÿç ιστορίας

255

φουτουρισμός

ματοποιεϊται στίς ανεπανάληπτες α­ τομικές μορφές τού πολιτισμού (Ντιλτάι), ή ο ποία άντιπαρατίθεται στό μη­ χανικό «πολιτισμό" (Σπένγκλερ). Τό σύμθολο θεωρείται ή πιό άκριθής μορφή γνώσης τής ζωής. Χαρακτηριστικό γνώρισμα τής φ. τής ζ. είναι ό ιρασιοναλισμός καί ό ίντουϊτιΒισμός. Ή φ. τής ζ. άσκησε επίδραση στό νεοχεγκελιανιομό, τόν υπαρξισμό, τόν περσοναλισμό καί σέ άλλα ρεύματα.

πεια τούς κανόνες, τούς τύπους, άκόμα καί σ' έκείνες τίς περιπτώσεις, πού οί συνθήκες ζωής κάνουν τό φ ., μέ τή λατρεία τού γράμματος τού νόμου και τήν περιφρόνηση τού πνεύματός του, νά μήν έχει νόημα. Στήν τέχνη, ό φ . έκδηλώνεται μέτήν άναγνώριση τής «καθαρής" μορφής σάν τό μοναδικό πολύτιμο στοιχείο τής καλλιτεχνικής δημιουργίας.

φόρος. Χρηματική ποινή, μέτρο ύλι­
κής έπίδρασης, σέ π ρόσω πα πού εύθύνονται γιά τήν παραθίαση ορισμέ­ νων κανόνων. Επιβάλλεται κατά περίπτω ση καί μέτή σειρά πού καθο­ ρίζει ό νόμος σέ καθαρά συγκεκριμέ­ να χρηματικά ποσά. Στό άστικό δί­ καιο εφαρμόζεται γιά τή μή έκτέλεση ή καί καθυστέρηση έκπλήρωοης ύποχρεώσεων π ού απορρέουν ά π ό συμ­ φω νία γιά τήν προμήθεια προϊόντων καί έμπορευμάτων. Στό ποινικό δί­ καιο εφαρμόζεται σάν βασικό είτε συμπληρωματικό μέτρο τιμωρίας.

φιλοσοφία τής ιστορίας. Κλάδος τής
φιλοσοφίας π ού άαχολείται μέτήν ερ­ μηνεία τού νοήματος καί τών νομοτελειών, τής βασικής κατεύθυνσης τού ιστορικού προτσές, άποκαλύπτει τις μεθόδους γνώσης του. Τόν όρο είσήγαγε ό Βολταιρος. Οι προμαρξιστικές α πόψ εις θεωρούοαν κινητήρια δύναμη τής ιστορίας τόν θεϊκό προκαθορισμό (Αύγουστίνος), τό θεϊκό λογικό (Χέρντερ), τό άπόλυτο πνεύμα (Χέγκελ), τήν άναλλοίωτη φ ύ ­ ση τού άνθρώ που καί τών φυσικών του όρίων (Φόυερμπαχ) καί είχαν ιδεαλίστικά είτε φυσιοκρατικό χαρα­ κτήρα. Στή σύγχρονη άστική φιλοσο­ φ ία προθάλλονται τέτιες απόψ εις, ό π ω ς ή ά π ο ψ η ότι ή ιστορία έχει κυ­ κλικό χαρακτήρα (Σπένγκλερ, Τόινμπι, Σορόκιν), ή χριστιανική άπ οψ η τού νοήματος τής ιστορίας (Μπερντιάγεφ, Μαριτέν), άπορρίπτεται ή ιδέα τή ς γνώσης τής ιστορίας. Επιστημονική θεωρία, έξέλιξης τής κοινωνίας, τού μαρξισμού - λενινι­ σμού είναι ό ιστορικός υλισμός.

φόρμα. Βλ. λ. μορφή. φορμαλισμός (τυπολατρεια). Προτί­
μηση τής μορφής καί όχι τού περιεχο­ μένου στούς διάφορους τομείς τής άνθρώ πινης δραστηριότητας. Εκδη­ λώνεται μέ τό ότι άκολουθει μέ συνέ­

φουτουρισμός. Πρωτοποριακή κα­ τεύθυνση στήν εύρωπαική τέχνη στις π ρ ώ τες δεκαετίες τού 20ού αιώνα. Ο φ . στήν προσπάθειά του νά δημιουρ­ γήσει τήν «τέχνη τού μέλλοντος" άρνούνταν τόν παραδοσιακό πολιτισμό (ιδιαίτερα τίς ήθικές καί καλλιτεχνικές του άξιες), καλλιεργούσε τόν ούρμπανισμό (τήν αισθητική τής βιομηχανίας καί τής μεγάλης πόλης) καί τήν άνάμιξη τού άποδεικτικού ύλικού μέ τή φαντασία. Ο φουτουρισμός στήν ποίηση άλ­ λαξε άκόμα καί τή λαϊκή, τή φυσική γλώσσα. Στή ζωγραφική οι ίταλοί φουτουριστές (Μποτοόνι, Σεθερίνι) χρησιμοποιούσαν τίς διασταυρώσεις, τίς τομές, τίς μετατοπίσεις, τή συρ­ ροή τώ ν μορφών, τή συνεχή έπανάληψ η τώ ν μοτίδων, σάν δήθεν άχνάρια τής ορμητικής κίνησης καί τής πολλαπλότητας τών εντυπώσεων. 

<?γ<όέίίί

256

?ίσ;ο;'Μ<^σί'α τά υλικά καί τήν ενέργεια τής φ. γιά τήν άπόκτηση τώ ν ύλικών άγαθών π ο ύ έχει άνάγκη ή κοινωνία. "Ετσι τό φυσικό περιβάλλον κατοικίας συμ­ πληρώνεται μέ τό τεχνικό καί παρι­ στάνει τή λεγάμενη «δεύτερη φ ύ­ ση χ, δηλαδή τό σύνολο τών πραγμά­ τω ν π ού δέν ύπάρχουν σέ έτοιμη μορ­ φ ή στή φύση, πού δημιουργούνται στήν πορεία τής κοινωνικής π α ραγω ­ γής. Ο μω ς έξουσιάζοντας περισσό­ τερο τή φύση, μεταμορφώνοντάς τη δέν παύουν ν' άνήκουν σ' αύτή, νά είναι οργανικό της τμήμα. Οί άνθρω­ π ο ι μπορούν ν' αλλάξουν, νά μετα­ μορφώσουν τή φ. μόνο καθοδηγού­ μενοι ά π ό τούς νόμους της καί χρησι­ μοποιώ ντας τίς φυσικές δυνάμεις καί τά προτσές. Βασικός δείκτης τού έπιπέδου τών σχέσεων τής κοινωνίας μέ τή φύση είναι ό χαρακτήρας τών παραγω γικώ ν δυνάμεων.

Εξέφραζε διάφορες ιδεολογικές κα­ τευθύνσεις.

φράξια. 1. Μέλη κάποιου κόμματος
π ο ύ όταν είναι βουλευτές, μέλη τών οργάνων τοπικής αύτοδιοίκησης, είτε μαζικών οργανώσεων, ενώνονται σέ χωριστή όμάδα γιά νά προωθήσουν οργανωμένα τήν πολιτική τού κόμμα­ τό ς τους. 2. Ορισμένα μέλη πολιτικού κόμ­ ματος π ο ύ έχουν δική τους ομαδική πειθαρχία. Ομάδα πού άποχωρίστηκε ά π ό τό κόμμα έξαιτίας τών δια­ φωνιώ ν μέ τή γενική γραμμή του ή παλεύει ενάντιά του παραμένοντας στίς γραμμές του. Ή ύπαρξη φράξιας καί ομάδων άντιτίθετα) στό πρόγραμμα καί τό καταστατικό τού κομμουνιστικού κόμματος καί είναι άσυμ6ί6αστη μέ τή συσπείρωση, τήν ενότητα θέλησης καί δράσης τών μελών τού κόμματος, μέ τήν πειθαρχία του. 3. Ομάδα άνθρώπω ν πού τούς συνενώνουν τά επαγγελματικά, συν­ τεχνιακά συμφέροντα.

φυσιογνωσία. Ι ό σύνολο τών φυσι­
κών έπιστημών. Ενας ά π ό τούς τρεις βασικούς κλάδους τής άνθρώπινης γνώσης (παράλληλα μέ τίς επιστήμες γιά τήν κοινωνία καί τή γνώση - νόη­ ση). Ή φ . άποτελεί τό θεωρητικό βάθρο τής βιομηχανικής καί άγροτικής τε­ χνικής καί τής ιατρικής. Ή φ. είναι τό φυσικοεπιστημονικό βάθρο τής δια­ λεκτικής άντίληψης τής φύσης. Ά πό τό περιεχόμενο καί ά π ό τή μέθοδο με­ λέτης τώ ν φαινομένων τής φύσης ή φ. μπορεϊ νά χωριστεί σέ έμπειρική καί θεωρητική. Ά π ό τό χαρακτήρα τού άντικειμένου χωρίζεται σέ άνόργανη π ο ύ έχει άντικείμενο της τίς μορφές κίνησης τής άζωής φύσης (μηχανική, φυσική, χημική), καί σέ οργανική πού έχει άντικείμενο της τά φαινόμενα τής ζωής. Ο Μάρξ τόνιζε ότι ή φ ., άποτελώντα ς «πνευματικό δυναμικό τής π α ρ α ­ γω γή ς-, είναι ταυτόχρονα και άμεση π αραγω γική δύναμη. Ώ ς τά μέσα

φύση. Είναι ό κόσμος π ού μάς περι­
στοιχίζει μέ τήν άπειρη ποικιλομορφ ία τώ ν εκδηλώαεών του. Ή φ. είναι ή άντικειμενική πραγματικότητα, π ο ύ ύπάρχει έξω καί άνεξάρτητα άπό τή συνείδηση. Στήν εξέλιξή της ή άνόργανη φ. γεννάει νομοτελειακά τήν οργανική (βιόσφαιρα) καί ή τελευ­ ταία προετοιμάζει όλες τίς άπαραίτητες βιολογικές συνθήκες γιά τήν εμφά­ νιση τοΰ άνθρώπου. Αποφασιστικός όμως παράγοντας στό προτσές έμφάνισης τού άνθρώ­ π ο υ υπήρξε ή εργασία. Ή έμφάνιση τή ς κοινωνίας άλλάζει μέ ουσιαστικό τρ ό π ο τήν ίδια τή φύση. Γνωρίζοντας τίς άντικειμενικές νομοτέλειες τής φ. καί έπιδρώντας π ά νω της μέ τή βοή­ θεια τών ειδικών εργαλείων καί μέσων έργασίας οί άνθρωπο) χρησιμοποιούν 

yt'(7iO)W,<(7<'a

257

ywioyfMCK'a

τού 20où ai. στό κέντρο τής φ. βρι­ σκόταν ή φυσική π ο ύ ερευνούσε τούς τρ ό π ο υ ς εφαρμογής τής όιτομικής εν­ έργειας καί διείσδυσης στούς τομείς τού μικρόκοσμου. Ή φυσική βοήθη­ σε τήν άνάπτυξη άλλων κλάδων όπω ς τής άστρονομίας (κοσμοναυτικής), κυβερνητικής, χημείας, βιολογίας κ.ά. Η φυσική μαζί μέτή χημεία, τά μα­ θηματικά, τήν κυβερνητική βοηθούν τή μοριακή βιολογία νά λύνει θεωρη­ τικά καί πειραματικά τό πρόβλημα

τής τεχνικής βιοσύνθεσης, τήν άποκάλυψη τής υλικής ουσίας τής κληρο­ νομικότητας κλπ. Χωρίς τή βαθιά με­ λέτη τών φιλοσοφικών προβλημάτων π ο ύ προβάλλει ή σύγχρονη φ. είναι άδύνατη ή θετική επεξεργασία τής υλιστικής διαλεκτικής καί ή έττιτυχής πάλη ενάντια στίς θρησκευτικές καί τίς ίδεαλιοτικές διδασκαλίες. Ή σύγχρονη έπιστημσνικοτεχνική επα­ νάσταση δείχνει ότι ό ρόλος τής φ. στή ζωή τής κοινωνίας μεγαλώνει κα­ θημερινά. 

X
χαρακτήρας. Είναι τό σύνολο τών
σταθερών ψυχικών ιδιομορφιών τοϋ άνθρώ που, π ού έξαρτώνται άπό τή δράση καί τίς συνθήκες τής ζωής του καί έκδηλώνοναι στίς πράξεις του. Γνωρίζοντας τό χ. μπορούμε νά προ6λέψουμε π ώ ς θά συμπεριφερθεί ό ά νθρω πος σέ ορισμένες καταστάσεις, επομένως νά κατευθύνουμε τή συμ­ περιφ ορά του, νά διαμορφώνουμε στήν προσω πικότητα ιδιότητες πού έχουν κοινωνική άξία. Ό χ . έκδηλώνεται μ έτό ντρ ό π ο π ο ύ ό άνθρω πος φέρεται στόν έαυτό του, στούς άλλους άνθρώπους, τή στάση του π ρ ό ς τό έργο πού τού άνατίθεται, π ρ ό ς τά πράγματα κλπ. Ο χ. έκδηλώνεται πληρέστερα στήν κοινωνική έργασία καί πράξη, στό σύ­ στημα τώ ν πράξεων τού άνθρώπου π ο ύ βάζει τή σφραγίδα σέ όλη τή συμ­ περιφ ορά του. Ό χ. έχει κοινωνικοψυχολογική φύση, δηλαδή έξαρτάται ά π ό τήν κοσμοαντίληψη τής π ροσω ­ πικότητας, ά π ό τίς άσχολίες καί τήν πείρα, ά π ό τήν καθοδήγηση ά π ό άλ­ λους άνθρώ πους καί τήν ένεργητική άλληλεπίδραση μέ αύτούς. Ό χ. είναι έμφυτος, διαμορφώνεται στις συνθή­ κες δράσης τώ ν άνθρώπων καί έξαρτάται ά π ό τή διαπαιδαγώγηση. Τό χαρτιστικό κίνημα προκλήθηκε ά π ό τήν δύσκολη οικονομική κατά­ σταση τών έργατών καί τή δυσαρέσκειά τους ά π ό τή συνταγματική μεταρρύθμιση πού διεύρυνε τά πσλιτικά δικαιώματα μόνο τής άστικής τά­ ξης. Τό 1836 ό σύλλογος τών έργατών καί τών βιοτεχνών, πού δημιουργήθηκε στό Λονδίνο, δημοσίευσε τό λαϊ­ κό χάρτη μέ τά εξής σημεία: γενικό δικαίωμα γιά όλους τούς ένήλικους άνδρες, βουλευτικές εκλογές κάθε χρόνο, παροχή άμοιθής στούς βου­ λευτές, μυστική ψηφοφορία, δη­ μιουργία ίσων έκλογικών περιφε­ ρειών, μείωση τής έργάσιμης ήμέρας καί αύξηση τού μεροκάματου κλπ. Οί μικροαστοί άρχηγοί τού κινήμα­ τος θεωρούσαν τήν πάλη γιά δημο­ κρατικό έκλογικό δικαίωμα αύτοσκοπ ό . Οί έργάτες θεωρούσαν τήν π ρ α γ­ ματοποίηση αύτών τών πολιτικών αι­ τημάτων μόνο άρχή τού άγώνα γιά ριζική βελτίωση τής θέσης τους. Οί Μάρξ καί Ένγκελς τόνιζαν στούς άρχηγούς τής άριστερής πτέρυγας τώ ν χαρτιστών τήν άνάγκη νά συν­ δυάσουν τά δημοκρατικά αιτήματα μέ τήν πάλη γιά τό σοσιαλισμό. Ό χαρτισμός άσκησε σοθαρή έπίδραση στήν κοινωνική έξέλιξη τής Αγγλίας, άνάγκασε τίς κυρίαρχες τά ­ ξεις νά κάνουν υποχωρήσεις. Τό 1847 π .χ . ψηφίστηκε νόμος γιά τή μείωση τής έργάσιμης ήμέρας γιά τίς γυναί­ κες καί τούς έφηθους ώ ς τίς 10 ώρες. Μέ τήν άνάπτυξη τών ρεφορμιστικών τάσεων στό έργατικό κίνημα ό χαρτί-

χαρτίατές. Τό πρώ το στήν ιστορία
τού έργατικού κινήματος μαζικό, π ο ­ λιτικό, επαναστατικό κίνημα τού προλεταριάτου. Εμφανίστηκε στά μέσα τής τρίτης καί τής τέταρτης δεκαετίαςτού 19ου αιώνα στήν Αγγλία. 

x e tp a y é n y tn ?

259 αποδείχνει επίσης ότι ιστορικά άνα­ πόφευκτη είναι καί ή κατάργησή του. Ή λύση τού προβλήματος γιά τήν κατάργηση αύτής τής άντιπαράθε&ης τής πνευματικής καί τής χειρωνα­ κτικής έργασίας συνδέεται μέ τή συν­ ειδητή πάλη γιά τόν κομμουνισμό καί άποτελεϊ όρο καί ταυτόχρονα άποτέ­ λεσμα τού κομμουνιστικού μετασχη­ ματισμού τής κοινωνίας.

σμός έτταψε νά εμφανίζεται στόν π ο ­ λιτικό οτίθο.

χειραφέτηση. Είναι ή απαλλαγή άπό
τήν εξάρτηση, τήν υποταγή καί τήν καταπίεση, ά π ό τίς προκαταλήψεις. Χειραφέτηση γυναικών σημαίνει από­ δοση στίς γυναίκες ισοτιμίας στήν κοι­ νωνική καί τήν οικογενειακή ζωή, στήν έργασία κλπ.

χειρωνακτική καί πνευματική έργα­ σία. Είδη άνθρώπινης δράσης στήν
έποχή τού καταμερισμού τής εργα­ σίας, στήν όποια άντιστοιχεί ή ϋπαρ­ ξη τής ταξικής κοινωνίας. Ό κοινωνι­ κός καταμερισμός τής έργασίας, πού εμφανίζεται καί άναπτύσσεται ιστο­ ρικά, βρίσκει τήν έκφραση καί ολο­ κλήρωσή του στόν καταμερισμό σέ χειρωνακτική και πνευματική. Ο π ω ς έλεγε ό Μάρξ ό καταμερι­ σμός τής έργασίας γίνεται πραγματι­ κός καταμερισμός μόνο άπό τή στιγ­ μή π ο ύ εμφανίζεται ό χωρισμός σέ ύλική καί πνευματική έργασία. Ό Μάρξ έξηγώντας τό γεγονός τού χω ­ ρισμού σέχειρωνακτική καί πνευματι­ κή έργασία ξεκινούσε ά π ό τίς άνάγκες τής κοινωνικής παραγω γής καί όχι ά π ό έμφυτες πνευματικές είτε βιολο­ γικές διαφορές (διαφορετική συγκρό­ τηση τού έγκεφάλου, διαφορετική σωματική μορφή κλπ.), πού υποστη­ ρίζει ή άστική ιδεολογία. Ή αντιπα­ ράθεση τής πνευματικής πρός τή χει­ ρωνακτική έργασία φτάνει στό κατακόρυφό της στήν άναπτυγμένη καπι­ ταλιστική κοινωνία. Ή άντιτταράθεση τής πνευματικής καί τής χειρωνακτικής έργασίας είναι ιστορικά άναπόφευκτη, έχει όμως άρνητική έπίδραση στήν άνάπτυξη τού άτόμου σύμφωνα μέ τήν ά ποψ η τής μαρξιστικής φιλοσοφίας. Ωστό­ σο ό Μάρξ δείχνοντας ότι είναι ιστορι­ κά άναττόφευκτος αυτός ό χωρισμός

χρεωκοπία. Πτώχευση, διακοπή πλη­
ρωμών σέ ξεχωριστά πρόσω πα, είτε σέ καπιταλιστικές έπιχειρήσεις σύμ­ φ ω να μέ τίς άνειλημμένες ύποχρεώαεις. Ή χ. είναι συνηθισμένο φαινόμε­ νο στίς καπιταλιστικές χώρες, πού καθορίζεται άπό τόν άνταγωνισμό καί τήν άναρχία τής καπιταλιστικής π α ραγω γή ς. Ή κερδοσκοπία τού χρηματιστηρίου καθώς καί ή δη­ μιουργία μή άποδοτικών επιχειρή­ σεων συμθάλλουν στήν αύξηση τών χρεωκοπιών. Τήν έποχή τών οικονομικών κρί­ σεων οί χ. παίρνουν μαζικό χαρακτή­ ρα. Οί χ. οδηγούν στό κλείσιμο τών επιχειρήσεων, στήν αύξηση τής άνερ­ γίας καθώς καί στή συγκέντρωση καί συγκεντροποίηση τού κεφαλαίου. Κρατική χ. σημαίνει τήν άρνηση τού κράτους γιά πλήρη είτε μερική έκπλήρωση τών οικονομικών του ύποχρεώσεων. Οί περιπτώσεις κρατικής χ. εί­ ναι συχνές στόν καπιταλιστικό κόσμο στήν έποχή τών κρίσεων. Μιά άπό τίς έκδηλώσεις χ. τών οικονομικών ένός κράτους είναι ή υποτίμηση τού νομί­ σματος. Ή χ. οτή μεταφορική της έν­ νοια σημαίνει κράχ, άποτυχία. Στό σοσιαλιστικό κράτος ή σχεδια­ σμένη οργάνωση τής οικονομίας άποκλείει τή χρωκοπία.

χρήμα. Ειδικό έμπόρευμα πού παίζει
τό ρόλο τού γενικού ισοδυνάμου. Ξε­ χώρισε φυσιολογικά σάν τέτισ σ' ένα 

yp;;«a!wrw0

260

^powÂoy<'a

ορισμένο ιστορικό στάδιο. Στίς ττροκαπιταλιστικές κοινωνίες τό ρόλο τού χ. έκιτλήρωναν διάφορα εμπορεύμα­ τα (δέρματα ζώων, ζώα κλπ.). Βαθ­ μιαία αύτό τό ρόλο άρχισαν νά τόν παίζουν τά εύγενή μέταλλα (ό χρυ­ σός, ό άργυρος) πού άνταποκρίνονταν καλύτερα στίς άπαιτήσεις τού χρηματικού έμπορεύματος. Οί λειτουργίες τού χ. είναι: μέτρο άξιας, μέσο κυκλοφορίας, μέσο συσ­ σώρευσης (θησαυρισμού), μέσο πλη­ ρωμής, παγκόσμιο χρήμα. Στόν ιμπεριαλισμό τό χρήμα εμφα­ νίζεται σάν χρηματιστικό κεφάλαιο. Στό σοσιαλισμό τό χρήμα άποτελει γενική μορφή ύπολογισμού δαπάνης τής κοινωνικής έργασίας, σχεδιοποίησης καί οργάνωσης τής παραγω γής καί τής κατανομής τού συνολικού κοι­ νωνικού προϊόντος σέ άντιστοιχία μέ τούς οικονομικούς νόμους.

κόσμιες θρησκείες (οι άλλες δύο: βου­ δισμός, μωαμεθανισμός). Εχει τρεις βασικούς κλάδους: τόν καθολικισμό, τόν ορθόδοξο χριστιανισμό καί τόν προτεσταντισμό. Κοινό σημείο πού συνενώνει τίς χρι­ στιανικές θρησκείες καί τίς αιρέσεις εί­ ναι ή πίστη στόν ιησού Χριστό σάν θεάνθρω πο, σωτήρα τού κόσμου, ένσάρκωση τού δεύτερου προσώ που τής τρισυπόστατης θεότητας. Κύρια πηγή τής θρησκευτικής διδασκαλίας είναι ή /Sy/'a ίραφ ή (ή Βίδλοςκαί ιδιαί­ τερα τό δεύτερο μέρος ή Καινή Ο χ. έμφανίστηκε τόν 1ο αιώνα (άπό τότε άρχίζει ή νέα χρονολογία) στήν Παλαιστίνη, άνατολική έπαρχία τής Ρωμαϊκής Αύτοκρατορίας σάν θρησκεία τών καταπιεζομένων. Οΐ κυρίαρχες τάξεις προσάρμοσαν βαθ­ μιαία τή θρησκεία στούς σκοπούς τους. Τόν 4ο αιώνα έγινε κυρίαρχη θρησκεία τής Ρωμαϊκής Αύτοκρατο­ ρίας. Στό μεσαίωνα ή χριστιανική έκκλησία ευλογούσε τό φεουδαρχικό σύστημα. Στό 19ο αιώνα προσαρμο­ σμένη στίς συνθήκες τού καπιταλι­ σμού έγινε στήριγμα τής άστικής τά­ ξης. Πήρε άνοιχτά έχθρική στάση άπέναντι στό σοσιαλισμό. Οι άλλαγές στό συσχετισμό τών δυ­ νάμεων μετάτό Β Παγκόσμιο Πόλεμο καί ή έπιστημονική πρόοδος οδήγη­ σαν τή χριστιανική έκκλησία σέ άλλα­ γή πορείας. Ακολούθησε τό δρόμο τού έκσυγχρονισμού τών δογμάτων, τής λατρείας, τής οργάνωσης καί τής πολιτικής της.

χρηματκτηκό κεφάλαιο. Είναι τό μο
νοπωλιακό βιομηχανικό κεφάλαιο, π ο ύ συγχωνεύεται μέ τό μονοπωλια­ κό τραπεζικό κεφάλαιο. Ή διαμόρ­ φω ση τού χ.κ. άποτελει ένα άπό τά χαρακτηριστικά γνωρίσματα τού ιμ­ περιαλισμού. Προσωποποίηση, φ ο ­ ρέας τοϋ χρηματιστικού κεφαλαίου, είναι ή χρηματιστική ολιγαρχία.

χριστιανικός σοσιαλισμός. Κατεύθυνση τής κοινωνικής σκέψης πού έπιδιώκει νά δόσει σοσιαλιστικό χρώμα στή χριστιανική θρησκεία. Εμφανί­ στηκε στό π ρ ώ το μισό τού 19ου αιώ­ να. Ο χ.σ. ένώ κάνει κριτική έκτίμηση πολλών πλευρών τού καπιταλισμού σήμερα παραμένει στίς θέσεις τού άστικού ρεφορμισμού. Μιά σειρά ά π ό άρχές τού χ.σ. περιλαμΒάνονται στό κοινωνικό δόγμα τοϋ σύγχρονου καθολικισμού.

χρονολογία. 1.

χριστιανισμός. Μιά ά π ό τίς τρεις π α γ ­

Απαρίθμηση τών ιστορικών γεγονότων μέ τή σειρά τής διαδοχής τους στό χρόνο. Π.χ. χρονο­ λογία Β Παγκόσμιου Πολέμου, διαδο­ χική άρίθμηση τών γεγονότων του πολέμου. 2. Ή επιστήμη γιά τήν μέτρηση τού χρόνου. Ή άστρονομική χ. μελετά τίς 

χνόαί'α (άχοραία) κοινωνιολογία

261

χώρος καί χρόνος

νομοτέλειες τών ουράνιων φαινομέ­ νων π ο ύ έπαναλαθαίνονται καί καθο­ ρίζει αυστηρό αστρονομικό χρόνο. Ή ιστορική χ. είναι βοηθητική ιστορική έπιστήμη, μελετάει τίς ημερομηνίες κάθε έποχής καί τά ημερολόγια διά­ φορω ν λαών καί κρατών, βοηθάει νά καθοριστούν οί ημερομηνίες τών ιστορικών γεγονότων καί ή έμφάνιση τώ ν ιστορικών πηγών.

δασκαλία γιά τήν ταξική πάλη καί άρνούνται τήν πολιτιστική κληρονομιά.

χώρος καί χρόνος. Καθολικές (γενι­
κές) μορφές ύπαρξης τής ϋλης. Ο χώ ρ ος είναι μορφή ύπαρξης τών ύλι­ κών άντικειμένων καί προτσές (χαρα­ κτηρίζει τή συγκρότηση, δομή καί έκταση τών ύλικών συστημάτων). Ο χρόνος είναι ή μορφή τής διαδο­ χικής άλλαγής τών φαινομένων καί τώ ν καταστάσεων τής ύλης (χαρα­ κτηρίζει τή διάρκεια τής ύπαρξής τους). Ό χ . καίχ. έχουνάντικειμενικό χαρακτήρα, είναι άξεχώριστοι άπό τήν ύλη, είναι άδιάρρηκτασυνδεμένοι μέ τήν κίνηση τής ϋλης καί μεταξύ τους. Ποσοτικά καί ποιοτικά είναι άπειροι. Γενικές ιδιότητες τού χρόνου είναι ή διάρκεια, τό άνεπανάληπτο καί τό άνεπίστρεπτο, δηλαδή ή ροή μόνο π ρ ό ς μιά κατεύθυνση ά π ό τό παρελ­ θόν π ρ ό ς τό παρόν καί τό μέλλον. Γενικές ιδιότητες του χώρου είναι ή έκταση, ή ενότητα τής συνέχειας καί τής ασυνέχειας.

χυδαία (αγοραία) κοινωνιολογία. Ε ί
ναι ή δογματική απλοποίηση τής μαρ­ ξιστικής μεθόδου π ού έκφράζεται μέ τή μονόπλευρη καί εύθύγραμμη ερ­ μηνεία τών μορφών κοινωνικής συνεί­ δησης ί ιδιαίτερα τής φιλοσοφίας, τής λογοτεχνίας, τής τέχνης). Βλέπει τις μορφές κοινωνικής συνείδησης α π ο ­ κλειστικά σαν έκφραση τών συμφε­ ρόντων ορισμένης τάίίης, σάν άμεσο αποτέλεσμα έπίδραοης πάνω τους τής οικονομίας είτε τής τεχνικής. Ή χ.ία.)κ. άποτελεί τήν ιδεολογική πηγη τών θεωριών τών «αριστεριστών-- οί οποίοι στρεθλωνουν τή μαρξιστική δι­ 

ψ
ψυχολογία. Επιστήμη γιά τήν ψ υχι­
κή άντανάκλαση τής πραγματικότη­ τα ς στό προτσές τής δράσης τού ά νθρώ που καί τής συμπεριφοράς τώ ν ζώων. Τό βασικό θέμα τής ψ υχολογικής σκέψης τής άρχαιότητας καί τού μεσαίωνα ήταν τό πρόθλημα τής ψ υ χή ς ( Αριστοτέλης: Περ< ψυχ^ς). Στό 17ο-18ο αί., μέ βάση τή μηχανι­ στική φιλοσοφία, διαμορφώνεται ή ντετερμινιστική ερμηνεία τοϋ ψ υχι­ κού κόσμου. Στά μέσα τού 19ου αί. δίπλα στή φυσιολογία, έμφανίζεται ή πειραματική ψυχολογία (ψυχοφυσι­ κή, ψυχοφυσιολογία κ.ά ). Τό 18701880 ή ψ . διαμορφώνεται σάνάνεξάρτητη έπιστήμη διαφορετική άπό τή φιλοσοφία καί τή φυσιολογία. Στό ρεύμα τού νεοκαντιανισμού έμφανίστηκε ή δυϊστική άποψ η «δύο ψυχολογιών^: τής φυσικοεπιστημονικής καί τή ς πολιτιστικής - ιστορι­ κής. Ή σύγχρονη ψυχολογία άναπτύσσεται στή βάση τών άρχών τής μαρξιστικολενινιστικής φιλοσοφίας, δηλα­ δή τής κοίνωνικοιστορικής άντίληψ η ς τού ψυχισμού, τής θεωρίας τής άντανάκλασης. Κλάδος τής ψυχολο­ γίας είναι ή ψυχοφυσιολογία, ή ζω ο­ ψυχολογία καί ή συγκριτική ψ υχολο­ γία, ή κοινωνική, ή παιδική καί ή π αι­ δαγωγική, ή έργασιακή ψυχολογία, ή ψ υχολογία τής δημιουργίας, ή ιατρι­ κή ψ υχολογία, ή παθοψ υχολογία, ή εθνοψυχολογία κλπ.

ψυχολογική σχολή. Είναι ή ύποκειμενική ίδεαλιστική άντίληψη τής κοινω­ νίας π ού διαδόθηκε στά τέλη τού 19ου αί. ΟΪ εκπρόσωποι τής ψ.σ. έψαχναν νά βρούν τό κλειδί τής κατανόησης τώ ν κοινωνικών φαινομένων στήν ψυχική κατάσταση τών άτόμων ή τώ ν ομάδων, θεμελιωτής τής ψ.σ. ήταν ό άμερικανός κοινωνιολόγος Λέστερ Γουόρθ. Από τούς σημαντικότε­ ρους έκπροοώ πους τής ψ .σ. ήταν ό γάλλος κοινωνιολόγος Γ. Τάρθ καί 0 γερμανός κοινωνιολόγος Γ. Σίμμελ. Οί ψ υχολογικές θεωρίες τού 20ού αί. άλλάζουν μορφή άφ ού δέχτηκαν τήν ισχυρή έπίδραση τού «κοινωνιολογισμούχ τοϋ Δυρκαίν καί τής θεωρίας τού «ιδανικού τύπου" τού Μ. Βέμπερ. Ή ερμηνεία τών κοινωνικών φαινομέ­ νων μέ τίς ψυχολογικές θεωρίες μπορεί νά χαρακτηρισθεί σάν ένα είδος κοινωνικού ρεφορμισμού έφόσον στή 3άαη του ύπάρχει ή τάση τελειοποίη­ σης τής άστικής κοινωνίας μέ τή βοή­ θεια ψυχολογικών μέσων. ψυχρός πόλεμος. Ό ρ ο ς πού χρησι­
μοποιείται γιά νά δείξει τήν ένταση τή ς διεθνούς κατάστασης, πού δημιούργήθηκε μετά τό Β Παγκόσμιο Πόλεμο έξαιτίας τής άσκησης πολιτι­ κής «άπό θέσεις ισχύος" πρός τή Σο­ βιετική Ένωση καί τό σοσιαλιστικό σύστημα, τήν όποία άκολούθησαν καί άκολουθούν οί έπιθετικοί κύκλοι τού ιμπεριαλισμού. 

Ω
ώραίο. Είναι ή κεντρική κατηγορία τή ς αισθητικής, ή όποία χαρακτηρίζει τά φαινόμενα π ο ύ έχουν άνώτατη αισθητική άξια. Τό ώραίο είναι στενά συνδεμένο μέ τήν έννοια τοϋ αισθητι­ κού ιδανικού. Ό μαρξισμός υπ ο ­ γραμμίζει τήν κοινωνικοϊστορική φ ύ­ ση τού ώραίου, βλέποντας στή δη­ μιουργία «σύμφωνα μέ τούς νόμους τής ομορφιάς" (Κ. Μάρξ) τή χαρακτη­ ριστική ιδιομορφία τής άνθρώπινης δραστηριότητας. ώφελψισμός. Είναι μιά άπό τίς κατευ­
θύνσεις στή φιλοσοφία τών μαθημα­ τικών π ο υ τείνει νά περιορίσει τά σύγχρονα μαθηματικά μόνο σέ κείνο π ο ύ βρίσκει πραγματική θεμελίωση. Οί ώφελιμιστές συμπεριλαθαίνουν στά μαθηματικά καθετί πού μπορει νά γίνει κατανοητό χω ρίς διφορούμε­ να ά πό όλους τούς μαθηματικούς. Ολα τά ύπόλοιπα θεωρούν ότι βρί­ σκονται προσω ρινά έξω άπό τά μα­ θηματικό (εκτός ά π ό τούς έκπροσώπ ο υ ς τού ίντουισιονισμού πού άπορρίπτουν εντελώς αύτό τό ύλικό άπό τά μαθηματικά). Οι ώφελιμιστές έχουν ύποκειμενικό-ΐδεαλιστικές άντιλήψ εις γιά τό άντίκείμενο τών μαθη­ ματικών καθώς καί γιά τό κριτήριο άλήθειας τών μαθηματικών εννοιών, συλλογισμών καί θεωριών. 

ΣΥΝΤΟΜΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΛΠΊΚΟ ΛΕΞΙΚΟ πέμπτη έκδοση Εκτύπωση - βιβλιοδεσία «ΤυποΕκδοτίκή ΑΕ* Λ. Ηρακλείου 145, Περισσός, τηλ. 2515.340 Οκτώβρης 1983 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ^ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ*